Y Cyfarfod Llawn

Plenary

18/01/2022

Cynnwys

Contents

Datganiad gan y Llywydd Statement by the Llywydd
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement
3. Datganiad gan y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol: Diweddariad ar COVID-19 3. Statement by the Minister for Health and Social Services: Update on COVID-19
4. Datganiad gan Weinidog yr Economi: Economïau Rhanbarthol Cryfach 4. Statement by the Minister for Economy: Stronger Regional Economies
5. Datganiad gan Ddirprwy Weinidog y Celfyddydau a Chwaraeon, a'r Prif Chwip: Y wybodaeth ddiweddaraf am y cynnydd yn dilyn cyhoeddi 'Y Fasnach mewn Caethweision a'r Ymerodraeth Brydeinig: Archwiliad o Goffáu yng Nghymru' 5. Statement by the Deputy Minister for Arts and Sport, and Chief Whip: Update on progress following the publication of ‘The Slave Trade and the British Empire: An Audit of Commemoration in Wales’
6. Datganiad gan y Gweinidog Materion Gwledig a Gogledd Cymru, a'r Trefnydd: BlasCymru/TasteWales—Hyrwyddo bwyd a diod o Gymru i’r byd 6. Statement by the Minister for Rural Affairs and North Wales, and Trefnydd: BlasCymru/TasteWales—Promoting Welsh food and drink to the world
7. Datganiad gan y Cwnsler Cyffredinol a Gweinidog y Cyfansoddiad: Cymorth Cyfreithiol a Mynediad at Gyfiawnder 7. Statement by the Counsel General and Minister for the Constitution: Legal Aid and Access to Justice
8. Rheoliadau Cynlluniau Gostyngiadau’r Dreth Gyngor (Gofynion Rhagnodedig a’r Cynllun Diofyn) (Cymru) (Diwygio) 2022 8. The Council Tax Reduction Schemes (Prescribed Requirements and Default Scheme) (Wales) (Amendment) Regulations 2022
9. & 10. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol ar Fil yr Heddlu, Troseddu, Dedfrydu a’r Llysoedd: Cynnig 1 a Chynnig Cydsyniad Deddfwriaethol ar Fil yr Heddlu, Troseddu, Dedfrydu a’r Llysoedd: Cynnig 2 Legislative Consent Motion on the Police, Crime, Sentencing and Courts Bill: Motion 1 and Legislative Consent Motion on the Police, Crime, Sentencing and Courts Bill: Motion 2
11. Cyfnod Pleidleisio 11. Voting Time

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.

Cyfarfu'r Senedd drwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Senedd met by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

Datganiad gan y Llywydd
Statement by the Llywydd

Croeso, bawb, i'r Cyfarfod Llawn. Cyn inni ddechrau'r cyfarfod yma o'r Senedd, dwi angen nodi ychydig o bwyntiau. Mae Cyfarfod Llawn a gynhelir drwy gynhadledd fideo, yn unol â Rheolau Sefydlog Senedd Cymru, yn gyfystyr â thrafodion y Senedd at ddibenion Deddf Llywodraeth Cymru 2006. Bydd rhai o ddarpariaethau Rheol Sefydlog 34 yn gymwys ar gyfer y cyfarfod yma heddiw, ac mae'r rheini wedi eu nodi ar eich agenda chi. A dwi eisiau atgoffa'r Aelodau fod y Rheolau Sefydlog sy'n ymwneud â threfn yn y Cyfarfod Llawn yn berthnasol i'r cyfarfod yma. 

Welcome to this Plenary session. Before we begin, I want to set out a few points. A Plenary meeting held by video-conference, in accordance with the Standing Orders of the Welsh Parliament, constitutes Senedd proceedings for the purposes of the Government of Wales Act 2006. Some of the provisions of Standing Order 34 will apply for today's Plenary meeting, and these are noted on your agenda. And I would remind Members that Standing Orders relating to order in Plenary meetings apply to this meeting.

1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister

Yr eitem gyntaf, felly, yw'r cwestiynau i'r Prif Weinidog, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Joel James. 

The first item is questions to the First Minister, and the first question is from Joel James. 

Cynllun Gweithredu Teithio Llesol
Active Travel Action Plan

1. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o unrhyw sgil-effeithiau negyddol o weithredu'r cynllun gweithredu teithio llesol i Gymru? OQ57458

1. What assessment has the Welsh Government made of any negative repercussions from the implementation of the active travel action plan for Wales? OQ57458

Llywydd, in our assessment, the positive gains of the active travel action plan far outweigh any negative repercussions. It's a requirement of the Active Travel (Wales) Act 2013 that it be reviewed by the end of 2022. That review will identify any implementation issues that need to be addressed.

Llywydd, yn ein hasesiad ni, mae enillion cadarnhaol y cynllun gweithredu teithio llesol yn llawer mwy nag unrhyw sgil-effeithiau negyddol. Mae'n un o ofynion Deddf Teithio Llesol (Cymru) 2013 ei fod yn cael ei adolygu erbyn diwedd 2022. Bydd yr adolygiad hwnnw yn nodi unrhyw faterion gweithredu y mae angen mynd i'r afael â nhw.

Thank you, First Minister. I have recently been contacted by several groups who are extremely concerned about the active travel plan and the impact that its implementation is having where it is causing safety issues and difficulties for people in terms of their health and well-being. A particular issue that has been raised is that designated cycle lanes are either being incorporated into the pavement, or are adjacent and at the same level as the pavement. For those with eyesight issues or are registered blind, this can be a terrifying situation, especially for people who use white canes or use guide dogs to help them. When the curb has been removed, guide dogs are unable to distinguish between what is road, cycle lane or pavement. A notable and local example is the bus stop along Dumfries Place in Cardiff. When you step off the bus, you're immediately stepping on to a designated blue cycle lane not a pavement, and people with sight loss risk collision with cyclists. Not only this, but they have no way of determining where the road or pavement starts, which has led to incidences of those suffering sight loss walking directly into the road. For someone with sight issues, this is a very disorientating and frightening experience.

There are also issues that horse riders face. For example, bridleways have been downgraded to footpaths and cycle lanes for the active travel plan, forcing horse riders onto the roads in order to access suitable riding routes, which in turn brings them into contact with heavy road traffic, sometimes with deadly and dangerous consequences, such as the recent collision of a van with a horse and rider in Tonyrefail, which has left the rider in hospital with multiple injuries. 

I'm sure that you will be as deeply concerned by some of these negative consequences as I am, and with this in mind, First Minister, what assurances can you give that the Welsh Government has adequately assessed the needs of everyone when it comes to the active travel plan, because, clearly, there are groups that are not being factored in? Thank you. 

Diolch, Prif Weinidog. Yn ddiweddar, mae nifer o grwpiau wedi cysylltu â mi yn pryderu yn fawr am y cynllun teithio llesol a'r effaith y mae ei gweithredu yn ei chael lle mae'n achosi problemau diogelwch ac anawsterau i bobl o ran eu hiechyd a'u llesiant. Un mater penodol sydd wedi ei godi yw bod lonydd beicio dynodedig naill ai'n cael eu hymgorffori yn y palmant, neu wrth ymyl y palmant ac ar yr un lefel ag ef. I'r rhai sydd â phroblemau golwg neu sydd wedi eu cofrestru yn ddall, gall hon fod yn sefyllfa frawychus, yn enwedig i bobl sy'n defnyddio ffyn gwyn neu'n defnyddio cŵn tywys i'w helpu. Pan fydd y cwrb wedi ei ddileu, nid yw cŵn tywys yn gallu gwahaniaethu rhwng yr hyn sy'n ffordd, yn lôn feicio neu'n balmant. Un enghraifft nodedig a lleol yw'r safle bws ar hyd Plas Dumfries yng Nghaerdydd. Pan fyddwch chi'n camu oddi ar y bws, rydych chi'n camu yn syth ar lôn feicio las ddynodedig ac nid palmant, ac mae pobl â nam ar eu golwg mewn perygl o fod mewn gwrthdrawiad â beicwyr. Yn ogystal â hyn, nid oes ganddyn nhw unrhyw ffordd o benderfynu ble mae'r ffordd neu'r palmant yn dechrau chwaith, sydd wedi arwain at achosion o'r rhai sy'n dioddef colled i'w golwg yn cerdded yn syth i'r ffordd. I rywun sydd â phroblemau golwg, mae hwn yn brofiad dryslyd a brawychus iawn.

Ceir problemau hefyd y mae marchogion ceffylau yn eu hwynebu. Er enghraifft, mae llwybrau ceffylau wedi eu hisraddio i lwybrau troed a lonydd beicio ar gyfer y cynllun teithio llesol, gan orfodi marchogion i fynd ar y ffyrdd er mwyn cael mynediad at lwybrau marchogaeth addas, sydd yn ei dro yn dod â nhw i gysylltiad â thraffig ffyrdd trwm, weithiau gyda chanlyniadau marwol a pheryglus, fel y gwrthdrawiad diweddar rhwng fan a cheffyl a marchog yn Nhonyrefail, sydd wedi arwain at y marchog yn cael ei dderbyn i'r ysbyty gydag anafiadau lluosog. 

Rwy'n siŵr y byddwch chi mor bryderus â minnau am rai o'r canlyniadau negyddol hyn, a gyda hyn mewn golwg, Prif Weinidog, pa sicrwydd allwch chi ei roi bod Llywodraeth Cymru wedi asesu anghenion pawb yn ddigonol yng nghyswllt y cynllun teithio llesol, oherwydd, yn amlwg, ceir grwpiau nad ydyn nhw wedi eu hystyried? Diolch.

Llywydd, I thank Joel James for identifying an important issue, but an issue very well known to the Welsh Government. Shared use of space on the highway, on the pavement, is a matter that has been raised and discussed in our own engagement with groups representing disabled people, including those with issues of vision. The actual implementation that the Member refers to, of course, is carried out by local authorities, not directly by the Welsh Government. We provide the plan and the guidance, and then local authorities have to make sometimes complex decisions, where space is at a premium, as to how it can be best used. And sometimes that does mean that the use of space has to be shared. That is true of horse riders as well.

A new version of the highway code, Llywydd, is due to be published in February. That, of course, is a UK-wide document, and it does now directly address these issues and sets out a hierarchy of users in shared space, so that as people take their driving tests and become new users of the road, they will have fresh guidance to make sure that where more than one use is required of any space on the highway, on the pavement, there's a clear hierarchy of whose needs must be attended to first. And the principle that has been used in that redrafting of the highway code seems to me to be a sensible one because it puts the needs of the most vulnerable users at the top of that hierarchy. Now, the review that I mentioned in my first answer, Llywydd, will be an opportunity to look at these issues again. And I can assure the Member that we will seek the views of those people who have identified those implementation issues and seek to address them again as part of that review.

Llywydd, rwy'n diolch i Joel James am nodi mater pwysig, ond mater sy'n adnabyddus iawn i Lywodraeth Cymru. Mae rhannu lle ar y briffordd, ar y palmant, yn fater sydd wedi ei godi a'i drafod yn ein hymgysylltiad ein hunain â grwpiau sy'n cynrychioli pobl anabl, gan gynnwys y rhai sydd â phroblemau golwg. Mae'r gwaith penodol y mae'r Aelod yn cyfeirio ato, wrth gwrs, yn cael ei wneud gan awdurdodau lleol, nid yn uniongyrchol gan Lywodraeth Cymru. Rydym ni'n darparu'r cynllun a'r canllawiau, ac yna mae'n rhaid i awdurdodau lleol wneud penderfyniadau sydd weithiau'n gymhleth, pan fo lle yn brin, o ran y ffordd orau o'i ddefnyddio. Ac weithiau mae hynny yn golygu bod yn rhaid rhannu'r defnydd o le. Mae hynny yn wir am farchogion ceffylau hefyd.

Bydd fersiwn newydd o reolau'r ffordd fawr yn cael ei chyhoeddi ym mis Chwefror Llywydd. Mae honno, wrth gwrs, yn ddogfen i'r DU gyfan, ac mae'n rhoi sylw uniongyrchol bellach i'r materion hyn ac yn nodi hierarchaeth o ddefnyddwyr mewn mannau a rennir, er mwyn i bobl sy'n sefyll eu profion gyrru ac yn dod yn ddefnyddwyr newydd o'r ffordd fod â chanllawiau newydd i wneud yn siŵr, pan fo angen mwy nag un defnydd o unrhyw le ar y briffordd, ar y palmant, fod hierarchaeth eglur o anghenion pwy y mae'n rhaid eu diwallu yn gyntaf. Ac mae'r egwyddor sydd wedi ei defnyddio wrth ailddrafftio rheolau'r ffordd fawr yn ymddangos yn un synhwyrol i mi gan ei bod yn rhoi anghenion y defnyddwyr mwyaf agored i niwed ar frig yr hierarchaeth honno. Nawr, bydd yr adolygiad y cyfeiriais ato yn fy ateb cyntaf, Llywydd, yn gyfle i edrych ar y materion hyn eto. A gallaf i sicrhau'r Aelod y byddwn yn gofyn barn y bobl hynny sydd wedi nodi'r problemau gweithredu hynny ac yn ceisio mynd i'r afael â nhw eto yn rhan o'r adolygiad hwnnw.

13:35

First Minister, I'm glad to see this question, and, certainly, the cross-party group on active travel has set up an expert panel to help inform the Government of stakeholders' views in terms of the review as well. But can I just thank the Government for their engagement on this agenda? They've really pushed it up the agenda. The investment has had a significant uplift, and many local authorities are making the most of this by successful bids for active travel funds and safer routes funds for schemes in their areas. In my own area, Bridgend to Pencoed—[Inaudible.]—Bettws to Bryngarw country park, and this builds on several years of successful bids. But this is my point, First Minister: what can we do as a Government to help those local authorities, which he just referred to, who may not have the in-house expertise, may not have the track record of successful bids for safer routes or for active travel networks and mapping, to help them have successful bids as well, make sure that we spread the benefits across urban and rural areas as well, and also, finally, maintain that investment in footpaths, pavements, and also the road network, which are also key to walking and cycling as well? Diolch yn fawr.

Prif Weinidog, rwy'n falch o weld y cwestiwn hwn, ac, yn sicr, mae'r grŵp trawsbleidiol ar deithio llesol wedi sefydlu panel arbenigol i helpu i hysbysu'r Llywodraeth am safbwyntiau rhanddeiliaid o ran yr adolygiad hefyd. Ond a gaf i ddiolch i'r Llywodraeth am ei hymgysylltiad ar yr agenda hon? Maen nhw wedi ei gwthio i fyny'r agenda yn wirioneddol. Mae'r buddsoddiad wedi cynyddu yn sylweddol, ac mae llawer o awdurdodau lleol yn manteisio i'r eithaf ar hyn drwy geisiadau llwyddiannus am gyllid teithio llesol a chyllid llwybrau mwy diogel ar gyfer cynlluniau yn eu hardaloedd. Yn fy ardal i, Pen-y-bont ar Ogwr i Bencoed—[Anghlywadwy.]—Betws i barc gwledig Bryngarw, ac mae hyn yn ychwanegu at sawl blwyddyn o geisiadau llwyddiannus. Ond dyma fy mhwynt, Prif Weinidog: beth allwn ni ei wneud fel Llywodraeth i helpu'r awdurdodau lleol hynny, y mae newydd gyfeirio atyn nhw, efallai nad oes ganddyn nhw'r arbenigedd mewnol, efallai nad oes ganddyn nhw'r hanes o geisiadau llwyddiannus am lwybrau mwy diogel neu am rwydweithiau a mapiau teithio llesol, i'w helpu i gael ceisiadau llwyddiannus hefyd, i wneud yn siŵr ein bod ni'n lledaenu'r manteision ar draws ardaloedd trefol a gwledig hefyd, a hefyd, yn olaf, cynnal y buddsoddiad hwnnw mewn llwybrau troed, palmentydd, a hefyd y rhwydwaith ffyrdd, sydd hefyd yn allweddol i gerdded a beicio? Diolch yn fawr.

Llywydd, diolch i Huw Irranca-Davies am y cwestiynau.

Llywydd, I'd like to thank Huw Irranca-Davies for those questions.

I think one of the ways in which the funding that we provide to local authorities has been developed in recent years is that we now provide a core allocation to local authorities, as well as the project money that they can bid in for. And because there has been such a sustained rise in investment in active travel, the provision of a core allocation does help local authorities to build up the in-house capacity and expertise to allow them to draw down further central funding for the best-quality scheme. Now, I recognise this important point that Huw Irranca-Davies makes—that there are sometimes specialist skills that are needed beyond the scope of an individual authority. We've been working with Transport for Wales to see how they can make some of their expertise available to local authorities, but with the Welsh Local Government Association as well, in case there is an opportunity for some shared expertise, across local authority boundaries, that local authorities can draw on when they are looking to develop schemes that need those additional skills.

Llywydd, can I thank the cross-party group for the work that they do, and in particular for what its Chair indicated they would be doing to help make sure that the review of the Active Travel (Wales) Act 2013 is as well-informed as it can be by the views of people who use these services? I am quite sure that they will talk about those everyday journeys that are made in rural as well as in urban areas, and the importance of footpaths, pavements, and so on. The Welsh Government did provide £7.8 million in further funding to local authorities last summer, specifically for quick improvements that could be made in conditions for safe walking and cycling. And we plan to press ahead with our plan to tackle pavement parking—another issue that the groups that Joel James referred to often raise, I know, with Senedd Members. If you are partially sighted, if you're trying to take a buggy, if you're in a wheelchair, then pavement parking is another one of those active travel barriers that we need to tackle. And I'm sure that these issues will come through strongly in the engagement work that the cross-party group has committed to leading.

Rwy'n credu mai un o'r ffyrdd y mae'r arian yr ydym ni'n ei ddarparu i awdurdodau lleol wedi ei ddatblygu yn ystod y blynyddoedd diwethaf yw ein bod ni bellach yn darparu dyraniad craidd i awdurdodau lleol, yn ogystal â'r arian prosiect y gallan nhw wneud cais amdano. Ac oherwydd y bu cynnydd mor barhaus i fuddsoddiad mewn teithio llesol, mae darparu dyraniad craidd yn helpu awdurdodau lleol i ddatblygu'r capasiti a'r arbenigedd mewnol i'w caniatáu i gael rhagor o gyllid canolog ar gyfer y cynllun o'r ansawdd gorau. Nawr, rwy'n cydnabod y pwynt pwysig hwn y mae Huw Irranca-Davies yn ei wneud—bod sgiliau arbenigol sydd eu hangen weithiau y tu hwnt i gwmpas awdurdod unigol. Rydym ni wedi bod yn gweithio gyda Trafnidiaeth Cymru i weld sut y gallan nhw sicrhau bod rhywfaint o'u harbenigedd ar gael i awdurdodau lleol, ond gyda Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru hefyd, rhag ofn y bydd cyfle i gael rhywfaint o arbenigedd cyffredin, ar draws ffiniau awdurdodau lleol, y gall awdurdodau lleol eu defnyddio pan fyddan nhw'n bwriadu datblygu cynlluniau sydd angen y sgiliau ychwanegol hynny.

Llywydd, a gaf i ddiolch i'r grŵp trawsbleidiol am y gwaith maen nhw'n ei wneud, ac yn arbennig am yr hyn y dywedodd ei Gadeirydd y bydden nhw'n ei wneud i helpu i wneud yn siŵr bod yr adolygiad o Ddeddf Teithio Llesol (Cymru) 2013 yn cael ei hysbysu cystal â phosibl gan safbwyntiau pobl sy'n defnyddio'r gwasanaethau hyn? Rwy'n eithaf sicr y byddan nhw'n sôn am y teithiau bob dydd hynny sy'n cael eu gwneud mewn ardaloedd gwledig yn ogystal ag mewn ardaloedd trefol, a phwysigrwydd llwybrau troed, palmentydd, ac yn y blaen. Fe wnaeth Llywodraeth Cymru ddarparu £7.8 miliwn yn rhagor o gyllid i awdurdodau lleol yr haf diwethaf, yn benodol ar gyfer gwelliannau cyflym y gellid eu gwneud i amodau ar gyfer cerdded a beicio diogel. Ac rydym yn bwriadu bwrw ymlaen â'n cynllun i fynd i'r afael â pharcio ar balmentydd—mater arall y mae'r grwpiau y mae Joel James yn cyfeirio atyn nhw yn aml, rwy'n gwybod, gydag Aelodau'r Senedd. Os ydych chi'n rhannol ddall, os ydych chi'n ceisio cerdded gyda bygi, os ydych chi mewn cadair olwyn, yna mae parcio ar y palmant yn un arall o'r rhwystrau teithio llesol hynny y mae angen i ni fynd i'r afael â nhw. Ac rwy'n siŵr y bydd y materion hyn yn flaenllaw yn y gwaith ymgysylltu y mae'r grŵp trawsbleidiol wedi ymrwymo i'w arwain.

Cysylltiadau Rhynglywodraethol
Inter-governmental Relations

2. A wnaiff y Prif Weinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am weithrediad y berthynas rhwng Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU? OQ57472

2. Will the First Minister provide an update on the functioning of the relationship between the Welsh Government and UK Government? OQ57472

I thank Ken Skates, Llywydd, for that question. We welcome the final agreement of the inter-governmental review in the fourth calendar year of that process. We now need a UK Government capable of discharging its responsibilities rather than one paralysed by the unfolding crises of a deeply dysfunctional Downing Street.

Rwy'n diolch i Ken Skates, Llywydd, am y cwestiwn yna. Rydym yn croesawu cytundeb terfynol yr adolygiad rhynglywodraethol ym mhedwaredd flwyddyn galendr y broses honno. Nawr mae angen Llywodraeth y DU arnom sy'n gallu cyflawni ei chyfrifoldebau yn hytrach nag un sydd wedi ei pharlysu gan argyfyngau sy'n datblygu mewn Downing Street gwbl gamweithredol.

13:40

Diolch, First Minister. Like you, I welcome the agreements on the final outcome of the inter-governmental review, again, at long last, as you said. But of course, as you pointed to, governments can only operate effectively if they are stable and focused purely on serving the public good. It's been disturbing to read about the parties, the lockdown law breaking, and the Prime Minister's precarious leadership position, all of which I fear risks, as you said, paralysing the UK Government and therefore undermining the inter-governmental relations until there is a new leader. First Minister, are you able to offer us any reassurance that the UK Government is able to discharge its functions responsibly given all that has happened in Downing Street during the course of the pandemic?

Diolch, Prif Weinidog. Fel chithau, rwy'n croesawu'r cytundebau ar ganlyniad terfynol yr adolygiad rhynglywodraethol, unwaith eto, o'r diwedd, fel y gwnaethoch chi ei ddweud. Ond wrth gwrs, fel y gwnaethoch chi ei ddweud, dim ond os ydyn nhw'n sefydlog ac yn canolbwyntio yn llwyr ar wasanaethu lles y cyhoedd y gall llywodraethau weithredu yn effeithiol. Mae wedi peri pryder darllen am y partïon, yr achosion o dorri cyfraith y cyfyngiadau symud, a sefyllfa arweinyddiaeth ansicr y Prif Weinidog, a'r cyfan, mae arnaf i ofn, yn creu'r perygl, fel y gwnaethoch chi ei ddweud, o barlysu Llywodraeth y DU ac felly'n tanseilio'r cysylltiadau rhynglywodraethol tan y bydd arweinydd newydd. Prif Weinidog, a allwch chi gynnig unrhyw sicrwydd i ni fod Llywodraeth y DU yn gallu cyflawni ei swyddogaethau yn gyfrifol o gofio popeth sydd wedi digwydd yn Downing Street yn ystod y pandemig?

Llywydd, I'm afraid I don't think I can offer such a reassurance. The UK Government, it seems to me, is trapped in the headlights of the events that it has brought upon itself by its utter disregard for the rules that the rest of us are bound by. And in an attempt now to escape from the dilemmas that it itself has created, everything it does is seen through that lens. Every statement that is made, any policy initiative that is put forward is not motivated by the needs of the country or the importance of addressing the key challenges that we face; every one of them is seen through the lens of how this Government can escape from the mire into which it has plunged itself. And in those circumstances, I'm afraid, on the things that Ken Skates pointed to—the need for stability, the need for a government focused on serving the public good—I can't offer any assurances that the current state of the UK Government is conducive to those sorts of qualities.

Llywydd, mae arnaf i ofn nad wyf i'n credu y gallaf i gynnig sicrwydd o'r fath. Mae'n ymddangos i mi fod Llywodraeth y DU wedi ei dal yng ngolau llachar y digwyddiadau y mae wedi eu hachosi ei hun drwy ei diystyriaeth lwyr o'r rheolau y mae'r gweddill ohonom ni wedi ein rhwymo ganddyn nhw. Ac mewn ymgais nawr i ddianc o'r penblethau y mae wedi eu creu ei hun, mae popeth y mae'n ei wneud yn cael ei weld drwy'r lens hwnnw. Nid yw pob datganiad sy'n cael ei wneud, unrhyw fenter bolisi sy'n cael ei chyflwyno wedi eu hysgogi gan anghenion y wlad na phwysigrwydd mynd i'r afael â'r heriau allweddol sy'n ein hwynebu; mae pob un ohonyn nhw yn cael ei weld drwy lens sut y gall y Llywodraeth hon ddianc y trafferthion y mae wedi plymio ei hun iddyn nhw. Ac o dan yr amgylchiadau hynny, mae arnaf i ofn, ar y pethau y cyfeiriodd Ken Skates atyn nhw—yr angen am sefydlogrwydd, yr angen am lywodraeth sy'n canolbwyntio ar wasanaethu lles y cyhoedd—ni allaf gynnig unrhyw sicrwydd bod cyflwr presennol Llywodraeth y DU yn ffafriol i'r mathau hynny o rinweddau.

Of course, the UK Government, First Minister, has delivered a world-beating vaccination programme that has been of great benefit to people across Wales, and it's also released significant resources across the country to help businesses and individuals overcome the challenges of the pandemic. And in spite of your assertion that it's incapable of operating properly, it actually released the report on the review of inter-governmental relations last week. As you said in your initial answer to the Member for Clwyd South, you welcomed warmly the publication of that report, because of course it will change the working arrangements between governments across the UK and hopefully will deliver significant improvements for people living and working across the whole of the United Kingdom. One of the things that the inter-governmental review did not touch on was the accountability framework behind which the new system of working together could sit. Would you agree with me that we now need to look at an inter-parliamentary body in order to hold the various Governments to account for the new working arrangements to make sure that they really do deliver on the aspirations set out in the review?

Wrth gwrs, mae Llywodraeth y DU, Prif Weinidog, wedi darparu rhaglen frechu sy'n well nag unrhyw un arall yn y byd sydd wedi bod o fudd mawr i bobl ledled Cymru, ac mae hefyd wedi rhyddhau adnoddau sylweddol ledled y wlad i helpu busnesau ac unigolion oresgyn heriau'r pandemig. Ac er gwaethaf eich haeriad nad yw'n gallu gweithredu yn iawn, hi wnaeth gyhoeddi yr adroddiad ar yr adolygiad o gysylltiadau rhynglywodraethol yr wythnos diwethaf. Fel y gwnaethoch chi ei ddweud yn eich ateb cychwynnol i'r Aelod dros Dde Clwyd, fe wnaethoch chi groesawu cyhoeddiad yr adroddiad hwnnw yn gynnes, oherwydd wrth gwrs y bydd yn newid y trefniadau gweithio rhwng llywodraethau ledled y DU a'r gobaith yw y bydd yn sicrhau gwelliannau sylweddol i bobl sy'n byw ac yn gweithio ledled y Deyrnas Unedig gyfan. Un o'r pethau na wnaeth yr adolygiad rhynglywodraethol gyffwrdd arno oedd y fframwaith atebolrwydd y gallai'r system newydd o gydweithio gael ei seilio arno. A fyddech chi'n cytuno â mi bod angen i ni edrych bellach ar gorff rhyngseneddol er mwyn dwyn y gwahanol Lywodraethau i gyfrif am y trefniadau gweithio newydd i wneud yn siŵr eu bod nhw yn gwireddu'r dyheadau a nodir yn yr adolygiad yn wirioneddol?

Llywydd, I did welcome the outcome of the IGR. I was there in 2018 when it was initiated by Theresa May and the First Ministers of the time, and the Welsh Government and Welsh civil servants in particular have invested many, many hours in trying to make sure that we make that document as good as it can be. There are some accountability measures within it. It does lead to governments across the United Kingdom placing various documents and reports in front of the four Parliaments. I'm absolutely open to the point that Mr Millar makes about parliamentary bodies working together to improve accountability, but that of course would be for them rather than for any government to lead. I've welcomed very regularly the money that the UK Government has invested in sustaining the economy during the COVID crisis. I've always believed that the ability to secure vaccines for use across the United Kingdom was better done on a UK basis, although the implementation of vaccination and, of course, the programme that has made use of it have been in the hands of the different governments of the United Kingdom. All of those things I have no difficulty in acknowledging. I imagine that, in the privacy of his own committee rooms, the Member himself would recognise that this is not a good time for the UK Government, and its ability to live up to the ambitions of the IGR is inevitably compromised by the events of recent times and the way in which the UK Government has turned in on itself in order to try to find a way through the mess of its own making.

Llywydd, fe wnes i groesawu canlyniad yr adolygiad rhynglywodraethol. Roeddwn i yno yn 2018 pan gafodd ei sefydlu gan Theresa May a'r Prif Weinidogion eraill ar y pryd, ac mae Llywodraeth Cymru a gweision sifil Cymru yn arbennig wedi rhoi oriau lawer iawn i geisio gwneud yn siŵr ein bod ni'n gwneud y ddogfen honno cystal ag y gall fod. Mae rhai mesurau atebolrwydd ynddi. Mae yn arwain llywodraethau ledled y Deyrnas Unedig i gyflwyno dogfennau ac adroddiadau amrywiol o flaen y pedair Senedd. Rwy'n gwbl agored i'r pwynt y mae Mr Millar yn ei wneud am gyrff seneddol yn cydweithio i wella atebolrwydd, ond mater iddyn nhw fyddai hynny, wrth gwrs, yn hytrach nag i unrhyw lywodraeth ei arwain. Rwyf i wedi croesawu yn rheolaidd iawn yr arian y mae Llywodraeth y DU wedi ei fuddsoddi i gynnal yr economi yn ystod argyfwng COVID. Rwyf i wedi credu erioed y bu'n well i'r gallu i sicrhau brechlynnau i'w defnyddio ledled y Deyrnas Unedig gael ei wneud ar sail y DU, er bod gweithredu'r brechiadau ac, wrth gwrs, y rhaglen sydd wedi gwneud defnydd ohonyn nhw wedi bod yn nwylo gwahanol lywodraethau'r Deyrnas Unedig. Nid wyf i'n cael unrhyw anhawster yn cydnabod yr holl bethau hynny. Rwy'n tybio, ym mhreifatrwydd ei ystafelloedd pwyllgora ei hun, y byddai'r Aelod ei hun yn cydnabod nad yw hwn yn gyfnod da i Lywodraeth y DU, ac mae'n anochel bod ei gallu i gyflawni uchelgeisiau'r adolygiad rhynglywodraethol yn cael ei beryglu gan ddigwyddiadau'r cyfnod diweddar a'r ffordd y mae Llywodraeth y DU wedi troi i mewn arni hi ei hun i geisio dod o hyd i ffordd drwy'r llanastr y mae wedi ei greu ei hun.

13:45

Prif Weinidog, I was also glad, like you and Mr Skates, to read the review of inter-governmental relations last week, and the setting up of independent dispute resolution. As we know, such a process is needed to effectively combat a Westminster Government that is legislating time and time again within devolved areas, but also restricting the rights of the people of Wales to protest, to vote, to use judicial review and to use the European convention of human rights to quash secondary legislation. However, my concern, Prif Weinidog, is that there won't be a statutory standing basis to this new system and it will not be binding on the Government. With a Westminster Government that has completely ignored the Sewel convention—the Sewel convention has gone out through the window with this Government—how confident are you that this new system will lead to respect towards this Parliament, but even more importantly, to respect for the rights of the people of Wales? Diolch yn fawr.

Prif Weinidog, roeddwn innau hefyd yn falch, fel Mr Skates a chithau, o ddarllen yr adolygiad o gysylltiadau rhynglywodraethol yr wythnos diwethaf, a sefydlu trefn datrys anghydfodau annibynnol. Fel y gwyddom ni, mae angen proses o'r fath i fynd i'r afael yn effeithiol â Llywodraeth San Steffan sy'n deddfu dro ar ôl tro mewn meysydd datganoledig, ond sydd hefyd yn cyfyngu ar hawliau pobl Cymru i brotestio, i bleidleisio, i ddefnyddio adolygiad barnwrol ac i ddefnyddio'r confensiwn Ewropeaidd ar hawliau dynol i ddiddymu is-ddeddfwriaeth. Fodd bynnag, fy mhryder i, Prif Weinidog, yw na fydd sail statudol i'r system newydd hon ac na fydd yn rhwymo'r Llywodraeth. Gyda Llywodraeth yn San Steffan sydd wedi anwybyddu confensiwn Sewel yn llwyr—mae confensiwn Sewel wedi mynd allan drwy'r ffenestr gyda'r Llywodraeth hon—pa mor hyderus ydych chi y bydd y system newydd hon yn arwain at barch tuag at y Senedd hon, ond yn bwysicach byth, at barchu hawliau pobl Cymru? Diolch yn fawr.

Well, diolch yn fawr, Llywydd. Those are all important points. This Government opposes the UK Government's importation of techniques from the United States to suppress voting amongst populations who it thinks who may not be supportive of their political party. We opposed the restrictions on judicial review, which I see the UK Government has revived again, and we oppose the measures that they intend to introduce to limit people's ability to carry out legitimate protest. So, I agree with all the points that the Member made there. 

The inter-governmental review isn't perfect, but it is a significant advance on where we have been up until now. One of the most significant advances, and this was one of the areas that the Welsh Government and Welsh civil servants led on, as part of the review, is in the introduction of that independent dispute avoidance, and then resolution, mechanism. It's been entirely unsatisfactory that, when a devolved government attempted to raise a dispute within the arrangements of the Joint Ministerial Committee, it was the UK Government alone who could, first of all, decide whether the dispute was admissible—so, it dealt with some disputes simply by saying it didn't recognise there was a dispute—and then, even if it was admissible, it turned out to be the judge and the jury and the court of appeal and all the other things that you'd expect in relation to a dispute. That is now on a very different basis. Not, as the Member said, entrenched in statute, but there for everybody to see, and with a very significant political penalty for a government that tried, having signed up to the agreement, then to ride roughshod through it. So, parties of very different political persuasion—the Conservative Party in London, the SNP in Scotland, Sinn Fein and the DUP in Northern Ireland, and the Labour Government in Wales—we're all signed up to the review, and we certainly will approach it in the spirit of doing everything we can to make sure that we all now live up to the new ways that that review has agreed.

Wel, diolch yn fawr, Llywydd. Maen nhw i gyd yn bwyntiau pwysig. Mae'r Llywodraeth hon yn gwrthwynebu proses Llywodraeth y DU o fewnforio technegau o'r Unol Daleithiau i atal pleidleisio ymhlith poblogaethau y mae'n credu nad fyddan nhw efallai yn cefnogi eu plaid wleidyddol. Fe wnaethom ni wrthwynebu'r cyfyngiadau ar adolygiad barnwrol, ond rwy'n gweld bod Llywodraeth y DU wedi eu hadfywio eto, ac rydym yn gwrthwynebu'r mesurau y maen nhw'n bwriadu eu cyflwyno i gyfyngu ar allu pobl i gynnal protest ddilys. Felly, rwy'n cytuno â'r holl bwyntiau a wnaeth yr Aelod yn y fan yna. 

Nid yw'r adolygiad rhynglywodraethol yn berffaith, ond mae'n gam ymlaen sylweddol o'r sefyllfa yr ydym ni wedi bod ynddi tan nawr. Un o'r datblygiadau mwyaf arwyddocaol, a dyma oedd un o'r meysydd y gwnaeth Llywodraeth Cymru a gweision sifil Cymru arwain arno, yn rhan o'r adolygiad, yw cyflwyno'r dull osgoi, ac yna datrys, anghydfod annibynnol hwnnw. Mae wedi bod yn gwbl anfoddhaol, pan geisiodd llywodraeth ddatganoledig godi anghydfod o fewn trefniadau Cyd-bwyllgor y Gweinidogion, mai Llywodraeth y DU yn unig a allai, yn gyntaf, benderfynu a oedd yr anghydfod yn dderbyniadwy—felly, ymdriniodd â rhai anghydfodau drwy ddweud nad oedd yn cydnabod bod anghydfod—ac yna, hyd yn oed os oedd yn dderbyniadwy, hi oedd y barnwr a'r rheithgor a'r llys apêl a'r holl bethau eraill y byddech chi'n eu disgwyl o ran anghydfod. Mae hynny ar sail wahanol iawn erbyn hyn. Nid, fel y dywedodd yr Aelod, wedi ei ymwreiddio mewn statud, ond yno i bawb ei weld, a gyda chosb wleidyddol sylweddol iawn i lywodraeth a fyddai'n ceisio, ar ôl ymrwymo i'r cytundeb, ei anwybyddu yn llwyr wedyn. Felly, mae pleidiau o argyhoeddiad gwleidyddol gwahanol iawn—y Blaid Geidwadol yn Llundain, yr SNP yn yr Alban, Sinn Fein a'r DUP yng Ngogledd Iwerddon, a'r Llywodraeth Lafur yng Nghymru—rydym ni i gyd wedi ymrwymo i'r adolygiad, a byddwn yn sicr yn mynd ati yn yr ysbryd o wneud popeth o fewn ein gallu i wneud yn siŵr ein bod ni i gyd yn cyd-fynd yn awr â'r ffyrdd newydd y mae'r adolygiad hwnnw wedi cytuno arnyn nhw.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from the Party Leaders

Cwestiynau nawr gan arweinwyr y pleidiau. Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig yn gyntaf, Andrew R.T. Davies. 

Questions now from the party leaders. Leader of the Welsh Conservatives first, Andrew R.T. Davies. 

Thank you, Presiding Officer. First Minister, last week you claimed that the impact of restrictions on Welsh businesses over Christmas and the new year was not down to the actions of your Government. Can you tell me who was responsible for these restrictions, because last time I checked you were the First Minister? Or was it some extraterrestrial force that none of us are aware of?

Diolch, Llywydd. Prif Weinidog, fe wnaethoch chi honni yr wythnos diwethaf nad camau eich Llywodraeth chi oedd yn gyfrifol am effaith y cyfyngiadau ar fusnesau Cymru dros y Nadolig a'r flwyddyn newydd. A allwch chi ddweud wrthyf pwy oedd yn gyfrifol am y cyfyngiadau hyn, oherwydd y tro diwethaf i mi edrych, chi oedd y Prif Weinidog? Neu ai rhyw rym allfydol nad yw'r un ohonom ni'n ymwybodol ohono oedd hwn?

13:50

Llywydd, the impact on Welsh businesses was caused by coronavirus. That is the point that I was making, as I'm quite sure the leader of the opposition knows. Businesses in Wales were seeing the impact of the omicron variant well before there was any change in the alert level measures in Wales. That's why the £120 million that we have made available to Welsh businesses doesn't start on 27 December when the rules changed, but dates from 13 December, because we recognised that Welsh citizens were already making choices themselves because they recognised the new risks that the omicron variant posed. That's at the root of the difficulties that Welsh businesses have faced: the fact that they were dealing with a new variant of coronavirus and the impact that that was having on people's behaviour.

Llywydd, coronafeirws wnaeth achosi'r effaith ar fusnesau Cymru. Dyna'r pwynt yr oeddwn i'n ei wneud, fel yr wyf i'n eithaf sicr y mae arweinydd yr wrthblaid yn ei wybod. Roedd busnesau yng Nghymru yn gweld effaith yr amrywiolyn omicron ymhell cyn bod unrhyw newid i'r mesurau lefel rhybudd yng Nghymru. Dyna pam nad yw'r £120 miliwn yr ydym ni wedi ei ddarparu i fusnesau Cymru yn dechrau ar 27 Rhagfyr pan newidiodd y rheolau, ond mae'n dyddio o 13 Rhagfyr, gan ein bod ni wedi cydnabod bod dinasyddion Cymru eisoes yn gwneud dewisiadau eu hunain gan eu bod nhw'n cydnabod y risgiau newydd yr oedd yr amrywiolyn omicron yn eu peri. Dyna sydd wrth wraidd yr anawsterau y mae busnesau Cymru wedi eu hwynebu: y ffaith eu bod nhw'n ymdrin ag amrywiolyn coronafeirws newydd a'r effaith yr oedd hwnnw yn ei chael ar ymddygiad pobl.

Well, sadly, First Minister, it is a fact that you did have choices over the type of restrictions that you could have brought in, just like you have the choice to commission an independent inquiry here in Wales into those decisions right the way through the pandemic, which regrettably you haven't commissioned to date.

If we take a step back into the real world, reports last week showed that pubs in Wales lost on average £16,000 each due to the Government restrictions. This was because of the rules that closed some establishments and made other hospitality businesses unviable. Will you apologise for the impact of those restrictions on the businesses that proved to be unviable because of those restrictions, and will you, as a gesture of goodwill, increase the level of funding available to businesses so that they can continue going forward, creating employment opportunities and creating dynamic businesses the length and breadth of Wales?

Wel, yn anffodus, Prif Weinidog, mae'n ffaith bod gennych chi ddewisiadau o ran y math o gyfyngiadau y gallech chi fod wedi eu cyflwyno, yn union fel y mae gennych chi'r dewis i gomisiynu ymchwiliad annibynnol yma yng Nghymru i'r penderfyniadau hynny yr holl ffordd drwy'r pandemig, nad ydych chi wedi ei gomisiynu hyd yma yn anffodus.

Os cymerwn ni gam yn ôl i'r byd go iawn, dangosodd adroddiadau yr wythnos diwethaf fod tafarndai yng Nghymru wedi colli £16,000 yr un ar gyfartaledd oherwydd cyfyngiadau'r Llywodraeth. Roedd hyn oherwydd y rheolau a gaeodd rai sefydliadau ac a wnaeth busnesau lletygarwch eraill yn anhyfyw. A wnewch chi ymddiheuro am effaith y cyfyngiadau hynny ar y busnesau a oedd yn anhyfyw oherwydd y cyfyngiadau hynny, ac a wnewch chi, fel arwydd o ewyllys da, gynyddu lefel y cyllid sydd ar gael i fusnesau fel y gallan nhw barhau i symud ymlaen, gan greu cyfleoedd cyflogaeth a chreu busnesau deinamig ar hyd a lled Cymru?

Well, I have absolutely nothing to apologise for, Llywydd. The Conservative Party in Wales has a great deal to apologise for in the way that it has time after time after time sought to deny people in Wales and businesses in Wales the protections that are needed from a global pandemic. We put in measures that were designed to make sure that lives were saved in Wales and that businesses could go on trading, and there's absolutely nothing to apologise for in doing that because those measures were necessary and those measures have been effective. Because of the help that is available from the Welsh Government, a pub that lost £16,000 in Wales, if it can establish that that is indeed the case, could recoup all of that from the help that we have now put on the table through the non-domestic rates element and through the economic resilience fund. In England, £4,000 is the maximum that any such business would receive. And, no, I'm not going to offer a blank cheque in saying that we would go beyond that. There's public money at stake here. A pub that can show that it lost £16,000 in Wales, the potential is there for it to receive all of that back from the Welsh Government. I don't think it would be a sensible or a justifiable course of action to say that the public purse would go beyond the losses that a business had sustained.

Wel, nid oes gen i ddim byd o gwbl i ymddiheuro amdano, Llywydd. Mae gan y Blaid Geidwadol yng Nghymru lawer iawn i ymddiheuro amdano yn y ffordd y mae wedi ceisio atal pobl yng Nghymru a busnesau yng Nghymru, dro ar ôl tro, rhag cael yr amddiffyniadau sydd eu hangen o bandemig byd-eang. Fe wnaethom ni gyflwyno mesurau a oedd â'r bwriad o wneud yn siŵr bod bywydau yn cael eu hachub yng Nghymru ac y gallai busnesau barhau i fasnachu, ac nid oes dim byd o gwbl i ymddiheuro amdano wrth wneud hynny, gan fod y mesurau hynny yn angenrheidiol ac mae'r mesurau hynny wedi bod yn effeithiol. Oherwydd y cymorth sydd ar gael gan Lywodraeth Cymru, gallai tafarn a gollodd £16,000 yng Nghymru, os gall gadarnhau bod hynny yn wir, adennill hynny i gyd o'r cymorth yr ydym ni wedi ei roi ar y bwrdd bellach drwy'r elfen ardrethi annomestig a thrwy'r gronfa cadernid economaidd. Yn Lloegr, £4,000 yw'r uchafswm y byddai unrhyw fusnes o'r fath yn ei gael. Ac na, nid wyf i'n mynd i gynnig siec wag wrth ddweud y byddem ni'n mynd y tu hwnt i hynny. Mae arian cyhoeddus yn y fantol yma. I dafarn sy'n gallu dangos ei fod wedi colli £16,000 yng Nghymru, mae'r potensial yno iddi dderbyn hynny i gyd yn ôl gan Lywodraeth Cymru. Nid wyf i'n credu y byddai'n gam gweithredu synhwyrol na chyfiawn i ddweud y byddai'r pwrs cyhoeddus yn mynd y tu hwnt i'r colledion yr oedd busnes wedi eu dioddef.

It is a fact, First Minister, that many businesses across Wales will not be able to claw back the level of losses that they've sustained because of the restrictions that you and your Government have put in place. Yesterday, your chief medical officer, Dr Frank Atherton, said that he was cautiously optimistic that the end of the pandemic was in sight. That's great news, and thanks to the Welsh Conservatives and public pressure, we now finally have a road map to alert level 0. Over the past few weeks, I've been trying to obtain metrics from your Ministers as to when the Welsh Government will deem that restrictions such as vaccine passports or masks will no longer be required here in Wales. When do you believe, First Minister, that Wales will be free of all restrictions? An estimate will do. And can you provide some metrics or timescales as to when you believe restrictions such as vaccine passports will no longer be required here in Wales?

Mae'n ffaith, Prif Weinidog, na fydd llawer o fusnesau ledled Cymru yn gallu adennill lefel y colledion y maen nhw wedi eu dioddef oherwydd y cyfyngiadau yr ydych chi a'ch Llywodraeth chi wedi eu rhoi ar waith. Ddoe, dywedodd eich prif swyddog meddygol, Dr Frank Atherton, ei fod yn bwyllog ond gobeithiol bod diwedd y pandemig i'w weld. Mae hynny yn newyddion gwych, a diolch i'r Ceidwadwyr Cymreig a phwysau'r cyhoedd, mae gennym ni fap ffordd o'r diwedd i lefel rhybudd 0. Dros yr wythnosau diwethaf, rwyf i wedi bod yn ceisio cael metrigau gan eich Gweinidogion ynghylch pryd y bydd Llywodraeth Cymru o'r farn na fydd angen cyfyngiadau fel pasbortau brechlyn neu fasgiau yma yng Nghymru mwyach. Pryd ydych chi'n credu, Prif Weinidog, y bydd Cymru yn rhydd o'r holl gyfyngiadau? Fe wnaiff amcangyfrif y tro. Ac a allwch chi ddarparu rhai metrigau neu amserlenni o ran pryd rydych chi'n credu na fydd angen cyfyngiadau fel pasbortau brechlyn yma yng Nghymru mwyach?

Well, Llywydd, I set out on Friday last week a timetable stretching to the middle of next month for decision making, provided that the public health situation in Wales would mean that it would be safe to lift further protections. That timetable is well known to people. It will result, on Friday of this week, I hope, in returning to alert level 0 for activities outdoors; on 28 January, returning to alert level 0 for activities and events indoors; and then a three-week review by 10 February of remaining measures. Now, we will take the advice of the chief medical officer, Sir Frank Atherton, and others along that pathway, and as soon as it is safe to do so, from a public health perspective, then we will make the changes to reflect an improved situation. But there are a lot of ifs in that answer, Llywydd. The biggest one of all is the extent to which we can go on seeing the improvements that we have seen in the impact of the omicron and other variants of coronavirus in Wales, in our society, in our hospitals and in our public services. I think people in Wales understand that they have a Government that makes decisions in a way that responds to evidence, not to political pressure, that makes decisions in a way that is capable of being rationally communicated to them, and the support that we have gained from people in Wales over the whole of the pandemic rests on the way in which, carefully, cautiously and in line with the science, we have helped to keep Wales safe. And that's exactly how we will continue.

Wel, Llywydd, cyflwynais ddydd Gwener yr wythnos diwethaf amserlen sy'n ymestyn i ganol mis nesaf ar gyfer gwneud penderfyniadau, ar yr amod y byddai sefyllfa iechyd y cyhoedd yng Nghymru yn golygu y byddai'n ddiogel diddymu amddiffyniadau pellach. Mae pobl yn gyfarwydd iawn â'r amserlen honno. Bydd yn arwain, ddydd Gwener yr wythnos hon, gobeithio, at ddychwelyd i lefel rhybudd 0 ar gyfer gweithgareddau yn yr awyr agored; ar 28 Ionawr, at ddychwelyd i lefel rhybudd 0 ar gyfer gweithgareddau a digwyddiadau dan do; ac yna adolygiad tair wythnos erbyn 10 Chwefror o'r mesurau sy'n weddill. Nawr, byddwn yn cymryd cyngor y prif swyddog meddygol, Syr Frank Atherton, ac eraill ar hyd y llwybr hwnnw, a chyn gynted ag y bydd hi'n ddiogel gwneud hynny, o safbwynt iechyd y cyhoedd, yna byddwn yn gwneud y newidiadau i adlewyrchu sefyllfa well. Ond mae llawer o ddefnydd o'r gair 'os' yn yr ateb yna, Llywydd. Yr un mwyaf oll yw i ba raddau y gallwn ni barhau i weld y gwelliannau yr ydym ni wedi eu gweld yn effaith omicron ac amrywiolion coronafeirws eraill yng Nghymru, yn ein cymdeithas, yn ein hysbytai ac yn ein gwasanaethau cyhoeddus. Rwy'n credu bod pobl yng Nghymru yn deall bod ganddyn nhw Lywodraeth sy'n gwneud penderfyniadau mewn ffordd sy'n ymateb i dystiolaeth, nid i bwysau gwleidyddol, sy'n gwneud penderfyniadau mewn ffordd y gellir ei chyfleu yn rhesymegol iddyn nhw, ac mae'r gefnogaeth yr ydym ni wedi ei chael gan bobl yng Nghymru drwy gydol y pandemig cyfan yn dibynnu ar y ffordd yr ydym ni wedi helpu, yn ofalus, yn bwyllog ac yn unol â'r wyddoniaeth, i gadw Cymru yn ddiogel. A dyna'n union sut y byddwn ni'n parhau.

13:55

Arweinydd Plaid Cymru, Adam Price.

Leader of Plaid Cymru, Adam Price.

Diolch, Llywydd. First Minister, is the proposal to defund the BBC anything other than a politically motivated skewering designed to throw red meat to the Prime Minister's dwindling band of supporters, and punish a public service broadcaster for doing too good a job of exposing Boris Johnson to be the liar that he is?

Diolch, Llywydd. Prif Weinidog, a yw'r cynnig i ddadariannu'r BBC yn unrhyw beth arall ond sgiweru â chymhelliad gwleidyddol gyda'r nod o daflu cig coch i fand llai a llai o gefnogwyr Prif Weinidog y DU, a chosbi darlledwr gwasanaeth cyhoeddus am wneud gwaith rhy dda o ddatgelu Boris Johnson i fod y celwyddgi ydyw?

Well, Llywydd, I think that the rushed announcement by Twitter of the fate of the BBC is exactly motivated in the way that the leader of Plaid Cymru has said. It is part of a 'dead meat' strategy that this Government has embarked upon. If anybody thinks that there is serious thinking that lies behind what has been announced, then I'm afraid they're going to be very badly disappointed. What we do now know for sure is that, at a time when inflation, due to the mismanagement of the economy by the UK Government, is likely to be at 6 or 7 per cent in April, the BBC are going to see their budget cut significantly in real terms, and the most urgent need, I think, is for a coalition of support to defend public funding for public service broadcasting in the United Kingdom.

Wel, Llywydd, rwy'n credu bod gan y cyhoeddiad brysiog ar Twitter am dynged y BBC wedi ei gymell yn yr union ffordd y mae arweinydd Plaid Cymru wedi ei ddweud. Mae'n rhan o strategaeth 'cig marw' y mae'r Llywodraeth hon wedi cychwyn arni. Os oes unrhyw un yn meddwl bod meddwl difrifol yn sail i'r hyn a gyhoeddwyd, yna mae arnaf i ofn y byddan nhw'n cael eu siomi yn fawr. Yr hyn yr ydym ni yn ei wybod yn sicr bellach, ar adeg pan fo chwyddiant, oherwydd camreolaeth Llywodraeth y DU o'r economi, yn debygol o fod yn 6 neu 7 y cant ym mis Ebrill, bydd cyllideb y BBC yn cael ei thorri'n sylweddol mewn termau real, a'r angen mwyaf brys, rwy'n credu, yw am glymblaid o gefnogaeth i amddiffyn cyllid cyhoeddus ar gyfer darlledu gwasanaeth cyhoeddus yn y Deyrnas Unedig.

Oni fyddai troi'r BBC mewn i ryw fersiwn Brydeinig o PBS ac NPR yn yr Unol Daleithiau, lle mae gwariant y pen ar ddarlledu cyhoeddus yn ddim ond 4 y cant o'r hyn rŷn ni'n ei wario fan hyn, â goblygiadau arbennig o dywyll i ni yng Nghymru, a hynny o ran ein democratiaeth, o ran ein diwylliant, o ran ein cenedl ac o ran ein hiaith? Ac nid yn unig o ran S4C, ond o ran Radio Cymru hefyd. Doedd Nadine Dorries ddim i weld hyd yn oed yn gwybod am fodolaeth Radio Cymru tan ddoe, ond pa syndod sydd yna pan nad oedd y Ceidwadwyr hyd yn oed yn gwybod pwy oedd arweinydd eu plaid nhw yng Nghymru? Dyna'r dirmyg rŷn ni'n delio â fe. Onid yw hyd, os oedd angen pellach, yn atgyfnerthu'r achos dros ddatganoli darlledu i Gymru? Ac onid nawr yw'r amser i ni fynnu ein llais ei hunain, yn ein gwlad ein hunain, mewn darlledu fel yn ein democratiaeth?

Wouldn't turning the BBC into some British version of NPR or PBS in the United States, where expenditure per capita on public service broadcasting is only 4 per cent of what we spend here, wouldn't that have particularly grim impacts for us here in Wales, in terms of our democracy, our culture, our nation and our language? And not only in terms of S4C, but also Radio Cymru. Nadine Dorries didn't seem to be aware of the existence of Radio Cymru until yesterday, but what surprise is there when the Conservatives didn't even know who the leader of their own party in Wales was? So, that's the contempt that we're dealing with. Doesn't this reinforce the case, if that were needed, for devolving broadcasting to Wales? And isn't now the time that we insist on our own voice, in our own nation, in broadcasting as in our democracy?

Wel, yr absenoldeb o barch i Gymru, mae hyn yn amlwg yn Llywodraeth y Deyrnas Unedig. Dwi'n siŵr, fel dywedodd Adam Price, doedd Nadine Dorries ddim wedi meddwl am un eiliad am effaith beth mae hi wedi'i gyhoeddi ar yr iaith yma yng Nghymru. Gwelais i beth ddywedodd yr Athro Richard Wyn Jones y bore yma am ddyfodol yr iaith yn y maes darlledu a phwysigrwydd S4C, wrth gwrs, ond hefyd Radio Cymru, sy'n ganolog i ddefnydd yr iaith yma yng Nghymru, a dyfodol yr iaith hefyd. Yn y cytundeb rhyngom ni a Phlaid Cymru, rŷn ni wedi cytuno yn barod i gryfhau'r achos i ddarlledu gael ei ddatganoli, ac i sefydlu awdurdod i'n helpu ni, gyda phobl eraill, ar y daith yna. Pan rŷn ni'n gweld y Llywodraeth yn y Deyrnas Unedig yn gwneud pethau fel y maen nhw wedi eu gwneud, mewn hast, ac am resymau gwleidyddol yn unig, wrth gwrs mae'n cryfhau'r achos rŷn ni wedi'i roi mas yn barod.

Well, the absence of respect for Wales is clear within the UK Government. I'm sure, as Adam Price said, that Nadine Dorries hadn't given a moment's thought to the impact of her announcement on the Welsh language here in Wales. I saw what Professor Richard Wyn Jones said this morning about the future of the language in broadcasting and the importance of S4C, yes, of course, but also Radio Cymru, which is central to the use of the Welsh language here in Wales, and is so important to the future of the language too. In the co-operation agreement between ourselves and Plaid Cymru, we've already agreed that we should strengthen the case for devolving broadcasting, and establish an authority to help us, with others, along that journey. When we see the UK Government doing things such as what they've done, in haste and for solely political reasons, it does strengthen the case that we've set out already.

14:00

First Minister, is there a much deeper and darker context here, with the legislation to curb the right to peaceful protest last night defeated in the House of Lords, the proposals to weaken the Human Rights Act, the attacks on an independent judiciary, the changes to voter ID, pork-barrelling in the awarding of grants and cronyism in the awarding of contracts, the illegal prorogation of Parliament, and last, but certainly not least, a Prime Minister that lies with impunity? Is not the attack on a fair, independent and balanced media—which is in essence what public service broadcasting guarantees—not the latest element in a conscious effort to erode the basic foundations of our democracy? If you're not worried, you're not paying attention, as the saying goes. Would the First Minister agree that the battle over the future of broadcasting is actually a battle over the future of democracy itself?

Prif Weinidog, a oes cyd-destun llawer dyfnach a mwy tywyll yma, gyda'r ddeddfwriaeth i gyfyngu ar yr hawl i brotestio'n heddychlon yn cael ei threchu neithiwr yn Nhŷ'r Arglwyddi, y cynigion i wanhau'r Ddeddf Hawliau Dynol, yr ymosodiadau ar farnwriaeth annibynnol, y newidiadau i fanylion adnabod pleidleiswyr, defnyddio pwrs y wlad i ddyfarnu grantiau a ffrindgarwch wrth ddyfarnu contractau, rhagderfynu'r Senedd yn anghyfreithlon, ac yn olaf, ond yn sicr nid leiaf, Prif Weinidog y DU sy'n dweud celwydd yn ddi-gosb? Onid yw'n wir mai'r ymosodiad ar gyfryngau teg, annibynnol a chytbwys—sef yr hyn y mae darlledu gwasanaeth cyhoeddus yn eu hanfod yn ei sicrhau—yw'r elfen ddiweddaraf mewn ymdrech ymwybodol i erydu sylfeini sylfaenol ein democratiaeth? Os dydych chi ddim yn poeni, dydych chi ddim yn cymryd sylw, yn ôl y dywediad. A fyddai'r Prif Weinidog yn cytuno bod y frwydr dros ddyfodol darlledu yn frwydr mewn gwirionedd dros ddyfodol democratiaeth ei hun?

It's a very powerful charge list that the leader of Plaid Cymru sets out there, and anybody seeing them put together in that way will certainly see that what lies behind it is a Government that is utterly reckless about a rules-based approach to public services, but also to the future of our democracy. And nobody should be surprised at that, Llywydd, with the disgraceful revelations of the way in which, at a time when the whole country was being urged to abide to some of the most significant reductions in their ability to make choices in their own lives, at the very heart of the UK Government, there was an utter disregard for that in their own lives. In some ways, I think that lies at the heart of that long list that Adam Price put together—that sense that there is one rule for the rest of us, and a different rule for those who regard themselves as above and beyond the rules that other people are expected to observe. And I think you can see that running through that long list of things that Adam Price put together. If you don't like the way that judges operate, then you attack judges. If you don't like the way that democracy operates, you try and change the rules for voting. If you don't like the way that human rights are observed in this country, you try and undermine the basis of that, too. Broadcasting is this week's example in a far longer list, a deliberate culture war that this Government has embarked upon. They think it plays well with a minority of people in this country, that shrinking minority who support them, and they're prepared to sacrifice things that have been built up over, in some cases, centuries, and in public broadcasting, for 100 years this year.

Mae'n rhestr gyhuddiadau rymus iawn y mae arweinydd Plaid Cymru yn ei chyflwyno yn y fan yna, a bydd unrhyw un sy'n eu gweld yn cael eu cyflwyno gyda'i gilydd yn y modd hwnnw yn sicr yn gweld mai'r hyn sydd y tu ôl iddo yw Llywodraeth sy'n gwbl fyrbwyll am ddull seiliedig ar reolau o ymdrin â gwasanaethau cyhoeddus, ond hefyd am ddyfodol ein democratiaeth. Ac ni ddylai neb synnu at hynny, Llywydd, yn sgil y datgeliadau gwarthus o'r ffordd, ar adeg pan oedd y wlad gyfan yn cael ei hannog i gadw at rai o'r gostyngiadau mwyaf arwyddocaol ar eu gallu i wneud dewisiadau yn eu bywydau eu hunain, wrth wraidd Llywodraeth y DU, roedd diystyriaeth lwyr o hynny yn eu bywydau eu hunain. Mewn rhai ffyrdd, rwy'n credu bod hynny yn ganolog i'r rhestr faith yna a luniwyd gan Adam Price—y synnwyr hwnnw bod un rheol i'r gweddill ohonom ni, a gwahanol reol i'r rhai sy'n ystyried eu hunain yn uwch a thu hwnt i'r rheolau y disgwylir i bobl eraill eu dilyn. Ac rwy'n credu y gallwch chi weld hynny yn rhedeg drwy'r rhestr faith honno o bethau a luniwyd gan Adam Price. Os nad ydych chi'n hoffi'r ffordd y mae barnwyr yn gweithredu, yna rydych chi'n ymosod ar farnwyr. Os nad ydych chi'n hoffi'r ffordd y mae democratiaeth yn gweithredu, rydych chi'n ceisio newid y rheolau ar gyfer pleidleisio. Os nad ydych chi'n hoffi'r ffordd y mae hawliau dynol yn cael eu harsylwi yn y wlad hon, rydych chi'n ceisio tanseilio sail hynny hefyd. Darlledu yw enghraifft yr wythnos hon o restr llawer hirach, rhyfel diwylliant bwriadol y mae'r Llywodraeth hon wedi ei gychwyn. Maen nhw'n credu ei fod yn apelio i leiafrif o bobl yn y wlad hon, y lleiafrif hwnnw sy'n crebachu sy'n eu cefnogi, ac maen nhw'n barod i aberthu pethau sydd wedi cael eu hadeiladu dros ganrifoedd, mewn rhai achosion, ac ym maes darlledu cyhoeddus, ers 100 mlynedd eleni.

Mae cwestiwn 3 [OQ57486] wedi'i dynnu nôl.

Question 3 [OQ57486] has been withdrawn.

Y Sector Manwerthu
The Retail Sector

4. A wnaiff y Prif Weinidog nodi blaenoriaethau Llywodraeth Cymru ar gyfer cefnogi'r sector manwerthu yng Nghwm Cynon? OQ57456

4. Will the First Minister set out the Welsh Government’s priorities for supporting the retail sector in Cynon Valley? OQ57456

I thank Vikki Howells for that question. Our priorities for the retail sector in Cynon Valley, as elsewhere, include a clear commitment to fair work policies and career progression in order to attract the workforce that will be needed in the future. We also focus on the importance of local retail services rooted in those local communities and the foundational economy.

Diolch i Vikki Howells am y cwestiwn yna. Mae ein blaenoriaethau ar gyfer y sector manwerthu yng Nghwm Cynon, fel mewn mannau eraill, yn cynnwys ymrwymiad eglur i bolisïau gwaith teg a chynnydd gyrfaol er mwyn denu'r gweithlu y bydd ei angen yn y dyfodol. Rydym ni hefyd yn canolbwyntio ar bwysigrwydd gwasanaethau manwerthu lleol sydd wedi'u gwreiddio yn y cymunedau lleol hynny a'r economi sylfaenol.

Thank you, First Minister, for your answer. The Association of Convenience Stores published their 2022 Welsh local shop report last week, and this highlighted the important role that the almost 3,000 convenience stores in Wales have in their local communities, in the Welsh economy, and as the providers of over 25,000 jobs. We know that many of these stores have played a crucial role during the pandemic, so what is the Welsh Government doing to support this sector specifically and enable it to play a full role as part of the foundational economy?

Diolch, Prif Weinidog, am eich ateb. Cyhoeddodd y Gymdeithas Siopau Cyfleustra eu hadroddiad siopau lleol Cymru 2022 yr wythnos diwethaf, ac roedd hwn yn tynnu sylw at y swyddogaeth bwysig sydd gan y bron i 3,000 o siopau cyfleustra yng Nghymru yn eu cymunedau lleol, yn economi Cymru, ac fel darparwyr dros 25,000 o swyddi. Rydym ni'n gwybod bod llawer o'r siopau hyn wedi chwarae rhan hollbwysig yn ystod y pandemig, felly beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gefnogi'r sector hwn yn benodol a'i alluogi i chwarae rhan lawn yn rhan o'r economi sylfaenol?

14:05

I thank Vikki Howells for that. I've had a chance myself to look at the report of the Association of Convenience Stores and it does, as Vikki Howells said, make really interesting reading. Wales has more shops per head of the population than any other UK nation, and you'll see in that report that 70 per cent of workers in those local stores are women. And that's why, in my original answer, I put an emphasis on the fair work agenda, because that's really important there. The long daily opening hours of those shops—when it says 'convenience stores', they are convenience stores; they're in those local communities and their importance in the pandemic has come home to everybody, as people have relied upon them more. And so many of them provide services beyond what you might think of as the basic retail offer. Thirty per cent of them provide post office services alongside everything else they do, nearly half of them offer free-to-use ATMs, making sure that people can get access to cash in communities where cash is still a very important part of the way that the economy operates. And that's what I mean by being part of the foundational economy. They're there in the communities, in the localities, where you need those services on the high street or in the village to allow people to go on having access to other parts of daily life. The Welsh Government is absolutely committed to playing our part. We will publish a new retail strategy in March of this year, and local shopping and the contribution of the association, alongside others, will be powerfully represented in the strategy that we will lay out. 

Diolch i Vikki Howells am hynna. Rwyf i wedi cael cyfle fy hun i edrych ar adroddiad y Gymdeithas Siopau Cyfleustra ac mae'n ddiddorol iawn, fel y dywedodd Vikki Howells. Mae gan Gymru fwy o siopau y pen o'r boblogaeth nag unrhyw wlad arall yn y DU, a byddwch chi'n gweld yn yr adroddiad hwnnw bod 70 y cant o weithwyr yn y siopau lleol hynny yn fenywod. A dyna pam, yn fy ateb gwreiddiol, y rhoddais i bwyslais ar yr agenda gwaith teg, oherwydd mae honno yn bwysig iawn yn y fan yna. Mae oriau agor dyddiol hir y siopau hynny—pan fo'n dweud 'siopau cyfleustra', maen nhw'n siopau cyfleustra; maen nhw yn y cymunedau lleol hynny ac mae eu pwysigrwydd yn y pandemig wedi bod yn amlwg i bawb, gan fod pobl wedi dibynnu mwy arnyn nhw. Ac mae cymaint ohonyn nhw yn darparu gwasanaethau y tu hwnt i'r hyn y gallech chi feddwl amdano fel y cynnig manwerthu sylfaenol. Mae tri deg y cant ohonyn nhw yn darparu gwasanaethau swyddfa bost ochr yn ochr â phopeth arall y maen nhw'n ei wneud, mae bron i hanner ohonyn nhw yn cynnig peiriannau ATM am ddim, gan wneud yn siŵr y gall pobl gael gafael ar arian parod mewn cymunedau lle mae arian parod yn dal i fod yn rhan bwysig iawn o'r ffordd y mae'r economi yn gweithredu. A dyna'r hyn yr wyf i'n ei olygu wrth fod yn rhan o'r economi sylfaenol. Maen nhw yno yn y cymunedau, yn yr ardaloedd lleol, lle mae angen y gwasanaethau hynny arnoch chi ar y stryd fawr neu yn y pentref i ganiatáu i bobl barhau i gael mynediad at rannau eraill o fywyd beunyddiol. Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo yn llwyr i chwarae ein rhan. Byddwn yn cyhoeddi strategaeth fanwerthu newydd ym mis Mawrth eleni, a bydd siopa lleol a chyfraniad y gymdeithas, ochr yn ochr ag eraill, yn cael eu cynrychioli yn rymus yn y strategaeth y byddwn ni'n ei chyflwyno.

Adeiladu Tai
House Building

5. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am gynnydd tuag at dargedau adeiladu tai Llywodraeth Cymru? OQ57447

5. Will the First Minister make a statement on progress towards the Welsh Government’s house-building targets? OQ57447

The programme for government sets out our commitment to building 20,000 new low-carbon homes for social rent in this Senedd term. A record £250 million was allocated to the social housing grant in this financial year, doubling the budget of 2020-21. The first statistical release demonstrating progress towards this target is expected to be published in October of this year.

Mae'r rhaglen lywodraethu yn nodi ein hymrwymiad i adeiladu 20,000 o gartrefi carbon isel newydd i'w rhentu yn gymdeithasol yn nhymor y Senedd hon. Dyrannwyd swm uchaf erioed o £250 miliwn i'r grant tai cymdeithasol yn y flwyddyn ariannol hon, gan ddyblu cyllideb 2020-21. Disgwylir i'r cyhoeddiad ystadegol cyntaf yn dangos cynnydd tuag at y targed hwn gael ei gyhoeddi ym mis Hydref eleni.

Diolch. Thank you, First Minister. Your Government's plan to build 20,000 affordable homes is an ambitious target. However, the building of homes in my constituency is at a standstill due to pollution targets. I'm not disputing the need to address pollution in our rivers, but the answer simply cannot be to stop all house building. At least 10,000 homes, of which 1,700 are affordable and social, are all stuck in limbo and cannot be progressed due to Natural Resources Wales guidance on phosphorous. It's starting to have an impact on jobs and the housing market, because people working in the construction industry have no long-term job security, and local young people are being forced out of the housing market by skyrocketing rents and the lack of social homes. First Minister, this is an extremely urgent matter, but the current oversight group looking at phosphates I believe is meeting far too infrequently and I'm led to believe they're struggling with the scale of the issue. First Minister, will you look to set up a cross-party politically led task and finish group, supported by the Welsh Government, so that some urgency can be injected into this matter, to find a solution to the problem and to meet your Government's housing targets? Diolch, Llywydd. 

Diolch. Diolch, Prif Weinidog. Mae cynllun eich Llywodraeth i adeiladu 20,000 o dai fforddiadwy yn darged uchelgeisiol. Fodd bynnag, mae'r gwaith o adeiladu cartrefi yn fy etholaeth i ar stop oherwydd targedau llygredd. Nid wyf i'n amau'r angen i fynd i'r afael â llygredd yn ein hafonydd, ond ni all yr ateb fod mor syml ag atal yr holl waith adeiladu tai. Mae o leiaf 10,000 o gartrefi, y mae 1,700 ohonyn nhw yn rhai fforddiadwy a chymdeithasol, i gyd yn mynd yn angof ac ni ellir bwrw ymlaen â nhw oherwydd canllawiau Cyfoeth Naturiol Cymru ar ffosfforws. Mae'n dechrau cael effaith ar swyddi a'r farchnad dai, oherwydd nid oes gan bobl sy'n gweithio yn y diwydiant adeiladu unrhyw sicrwydd hirdymor o ran eu swyddi, ac mae pobl ifanc leol yn cael eu gorfodi allan o'r farchnad dai gan renti sy'n cynyddu'n aruthrol a'r diffyg cartrefi cymdeithasol. Prif Weinidog, mae hwn yn fater brys iawn, ond mae'r grŵp goruchwylio presennol sy'n edrych ar ffosffadau yn cyfarfod yn llawer rhy anaml rwy'n credu, ac rwy'n deall eu bod nhw'n cael trafferth gyda maint y broblem. Prif Weinidog, a wnewch chi geisio sefydlu grŵp gorchwyl a gorffen trawsbleidiol dan arweiniad gwleidyddol, gyda chefnogaeth Llywodraeth Cymru, fel y gellir mynd i'r afael â'r mater hwn gyda rhywfaint o frys, i ddod o hyd i ateb i'r broblem ac i gyrraedd targedau tai eich Llywodraeth? Diolch, Llywydd.

I understand the urgency of the issue. It's why the Welsh Government will pay for the training of local authorities on the habitats regulation assessment process, including a specific component on phosphorous matters. But, the urgency is on two fronts: there is an urgency about the need for social housing, and we're very focused on that as a Government, because 20,000 low-carbon social homes is ambitious, and we want to be able to get on with it. But the other urgency is in dealing with the phosphate problem, which is absolutely real, and building houses without tackling the phosphate problem is not an answer for the long term.

The Member, surely more than most Members in the Senedd, will be aware of the very significant problems in the River Wye in his own constituency, problems highlighted last week in the House of Commons Environmental Audit Committee's report—a Conservative-chaired committee, a committee with a Conservative majority on it. Its case study of the phosphate impact on the River Wye is absolutely compelling. The phosphate impact on the River Wye is primarily caused by agricultural pollution, but by no means exclusively. It is also caused by human waste, by road run-off, by industrial activity. Building houses in a way that adds to the problems, rather than helping with the urgent need to mitigate them, is not a solution that this Government will be able to support. So, I'm agreeing with the Member about the urgency. The urgency is on the housing side, but it is on the environmental side as well, and you can't solve one at the expense of the other. 

Rwy'n deall brys y mater. Dyna pam y bydd Llywodraeth Cymru yn talu am hyfforddiant awdurdodau lleol ar y broses asesu rheoliadau cynefinoedd, gan gynnwys elfen benodol ar faterion ffosfforws. Ond, mae dwy agwedd ar y brys: ceir brys o ran yr angen am dai cymdeithasol, ac rydym ni'n canolbwyntio yn fawr ar hynny fel Llywodraeth, oherwydd mae 20,000 o gartrefi cymdeithasol carbon isel yn uchelgeisiol, ac rydym ni eisiau gallu bwrw ymlaen a hynny. Ond y brys arall yw ymdrin â'r broblem ffosffad, sy'n gwbl real, ac nid yw adeiladu tai heb fynd i'r afael â'r broblem ffosffad yn ateb ar gyfer yr hirdymor.

Bydd yr Aelod, yn fwy na'r rhan fwyaf o Aelodau'r Senedd does bosib, yn ymwybodol o'r problemau sylweddol iawn yn Afon Gwy yn ei etholaeth ei hun, problemau a amlygwyd yr wythnos diwethaf yn adroddiad Pwyllgor Archwilio Amgylcheddol Tŷ'r Cyffredin—pwyllgor a gadeirir gan y Ceidwadwyr, pwyllgor â mwyafrif Ceidwadol arno. Mae ei astudiaeth achos o effaith ffosffad ar Afon Gwy yn gwbl gymhellol. Mae effaith ffosffad ar Afon Gwy yn cael ei hachosi yn bennaf gan lygredd amaethyddol, ond nid yn unig o bell ffordd. Mae hefyd yn cael ei achosi gan wastraff dynol, gan ddŵr ffo oddi ar ffyrdd, gan weithgarwch diwydiannol. Nid yw adeiladu tai mewn ffordd sy'n ychwanegu at y problemau, yn hytrach na helpu gyda'r angen dybryd i'w lliniaru, yn ateb y bydd y Llywodraeth hon yn gallu ei gefnogi. Felly, rwy'n cytuno â'r Aelod ynglŷn â'r brys. Mae'r brys ar yr ochr dai, ond mae ar yr ochr amgylcheddol hefyd, ac ni allwch chi ddatrys un ar draul y llall.

14:10
Cyngor ar Ynni
Energy Advice

6. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i roi cyngor ar ynni i aelwydydd sy'n agored i niwed? OQ57465

6. What steps is the Welsh Government taking to provide vulnerable households with energy advice? OQ57465

Such advice is available to all households in Wales through our Warm Homes programme Nest scheme. Additional advice and support is offered to vulnerable households in areas at greatest risk of fuel poverty through our energy advice services pilot. These areas include Gwynedd and Ynys Mȏn, both within the Member’s own region. 

Mae cyngor o'r fath ar gael i bob aelwyd yng Nghymru drwy ein cynllun Nyth rhaglen Cartrefi Cynnes. Cynigir cyngor a chymorth ychwanegol i aelwydydd agored i niwed mewn ardaloedd sydd yn y perygl mwyaf o dlodi tanwydd drwy ein cynllun treialu gwasanaethau cynghori ar ynni. Mae'r ardaloedd hyn yn cynnwys Gwynedd ac Ynys Mȏn, y ddwy yn rhanbarth yr Aelod ei hun.

Diolch, First Minister. I've been contacted by constituents who are struggling to make ends meet due to poorly insulated housing and rocketing energy prices. In response, last week, I met with Citizens Advice Denbighshire to hear more about the important role that they play providing advice to many families who are struggling with household bills, as universal credit cuts and astronomical energy price rises set in. Our discussion highlighted how essential the Welsh Government's winter fuel support scheme is as a lifeline for so many families, and it's really, really welcome. But would it be possible for this funding scheme to be delivered alongside advice that will support households in the longer term, such as access to retrofitting schemes, energy efficiency guidance and further grant support that may be available? I know they do that, but they just wanted to ensure that other delivery bodies did the same as well, because it's just so important. Thank you.   

Diolch, Prif Weinidog. Mae etholwyr sy'n ei chael hi'n anodd cael dau ben llinyn ynghyd oherwydd tai sydd wedi eu hinswleiddio yn wael a phrisiau ynni sy'n cynyddu yn aruthrol wedi cysylltu â mi. Mewn ymateb, yr wythnos diwethaf, cefais gyfarfod â Chyngor ar Bopeth Sir Ddinbych i glywed mwy am y swyddogaeth bwysig y maen nhw'n ei chyflawni yn rhoi cyngor i lawer o deuluoedd sy'n cael trafferth gyda biliau'r cartref, wrth i doriadau credyd cynhwysol a chynnydd enfawr i brisiau ynni gael eu rhoi ar waith. Amlygodd ein trafodaeth pa mor hanfodol yw cynllun cymorth tanwydd gaeaf Llywodraeth Cymru fel achubiaeth i gynifer o deuluoedd, ac mae croeso mawr iawn iddo. Ond a fyddai'n bosibl i'r cynllun ariannu hwn gael ei ddarparu ochr yn ochr â chyngor a fydd yn cynorthwyo aelwydydd yn y tymor hwy, fel mynediad at gynlluniau ôl-osod, canllawiau effeithlonrwydd ynni a chymorth grant pellach a allai fod ar gael? Gwn eu bod nhw'n gwneud hynny, ond roedden nhw eisiau sicrhau bod cyrff cyflawni eraill yn gwneud yr un fath hefyd, oherwydd mae mor bwysig. Diolch.

I thank Carolyn Thomas for that evidence from the front line of the cost-of-living crisis. Last week, I remember we talked about the Resolution Foundation report on the cost-of-living catastrophe. Since then, we've seen the Institute for Fiscal Studies report on the cost-of-living crunch, and the Joseph Rowntree Foundation's report today on the way that rising energy bills will be devastating, as the report says, for the poorest families. All the points that the Member makes are really important. My colleagues Julie James and Jane Hutt wrote jointly to the UK Government on 11 January setting out five different ways in which the UK Government could act that would make a positive difference for those families in the field of fuel poverty alone.

The good news, Llywydd, is that the £100 that the Welsh Government is making available through the winter fuel payment scheme has not just been welcomed by organisations like Citizens Advice, but it's been enormously taken up by individual households as well. As of 31 December, with returns from 20 of the 22 local authorities, more than 100,000 applications had already been received by local authorities, and it's a tribute to those local authorities that more than 33,500 of those applications have already been paid out. Now, I hope that, by today, that number will be even higher, both in terms of applications and payments. When those payments are being made, Llywydd, what I want to see is that the opportunity is taken to make sure that people know the wider set of help that is available to them, both through energy advice and through benefit advice as well. We need to take every opportunity, particularly when we are in contact with thousands and thousands of Welsh citizens, to make sure that we take that chance to make sure that there are other sources of help that we can offer them and that they get to know about it.

Diolch i Carolyn Thomas am y dystiolaeth honno o reng flaen yr argyfwng costau byw. Yr wythnos diwethaf, rwy'n cofio i ni sôn am adroddiad y Resolution Foundation ar y drychineb costau byw. Ers hynny, rydym ni wedi gweld adroddiad y Sefydliad Astudiaethau Cyllidol ar y wasgfa costau byw, ac adroddiad Sefydliad Joseph Rowntree heddiw ar y ffordd y bydd biliau ynni cynyddol yn drychineb, fel y dywed yr adroddiad, i'r teuluoedd tlotaf. Mae'r holl bwyntiau y mae'r Aelod yn eu gwneud yn bwysig iawn. Ysgrifennodd fy nghyd-Weinidogion Julie James a Jane Hutt ar y cyd at Lywodraeth y DU ar 11 Ionawr yn nodi pum ffordd wahanol y gallai Llywodraeth y DU weithredu a fyddai'n gwneud gwahaniaeth cadarnhaol i'r teuluoedd hynny ym maes tlodi tanwydd yn unig.

Y newyddion da, Llywydd, yw bod y £100 y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud ar gael drwy'r cynllun taliadau tanwydd gaeaf nid yn unig wedi cael ei groesawu gan sefydliadau fel Cyngor ar Bopeth, ond mae aelwydydd unigol wedi'i manteisio arno ar raddfa enfawr hefyd. Ar 31 Rhagfyr, yn sgil datganiadau gan 20 o'r 22 awdurdod lleol, roedd dros 100,000 o geisiadau eisoes wedi eu derbyn gan awdurdodau lleol, ac mae'n deyrnged i'r awdurdodau lleol hynny bod mwy na 33,500 o'r ceisiadau hynny eisoes wedi cael eu talu. Nawr, rwy'n gobeithio, erbyn heddiw, y bydd y nifer honno hyd yn oed yn uwch, o ran ceisiadau a thaliadau. Pan fydd y taliadau hynny yn cael eu gwneud, Llywydd, yr hyn yr wyf i eisiau ei weld yw manteisio ar y cyfle i wneud yn siŵr bod pobl yn gwybod am y gyfres ehangach o gymorth sydd ar gael iddyn nhw, drwy gyngor ar ynni a thrwy gyngor ar fudd-daliadau hefyd. Mae angen i ni fanteisio ar bob cyfle, yn enwedig pan fyddwn ni mewn cysylltiad â miloedd ar filoedd o ddinasyddion Cymru, i wneud yn siŵr ein bod ni'n manteisio ar y cyfle hwnnw i wneud yn siŵr bod ffynonellau eraill o gymorth y gallwn ni eu cynnig iddyn nhw a'u bod nhw'n dod i wybod amdanyn nhw.

14:15

Diolch i Carolyn am godi'r cwestiwn yma. Dwi wir yn cefnogi'r cynnig yma gan Carolyn. Mae angen i systemau a chynlluniau gwahanol weithio fel un i sicrhau bod cymorth yn y tymor byr, fel y cynllun cymorth tanwydd gaeaf, yn helpu unigolion yn y tymor hir drwy fesurau arbed ynni. Mae angen i fesurau tymor byr fynd law yn llaw â mesurau mwy hirdymor.

Un o'r mesurau tymor byr y gall y Ceidwadwyr yn San Steffan gymryd nawr yw torri treth ar werth ar ynni, gan arbed hyd at £100 y flwyddyn i deuluoedd—llawer mwy na cheiniogau, fel y mae Aelodau Senedd y Ceidwadwyr wedi honni yn yr wythnos ddiwethaf. Brif Weinidog, beth yw eich barn chi ar dorri treth ar werth ar ynni? Diolch yn fawr iawn.

Thank you to Carolyn for raising this question. I really support this proposal from Carolyn. Systems and schemes need to work as one to ensure that support in the short term, such as the winter fuel support scheme, can help individuals in the longer term with energy saving measures. Short-term measures must go hand in hand with longer term measures.

One of the short-term measures that the Conservatives in Westminster could take now would be to cut VAT on fuel, saving families up to £100 a year—a much greater saving than the few pennies claimed by Conservative Senedd Members last week. First Minister, what are your views on cutting VAT on fuel? Thank you.

Diolch yn fawr, Llywydd, i Jane Dodds, ac wrth gwrs, dwi'n cytuno. Y pethau rŷn ni'n gallu eu gwneud yn y tymor byr—ac rŷn ni wedi gweithio'n galed gydag awdurdodau lleol i greu'r cynllun dwi wedi cyfeirio ato yn yr ateb i Carolyn Thomas—. Mae hi'n bwysig bod hynny'n mynd law yn llaw gyda'r pethau rŷn ni'n gallu eu gwneud yn y tymor hir, ac mae'r rhan fwyaf o'r rheini yn nwylo Llywodraeth y Deyrnas Unedig.

Dywedais i, yn y llythyr oddi wrth Julie James a Jane Hutt, fod nifer o bethau ymarferol yr oedden ni wedi eu hawgrymu i Lywodraeth San Steffan—pethau y maen nhw'n gallu eu gwneud i helpu teuluoedd gyda'r problemau sydd wedi codi o dan eu Llywodraeth nhw. Mae torri treth ar werth ar ynni yn un o'r pethau yn y llythyr hwnnw, gyda phethau eraill. Mae rhai o'r pethau mor tymor hir—. Yn fy marn i, dydy hi ddim yn rhesymol yn y tymor hir i godi arian ar bethau sy'n bwysig ym maes ynni drwy dalu'r biliau y mae pobl yn eu gweld yn dod drwy'r drws. Mae hi lot yn well talu am bethau amgylcheddol a chymdeithasol drwy'r system gyffredinol o drethi. Mae hynny lot yn fwy teg a lot yn fwy cynaliadwy yn y tymor hir hefyd.

Thank you very much to Jane Dodds, and I agree, of course. The things that we can do in the short term—and we have worked hard with local authorities in order to create the scheme that I referred to in my response to Carolyn Thomas—. It is important that that goes hand in hand with those other things that we can do in the longer term, and most of that is in the hands of the UK Government.

I said, in the letter from Julie James and Jane Hutt, that there were a number of practical steps that we suggested to the Westminster Government that they could implement, in order to help families with the problems that have arisen under their Government's stewardship. Cutting VAT on fuel is one of the recommendations contained within that letter. Some things are so long term—. In my view, it's not reasonable in the long term to increase charges in energy by raising bills that come through people's letterboxes. It's far better to pay for social and environment measures through the general taxation system. That is much fairer and much more sustainable in the longer term too. 

Cyfraddau Heintio COVID-19
COVID-19 Infection Rates

7. Pa drafodaethau y mae'r Prif Weinidog wedi'u cynnal gyda Gweinidogion cyfatebol Llywodraeth y DU ynghylch mesurau i leihau cyfraddau heintio COVID-19? OQ57487

7. What discussions has the First Minister held with UK Government counterparts about measures to reduce COVID-19 infection rates? OQ57487

Llywydd, I meet regularly with UK Government Ministers and leaders of the other devolved Governments to discuss the response to COVID-19. When they take place, I attend heads of Government COBRA meetings, and I've written today to the Prime Minister, challenging his Government's approach to international travel and its impact on infection rates.

Llywydd, rwy'n cyfarfod yn rheolaidd â Gweinidogion Llywodraeth y DU ac arweinwyr y Llywodraethau datganoledig eraill i drafod yr ymateb i COVID-19. Pan fyddan nhw'n digwydd, rwy'n mynychu cyfarfodydd COBRA penaethiaid Llywodraethau, ac rwyf i wedi ysgrifennu heddiw at Brif Weinidog y DU, gan herio dull ei Lywodraeth o ymdrin â theithio rhyngwladol a'i effaith ar gyfraddau heintio.

Diolch, First Minister. As rehearsed already, the string of stories coming out of Westminster this past week about parties in No. 10 Downing Street, of an apparent culture in the heart of the UK Government that seems to have been intent on ignoring COVID laws and guidance—. Those stories will have had an indelible impact on public compliance, public support and morale. People will feel cheated—cheated out of moments they might have had if they, too, had chosen to act with such apparent irresponsibility. Because 2020 and 2021 were marked by extreme sacrifice and suffering by so many people, and that stark contrast between what the rest of us went through—the grief and the loss—juxtaposed with parties and frivolity, will be sticking in the craw. I recognise, First Minister, perhaps that the UK Government will be focusing at present on 'Operation Save Big Dog', on the red meat they're throwing about, and surely that will mean that there's a lack of focus in the inter-governmental discussions on COVID infection reduction. So, given how much his own alleged actions will have undermined public trust during a pandemic, First Minister, do you think that Boris Johnson should resign?

Diolch, Prif Weinidog. Fel y trafodwyd eisoes, mae'r gyfres o straeon sy'n dod allan o San Steffan yr wythnos diwethaf am bartïon yn Rhif 10 Downing Street, o ddiwylliant ymddangosiadol yng nghanol Llywodraeth y DU sydd, i bob golwg, wedi bod yn benderfynol o anwybyddu cyfreithiau a chanllawiau COVID—. Bydd y straeon hynny wedi cael effaith barhaol ar gydymffurfiad y cyhoedd, cefnogaeth y cyhoedd ac ysbryd. Bydd pobl yn teimlo wedi eu twyllo—eu twyllo allan o brofiadau y gallen nhw fod wedi eu cael pe baen nhw hefyd wedi dewis ymddwyn gyda'r fath anghyfrifoldeb ymddangosiadol. Oherwydd mae aberth a dioddefaint eithafol wedi bod yn nodweddiadol o 2020 a 2021 i gynifer o bobl, a bydd y gwrthgyferbyniad llwyr hwnnw rhwng profiadau'r gweddill ohonom ni—y galar a'r golled—wedi'i gyfosod â phartïon a gwamalrwydd, yn anodd ei lyncu. Rwy'n cydnabod, Prif Weinidog, efallai y bydd Llywodraeth y DU yn canolbwyntio ar hyn o bryd ar 'Ymgyrch Achub y Ci Mawr', ar y cig coch y maen nhw'n ei daflu o gwmpas, a does bosib y bydd hynny yn golygu bod diffyg canolbwynt yn y trafodaethau rhynglywodraethol ar leihau haint COVID. Felly, o ystyried faint y bydd ei weithredoedd honedig ei hun wedi tanseilio ymddiriedaeth y cyhoedd yn ystod pandemig, Prif Weinidog, a ydych chi'n credu y dylai Boris Johnson ymddiswyddo?

14:20

Well, Llywydd, I'm sure that Delyth Jewell is right about the anger that is felt by people. We will all have read those really heartrending stories of people who, on the day that parties were being organised in Downing Street, when discos were being organised in the basement, were dealing with the most awful events in their own lives. And it isn't just as Delyth Jewell said, that it has an impact on public confidence—of course it does—but there's raw anger out there at the way in which those people, regarding themselves as somehow above the law that everybody else was being asked to abide by, acted at the very heart of Government. Sir Keir Starmer, on behalf of my party, has set out authoritatively our view on the future of the Prime Minister, and I don't need to add to that. My fear, the thing that worries me, is not the fate of an individual, but the fact that we are having to deal with a Government that is simply incapable of taking the decisions that are necessary to protect populations in the COVID context, and is now embarked on the long series of measures that Adam Price set out, which are not about the future of the country—it's about saving the skin of an individual, and that, I think, is deeply, deeply distasteful.

Wel, Llywydd, rwy'n siŵr bod Delyth Jewell yn iawn am y dicter sy'n cael ei deimlo gan bobl. Byddwn i gyd wedi darllen y straeon torcalonnus hynny am bobl a oedd, ar y diwrnod yr oedd partïon yn cael eu trefnu yn Downing Street, pan roedd disgos yn cael eu trefnu ar yr islawr, yn ymdopi â'r digwyddiadau mwyaf ofnadwy yn eu bywydau eu hunain. Ac nid yn unig fel y dywedodd Delyth Jewell, ei fod wedi cael effaith ar hyder y cyhoedd—wrth gwrs ei fod—ond mae dicter amrwd tuag at y ffordd y gwnaeth y bobl hynny, sy'n ystyried eu hunain rywsut yn uwch na'r gyfraith y gofynnwyd i bawb arall gadw ati, ymddwyn wrth wraidd y Llywodraeth. Mae Syr Keir Starmer, ar ran fy mhlaid i, wedi nodi ein barn yn awdurdodol ar ddyfodol Prif Weinidog y DU, ac nid oes angen i mi ychwanegu at hynny. Nid tynged unigolyn yw fy ofn, y peth sy'n fy mhoeni, ond y ffaith bod yn rhaid i ni ddelio â Llywodraeth nad yw'n gallu gwneud y penderfyniadau sy'n angenrheidiol i ddiogelu poblogaethau yng nghyd-destun COVID, ac sydd bellach wedi cychwyn ar y gyfres hir o fesurau a nodwyd gan Adam Price, nad ydyn nhw'n ymwneud â dyfodol y wlad—mae'n ymwneud ag achub croen unigolyn, ac mae hynny, yn fy marn i, yn eithriadol o ddi-chwaeth.

Cyllid i Fusnesau Lletygarwch
Funding for Hospitality Businesses

8. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am ddarparu cyllid i fusnesau lletygarwch yr effeithiwyd arnynt gan gyfyngiadau COVID-19 diweddar Llywodraeth Cymru? OQ57448

8. Will the First Minister make a statement on the provision of funding for hospitality businesses that have been affected by recent Welsh Government COVID-19 restrictions? OQ57448

I thank the Member for that question. Llywydd, the Welsh Government has made unprecedented levels of funding available to Welsh businesses through the pandemic, including the most recent £120 million economic resilience fund and non-domestic rates packages. Registrations for the NDR support opened last week, and payments are already being received by businesses in Wales.

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn yna. Llywydd, mae Llywodraeth Cymru wedi gwneud lefelau digynsail o gyllid ar gael i fusnesau Cymru drwy'r pandemig, gan gynnwys y gronfa cadernid economaidd ddiweddaraf o £120 miliwn a phecynnau ardrethi annomestig. Agorwyd cofrestriadau ar gyfer y cymorth ardrethi annomestig yr wythnos diwethaf, ac mae busnesau yng Nghymru eisoes yn derbyn taliadau.

Thank you, First Minister. Now, you're probably aware that I'm very much in touch with my hospitality businesses here in Aberconwy, and I'm receiving so many heartrending stories. They are really struggling as a result of the restrictions that you have put in place. I have one business that's recorded a £60,000 loss; another one, £36,000 lost. This is just since Boxing Day, or, well, when the regulations came in. Last week, one of my businesses had to lay off eight members of staff, and, as you can imagine, this is not sustainable. So, the evidence from just Aberconwy proves that your grant support is now too little and much too late. In fact, numerous local businesses are being excluded. I'm not sure if you're aware, First Minister, but a number of self-catering accommodation owners have contacted me in despair because they cannot access any financial support and they've lost thousands of pounds-worth of bookings. There's a ridiculous rule that self-catering properties have to cater for 30 people or more. So, would you look into this, First Minister, about changing the eligibility rules for self-catering accommodation owners? They're a valued entity in terms of our tourism industry here. And will you consider doing exactly as our leader has asked—Andrew Davies—today, and increase some funding available, purely to help save this particular sector, and indeed many jobs? Diolch.

Diolch, Prif Weinidog. Nawr, mae'n debyg eich bod chi'n ymwybodol fy mod i'n sicr mewn cysylltiad â'm busnesau lletygarwch yma yn Aberconwy, ac rwy'n derbyn cymaint o straeon torcalonnus. Maen nhw'n ei chael hi'n anodd iawn o ganlyniad i'r cyfyngiadau rydych chi wedi eu rhoi ar waith. Mae gen i un busnes sydd wedi cofnodi colled o £60,000; un arall wedi colli £36,000. Dim ond ers Gŵyl San Steffan mae hyn, neu, wel, pan gyflwynwyd y rheoliadau. Yr wythnos diwethaf, bu'n rhaid i un o fy musnesau ddiswyddo wyth aelod o staff, ac, fel y gallwch chi ddychmygu, nid yw hyn yn gynaliadwy. Felly, mae'r dystiolaeth o Aberconwy yn unig yn profi bod eich cymorth grant bellach yn rhy ychydig ac yn llawer rhy hwyr. Yn wir, mae nifer o fusnesau lleol yn cael eu heithrio. Nid wyf i'n siŵr a ydych chi'n ymwybodol, Prif Weinidog, ond mae nifer o berchnogion llety hunanarlwyo wedi cysylltu â mi mewn anobaith gan nad ydyn nhw'n gallu cael gafael ar unrhyw gymorth ariannol ac maen nhw wedi colli gwerth miloedd o bunnoedd o archebion. Mae rheol hurt bod yn rhaid i eiddo hunanarlwyo ddarparu ar gyfer 30 o bobl neu fwy. Felly, a wnewch chi ymchwilio i hyn, Prif Weinidog, o ran newid y rheolau cymhwysedd ar gyfer perchnogion llety hunanarlwyo? Maen nhw'n endid gwerthfawr o ran ein diwydiant twristiaeth yma. Ac a wnewch chi ystyried gwneud yn union fel y gofynnodd ein harweinydd—Andrew Davies—heddiw, a chynyddu rhywfaint o'r cyllid sydd ar gael, dim ond i helpu i achub y sector penodol hwn, ac yn wir llawer o swyddi? Diolch.

Llywydd, I am happy, of course, to look at the specific issue of self-catering accommodation. I'll write to the Member when I've had a chance to do that. Let me just repeat: it is not the Welsh Government that has caused the difficulties for businesses. It is the fact that we have been dealing with a wave of coronavirus that has swept across the country, causing thousands and thousands of people to fall ill, not to be available in the workplace, and not to have the confidence to go out taking advantage of what the hospitality industry has on offer. That is the root of the problem that businesses have faced, and the Welsh Government has from the beginning put significant sums of money, millions and millions of pounds, on the table. I don't know how the Member thinks she can justify the idea that the help is too late. The rules in Wales changed on 27 December, right in the middle of bank holidays for Christmas and the new year, and businesses are already receiving help from the Welsh Government.

We have been able, thanks to the actions that the Welsh Government has taken, to shorten the impact of the omicron wave in Wales, and have set out a timetable for returning us to alert level 0. We plan to do that by 28 January. The help that we announced at the end of last year had a timetable that extended to 14 February, and I've discussed this matter with the economy Minister, and despite the fact that businesses will be back trading on level 0 terms a fortnight before that help is due to end, we've decided not to withdraw any of the money that was set aside to help businesses. So, businesses will be back trading earlier than we originally anticipated, but we will sustain the full £120 million that we announced originally in order to go on providing the most generous level of help available to businesses anywhere in the United Kingdom.

Llywydd, rwy'n hapus, wrth gwrs, i ymchwilio i fater penodol llety hunanarlwyo. Fe wnaf ysgrifennu at yr Aelod pan fyddaf wedi cael cyfle i wneud hynny. Gadewch i mi ailadrodd: nid Llywodraeth Cymru sydd wedi achosi'r anawsterau i fusnesau. Yr hyn sydd wedi eu hachosi yw'r ffaith ein bod ni wedi bod yn delio â thon o coronafeirws sydd wedi sgubo ar draws y wlad, gan achosi i filoedd ar filoedd o bobl fynd yn sâl, i fethu â bod ar gael yn y gweithle, ac i fethu â bod â'r hyder i fynd allan i fanteisio ar yr hyn sydd i'w gynnig gan y diwydiant lletygarwch. Dyna wraidd y broblem y mae busnesau wedi ei hwynebu, ac mae Llywodraeth Cymru wedi rhoi symiau sylweddol o arian, miliynau ar filiynau o bunnoedd, ar y bwrdd o'r cychwyn. Nid wyf i'n gwybod sut mae'r Aelod yn credu y gall gyfiawnhau'r syniad bod y cymorth yn rhy hwyr. Newidiodd y rheolau yng Nghymru ar 27 Rhagfyr, yng nghanol gwyliau banc ar gyfer y Nadolig a'r flwyddyn newydd, ac mae busnesau eisoes yn cael cymorth gan Lywodraeth Cymru.

Rydym ni wedi gallu, diolch i'r camau y mae Llywodraeth Cymru wedi eu cymryd, cwtogi effaith y don omicron yng Nghymru, ac wedi cyflwyno amserlen ar gyfer dychwelyd i lefel rhybudd 0. Rydym ni'n bwriadu gwneud hynny erbyn 28 Ionawr. Roedd gan y cymorth a gyhoeddwyd gennym ni ddiwedd y llynedd amserlen a oedd yn ymestyn i 14 Chwefror, ac rwyf i wedi trafod y mater hwn gyda Gweinidog yr economi, ac er gwaethaf y ffaith y bydd busnesau yn ôl yn masnachu ar delerau lefel 0 bythefnos cyn i'r cymorth hwnnw ddod i ben, rydym ni wedi penderfynu peidio â thynnu unrhyw arian a neilltuwyd i helpu busnesau yn ôl. Felly, bydd busnesau yn ôl yn masnachu yn gynharach nag a ragwelwyd gennym ni yn wreiddiol, ond byddwn yn cynnal y £120 miliwn llawn a gyhoeddwyd gennym ni yn wreiddiol er mwyn parhau i ddarparu'r lefel fwyaf hael o gymorth sydd ar gael i fusnesau yn unrhyw le yn y Deyrnas Unedig.

14:25
Prentisiaethau
Apprenticeships

9. Pa uchelgeisiau sydd gan Lywodraeth Cymru i ehangu prentisiaethau? OQ57483

9. What ambitions does the Welsh Government have to expand apprenticeships? OQ57483

I thank Jenny Rathbone for that, Llywydd. We are committed to expanding apprenticeships in Wales against our programme for government commitment to create 125,000 over this Senedd term. We will focus on quality apprenticeships, supporting jobs growth, decarbonisation, investment in infrastructure projects, social mobility and to increase skills in technical occupational areas.

Diolch i Jenny Rathbone am hynna, Llywydd. Rydym ni wedi ymrwymo i ehangu prentisiaethau yng Nghymru yn erbyn ein hymrwymiad yn y rhaglen lywodraethu i greu 125,000 dros dymor y Senedd hon. Byddwn yn canolbwyntio ar brentisiaethau o ansawdd, cefnogi twf swyddi, datgarboneiddio, buddsoddi mewn prosiectau seilwaith, symudedd cymdeithasol a chynyddu sgiliau mewn meysydd galwedigaethol technegol.

Thank you, First Minister. A hundred and twenty-five thousand is a really excellent target. I wondered if you were able to say how many there are today, just so we understand just how much road we've got to travel, and in your view, is this going to be sufficient to meet all the challenges that Wales faces in our public services, particularly health and social care, and in addition to that, the really, really important optimised retrofit programme, which is so desperately needed to make all our homes warm and carbon neutral?

Diolch, Prif Weinidog. Mae cant a phum mil ar hugain yn darged rhagorol iawn. Roeddwn i'n meddwl tybed a oeddech chi'n gallu dweud faint sydd yna heddiw, dim ond fel ein bod ni'n deall faint o ffordd y mae'n rhaid i ni ei theithio, ac yn eich barn chi, a fydd hyn yn ddigonol i ymateb i'r holl heriau y mae Cymru yn eu hwynebu yn ein gwasanaethau cyhoeddus, yn enwedig iechyd a gofal cymdeithasol, ac yn ogystal â hynny, y rhaglen ôl-osod er mwyn optimeiddio wirioneddol bwysig, sydd ei hangen mor ddybryd i wneud ein holl gartrefi yn gynnes ac yn garbon niwtral?

I thank Jenny Rathbone for that, Llywydd. Because of the sort of lag in the way that statistics are produced, we will see the first update on progress towards the 125,000 target in February this year, when data for the fourth quarter of the 2020-21 academic year becomes available. Our confidence in being able to reach that number rests on the fact that we succeeded in reaching our 100,000 target during the last Senedd term. I do have to say, and I know that the Member for Cardiff Central will certainly understand that, that the slope that we have to climb to get to 125,000 has been made steeper by the withdrawal of European funding, which did such a lot in the last Senedd term to allow us to invest in the skills that are necessary for the future of the Welsh economy, and without that help, and with the UK Government completely turning its back on assurances that Wales would not be a penny worse off, our ability to deliver that apprenticeship programme is now more difficult. But we will go on doing it, because we know that that is a key investment in the skills that our young people and others need, and the skills that the Welsh economy will need, and the optimised retrofit programme represents a massive opportunity for employers and for learners. We are focused on making sure that our colleges of further education are able to teach the skills that will be needed in that programme and others for the future.

I was privileged to make a visit to one of our colleges of further education in north-east Wales quite recently, and saw for myself the way in which the skills for the future, including the optimised retrofit programme, were being put into practice already in the new curriculum, and the new ways in which those skills were being delivered. That's what gives us the confidence that, despite the ambition of the target, and the new obstacles we face in meeting it, that the effort is being made across Wales that will stand us in good stead for the future.

Diolch i Jenny Rathbone am hynna, Llywydd. Oherwydd y math o oedi yn y ffordd y caiff ystadegau eu cynhyrchu, byddwn ni'n gweld y diweddariad cyntaf ar gynnydd tuag at y targed o 125,000 ym mis Chwefror eleni, pan fydd data ar gyfer pedwerydd chwarter blwyddyn academaidd 2020-21 ar gael. Mae ein hyder i allu cyrraedd y nifer hwnnw yn dibynnu ar y ffaith ein bod ni wedi llwyddo i gyrraedd ein targed o 100,000 yn ystod tymor diwethaf y Senedd. Mae'n rhaid i mi ddweud, a gwn y bydd yr Aelod dros Ganol Caerdydd yn sicr yn deall hynny, bod y llethr y mae'n rhaid i ni ei ddringo i gyrraedd 125,000 wedi cael ei wneud yn fwy serth gan ddiddymiad cyllid Ewropeaidd, a wnaeth gymaint yn nhymor diwethaf y Senedd i ganiatáu i ni fuddsoddi yn y sgiliau sy'n angenrheidiol ar gyfer dyfodol economi Cymru, a heb y cymorth hwnnw, a gyda Llywodraeth y DU yn troi ei chefn yn llwyr ar sicrwydd na fyddai Cymru geiniog yn waeth ei byd, mae ein gallu i gyflawni'r rhaglen brentisiaeth honno bellach yn fwy anodd. Ond byddwn yn parhau i'w chyflawni, gan ein bod ni'n gwybod bod hwnnw yn fuddsoddiad allweddol yn y sgiliau sydd eu hangen ar ein pobl ifanc ac eraill, a'r sgiliau y bydd eu hangen ar economi Cymru, ac mae'r rhaglen ôl-osod er mwyn optimeiddio yn gyfle enfawr i gyflogwyr ac i ddysgwyr. Rydym ni'n canolbwyntio ar wneud yn siŵr bod ein colegau addysg bellach yn gallu addysgu'r sgiliau y bydd eu hangen yn y rhaglen honno ac eraill ar gyfer y dyfodol.

Cefais y fraint o ymweld ag un o'n colegau addysg bellach yn y gogledd-ddwyrain yn eithaf diweddar, a gwelais drosof fy hun y ffordd yr oedd y sgiliau ar gyfer y dyfodol, gan gynnwys y rhaglen ôl-osod er mwyn optimeiddio, yn cael eu rhoi ar waith eisoes yn y cwricwlwm newydd, a'r ffyrdd newydd yr oedd y sgiliau hynny yn cael eu darparu. Dyna sy'n rhoi'r hyder i ni, er gwaethaf uchelgais y targed, a'r rhwystrau newydd sy'n ein hwynebu o ran ei gyflawni, bod yr ymdrech yn cael ei gwneud ledled Cymru a fydd yn ein rhoi mewn sefyllfa dda ar gyfer y dyfodol.

14:30
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement

Ac felly, yr eitem nesaf o fusnes yw'r datganiad a chyhoeddiad busnes, a dwi'n galw ar y Trefnydd i wneud y datganiad hwnnw. Lesley Griffiths. 

We move to our next item, the business statement and announcement, and I call on the Trefnydd to make that statement. Lesley Griffiths. 

Diolch, Llywydd. I've one change to this week's business. The Minister for Health and Social Services will shortly make a statement to update Members on COVID-19. Draft business for the next three sitting weeks is set out on the business statement and announcement, which can be found amongst the meeting papers available to Members electronically. 

Diolch, Llywydd. Mae gen i un newid i fusnes yr wythnos hon. Bydd y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn gwneud datganiad yn y man i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau am COVID-19. Mae'r busnes drafft ar gyfer y tair wythnos eistedd nesaf wedi ei nodi ar y datganiad a'r cyhoeddiad busnes, sydd ar gael ymysg papurau'r cyfarfod sydd ar gael i'r Aelodau'n electronig.

Trefnydd, can I call for a statement from the Minister for health on COVID-19 self-isolation periods for hospital patients? You will be aware, Minister, that stories have emerged in recent days about the impact of the 14-day self-isolation period on a young woman, Catherine Hughes, in Wrexham Maelor Hospital, who's a mental health patient on the Heddfan unit. She's threatened to take her own life as a result of being in self-isolation, and concerns have been emerging from her parents about her safety. I do think it's time that we looked at this particular 14-day period, particularly given now that staff only have to self-isolate for seven days, providing they have two clear lateral flow tests. So, I think it would be prudent now to have a review of that 14-day period.

In addition to that, Trefnydd, I note that, on the business statement for next week, there is due to be a statement from the Minister for Social Justice on the occasion of Holocaust Memorial Day, which, of course, is also coming up very soon. You will also be aware of the concerns that have been raised about the recent appointment of the children's commissioner here in Wales, and potential associations with antisemites and attendance at antisemitic rallies. I do think that we need some assurances from the Welsh Government about this particular appointment of Rocio Cifuentes, and I think that next week's statement on Holocaust Memorial Day provides an opportunity for that. Thank you. 

A gaf i alw am ddatganiad gan y Gweinidog iechyd ar gyfnodau hunanynysu COVID-19 i gleifion ysbyty? Byddwch chi'n ymwybodol, Gweinidog, fod straeon wedi dod i'r amlwg yn ystod y dyddiau diwethaf am effaith y cyfnod hunanynysu 14 diwrnod ar fenyw ifanc, Catherine Hughes, yn Ysbyty Maelor Wrecsam, sy'n glaf iechyd meddwl yn uned Heddfan. Mae hi wedi bygwth cymryd ei bywyd ei hun o ganlyniad i fod yn hunanynysu, ac mae pryderon wedi bod yn dod i'r amlwg gan ei rhieni ynghylch ei diogelwch. Rwyf i yn credu ei bod hi'n bryd i ni edrych ar y cyfnod penodol hwn o 14 diwrnod, yn enwedig o ystyried bellach mai dim ond am saith diwrnod y mae'n rhaid i staff hunanynysu, ar yr amod bod ganddyn nhw ddau brawf llif unffordd clir. Felly, rwy'n credu y byddai'n ddoeth yn awr i gael adolygiad o'r cyfnod hwnnw o 14 diwrnod.

Yn ogystal â hynny, Trefnydd, rwy'n sylwi, ar y datganiad busnes ar gyfer yr wythnos nesaf, y bydd datganiad gan y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol ar achlysur Diwrnod Cofio'r Holocost, sydd, wrth gwrs, hefyd yn digwydd yn fuan iawn. Byddwch chi hefyd yn ymwybodol o'r pryderon sydd wedi eu codi ynghylch penodiad diweddar y comisiynydd plant yma yng Nghymru, a chysylltiadau posibl â gwrthsemitiaid a phresenoldeb mewn ralïau gwrth-semitig. Rwyf i yn credu bod angen rhywfaint o sicrwydd arnom ni gan Lywodraeth Cymru ynghylch penodiad penodol Rocio Cifuentes, ac rwy'n credu bod datganiad yr wythnos nesaf ar Ddiwrnod Cofio'r Holocost yn rhoi cyfle i wneud hynny. Diolch.

In relation to your first request, I know the self-isolation period is something that the Minister for Health and Social Services is obviously reviewing on a regular basis as we get more public health and scientific advice. 

In relation to your second point, I wasn't aware of any concerns, and, obviously, a written statement was made by the First Minister in relation to that appointment, but I'm sure the Minister for Social Justice will have heard your comments. 

O ran eich cais cyntaf, rwy'n gwybod bod y cyfnod hunanynysu yn rhywbeth y mae'r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn amlwg yn ei adolygu'n rheolaidd wrth i ni gael mwy o gyngor iechyd cyhoeddus a gwyddonol.

O ran eich ail bwynt, nid oeddwn i'n ymwybodol o unrhyw bryderon, ac, yn amlwg, cafodd datganiad ysgrifenedig ei wneud gan y Prif Weinidog o ran y penodiad hwnnw, ond rwy'n siŵr y bydd y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol wedi clywed eich sylwadau.

Trefnydd, on 7 January, the Minister for Education and the Welsh Language issued a written statement in relation to additional funding for additional learning needs provision, which of course is much needed and very welcome. However, linked to this is also the additional funding needed for neurological assessments for children and young people, so that they can be identified as needing additional learning provision, something that is of course funded via health. Could I please therefore request a statement from the Minister for Health and Social Services on the support being made available by Welsh Government to ensure timely neurological assessments, as it is an issue that a number of constituents have raised with me as a concern?

Ar 7 Ionawr, cyhoeddodd Gweinidog y Gymraeg ac Addysg ddatganiad ysgrifenedig mewn cysylltiad â chyllid ychwanegol ar gyfer darpariaeth anghenion dysgu ychwanegol, y mae ei angen yn fawr, wrth gwrs, ac a gaiff ei groesawu yn fawr. Fodd bynnag, yn gysylltiedig â hyn hefyd mae'r cyllid ychwanegol sydd ei angen ar gyfer asesiadau niwrolegol ar gyfer plant a phobl ifanc, er mwyn gallu nodi bod angen darpariaeth ddysgu ychwanegol arnyn nhw, rhywbeth sy'n cael ei ariannu drwy iechyd, wrth gwrs. A gaf i ofyn am ddatganiad felly gan y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol am y cymorth a fydd ar gael gan Lywodraeth Cymru i sicrhau asesiadau niwrolegol amserol, gan ei fod yn fater y mae nifer o etholwyr wedi ei godi'n bryder gyda mi?

Yes, I'll certainly ask the Minister for Health and Social Services to bring forward a written statement on that issue. 

Byddaf i'n sicr yn gofyn i'r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol gyflwyno datganiad ysgrifenedig ar y mater hwnnw.

I would like to ask for two Government statements. The first one is for the finance Minister to give an update on the use of financial transactions capital, with the update to include how much has been received, where it has been spent, how much has been paid back to the Welsh Government, and the eligibility of co-operatives to access it. 

The second statement I am requesting is regarding the Westminster Government making civil servants in departments such as the Department for Work and Pensions and the Driver and Vehicle Licensing Agency, who could quite easily work from home, attend in person at the offices. This is contrary to Welsh Government policy of working from home if possible. Will the Welsh Government make a statement on how they are going to engage with the Westminster Government regarding this, hopefully bringing it to an end?

Hoffwn i ofyn am ddau ddatganiad gan y Llywodraeth. Y cyntaf yw i'r Gweinidog cyllid roi'r wybodaeth ddiweddaraf am ddefnyddio cyfalaf trafodiadau ariannol, ac i'r wybodaeth ddiweddaraf gynnwys faint sydd wedi dod i law, ble y mae wedi ei wario, faint sydd wedi ei dalu'n ôl i Lywodraeth Cymru, a chymhwystra cwmnïau cydweithredol i allu manteisio arno.

Mae'r ail ddatganiad yr wyf i'n gofyn amdano yn ymwneud â Llywodraeth San Steffan yn mynnu bod gweision sifil mewn adrannau fel yr Adran Gwaith a Phensiynau a'r Asiantaeth Trwyddedu Gyrwyr a Cherbydau, a allai weithio gartref yn rhwydd, fynd i mewn i'r swyddfa. Mae hyn yn groes i bolisi Llywodraeth Cymru o weithio gartref os yw'n bosibl. A wnaiff Llywodraeth Cymru roi datganiad ynghylch sut y maen nhw am ymgysylltu â Llywodraeth San Steffan yn hyn o beth, a rhoi diwedd arno, gobeithio?

14:35

Thank you. Well, any UK Government department and agency that has an office in Wales should obviously follow the COVID regulations and guidance that apply to Wales. So, during the pandemic, as a Government, we have raised these issues with the UK Government on several occasions, both in correspondence and in meetings as well. We've made it very clear that any organisation operating in Wales needs to ensure they act in a manner that's obviously consistent with our regulations and guidance. And we will certainly continue to raise specific concerns, if they're brought to our attention, with the UK Government, or any other authority or organisation, for that matter.

In relation to your first point, around the financial transactions capital, the finance Minister will provide a written update on the Member's query to align with the publication of our final budget, which will include decisions on the use of FT capital.

Diolch. Wel, mae'n amlwg y dylai unrhyw adran ac asiantaeth Llywodraeth y DU sydd â swyddfa yng Nghymru ddilyn y rheoliadau a'r canllawiau COVID sy'n berthnasol i Gymru. Felly, yn ystod y pandemig, fel Llywodraeth, rydym ni wedi codi'r materion hyn gyda Llywodraeth y DU ar sawl achlysur, mewn gohebiaeth ac mewn cyfarfodydd hefyd. Rydym ni wedi ei gwneud yn glir iawn bod angen i unrhyw sefydliad sy'n gweithredu yng Nghymru sicrhau ei fod yn gweithredu mewn modd sy'n amlwg yn gyson â'n rheoliadau a'n canllawiau ni. A byddwn yn sicr yn parhau i godi pryderon penodol, os byddan nhw'n cael eu dwyn i'n sylw, gyda Llywodraeth y DU, neu unrhyw awdurdod neu sefydliad arall, yn hynny o beth.

O ran eich pwynt cyntaf, ynghylch y cyfalaf trafodiadau ariannol, bydd y Gweinidog cyllid yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf yn ysgrifenedig am gwestiwn yr Aelod i gyd-fynd â chyhoeddi ein cyllideb derfynol, a fydd yn cynnwys penderfyniadau ar ddefnyddio cyfalaf trafodiadau ariannol.

I'm looking for a statement, business Minister, from the education Minister, please. With time now running out with one of the biggest seismic changes in education for a generation, I'm concerned about what I'm hearing on the ground amongst teaching staff—how unprepared they feel at the moment due to the multiple disruptions because of restrictions, and of concerns about the distinct lack of support or direction in these final stages of the new curriculum preparations now, in the last key months before it begins. Quite simply, some teachers are now buckling under the pressure that they're facing. So, can we please have an oral statement from the education Minister addressing these concerns, and may I ask for clarity about this final stage now of preparation, with a focus on, if possible, how far subsidiarity—the bedrock on which our new curriculum is built—can be stretched at school level, an update of what the professional learning offer will be, and for clarity on what future qualifications will look like? Many thanks.

Rwy'n gofyn am ddatganiad, Gweinidog busnes, gan y Gweinidog addysg, os gwelwch yn dda. Wrth i amser ddirwyn i ben o ran un o'r newidiadau seismig mwyaf mewn addysg ers cenhedlaeth, rwy'n pryderu ynghylch yr hyn rwy'n ei glywed ar lawr gwlad ymhlith staff addysgu—cyn lleied y maen nhw’n teimlo eu bod yn barod ar hyn o bryd oherwydd y tarfu mynych yn sgil y cyfyngiadau, a phryderon am y diffyg cefnogaeth neu gyfeiriad amlwg yn y camau terfynol hyn o baratoadau'r cwricwlwm newydd yn awr, yn ystod y misoedd allweddol diwethaf cyn iddo ddechrau. Yn syml iawn, mae rhai athrawon bellach yn plygu o dan y pwysau y maen nhw'n eu hwynebu. Felly, a gawn ni ddatganiad llafar gan y Gweinidog addysg i fynd i'r afael â'r pryderon hyn, ac a gaf i ofyn am eglurder ynghylch y cam paratoi olaf hwn yn awr, gan ganolbwyntio, os yw'n bosibl, ar i ba raddau y mae modd ymestyn sybsidiaredd—y sylfaen y mae ein cwricwlwm newydd wedi ei hadeiladu arni—ar lefel yr ysgol, y diweddaraf am beth fydd y cynnig dysgu proffesiynol, ac am eglurder ynghylch sut y bydd cymwysterau yn edrych yn y dyfodol? Llawer o ddiolch.

Thank you. Well, throughout the pandemic, our priority has absolutely been to maximise learning and minimise disruption for our young people. But, clearly, over the past nearly two years now, we have seen some disruption, but work to prepare for the new curriculum has continued. The Minister has made funding available, and, obviously, as you say, we're entering the last period now ahead of the introduction of the new curriculum. And if the Minister for education does have any new information, I will ask him to bring forward a written statement.

Diolch. Wel, drwy gydol y pandemig, mae ein blaenoriaeth ni wedi bod yn llwyr i sicrhau dysgu gymaint â phosibl a lleihau'r tarfu ar ein pobl ifanc gymaint â phosibl. Ond, yn amlwg, yn ystod y bron i ddwy flynedd ddiwethaf erbyn hyn, rydym ni wedi gweld rhywfaint o darfu, ond mae gwaith i baratoi ar gyfer y cwricwlwm newydd wedi parhau. Mae'r Gweinidog wedi sicrhau bod cyllid ar gael, ac, yn amlwg, fel y gwnaethoch chi ei ddweud, rydym ni'n dechrau ar y cyfnod olaf bellach cyn cyflwyno'r cwricwlwm newydd. Ac os oes gan y Gweinidog addysg unrhyw wybodaeth newydd, byddaf i'n gofyn iddo gyflwyno datganiad ysgrifenedig.

Minister, today my business statement will be in two parts, if that's okay, the first in relation to the delay in publishing the Welsh Government's accounts. As much as I enjoy sitting on the Public Accounts and Public Administration Committee with colleagues from various parties, as well as with our brilliant clerks and researchers, it's evident that this delay is hindering the work of the public accounts committee in scrutinising and holding the Welsh Government to account. I understand the reason for this delay is the need to finalise one single item, and I am concerned that, unless this is done quickly, it could cause a backlog of work and add to the burdens of the committee staff. Therefore, I should be grateful for a statement on this at the earliest opportunity.

Secondly, Minister, the Senedd this week is debating increases in the cost of living, and a key factor in this is energy costs, which many of my colleagues have mentioned in their questions to the First Minister. The Welsh Government's Nest scheme offers a package of home energy efficiency improvements to lower energy bills. And as I've mentioned, the First Minister touched on that earlier. However, Minister, there are no specific grants for solar panels in Wales. So, can I please have a statement from the Minister for Climate Change on what consideration is being given to a scheme to provide grants for solar panels to be installed on domestic properties in Wales to help people with their fuel bills? Thank you so much.

Gweinidog, bydd fy natganiad busnes mewn dwy ran heddiw, os yw hynny'n iawn, bydd y gyntaf yn ymwneud â'r oedi wrth gyhoeddi cyfrifon Llywodraeth Cymru. Er fy mod i'n mwynhau eistedd ar y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus gyda chyd-Aelodau o wahanol bleidiau, yn ogystal â gyda'n clercod a'n hymchwilwyr gwych, mae'n amlwg bod yr oedi hwn yn llesteirio gwaith y pwyllgor cyfrifon cyhoeddus wrth graffu ar Lywodraeth Cymru a'i dwyn i gyfrif. Rwy'n deall mai'r rheswm dros yr oedi hwn yw'r angen i gwblhau un eitem unigol, ac rwyf i'n pryderu, os na chaiff hynny ei wneud yn gyflym, y gallai achosi ôl-groniad o waith ac ychwanegu at feichiau staff y pwyllgor. Felly, byddwn i'n ddiolchgar am ddatganiad ar hyn cyn gynted â phosibl.

Yn ail, Gweinidog, mae'r Senedd yn trafod yr wythnos hon gynnydd i'r gost byw, ac un ffactor allweddol yn hyn o beth yw costau ynni, y mae llawer o fy nghyd-Aelodau wedi sôn amdanyn nhw yn eu cwestiynau i'r Prif Weinidog. Mae cynllun Nyth Llywodraeth Cymru yn cynnig pecyn o welliannau effeithlonrwydd ynni cartref i leihau biliau ynni. Ac fel yr wyf i wedi sôn, cyfeiriodd y Prif Weinidog at hynny'n gynharach. Fodd bynnag, Gweinidog, nid oes unrhyw grantiau penodol ar gyfer paneli solar yng Nghymru. Felly, a gaf i ddatganiad gan y Gweinidog Newid Hinsawdd ynghylch pa ystyriaeth sy'n cael ei rhoi i gynllun i ddarparu grantiau i baneli solar gael eu gosod ar eiddo domestig yng Nghymru i helpu pobl gyda'u biliau tanwydd? Diolch yn fawr iawn.

Well, the first matter you raised is a matter for the Permanent Secretary, and not any Minister. So, I'm afraid that there won't be a statement coming forward in relation to that.

You're quite right; I think the Nest scheme is one of the best schemes that the Welsh Government have. Your specific request around solar panels—certainly, speaking as a previous energy Minister, obviously, with the removal of the tariff by the UK Government, I know many local authorities that were looking to bring solar panels forward changed their view because of that. So, I don't think that would be appropriate for a statement either.

Wel, mater i'r Ysgrifennydd Parhaol yw'r mater cyntaf y gwnaethoch ei godi, ac nid unrhyw Weinidog. Felly, mae arnaf i ofn na fydd datganiad yn cael ei gyflwyno mewn cysylltiad â hynny.

Rydych chi'n hollol gywir; rwy'n credu mai cynllun Nyth yw un o'r cynlluniau gorau sydd gan Lywodraeth Cymru. O ran eich cais penodol ynghylch paneli solar—yn sicr, wrth siarad fel Gweinidog ynni blaenorol, yn amlwg, gyda Llywodraeth y DU yn dileu'r tariff, rwy'n gwybod bod llawer o awdurdodau lleol a oedd yn ceisio cyflwyno paneli solar wedi newid eu barn oherwydd hynny. Felly, nid wyf i'n credu y byddai hynny'n briodol ar gyfer datganiad chwaith.

Minister, last month, I was delighted to donate three defibrillators—two to primary schools in Bridgend and one to Brynawel rehab centre. And it is to highlight, really, yet again the importance of building our Wales-wide network and number of defibrillators in the fight to save lives. Can the Government, as part of this ongoing mission, also commit to reviving progress within the next 12 months to ensure we retain a national focus on this and also schedule time in the Senedd to consider what further steps need to be taken? Thank you, Minister.

Gweinidog, fis diwethaf, roeddwn i'n falch iawn o roi tri diffibriliwr—dau i ysgolion cynradd ym Mhen-y-bont ar Ogwr ac un i ganolfan adsefydlu Brynawel. A dyma dynnu sylw, mewn gwirionedd, unwaith eto at bwysigrwydd datblygu ein rhwydwaith Cymru gyfan a nifer y diffibrilwyr yn y frwydr i achub bywydau. A all y Llywodraeth, yn rhan o'r ymgyrch barhaus hon, ymrwymo hefyd i adolygu cynnydd o fewn y 12 mis nesaf er mwyn sicrhau ein bod ni'n cadw pwyslais cenedlaethol ar hyn a threfnu amser yn y Senedd hefyd i ystyried pa gamau eraill y mae angen eu cymryd? Diolch, Gweinidog.

14:40

Thank you, and I commend the Member—I saw on his Twitter account the work he's done in relation to providing defibrillators. Increasing the number of defibrillators in the community is a key component of the work, I'm sure he's aware, of the Save a Life Cymru partnership. On 15 September, the Minister for Health and Social Services did announce a further £0.5 million allocated to the Welsh ambulance service to purchase almost 500 more defibrillators, and I know there are community groups and organisations that have been able to apply for that funding. But I think—. You touched on a really important thing, and it is important that we build that network of defibrillators. 

Diolch, ac rwy'n cymeradwyo'r Aelod—gwelais ar ei gyfrif Twitter y gwaith y mae wedi ei wneud o ran darparu diffibrilwyr. Rwy'n siŵr ei fod yn ymwybodol bod cynyddu nifer y diffibrilwyr yn y gymuned yn elfen allweddol o waith y bartneriaeth Achub Bywyd Cymru. Ar 15 Medi, fe wnaeth y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol gyhoeddi £0.5 miliwn arall wedi ei ddyrannu i wasanaeth ambiwlans Cymru i brynu bron i 500 yn fwy o ddiffibrilwyr, ac rwy'n gwybod bod grwpiau a sefydliadau cymunedol wedi gallu gwneud cais am y cyllid hwnnw. Ond rwy'n credu—. Fe wnaethoch chi gyfeirio at beth pwysig iawn, ac mae'n bwysig ein bod ni'n datblygu'r rhwydwaith hwnnw o ddiffibrilwyr.

Diolch, Llywydd. Please could I have a statement from the Minister for Climate Change on actions to boost house building in Wales? During the last financial year, the number of new dwellings commenced fell by 31 per cent to 4,314. The number of homes completed fell by 24 per cent to 4,616. The number of new homes coming to market is on a downward decline to considerably less than the 12,000 target we should be building in Wales annually. This week, Rightmove have disclosed that there were just 12 properties available for sale per estate agency branch and that the average time to find a buyer was two weeks shorter in December 2021 compared with the previous year. As Rightmove has warned, house prices will continue to rise until more choice becomes available on the market, so really we need to stop the stall of new builds in Wales. So, would the Minister for Climate Change make an oral statement on this matter? Because I know my colleague James Evans has raised the issue earlier about the phosphates and the gridlock that we've got now in new homes coming forward. So, if we could have a statement on that, I think it would be for the benefit of the Senedd. Thank you.

Diolch, Llywydd. A gaf i ddatganiad gan y Gweinidog Newid Hinsawdd ar gamau i hybu adeiladu tai yng Nghymru? Yn ystod y flwyddyn ariannol ddiwethaf, gostyngodd nifer yr anheddau newydd 31 y cant i 4,314. Gostyngodd nifer y cartrefi a gafodd eu cwblhau 24 y cant i 4,616. Mae nifer y cartrefi newydd sy'n dod i'r farchnad ar duedd tuag i lawr i gryn dipyn yn llai na'r targed o 12,000 y dylem ni fod yn eu hadeiladu yng Nghymru bob blwyddyn. Yr wythnos hon, mae Rightmove wedi datgelu mai dim ond 12 o eiddo oedd ar gael i'w gwerthu fesul cangen asiantaeth dai a bod yr amser cyfartalog i ddod o hyd i brynwr bythefnos yn fyrrach ym mis Rhagfyr 2021 o'i gymharu â'r flwyddyn flaenorol. Fel y mae Rightmove wedi ei rybuddio, bydd prisiau tai yn parhau i godi nes y bydd mwy o ddewis ar gael ar y farchnad, felly mae angen gwirioneddol i ni atal yr oedi o ran adeiladau newydd yng Nghymru. Felly, a wnaiff y Gweinidog Newid Hinsawdd roi datganiad llafar ar y mater hwn? Gan fy mod i'n gwybod bod fy nghyd-Aelod James Evans wedi codi'r mater yn gynharach am y ffosffadau a'r tagfeydd sydd gennym ni bellach yn y cartrefi newydd sy'n cael eu cyflwyno. Felly, os byddai modd i ni gael datganiad ar hynny, rwy'n credu y byddai er budd y Senedd. Diolch.

The Member will be aware of our programme for government commitment in relation to house building. Whilst I do appreciate we have seen a drop, obviously the COVID pandemic will have had an impact on that, so we do hope that once we come out of the restrictions et cetera we will see more houses being built, because clearly that has had an impact. The issue that James Evans raised with the First Minister was very specific and you will have heard the First Minister's answer to his question.

Bydd yr Aelod yn ymwybodol o'n hymrwymiad yn y rhaglen lywodraethu sy'n ymwneud ag adeiladu tai. Er fy mod i yn sylweddoli ein bod ni wedi gweld gostyngiad, mae'n amlwg y bydd pandemig COVID wedi cael effaith ar hynny, felly rydym ni yn gobeithio, pan fyddwn ni'n dod allan o'r cyfyngiadau ac yn y blaen, y byddwn ni'n gweld mwy o dai yn cael eu hadeiladu, oherwydd yn amlwg bod hynny wedi cael effaith. Roedd y mater y cododd James Evans â'r Prif Weinidog yn benodol iawn a byddwch chi wedi clywed ateb y Prif Weinidog i'w gwestiwn.

3. Datganiad gan y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol: Diweddariad ar COVID-19
3. Statement by the Minister for Health and Social Services: Update on COVID-19

Yr eitem nesaf felly yw'r datganiad gan y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ar COVID-19. A dwi'n galw ar y Gweinidog i wneud ei datganiad—Eluned Morgan.

The next item therefore is the statement by the Minister for Health and Social Services on COVID-19. I call on the Minister to make her statement—Eluned Morgan.

Diolch yn fawr, Llywydd. Diolch am y cyfle.

Thank you very much, Llywydd. Thank you for the opportunity.

Thank you for the opportunity to update Members again this week on what is very clearly a very fast moving public health situation. Last week, I reported that there was a possibility cases could still peak over the next seven to 10 days, and since then we've been monitoring the situation very closely. During the past week, we have in fact seen some very clear signs of improvement, which suggests the measures we've taken are working. But I say this with caution. Over the last six weeks, we've seen how things can change really quickly, but we've always been clear that we would not impose restrictions on the people of Wales for any longer than necessary, and so we're acting on the evidence in front of us.

This week, overall case incidence has decreased to 572 per 100,000, with weekly test positivity at 35.8 per cent. As I advised last week, and have to reiterate, case numbers have been affected by the changes in the testing regime, and the fact we no longer require those who test positive on a lateral flow test to take a confirmatory PCR test. But the fall in cases we are seeing started a few days before this change to testing and the positivity rate is also falling. We must now rely on a broader range of measures to continue understanding this wave. It is therefore even more important for people to report the result of every lateral flow test they do, and self-isolate as soon as they test positive.

Based on Public Health Wales reports comparing early December to early January, we've seen a significant increase in lateral flow tests reported on gov.uk, with almost 200,000 additional tests reported in the week ending 9 January. This is a positive sign that the people of Wales are listening to the advice, taking tests more regularly and reporting the results. 

The total number of people in hospital with COVID-19 is just over 1,100, and there are some early signs that the total number of COVID-19 patients in hospital is falling and the rate of admissions is starting to slow. Based on our most recent data, infections in Wales, Scotland and Northern Ireland, where more protective measures were put in place, are lower than in England, and there are now signs that the growth in infections in Wales is slowing down. For these reasons, the First Minister announced on Friday that the Cabinet has now agreed a road map to take us back to alert level 0, as long as we continue to see improvements in the public health situation over the next few weeks. We'll do this carefully and in a phased way to allow us to make sure the early signs of improvement continue before we make further changes.

Our first change was that, from Saturday, the number of people who can be present at outdoor events increased from 50 to 500.

Diolch am y cyfle i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau unwaith eto yr wythnos hon am yr hyn sy'n amlwg iawn yn sefyllfa iechyd cyhoeddus sy'n symud yn gyflym iawn. Yr wythnos diwethaf, adroddais fod posibilrwydd y gallai achosion barhau i gyrraedd uchafbwynt yn ystod y saith i 10 diwrnod nesaf, ac ers hynny rydym ni wedi bod yn monitro'r sefyllfa yn ofalus iawn. Yn ystod yr wythnos diwethaf, rydym ni wedi gweld rhai arwyddion clir iawn o welliant mewn gwirionedd, sy'n awgrymu bod y mesurau yr ydym ni wedi eu cymryd yn gweithio. Ond rwy'n dweud hyn â phwyll. Yn ystod y chwe wythnos diwethaf, rydym ni wedi gweld sut y gall pethau newid yn gyflym iawn, ond rydym ni wedi bod yn glir drwy'r amser na fyddem ni'n gorfodi cyfyngiadau ar bobl Cymru am fwy o amser nag sydd ei angen, ac felly rydym ni'n gweithredu ar y dystiolaeth sydd o'n blaenau ni.

Yr wythnos hon, yn gyffredinol mae nifer yr achosion wedi gostwng i 572 ym mhob 100,000, gyda phrofion positif wythnosol yn 35.8 y cant. Fel y dywedais i yr wythnos diwethaf, ac yn gorfod ei ailadrodd, mae newidiadau i'r drefn brofi wedi effeithio ar niferoedd achosion, ynghyd â'r ffaith nad ydym yn ei gwneud yn ofynnol mwyach i'r rhai sy'n profi'n bositif ar brawf llif unffordd gael prawf PCR i gadarnhau. Ond dechreuodd y gostyngiad mewn achosion yr ydym ni'n ei weld ychydig ddyddiau cyn y newid hwn i'r drefn brofi ac mae'r gyfradd o brofion positif yn gostwng hefyd. Mae'n rhaid i ni bellach ddibynnu ar amrywiaeth ehangach o fesurau i barhau i ddeall y don hon. Felly, mae'n bwysicach byth i bobl adrodd canlyniad pob prawf llif unffordd y maen nhw'n ei wneud, a hunanynysu cyn gynted ag y byddan nhw’n profi'n bositif.

Yn seiliedig ar adroddiadau Iechyd Cyhoeddus Cymru sy'n cymharu dechrau mis Rhagfyr a dechrau mis Ionawr, rydym ni wedi gweld cynnydd sylweddol mewn profion llif unffordd yn cael eu hadrodd ar gov.uk, gyda bron i 200,000 o brofion ychwanegol yn cael eu hadrodd yn ystod yr wythnos a ddaeth i ben ar 9 Ionawr. Mae hwn yn arwydd cadarnhaol bod pobl Cymru yn gwrando ar y cyngor, yn gwneud y profion yn fwy rheolaidd ac yn adrodd y canlyniadau.

Cyfanswm y bobl yn yr ysbyty â COVID-19 yw ychydig dros 1,100, ac mae rhai arwyddion cynnar bod cyfanswm y cleifion COVID-19 yn yr ysbyty yn gostwng a bod cyfradd y derbyniadau yn dechrau arafu. Yn seiliedig ar ein data diweddaraf, mae nifer yr heintiau yng Nghymru, yr Alban a Gogledd Iwerddon, lle y cafodd mesurau mwy amddiffynnol eu rhoi ar waith, yn is nag yn Lloegr, ac mae arwyddion bellach fod y twf mewn heintiau yng Nghymru yn arafu. Am y rhesymau hyn, cyhoeddodd y Prif Weinidog ddydd Gwener fod y Cabinet bellach wedi cytuno ar fap ffyrdd i'n tywys ni yn ôl i lefel rhybudd 0, cyn belled â'n bod ni'n parhau i weld gwelliannau yn sefyllfa iechyd y cyhoedd yn ystod yr wythnosau nesaf. Byddwn yn gwneud hyn yn ofalus ac mewn ffordd raddol er mwyn ein galluogi i sicrhau bod yr arwyddion cynnar o welliant yn parhau cyn i ni wneud newidiadau eraill.

Ein newid cyntaf oedd bod nifer y bobl a all fod yn bresennol mewn digwyddiadau awyr agored wedi cynyddu o 50 i 500 o ddydd Sadwrn ymlaen.

Os bydd y sefyllfa o ran iechyd y cyhoedd yn parhau i wella, o ddydd Gwener yma, 21 Ionawr ymlaen, bydd pob gweithgaredd awyr agored yn cael ei symud i lefel rhybudd 0. Mae hyn yn golygu na fydd cyfyngiadau ar y niferoedd all gymryd rhan mewn gweithgareddau yn yr awyr agored. Gall torfeydd ddychwelyd i ddigwyddiadau chwaraeon awyr agored, bydd mannau lletygarwch awyr agored yn gallu gweithredu heb fesurau ychwanegol, ond fe fydd angen pàs COVID cyn cael mynediad i ddigwyddiadau awyr agored mawr. Yna, o ddydd Gwener 28 Ionawr ymlaen, ein bwriad yw symud i lefel rhybudd 0 ar gyfer pob gweithgaredd dan do. Mae hyn yn golygu y gall clybiau nos ailagor ac ni fydd hi'n ofyniad cyfreithiol i weithio o gartref, er y byddwn ni'n parhau i argymell hynny. Yn yr un modd â digwyddiadau awyr agored mawr, bydd yn dal i fod angen pàs COVID cyn cael mynediad i ddigwyddiadau mawr, clybiau nos, sinemâu, theatrau a neuaddau cyngerdd. 

Rŷn ni nawr yn cymryd ein camau cyntaf yn ôl at lefel rhybudd 0. Rŷn ni'n gallu gwneud hyn gan fod pobl Cymru wedi gwneud yr hyn rŷn ni wedi gofyn iddyn nhw ei wneud i sicrhau eu diogelwch nhw a'u hanwyliaid. Mae hefyd yn bwysig yn cydnabod bod ein rhaglen frechu wych yn allweddol i'n galluogi ni i symud ymlaen. Mae mwy na 1.7 miliwn o unigolion yng Nghymru wedi cael dos o'r brechlyn atgyfnerthu. Heb amheuaeth, mae'r ymdrech aruthrol hon wedi rhoi amddiffyniad ychwanegol i bob un ohonom ni yn erbyn yr omicron. Hoffwn bwysleisio unwaith eto nad yw hi byth yn rhy hwyr i gael eich brechu. Dwi am ei gwneud hi'n glir y byddwn ni'n parhau i annog pawb sy'n gymwys i gael eu brechiad a'u brechiad atgyfnerthu. Mae hyn yn achub bywydau, yn cadw'r pandemig dan reolaeth ac yn diogelu ein gwasanaeth iechyd.

Llywydd, er bod y neges heddiw yn eithaf cadarnhaol ac yn optimistaidd, mae'n rhaid imi bwysleisio nad yw hyn yn golygu bod y pandemig drosodd. Mae omicron yn dal i fod gyda ni ac mae'n rhaid inni barhau i fonitro'r sefyllfa o ran iechyd y cyhoedd wrth i'r cyfyngiadau hyn ddechrau llacio. Ond, hoffwn ddiolch unwaith eto i bobl Cymru, ein gwasanaeth iechyd, ein gwasanaethau cyhoeddus, ein busnesau a phawb sydd wedi gweithio mor galed i'n diogelu ni. Heb ddealltwriaeth a chydweithrediad pawb yng Nghymru, ni fyddem ni'n gallu symud ymlaen yn y ffordd rŷn ni nawr yn bwriadu ac yn gobeithio gwneud dros yr wythnosau nesaf. Diolch yn fawr, Llywydd.

If the public health situation continues to improve, from this Friday 21 January onwards, all outdoor activities will move to alert level 0. This means no limits on the numbers who can take part in outdoor activities, crowds can return to outdoor sporting events, and outdoor hospitality venues will be able to operate without additional measures. However, the COVID pass will be required for entry to larger outdoor events. Then, from Friday 28 January onwards, our intention is to move to alert level 0 for all indoor activities. This means that nightclubs will be able to reopen and it will no longer be a legal requirement to work from home, although we will continue to recommend doing so. As with larger outdoor events, the COVID pass will continue to be required to enter large events, nightclubs, cinemas, theatres and concert halls.

We are now taking our first steps back towards alert level 0, and we are able to do this because the people of Wales have taken the steps we have asked them to take to keep themselves and their loved ones safe. It is also important to recognise and acknowledge that our fantastic vaccination programme is key to how we are able to move forward. Over 1.7 million individuals in Wales have received a booster vaccine dose. This huge effort has no doubt given us all extra protection against omicron. I wish to reiterate once again that it is never too late to be vaccinated. I want to make it clear that we will continue to encourage everyone eligible to have their vaccinations and boosters. This is saving lives, it's controlling the pandemic and it's safeguarding our NHS.

Llywydd, even though today's message is fairly positive and optimistic, I have to emphasise that this doesn't mean that the pandemic is over. Omicron is still with us and we have to continue to monitor the public health situation as these restrictions begin to ease. However, I do want to thank once again the people of Wales, our NHS, our public services, our businesses and all of those who have worked so hard to protect us. Without the understanding and co-operation of everyone in Wales, we wouldn't be able to move forward in the way we are now planning to do and in the way that we hope to do over the coming weeks. Thank you very much, Llywydd.

14:45

Can I thank the Minister for her earlier briefing to me and colleagues? That was appreciated, Minister. And, of course, thank you for your statement today, much of which, of course, we know from the press conference last Friday from the First Minister.

A gaf i ddiolch i'r Gweinidog am ei sesiwn friffio yn gynharach i mi a fy nghyd-Aelodau? Roedd hynny wedi ei werthfawrogi, Gweinidog. Ac, wrth gwrs, diolch i chi am eich datganiad heddiw, yr oedd llawer ohono yn hysbys i ni, wrth gwrs, o'r gynhadledd i'r wasg ddydd Gwener diwethaf gan y Prif Weinidog.

Can I ask about the isolation period first of all, Minister? I was a bit disappointed that we didn't have anything on that today in the statement. We know that the UK Health Security Agency has found that most people are not infectious after five days and we know that the UK Government has reduced the period from seven to five days, albeit that you have to have a negative on the fifth day. Clearly, there are huge advantages of reducing that period for public services, particularly health services that are under huge pressure, as they are so very much here in Wales. So, can you give us an indication of when you will be making an announcement on reducing that isolation period and your considerations on that? Clearly, at some point, there'll be no isolation period. We're not there yet, but we will be at that point at some point in time.

Given that the omicron variant has subsided so quickly, you stated in your statement today that it is welcome news, and I agree that it's very welcome news, of course, in that regard. But we have seen case rates plummeting about as quickly as they arrived, which is good news, but, in that regard, I would ask, and you would expect me to ask, about the Government's timing on lifting restrictions, which are economically damaging—and we know that, of course—and, I would suggest, clinically unnecessary to have restrictions, particularly on hospitality and sporting events. Can I ask you why you did not end restrictions at the same time? They were introduced at the same time, so why were they not lifted at the same time, given that the case rates plummeted as quickly as they came in? And you would expect me to ask this question, Minister, but do you believe that the restrictions that were put in place were an overreaction? I expect that you expected me to ask that question.

I am concerned, Minister, about some of the messaging given to the Senedd and the Welsh public. Last Tuesday, and I'm quoting you here, you said this:

'We are in the middle of the storm at the moment; now is not the time to talk about dismantling the protection measures we've put in place.'

That was just last Tuesday. So, we couldn't even talk about them last Tuesday, and then, two days later, the First Minister announced the rolling back of some of the restrictions. We know, as well, that hospitalisation rates are nearly a third of the delta variant this time last year, and death rates stood at one nineteenth, compared to the same period of time. So, this is why I ask the question about the overreaction and your words in this regard.

The First Minister said last month that, in January, half of the UK population could be ill with COVID. Of course, that has not happened and we're not out of January yet, but no-one is suggesting that that is the case now. But, of course, the First Minister stated that based on the data presented to him and based on the modelling, so I understand that. But can I ask, the weight that you apply when making decisions to modelling, particularly modelling on the worst-case scenarios, what analysis does the Government do of the modelling after the event in terms of checking for accuracy against actually what happened? And do you think that it's time to have a wider review of how modelling is conducted and, more importantly, the weight that is attached to it against the other balances that have to be taken into account as well?

I looked back at your comments last week, Minister, when I asked you about your plans in terms of living with COVID for the future, and you were a little shocked that I was asking those questions and suggesting that this wasn't the time to be talking about these things. But, of course, I know that the UK Labour Party has also discussed living with COVID. So, I'm hoping I can ask you this question in a way that gets a clearer answer this week: what are your plans in terms of living with COVID? The public does not want to be under the threat of having restrictions winter after winter, and you won't want that either, Minister, so can we have a little bit more information about your plans for living with COVID?

And finally, Minister, the last question I will ask you is about the fastest way to get a vaccine certification. You said that the digital NHS COVID pass service remains the fastest way to get proof of vaccine certification. That's not the case for many people. Three constituents of mine—one in Edinburgh—can't get the pass, can't get a 'fully vaccinated' certificate, because one vaccination was in Newtown, one was in Edinburgh, and a similar position for somebody in France. And a constituent last week was not able to get their certification because they're taking their young child, for health reasons, for urgent health treatment, to another part of Europe, and it's the last thing the family needed that they are not able to get their vaccination certification due to apps not working in conjunction with other countries. So, can I ask you, in that regard, why are we lagging behind on the Welsh NHS app, and when can we expect to be in a position where these issues are resolved? Can you give us a date on that particular issue and when we're going to see the app working as it should be, Minister?

A gaf i ofyn am y cyfnod ynysu yn gyntaf, Gweinidog? Roeddwn i wedi fy siomi braidd nad oedd gennym ni ddim ar hynny yn y datganiad heddiw. Rydym ni'n gwybod bod Asiantaeth Diogelwch Iechyd y DU wedi canfod nad yw'r rhan fwyaf o bobl yn heintus ar ôl pum diwrnod ac rydym ni'n gwybod bod Llywodraeth y DU wedi lleihau'r cyfnod o saith i bum diwrnod, er bod yn rhaid i chi gael prawf negatif ar y pumed diwrnod. Yn amlwg, mae manteision enfawr o leihau'r cyfnod hwnnw ar gyfer gwasanaethau cyhoeddus, yn enwedig gwasanaethau iechyd sydd o dan bwysau aruthrol, fel y maen nhw yn fawr iawn yma yng Nghymru. Felly, a allwch chi roi syniad i ni pryd y byddwch chi'n gwneud cyhoeddiad ar leihau'r cyfnod ynysu hwnnw a'ch ystyriaethau ynghylch hynny? Yn amlwg, ar ryw adeg, ni fydd unrhyw gyfnod ynysu. Nid ydym ni yno eto, ond byddwn ni yn cyrraedd y pwynt hwnnw rywbryd.

O ystyried bod yr amrywiolyn omicron wedi cilio mor gyflym, fe wnaethoch chi ddweud yn eich datganiad heddiw ei fod yn newyddion i'w groesawu, ac rwy'n cytuno ei fod yn newyddion i'w groesawu'n fawr, wrth gwrs, yn hynny o beth. Ond rydym ni wedi gweld cyfraddau achosion yn plymio mor gyflym ag y gwnaethon nhw gyrraedd, sydd yn newyddion da, ond, yn hynny o beth, rwy'n gofyn, a byddech chi'n disgwyl i mi ofyn, am amseriad y Llywodraeth ar godi cyfyngiadau, sy'n niweidiol yn economaidd—ac rydym ni'n gwybod, wrth gwrs—ac rwy'n awgrymu, bod cael cyfyngiadau yn ddiangen yn glinigol, yn enwedig ar ddigwyddiadau lletygarwch a chwaraeon. A gaf i ofyn i chi pam na wnaethoch chi ddod â'r cyfyngiadau i ben ar yr un pryd? Cawson nhw eu cyflwyno ar yr un pryd, felly pam na chawson nhw eu dileu ar yr un pryd, o gofio bod y cyfraddau achosion wedi plymio mor gyflym ag y daethon nhw? A byddech chi'n disgwyl i mi ofyn y cwestiwn hwn, Gweinidog, ond a ydych chi'n credu bod y cyfyngiadau a gafodd eu rhoi ar waith yn orymateb? Rwy'n tybio eich bod chi wedi disgwyl i mi ofyn y cwestiwn hwnnw.

Rwy'n pryderu, Gweinidog, ynghylch rhai o'r negeseuon y mae'r Senedd a'r cyhoedd yng Nghymru yn eu cael. Ddydd Mawrth diwethaf, ac rwy'n eich dyfynnu chi yn y fan yma, fe wnaethoch chi ddweud hyn:

'Rydym ni yng nghanol y storm ar hyn o bryd; nid nawr yw'r amser i siarad am ddod i ben â'r mesurau amddiffyn yr ydym ni wedi eu rhoi ar waith.'

Dim ond dydd Mawrth diwethaf oedd hynny. Felly, nid oeddem ni'n cael siarad amdanyn nhw hyd yn oed ddydd Mawrth diwethaf, ac yna, ddeuddydd yn ddiweddarach, cyhoeddodd y Prif Weinidog y byddai rhai o'r cyfyngiadau'n dod i ben. Rydym ni'n gwybod hefyd fod cyfraddau derbyniadau i'r ysbyty bron i draean o'r amrywiolyn delta yr adeg hon y llynedd, a bod cyfraddau marwolaeth yn un rhan mewn pedair ar bymtheg, o'i gymharu â'r un cyfnod o amser. Felly, dyma pam yr wyf i'n gofyn y cwestiwn am y gorymateb a'ch geiriau chi yn hyn o beth.

Dywedodd y Prif Weinidog fis diwethaf, ym mis Ionawr, y gallai hanner poblogaeth y DU fod yn sâl â COVID. Wrth gwrs, nid yw hynny wedi digwydd ac nid ydym ni wedi dod i ddiwedd mis Ionawr eto, ond nid oes neb yn awgrymu bod hynny'n wir bellach. Ond, wrth gwrs, dywedodd y Prif Weinidog hynny ar sail y data a oedd wedi eu cyflwyno iddo ef ac ar sail y modelu, felly rwy'n deall hynny. Ond a gaf i ofyn, y pwysau yr ydych chi'n ei roi ar fodelu wrth wneud penderfyniadau, yn enwedig modelu'r senarios gwaethaf, pa ddadansoddiad y mae'r Llywodraeth yn ei gynnal o'r modelu ar ôl y digwyddiad o ran cadarnhau cywirdeb o'i gymharu â'r hyn a ddigwyddodd mewn gwirionedd? Ac a ydych chi'n credu ei bod yn bryd cael adolygiad ehangach o sut y mae modelu yn cael ei gynnal ac, yn bwysicach, y pwysau sydd ynghlwm wrtho o'i gymharu â'r ystyriaethau eraill y mae'n rhaid eu cydbwyso hefyd?

Edrychais yn ôl ar eich sylwadau yr wythnos diwethaf, Gweinidog, pan ofynnais i chi am eich cynlluniau o ran byw â COVID yn y dyfodol, ac roeddech chi wedi synnu braidd fy mod i'n gofyn y cwestiynau hynny ac yn awgrymu nad dyma'r amser i siarad am y pethau hyn. Ond, wrth gwrs, rwy'n gwybod bod Plaid Lafur y DU wedi trafod byw â COVID hefyd. Felly, rwy'n gobeithio y caf i ofyn y cwestiwn hwn i chi mewn ffordd sy'n cael ateb cliriach yr wythnos hon: beth yw eich cynlluniau o ran byw â COVID? Nid yw'r cyhoedd yn dymuno bod dan fygythiad cyfyngiadau o un gaeaf i'r nesaf, ac ni fyddwch chi'n dymuno hynny chwaith, Gweinidog, felly a gawn ni ychydig mwy o wybodaeth am eich cynlluniau ar gyfer byw â COVID?

Ac yn olaf, Gweinidog, mae'r cwestiwn olaf y byddaf i'n ei ofyn i chi yn ymwneud â'r ffordd gyflymaf o gael tystysgrif brechu. Fe wnaethoch chi ddweud mai gwasanaeth pàs COVID digidol y GIG yw'r ffordd gyflymaf o hyd o gael prawf o ardystiad brechlyn. Nid yw hynny'n wir i lawer o bobl. Ni all tri o fy etholwr i—un yng Nghaeredin—gael y pàs, gael tystysgrif 'wedi'i frechu'n llawn', oherwydd cafodd un brechiad yn y Drenewydd, ac un yng Nghaeredin, ac mae sefyllfa debyg i rywun yn Ffrainc. Ac nid oedd etholwr yr wythnos diwethaf yn gallu cael ei ardystio oherwydd ei fod yn mynd â'i blentyn ifanc, am resymau iechyd, ar gyfer triniaeth iechyd brys, i ran arall o Ewrop, a'r peth olaf yr oedd ei angen ar y teulu oedd eu bod yn methu â chael eu hardystiad brechu oherwydd nad yw apiau yn gweithio ar y cyd â gwledydd eraill. Felly, a gaf i ofyn i chi, yn hynny o beth, pam ydym ni ar ei hôl hi o ran ap GIG Cymru, a phryd y gallwn ni ddisgwyl bod mewn sefyllfa lle caiff y materion hyn eu datrys? A allwch chi roi dyddiad i ni ar y mater penodol hwnnw a phryd y byddwn ni'n gweld yr ap yn gweithio fel y dylai fod, Gweinidog?

14:55

Thanks very much, Russell. First of all, on the isolation period, you'll be aware, Russell, that we've already reduced that from 10 to seven days, and the UK Health Security Agency, interestingly enough, their evidence previously was very robust on the fact that they wanted to stick at seven. Now, my understanding is that the underlying evidence on this has not changed. I still haven't seen the analysis on which that decision has been made, so I'm waiting for advice on that. You say, Russell, that most has gone after five days. That's true, but 30 per cent of people are still carrying the infection after five days. So, that's quite a lot of people. So, if you want to be sending people back into workplaces after five days and 30 per cent of them are in that situation, then I do think we need to give that some pretty serious thought. We will be looking at the evidence on this. My analysis from just watching what's going on in England is that, actually, this is a political call and it's a judgment call that they're making not on the basis of science and evidence, not on the basis of changed science and evidence, but on the basis of the pressure that the NHS and other services are under at the moment. So, it's more of a political judgment. Now, we have to assess the risks. We may be in a different situation in terms of risk, but let's be absolutely clear: there is a risk if we're sending people back into workplaces and 30 per cent of them potentially could be carrying the virus. That's another risk you have to consider. Now, we'll be looking at that data over the next few days and making a judgment on that by the end of this week.

You're absolutely right that case rates are plummeting, which is great. And it was very interesting of you to ask about lifting restrictions and why aren't we lifting them earlier. Well, the reason is because we're still at really high rates. Now, they're much better than they were a week ago, but we're still at 572 cases per 100,000. Now, if we were in that situation in the middle of August last year, we'd have been throwing our hands up in the air, saying, 'My God, these are high rates'. So, we've just got to just be aware that we're not out of the woods on this yet. These are really, really high rates still; they're just not as high as they were a week ago. And I do think that as to asking did we overreact, I've got to tell you that our initial analysis, and it is very much initial analysis, does suggest that, although about 170,000 people in Wales had COVID at one point—that's enough people to fill the millennium stadium about two and a quarter times—had we not brought in restrictions, we'd have had an extra 69,000 people with COVID. So, that's enough to almost fill the millennium stadium again, had we followed what happened in London with them reaching the kind of rates that they got to where they didn't put any restrictions in place. So, that's our initial analysis. I'm hoping that we'll be able to do a bit more number crunching around that. And, obviously, it is appropriate for us to analyse after the event—you're absolutely right. We are very keen to learn—we're all learning here. This is a new variant; nobody had heard of omicron only a month and a half ago. And so, what we were doing, we were depending on modelling that was using imperfect data to address and to determine what that modelling looked like. So, we did peak earlier than expected, we didn't see as many hospitalisations as we had feared, so some of that modelling, perhaps, wasn't where we thought it might be, but in a good way, but also what that means is that, actually, had we followed some of the judgments that people were asking us to consider, which were to lock down even further, that may have been an overreaction. But I think we got it just about right, and obviously time will tell if we got it just about right. But what I can tell you, Russell, is that the people of Wales think that the First Minister of Wales is comfortably the most popular leader in the United Kingdom. So, his judgment is something that the people of Wales certainly appreciate. Boris Johnson was on about 39 per cent—how the hell he got 39 per cent is beyond me—but Mark Drakeford was well ahead of him and even Nicola Sturgeon on 57 per cent, so very pleased to see that.

The other points you made were on living with COVID. At some point, yes, you're absolutely right, we've got to live with COVID, but I think there are some issues that we need to consider. One is the waning of vaccinations, which is something that we're not quite clear on with omicron yet. So, we haven't seen to what extent that booster will be protecting us in future and the other thing is, potentially, another wave that will come. Most of the waves we've had have another wave that follows them, so, who knows, is there going to be another wave? So, we've got to live with it, but how we live with it, to what extent we live with it, who do we protect and how do we protect them, all of those things are things that, clearly, we are having constant discussions on.

On the digital certification, the systems between England and Wales speak to each other quite well; the systems between Wales and Scotland don't. So, there's constant work being done on that: it is difficult. The apps—. It's not a Welsh thing, this, the English apps don't speak to them either and, actually, most of that digital work is being done on our behalf by the UK Government, so maybe, Russell, you could ask them to help us out on that as well. But, certainly, we are hoping that we can get a better situation on that. The booster does show on the COVID app, but it doesn't show on the QR code yet, but I think that's supposed to change around about 6 February.

Diolch yn fawr iawn, Russell. Yn gyntaf, o ran y cyfnod ynysu, byddwch chi'n ymwybodol, Russell, ein bod ni eisoes wedi lleihau hynny o 10 i saith diwrnod, ac roedd Asiantaeth Diogelwch Iechyd y DU, yn ddigon diddorol, roedd ei thystiolaeth yn gadarn iawn yn flaenorol ar y ffaith ei bod yn dymuno cadw at saith. Nawr, rwyf i ar ddeall nad yw'r dystiolaeth sylfaenol ar hyn wedi newid. Nid wyf i wedi gweld o hyd y dadansoddiad y cafodd y penderfyniad hwnnw ei seilio arno, felly rwy'n aros am gyngor ar hynny. Rydych chi'n dweud, Russell, fod y rhan fwyaf wedi mynd ar ôl pum niwrnod. Mae hynny'n wir, ond mae 30 y cant o bobl dal i gario'r haint ar ôl pum diwrnod. Felly, mae hynny'n gryn dipyn o bobl. Felly, os ydych chi'n awyddus i fod yn anfon pobl yn ôl i weithleoedd ar ôl pum diwrnod a bod 30 y cant ohonyn nhw yn y sefyllfa honno, yna rwyf i yn credu bod angen i ni ystyried hynny yn eithaf difrifol. Byddwn yn ystyried y dystiolaeth ar hyn. Fy nadansoddiad i, o wylio'r hyn sy'n digwydd yn Lloegr yw bod hwn, mewn gwirionedd, yn alwad wleidyddol ac mae'n alwad barn nad ydyn nhw'n ei gwneud ar sail gwyddoniaeth a thystiolaeth, nid ar sail gwyddoniaeth a thystiolaeth sydd wedi newid, ond ar sail y pwysau sydd ar y GIG a gwasanaethau eraill ar hyn o bryd. Felly, mae'n fwy o farn wleidyddol. Nawr, mae'n rhaid i ni asesu'r risgiau. Efallai ein bod ni mewn sefyllfa wahanol o ran risg, ond gadewch i ni fod yn gwbl glir: mae perygl os ydym yn anfon pobl yn ôl i weithleoedd a gallai 30 y cant ohonyn nhw fod yn cario'r feirws. Mae hynny'n risg arall y mae'n rhaid i chi ei hystyried. Nawr, byddwn yn ystyried y data hynny yn ystod y dyddiau nesaf ac yn gwneud dyfarniad ar hynny erbyn diwedd yr wythnos hon.

Rydych chi'n hollol gywir bod cyfraddau achosion yn plymio, sy'n wych. Ac roedd yn ddiddorol iawn i chi ofyn am godi cyfyngiadau a pham nad ydym yn eu codi'n gynharach. Wel, y rheswm yw ein bod gennym ni gyfraddau uchel iawn o hyd. Nawr, maen nhw'n llawer gwell nag yr oedden nhw wythnos yn ôl, ond mae gennym ni 572 o achosion ym mhob 100,000 o hyd. Nawr, pe baem ni yn y sefyllfa honno ganol mis Awst y llynedd, byddem ni wedi bod yn taflu ein dwylo i fyny yn yr awyr, gan ddweud, 'Duw, mae'r rhain yn gyfraddau uchel'. Felly, mae'n rhaid i ni fod yn ymwybodol nad ydym ni allan o berygl eto. Mae'r rhain yn gyfraddau uchel iawn o hyd; ond nid ydyn nhw mor uchel ag yr oedden nhw wythnos yn ôl. Ac rwyf i yn credu, o ran gofyn a wnaethom ni orymateb, fod yn rhaid i mi ddweud wrthych chi fod ein dadansoddiad cychwynnol, a dadansoddiad cychwynnol ydyw yn wir, yn awgrymu, er bod tua 170,000 o bobl yng Nghymru wedi cael COVID ar un adeg—mae hynny'n ddigon o bobl i lenwi stadiwm y mileniwm tua dwywaith a chwarter—pe na fyddem ni wedi cyflwyno cyfyngiadau, y byddem ni wedi cael 69,000 o bobl ychwanegol â COVID. Felly, mae hynny'n ddigon i lenwi stadiwm y mileniwm eto bron, pe byddem ni wedi dilyn yr hyn a ddigwyddodd yn Llundain a'r math o gyfraddau y gwnaethon nhw eu cyrraedd pan na wnaethon nhw roi unrhyw gyfyngiadau ar waith. Felly, dyna ein dadansoddiad cychwynnol. Rwy'n gobeithio y byddwn yn gallu gwneud ychydig mwy o ddadansoddi o amgylch hynny. Ac, yn amlwg, mae yn briodol i ni ddadansoddi ar ôl y digwyddiad—rydych chi'n hollol gywir. Rydym yn awyddus iawn i ddysgu—rydym ni i gyd yn dysgu yma. Amrywiolyn newydd yw hwn; nid oedd neb wedi clywed am omicron mis a hanner yn ôl. Ac felly, yr hyn yr oeddem ni'n ei wneud, roeddem ni'n dibynnu ar fodelu a oedd yn defnyddio data amherffaith i fynd i'r afael ag ef ac i benderfynu sut yr oedd y modelu hwnnw yn edrych. Felly, fe wnaethom ni gyrraedd uchafbwynt yn gynharach na'r disgwyl, ni wnaethom ni wedi gweld cynifer o dderbyniadau i'r ysbytai ag yr oeddem ni wedi ei ofni, felly nid oedd rhywfaint o'r modelu hwnnw, efallai, yn y man yr oeddem yn meddwl y gallai fod, ond mewn ffordd dda, ond hefyd, yr hyn y mae hynny'n ei olygu mewn gwirionedd yw pe byddem ni wedi dilyn rhai o'r dyfarniadau yr oedd pobl yn gofyn i ni eu hystyried, sef cyflwyno cyfyngiadau llymach, efallai y byddai hynny wedi bod yn orymateb. Ond rwy'n credu ein bod ni wedi gwneud pethau'n iawn fwy neu lai, ac yn amlwg amser a ddengys a oeddem ni wedi ei gael yn iawn fwy neu lai. Ond yr hyn y gallaf ei ddweud wrthych chi, Russell, yw bod pobl Cymru o'r farn mai Prif Weinidog Cymru, yn hawdd, yw'r arweinydd mwyaf poblogaidd yn y Deyrnas Unedig. Felly, mae ei farn ef yn sicr yn rhywbeth y mae pobl Cymru yn ei gwerthfawrogi. Roedd Boris Johnson ar oddeutu 39 y cant—mae sut ddiawl y cafodd 39 y cant y tu hwnt i mi—ond roedd Mark Drakeford ymhell o'i flaen ef a Nicola Sturgeon hyd yn oed ar 57 y cant, felly rydym yn falch iawn o weld hynny.

Roedd y pwyntiau eraill y gwnaethoch chi yn ymwneud â byw â COVID. Ar ryw bwynt, bydd, rydych chi'n llygad eich lle, bydd yn rhaid i ni fyw â COVID, ond rwy'n credu bod rhai materion y mae angen i ni eu hystyried. Un yw brechiadau'n gwanhau, sy'n rhywbeth nad ydym ni'n hollol glir yn ei gylch o ran omicron ar hyn o bryd. Felly, nid ydym ni wedi gweld i ba raddau y bydd y brechlyn atgyfnerthu hwnnw yn ein hamddiffyn ni yn y dyfodol a'r peth arall, o bosibl, yw ton arall a fydd yn dod. Mae ton arall wedi dilyn y rhan fwyaf o'r tonnau yr ydym ni wedi eu cael, felly, pwy a ŵyr, a fydd ton arall? Felly, mae'n rhaid i ni fyw ag ef, ond mae sut yr ydym yn byw ag ef, i ba raddau yr ydym yn byw ag ef, pwy yr ydym yn eu diogelu a sut yr ydym yn eu diogelu, mae'r holl bethau hynny'n bethau sydd, yn amlwg, yn cael eu trafod yn gyson.

O ran yr ardystiad digidol, mae'r systemau rhwng Cymru a Lloegr yn siarad â'i gilydd yn eithaf da; nid yw'r systemau rhwng Cymru a'r Alban yn gwneud hynny. Felly, mae gwaith cyson yn cael ei wneud ar hynny: mae'n anodd. Yr apiau—. Nid peth Cymru yw hyn, nid yw apiau Lloegr yn siarad â nhw chwaith ac, mewn gwirionedd, mae'r rhan fwyaf o'r gwaith digidol hwnnw yn cael ei wneud ar ein rhan ni gan Lywodraeth y DU, felly efallai, Russell, y gallech chi ofyn iddyn nhw ein helpu ni ar hynny hefyd. Ond, yn sicr, rydym ni yn gobeithio y gallwn ni gael gwell sefyllfa o ran hynny. Mae'r brechlyn atgyfnerthu yn dangos ar yr ap COVID, ond nid yw'n dangos ar y cod QR hyd yn hyn, ond rwy'n credu bod disgwyl i hynny i newid tua 6 Chwefror.

15:00

Does dim llawer iawn o sylwadau gen i i'w gwneud heddiw, mewn difrif. Wythnos yn ôl, roeddwn i'n galw ar y Gweinidog i roi tipyn mwy o sylw i'r arwyddion positif oedd, roeddwn i'n sicr yn credu, yn dechrau dod i'r amlwg yn ôl yr ystadegau. Mi oedd hi braidd yn gyndyn i wneud hynny bryd hynny, a dwi'n deall, wrth gwrs, mai bod yn bwyllog oedd hi, ond mi oedd pethau yn dechrau edrych yn well ac, yn wir, mae pethau'n edrych yn llawer gwell erbyn hyn, a dwi'n ddiolchgar am y briff a gefais i efo cyd-aelodau'r pwyllgor iechyd amser cinio heddiw yn cadarnhau bod y prif fesuryddion i gyd yn edrych yn sylweddol well a bod pethau'n cyflymu hefyd o ran y broses wella.

Erbyn wythnos i ddydd Gwener, rŵan, mi fyddwn ni mewn sefyllfa lle bydd y rheoliadau diweddaraf wedi cael eu codi, a dwi yn croesawu hynny, ond mi hoffwn innau ofyn pa ystyriaeth fydd yn cael ei rhoi i symud ynghynt na hynny, hyd yn oed. Oes yna le i dynnu newidiadau ymlaen? Achos yr argraff dwi'n ei chael ydy bod pethau yn cyflymu a chyflymu o ran dod allan o'r don yma, felly mi fyddai hyd yn oed ychydig o ddyddiau yn gallu gwneud gwahaniaeth. Dwi'n meddwl am y sector lletygarwch, er enghraifft, sydd wedi cael ei tharo yn drwm, a dwi wrth gwrs yn apelio arnoch chi i weithio efo Gweinidog yr Economi—dwi'n ei weld yntau yn y Senedd rithiol yma y prynhawn yma—i sicrhau bod pob cymorth posib i'w gyfeirio at y sector honno, ac unrhyw sectorau eraill sy'n dioddef, yn eu cyrraedd nhw mor fuan â phosib.

Rydw innau hefyd eisiau jest gofyn am sylw pellach eto, os caf i, ar y gwaith sy'n cael ei wneud i asesu'r amser hunanynysu presennol. Mi fydd y Gweinidog, fel minnau, dwi'n gwybod, yn edrych ymlaen nid yn unig i'w gael i lawr i bum diwrnod o saith, ond i'w gael lawr i ddim, fel bod dim angen hunanynysu o gwbl, ond yn bwyllog rydyn ni'n gorfod gwneud hyn. Mae'n bwysig, dwi'n meddwl, ein bod ni'n deall beth ydy'r balans o ystyriaethau, o ran tystiolaeth feddygol bur o ran pa mor heintus ydy pobl a phryd ac ystyriaethau eraill, economaidd ac ati. Dwi'n nodi, serch hynny, fod Sefydliad Iechyd y Byd yn nerfus iawn ynglŷn â lleihau'r amser ynysu ar hyn o bryd. Mater o falans ydy o.

Rydw innau hefyd eisiau apelio am dynhau a chyflymu'r broses tuag at gael ap NHS Cymru sydd yn gweithio'n iawn efo'r holl elfennau o frechiadau booster arnyn nhw. Roeddwn i'n siarad neu wedi cael e-bost gan riant y diwrnod o'r blaen a oedd yn methu cael gafael ar unrhyw wybodaeth am ba booster a gafodd ei blentyn er mwyn gallu defnyddio'r wybodaeth yna er mwyn teithio a chael COVID pàs ac ati. Mae yna waith mawr i'w wneud o hyd, dwi'n meddwl, ar dynhau ein prosesau digidol ni a sicrhau bod gennym ni'r twls sy'n angenrheidiol erbyn hyn i'n cael ni gyd drwy'r pandemig yma.

I don't have very many comments to make today, truth be told. A week ago, I was calling on the Minister to give greater attention to the positive signs that I certainly thought were coming to the fore according to the statistics. She was reluctant to do that, but I understand, of course, that she was being cautious, but things were starting to look better and, indeed, things look much better now, and I'm very grateful for the briefing that I had with fellow members of the health committee at lunch time today to confirm that the main indicators are all looking significantly better and that the situation is accelerating in terms of the improvement process.

By a week on Friday now, we'll be in a situation where the latest regulations will have been lifted, and I welcome that, but I would like to ask what consideration will be given to moving more swiftly than that, even. Is there room to make changes sooner? Because the impression I get is that things are accelerating in terms of emerging from this wave, so even a few days could make a difference. I'm thinking about the hospitality sector, for example, which has been hit particularly hard, and I urge you to work with the Minister for Economy—I see the Minister in this virtual Senedd this afternoon—to ensure that all possible support is being given to that sector, and any other sector that is suffering, and that that support is given as soon as possible.

I, too, want to ask for further comment again, if I may, on the work that is being done to assess the current self-isolation period. The Minister, like myself, I know, will be looking forward to not only getting it down to five days from seven, but to getting it down to zero, so that we don't need to self-isolate at all, but I know that we need to proceed with caution on that. It is important, I think, that we understand what the balance of considerations is, in terms of the pure medical evidence as to how infectious people are and when and other considerations, economic considerations and so on. I do note, despite that, that the WHO is very nervous about decreasing the self-isolation period at present. It is a matter of balance, of course.

I want to appeal for accelerating the process towards getting the NHS Wales app working properly with all of those elements of booster vaccines. I received an e-mail from a parent the other day who couldn't access any information about what booster their child had received so that they could use that information for travel and for a COVID pass and so on. There is a job of work to be done, I think, on our digital processes and ensuring that we do have the tools that we need to get us all through this pandemic.

15:05

Diolch yn fawr, Rhun. Jest i ymateb yn glou i Russ—.

Thank you very much, Rhun. Just to respond quickly to Russ—.

Sorry, Russ, I did suggest that the COVID pass QR code would be ready on 6 February; it was 8 February. Just so that I've corrected that already.

Mae'n ddrwg gen i, Russ, fe wnes i awgrymu y byddai cod QR pàs COVID yn barod ar 6 Chwefror; 8 Chwefror oedd hi. Dim ond er mwyn i mi fod wedi cywiro hynny'n barod.

Rhun, a ydy e'n bosibl i symud yn gynt na hynny? Dwi'n gyndyn i ddweud 'ydy' achos un o'r pethau rŷn ni'n poeni amdanynt yw dydyn ni ddim cweit wedi gweld beth sy'n digwydd gyda'r ysgolion eto. Mae yna arwyddion mewn rhai llefydd eraill ein bod ni'n gweld cynnydd yn y niferoedd yn yr ysgolion, yn mynd i fyny, felly'r gofid yw a ydy hwnna'n mynd i ddechrau wedyn mynd i mewn i'r oedolion a'r bobl hŷn. So, ni jest eisiau cadw golwg ar hynny cyn ein bod ni'n edrych ar hynny, ond yn amlwg y pwynt oedd dangos i bobl beth yw'r cyfeiriad—i roi route-map—a dwi'n meddwl bod hwnna wedi bod yn bwysig. Mae pobl yn gwybod ble mae'r diwedd. Felly, wrth gwrs rŷn ni'n ymwybodol bod pob diwrnod gyda'r cyfyngiadau'n gostus i fusnesau, a dyna pam rŷn ni wedi rhoi'r help yna mewn lle yr oedd y Prif Weinidog yn cyfeirio ato'n gynharach.

O ran asesu'r amser ar gyfer hunanynysu, rŷch chi'n iawn, mae yna ochr iechyd y mae'n rhaid i ni ei hystyried, ac yn sicr o beth dwi wedi'i weld am y dystiolaeth yn y gorffennol, roedd yr UK Health Security Agency yn eithaf clir y byddai yna risg i anfon pobl, yn arbennig mewn i lefydd fel cartrefi gofal ac ysbytai, pe byddech chi'n dweud, 'Reit, pum diwrnod ac wedyn os ydych chi'n rhydd ohono fe ar lateral flow, byddech chi'n cael mynd nôl.' Felly, roedden nhw'n gyndyn i wneud hwnna o'r blaen a dwi eisiau gwybod beth sydd wedi newid. Os mai judgment gwleidyddol yw e, wedyn yn amlwg mae'n rhaid i chi ystyried y ffactorau economaidd, a dyna beth fyddwn ni'n ei wneud yn ystod y diwrnodau nesaf yma. Ond dwi'n awyddus i wneud yn siŵr ein bod ni'n diogelu'r llefydd mwyaf bregus yna fel ein cartrefi gofal a'n hysbytai ac ati. So, mae jest eisiau i ni ystyried y pethau yna yn ystod y dyddiau nesaf. Nid jest y WHO sy'n dweud na ddylech chi fynd yn llai na saith diwrnod, ond hefyd y rhan fwyaf o wledydd yn yr Undeb Ewropeaidd.

O ran ap NHS Cymru, oh my gosh, Rhun, dwi jest mor awyddus â ti. Un o'r problemau sydd gyda ni o ran problemau digidol yw does jest ddim digon o bobl gyda'r doniau digidol gyda ni yn ein systemau ni. Mae pob un ar ôl yr un bobl a dyna pam mae'n cymryd cymaint o amser. Felly, gallwch chi ddim jest switsio'r bobl yma ymlaen dros nos, ond yn amlwg mae gennym ni gynllun i ddod â'r ap yma ymlaen. Mi ddown ni â'r ap ymlaen cyn gynted ag sy'n bosibl. Ni jest wastad yn rhoi pwysau arnyn nhw. Ti'n gwybod fy mod i mor awyddus â ti i weld e-prescribing. Dyna beth sy'n stopio fe yw nid ein bod ni ddim yn awyddus, ond y bobl yna, does dim digon ohonyn nhw ar gael, ac mae pob un, cofiwch, yn y sector preifat ar ôl yr un bobl hefyd. So, yn amlwg, rŷn ni eisiau gwella ein prosesau digidol ni.

Rhun, is it possible to move more swiftly? Well, I am reluctant to say that it is because one of the things that we are concerned about is that we haven't quite seen what's happening in the schools yet. There are signs in some other places where we're seeing an increase in the numbers of cases in our schools, so the concern is whether that is then going to feed into the adult population and the population of older people. So, we just want to keep an eye on that before we look at that, but the point was to show people what the direction of travel is and what the route-map is, and I think that's important. People know where the finish line could be. Of course, we know that every day of restrictions is costly for businesses and that's why we've provided the support that the First Minister referred to earlier on.

In terms of assessing the period of self-isolation, well, you're right, there is a health side of this that we need to consider, and certainly from what I've seen in previous evidence from the UK Health Security Agency, they were clear that there would be a risk in sending people in to places such as care homes and hospitals, if you were to say, 'Right, well, it's a five-day isolation period and if you get a clear LFT, then you can go back into those settings.' So, they were reluctant to do that in the past and I want to know what's changed. If it's a political judgment that's been made, then clearly you do have to consider the economic factors, and that's what we will be doing over the coming days. But I am eager to ensure that we do protect those most vulnerable locations such as our hospitals and care homes. So, we do need to consider all of those things in the round over the coming days. It's not just the WHO that says that you shouldn't drop below seven days of isolation, but the majority of nations in the EU.

In terms of the NHS Wales app, oh my gosh, Rhun, I'm just as eager as you are to see that developing. One of the problems that we have with those digital issues is that we don't have enough people who have the digital skills in our systems. Everyone is chasing the same people and that's why it's taking so much time. You can't just turn that supply of staff on overnight, but clearly we do have a plan to bring this app forward. We will bring it forward as soon as possible. We are always putting pressure on them. You know that I am as eager as you are to see e-prescribing. That's what's preventing it, not that we're not eager to see that happening, but that we don't have sufficient personnel, and remember, everyone in the private sector is after those people as well. So, clearly, we want to improve our digital processes.

15:10

Dyna ni, Gweinidog. Dim ond dau gyfraniad y prynhawn yma. Felly, diolch ichi.

Thank you, Minister. Only two contributions this afternoon. So, thank you for that.

4. Datganiad gan Weinidog yr Economi: Economïau Rhanbarthol Cryfach
4. Statement by the Minister for Economy: Stronger Regional Economies

Yr eitem nesaf yw'r datganiad gan Weinidog yr Economi ar economïau rhanbarthol cryfach. Dwi'n galw ar y Gweinidog i wneud ei ddatganiad. Vaughan Gething.

The next item is the statement by the Minister for Economy on stronger regional economies. I call on the Minister to make his statement. Vaughan Gething.

Thank you, Llywydd. I'm pleased to provide Members with an update today on the progress that this Government has made with partners to help build stronger regional economies across Wales. As part of my statement I will reflect on the challenges that we continue to face, particularly in light of the impact of leaving the European Union and the absence of UK Government plans to date for replacing EU funding and reducing inequalities across the UK.

Last month I published the regional economic frameworks for each of the four regions of Wales. These are integral to our commitment to a place-based model of economic development where we build on and work with the distinctive strengths of our regions. The frameworks have been shaped with partners in each of the regions, including local authorities and regional bodies. They are based on evidence and agreement, with clear priorities that are aligned with our framework for regional investment, the economic mission and, of course, the programme for government. This mature approach is essential to the creation of a shared vision with common objectives to deliver a fairer, greener and more prosperous Wales. This work, though, is still sorely lacking at the UK level. We remain concerned that the UK Government has simply not provided a meaningful approach to date for how, where and why EU successor funds will be used.

Central to the effective delivery of the frameworks’ priorities are our city and growth deals—the three-way investment agreements between the Welsh Government, the UK Government and local authorities that are designed to deliver lasting, regional economic growth. All four regional deals are now under way. I was pleased to take part in the signing of the final deal agreement for mid Wales alongside the UK Government and Ceredigion and Powys local authorities. I am particularly pleased that these deals represent closer partnership working at all levels of government, and they should help to improve services, boost skills, and create well-paid employment opportunities.

The Mersey Dee Alliance in north Wales is also demonstrating how genuine collaboration is possible on a cross-border basis, bringing authorities in north Wales together with partners over the border. It also demonstrates that a successful partnership can support strategic economic growth. The Mersey Dee Alliance should be able to complement and add to rather than compete with or duplicate the work being taken by all six north Wales local authorities in the north Wales growth deal arrangement.

My officials continue to support the corporate joint committees as we scope their economic well-being delivery functions, further strengthening our bold, place-based model. Work with the Organisation for Economic Co-operation and Development is also under way, who will provide us with further advice as we progress our multi-level governance structures for national and regional economic development within Wales.

It is now two years since the UK left the EU, yet the UK Government has failed to honour its repeated promises that Wales would not be a penny worse off, at the same time as choosing to deliberately override Welsh devolution, voted for twice in referenda by the people of Wales. We're still no clearer as to how the UK Government plans to reduce regional inequalities across the UK, how the reduced level of replacement EU funding will be delivered, and what the role of devolved Governments will be.

The loss of hundreds of millions of pounds of former EU funding through UK Government plans for the shared prosperity fund are a direct and unambiguous broken promise. The UK Government had a clear manifesto pledge in the 2019 election to replace and, at a minimum, match the size of former EU funding in each nation of the UK. Plans to spend £2.6 billion across the UK over the next three financial years simply do not match the £375 million that Wales would have received each year had those promises been kept.

The impact of Wales having less say over less money is already beginning to show. Many partners, including the Wales Council for Voluntary Action, the Federation of Small Businesses Wales, the Confederation of British Industry Wales, Universities Wales and CollegesWales, are raising their concerns about the UK Government’s lack of clarity and the funding gaps that they now face. The Welsh Government, of course, also faces a funding cut that poses a real threat to Wales-wide schemes including Business Wales, the Development Bank of Wales, SMARTCymru business innovation and apprenticeships.

While all partners remain in the dark about the details of the successor fund, it is still clear that the UK Government is continuing to exclude the Welsh Government from decisions on what are and have been plainly devolved matters for more than two decades. We remain concerned that we will once more see small amounts of money allocated to small, localised projects, leading to duplication and poor value for money. It will also mean the UK Government will be taking slices out of this fund to support their chosen broader initiatives, such as the adult numeracy scheme, Multiply. The announcement of this scheme last year without our input is yet another ill-conceived, confused and deliberate attempt to undermine Welsh devolution.

Forcing councils to compete with each other rather than using needs-based funding will also mean more losers than winners in Wales, as the first round of the levelling-up fund has already shown. We simply do not know what, if any, objective criteria were used in the pilot phase. Only six local authorities were successful, with the majority of funding—surprisingly, given the needs that were recognised in Wales—going to Conservative-held constituencies.

We have not been given sight of the UK Government's draft levelling-up White Paper, let alone the opportunity to contribute. This paper could at least be a starting point for dialogue, and we hope that will be the case. This White Paper should maximise opportunities for strategic investment, not small-scale investments that will fail to reduce regional inequalities right across the UK, and indeed here in Wales. As many Members here today will know, in Wales we moved away from piecemeal investments well over a decade ago, after listening to robust evidence from partners and experts, including, of course, Assembly committees, a number of which were chaired by members of the official opposition.

This Senedd and our partners are right to be concerned about the use of the financial assistance powers in the United Kingdom Internal Market Act 2020 through these funds and the related threats they pose to Welsh finances and devolution. The people of Wales have not provided a mandate for the UK Government to hijack money and decisions out of Wales. Funding certainty would allow us to support the reconstruction of our Welsh economy, and tailor that support to Wales’s needs. The UK Government plans to date are a direct threat to this work.

I hope that Michael Gove, in his new role as Secretary of State for levelling up, recognises the gravity of the situation and will discuss these concerns with us in a meaningful way. The positive collaboration we see on city and growth deals demonstrates that this is entirely possible, but it requires an honest and constructive approach to working together. If the UK Government does not change course, real economic opportunities for our regions, and thousands of jobs and skills, will be put at risk.

We are clear that the Welsh Government’s approach to economic well-being is grounded on the principle that people and places matter. We want to realise our ambition of delivering better jobs closer to home and ensuring that the benefits of economic growth are felt fairly across all parts of Wales. We co-design with our partners, and we will work to support the distinctive strengths of our regions while supporting inclusive and sustainable economic growth. We continue to make progress in creating the conditions where more people, particularly those disadvantaged, and our young people, feel confident about planning their futures in Wales. Stronger, dynamic regions are at the heart of our commitment to creating a stronger, fairer and greener Welsh economy. Thank you.

Diolch, Llywydd. Rwy'n falch heddiw o roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau am y cynnydd a wnaeth y Llywodraeth hon ynghyd â'i phartneriaid i helpu i adeiladu economïau rhanbarthol cryfach ledled Cymru. Yn ystod fy natganiad i, fe fyddaf i'n myfyrio ar yr heriau a wynebwn ni o hyd, yn enwedig yng ngoleuni effaith ymadael â'r Undeb Ewropeaidd a diffyg cynlluniau gan Lywodraeth y DU hyd yn hyn ar gyfer cyllid yn lle'r cyllid oddi wrth yr UE a lleihau anghydraddoldebau ledled y DU.

Fis diwethaf fe gyhoeddais i'r fframweithiau economaidd rhanbarthol ar gyfer pob un o bedwar rhanbarth Cymru. Mae'r rhain yn rhan annatod o'n hymrwymiad ni i fodel datblygu economaidd yn seiliedig ar leoedd sy'n golygu ein bod ni'n adeiladu ar gryfderau unigryw ein rhanbarthau ni ac yn gweithio gyda nhw. Lluniwyd y fframweithiau hyn gyda phartneriaid ym mhob un o'r rhanbarthau, gan gynnwys yr awdurdodau lleol a chyrff rhanbarthol. Maen nhw'n seiliedig ar dystiolaeth a chytundeb, gyda blaenoriaethau clir sy'n cyd-fynd â'n fframwaith ni ar gyfer buddsoddiadau rhanbarthol, y genhadaeth economaidd ac, wrth gwrs, y rhaglen lywodraethu. Mae'r dull aeddfed hwn yn hanfodol i lunio gweledigaeth a rennir gydag amcanion cyffredin i sicrhau Cymru sy'n decach, gwyrddach a mwy llewyrchus. Serch hynny, mae'r gwaith hwn yn parhau i fod yn ddiffygiol iawn ar lefel y DU. Rydym ni'n dal i bryderu nad yw Llywodraeth y DU wedi darparu dull ystyrlon hyd yn hyn o ran sut, ble a pham y caiff arian i olynu cronfeydd yr UE ei ddefnyddio.

Mae ein bargeinion dinesig a thwf ni'n ganolog i gyflawni blaenoriaethau'r fframweithiau yn effeithiol—y cytundebau buddsoddi tair ffordd rhwng Llywodraeth Cymru, Llywodraeth y DU ac awdurdodau lleol a gynlluniwyd i sicrhau twf economaidd rhanbarthol sy'n parhau. Mae'r pedwar cytundeb rhanbarthol ar y gweill erbyn hyn. Roeddwn i'n falch o gymryd rhan yn y gwaith o arwyddo cytundeb terfynol y fargen ar gyfer y canolbarth ar y cyd â Llywodraeth y DU ac awdurdodau lleol Ceredigion a Phowys. Rwy'n arbennig o falch fod y cytundebau hyn yn golygu bod gwaith mewn partneriaeth agos yn digwydd ym mhob rhan o lywodraeth, ac fe ddylen nhw helpu i wella gwasanaethau, hybu sgiliau, a chreu cyfleoedd cyflogaeth sy'n talu'n dda.

Mae Cynghrair Mersi a'r Ddyfrdwy yn y gogledd hefyd yn dangos sut mae cydweithio gwirioneddol yn bosibl ar sail drawsffiniol, gan ddod ag awdurdodau yng ngogledd Cymru ynghyd â phartneriaid y tu draw i'r ffin. Mae hynny'n dangos y gall partneriaeth lwyddiannus gefnogi twf economaidd strategol hefyd. Fe ddylai Cynghrair Mersi a'r Ddyfrdwy allu ategu ac ychwanegu at y gwaith sy'n cael ei wneud gan bob un o'r chwe awdurdod lleol yng ngogledd Cymru yn hytrach na chystadlu a dyblygu'r gwaith sy'n cael ei wneud ganddyn nhw.

Mae fy swyddogion i'n parhau i gefnogi'r cyd-bwyllgorau corfforaethol wrth i ni gwmpasu eu swyddogaethau nhw o ran cyflawni llesiant economaidd, gan gryfhau ymhellach ein model beiddgar ni sy'n seiliedig ar leoedd. Mae gwaith gyda'r Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd ar y gweill hefyd, ac fe fydd hwnnw'n rhoi cyngor pellach i ni wrth i ni ddatblygu ein strwythurau llywodraethu aml-lefel ar gyfer datblygu economaidd cenedlaethol a rhanbarthol yng Nghymru.

Mae hi'n dwy flynedd erbyn hyn ers i'r DU ymadael â'r UE, ac eto nid yw Llywodraeth y DU wedi anrhydeddu ei haml addewidion hi na fyddai Cymru'r un geiniog ar ei cholled, ac, yn fwriadol, fe ddiystyriwyd datganoli yng Nghymru y pleidleisiodd pobl Cymru amdano ddwywaith mewn refferenda. Nid ydym ni ddim callach o hyd o ran sut mae Llywodraeth y DU yn bwriadu lleihau anghydraddoldebau rhanbarthol ledled y DU, a sut y caiff y symiau llai o arian yn lle'r arian oddi wrth yr UE ei rhannu, a beth fydd swyddogaeth y Llywodraethau datganoledig.

Mae colli cannoedd o filiynau o bunnau o gyllid a ddeuai o'r UE yn flaenorol drwy weithrediad y cynlluniau gan Lywodraeth y DU ar gyfer y gronfa ffyniant a rennir yn golygu torri addewidion mewn ffordd uniongyrchol a diamwys. Roedd gan Lywodraeth y DU addewid plaen yn y maniffesto yn etholiad 2019 i roi rhywbeth yn lle a oedd yn cyfateb, o leiaf, i gyfanswm y cyllid oddi wrth yr UE ym mhob gwlad yn y DU. Nid yw'r cynlluniau i wario £2.6 biliwn ledled y DU dros y tair blynedd ariannol nesaf yn cyfateb i'r £375 miliwn a fyddai wedi dod i Gymru bob blwyddyn pe cedwid yr addewidion hynny.

Mae effaith bod â llai o reolaeth dros lai o arian yn dechrau dod i'r amlwg yng Nghymru. Mae llawer o bartneriaid, gan gynnwys Cyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru, Ffederasiwn Busnesau Bach Cymru, Cydffederasiwn Diwydiant Prydain Cymru, Prifysgolion Cymru a Cholegau Cymru, yn mynegi eu pryderon nhw o ran diffyg eglurder oddi wrth Lywodraeth y DU a'r bylchau mewn cyllido y maen nhw'n eu hwynebu nawr. Mae Llywodraeth Cymru hefyd, wrth gwrs, yn wynebu toriadau ariannol sy'n fygythiad gwirioneddol i gynlluniau ledled Cymru gan gynnwys Busnes Cymru, Banc Datblygu Cymru, arloesi busnes SMARTCymru a phrentisiaethau.

Er bod yr holl bartneriaid yn parhau i fod yn y tywyllwch o ran manylion yr olynydd-gronfa, mae hi'n amlwg o hyd bod Llywodraeth y DU yn parhau i gau Llywodraeth Cymru allan wrth wneud penderfyniadau ar faterion a ddatganolwyd yn bendant ers dros ddau ddegawd. Rydym ni'n dal i bryderu y byddwn ni'n gweld symiau bach o arian yn cael eu dyrannu unwaith eto i brosiectau bach, lleol, gan arwain at ddyblygu a chynnig gwerth gwael am arian. Fe fydd hyn yn golygu hefyd y bydd Llywodraeth y DU yn cipio darnau o'r gronfa hon i gefnogi'r mentrau ehangach a ddewiswyd yn ôl ei mympwy, megis y cynllun rhifedd ar gyfer oedolion, Multiply. Ymgais annoeth, ddryslyd a bwriadol arall i danseilio datganoli yng Nghymru oedd cyhoeddiad y cynllun hwn y llynedd heb unrhyw fewnbwn gennym ni.

Fe fydd gorfodi cynghorau i gystadlu â'i gilydd yn hytrach na defnyddio cyllid sy'n seiliedig ar anghenion yn golygu hefyd y bydd mwy o bobl ar eu colled nag ar eu hennill yng Nghymru, fel dangosodd rownd gyntaf y gronfa codi'r gwastad eisoes. Nid ydym ni'n gwybod cynnwys y meini prawf gwrthrychol yn y cyfnod treialu, os oedd yna rai o gwbl. Chwe awdurdod lleol yn unig a oedd yn llwyddiannus, gyda'r rhan fwyaf o'r cyllid—er syndod, o ystyried yr anghenion a gafodd eu cydnabod yng Nghymru—yn mynd i etholaethau a ddelir gan y Ceidwadwyr.

Nid ydym ni wedi cael bwrw golwg dros Bapur Gwyn drafft Llywodraeth y DU ar godi'r gwastad, heb sôn am gael cyfle i gyfrannu. Fe allai'r papur hwn fod yn fan cychwyn ar gyfer deialog, o leiaf, ac rydym ni'n gobeithio mai felly y bydd hi. Fe ddylai'r Papur Gwyn hwn sicrhau'r cyfleoedd gorau ar gyfer buddsoddi strategol, nid buddsoddiadau ar raddfa fechan a fyddai'n ddiffygiol o ran lleihau anghydraddoldebau rhanbarthol ledled y DU, ac yn wir yma yng Nghymru. Fel mae llawer o Aelodau yma'n gwybod heddiw, yng Nghymru rydym ni wedi symud oddi wrth fuddsoddiadau tameidiog ymhell dros ddegawd yn ôl, ar ôl gwrando ar dystiolaeth ddiamwys gan bartneriaid ac arbenigwyr, gan gynnwys, wrth gwrs, bwyllgorau'r Cynulliad, y cadeiriwyd nifer ohonyn nhw gan aelodau o'r wrthblaid swyddogol.

Mae'r Senedd hon a'n partneriaid ni'n iawn i bryderu am y defnydd o'r pwerau cymorth ariannol yn Neddf Marchnad Fewnol y Deyrnas Unedig 2020 drwy'r cronfeydd hyn a'r bygythiadau cysylltiedig y maen nhw'n eu hachosi i gyllid a datganoli yng Nghymru. Nid yw pobl Cymru wedi rhoi mandad i Lywodraeth y DU herwgipio arian ac amddifadu Cymru o'i gallu i wneud penderfyniadau. Fe fyddai sicrwydd o ran ariannu yn ein galluogi ni i gefnogi'r gwaith o ailadeiladu economi Cymru, a theilwra'r cymorth hwnnw i anghenion Cymru. Mae cynlluniau Llywodraeth y DU hyd yn hyn yn fygythiad uniongyrchol i'r gwaith hwnnw.

Rwy'n gobeithio y bydd Michael Gove, yn rhinwedd ei swydd newydd yn Ysgrifennydd Gwladol dros godi'r gwastad, yn cydnabod difrifoldeb y sefyllfa ac yn trafod y pryderon hyn gyda ni mewn ffordd ystyrlon. Mae'r cydweithio cadarnhaol a welwn ni ynglŷn â bargeinion dinesig a thwf yn dangos bod hynny'n gwbl bosibl, ond mae angen dull gonest ac adeiladol o gydweithio. Os na fydd Llywodraeth y DU yn newid cwrs, fe gaiff cyfleoedd economaidd gwirioneddol i'n rhanbarthau ni eu peryglu, yn ogystal â miloedd o swyddi a sgiliau.

Rydym ni wedi mynegi yn eglur iawn fod ymagwedd Llywodraeth Cymru at lesiant economaidd yn seiliedig ar yr egwyddor bod pobl a lleoedd yn bwysig. Rydym ni'n eiddgar i wireddu ein huchelgais ni o ddarparu gwell swyddi yn nes adref a sicrhau bod manteision twf economaidd yn cael eu profi gyda thegwch ym mhob rhan o Gymru. Rydym ni'n cyd-ddylunio â'n partneriaid ni, ac fe fyddwn ni'n gweithio i gefnogi cryfderau unigryw ein rhanbarthau ni wrth gefnogi twf economaidd sy'n gynhwysol a chynaliadwy. Rydym ni'n parhau i wneud cynnydd o ran creu'r amodau lle bydd mwy o bobl, yn enwedig y rhai sydd dan anfantais, a'n pobl ifanc ni, yn teimlo mwy o hyder o ran cynllunio eu dyfodol nhw yng Nghymru. Mae rhanbarthau cryfach a deinamig wrth hanfod ein hymrwymiad ni i greu economi Gymreig gryfach, decach a gwyrddach. Diolch i chi.

Daeth y Dirprwy Lywydd (David Rees) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (David Rees) took the Chair.

15:15

I have nine Members wishing to speak, so with your help, and with the well-known ability of the Minister to be succinct in his answers, I hope to call you all.

Mae gennyf i naw Aelod sy'n dymuno siarad, ac felly gyda'ch help chi, a chyda gallu tra hysbys y Gweinidog i roi atebion cryno, rwy'n gobeithio galw arnoch chi i gyd.

Llefarydd y Ceidwadwyr, Paul Davies.

Conservative spokesperson, Paul Davies.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Can I thank his Minister for his statement this afternoon? I welcome the opportunity to scrutinise the Minister on the Welsh Government's progress in strengthening regional economies, but I am disappointed that today's statement is very light on detail. It doesn't tell us anything new. And if the Minister believes it does tell us something new, then perhaps he'd be kind enough to point us to that part of the statement. 

Of course, the statement refers to the creation of regional economic frameworks, which were published last month, which are important in driving forward further collaboration with stakeholders and forming closer working relationships with local authorities to develop place-based approaches to economic development. Whilst that engagement is very welcome, we need to see genuine improvements, and so perhaps the Minister will confirm the key performance indicators or criteria that are being used to rate how effective this collaboration has been in practice. Does the Minister know, for each regional economy, how many new businesses have been developed as a result of this new engagement and how many jobs have been provided as a result of the Welsh Government's approach to regional economic development? These questions and more are the way in which we can determine the effectiveness of the Welsh Government's plans.

It's vital that each of the regions receives the right level of funding and that that expenditure is fairly allocated so that all parts of Wales can benefit from the Welsh Government's regional economic development plans. Therefore, perhaps the Minister can outline how the budgets are decided for each region and how the Welsh Government is ensuring that all regions are receiving sufficient funding. The Welsh Government's economic action plan talks about developing regional tools, such as community benefits, to help improve the resilience of local businesses and ensure the economic benefits from our public sector procurement spend remain here in Wales. Therefore, can the Minister tell us more about how the development of regional tools, like community benefits, is progressing and how he's monitoring the effectiveness of the tools that have already been developed?

An important part of regional economic development is, of course, skills, and it's disappointing to see that this hasn't been mentioned in the Minister's statement at all today. Not only should the Welsh Government be continually auditing the provision of skills in each region, it needs to ensure that the provision meets the need of the business community in those regions and that businesses have a genuine say in developing the skills landscape. Can the Minister therefore tell us exactly how the Welsh Government is analysing the provision of skills in each region, how it is ensuring that provision is relevant, and how it meets the needs of the local communities in each region?

In creating regional economic frameworks, the previous Minister made it explicitly clear that they would tackle our inherent structural challenges but be responsive by turning them into opportunities for dynamic and distinct regions that demonstrate inclusive, fair and sustainable economic growth by designing solutions for the future. So, perhaps the Minister will tell us what new solutions have been developed as a direct result of regional economic frameworks and how those solutions are tackling inherent structural challenges, like wage poverty and job insecurity. The Welsh Government must show how its regional economic plans are not only improving prosperity in each region, but also how it is tackling those deep, structural issues that have plagued some communities for far too long. 

Of course, moving forward, the Welsh Government and the chief regional officers must ensure their plans to strengthen regional economies are forward looking and are preparing our communities for the future. Today's statement says that the Welsh Government's approach to economic well-being is grounded on the principle that people and places matter, but there's no detail in this statement to justify that. Building resilience is crucial as we emerge from the pandemic, and the future generations commissioner is absolutely right to say that the Welsh Government must show how its programme will prepare Wales for future shocks and long-term challenges, and seize future opportunities. For example, can the Minister tell us exactly how the Welsh Government's regional economic plans are addressing the nature and climate emergencies and helping to address the economic and social justice fall-out of the pandemic? 

It wouldn't be a Welsh Government statement without an attack on the UK Government, and of course today's statement is no exception. Positive collaboration has been demonstrated through the progress made on city and growth deals, and I agree with the Minister that an honest and constructive approach to working together is needed going forward, not party-political point scoring. The Minister would do well to remember that. 

Dirprwy Lywydd, as we emerge from the COVID-19 pandemic, we have an opportunity to do things differently, and strengthening the regional economies is one way forward, providing that these proposals actually deliver improvements rather than creating more bureaucracy. Therefore, in closing, I ask the Minister to commit to providing regular updates to Members on the outcomes that have been delivered from each of the regional frameworks and provide cast-iron guarantees that communities right across Wales will see the benefit of the actions outlined in today's statement. Thank you. 

Diolch, Dirprwy Lywydd. A gaf i ddiolch i'r Gweinidog am ei ddatganiad y prynhawn yma? Rwy'n croesawu'r cyfle i graffu ar gynnydd Llywodraeth Cymru o ran cryfhau economïau rhanbarthol, ond rwy'n siomedig bod y datganiad heddiw yn brin iawn o fanylion. Nid yw'n dweud unrhyw beth newydd wrthym ni. Ac os yw'r Gweinidog yn credu ei fod ef yn dweud rhywbeth newydd wrthym, yna efallai y byddai'n ddigon caredig i'n cyfeirio ni at y rhan honno o'r datganiad.

Wrth gwrs, mae'r datganiad yn cyfeirio at greu fframweithiau economaidd rhanbarthol, a gyhoeddwyd fis diwethaf, sy'n bwysig o ran hybu cydweithio pellach â rhanddeiliaid ac atgyfnerthu perthynas waith glòs ag awdurdodau lleol i ddatblygu dulliau seiliedig ar leoedd o ddatblygiad economaidd. Er bod yr ymgysylltu hwnnw i'w groesawu'n fawr, mae angen i ni weld gwelliannau gwirioneddol, ac efallai y bydd y Gweinidog, felly, yn cadarnhau'r dangosyddion neu'r meini prawf perfformiad allweddol a ddefnyddir i fesur pa mor effeithiol y bu'r cydweithio hwn yn ymarferol. A yw'r Gweinidog yn gwybod, ar gyfer pob economi ranbarthol, faint o fusnesau newydd a ddatblygwyd o ganlyniad i'r ymgysylltu newydd hwn a faint o swyddi a ddarparwyd o ganlyniad i ddull Llywodraeth Cymru o ymdrin â datblygu economaidd rhanbarthol? Mae cwestiynau fel y rhain ac ati yn cynnig ffordd i ni allu penderfynu pa mor effeithiol yw cynlluniau Llywodraeth Cymru.

Mae hi'n hanfodol bod pob un o'r rhanbarthau yn cael y gyfradd briodol o gyllid a bod y gwariant hwnnw'n cael ei ddyrannu gyda thegwch fel gall pob rhan o Gymru elwa ar gynlluniau datblygu economaidd rhanbarthol Llywodraeth Cymru. Felly, efallai y gwnaiff y Gweinidog amlinellu sut y caiff y cyllidebau eu pennu ar gyfer pob rhanbarth a sut y bydd Llywodraeth Cymru yn sicrhau bod pob rhanbarth yn cael digon o arian. Mae cynllun gweithredu economaidd Llywodraeth Cymru yn sôn am ddatblygu dulliau rhanbarthol, fel manteision cymunedol, i helpu i wella cydnerthedd busnesau lleol a sicrhau bod manteision economaidd ein gwariant caffael ni yn y sector cyhoeddus yn parhau yma yng Nghymru. Felly, a wnaiff y Gweinidog ddweud mwy wrthym ni am gynnydd datblygu offer rhanbarthol, fel manteision cymunedol, a sut mae'n monitro effeithiolrwydd yr offer a ddatblygwyd eisoes?

Rhan bwysig o ddatblygu economaidd rhanbarthol, wrth gwrs, yw sgiliau, ac mae hi'n siomedig gweld nad oes unrhyw sôn o gwbl am hynny yn natganiad y Gweinidog heddiw. Fe ddylai Llywodraeth Cymru fod nid yn unig yn archwilio'r ddarpariaeth o sgiliau ym mhob rhanbarth yn barhaus, mae angen iddi sicrhau hefyd fod y ddarpariaeth honno'n diwallu anghenion y gymuned fusnes yn y rhanbarthau hynny a bod gan fusnesau lais gwirioneddol yn natblygiad y dirwedd sgiliau. A wnaiff y Gweinidog ddweud wrthym ni felly sut yn union y mae Llywodraeth Cymru yn dadansoddi'r ddarpariaeth sgiliau ym mhob rhanbarth, sut y mae hi'n sicrhau bod y ddarpariaeth yn berthnasol, a sut y mae hi'n diwallu anghenion y cymunedau lleol ym mhob rhanbarth?

Wrth greu fframweithiau economaidd rhanbarthol, fe eglurodd y Gweinidog blaenorol yn glir y bydden nhw'n mynd i'r afael â'n heriau strwythurol cynhenid ni ond yn gwneud hynny drwy eu troi nhw'n gyfleoedd ar gyfer rhanbarthau sy'n ddeinamig a phenodol ac yn dangos twf economaidd cynhwysol, teg a chynaliadwy drwy ddylunio atebion i'r dyfodol. Felly, efallai y gwnaiff y Gweinidog ddweud wrthym ni pa atebion newydd a ddatblygwyd o ganlyniad uniongyrchol i fframweithiau economaidd rhanbarthol a sut y mae'r atebion hynny am fynd i'r afael â heriau strwythurol cynhenid, fel tlodi cyflogaeth ac ansicrwydd o ran gwaith. Mae'n rhaid i Lywodraeth Cymru ddangos sut y mae ei chynlluniau economaidd rhanbarthol hi nid yn unig yn gwella ffyniant ym mhob rhanbarth, ond sut y mae hi hefyd am fynd i'r afael â'r materion dwys, strwythurol hynny sydd wedi llesteirio rhai cymunedau am lawer gormod o amser.

Wrth gwrs, wrth symud ymlaen, mae'n rhaid i Lywodraeth Cymru a'r prif swyddogion rhanbarthol sicrhau bod eu cynlluniau nhw i gryfhau economïau rhanbarthol yn flaengar ac yn paratoi ein cymunedau ni am y dyfodol. Mae datganiad heddiw yn mynegi bod ymagwedd Llywodraeth Cymru at lesiant economaidd yn seiliedig ar yr egwyddor bod pobl a lleoedd yn bwysig, ond nid oes unrhyw fanylion yn y datganiad hwn i gyfiawnhau hynny. Mae meithrin cydnerthedd yn hollbwysig wrth i ni gefnu ar y pandemig, ac mae comisiynydd cenedlaethau'r dyfodol yn llygad ei lle i ddweud bod yn rhaid i Lywodraeth Cymru ddangos sut y gwnaiff ei rhaglen hi baratoi Cymru am ergydion i ddod a heriau hirdymor, ac yn manteisio ar gyfleoedd yn y dyfodol. Er enghraifft, a wnaiff y Gweinidog ddweud wrthym ni sut yn union y mae cynlluniau economaidd rhanbarthol Llywodraeth Cymru yn mynd i'r afael ag argyfyngau natur a hinsawdd ac yn helpu i fynd i'r afael â chanlyniadau'r pandemig o ran cyfiawnder economaidd a chymdeithasol?

Ni fyddai'r un datganiad gan Lywodraeth Cymru yn gyflawn heb ymosod ar Lywodraeth y DU, ac wrth gwrs nid yw'r datganiad heddiw yn eithriad i hynny. Mae'r cydweithio adeiladol wedi dod i'r amlwg drwy'r cynnydd a fu o ran cytundebau dinesig a thwf, ac rwy'n cytuno â'r Gweinidog fod angen dull gonest ac adeiladol o gydweithio wrth symud ymlaen, ac nid ceisio ennill pwyntiau o ran gwleidyddiaeth y pleidiau. Da o beth fyddai i'r Gweinidog gofio hynny.

Dirprwy Lywydd, wrth i ni ddod i'r lan wedi pandemig COVID-19, mae gennym ni gyfle i wneud pethau mewn ffordd amgen, ac mae cryfhau'r economïau rhanbarthol yn un ffordd ymlaen, ar yr amod bod y cynigion hyn mewn gwirionedd yn darparu gwelliant yn hytrach na chreu mwy o fiwrocratiaeth. Felly, wrth gloi, rwy'n gofyn i'r Gweinidog ymrwymo i roi diweddariadau rheolaidd i'r Aelodau ynglŷn â'r canlyniadau a gyflawnwyd yn sgil pob un o'r fframweithiau rhanbarthol ac iddo roi gwarantau cwbl gadarn y bydd cymunedau ledled Cymru yn cael budd oherwydd y camau a amlinellir yn y datganiad heddiw. Diolch i chi. 

15:20

Thank you for the series of comments and questions within those. I'll take on board what the Deputy Llywydd asked.

In terms of the broad sweep of what the Member has been saying, I think there's a bit of a misunderstanding about the regional economic frameworks. That helps us to define a vision for the future of each region, with a common set of priorities for economic development. They go hand in hand with the work that's taking place within the growth deals, where we have committed sums of money. The same money has gone in from the UK Government and the Welsh Government, and then our public sector partners, led by local authorities, who are key to regional economic development. It's then about being able to lever in additional investment and jobs. That's actually about trying to understand, within each region, where the opportunities for growth are, and the fact that each region will be different. Rather than the Welsh Government determining for those regions what their plans should look like, it's actually about working alongside them as genuine partners to produce those frameworks. It's really important for all the things that are moving together in the same place to have a shared vision. It's why it's so disappointing that we do have a UK Government that is prepared to simply ignore all of that work that is taking place. 

When we talk about the constructive partnership that could exist between the Welsh Government and the UK Government, it is, of course, typical that Conservative politicians demand that there is no criticism of the UK Government. I've never once heard a Welsh Conservative express any concern about the cut in our budgets, about the reduction in money from the shared prosperity fund. I've never heard a single point of concern either in this place or outside it, and that is just extraordinary. When we're talking about skills and about listening to businesses and working with them, we have the architecture to do that already. The regional skills partnerships that now exist in each part of Wales that some Members in this place were part of helping to draw up and wanted to see—they tell us where we want to try and invest more in skills to support each part of the economy, even more important now with a tightening labour market with people having left it at one end, as well as those people that have returned to European countries and are unlikely to return to the UK. 

Our ability to invest in skills, though, is directly affected by the broken manifesto promise on replacing EU structural funds. We are talking about hundreds of millions of pounds, Paul. That's the undeniable truth. Having sucked that out of the money we would have used to support the economy and to invest in skills, it just isn't good enough for Conservative politicians to claim that they're desperately concerned about everything apart from the damage the UK Government is doing.

We'll have more to say as we move forward, not just about where we go with regional economic frameworks and the work that we'll do alongside regions in co-producing those investment priorities, but also the work that we have got the OECD to do to make sure that we're continuing to look at how we further improve regional economic development. We'll publish the work we get from the OECD and the action plan that we'll look to develop alongside our regional partners. It's also going in line with other work we have in train as well. I expect to come back in the coming weeks and months to talk about the future employability strategy for Wales, where, again, we have been able to work constructively along with some parts of the Department for Work and Pensions, as they are more active in some parts of employability support. We need to ensure that our support is properly tailored to people who are furthest away from the labour market, where the DWP are least active.

It is about refining where we are to make sure that we're pointing, as far as possible, in the same direction. Goodwill on both sides, between the UK Government and the Welsh Government, will allow us to do much, much more, but I won't make any apologies for standing up and being clear that a failure to adopt even a modestly constructive approach from some parts of the UK Government affects our ability to do so. The refusal to replace former EU funds will continue to be a challenge for the future of the Welsh economy, regardless of the Welsh Conservatives' silence on the matter.   

Diolch i chi am y gyfres o sylwadau a'r cwestiynau yn eu mysg nhw. Rwyf i am gadw'r hyn a ofynnodd y Dirprwy Lywydd mewn cof.

O ran yr hyn y mae'r Aelod wedi bod yn ei ddweud, rwy'n credu bod ychydig o gamddealltwriaeth wedi bod ynghylch y fframweithiau economaidd rhanbarthol. Mae'r rhain yn ein helpu ni i ddiffinio gweledigaeth i ddyfodol pob rhanbarth, gyda chyfres gyffredin o flaenoriaethau ar gyfer datblygu economaidd. Maen nhw'n mynd law yn llaw â'r gwaith sy'n mynd rhagddo yn sgil y bargeinion twf yr ydym ni wedi ymrwymo symiau o arian iddyn nhw. Rhoddodd Llywodraeth y DU yr un arian i mewn â Llywodraeth Cymru, a'n partneriaid ni yn y sector cyhoeddus wedyn, dan arweiniad awdurdodau lleol, sy'n allweddol i ddatblygu economaidd rhanbarthol. Mae hyn wedyn yn ymwneud â'r gallu i ddenu buddsoddiad a swyddi ychwanegol. Mae'n ymwneud, mewn gwirionedd, â cheisio deall, ym mhob rhanbarth, lle mae'r cyfleoedd ar gyfer twf, a'r ffaith y bydd pob rhanbarth yn wahanol. Yn hytrach na bod Llywodraeth Cymru yn gwneud penderfyniadau ar ran y rhanbarthau hynny ynglŷn â dyluniad eu cynlluniau nhw, holl ddiben hyn yw gweithio ochr yn ochr â nhw fel partneriaid gwirioneddol er mwyn cynhyrchu'r fframweithiau hynny. Mae hi'n bwysig iawn i'r holl bethau sy'n symud gyda'i gilydd yn yr un man fod â gweledigaeth gyffredin. Dyna pam y mae hi mor siomedig fod gennym ni Lywodraeth y DU sy'n barod i anwybyddu'r holl waith hwnnw sy'n mynd rhagddo.

Pan fyddwn ni'n sôn am y bartneriaeth adeiladol a allai fodoli rhwng Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU, peth nodweddiadol iawn, wrth gwrs, yw bod gwleidyddion Ceidwadol yn mynnu nad oes yna unrhyw feirniadaeth ar Lywodraeth y DU. Nid wyf i erioed wedi clywed y Ceidwadwr Cymreig yn mynegi unrhyw bryder am y toriadau yn ein cyllidebau ni nac am y gostyngiad mewn arian o'r gronfa ffyniant a rennir. Nid wyf i erioed wedi clywed unrhyw fynegiant o bryder naill ai yn y lle hwn neu'r tu allan iddo, ac mae hynny'n syfrdanol. Pan fyddwn ni'n sôn am sgiliau ac yn ceisio gwrando ar fusnesau a gweithio gyda nhw, mae gennym ni'r bensaernïaeth i wneud hynny eisoes. Mae'r partneriaethau sgiliau rhanbarthol sy'n bodoli erbyn hyn ym mhob rhan o Gymru y mae rhai Aelodau yn y lle hwn wedi bod â rhan wrth helpu i'w llunio nhw ac yn awyddus i'w gweld—maen nhw'n dweud wrthym ni lle rydym ni am geisio buddsoddi mwy mewn sgiliau i gefnogi pob rhan o'r economi, sydd hyd yn oed yn bwysicach nawr gyda marchnad lafur sy'n crebachu gyda phobl wedi ymadael ar un pen iddi, yn ogystal â'r bobl hynny sydd wedi dychwelyd i wledydd Ewrop ac sy'n annhebygol o ddychwelyd i'r DU.

Fodd bynnag, mae torri'r addewid maniffesto i sefydlu cronfeydd yn lle cronfeydd strwythurol yr UE yn effeithio yn uniongyrchol ar ein gallu ni i fuddsoddi mewn sgiliau. Rydym ni'n sôn am gannoedd o filiynau o bunnau, Paul. Dyna'r gwir diymwad. Ar ôl iddyn nhw sugno hwnnw allan o'r arian y gallem ni fod yn ei ddefnyddio i gefnogi'r economi a buddsoddi mewn sgiliau, nid yw hi'n ddigon da i wleidyddion Ceidwadol honni eu bod nhw'n pryderu llawer iawn am bopeth ar wahân i'r niwed y mae Llywodraeth y DU yn ei wneud.

Fe fydd gennym ni fwy i'w ddweud wrth i ni symud ymlaen, nid yn unig ynghylch ein hynt ni gyda fframweithiau economaidd rhanbarthol a'r gwaith y byddwn ni'n ei wneud ochr yn ochr â rhanbarthau wrth gyd-gynhyrchu'r blaenoriaethau buddsoddi hynny, ond y gwaith yr ydym wedi cael y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd i'w wneud hefyd i sicrhau ein bod ni'n parhau i ystyried sut rydym ni am wella datblygu economaidd rhanbarthol ymhellach. Fe fyddwn ni'n cyhoeddi'r gwaith a gawn ni gan y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd a'r cynllun gweithredu y byddwn ni'n ceisio ei ddatblygu ochr yn ochr â'n partneriaid rhanbarthol ni. Mae hyn hefyd yn cyd-fynd â gwaith arall sydd gennym ni ar y gweill hefyd. Rwy'n disgwyl dod yn ôl yn ystod yr wythnosau a'r misoedd nesaf i siarad am strategaeth cyflogadwyedd Cymru yn y dyfodol, sy'n faes yr ydym ni, unwaith eto, wedi gallu gweithio ynddo'n adeiladol ynghyd â rhai rhannau o'r Adran Gwaith a Phensiynau, gan eu bod nhw'n fwy gweithgar mewn rhai rhannau o gymorth cyflogadwyedd. Mae angen i ni sicrhau bod ein cefnogaeth ni wedi cael ei theilwra mewn ffordd addas i bobl sydd bellaf i ffwrdd o'r farchnad lafur, sy'n faes y mae'r Adran Gwaith a Phensiynau yn canolbwyntio leiaf arno.

Ystyr hyn yw mireinio ein sefyllfa ni i sicrhau ein bod ni'n teithio, cyn belled ag y bo modd gwneud hynny, i'r un cyfeiriad. Fe all ewyllys da ar y ddwy ochr, rhwng Llywodraeth y DU a Llywodraeth Cymru, ganiatáu i ni wneud llawer, llawer mwy ond nid wyf i am ymddiheuro o gwbl am sefyll i fyny a dweud yn blaen fod methiant i fabwysiadu dull cymharol adeiladol hyd yn oed gan rai rhannau o Lywodraeth y DU yn effeithio ar ein gallu ni i wneud hynny. Fe fydd gwrthod rhoi rhywbeth yn lle hen gronfeydd yr UE yn parhau i fod yn heriol i ddyfodol economi Cymru, os bydd y Ceidwadwyr Cymreig yn parhau i fod yn dawedog ynglŷn â'r mater neu beidio.

15:25

Diolch, Dirprwy Lywydd. I share the Minister's concerns over the UK Government making spending decisions in devolved areas, in particular the fact that the spend seems to happen in particular seats held by a particular party. It's another example to add to the mounting evidence that the UK Government's rampant unionism threatens the autonomy of the Senedd. 

Moving to the statement, we know that there is an ongoing problem in Wales with keeping people in our communities—the brain drain, as it's referred to. Of course, this isn't just an issue of young people moving from Wales to England or to other countries; it's also an issue on a regional level as well, for example rural to urban migration. The brain drain very clearly makes it an uphill struggle for areas to recover economically. It also threatens the access regions have to skills and talents to fulfil the plans within the regional economic framework. Using mid Wales as an example, there are concerns with demographic changes in the region, specifically to do with an ageing population, brain drain and net migration. We know that there has been a projected decline in the working-age population in the region of 16 per cent between 2018 and 2019, and, at the same time, there's expected to be a 3.45 per cent decline in the economy in the region compared to a 7.4 per cent increase in the UK economy as a whole. Could the Minister outline how regional economic partnerships and regional projects will work in tandem with the young person's guarantee, and other projects, to address the brain drain? I'm sure the Minister would agree that access to skills for those regions in Wales that have been affected by the brain drain will be vital to their economic prosperity in the long term.

If I could draw the Minister's attention to energy, specifically to net zero and fuel poverty. While all of the regional economic frameworks raise issues of climate change, green energy and net zero within them, there's no real tangible commitment or assurance that economic development resulting from regional partnerships will help achieve the Welsh Government's net-zero target. I was wondering how the Minister will monitor future developments in the region to ensure that this supports green economic growth, and prevents economic growth damaging the environment as it has been doing for so long, and to ensure projects in the regions are working towards our climate change targets.

I also wanted to raise the issue of imbalance between green energy projects within the regions. For example, the north Wales economic framework—there's a huge focus on green projects that could help boost development in the region, and rightly so. However, coming back to the example of mid Wales, despite the mid Wales framework, the growing mid Wales report, and the final deal agreement noting that natural resources in mid Wales are well placed to produce green renewable forms of energy, the growth deal in mid Wales has not identified any energy projects in the region at this stage, nor do net-zero targets appear in the investment objectives.

It's also further disheartening to hear that no energy projects have been identified in the region in light of the cost-of-living crisis and the prevalent fuel poverty that exists in the mid Wales region. Seventeen per cent and 14 per cent of households in Ceredigion and Powys respectively live in fuel poverty. Meanwhile, in my own region of South Wales West, it's estimated that 8 per cent live in fuel poverty in Bridgend, 10 per cent in Swansea, and 11 per cent in Neath Port Talbot. We know that the rises in energy prices expected in April 2022, this year, and previous increases, disproportionately affect certain regions in Wales, such as rural, less connected areas more than others. Given this, I'd be keen to know from the Minister: how will the Welsh Government ensure that all regions of Wales can benefit from more green energy project developments, with the aim of making energy bills cheaper, especially as we face a cost-of-living crisis, a crisis that fuel poverty is playing a significant role in driving? 

Diolch, Dirprwy Lywydd. Rwy'n rhannu pryderon y Gweinidog ynghylch Llywodraeth y DU yn gwneud penderfyniadau gwariant mewn meysydd datganoledig, yn enwedig y ffaith ei bod hi'n ymddangos bod y gwariant yn digwydd mewn seddau arbennig a ddelir gan blaid arbennig. Dyma enghraifft arall i ychwanegu at y dystiolaeth gynyddol bod undeboliaeth ffyrnig Llywodraeth y DU yn bygwth ymreolaeth y Senedd.

Gan symud at y datganiad, fe wyddom ni fod yna broblem barhaus yng Nghymru o ran cadw pobl yn ein cymunedau ni—draen dawn, fel y cyfeirir at hynny. Wrth gwrs, nid mater o bobl ifanc yn symud o Gymru i Loegr neu i wledydd eraill yn unig mo hwn; mae hon yn broblem ar lefel ranbarthol hefyd, er enghraifft yr ymfudo o gefn gwlad i'r trefi. Mae'r draen dawn yn amlwg iawn yn ei gwneud hi'n frwydr i gael gwelliant economaidd i ardaloedd. Mae hyn hefyd yn bygwth y mynediad sydd gan y rhanbarthau i sgiliau a thalentau i gyflawni'r cynlluniau o fewn y fframwaith economaidd rhanbarthol. Gan ddefnyddio'r canolbarth yn enghraifft, mae pryderon ynghylch newidiadau demograffig yn y rhanbarth, yn ymwneud yn benodol â phoblogaeth sy'n heneiddio, draen dawn a mudo net. Fe wyddom ni i ostyngiad rhagamcanol yn y boblogaeth o oedran gweithio o tua 16 y cant ddigwydd rhwng 2018 a 2019, ac, ar yr un pryd, fe ddisgwylir y bydd gostyngiad o 3.45 y cant yn yr economi yn y rhanbarth o'i gymharu â chynnydd o 7.4 y cant yn economi'r DU yn ei chyfanrwydd. A wnaiff y Gweinidog amlinellu sut y bydd partneriaethau economaidd rhanbarthol a phrosiectau rhanbarthol yn gweithio ochr yn ochr â'r Warant i Bobl Ifanc, a phrosiectau eraill, i fynd i'r afael â draen dawn? Rwy'n siŵr y byddai'r Gweinidog yn cytuno y bydd cyfleoedd i ennill sgiliau ar gyfer y rhanbarthau hynny yng Nghymru y mae'r draen dawn wedi effeithio arnyn nhw'n hanfodol i'w ffyniant economaidd hirdymor.

Os caf i dynnu sylw'r Gweinidog at ynni, at sero net a thlodi tanwydd yn benodol. Er bod yr holl fframweithiau economaidd rhanbarthol yn codi materion yn ymwneud â newid hinsawdd, ynni gwyrdd, a sero net, nid oes ymrwymiad na sicrwydd gwirioneddol ynddyn nhw y bydd datblygu economaidd sy'n deillio o bartneriaethau rhanbarthol yn helpu i gyrraedd nod sero net Llywodraeth Cymru. Sut mae'r Gweinidog am fonitro datblygiadau yn y rhanbarth yn y dyfodol, tybed, i sicrhau y bydd hyn yn cefnogi twf economaidd gwyrdd, ac yn atal twf economaidd rhag niweidio'r amgylchedd fel gwnaeth cyhyd, a sicrhau bod prosiectau yn y rhanbarthau yn gweithio tuag at ein nodau newid hinsawdd ni.

Rwy'n awyddus i godi mater anghydbwysedd rhwng prosiectau ynni gwyrdd o fewn y rhanbarthau hefyd. Er enghraifft, fframwaith economaidd y gogledd—fe geir pwyslais enfawr ar brosiectau gwyrdd a allai helpu i hybu datblygiad yn y rhanbarth, a hynny'n gwbl briodol. Eto i gyd, gan ddychwelyd at enghraifft y canolbarth, er bod fframwaith y canolbarth, adroddiad ymledol y canolbarth, a chytundeb y fargen derfynol yn nodi bod adnoddau naturiol yn y canolbarth mewn sefyllfa dda i gynhyrchu mathau adnewyddadwy gwyrdd o ynni, nid yw'r fargen dwf yn y canolbarth wedi nodi unrhyw brosiectau ynni yn y rhanbarth ar hyn o bryd, ac nid yw nodau sero net yn ymddangos yn yr amcanion buddsoddi.

Peth mwy digalon hefyd yw clywed na chafodd unrhyw brosiectau ynni eu nodi yn y rhanbarth yng ngoleuni'r argyfwng costau byw a'r tlodi tanwydd cyffredin sy'n bodoli yn rhanbarth y canolbarth. Mae 17 y cant o aelwydydd yng Ngheredigion a 14 y cant ym Mhowys yn byw mewn tlodi tanwydd. Yn y cyfamser, yn fy rhanbarth i yng Ngorllewin De Cymru, fe amcangyfrifir bod 8 y cant yn byw mewn tlodi tanwydd ym Mhen-y-bont ar Ogwr, 10 y cant yn Abertawe, ac 11 y cant yng Nghastell-nedd Port Talbot. Fe wyddom ni fod y cynnydd mewn prisiau ynni a ddisgwylir ym mis Ebrill 2022 eleni, yn ogystal â chynnydd blaenorol, yn effeithio yn anghymesur ar rai rhanbarthau yng Nghymru, fel ardaloedd gwledig, llai cysylltiedig yn fwy nag ardaloedd eraill. O ystyried hyn, fe hoffwn i gael gwybod gan y Gweinidog: sut mae Llywodraeth Cymru am sicrhau y gall pob rhanbarth yng Nghymru elwa ar ddatblygiadau prosiectau ynni gwyrdd gyda'r nod o fod â biliau ynni mwy rhesymol, yn enwedig wrth i ni wynebu argyfwng costau byw, y mae tlodi tanwydd yn rhan ysgogol o'r argyfwng hwnnw? 

15:30

Thank you for the series of questions. On your starting point, I believe there is a strong and progressive case to be made for the future of the union, but it won't be made by the sort of attempts to centralise and hijack powers and money away from devolved national Governments that people have voted for in more than one referenda in Wales, Scotland and elsewhere. The Member may of course disagree on that particular point. 

In terms of the challenges you mentioned about young people, on the young person's guarantee, it's deliberately designed to try to ensure that young people do have a future they can plan for in both rural and urban Wales. So, we're looking at how the apprenticeships work, but also the advice and support we're looking to wrap around young people to make sure they get into the world of work in a meaningful way in the future. And it's why the ability to invest in skills and progression are so very important. So, the issue about levelling up funding or replacing EU funding isn't simply a dry academic debate or political rock throwing between different parties; it really matters about our ability to deliver on our objectives. And I'd say, actually, all parties within the Senedd would agree we do want to provide greater investment into skills for the future, to make sure our young people have real choices to make within their local economies.

I'll be providing further updates on the work the young person's guarantee is doing, and I think we have a genuine opportunity to live up to the rhetoric and in making sure we don't see a lost generation here in Wales. And, of course, the challenges in the labour market are different to what we would have expected a couple of years ago, post pandemic. We haven't seen very high levels of unemployment. We're actually seeing quite a tight labour market, and in today's unemployment figures, the UK average unemployment is 4.1 per cent; it's 3.4 per cent in Wales. But we do still have a challenge with the economic inactivity in Wales being higher than the UK average, and we've seen that while some people have left the labour market altogether, one of the big challenges is that older workers who have left are unlikely to return. Now, that's a challenge in terms of experience. But it does mean, I think, there's an even greater imperative to invest in the workforce we do have, and the future workforce as well, alongside the points that you make, which are also in the economic mission update that I published in October, about the need to take account for a decline in the working-age population, and the fact we will need to be more productive if we're going to be able to have a strong, well-functioning economy for the future.

On your point about net zero and regional economic development, and the decarbonisation challenge, it's a challenge both for energy generation, but much more broadly for economic activity. And actually, I think the point you make about the difference between the north Wales economic framework and the growth deal that they've agreed, with a real focus on greener energy, which I think does a great deal of credit to all six local authorities in north Wales—the fact they've been able to work together. And I see we have a former north Wales leader in the virtual Chamber today. But it does real credit that six different authorities, six different leaderships—. They've all agreed on a broad vision for north Wales and their transparent potential for greater energy generation and economic benefit for communities across the north as a result. And that's one of our big challenges—it's to make sure we don't just produce greener energy, but we actually get the jobs dividend that should come with that. There's no guarantee we do that.

The mid Wales headline growth deal isn't quite as far as advanced as other deals around the country. And interestingly, Ellen ap Gwynn, in particular, was very interested in the potential for greater green energy investment and jobs return, but they know that they're still identifying a more thematic approach at this point—they don't have the portfolio of areas in the same level of detail that other growth deals do. And that's one of the things that we need to accept—in having power that we share with regions, and regions making lots of their own choices for them, they'll move at slightly different speeds in different places, they'll have slightly different priorities. But actually, I'm confident that we will see proper opportunities for green energy generation and regional economic development going hand in hand in mid Wales, just as in the rest of Wales. And it was actually part of the discussion we had when we signed the final growth deal documents. I hope that gives the Member some comfort that this isn't simply a broader approach, without detail being worked through it, but that will come at different speeds in different regions of Wales.

And finally, on your point about bills and the transition and the cost-of-living crisis, one of my big concerns is that we know that there could be real economic benefit in moving to a decarbonised, lower carbon economy in the future and our pathway to net zero. The challenge is the transition could knock over people in the interim. So, we're going to need to deal with the transition to get there in the net-zero plan that the Minister for Climate Change outlined, with a significant chapter on the industrial decarbonisation that needs to take place. And I do think we will ultimately be able to gain benefit from that. The challenge, of course, is that won't happen just because we say it will; we've got to have work between partners, including the private sector, as well as those people responsible for the broader vision.

And finally, finally, Deputy Llywydd, I'd just like to pass on my good wishes for this particular young person, Mr Fletcher, who is planning his future in Wales and his marriage ceremony for later in the year. Best wishes to you, and I can tell you all about my first joyful 11 years myself.

Diolch i chi am y gyfres o gwestiynau. O ran eich man cychwyn chi, rwyf i o'r farn y gellir dadlau achos grymus a blaengar ar gyfer dyfodol yr undeb, ond ni chaiff hynny ei gyflawni drwy gyfrwng y math o ymdrechion sydd wedi bod i ganoli a herwgipio pwerau ac arian oddi wrth Lywodraethau cenedlaethol datganoledig y mae pobl wedi pleidleisio drostyn nhw mewn mwy nag un refferendwm yng Nghymru, yr Alban ac mewn mannau eraill. Wrth gwrs, fe all yr Aelod anghytuno â'r pwynt arbennig hwnnw.

O ran yr heriau yr oeddech chi'n sôn amdanyn nhw ynglŷn â phobl ifanc, o ran y Warant i Bobl Ifanc, fe gafodd honno ei chynllunio yn fwriadol i geisio sicrhau bod gan bobl ifanc ddyfodol y gallan nhw gynllunio ar ei gyfer yng nghefn gwlad Cymru ac yn yr ardaloedd trefol yma. Felly, rydym ni'n edrych ar weithrediad y prentisiaethau, ond hefyd ar y cyngor a'r gefnogaeth yr ydym ni'n ystyried eu rhoi ynglŷn â phobl ifanc i sicrhau eu bod nhw'n cael mynediad i fyd gwaith mewn ffordd ystyrlon yn y dyfodol. A dyna pam y mae'r gallu i fuddsoddi mewn sgiliau a dilyniant mor bwysig â hynny. Felly, nid dadl academaidd sych neu ymaflyd gwleidyddol rhwng gwahanol bleidiau yn unig yw mater cyllid codi'r gwastad neu gyllid yn lle cyllid oddi wrth yr UE; mae'n bwysig iawn o ran ein gallu i gyflawni ein hamcanion ni. Ac fe fyddwn i'n dweud, mewn gwirionedd, y byddai pob plaid yn y Senedd yn cytuno ein bod ni'n dymuno rhoi mwy o fuddsoddiad mewn sgiliau i'r dyfodol, i sicrhau bod gan ein pobl ifanc ni ddewisiadau gwirioneddol i'w gwneud o fewn eu heconomïau lleol nhw.

Fe fyddaf i'n rhoi diweddariadau pellach ar y gwaith y mae'r Warant i Bobl Ifanc yn ei wneud, ac rwy'n credu bod gennym ni gyfle gwirioneddol i gyflawni tu hwnt i'r rhethreg a sicrhau nad ydym ni'n gweld cenhedlaeth goll yma yng Nghymru. Ac, wrth gwrs, mae'r heriau yn y farchnad lafur yn wahanol i'r hyn a fuasem ni'n ei ddisgwyl ychydig flynyddoedd yn ôl, wedi'r pandemig. Nid ydym ni wedi gweld cyfraddau uchel iawn o ddiweithdra. Rydym ni'n gweld marchnad lafur dynn iawn, ac yn ffigurau diweithdra heddiw, mae diweithdra cyfartalog y DU ar 4.1 y cant; ar 3.4 y cant yng Nghymru. Ond mae gennym ni her barhaus gyda'r anweithgarwch economaidd yng Nghymru sy'n uwch na chyfartaledd y DU, ac rydym ni wedi gweld, er bod rhai pobl wedi ymadael â'r farchnad lafur yn gyfan gwbl, mai un o'r heriau mawr yw nad yw gweithwyr hŷn sydd wedi ymadael yn debygol o ddychwelyd. Nawr, her o ran profiad yw honno. Ond mae hyn yn golygu, rwy'n credu, fod mwy fyth o reidrwydd i fuddsoddi yn y gweithlu sydd gennym ni, ac yng ngweithlu'r dyfodol hefyd, yn gyfochrog â'r pwyntiau a wnewch chi, sydd i'w gweld hefyd yn y diweddariad ar y genhadaeth economaidd a gyhoeddais i ym mis Hydref, ynglŷn â'r angen i ystyried gostyngiad yn y boblogaeth o oedran gweithio, a'r ffaith y bydd angen i ni fod yn fwy cynhyrchiol os ydym ni am allu cael economi gref sy'n gweithio yn effeithiol i'r dyfodol.

O ran eich pwynt chi am sero net a datblygiad economaidd rhanbarthol, a her datgarboneiddio, mae cynhyrchu ynni'n her, ond mae'r her yn llawer mwy cyffredinol ar gyfer gweithgarwch economaidd. Ac mewn gwirionedd, rwyf i o'r farn fod y pwynt a wnewch chi am y gwahaniaeth rhwng fframwaith economaidd y gogledd a'r fargen dwf y cytunwyd arni hi, gan ganolbwyntio yn wirioneddol ar ynni gwyrddach, sydd, yn fy marn i, yn achos llawer o glod i bob un o'r chwe awdurdod lleol yn y gogledd—y ffaith eu bod nhw wedi gallu cydweithio. Ac rwy'n gweld bod gennym gyn-arweinydd yn y gogledd yn y Siambr rithwir heddiw. Ond rhywbeth gwirioneddol glodwiw yw bod chwe gwahanol awdurdod, chwe gwahanol arweinydd—. Maen nhw wedi cytuno i gyd ar weledigaeth eang ar gyfer y gogledd a'u potensial tryloyw nhw ar gyfer gallu cynhyrchu mwy o ynni a budd economaidd i gymunedau ledled y gogledd o ganlyniad i hynny. A dyna un o'n heriau mawr ni—sef sicrhau nad ydym ni'n cynhyrchu dim ond ynni gwyrddach yn unig, ond ein bod ni, mewn gwirionedd, yn gweld y difidend swyddi a ddylai ddod gyda hynny. Nid oes sicrwydd y byddwn ni'n gweld hynny.

Nid yw prif fargen twf y canolbarth mor ddatblygedig â'r bargeinion eraill ledled y wlad. Ac yn ddiddorol, roedd gan Ellen ap Gwynn, yn arbennig, ddiddordeb mawr yn y potensial ar gyfer mwy o fuddsoddiad ynni gwyrdd a denu swyddi yn eu holau, ond maen nhw'n gwybod eu bod nhw'n parhau i nodi dull mwy thematig ar hyn o bryd—nid oes ganddyn nhw'r portffolio o feysydd â'r un lefel o fanylder ag sydd gan y bargeinion twf eraill. A dyna un o'r pethau y mae angen i ni ei dderbyn—o ran i ni fod â'r pŵer i'w rannu â rhanbarthau, a'r rhanbarthau yn gwneud llawer o'u dewisiadau eu hunain ar eu cyfer nhw, fe fyddan nhw'n symud ar gyflymder sy'n amrywio ychydig mewn gwahanol fannau, fe fydd eu blaenoriaethau nhw ychydig yn wahanol. Ond mewn gwirionedd, rwy'n ffyddiog y gwelwn ni gyfleoedd priodol ar gyfer cynhyrchu ynni gwyrdd a datblygu economaidd rhanbarthol i fynd law yn llaw yn y canolbarth, yn union fel yng ngweddill Cymru. Ac roedd honno'n rhan o'r drafodaeth a gawsom ni wrth arwyddo dogfennau terfynol y fargen dwf. Rwy'n gobeithio y bydd hynny'n rhoi rhywfaint o gysur i'r Aelod nad dull ehangach yn unig mo hwn, heb weithio trwy'r manylion, ond fe ddaw hynny ar wahanol gyflymder mewn gwahanol ranbarthau yng Nghymru.

Ac yn olaf, o ran eich pwynt chi ynglŷn â biliau a'r cyfnod pontio a'r argyfwng costau byw, un o'm pryderon mawr i yw ein bod ni'n gwybod y gallai budd economaidd gwirioneddol fodoli o ran symud tuag at economi carbon is a fydd wedi datgarboneiddio yn y dyfodol a'n llwybr ni at sero net. Yr her yw y gallai'r newid daro pobl yn y cyfamser. Felly, fe fydd angen i ni ymdrin â'r newid i gyrraedd y fan yn y cynllun sero net a amlinellwyd gan y Gweinidog Newid Hinsawdd, gyda phennod sylweddol ar y datgarboneiddio diwydiannol y mae angen ei wireddu. Ac rwy'n credu y byddwn ni, yn y pen draw, yn gallu elwa ar hynny. Yr her, wrth gwrs, yw na fydd hynny'n digwydd am ein bod ni'n dweud hynny'n unig; mae'n rhaid i ni weld gwaith rhwng partneriaid, gan gynnwys y sector preifat, yn ogystal â'r bobl hynny sy'n gyfrifol am y weledigaeth ehangach.

Ac yn olaf un, Dirprwy Lywydd, fe hoffwn i anfon fy nymuniadau da at yr unigolyn ifanc arbennig hwn, Mr Fletcher, sy'n cynllunio ei ddyfodol yng Nghymru a'i seremoni briodas ef sydd i ddod yn ddiweddarach eleni. Rwy'n anfon fy nymuniadau gorau i chi, ac fe allaf i ddweud wrthych i gyd am yr 11 mlynedd cyntaf o lawenydd a brofais i.

15:35

I very much welcome the statement. The four regions of Wales, as well as being similar to the ancient kingdoms, have the opportunity to develop regional policy in Wales. I support the framework's priorities and the city and growth deals, the three-way investment agreements, designed to deliver lasting regional economic growth, including the region I live in. I strongly support the creation of stronger and dynamic regions at the heart of creating a stronger, fairer, greener Welsh economy. I am very pleased that the four city and regional deals are now under way.

The Minister and I have recently engaged in correspondence regarding life sciences. I have three questions. How do we turn the world-class life science research at Welsh universities into greater high-quality employment? Some economic sectors, such as information and communications technology and computer games, are not constrained by geography. How do we further develop these? And the third one is: how can the universities in each region help drive economic prosperity in their regions?

Rwy'n croesawu'r datganiad yn fawr iawn. Mae pedwar rhanbarth Cymru, yn ogystal â bod yn debyg i'r teyrnasoedd hynafol, yn cael cyfle i ddatblygu polisi rhanbarthol yng Nghymru. Rwy'n cefnogi blaenoriaethau'r fframwaith a'r bargeinion dinesig a thwf, y cytundebau buddsoddi tair ffordd, a gynlluniwyd i sicrhau twf economaidd rhanbarthol parhaol, gan gynnwys y rhanbarth yr wyf i'n byw ynddo. Rwy'n llwyr gefnogi'r broses o greu rhanbarthau cryfach a deinamig i fod wrth hanfod creu economi sy'n gryfach, yn decach a gwyrddach yng Nghymru. Rwy'n falch iawn fod y pedair bargen ddinesig a rhanbarthol ar y gweill erbyn hyn.

Mae'r Gweinidog a minnau wedi cymryd rhan yn ddiweddar mewn gohebiaeth ynghylch gwyddorau bywyd. Mae gennyf i dri chwestiwn. Sut mae troi'r ymchwil gwyddor bywyd o'r radd flaenaf sydd i'w weld ym mhrifysgolion Cymru yn fwy o gyfleoedd ar gyfer cyflogaeth o ansawdd uchel? Nid yw rhai sectorau economaidd, fel technoleg gwybodaeth a chyfathrebu a gemau cyfrifiadurol, yn cael eu cyfyngu gan ddaearyddiaeth. Sut mae datblygu'r rhain ymhellach? A'r trydydd yw: sut y gall y prifysgolion ym mhob rhanbarth helpu i ysgogi ffyniant economaidd yn eu rhanbarthau nhw?

Okay, I'll take them in reverse order. On higher education, actually, one of our challenges is, and has always been, ever since I've been a Member—I'd like to think that higher education has got better at this as well—about the research and the excellence they produce and how that gets applied into the economy. So, the difference between research, development, innovation and application to improve businesses as well. We know it's a key factor. And actually, to be fair to—. Look, for all the differences we have with the UK Government that we advertise regularly, the headline pledge to put more money into research, development and innovation is a very good thing and we would want to see that done. The challenge is making sure that it's not just that the money goes and it doesn't simply ends up in the golden triangle around Oxbridge and London. The danger there is that's a bad thing for England, never mind the rest of the UK. And actually, as our own chief scientific adviser has shown, the quality of Welsh research and our science base is actually really good. So, it isn't even as if you could say that it's an investment that is driven solely by quality. So, there is a real need to ensure that, in funds that are supposedly whole-UK funds, Wales gets a proper share of those as well, as well as what we need to do with our own higher education sector and the constant challenge we have there about ensuring that, regardless of UK activity, we demand and expect more from our higher education sectors. And actually, I think around Swansea, there are good examples of a university that, over time, has definitely shifted its mission into greater output. If you look at the steel sector, they're very pleased with the work they get to do with Swansea University and its advanced metals research as well.

I think the same about IT and, more broadly, digital ways of working. We've got lots of opportunities to benefit every region of Wales. It's not just about enabling people to work in different ways, it is about wholly redesigning systems. And I agree with you, we do have particular strengths in Wales. I had a very interesting meeting about opportunities around Newport and what that might mean and about data centres and other activity that could lead to even greater economic development opportunity. So, I definitely think it's something you would expect to see in each region, and for us then to understand where our greatest opportunities exist in Wales.

And finally, on life sciences, I think we already punch above our weight in Wales when it comes to life sciences, when you look at the research that takes place and the jobs and the activity. This is a sector where most of the jobs are well-paid jobs with good terms and conditions. And the life sciences hub that we have near the Senedd building that—. Hopefully, when times return to be more normal, people will have opportunities to go in and see and meet people there. Actually, it's been I think one of the smartest investment choices we've made, in designing and bringing people together, and it's given a real focus to what life sciences can do. Not just in developing better uses for deployment across health and care, but the real economic return that goes alongside. I should just, with a look backwards—. The way that the life sciences hub has operated, to have a gate for us to get through for new technologies and new ways of working through the pandemic, has really reinforced the value of what we've put together there. When we had a meeting with Irish Ministers from the Republic, they were particularly interested in what we had chosen to do and the value from it. So, we may not always recognise it ourselves in Wales, but we do already have something that I think we can be really proud of, and I look forward to expecting more in the future.

I should say though, Deputy Llywydd, I wasn't quite aware that our regions matched so neatly to ancient kingdoms. It's not something that appears in my ministerial speaking notes, but I'm grateful to Mr Hedges for pointing that out.

Iawn, rwyf i am ddechrau gyda'r cwestiwn olaf a gweithio yn f'ôl. O ran addysg uwch, mewn gwirionedd, un o'n heriau ni yw, ac mae honno wedi bod yn her erioed, fyth oddi ar i mi fod yn Aelod—fe fyddwn i'n hoffi meddwl bod addysg uwch wedi gwella yn hyn o beth hefyd—ynglŷn â'r ymchwil a'r rhagoriaeth y maen nhw'n eu cynhyrchu a sut caiff y rhain eu cymhwyso i'r economi. Felly, y gwahaniaeth rhwng ymchwil, datblygu, arloesi, a chymhwyso i wella busnesau hefyd. Fe wyddom ni fod honno'n ffactor allweddol. Ac mewn gwirionedd, a bod yn deg â—. Edrychwch, er yr holl wahaniaethau sydd rhyngom ni a Llywodraeth y DU yr ydym ni'n sôn yn rheolaidd amdanyn nhw, mae'r brif addewid i roi mwy o arian mewn ymchwil, datblygu, ac arloesi yn beth da iawn ac fe fyddem ni'n dymuno gweld honno'n cael ei gwireddu. Yr her yw sicrhau bod yr arian yn mynd ar gerdded ac nad yw'n mynd yn y diwedd i'r triongl aur rhwng Rhydychen, Caergrawnt, a Llundain. Y perygl yn hynny o beth yw y byddai hwn yn beth drwg i Loegr, heb sôn am weddill y DU. Ac mewn gwirionedd, fel y dangosodd ein prif gynghorydd gwyddonol ni, mae ansawdd ymchwil Cymru a'n sylfaen ni o wyddoniaeth yn dda dros ben, mewn gwirionedd. Felly, nid ydym ni'n gallu dweud hyd yn oed y byddai hwnnw'n fuddsoddiad sy'n cael ei ysgogi gan ddim ond yr ansawdd. Felly, mae yna wir angen i sicrhau, mewn cronfeydd sy'n arian i'r DU gyfan, fod cyfran weddus o'r rhain yn dod i Gymru hefyd, yn ogystal â'r hyn y mae angen i ni ei wneud gyda'n sector addysg uwch ni a'r her gyson sydd gennym ni o ran sicrhau, heb ystyried gweithgaredd y DU, ein bod ni'n mynnu ac yn disgwyl mwy oddi wrth ein sectorau addysg uwch ni. Ac mewn gwirionedd, o ran Abertawe, yn fy marn i, fe geir enghreifftiau da iawn o brifysgol sydd, dros amser, wedi symud ei chenhadaeth yn bendant tuag at greu mwy o allbwn. Os ydych chi'n edrych ar y sector dur, maen nhw'n falch iawn o'r gwaith y maen nhw'n ei wneud â Phrifysgol Abertawe a'i hymchwil ddatblygedig ym maes metelau hefyd.

Rwy'n credu'r un peth am Dechnoleg Gwybodaeth ac, yn fwy cyffredinol, am ddulliau digidol o weithio. Mae gennym ni lawer o gyfleoedd i fod o fudd i bob rhanbarth yng Nghymru. Nid hyn yn ymwneud â galluogi pobl i weithio mewn gwahanol ffyrdd yn unig, mae hyn yn ymwneud ag ailgynllunio systemau yn llwyr. Ac rwy'n cytuno gyda chi, mae gennym ni gryfderau arbennig yng Nghymru. Fe gefais i gyfarfod diddorol iawn ynglŷn â chyfleoedd o amgylch Casnewydd a'r hyn y gallai hynny ei olygu ac ynglŷn â chanolfannau data a gweithgaredd arall a allai arwain at fwy fyth o gyfle i weld datblygu economaidd. Felly, rwyf i o'r farn bendant fod hynny'n rhywbeth y byddech chi'n disgwyl ei weld ym mhob rhanbarth, fel y byddwn ni'n deall wedyn ymhle y mae ein cyfleoedd mwyaf ni yng Nghymru.

Ac yn olaf, o ran gwyddorau bywyd, rwy'n credu ein bod ni'n gwneud yn well na'r disgwyl yng Nghymru o ran gwyddorau bywyd, pan edrychwch chi ar yr ymchwil sy'n digwydd, yn ogystal â'r swyddi a'r gweithgaredd. Sector yw hwn lle mae'r rhan fwyaf o'r swyddi yn swyddi â chyflogau da, gyda thelerau ac amodau da. A'r ganolfan gwyddorau bywyd sydd gennym ger adeilad y Senedd—. Rwy'n gobeithio, pan fydd hi'n gyfnod mwy normal unwaith eto, y bydd pobl yn cael cyfleoedd i fynd i mewn i weld a chwrdd â'r bobl yno. Mewn gwirionedd, rwy'n credu mai dyma un o'r dewisiadau buddsoddi doethaf a wnaethom ni, wrth ddylunio a dod â phobl ynghyd, ac mae hynny wedi golygu canolbwyntio gwirioneddol ar yr hyn y gall gwyddorau bywyd ei gyflawni. Nid yn unig wrth ddatblygu gwell cynnyrch ar gyfer defnydd ledled meysydd iechyd a gofal, ond gyda'r enillion economaidd gwirioneddol sy'n dod yn sgil hynny. Ac fe ddylwn i, dim ond gyda golwg yn ôl—. Mae'r ffordd y mae'r ganolfan gwyddorau bywyd wedi gweithredu, wrth fod yn borth i ni fynd drwyddo ar gyfer technolegau newydd a ffyrdd newydd o weithio drwy'r pandemig, wedi atgyfnerthu gwerth yr hyn a luniwyd gennym ni yno. Pan gawsom ni gyfarfod â Gweinidogion o Weriniaeth Iwerddon, roedd ganddyn nhw ddiddordeb arbennig yn yr hyn yr oeddem ni wedi dewis ei wneud a'r gwerth a ddaeth o hynny. Felly, efallai nad ydym ni'n sylweddoli hynny ein hunain yng Nghymru, ond mae gennym ni rywbeth y gallwn ni fod yn falch iawn ohono, yn fy marn i, ac rwy'n edrych ymlaen at ddisgwyl mwy yn y dyfodol.

Fe ddylwn i ddweud, Dirprwy Lywydd, nad oeddwn i'n mor ymwybodol fod ein rhanbarthau ni'n cyfateb mor daclus i'r teyrnasoedd hynafol. Ni oedd hynny yn fy nodiadau gweinidogol i wrth siarad, ond rwy'n ddiolchgar i Mr Hedges am dynnu sylw at hynny.

15:40

Diolch, Weinidog, am eich datganiad.

Thank you, Minister, for your statement.

Can I thank Luke as well for highlighting issues relating to the region I represent, Mid and West Wales? You've highlighted some very salient points. Diolch yn fawr iawn. 

I have three really brief issues to raise. Firstly, I'm encouraged to see developments such as Banc Cambria coming to fruition. As I said during your recent statement on Banc Cambria, the whole gamut of local services—banks, post offices, building societies, digital and physical infrastructure—are all essential in supporting local economies, particularly rural economies where those essential services have been chipped away over the years. So, could I ask the Minister for some insight into where your statement today sits in relation to wider Government plans to support thriving rural towns and villages?

Secondly, could you say a few words about how we traditionally measure economic growth and performance and what steps are being taken to test how we may adopt new measures of economic performance like those introduced in New Zealand? I ask because this week I met with the housing association Barcud, and I heard about their plans and ambitions for the next five years, including their plans to invest £60 million in house building and to establish a training academy. There is a huge economic benefit there, but also a huge social benefit too, as I'm sure you would agree. I'd be interested in your views.

Finally, Minister, whilst I welcome the mid Wales growth deal recently being agreed, I do have concerns about how long it has taken. This is just the beginning of the work, and I'm hopeful that the goals outlined will continue at pace. Could I ask you what lessons have been learnt from that process to ensure that any future potential initiatives are more quickly realised, to the benefit of local communities? Diolch yn fawr iawn.

A gaf innau hefyd ddiolch i Luke am dynnu sylw at faterion sy'n ymwneud â'r rhanbarth yr wyf i'n ei gynrychioli, sef Canolbarth a Gorllewin Cymru? Rydych chi wedi tynnu sylw at rai pwyntiau pwysig iawn. Diolch yn fawr iawn.

Yn gryno iawn, mae gennyf i dri mater i'w codi. Yn gyntaf, rwy'n cael fy nghalonogi o weld datblygiadau fel Banc Cambria yn dwyn ffrwyth. Fel dywedais i yn ystod eich datganiad diweddar ar Fanc Cambria, mae holl faes y gwasanaethau lleol—banciau, swyddfeydd post, cymdeithasau adeiladu, seilwaith digidol a chorfforol—i gyd yn hanfodol wrth gefnogi economïau lleol, economïau gwledig yn arbennig lle mae'r gwasanaethau hanfodol hynny wedi cael eu torri'n ôl dros y blynyddoedd. Felly, a gaf i ofyn i'r Gweinidog am rywfaint o ddealltwriaeth o sefyllfa eich datganiad chi heddiw o ran cynlluniau ehangach y Llywodraeth i gefnogi ffyniant trefi a phentrefi mewn ardaloedd gwledig?

Yn ail, a wnewch chi ddweud gair ynglŷn â'n dull traddodiadol ni o fesur twf a pherfformiad economaidd a pha gamau sy'n cael eu cymryd i brofi sut y gallwn fabwysiadu mesurau newydd o berfformiad economaidd fel y rhai a gyflwynwyd yn Seland Newydd? Rwy'n gofyn hyn am i mi gyfarfod yr wythnos hon â chymdeithas tai Barcud, ac fe glywais i am eu cynlluniau nhw a'u huchelgeisiau nhw ar gyfer y pum mlynedd nesaf, gan gynnwys eu cynlluniau nhw i fuddsoddi £60 miliwn mewn adeiladu tai a sefydlu academi hyfforddi. Fe geir mantais economaidd enfawr yn hynny o beth, ond fe geir budd cymdeithasol enfawr hefyd, fel byddech chi'n cytuno, rwy'n siŵr. Fe hoffwn i glywed eich barn chi.

Yn olaf, Gweinidog, er fy mod i'n croesawu'r cytundeb twf yn y canolbarth y cytunwyd arno'n ddiweddar, mae gennyf i bryderon ynglŷn â'r amser maith a gymerodd hwnnw. Megis dechrau'r gwaith yw hyn, ac rwy'n gobeithio y bydd y nodau a amlinellir yn parhau ar gyflymder. A gaf i ofyn i chi pa wersi a ddysgwyd o'r broses honno i sicrhau bod unrhyw fentrau posibl yn y dyfodol yn cael eu gwireddu mewn llai o amser, er mwyn y cymunedau lleol? Diolch yn fawr iawn.

15:45

Thank you for the questions and comments. On your starting point about local services and what it means for rural economies, I recognise that the point is well made, both in the previous debate around Banc Cambria and your consistent interest in this area. I actually think that our growth deals do show that there are real opportunities to develop a successful future economy in mid Wales.

We regularly talk about things that come from the land, but it isn't just about the opportunities that really do exist in the future of food manufacturing and production; actually, there are lots of people that are choosing to live in rural parts of Wales and the rest of the UK, and there are real opportunities for jobs, and good jobs, to move in a way that doesn't require a daily commute to a large population centre. That, in itself, is a potential opportunity for mid Wales as well.

There are challenges about making sure that you still have the essentials of successful life that would need to exist—and I say this as someone who grew up in a rural village as well—and about having services that make sense, that mean that there's real life in the village or the small town in which you live. But having opportunities for people of different wage brackets and different job opportunities to live and work in that area, with the rest of the quality of life that you can get from living in rural Wales, I think is still an untapped opportunity for us.

On your point about new measures and how we measure traditional growth, we've long recognised that GDP isn't necessarily telling all of the story. There is an active conversation about how we could have a different range of measures to try to understand what a successful economy looks like and how you measure that in a way that's meaningful.

I'm really interested in some of the work that others have done and are doing—including my predecessor, Ken Skates, thinking about conversations that we have had previously—about what a well-being economy looks like and how you could measure that in a way that is meaningful. So, we're interested in developments along those lines, not just in New Zealand but further afield in the rest of the world.

We certainly do want to think about—. I know that you mentioned housing, and not just the fact that you can build good quality houses, but the sorts of jobs that come from it and what that means about a sustainable industry. That's a regular topic of conversation between myself and Julie James.

Finally, on your point about mid Wales growth and the time that it has taken, I think that every one of our city and growth deal areas would have liked to have got to where it has ended up now faster than it has done. But the necessary time to invest in trusting each other and partners is not something, I think, that can be short-circuited.

What we are seeing, though, is the mid Wales growth deal now being completed. We don't yet have a completed map across Wales, but I think that there is some real ambition to get things moving and to catch up in a way that a competitor can sometimes be helpful in getting regions who want to demonstrate that they are making real and tangible progress. I think that it was particularly helpful to get this landed and off the ground before local authorities go into purdah and there is a potential freeze in the progress that would otherwise be made. So, it does mean that the two local authorities can work individually, and together, in line with what they have agreed in the growth deal, without there being an even longer interruption.

So, I think that's really good news, and I can honestly say that the differing politics of a UK Minister, a Welsh Minister and two council leaders haven't got in the way of us doing the right thing, and that does show that collaboration really is possible if we're all prepared to do the right thing.

Diolch am y cwestiynau a'r sylwadau. O ran eich pwynt cyntaf chi am wasanaethau lleol a'r hyn y maen nhw'n ei olygu i economïau gwledig, rwy'n cydnabod dilysrwydd eich pwynt chi, yn y ddadl flaenorol ynghylch Banc Cambria yn ogystal â'ch diddordeb cyson chi yn y maes hwn. Rwyf i o'r farn, mewn gwirionedd, fod ein bargeinion twf ni'n dangos bod cyfleoedd gwirioneddol i'w cael i ddatblygu economi lwyddiannus yn y canolbarth yn y dyfodol.

Rydym ni'n sôn yn rheolaidd am bethau sy'n dod o'r ddaear, ond nid yw hyn yn ymwneud â'r cyfleoedd sy'n bodoli yn nyfodol gweithgynhyrchu a chynhyrchu bwyd yn unig; mewn gwirionedd, fe geir llawer o bobl sy'n dewis byw mewn rhannau gwledig o Gymru a gweddill y DU, ac fe geir cyfleoedd gwirioneddol ar gyfer swyddi, a swyddi da, a byw mewn ffordd nad oes angen cymudo dyddiol i ganolfan boblogaeth fawr. Mae hwnnw ynddo'i hun yn gyfle i'r canolbarth o bosibl hefyd.

Fe geir heriau o ran sicrhau bod hanfodion bywyd llwyddiannus gennych chi bob amser y byddai eu hangen nhw i fodoli—ac rwy'n dweud hyn fel un a fagwyd mewn pentref yng nghefn gwlad hefyd—ac o ran cael gwasanaethau sy'n gwneud synnwyr, mae hynny'n golygu bod rhywfaint o fwrlwm gwirioneddol yn y pentref neu'r dref fechan yr ydych chi'n byw ynddi hi. Ond bod â chyfleoedd i bobl o wahanol fracedi cyflog a gwahanol gyfleoedd gwaith i fyw a gweithio yn yr ardal honno, gyda'r ansawdd o fywyd y gallwch chi ei gael wrth fyw yng nghefn gwlad Cymru, rwy'n credu bod hwnnw'n parhau i fod yn gyfle nad ydym ni wedi cyffwrdd ag ef.

Ynglŷn â'ch pwynt chi am fesurau newydd a sut y byddwn ni'n mesur twf traddodiadol, rydym ni wedi cydnabod ers tro nad yw GDP o reidrwydd yn adrodd y stori gyfan. Fe geir sgwrs ar hyn o bryd ynglŷn â sut y gallem ni gael ystod amgen o fesurau i geisio deall sut olwg fyddai ar economi lwyddiannus a sut fyddwch chi'n mesur hynny mewn ffordd ystyrlon.

Mae gennyf i ddiddordeb mawr yn rhywfaint o'r gwaith a wnaeth pobl eraill ac maen nhw'n parhau i'w wneud—gan gynnwys fy rhagflaenydd i, Ken Skates, wrth feddwl am sgyrsiau a gawsom ni o'r blaen—o ran sut mae economi llesiant yn edrych a sut allech chi fesur hynny mewn ffordd ystyrlon. Felly, mae gennym ni ddiddordeb mewn datblygiadau ar hyd y llinellau hynny, nid yn unig yn Seland Newydd ond ymhellach i ffwrdd mewn rhannau eraill o'r byd.

Yn sicr, rydym ni am ystyried—. Fe wn i chi sôn am dai, ac nid dim ond y ffaith y gallwch chi adeiladu tai o ansawdd da, ond y mathau o swyddi sy'n deillio o hynny a'r hyn y mae hynny'n ei olygu o ran diwydiant sy'n gynaliadwy. Mae hwnnw'n bwnc trafod rhwng Julie James a minnau'n rheolaidd.

Yn olaf, o ran eich pwynt chi am fargen dwf y canolbarth a'r amser a gymerodd hynny, rwy'n credu y byddai pob un o'n hardaloedd bargen dinesig a thwf ni wedi bod yn falch o gyrraedd pen eu taith nawr yn gyflymach nag y gwnaethon nhw. Ond nid yw'r amser y mae hi'n ei gymryd i fuddsoddi mewn ymddiriedaeth yn ein gilydd ac yn ein partneriaid yn rhywbeth, yn fy marn i, y gellir ei frysio.

Yr hyn yr ydym ni'n ei weld, serch hynny, yw bod bargen twf y canolbarth bellach yn cael ei chwblhau. Nid oes gennym ni fap gorffenedig ledled Cymru eto, ond rwy'n credu y ceir rhywfaint o uchelgais gwirioneddol i ysgogi pethau a dal i fyny mewn ffordd y mae bod â chystadleuydd weithiau o gymorth wrth annog rhanbarthau i ddangos eu bod nhw'n gwneud cynnydd gwirioneddol a diriaethol. Rwy'n credu ei bod hi'n arbennig o ddefnyddiol i ni fod â hwnnw yn ei le ac ar waith cyn i awdurdodau lleol encilio a bod posibilrwydd o rewi'r cynnydd a fyddai'n digwydd fel arall. Felly, mae hyn yn golygu y gall y ddau awdurdod lleol weithio'n unigol, a chyda'i gilydd, yn unol â'r hyn a gytunwyd ganddyn nhw yn y fargen dwf, heb egwyl hwy eto, hyd yn oed.

Felly, newyddion da iawn yw hyn yn fy marn i, ac fe allaf i ddweud yn onest nad yw gwleidyddiaeth wahanol un o Weinidogion y DU, un o Weinidogion Cymru a dau arweinydd cyngor wedi tarfu ar y ffordd yr ydym ni'n gwneud y peth priodol, ac mae hynny'n dangos y gall cydweithio fod yn bosibl mewn gwirionedd os byddwn ni i gyd yn barod i wneud y peth priodol.

Thank you, Minister, for your statement today. You did mention 11 years of marriage. I am at 13, and I'm sure that the significance of that number is not as unlucky as some might suggest.

But, just going back to your statement, I was really pleased to hear you reference the Mersey Dee Alliance. There has never been a better time in my opinion for Welsh Government to work collaboratively with the UK Government and local authorities to benefit the people of Wales and create those stronger economies in the regions, the Mersey Dee Alliance being a really good example of this cross-working.

As you mentioned, Minister—and I agree with you—another great example of this is the collaboration in the north Wales growth deal, which of course sits in the North Wales Economic Ambition Board, again, working across government to deliver positive benefits to the people of north Wales, including working with local authorities, creating those jobs and allowing businesses to flourish.

And as you mentioned, Minister, and I'm sure you agree, local authorities have a huge role to play in supporting stronger regional economies. In your statement, you referred to the role of corporate joint committees in strengthening the ability of regional collaboration. In my eyes, and in the eyes of many councillors and council leaders, corporate joint committees would seem to take powers away from locally elected councils, not strengthen them, as you seem to suggest. So, what assessment have you made of the future role that local authorities will play in supporting these stronger regional economies? And what discussions have you had with the Minister for Finance and Local Government regarding the possible negative risks that these CJCs may have on local authorities supporting strong regional economies? Thanks.

Diolch, Gweinidog, am eich datganiad chi heddiw. Roeddech chi'n sôn am 11 mlynedd o briodas. Rwyf i wedi bod yn briod am 13, ac rwy'n siŵr nad yw arwyddocâd y rhif hwnnw mor anlwcus ag y mae rhai'n ei awgrymu.

Ond, i fynd yn ôl at eich datganiad chi, roeddwn i'n falch iawn o'ch clywed chi'n cyfeirio at Gynghrair Mersi a'r  Ddyfrdwy. Ni fu amser gwell erioed, yn fy marn i, i Lywodraeth Cymru gydweithio â Llywodraeth y DU ac awdurdodau lleol er budd pobl Cymru a chreu'r economïau cryfach fel hyn yn y rhanbarthau, mae Cynghrair Mersi a'r Ddyfrdwy yn enghraifft dda iawn o'r cydweithio hwn.

Fel yr oeddech chi'n sôn, Gweinidog—ac rwy'n cytuno gyda chi—enghraifft arall ardderchog o hyn yw'r cydweithio yn y fargen twf yn y gogledd, sydd, wrth gwrs, yn rhan o Fwrdd Uchelgais Economaidd Gogledd Cymru, unwaith eto, sy'n gweithio ar draws y llywodraeth i sicrhau manteision cadarnhaol i bobl y gogledd, gan gynnwys gweithio gydag awdurdodau lleol, creu swyddi fel hyn a chaniatáu i fusnesau ffynnu.

Ac fel roeddech chi'n sôn, Gweinidog, ac rwy'n siŵr eich bod chi'n cytuno, mae gan awdurdodau lleol swyddogaeth enfawr o ran cefnogi economïau rhanbarthol sy'n fwy cydnerth. Yn eich datganiad, roeddech chi'n cyfeirio at swyddogaeth cyd-bwyllgorau corfforaethol o ran rhoi mwy o allu i gydweithredu rhanbarthol. Fel rwyf i'n ei gweld hi, ac yng ngolwg llawer o gynghorwyr ac arweinwyr y cynghorau, mae hi'n ymddangos bod cyd-bwyllgorau corfforaethol yn dwyn pwerau oddi wrth gynghorau a etholwyd yn lleol, ac nid yn eu cryfhau nhw, fel yr ydych chi'n ei awgrymu. Felly, pa asesiad a wnaethoch chi o'r swyddogaeth a fydd gan yr awdurdodau lleol yn y dyfodol o ran cefnogi'r economïau rhanbarthol cryfach hyn? A pha drafodaethau a gawsoch chi gyda'r Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol ynghylch y risgiau negyddol posibl a allai'r cyd-bwyllgorau corfforedig hyn beri i awdurdodau lleol sy'n cefnogi economïau rhanbarthol cryf? Diolch.

15:50

I've had a number of very constructive conversations with my ministerial colleague Rebecca Evans about the role of regional economic development and CJCs and making sure that the legislation that the Senedd passed in the last term is realised.

I think there's a real danger that we keep on arguing about the past rather than actually trying to remake the future, and I think there has been a real sense of positive pragmatism from local authorities about regional arrangements, to want to make them work. Because all local authority leaders, regardless of background, will have some comments about what they think would be ideal. But, given the structure that already exists, our challenge now is how we make it work best, and I do think the North Wales Economic Ambition Board is a really good example of how people have done that very practically, as I've said. You'll know this, as a former leader of a north Wales authority. Differing politics between the six leaderships have not got in the way, necessarily, of people agreeing a vision for a much better, stronger north Wales economy, with better jobs within it.

We continue to see local authorities as key partners in economic development. It's why we're keen, as I said in my statement and in some earlier questions, to make sure that powers are shared so that, within reason, local authority-led organisations can make decisions of and for themselves. There'll be other areas where there'll be decisions jointly made with the Welsh Government, and others too where the Welsh Government may make decisions. But this is actually about providing more power and more influence for local authorities to influence and direct wider regional economies, and I think it's a really good time to be doing this and taking it forward, with the trust that we've invested in each other.

Rwyf i wedi cael nifer o sgyrsiau adeiladol iawn gyda fy nghyd-Weinidog Rebecca Evans am waith datblygu economaidd rhanbarthol a chyd-bwyllgorau corfforedig i sicrhau bod y ddeddfwriaeth a basiwyd gan y Senedd yn ystod y tymor diwethaf yn cael ei gwireddu.

Rwyf i o'r farn fod yna berygl gwirioneddol y byddwn ni'n parhau i ddadlau am y gorffennol yn hytrach na cheisio llunio'r dyfodol o'r newydd, ac rwy'n credu bod ymdeimlad gwirioneddol o bragmatiaeth gadarnhaol wedi bodoli ymysg yr awdurdodau lleol am drefniadau rhanbarthol, i fod yn awyddus iddyn nhw lwyddo. Oherwydd fe fydd gan bob arweinydd awdurdod lleol, o ba gefndir bynnag, ryw gymaint o sylwadau am yr hyn a fyddai'n ddelfrydol yn ei sefyllfa unigol. Ond, o ystyried y strwythur sy'n bodoli eisoes, ein her ni ar hyn o bryd yw gwneud i hyn weithio ar ei orau, ac rwy'n credu bod Bwrdd Uchelgais Economaidd Gogledd Cymru yn enghraifft dda iawn o'r ffordd y mae pobl wedi gwneud hynny'n ymarferol iawn, fel dywedais i. Rydych chi'n ymwybodol o hyn, yn gyn-arweinydd awdurdod yn y gogledd. Nid yw'r amrywiadau gwleidyddol rhwng y chwe arweinydd wedi bod yn rhwystr, o reidrwydd, i gyrraedd cytundeb ar weledigaeth ar gyfer economi lawer gwell a chryfach yn y gogledd, gyda gwell swyddi ynddi hi.

Rydym ni'n parhau i weld awdurdodau lleol yn bartneriaid allweddol ym maes datblygiad economaidd. Dyna pam rydym ni'n awyddus, fel dywedais i yn fy natganiad ac mewn rhai cwestiynau cynharach, i sicrhau bod y pwerau yn cael eu rhannu er mwyn i'r sefydliadau sy'n cael eu harwain gan yr awdurdodau lleol allu gwneud eu penderfyniadau eu hunain yn lleol, o fewn rheswm. Fe fydd yna feysydd eraill lle caiff penderfyniadau eu gwneud ar y cyd â Llywodraeth Cymru, ac eraill hefyd lle gall Llywodraeth Cymru wneud y penderfyniadau. Ond ystyr hyn mewn gwirionedd yw rhoi mwy o bŵer a mwy o ddylanwad i awdurdodau lleol ar gyfer dylanwadu ar economïau rhanbarthol ehangach a'u cyfarwyddo nhw, ac rwyf i o'r farn ei bod hi'n amser priodol iawn i wneud hyn a'i ddatblygu, gyda'r ymddiriedaeth y gwnaethom ni ei buddsoddi ynom ein gilydd.

I agree, Minister, that we don't want to be looking to and living in the past, but I hope we're going to learn from the past. I've been a Member of four Senedds, and I've seen four different Governments adopting four different approaches to these matters, and I'm yet to be convinced that any of them have succeeded. When I look at some of the corporate joint ventures that I'm hearing described in the conversation this afternoon, I'm listening to debates I heard a decade ago, if I'm quite honest with you, and still my constituents are waiting to see the benefits of those conversations. So, I would like to ask you, Minister: where does the Heads of the Valleys focus on this? Because we've had very little focus on the Valleys, the most deprived part of our country, 20 years after devolution, and we haven't seen the focus that I would have wanted to have seen since this Government was re-elected in May.

I want to know how you expect to deliver your policies. Where are the delivery mechanisms? Because if there's one thread of failure, frankly, that I have seen throughout my time as a Member here, it's been a lack of delivery. We have had strategies coming out of our ears, but what we haven't had is delivery on the ground. Why are you different? Why is your strategy different? And how will you know when you've achieved your objectives? What are your objectives for the Heads of the Valleys? What did you want to achieve? When I was one of this sad line of Ministers, some time ago, setting out my ambitions for the Valleys, I set out some very clear targets and objectives—

Rwy'n cytuno, Gweinidog, nad ydym ni'n dymuno edrych i'r gorffennol na byw ynddo, ond rwy'n gobeithio y byddwn ni'n dysgu o'r gorffennol. Rwyf i wedi bod yn Aelod mewn pedair Senedd, ac rwyf i wedi gweld pedair Llywodraeth wahanol yn mabwysiadu pedwar dull gwahanol o ymdrin â'r materion hyn, ac ni chefais i fy argyhoeddi eto bod unrhyw un ohonyn nhw wedi llwyddo. Pan rwy'n edrych ar rai o'r mentrau corfforaethol ar y cyd yr wyf i'n clywed y disgrifiad ohonyn nhw yn y sgwrs y prynhawn yma, rwyf i'n gwrando ar ddadleuon a glywais i ddegawd yn ôl, os wyf i'n gwbl onest â chi, ac mae fy etholwyr i'n aros o hyd i weld manteision y sgyrsiau hynny. Felly, fe hoffwn i ofyn i chi, Gweinidog: beth yw lle Blaenau'r Cymoedd yn hyn o beth? Gan mai ychydig iawn o ganolbwyntio a gawsom ni ar y Cymoedd, y rhan fwyaf difreintiedig o'n cenedl ni, 20 mlynedd ar ôl datganoli, ac nid ydym ni wedi gweld y canolbwyntio y byddwn i wedi hoffi ei weld oddi ar i'r Llywodraeth hon gael ei hailethol ym mis Mai.

Fe hoffwn i wybod sut yr ydych chi'n disgwyl cyflawni eich polisïau chi. Ble mae'r mecanweithiau cyflawni? Oherwydd os bu yna un edefyn o fethiant, a bod yn onest, a welais i'n rhedeg drwy gydol fy amser yn Aelod yma, diffyg cyflawni fu hwnnw. Rydym ni wedi cael strategaethau yn dod allan o'n clustiau, ond yr hyn na chawsom ni yw cyflawni ar lawr gwlad. Pam ydych chi'n wahanol? Pam mae eich strategaeth chi'n wahanol? A sut fyddwch chi'n gwybod pan fyddwch chi wedi cyflawni eich amcanion? Beth yw eich amcanion chi ar gyfer Blaenau'r Cymoedd? Beth oeddech chi'n dymuno ei gyflawni? Pan oeddwn i'n un o'r gyfres drist hon o Weinidogion, beth amser yn ôl, yn nodi fy uchelgeisiau i ar gyfer y Cymoedd, fe nodais i rai pwyntiau ac amcanion eglur iawn—

Alun, you need to conclude, because we need time.

Alun, mae angen i chi orffen siarad, oherwydd mae angen yr amser arnom ni.

I would like to see a report from the Government on how far they went in delivering on those objectives and those targets at the end of the last Senedd. So, what's going to be different this time, Minister?

Fe hoffwn weld adroddiad gan y Llywodraeth ar ba mor bell yr aethon nhw o ran cyflawni'r amcanion hynny a'r nodau hynny ar ddiwedd y Senedd ddiwethaf. Felly, beth sydd am fod yn wahanol y tro hwn, Gweinidog?

What I think will be different this time is that I think we'll want to be able to come back to point out the improvement in the regional economy and what it means not just for jobs, but in terms of pay and conditions as well, because we're looking to see real change made. And I genuinely think that there is going to be a focus on the Heads of Valleys, not just because of the works that are being completed around some of the physical infrastructure that's there, but, actually, we've reached out and we're having conversations with the five local authorities in that area, as part of the city region around the capital, to understand how we get a deliberate focus on the Heads of the Valleys itself. And there are also choices about how Welsh Government can use some of the levers and influence we have too, because I do recognise that across the Heads of the Valleys we've not been able to see a significant shift forward in the economic prospects of communities across there. So, it's something that we have chosen to go out of our way to want to do. And actually, again, it builds a bit on the point I was making with Sam Rowlands, and, actually, local authorities have now been really constructive leaders, not just partners, in this area in the last few months, about looking to try to plot out a series of objectives where local authorities and the Welsh Government and the capital region could work together. Because I want things that are intensely practical, where you can demonstrate that jobs and opportunities are being created where they're needed, as opposed to—to use your phrase—more strategy. I'm much more interested in practical delivery with the resources we have.

And I do recognise, Deputy Llywydd, that I owe the Member a more detailed conversation about this. He's asked for one; I'd be very happy to have that conversation with him, because I recognise he'll keep on asking the same sorts of questions, and I think he's entitled to, because the constituency he represents needs an active Government on its side at the Welsh Government, UK level, and indeed his local authority too.

Yr hyn a fydd yn wahanol y tro hwn yn fy marn i yw y byddwn ni'n awyddus, rwy'n credu, i ddod yn ôl i dynnu sylw at y gwelliant yn yr economi ranbarthol a'r hyn y mae hynny'n ei olygu nid yn unig ar gyfer swyddi, ond o ran cyflog ac amodau hefyd, oherwydd rydym ni'n ystyried gweld newid gwirioneddol yn digwydd. Ac rwy'n credu'n wirioneddol y bydd yna ganolbwyntio ar Flaenau'r Cymoedd, nid yn unig oherwydd y gwaith sy'n cael ei gwblhau o ran rhywfaint o'r seilwaith ffisegol sydd yno, ond, mewn gwirionedd, rydym ni wedi estyn allan ac rydym ni'n cael sgyrsiau gyda'r pum awdurdod lleol yn yr ardal honno, yn rhan o'r ddinas-ranbarth o amgylch y brifddinas, ar gyfer deall sut i ganolbwyntio'n fwriadol ar ardal Blaenau'r Cymoedd ei hun. Ac mae dewisiadau hefyd ynghylch sut y gall Llywodraeth Cymru ddefnyddio rhai o'r ysgogiadau a'r dylanwad sydd gennym ni hefyd, oherwydd rwy'n cydnabod nad ydym wedi gallu gweld, ar draws Blaenau'r Cymoedd, newid blaengar sylweddol yn rhagolygon economaidd cymunedau ar draws yr ardal honno. Felly, dyma rywbeth yr ydym ni wedi dewis mynd allan o'n ffordd i fod yn eiddgar i'w wneud. Ac mewn gwirionedd, unwaith eto, mae hyn yn adeiladu ychydig ar y pwynt yr oeddwn i'n ei wneud gyda Sam Rowlands, ac, mewn gwirionedd, mae awdurdodau lleol wedi bod yn arweinwyr adeiladol iawn erbyn hyn, ac nid yn unig yn bartneriaid, yn y maes hwn yn ystod y misoedd diwethaf, o ran ceisio nodi cyfres o amcanion lle gallai awdurdodau lleol a Llywodraeth Cymru a'r rhanbarth cyfalaf weithio gyda'i gilydd. Am fy mod i'n awyddus i sicrhau pethau ymarferol iawn, lle gallwch ddangos bod swyddi a chyfleoedd yn cael eu creu lle mae eu hangen nhw, yn hytrach na—i ddefnyddio eich ymadrodd chi—mwy o strategaeth. Mae gennyf i lawer mwy o ddiddordeb mewn cyflawni ymarferol gyda'r adnoddau sydd gennym ni.

Ac rwy'n cydnabod, Dirprwy Lywydd, bod arnaf i sgwrs fanylach ynglŷn â hyn i'r Aelod. Mae ef wedi gofyn am un; rwy'n hapus iawn i gael y sgwrs honno gydag ef, oherwydd rwy'n cydnabod y bydd ef yn parhau i ofyn yr un math o gwestiynau, ac rwyf i o'r farn fod hawl ganddo ef i wneud hynny, oherwydd mae angen Llywodraeth weithredol ar yr etholaeth y mae ef yn ei chynrychioli sydd o'i hochr hi ar lefelau Llywodraeth Cymru, a'r DU, ac yn wir ei awdurdod lleol ef hefyd.

15:55

We've reached the end of our time allocation, but I have three speakers left. I want to call them all, so, please, can everybody remaining make sure that they are succinct in their contributions? Mabon ap Gwynfor.

Rydym ni wedi cyrraedd diwedd ein dyraniad amser, ond mae gen i dri siaradwr ar ôl. Rwyf i eisiau eu galw nhw i gyd, felly, os gwelwch yn dda, a wnaiff pawb sydd ar ôl sicrhau bod eu cyfraniadau yn gryno? Mabon ap Gwynfor.

Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. Yn ei lyfr, An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations, dywedodd Adam Smith bod economi lwyddiannus yn ddibynnol ar: 

Thank you very much. In his book, An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations, Adam Smith said that a successful economy is dependent on:

'the erection and maintenance of the public works which facilitate the commerce of any country, such as good roads, bridges, navigable canals, harbours, etc'.

'codi a chynnal a chadw'r gwaith cyhoeddus sy'n hwyluso masnach unrhyw wlad, megis ffyrdd da, pontydd, camlesi mordwyadwy, harbyrau ac ati.'

Hynny ydy, mae'r twf economaidd yn ddibynnol ar fuddsoddiad mewn isadeiledd. Mae isadeiledd yn luosogydd economaidd, wedi'r cyfan. Yn ôl yn 2015, dywedodd yr OECD bod yna anghydbwysedd mawr rhanbarthol yn y Deyrnas Gyfunol, ac mae arnaf i ofn bod yna berig i wendidau'r Deyrnas Gyfunol gael eu hadlewyrchu yma yng Nghymru. Er enghraifft, mae ardaloedd gwledig yn parhau i ddioddef o ddiffyg darpariaeth o fand eang a rhwydwaith ffonau symudol, yn ogystal â gwendidau isadeiledd eraill. Ydy'r Gweinidog felly'n cytuno bod angen sicrhau bod yna fuddsoddiad sylweddol yn ein hisadeiledd er mwyn gweld twf economaidd cytbwys ym mhob rhanbarth o Gymru? Ac yn olaf, ydy'r Gweinidog yn cytuno y dylid cefnogi datblygu mentrau cydweithredol a pherchnogaeth cymunedol ar adnoddau lleol er mwyn cloi pres i mewn i'r economi leol ac atal yr economi echdynnol, gan sicrhau swyddi yn lleol? Diolch.

That is, economic growth is dependent on investment in infrastructure. Infrastructure is an economic multiplier, after all. In 2015, the OECD said that there was huge regional imbalance within the United Kingdom, and I'm concerned that the weaknesses of the UK could be reflected here in Wales. For example, rural areas continue to suffer from a lack of provision of broadband and mobile phone networks, as well as other infrastructure weaknesses. Does the Minister therefore agree that we need to ensure that there is significant investment in our infrastructure to see balanced economic growth in all parts of Wales? And finally, does the Minister agree that we should encourage the development of co-operative enterprises and community ownership of local resources to lock money into the local economy and to prevent the extractive economy, ensuring local jobs? Thank you.

To answer as briefly as possible, given the Deputy Presiding Officer's instructions: yes, I do believe we need to continue to invest in infrastructure, including digital infrastructure, to enable what are not  so much new ways of working, but standard ways of working that already exist in large parts of Wales, to make sure that access to those opportunities is practically provided in communities right across the country, and—. Sorry, I've forgotten your second question.

I ateb mor fyr â phosibl, yn unol â chyfarwyddyd y Dirprwy Lywydd: ydw, rwyf i yn credu bod angen i ni barhau i fuddsoddi mewn seilwaith, gan gynnwys seilwaith digidol, i alluogi'r hyn nad ydyn nhw o reidrwydd yn ffyrdd newydd o weithio, ond yn ffyrdd safonol o weithio sydd eisoes yn bodoli mewn rhannau helaeth o Gymru, i sicrhau bod ffyrdd o fanteisio ar y cyfleoedd hynny yn cael eu darparu yn ymarferol mewn cymunedau ledled y wlad, ac—. Mae'n ddrwg gen i, rwyf i wedi anghofio eich ail gwestiwn.

Mentrau cydweithredol o dan berchnogaeth lleol.

Co-operative enterprises under local ownership.

Yes, sorry, yes. And actually, I expect to meet the ambitions we set out to double the size of the co-op economy in Wales. The conversations that I committed to have with Huw Irranca-Davies following a previous debate with him following a legislative proposal have not been concluded. We did have a time arranged that had to be put off for COVID reasons. But, yes, I fully intend to meet the commitments I've made—as you'd expect, given that I am a Welsh Labour and Co-operative Member of the Senedd.

Ie, mae'n ddrwg gen i, ie. Ac mewn gwirionedd, rwy'n disgwyl cyflawni'r uchelgeisiau y gwnaethom eu pennu i ddyblu maint yr economi gydweithredol yng Nghymru. Nid yw'r sgyrsiau yr ymrwymais i'w cael gyda Huw Irranca-Davies yn dilyn dadl flaenorol ag ef yn dilyn cynnig deddfwriaethol wedi eu cwblhau. Fe wnaethom ni drefnu amser ond bu'n rhaid ei ohirio am resymau COVID. Ond, ydw, rwy'n llwyr fwriadu cyflawni'r ymrwymiadau yr wyf i wedi eu gwneud—fel y byddech chi'n ei ddisgwyl, o gofio fy mod i'n Aelod Llafur Cymru a Chydweithredol o'r Senedd.

Thank you for your statement, Minister. I have two questions for you today. Firstly, in their recent report, 'Beyond the Pandemic', the Industrial Communities Alliance provided some insightful analysis of what is needed to address the economic imbalance in our older industrial sub-regions, such as the south Wales Valleys. Minister, do you agree with the ICA's findings that what the Valleys need is simply more and better jobs, and can you outline what strategies you plan to implement in order to achieve this?

Secondly, during the fifth Senedd, we saw an ambitious holistic sub-regional approach from Welsh Government through the Valleys taskforce, and I understand that several legacy projects related to this are ongoing under various ministerial portfolios in this sixth Senedd term. Can you update Members on how the progress of these schemes is being tracked and monitored, and whether reports on this progress will be shared with the Senedd in due course, so that Members are able to scrutinise this progress?

Diolch i chi am eich datganiad, Gweinidog. Mae gen i ddau gwestiwn i chi heddiw. Yn gyntaf, yn ei adroddiad diweddar, 'Beyond the Pandemic', darparodd yr Industrial Communities Alliance rywfaint o ddadansoddiad craff o'r hyn sydd ei angen i fynd i'r afael â'r anghydbwysedd economaidd yn ein his-ranbarthau diwydiannol hŷn, fel Cymoedd y de. Gweinidog, a ydych chi'n cytuno â'r canfyddiadau hyn mai'r hyn sydd ei angen ar y Cymoedd yw mwy o swyddi gwell, ac a allwch chi amlinellu pa strategaethau yr ydych chi'n bwriadu eu gweithredu er mwyn cyflawni hyn?

Yn ail, yn ystod y pumed Senedd, gwelsom ni ddull is-ranbarthol cyfannol uchelgeisiol gan Lywodraeth Cymru drwy dasglu'r Cymoedd, ac rwyf i ar ddeall bod nifer o brosiectau etifeddiaeth sy'n gysylltiedig â hyn yn parhau o dan bortffolios gweinidogol amrywiol yn y chweched tymor y Senedd. A allwch chi roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau am sut y caiff cynnydd y cynlluniau hyn ei dracio a'i fonitro, ac a fydd adroddiadau ar y cynnydd hwn yn cael eu rhannu â'r Senedd maes o law, fel y gall Aelodau graffu ar y cynnydd hwn?

Yes, on your second point about progress, yes, I do expect to be able to share reports with the Senedd and with committees on the sort of progress we're making. On your first point, about the Industrial Communities Alliance, more and better jobs closer to home, that's certainly where I want us to be, and it goes a bit into the question that Alun Davies asked, and, bearing in mind where Cynon Valley is, I do expect to not just have a conversation with Valleys representatives around the Heads of the Valleys, but to actually be able to set out what we're looking to do alongside partners in local authorities and in businesses as well, and how we're going to use the levers that we do have. So, that's not just about our responsibilities for skills, but how we make up some of the deficits in former funding. Because I don't think we can just say, 'We're going to disinvest in skills investment in the Heads of the Valleys area', because that means we won't see the sort of progress we made. By investing in people and places, we have to try to make that real, even with the challenges that we have with both the budget settlement and the realities of levelling-up funding not flowing to where it is most needed. What I do expect is not to just have a conversation with you and your fellow representatives, but actually to be able to set out in some more detail what we are actually going to try and do, and then to be able to set out how we expect to measure that progress in real terms.

Ydw, o ran eich ail bwynt am gynnydd, ydw, rwyf i yn disgwyl gallu rhannu adroddiadau â'r Senedd a gyda phwyllgorau ar y math o gynnydd yr ydym yn ei wneud. O ran eich pwynt cyntaf, ynghylch yr Industrial Communities Alliance, mwy o swyddi gwell yn nes at adref, dyna yn sicr ble yr wyf i'n awyddus i ni fod, ac mae'n treiddio rhywfaint i'r cwestiwn a ofynnodd Alun Davies, ac, o gofio ble mae Cwm Cynon, rwyf i yn disgwyl nid yn unig cael sgwrs â chynrychiolwyr y Cymoedd o amgylch Blaenau'r Cymoedd yn unig, ond i allu nodi mewn gwirionedd yr hyn yr ydym ni'n gobeithio ei wneud ochr yn ochr â phartneriaid mewn awdurdodau lleol ac mewn busnesau hefyd, a sut y byddwn yn defnyddio'r ysgogiadau sydd gennym. Felly, nid yw hynny'n ymwneud â'n cyfrifoldebau am sgiliau yn unig, ond sut yr ydym yn llenwi rhai o'r diffygion mewn cyllid blaenorol. Oherwydd nid wyf i'n credu y gallwn ni ddweud, 'Rydym yn mynd i ddadfuddsoddi mewn buddsoddiad sgiliau yn ardal Blaenau'r Cymoedd', oherwydd bod hynny'n golygu na fyddwn yn gweld y math o gynnydd a wnaethom. Drwy fuddsoddi mewn pobl a lleoedd, mae'n rhaid i ni geisio gwneud hynny'n real, hyd yn oed gyda'r heriau sydd gennym yn sgil setliad y gyllideb a realiti'r cyllid codi'r gwastad nad yw'n llifo i'r man lle mae ei angen fwyaf. Yr hyn yr wyf i yn ei ddisgwyl yw nid yn unig cael sgwrs gyda chi a'ch cyd-gynrychiolwyr, ond i allu nodi'n fanylach yr hyn yr ydym yn mynd i geisio ei wneud mewn gwirionedd, ac yna gallu nodi sut yr ydym yn disgwyl mesur y cynnydd hwnnw mewn termau real.

16:00

Diolch, Deputy Llywydd. Minister, it would have been nice to hear some positivity throughout your speech, but you did lose me after you kept criticising the UK Government for investing in parts of Wales that your Government has forgotten for years. And with all due respect, Welsh Labour's poor record on the economy leaves something to be desired, at one time aided and abetted by Plaid Cymru or the Liberal Democrats. I could go on, but on a positive note, it was really positive to see that the mid Wales growth deal was being signed and bringing that vital money in for rural Wales. But, Minister, infrastructure is crucial for economic growth, so I'd like to know what discussions you've had with the Deputy Minister about his road review and the importance that the road network plays in regional economic growth. And finally, Minister, what discussions are you having with the Minister for Climate Change about the need to address the housing shortage in my constituency and across mid Wales, because if there are no houses for working people to live in, the area will just turn into a retirement home with limited opportunities to develop economic growth? Thank you, Deputy Llywydd.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Gweinidog, byddai wedi bod yn braf clywed rhywfaint o bositifrwydd drwy gydol eich araith, ond fe wnaethoch chi fy ngholli i ar ôl i chi barhau i feirniadu Llywodraeth y DU am fuddsoddi mewn rhannau o Gymru y mae eich Llywodraeth chi wedi anghofio amdanyn nhw ers blynyddoedd. A gyda phob parch, nid oes llawer i'w ddathlu yn record wael Llafur Cymru o ran yr economi, wedi ei gynorthwyo a'i annog ar un adeg gan Blaid Cymru neu'r Democratiaid Rhyddfrydol. Gallwn i fynd ymlaen, ond ar nodyn cadarnhaol, yr oedd yn gadarnhaol iawn gweld bod cytundeb twf canolbarth Cymru yn cael ei lofnodi a dod â'r arian hanfodol hwnnw i Gymru wledig. Ond, Gweinidog, mae seilwaith yn hanfodol ar gyfer twf economaidd, felly hoffwn i wybod pa drafodaethau yr ydych chi wedi eu cael gyda'r Dirprwy Weinidog am ei adolygiad o'r ffyrdd a phwysigrwydd y  rhwydwaith ffyrdd mewn twf economaidd rhanbarthol. Ac yn olaf, Gweinidog, pa drafodaethau ydych chi'n eu cael gyda'r Gweinidog Newid Hinsawdd ynghylch yr angen i fynd i'r afael â'r prinder tai yn fy etholaeth i a ledled canolbarth Cymru, oherwydd os nad oes tai i bobl sy'n gweithio fyw ynddyn nhw, bydd yr ardal yn troi yn gartref ymddeol gyda chyfleoedd prin i ddatblygu twf economaidd? Diolch, Dirprwy Lywydd.