Y Cyfarfod Llawn

Plenary

08/12/2021

Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Dirprwy Lywydd (David Rees) yn y Gadair. 

Datganiad gan y Dirprwy Lywydd

Croeso, bawb, i'r Cyfarfod Llawn. Cyn i ni ddechrau, hoffwn nodi ychydig o bwyntiau. Cynhelir y cyfarfod hwn ar ffurf hybrid, gyda rhai Aelodau yn Siambr y Senedd ac eraill yn ymuno drwy gyswllt fideo. Bydd yr holl Aelodau sy'n cymryd rhan yn nhrafodion y Senedd, ble bynnag y bônt, yn cael eu trin yn gyfartal. Mae Cyfarfod Llawn a gynhelir drwy gynhadledd fideo, yn unol â Rheolau Sefydlog Senedd Cymru, yn gyfystyr â thrafodion y Senedd at ddibenion Deddf Llywodraeth Cymru 2006. Bydd rhai o ddarpariaethau Rheol Sefydlog 34 yn gymwys ar gyfer y Cyfarfod Llawn heddiw. Nodir y rhain ar yr agenda. 

1. Cwestiynau i’r Gweinidog Newid Hinsawdd

Yr eitem gyntaf y prynhawn yma yw cwestiynau i'r Gweinidog Newid Hinsawdd, ac mae'r cwestiwn gyntaf gan Samuel Kurtz.

Ansawdd Dŵr Mewndirol

1. Pa fesurau y mae Llywodraeth Cymru'n eu cymryd i wella ansawdd dŵr mewndirol yng Nghymru? OQ57333

Mae buddsoddiad, sbardunau deddfwriaethol a fframwaith rheoleiddio cadarn wedi arwain at 42 y cant o'n dyfroedd mewndirol yn cyflawni statws ecolegol da. Rydym wedi ymrwymo i wella ansawdd dŵr ond ni allwn wneud hyn ar ein pen ein hunain. Mae angen inni ddefnyddio dull dalgylch integredig, gan ganolbwyntio ar gydweithredu amlsectoraidd ac atebion ar sail natur.

Diolch yn fawr, Weinidog, a phrynhawn da. Rwy'n siŵr y gwnewch chi ymuno â mi i groesawu'r gwelliannau diweddar a fabwysiadwyd ym Mil Amgylchedd y DU i wella ansawdd dŵr mewndirol yn Lloegr, yn enwedig y ddyletswydd gyfreithiol a osodir ar gwmnïau dŵr i leihau'n gynyddol effaith gollyngiadau a ganiateir ac nas caniateir o orlifoedd carthffosiaeth cyfunol, a elwir hefyd yn CSOs. Pe bawn i wedi bod yn ddigon ffodus i gael fy newis ym mhleidlais cynnig deddfwriaethol yr Aelodau, roeddwn yn bwriadu cyflwyno Bil dyfrffyrdd mewndirol—deddfwriaeth ddrafft sy'n ymdrechu i gael afonydd, moroedd a llynnoedd glanach yma yng Nghymru. Gyda hynny mewn golwg, pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i osod dyletswydd ar gwmnïau dŵr i gymryd pob cam rhesymol i sicrhau nad yw carthffosiaeth yn cael ei gollwng i'n nentydd a'n hafonydd ac i gynyddu nifer y dyfroedd ymdrochi mewndirol yng Nghymru sy'n cyflawni statws 'da' neu 'ragorol'?

Wel, credaf fod un neu ddau o gamdybiaethau yn y fan honno. Y gyntaf yw drysu Lloegr a Chymru, sy'n broblem gyffredin iawn ar y meinciau gyferbyn. Mae Llywodraeth y DU wedi deddfu i osod targedau i gwmnïau dŵr yn Lloegr leihau gollyngiadau carthffosiaeth ac ansawdd dŵr. Nid yw'r dystiolaeth yn cynnal y rhagdybiaeth a'r canfyddiad cyffredin ar y meinciau gyferbyn mai dyna yw prif achos ansawdd dŵr gwael yng Nghymru.

Rydym wedi gwneud cyfres o ddarnau o waith, gan gynnwys yr asesiadau o gydymffurfiaeth â thargedau ffosffadau, y sylwaf fod yr Aelod wedi'i wrthwynebu, ac yn wir, fe gyhuddodd Blaid Cymru o fradychu ffermwyr Cymru drwy roi'r gorau i'w gwrthwynebiad iddynt. Felly, mae ei ddiddordeb sydyn mewn ansawdd dŵr mewndirol yn eithaf diddorol. Credaf y byddai'n well iddo pe bai'n edrych o ddifrif ar yr hyn a wnawn i wella ansawdd dŵr y dalgylch cyfan i sicrhau ein bod yn deall achosion y llygredd a'n bod yn gallu eu hatal yn y ffynhonnell yn hytrach na gwneud sylwadau cyffredinol nad ydynt o unrhyw gymorth.

Un o'r problemau mawr mewn perthynas ag ansawdd dŵr mewndirol yw gollyngiadau i afonydd, sydd wedyn yn mynd i mewn i lynnoedd. Pryder difrifol a godwyd gyda mi gan fy etholwyr yw gollyngiadau Dŵr Cymru i mewn i afon Tawe yng ngwaith trin dŵr gwastraff Trebannws yn etholaeth Castell-nedd, sy'n effeithio ar ddŵr yn fy etholaeth innau, gan fod y dŵr o Drebannws yn llifo i lawr ac i mewn i'r môr yn eich etholaeth chi, Weinidog. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gyda Dŵr Cymru ynghylch gollyngiadau i afonydd?

Ie, diolch, Mike Hedges. Fel y gŵyr Mike Hedges, mae gennym gynllun gorlifiant da iawn, sy'n ateb naturiol yn ei etholaeth ef, rwy'n credu, ar y pen uchaf, sydd o fudd i fy etholaeth innau. Ac mae honno'n enghraifft dda iawn o ddulliau dalgylch, gan fod yr afon, yn amlwg, yn llifo drwy nifer fawr o wahanol ardaloedd yng Nghymru. Mae'n bwysig iawn sicrhau felly fod gennym atebion cynaliadwy ar sail natur i ddargyfeirio, fel y dywed, cymaint o ddŵr wyneb â phosibl o'r systemau carthffosiaeth yn y lle cyntaf er mwyn osgoi'r gorlifo y mae'n sôn amdano.

Rydym wedi rhoi nifer o gamau i fynd i'r afael â gollyngiadau o ganlyniad i orlifiant. Mae hyn yn cynnwys gwneud systemau draenio cynaliadwy, neu SuDS, yn orfodol ar bron i bob datblygiad adeiladu newydd. Diben hyn yw lleddfu pwysau ar y rhwydwaith drwy ddargyfeirio ac arafu pa mor gyflym y mae dŵr wyneb o'r fath yn mynd i mewn i'r system garthffosiaeth a bydd yn helpu i sicrhau bod ein systemau gorlifiant stormydd yn cael eu defnyddio fel dewis olaf yn unig.

Wrth inni siarad, mae'r cwmnïau dŵr yn paratoi cynlluniau draenio a rheoli dŵr gwastraff, a fydd yn cael eu cyhoeddi ar gyfer ymgynghoriad cyhoeddus yn gynnar y flwyddyn nesaf. Bydd y cynlluniau'n darparu mecanwaith i gwmnïau dŵr, awdurdodau lleol a pherchnogion tir weithio gyda'i gilydd i ddatblygu rhwydwaith dŵr gwastraff gwydn a fforddiadwy i nodi blaenoriaethau ar sail tystiolaeth gyfer buddsoddi.

Rwyf wedi cael nifer o gyfarfodydd gyda Dŵr Cymru. Deallaf eu bod wedi ymchwilio i orlifiant cyfunol sy'n gollwng yn sylweddol i Afon Tawe fel rhan o'u hymchwiliadau i'r fframwaith asesu gorlifiant stormydd. Mae Cyfoeth Naturiol Cymru yn gweithio gyda'r cwmnïau dŵr i sicrhau bod buddsoddiad yn cael ei dargedu'n briodol. Maent hefyd yn sicrhau bod atebion ar sail natur, a fydd yn lleihau gollyngiadau o ganlyniad i orlifiant ac yn sicrhau buddion amgylcheddol a chymdeithasol ehangach, yn cael eu hystyried wrth gynllunio'r rhwydwaith.

13:35
Tyrbinau Gwynt

2. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am ardaloedd a aseswyd ymlaen llaw ar gyfer tyrbinau gwynt yng Nghymru? OQ57313

Mae 'Cymru'r Dyfodol' yn nodi 10 ardal sydd wedi'u rhag-asesu ar gyfer datblygiadau ynni gwynt o arwyddocâd cenedlaethol. Ar hyn o bryd, mae 10 datblygiad o arwyddocâd cenedlaethol ar y gweill o fewn neu'n rhannol o fewn yr ardaloedd a rag-aseswyd. Mae wyth ar y cam cyn ymgeisio, mae un ar y cam hysbysu, ac mae un ar y cam adrodd.

Diolch, Weinidog. Yn ddiweddar, mae adroddiad dadansoddi gan RenewableUK Cymru wedi nodi, pan fo cyfyngiadau gofodol yn cael eu cymhwyso, megis agosrwydd at dai, ardaloedd hyfforddi’r Weinyddiaeth Amddiffyn, prif goridorau afonydd, a hyd yn oed agosrwydd at ddatblygiadau ffermydd gwynt eraill, a fyddai’n cael eu cymhwyso yn ystod unrhyw broses cais cynllunio, mae'r tir y gellir ei ddefnyddio sydd ar gael ar gyfer datblygiadau ffermydd gwynt yn yr ardaloedd hyn a rag-aseswyd yn gostwng yn sylweddol i 5 y cant yn unig, gan leihau'r capasiti i gynhyrchu trydan o wynt i 20 y cant yn unig o'r hyn a ragwelir. Mae hyn, i bob pwrpas, yn ddiffyg mawr yn eich strategaeth gynhyrchu ynni adnewyddadwy, ac o gofio mai targed Llywodraeth Cymru yw cynhyrchu 70 y cant o ynni adnewyddadwy erbyn 2030, nid oes amheuaeth y bydd yn llesteirio'r gallu i gyrraedd y targed hwnnw. Gyda hyn mewn golwg, a all y Gweinidog gadarnhau a yw'n gwybod am y cyfyngiadau hyn ai peidio, ac a fydd angen ailwerthuso'r ardaloedd a rag-aseswyd o ganlyniad? Diolch.

Wel, nodais yn fy ymateb cychwynnol i chi fod gennym 10 datblygiad o arwyddocâd cenedlaethol ar y gweill, sy'n newyddion da iawn, o ystyried pa mor hir y mae 'Cymru'r Dyfodol' wedi bod ar waith. Felly, rwy'n deall y pwynt a wnewch, ond nid yw'n cael ei adlewyrchu yn nifer y ceisiadau sydd gennym yn y system ar hyn o bryd. Hoffwn nodi hefyd nad yr ardaloedd a rag-aseswyd yw'r unig le o reidrwydd y gallwch adeiladu fferm wynt, neu unrhyw fath arall o ynni adnewyddadwy yng Nghymru; mae rhagdybiaethau cynllunio ychydig yn wahanol yn yr ardaloedd hynny, dyna'i gyd. Felly, nid oes unrhyw beth i atal unrhyw un rhag cyflwyno ateb mewn man arall yng Nghymru, ond wrth gwrs, bydd yn rhaid iddynt fynd drwy'r broses.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr yn gyntaf, Janet Finch-Saunders.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Prynhawn da, Weinidog. Nawr, mewn cyfarfod bord gron rhithwir diweddar a gynhaliais gyda Propertymark, rhagwelwyd cynnydd enfawr yn nifer y bobl a fydd yn chwilio am eiddo rhent. A hoffwn gyfeirio'r Aelodau ac aelodau'r cyhoedd at fy nghofrestr buddiannau fy hun. Mae hyn yn achosi pwysau aruthrol ar staff rheng flaen yn y sector gwerthu a gosod, gan mai ychydig iawn o eiddo sydd ar gael i'w rentu neu brynu. Mae Holmans yn argymell bod angen adeiladu hyd at 12,000 o gartrefi y flwyddyn yng Nghymru erbyn 2031, ond roedd y ffigurau ar gyfer anheddau a gwblhawyd yn 2018-19 30.6 y cant yn is nag ar ddechrau datganoli. Nawr, mae hyn yn ddirywiad. Fodd bynnag, yn eich llythyr at yr arweinwyr a’r prif weithredwyr, at awdurdodau lleol, ar 17 Tachwedd, fe ddywedoch chi,

'Ymddengys ein bod eisoes yn adeiladu'r nifer o gartrefi ar gyfer y farchnad sydd eu hangen arnom'.

Felly, sut y gall hyn fod yn wir, er mai 5,138 yn unig o gartrefi newydd a gychwynnwyd yn 2019? A chyda hyn mewn golwg, Weinidog, a ydych yn derbyn mai'r ffordd briodol o ymateb i'r argyfwng eiddo yng Nghymru fyddai drwy rymuso busnesau presennol i adeiladu cartrefi newydd ar gyfer y farchnad, yn hytrach na gwastraffu amser ac adnoddau ar greu eich cwmni adeiladu cenedlaethol eich hun?

Wel, mae cyfosodiad y ddau beth hynny ar y diwedd yn eithaf syfrdanol, felly rwyf am ymdrin â hynny yn gyntaf. Mae'r syniad y byddai cwmni adeiladu cenedlaethol rywsut yn atal y gwaith o adeiladu cartrefi newydd yn eithaf rhyfeddol. Nid ydym wedi archwilio eto, fel rhan o'r cytundeb cydweithio gyda'n partneriaid ym Mhlaid Cymru, sut yn union y byddwn yn defnyddio'r cwmni adeiladu. Ond rydym wedi cael nifer fawr o sgyrsiau gyda'n landlordiaid cymdeithasol cofrestredig a'n cynghorau ynglŷn â phrinder llafur medrus, anhawster i gael prentisiaid da, a phrinder cyngor da iawn ynghylch cyflwyno datblygiadau mewn da bryd. Felly, byddwn yn cael sgwrs gynhyrchiol iawn gyda Phlaid Cymru ynglŷn â sut i lenwi bylchau lle bu methiant yn y farchnad, a materion eraill lle gallwn wneud cynnydd ym maes tai mewn ffordd briodol.

Mae'r dystiolaeth yn ddiddorol iawn, a dweud y gwir, gan y Llywodraeth Lafur ar ôl yr ail ryfel byd, a etholwyd gan y milwyr a ddaeth yn eu holau, fod y cynnydd aruthrol mewn adeiladu tai cymdeithasol wedi ysgogi'r farchnad breifat, yn hytrach nag amharu arni mewn unrhyw ffordd. Mae'r graffiau'n ddiddorol iawn, ac rydym yn hollol sicr y byddwn yn gwneud yr un peth gyda'n rhaglen uchelgeisiol ar gyfer 20,000 o gartrefi cymdeithasol.

13:40

Diolch. Weinidog, ar y naill law, rydych yn credu y gallwch gystadlu gyda rhai o'n hadeiladwyr gorau gan ddefnyddio arian trethdalwyr, ond ar y llaw arall, rydych yn gwrthod dweud faint o gartrefi y mae modd i ni eu hadeiladu o ganlyniad i'ch canllawiau eich hun, neu CNC, ar ffosffadau. Nododd mynychwyr y grŵp rhanddeiliaid ar ffosffadau rwy'n ei gadeirio fod CNC, i bob pwrpas, yn rhwystro cymaint â 10,000 o gartrefi newydd ledled Cymru, gan gynnwys 1,700 o'r cartrefi fforddiadwy hynny. Mae'r aelod o'r cabinet ar gyfer cynllunio yng Nghyngor Sir Penfro wedi nodi y bydd nifer y ceisiadau a wrthodir oherwydd canllawiau CNC yn codi'n sylweddol dros yr ychydig fisoedd nesaf. Y mis diwethaf, fe ddywedoch chi wrth y Senedd hon, ac rwy'n dyfynnu,

'Does gen i ddim problem o gwbl gyda chanllawiau CNC—'

[Torri ar draws.] Rwy'n siarad â'r Gweinidog, nid y Dirprwy.

—'gyda chanllawiau CNC ar y pwnc.'

Felly, a wnewch chi dynnu’r datganiad hwnnw yn ôl, a rhwystro, neu ddadflocio’r rhwystr, datgloi’r rhwystr—[Chwerthin.]—rhag codi miloedd o gartrefi newydd, drwy awdurdodi eithriadau i’r canllaw hwn, a galluogi awdurdodau cynllunio i dderbyn technoleg tynnu ffosffad mewn asedau trin dŵr gwastraff fel atebion rhesymol?

Wel, Janet, nid wyf yn gwybod ble i ddechrau. Yn gyntaf, fe ddechreuoch chi gydag asesiad o'r cwmni adeiladu cenedlaethol, sy'n dangos yn glir nad oeddech yn gwrando ar yr ateb roeddwn newydd ei roi i chi. Yn sicr, ni ddywedais unrhyw beth am sefydlu cwmni i gystadlu ag unrhyw un o'n hadeiladwyr bach a chanolig y mae gennym berthynas dda iawn â hwy, ac y mae gennyf fforwm ymgynghorol gyda hwy, fforwm a fynychais yn ddiweddar iawn i drafod y peth gyda hwy. Felly, dyna ateb hynny. Nid oes unrhyw awgrym o unrhyw fath y bydd unrhyw gwmni cyhoeddus yn cael ei sefydlu i gystadlu â'n busnesau bach a chanolig yn y farchnad adeiladu. Felly, credaf y dylech fod wedi gwrando ar hynny, a chael rhywfaint o sicrwydd nad yw hynny'n wir. Yr hyn a ddywedais yn gadarn iawn oedd bod nifer o fethiannau yn y farchnad, bylchau sgiliau, a phethau sydd wedi'u dwyn i'n sylw gan adeiladwyr tai cyngor a thai landlordiaid cymdeithasol cofrestredig a chan y fforwm cwmnïau adeiladu bach a chanolig, lle mae'n fuddiol cael sgwrs am gwmni adeiladu cenedlaethol i lenwi'r bylchau. Mae'n sgwrs nad ydym wedi'i chael eto gyda Phlaid Cymru, yn dilyn y cytundeb cydweithio, a byddaf yn siŵr, Ddirprwy Lywydd, o gyflwyno'r mater i'r Senedd pan fyddwn yn gallu rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Senedd.

Ar y pwynt arall, mae Janet Finch-Saunders wedi dweud yn aml ei bod o blaid datgan argyfwng hinsawdd a’r atebion a gyflwynir i fynd i'r afael ag ef, ond mae’n atal pob ateb a gyflwynir ar bob cyfle. Rwyf am adael i'r cyhoedd yng Nghymru ddod i'w casgliadau eu hunain am ei diffuantrwydd ar y pwynt hwn.

Weinidog, mae'n amlwg iawn o'ch ymatebion eich bod, yn ogystal â methu hwyluso cynnydd mawr ei angen yn y nifer o dai a adeiladir yng Nghymru, yn cefnogi canllawiau sy'n llesteirio'r sector. Mae'r angen brys i ddarparu mwy o gartrefi newydd yn glir wrth ystyried twll du ariannol yr argyfwng cartrefi dros dro sy'n wynebu ein hawdurdodau lleol. Rwyf wedi ysgrifennu at 22 awdurdod lleol—ceisiadau rhyddid gwybodaeth. Ac mae'r ffigurau—ac mae gennyf fwy i ddod ar hyn—yn sgandal, ac maent yn frawychus. Er enghraifft, mae gwariant Cyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili ar lety dros dro wedi cynyddu o £174,000 yn 2018-19 i ychydig dros £1.2 miliwn yn 2020-21, ac nid dyna'r unig enghraifft. Yn yr un modd, mae gwariant Gwynedd ar lety dros dro wedi cynyddu 265 y cant rhwng 2018-19 a 2020-21, gan gyrraedd bron i £1.7 miliwn. Weinidog, o gofio bod eich datganiad ar ddigartrefedd yr wythnos diwethaf wedi dweud eich bod am gryfhau cysylltiadau rhwng awdurdodau lleol a’r sector preifat, a wnewch chi ymrwymo i fynd at wraidd y mater gydag awdurdodau lleol i adolygu sut i ddarparu cartrefi hirdymor yn fwy effeithiol i’n preswylwyr sydd cymaint o'u hangen? Diolch.

Felly, unwaith eto, Janet, rwyf bron yn edmygu eich gallu i roi dwy ffaith at ei gilydd a gwneud tair ffaith hollol wahanol, heb unrhyw berthynas â'r ddwy ffaith wreiddiol. Felly, mae gennym raglen adeiladu cartrefi cymdeithasol uchelgeisiol ar gyfer 20,000 o gartrefi cymdeithasol carbon isel yn nhymor nesaf y Senedd. Mae hyn yn bosibl bellach oherwydd, ar ôl 40 mlynedd o atal cynghorau rhag adeiladu tai, daeth y Llywodraeth Dorïaidd at ei choed yn y pen draw a chael gwared ar y capiau ar gyfrifon refeniw tai. Felly, rwy’n eich canmol am ddod at eich coed ar ôl cwta 40 mlynedd yn yr un rhigol.

Y peth nesaf y mae'n rhaid i chi ei weld yw mai'r rhaglen cartrefi cymdeithasol a'r rhaglen cartrefi di-garbon yw'r peth sy'n ysgogi'r farchnad dai, a bod angen inni adeiladu'r tai cywir o'r safon gywir yn y lle cywir, yn hytrach na chodi unrhyw hen nonsens ledled cefn gwlad, fel sy'n cael ei gynnig dros y ffin. Rwy’n canmol yr holl asiantaethau sy’n gweithio yma, gan gynnwys ein hadeiladwyr bach a chanolig, sydd wedi bod yn gweithio’n galed iawn gyda ni i gyflwyno’r rhaglen honno. Mae fy nghyd-Aelod, y Dirprwy Weinidog, wedi lansio piblinell ar gyfer adeiladu ledled Cymru, sydd wedi caniatáu iddynt fynd i'r afael â'r problemau llif arian sydd ganddynt, ac mae gennym berthynas dda iawn â hwy.

O ran digartrefedd, rydym yn darparu £1.8 miliwn y mis i gynghorau yng Nghymru allu mynd i'r afael â digartrefedd a achoswyd gan y pandemig COVID. Hoffwn weld ei Llywodraeth dros y ffin yn gwneud rhywbeth o'r fath a datrys y sgandal gysgu allan echrydus a gewch o dan Lywodraeth Geidwadol.

13:45

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Yr wythnos diwethaf, dywedodd pennaeth Trafnidiaeth Cymru fod teithio ar eu trenau yn sylfaenol ddiogel. Mae canllawiau Llywodraeth Cymru yn nodi bod angen cadw at y mesurau canlynol i sicrhau diogelwch COVID: cadw pellter oddi wrth bobl eraill, osgoi lleoedd gorlawn, awyru da pan fyddwch yn agos at eraill, a gwisgo gorchuddion wyneb. Felly, a yw'r mesurau hyn yn cael eu dilyn ar drenau? Gofynnais i gymudwyr am eu profiadau dros y cyfryngau cymdeithasol, a dyma rai o'r ymatebion a gefais: 'Cerbydau gorlawn, neb yn gwisgo masgiau'; 'Pobl wedi eu gwasgu fel sardîns'; 'Amhosibl sicrhau diogelwch COVID'; 'Fel trol wartheg a fawr neb yn gwisgo masgiau'; '90 y cant ddim yn gwisgo masgiau ar linell Rhymni'; a 'Ffenestri ar gau heb unrhyw awyru'. Dywedodd un unigolyn eu bod yn credu eu bod wedi dal COVID ar drên Trafnidiaeth Cymru gorlawn rhwng Caer a Bangor ychydig wythnosau yn ôl. Dywedodd un arall iddi gael pwl o banig ar y trên ar ddiwrnod y gêm rygbi ddiwethaf am fod cymaint o bobl yn sefyll ac wedi'u gwasgu i mewn i'r trên. Anfonwyd lluniau ataf hefyd, Weinidog, o gerbydau gorlawn a fawr neb yn gwisgo masgiau. Felly, Weinidog, a ydych yn cytuno â phennaeth Trafnidiaeth Cymru fod teithio ar drenau yng Nghymru yn sylfaenol ddiogel?

Diolch. Credaf fod y dyfyniad llawn, a bod yn deg, yn cydnabod bod heriau sylweddol gyda gorlenwi, a bod rhai teithwyr yn gwrthod gwisgo masgiau er gwaethaf y canllawiau clir iawn, ond fod y trenau'n sylfaenol ddiogel, o ystyried y cyfundrefnau glanhau sydd ar waith, ac o ystyried yr holl bethau eraill y mae Trafnidiaeth Cymru yn eu gwneud i ddilyn y canllawiau. Maent yn gwneud ymdrechion eithriadol, ond nid oes amheuaeth fod heriau i'w cael, ac mae nifer o resymau dros hynny.

Fe sonioch chi am y gemau rygbi a gynhaliwyd gan Undeb Rygbi Cymru yn hwyr yn y nos pan oeddent yn gwybod yn iawn mai cyfyngedig fyddai'r gwasanaethau trên yn dilyn y gêm, a fyddai’n creu pwysau ar y system, yn amlwg. Mae problemau eraill hefyd yn taro'r diwydiant rheilffyrdd ar hyn o bryd, lle mae trenau’n cael eu canslo a cherbydau’n cael eu difrodi oherwydd y stormydd ac oherwydd y tywydd. Mewn gwirionedd, pan oeddwn ar y trên i Glasgow, tynnwyd un allan o wasanaeth gan iddo daro ffesant ar y rheilffordd. Nawr, nid bai Trafnidiaeth Cymru yw hynny. Mae her hefyd mewn perthynas ag absenoldebau staff oherwydd hunanynysu, felly nid oes unrhyw amheuaeth fod y system drafnidiaeth gyhoeddus dan bwysau sylweddol ar hyn o bryd.

Yn y pen draw, mater o gyfrifoldeb personol yw gwisgo masgiau. Mae rhai pobl yn honni eu bod wedi'u heithrio rhag gwisgo masgiau pan nad yw hynny'n wir, yn amlwg. Ond mae bron yn amhosibl profi hynny. Gan weithio gyda'r Heddlu Trafnidiaeth Prydeinig, mae gennym fesurau ar waith i orfodi mesurau gwisgo masgiau, ac mae nifer o bobl wedi cael eu tynnu oddi ar drenau ar ôl iddynt gael eu herio a methu darparu esgus dilys. Credaf fod nifer o amodau'n dod ynghyd i wneud pethau'n heriol iawn, ond mae trafnidiaeth gyhoeddus yn parhau i fod yn ddull teithio diogel. Ond nid oes unrhyw amheuaeth fod gwasanaethau'n orlawn weithiau yn ystod y dydd.

Weinidog, cytunaf yn llwyr fod angen inni fod yn ymwybodol o'r heriau amrywiol y mae'r sector trafnidiaeth yn eu hwynebu. Ni waeth pwy sydd ar fai am y risgiau hyn, rwy'n ei chael hi'n anodd gweld sut y gellir dweud bod trenau'n sylfaenol ddiogel, ond efallai nad ydynt yn ddiogel ar rai adegau o'r dydd. Gwelais neithiwr fod rhywun yn dyfynnu George Orwell ar Twitter, ond mewn perthynas â thaerineb Rhif 10 na ddigwyddodd y parti COVID drwgenwog hwnnw. Dywedodd Orwell:

'Dywedodd y blaid wrthych am wrthod tystiolaeth eich llygaid a'ch clustiau. Hwn oedd eu gorchymyn olaf, mwyaf hanfodol.'

Gwn fod angen inni symud ymlaen, Weinidog, ond os yw'r Gweinidog iechyd yn y Siambr, hoffwn ei hannog i edrych ar hyn hefyd, gan y credaf fod mynydd o dystiolaeth y gall mynd ar drên yng Nghymru arwain at risg sylweddol o ddal COVID.

Ond i symud ymlaen, Weinidog, mae'n amlwg mai'r hyn sydd wrth wraidd cyflwr ofnadwy ein gwasanaethau trên yw'r tanwariant parhaus ar reilffyrdd Cymru. Mae Canolfan Llywodraethiant Cymru wedi cyfrifo bod y tanwariant oddeutu £500 miliwn dros y 10 mlynedd diwethaf. Ond ymddengys hefyd fod Llywodraeth Cymru wedi tangyflawni ar ei haddewidion, neu efallai ar addewidion Llywodraethau blaenorol Cymru. Pan ddyfarnwyd y fasnachfraint i KeolisAmey yn 2018, dywedasant na fyddech yn adnabod y rheilffordd ymhen pum mlynedd, diolch i weledigaeth Llywodraeth Cymru. Felly, Weinidog, a allwch roi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni sut y bydd y rheilffordd yn edrych ymhen dwy flynedd, gan ei bod bellach mewn perchnogaeth gyhoeddus? A ydym o ddifrif yn mynd i weld gwelliannau trawsnewidiol? Ac a allwch roi eich barn ar faint o reolaeth sydd gan y Llywodraeth dros reilffyrdd mewn gwirionedd a faint sydd allan o'i dwylo gan nad yw'n rheoli'r cyllid?

13:50

Yn sicr, mae newidiadau sylweddol yn digwydd er gwell. Yr wythnos diwethaf, gwnaethom ddatgelu fflyd newydd o drenau i gymryd lle'r Pacers, a phan gewch chi gyfle i fynd arnynt eich hun, fe welwch ei fod yn brofiad trawsnewidiol i deithwyr. Rydym hefyd yn datblygu rhaglen metro de Cymru, sy'n brosiect peirianneg sifil enfawr—y prosiect seilwaith mwyaf y bydd de Cymru wedi'i weld ers degawdau lawer. Felly, nid oes amheuaeth fod newid sylweddol yn digwydd dan law Llywodraeth Cymru. Ond mae'n rhaid inni gydnabod hefyd fod COVID wedi tarfu ar gynlluniau o ran cwymp y fasnachfraint—ac yn sicr, nid masnachfraint Cymru oedd yr unig fasnachfraint i gwympo o ganlyniad i bwysau llai o arian a chostau cynyddol—ac mae hynny wedi cael effaith ar y llinell amser a oedd gennym ar gyfer ychwanegu at yr amserlen a chyflwyno gwasanaethau newydd. Felly, mae honno'n ffaith anochel y mae'n ddrwg iawn gennym amdani, ond mae hynny allan o'n dwylo.

O ran tanfuddsoddi, mae'r Aelod yn gwneud pwynt gwych. Mae Llywodraeth y DU wedi tanfuddsoddi’n gyson, ac yn y rhaglen gyllido nesaf, rydym yn cael oddeutu £5 biliwn yn llai na'r hyn y dylem ei gael. Fel y soniodd y Prif Weinidog yn y cwestiynau i’r Prif Weinidog eto ddoe, mae'r ffaith bod Llywodraeth y DU yn gwrthod dosbarthu HS2 fel prosiect ar gyfer Lloegr yn unig, er nad oes yr un filltir o drac yng Nghymru, yn amlwg yn cael effaith enfawr ar ein gallu i fuddsoddi yn y seilwaith rheilffyrdd. A byddwn yn dweud wrth yr Aelodau Ceidwadol yn y Siambr fy mod yn cofio'r gynghrair a ffurfiwyd yn y Siambr hon ar drydaneiddio oddeutu 10 mlynedd yn ôl, pan gafwyd ymdrech drawsbleidiol wirioneddol i ddadlau'r achos dros Gymru. Cymerais ran yn y ddirprwyaeth cyn dod yn Aelod o'r Senedd gydag Aelodau o'r Blaid Geidwadol i gyflwyno'r achos hwnnw i Weinidogion y DU. Roedd yn effeithiol, ac rydym ar ein cryfaf pan ydym yn unedig. Hoffwn weld cynghrair debyg i ddadlau, ar sail tegwch, fod angen trin Cymru'n wahanol wrth gategoreiddio rheilffyrdd cyflym. Fel arall, ni fydd modd inni gyflawni'r uchelgeisiau a rannwn i gyflawni sero net erbyn 2050.

Weinidog, ar yr union bwynt hwnnw, gallai Cymru fod £5 biliwn ar ei cholled heb swm canlyniadol Barnett yn sgil y gwariant ar HS2. Fel y gwyddoch yn amlwg, mae hynny oddeutu 5 y cant o gyfanswm gwariant y prosiect. Gallai fod yn llawer uwch, wrth gwrs, pe bai'r costau'n cynyddu, sy'n debygol. Yng ngeiriau Will Hayward o'r Western Mail,

'Mae'r penderfyniad i gyfrif HS2, buddsoddiad unwaith mewn canrif, fel gwariant Cymru a Lloegr wedi condemnio Cymru i ganrif arall o rwydwaith rheilffyrdd ail ddosbarth.'

Er bod y penderfyniad i eithrio Cymru o'r cyllid hwn, fel y nodwyd gennych, Weinidog, wedi'i wneud gan Lywodraeth Geidwadol y DU, mae Llywodraethau Llafur y gorffennol yng Nghymru hefyd wedi cyfrannu at y llanastr hwn. Cafwyd penderfyniad yn 2005 i wrthod datganoli rheilffyrdd, a ddisgrifiwyd fel y penderfyniad gwaethaf yn hanes datganoli. A'r anallu, yn y gorffennol, i ddeall dadl Plaid Cymru ar HS2 ddegawd yn ddiweddarach, gyda Carwyn Jones yn mynnu bod Cymru’n cael ei swm canlyniadol yn sgil HS2, er y byddai gosod ffactor cymharedd HS2 i Gymru ar 0 y cant yn golygu y byddai ein ffactor cymharedd ar gyfer gwariant yr Adran Drafnidiaeth yn plymio yn y dyfodol, sef yr hyn a welwn yn awr. Rwy'n siŵr fod Llywodraeth Lafur bresennol Cymru yn awyddus i—

A allwch gadarnhau, Weinidog, fod Llywodraeth Cymru wedi cael cadarnhad gan Keir Starmer y byddai Llywodraeth Lafur y DU yn y dyfodol yn darparu'r swm canlyniadol Barnett llawn i Gymru yn sgil gwariant HS2, wedi'i ôl-ddyddio i'r bunt gyntaf a wariwyd?

Yn sicr, yn bersonol, rwyf wedi dadlau y dylai fformiwla Barnett adlewyrchu'r gwariant yn Lloegr ac yng Nghymru. Mewn gwirionedd, arweiniais gynghrair o sefydliadau i sefydlu comisiwn Holtham, gan ddefnyddio hyn fel un o'r enghreifftiau. A phan oeddwn yn gyfarwyddwr y Sefydliad Materion Cymreig, bûm yn dadlau'r achos yn gyson, felly nid wyf am wrando ar wersi gan yr Aelod ar hynny. Ond mae’n llygad ei lle nad yw Llywodraethau gwahanol bleidiau yn San Steffan wedi cydnabod bod Cymru’n haeddu mwy o fuddsoddiad, a dyna pam fy mod yn ailadrodd fy ngalwad ar y Ceidwadwyr i bawb yn y Siambr hon ddod ynghyd i weld a allwn gytuno ar alwad drawsbleidiol ar Lywodraeth y DU i feddwl eto am y ffordd y mae Cymru'n cael ei thrin mewn perthynas â buddsoddi mewn rheilffyrdd.

13:55
Erydiad a Achosir gan Lifogydd

3. Sut mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi cymunedau i fynd i'r afael â chanlyniadau erydiad a achosir gan lifogydd? OQ57318

Mae Llywodraeth Cymru'n ariannu awdurdodau lleol i leihau'r perygl y mae erydu arfordirol yn ei beri i gymunedau. Fodd bynnag, cyfrifoldeb perchnogion glannau afonydd y mae eu heiddo'n ffinio â neu'n cynnwys y cwrs dŵr yw mynd i'r afael â chanlyniadau erydiad afonydd. Mae hon yn egwyddor sydd wedi'i hen sefydlu mewn cyfraith gyffredin.

Ysgrifennais atoch ar 7 Hydref, Weinidog, yn gofyn am gyfarfod i drafod problem preswylwyr yng Nghaerffili sy'n wynebu difrod posibl i'w cartrefi oherwydd erydiad afonydd. Er gwaethaf eich ateb, hoffwn drafod y senario gyda chi a gofyn am ymateb. Mae un grŵp o breswylwyr ar Celyn Avenue yng Nghaerffili wedi dioddef cynnydd mewn digwyddiadau erydu a llifogydd dilynol yn eu gerddi, sy'n cefnu ar lannau Nant yr Aber. Mae Cyfoeth Naturiol Cymru wedi dweud wrth y preswylwyr na allant gael unrhyw gyllid na chymorth llifogydd am mai eu gerddi, yn hytrach na'u cartrefi, sy'n cael eu heffeithio, felly ni roddir blaenoriaeth uchel i'r eiddo hyn yn ôl y model rheoli perygl llifogydd. Fodd bynnag, mae preswylwyr yn poeni y bydd llifogydd yn effeithio ar eu cartrefi yn y pen draw, gan fod Nant yr Aber yn codi a'i glannau'n erydu, nid yn unig ar eu heiddo ond o dan eu heiddo, nad yw'n rhan o'u heiddo, oherwydd y newid hinsawdd a chynnydd mewn glawiad. Dywed Cyfoeth Naturiol Cymru na allant wario arian cyhoeddus yn gyfreithiol ar liniaru ac atal erydiad afonydd, dim ond ar lifogydd, ac nad oes ganddynt bwerau statudol i wneud hynny ac mai dim ond o fewn y cylch gwaith a bennwyd ar eu cyfer gan Lywodraeth Cymru y gallant weithio. Mater allweddol yma yw bod cost atgyweirio ac adfer yr eiddo hynny ar Celyn Avenue yn uwch—yn llawer uwch—na'r hyn y gall y preswylwyr sy'n byw yno ei fforddio. Maent yn breswylwyr oedrannus, nid oes ganddynt arian—

—i dalu amdano. Felly, byddwn yn croesawu cyfarfod â chi, Weinidog, i drafod y mater hwn, yn enwedig mewn perthynas ag erydiad hirdymor a chanlyniadau hynny i eiddo. Mae'n broblem nad oedd gennym beth amser yn ôl.

Wel, Hefin David, mae'n ddrwg iawn gennyf glywed am yr effaith y mae erydiad afonydd yn ei chael ar eich etholwyr. Rwy'n deall bod Cyfoeth Naturiol Cymru wedi cyfarfod â chi a'r preswylwyr yr effeithiwyd arnynt, ac rydych newydd amlinellu'r cyngor. Yn anffodus, rydych yn llygad eich lle; perchennog glannau'r afon sy'n gyfrifol. Perchennog glannau'r afon yw'r unigolyn y mae eu heiddo'n cynnwys y cwrs dŵr, neu y mae eu heiddo'n ffinio â'r cwrs dŵr neu uwchlaw'r cwrs dŵr. Mae honno wedi bod yn egwyddor sefydledig mewn cyfraith gyffredin yng Nghymru a Lloegr ers dros 200 mlynedd, felly nid yw hon yn gyfraith newydd mewn unrhyw ffordd. Mae canllaw wedi'i gyhoeddi gan Cyfoeth Naturiol Cymru, o'r enw 'Canllaw i’ch hawliau a’ch cyfrifoldebau fel perchennog glannau afon yng Nghymru'. Rydym yn buddsoddi arian i liniaru perygl llifogydd o afonydd, ond perygl llifogydd i eiddo yw hynny—rydych yn iawn—ac nid i erddi. Felly, rydych yn llygad eich lle. Rwy'n fwy na pharod i gyfarfod â chi i drafod y mater, ond mae arnaf ofn fod eich rhagdybiaeth yn gywir. Bydd yn rhaid i'ch etholwyr ofyn am gyngor i weld a all eu hyswiriant neu eu benthycwyr eu cynorthwyo. Fel arall, mae arnaf ofn nad ydym yn siŵr sut i'w helpu, ond rwy'n fwy na pharod i gyfarfod â chi ac i archwilio a oes rhywbeth y gellid ei wneud.

Hoffwn ddechrau drwy ddatgan buddiant, gan fy mod yn gynghorydd yn sir Ddinbych tan fis Mai 2022. Mae arnaf ofn y byddaf yn parhau i rygnu ymlaen am hyn ac yn swnio fel record wedi torri gan fy mod wedi crybwyll y cwestiwn hwn unwaith neu ddwy yn barod. Mae cymunedau Trefnant a Thremeirchion yn dal i ymdrin â chanlyniadau'r llifogydd ofnadwy yn sgil storm Christoph ar ddechrau'r flwyddyn. Cafodd y cysylltiad hanfodol rhwng y ddwy gymuned yn fy etholaeth ei erydu a'i olchi ymaith. Ni fydd pont hanesyddol Llannerch yn cael ei hailgodi am flynyddoedd, a dim ond os gall Cyngor Sir Dinbych sicrhau'r miliynau o bunnoedd sydd ei angen i ariannu'r gwaith ailadeiladu. Felly, Weinidog, a wnewch chi ymrwymo eich Llywodraeth i ddarparu'r cyllid a gweithio gyda'r cyngor i ail-greu'r cyswllt cymunedol allweddol a'r llwybr teithio llesol hanfodol hwn cyn gynted â phosibl?

Nid wyf yn hollol sicr sut y mae hynny'n gysylltiedig ag erydiad cyrsiau dŵr ar lannau afonydd, ond os hoffai'r Aelod ysgrifennu ataf eto a gofyn am gyfarfod, rwy'n fwy na pharod i wneud hynny.

Mae nifer o gymunedau ar lannau Llŷn wedi gweld tirlithriadau sylweddol dros y ddwy flynedd diwethaf. Y mwyaf amlwg oedd y tirlithriad mawr yn Nefyn yn ôl ym mis Ebrill, ond mae eraill wedi bod yno ac ar draws yr arfordir ers hynny. Yn wir, mae'r British Geological Survey wedi clustnodi Nefyn fel parth perygl tirlithriad. Mae'r tirlithriadau yma yn bygwth bywydau ac eiddo, ac yn achos poen meddwl sylweddol i drigolion cymunedau glan morol. Pa sicrwydd felly fedrwch chi ei roi i drigolion Nefyn a'r glannau yno sydd o dan fygythiad o dirlithriadau fod y Llywodraeth a'r cyrff perthnasol yn ymgymryd â gwaith angenrheidiol i ddiogelu eiddo a bywyd yn y mannau o dan fygythiad fel Nefyn a chymunedau eraill Llŷn? Diolch.

14:00

Diolch am y cwestiwn.

Mae hwn yn faes cyfreithiol cymhleth iawn. Felly, weithiau, mae cwrs afon yn eiddo i rywun, weithiau mae cwrs yr afon gyfan yn eiddo iddo. Mae'n un o ffeithiau cyfraith gyffredin, serch hynny, fod glannau afon yn eiddo i'r adeiladau sydd wrth ymyl ac yn cynnwys y cwrs dŵr ei hun, oni bai ei bod yn bosibl dangos bod y cwrs dŵr cyfan yn eiddo i rywun. Felly, mae'n dibynnu ar y sefyllfa o ran perchnogaeth a sut beth yw'r seilwaith uwch eu pennau. Mae gennym risgiau amddiffyn rhag llifogydd ar gyfer eiddo ac ar gyfer seilwaith, ond nid ar gyfer gerddi a mathau eraill o dir, yn anffodus. Felly, mae arnaf ofn ei fod yn gwestiwn mwy cymhleth na hynny. Byddwn yn hapus i archwilio gyda'r Aelod beth yn union rydym yn edrych arno.

Yn anffodus, mae hwn yn ganlyniad i'r argyfwng newid hinsawdd rydym i gyd yn edrych arno. Rydym i gyd yn profi mwy o lawiad, gwyntoedd cryfach, problemau mawr iawn gyda stormydd. Felly, unwaith eto, rwy'n cydymdeimlo â'r bobl sy'n dioddef hyn. Mae ein system bresennol o amddiffyn rhag llifogydd, fel y dywedaf, yn cynnwys llifogydd i eiddo a seilwaith o'r fath, ond nid i'r math o erydiad y mae etholaethau Hefin David yn ei brofi. Byddwn yn hapus iawn i archwilio ymhellach gyda chi beth y gellir ei wneud mewn rhai amgylchiadau, ond mae arnaf ofn ei fod yn ddibynnol iawn ar batrymau perchnogaeth a materion eraill yn yr ardal.FootnoteLink

Trawsnewid Canol Trefi

4. Sut mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi trawsnewidiad canol trefi yng Nghanol De Cymru? OQ57335

Diolch am y cwestiwn.

Mae ein rhaglen Trawsnewid Trefi yn cefnogi cynaliadwyedd hirdymor canol ein trefi a'n dinasoedd drwy gynyddu nifer yr ymwelwyr a'u gwneud yn lleoedd deniadol i fod ynddynt. Mae canol trefi a dinasoedd ar draws rhanbarth Canol De Cymru wedi elwa o £13.8 miliwn o gyllid Trawsnewid Trefi ers mis Ionawr 2020.

Diolch, Ddirprwy Weinidog. Ddydd Sadwrn diwethaf, cyfarfûm â dau o lysgenhadon hinsawdd ieuenctid Cymru, Leo ac Alfred, sy'n byw yn ardal Pontypridd. Ymhlith y materion a drafodwyd gennym oedd canol trefi a sut y mae'n ymddangos bod rhai datblygiadau cyfredol ac arfaethedig yn colli cyfleoedd i wneud canol ein trefi'n wyrddach a chwarae mwy o ran yn ein hymateb i'r argyfwng hinsawdd a natur, yn ogystal â gwella ansawdd aer. Roeddent yn cyfeirio at rai enghreifftiau rhyngwladol arloesol megis gerddi fertigol, sy'n mynd y tu hwnt i blannu coed a photiau blodau, ac yn gofyn pam nad yw Cymru'n gwneud mwy yn hyn o beth. Roeddent yn cyfeirio nid yn unig at y manteision ond hefyd at sut y gall cymunedau lunio a chymryd perchnogaeth ar brosiectau o'r fath i ysbrydoli trigolion a gweithgarwch. Rwy'n ymwybodol eich bod wedi lansio grŵp gweithredu gweinidogol ar ganol trefi ac is-grwpiau, rhywbeth sydd i'w groesawu wrth gwrs i fynd i'r afael â'r heriau sy'n wynebu canol trefi, ond sut y byddwch yn sicrhau bod ymateb i'r argyfwng hinsawdd a natur yn ganolog i waith y grŵp hwn a bod awdurdodau lleol yn cael eu cefnogi a'u hannog yn weithredol i fod yn arloesol ac yn wyrdd yn eu datblygiadau canol trefi?

Rwy'n sicr yn cytuno â'r her—ac roeddwn yn meddwl bod yr Aelod wedi ymdrin yn wych â'r heclo y tu ôl iddi ac mae'n haeddu pwyntiau am hynny. [Chwerthin.]

Yn sicr, credaf fod enghreifftiau mewn prosiectau adfywio o dai bioffilig, yn sicr mae yna un yn Abertawe sy'n edrych yn addawol iawn, ac rwy'n sicr yn credu bod gan y llysgenhadon hinsawdd ifanc y mae wedi cyfarfod â hwy ddadl gref iawn, a byddwn yn awyddus i drafod gyda hwy a chyda hi beth arall y gellir ei wneud. Rydym wedi sefydlu tasglu gweinidogol ar gyfer canol trefi ac rwyf wedi gofyn i hwnnw fwrw ymlaen â'r adroddiad gan yr Athro Karel Williams a chan Archwilio Cymru i adfywio canol trefi, a byddwn yn hapus iawn i ofyn iddynt edrych yn benodol ar y pwyntiau y mae'n eu gwneud a sut y gallant blethu'r rheini i mewn i'w gwaith a'u hargymhellion.

Ddirprwy Weinidog, pa gymorth rydych yn ei roi i bartneriaid i geisio cael mannau gwefru ynni yng nghanol trefi? Oherwydd os ewch i ganolfannau siopa y tu allan i'r dref, mae llawer o'r cwmnïau preifat sy'n meddiannu'r canolfannau siopa hynny yn gosod mannau gwefru ar gyfer cerbydau trydan. Gwyddom fod Cymru ar ei hôl hi, yn anffodus, mewn perthynas â gosod y mannau gwefru hyn o gymharu â rhannau eraill o'r Deyrnas Unedig. Bydd angen dull cydgysylltiedig; felly, bydd angen i'r Llywodraeth weithio gydag awdurdodau lleol neu bartneriaid busnes eraill i sicrhau bod gan ganol trefi y mannau gwefru hyn fel eu bod yn ddeniadol i bobl sydd â cheir trydan, gan y gwyddom y bydd mwyfwy o ddefnydd arnynt yn y dyfodol. Pa gamau rydych yn eu cymryd i ymgysylltu â phartneriaid i sicrhau bod mwy o fannau gwefru yng nghanol trefi ledled Canol De Cymru?

14:05

Wel, credaf ein bod eisoes yn gwneud hynny. Rydym wedi lansio ein cynllun gweithredu ar gyfer gwefru cerbydau trydan yn ddiweddar, ac ar hyn o bryd mae gennym raglen, y flwyddyn ariannol hon, o fuddsoddiad mewn mannau gwefru yng nghanol trefi. Ac ymhell o fod ar ei hôl hi o gymharu â Lloegr, fel yr awgrymwch, o ran cyfran y ceir trydan sydd gennym yng Nghymru, mae gennym gyfran debyg o fannau gwefru ar gael ar gyfer y ceir sydd gennym. Er hynny, yn amlwg, wrth i nifer y ceir trydan gynyddu, fel rydym i gyd yn dymuno ei weld, mae angen inni gadw i fyny â hynny a chynyddu'r buddsoddiad. Rwy'n cytuno â'r pwynt y mae'n ei wneud, ond rwy'n credu ein bod yn gwneud cynnydd rhesymol.

Gwasanaethau Rheilffyrdd

5. Pa asesiad y mae'r Gweinidog wedi'i wneud o ansawdd gwasanaethau rheilffyrdd yng Nghymru? OQ57338

Diolch. Mae Trafnidiaeth Cymru yn monitro boddhad cwsmeriaid â'u gwasanaethau yn fisol fel yr holl weithredwyr trenau eraill. Ar hyn o bryd mae Trafnidiaeth Cymru ar ganol y tabl ac yn ymdrechu'n barhaus i wella gwasanaethau i deithwyr yn ystod cyfnod heriol gyda COVID a thywydd garw.

Diolch ichi am eich ateb. Dwi’n ddefnyddiwr pybyr iawn o wasanaethau trên. Yn fy 10 mlynedd i fan hyn yn y Senedd, dwi wedi gyrru i lawr efallai rhyw ddwywaith y flwyddyn. Dwi’n defnyddio’r trên bron yn ddieithriad os medra i, a dwi wedi defnyddio’r trên dair gwaith yn y tair wythnos diwethaf. Tair wythnos yn ôl, mi oeddwn i ddwy awr yn hwyr yn cyrraedd yn ôl i’r gogledd. Pythefnos yn ôl, mi ges i fy nal i fyny yn nhrafferthion a shambles, os caf i ddweud, gwasanaethau trên penwythnos rygbi—roeddwn i dros awr yn hwyr yn cyrraedd adre. Ac yr wythnos diwethaf hefyd, mi oeddwn i awr yn hwyr yn cyrraedd Caerdydd. Nawr, dwi’n rhywun sydd eisiau defnyddio trenau, ond mae’n rhaid i mi ddweud, dwi yn colli ffydd yn y gwasanaeth ac yng ngallu Trafnidiaeth Cymru i redeg y gwasanaeth. Felly, rydych chi’n addo gwelliant ers blynyddoedd, fel rŷn ni wedi clywed yn barod y prynhawn yma, ond pa mor amyneddgar ydych chi’n disgwyl i bobl fod, oherwydd erbyn ichi gael y gwasanaeth lan i lle rŷn ni i gyd eisiau ei weld, mi fydd y rhan fwyaf o bobl wedi rhoi lan?

Mae'n ddrwg gennyf glywed yr hyn a ddywedodd Llyr Gruffydd am ei brofiad yn teithio ar y trên, a sut y mae'n ysgwyd ei hyder. Yn amlwg, os yw hynny'n dechrau digwydd, mae gennym broblemau sylweddol. Credaf fod angen inni ddeall yr ystod o wahanol bwysau sy'n wynebu'r system drenau yng Nghymru, ac ar draws y DU ar hyn o bryd. Nid wyf yn credu bod Trafnidiaeth Cymru yn arbennig o wahanol gyda rhai o'r pethau y mae'n rhaid iddynt ymdopi â hwy. Mae difrod wedi cael ei wneud i nifer o drenau, sydd wedi lleihau nifer y cerbydau sydd ar gael, ac mae'r ffaith nad yw Avanti West Coast yn adfer gwasanaethau ar draws gogledd Cymru hefyd wedi cael effaith ac wedi creu rhywfaint o orlenwi. Rwy'n credu bod Trafnidiaeth Cymru yn ymwybodol iawn o hynny ac yn gweithio'n galed arno. Fel y soniodd Llyr Gruffydd yn deg yn ei gwestiwn, ni allwn osgoi effaith hirdymor y tanfuddsoddiad a gawsom, ac mae hynny'n amlygu ei hun yn awr. Ond nid oes amheuaeth fod pwysau arbennig o drwm ar rai gwasanaethau ar hyn o bryd ac mae Trafnidiaeth Cymru'n gweithio'n galed i'w datrys.

Weinidog, a wnewch chi ymuno â mi a chroesawu'r newyddion am ailgyflwyno gwasanaethau rheilffordd uniongyrchol o Crosskeys i Gasnewydd, o ddydd Sul, 12 Rhagfyr, mewn pryd ar gyfer y Nadolig? Nid camp fach mo hon a dyma fydd y gwasanaeth rheilffordd uniongyrchol cyntaf i deithwyr o gymunedau Islwyn i Gasnewydd mewn bron i 60 mlynedd. Ers fy ethol, rwyf wedi ymgyrchu dros ailgysylltu gwasanaethau rheilffyrdd yn Islwyn i Gasnewydd—dinas falch Gwent—ac rwyf wrth fy modd fod Llywodraeth Lafur Cymru yn cyflawni'r addewid hwnnw a wnaeth i bobl Islwyn. Weinidog, pa gamau y bydd Llafur Cymru yn eu cymryd i gyflawni ein haddewid o sicrhau gwasanaeth trenau newydd i deithwyr o Lynebwy i Gasnewydd, er mwyn sicrhau y gellir ailgysylltu dinasyddion Trecelyn yn uniongyrchol â Chasnewydd, lleihau'r tagfeydd ar ein ffyrdd, gwyrddu ein cymoedd ymhellach, a glanhau ein hawyr?

Wel, nid yn unig y byddaf yn ymuno â chi i groesawu gwasanaeth Crosskeys, ond mewn gwirionedd, rwy'n codi am 6 o'r gloch fore Llun er mwyn dal gwasanaeth rheilffordd Crosskeys a'i weld yn dod i mewn i Gasnewydd, felly nid wyf yn credu y gall unrhyw un yn y Siambr gwestiynu fy ymrwymiad. Mae'n enghraifft berffaith o'r hyn rydym wedi gallu ei wneud, er nad yw seilwaith rheilffyrdd wedi'i ddatganoli i Gymru—i gamu i'r adwy lle mae Llywodraeth y DU wedi methu sicrhau bod pobl ein cymunedau yn cael y gwasanaeth y maent yn ei haeddu.

Rydym wedi gallu sicrhau bod swm sylweddol o arian ar gael eleni i fuddsoddi yn yr estyniad tuag at Lynebwy. Mae angen camau gweithredu gan Lywodraeth y DU a Network Rail, ac rydym yn siarad â hwy ynglŷn â chyflymu'r gwaith hwnnw. Roeddwn yn falch iawn o ddarllen argymhelliad Syr Peter Hendy yn ei adroddiad yn yr 'Adolygiad o Gysylltedd yr Undeb' yr wythnos o'r blaen: mae Llywodraeth y DU yn gwneud mwy i wella gwasanaethau rheilffyrdd i mewn i Gymru ac yng Nghymru. Roedd hefyd yn llwyr groesawu argymhellion adolygiad Burns, i ymdrin â thagfeydd o amgylch Casnewydd, ac mae rhan o hynny'n golygu buddsoddi yng nghyswllt rheilffordd Glynebwy, a gwrthododd awgrym y Prif Weinidog y dylai Llywodraeth y DU adeiladu M4 a diystyru datganoli, gan anwybyddu ewyllys ddemocrataidd y bobl yn llwyr, a dywedodd yn benodol mai'r ateb i drafnidiaeth gyhoeddus a nodwyd gan Lywodraeth Cymru, drwy Gomisiwn Trafnidiaeth De-ddwyrain Cymru, oedd y ffordd gywir ymlaen. Felly, credaf y dylai'r Ceidwadwyr Cymreig ddangos ychydig o wyleidd-dra wrth gydnabod bod adroddiad eu Llywodraeth eu hunain wedi gwrthod galwad y maent wedi bod yn ei gwneud yn y Siambr hon, ac rwy'n gobeithio, gyda'n gilydd, y gallwn symud ymlaen a chanolbwyntio ar fuddsoddi mewn trafnidiaeth gyhoeddus a disgwyl i Lywodraeth y DU chwarae ei rhan yn hynny.

14:10

Dros y penwythnos, cysylltodd etholwr â mi a ddywedodd, 'Euthum ar y trên o Gaerdydd tua 3.23 a chyrhaeddais Gaer ar ôl hanner nos ar drên a ddylai fod wedi cyrraedd am 6.23 p.m. Mae teithwyr eraill a minnau'n credu bod Trafnidiaeth Cymru yn ymwybodol o'r broblem cyn inni adael gorsaf Caerdydd Canolog. Digwyddodd hyn ar 17 Tachwedd.'

Ddydd Llun diwethaf, fel Llyr, ar y nawfed ar hugain, archebais fy nhocyn o Wrecsam i lawr yma, ond gwyddwn fod yna broblemau. Ffoniais Trafnidiaeth Cymru, ac fe wnaethant gadarnhau bod fy nhrên wedi'i ganslo ond dywedasant fod yr un nesaf ar amser. Pan gyrhaeddais, roedd yr arwyddion uwchben, hyd at yr amser cyrraedd, yn dangos i mi a'r teithwyr eraill fod y trên ar amser. Ond yr eiliad roedd y trên i fod i gyrraedd, dywedodd yr uchelseinydd fod 'y trên wedi'i ganslo'. Bu'n rhaid inni aros awr a hanner arall am y trên nesaf mewn tywydd rhewllyd, gyda'r ystafell aros dan glo am fod Trafnidiaeth Cymru bellach yn cloi ystafell aros Wrecsam am 6 p.m. Y broblem yma yw—rwy'n deall yn amlwg fod problemau'n digwydd gyda'r trac, ac mae'n rhaid ymdrin â hwy, ond cafwyd methiant o ran gofal teithwyr, methiant o ran darparu gwybodaeth i deithwyr, a allai fod wedi atal pobl rhag gorfod aros ar y platfform cyhyd mewn amgylchiadau mor arw. Felly, sut rydych yn cynnig mynd i'r afael â'r broblem wybodaeth honno, fel bod teithwyr yn cael eu diogelu rhag sefyllfaoedd tebyg?

Wel, mae'n ddrwg iawn gennyf glywed am y profiad a gafodd yr Aelod a'i gyd-deithwyr, ac mae'n amlwg nad yw hynny'n ddigon da. Mae Trafnidiaeth Cymru yn wynebu heriau gweithredol difrifol ar hyn o bryd, a chredaf fod angen iddynt ystyried ei brofiad, a gofynnaf iddynt ymchwilio i'r amgylchiadau penodol hyn ac ystyried y pwynt a wnaeth, a'r ddealltwriaeth y mae wedi'i dangos pan fo anawsterau'n digwydd, fod cyfathrebu'n bwysicach nag ar unrhyw adeg arall. Felly, credaf fod gwersi i'w dysgu o hynny, a byddaf yn siarad â hwy ac yn ysgrifennu ato yn ei gylch.

Adfywio Canol Trefi

6. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am flaenoriaethau Llywodraeth Cymru ar gyfer adfywio canol trefi? OQ57321

Diolch. Mae ein rhaglen Trawsnewid Trefi yn parhau i gyflawni ein blaenoriaethau ar gyfer canol trefi, sy'n cynnwys addasu adeiladau gwag at ddibenion gwahanol, gwella amrywiaeth gwasanaethau, cynyddu mannau gwaith a byw hyblyg, a chreu mwy o fannau gwyrdd cymunedol. Mae'r rhaglen wedi darparu £136 miliwn ledled Cymru yn benodol ar gyfer adfywio canol trefi.

Ddirprwy Weinidog, efallai eich bod yn ymwybodol fy mod wedi ymuno â'r Gweinidog Newid Hinsawdd yn ddiweddar ar gyfer agoriad swyddogol y Cynon Linc newydd yn Aberdâr. Wedi'i reoli gan Age Connects Morgannwg, a'i ariannu drwy gronfa gofal integredig Llywodraeth Cymru, mae hwn wedi troi adeilad cymunedol blinedig yn gyfleuster modern, addas i'r diben yng nghanol y gymuned, ac mewn lleoliad amlwg yng nghanol y dref. Felly, ym mha ffordd arall y mae Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda'r sector cyhoeddus, yn benodol, a rhanddeiliaid eraill, i gyflwyno cynlluniau i adfywio canol ein trefi?

Diolch. Ie, a gwn fod y Gweinidog wedi mwynhau ymweld â'r Cynon Linc a chafodd y prosiect a'r gwaith roeddent wedi'i wneud yno i ddod â gwasanaethau at ei gilydd argraff fawr arni. A chredaf fod hynny'n enghraifft o'r ffordd y mae angen inni ailystyried canol trefi—nid fel mannau siopa yn unig, oherwydd mae natur manwerthu wedi newid y tu hwnt i adnabyddiaeth yn ystod y 30 mlynedd diwethaf, gyda datblygiadau y tu allan i'r dref, gyda thwf archfarchnadoedd a chyda'r newid i siopa ar-lein. Mae angen inni feddwl am ganol trefi o'r newydd fel mannau lle mae pobl yn cyfarfod a lle darperir gwasanaethau.

Mae gennym bolisi 'canol trefi yn gyntaf' yn awr ar gyfer darparu gwasanaethau cyhoeddus, ac rydym yn annog pob darparwr gwasanaeth i edrych yn gyntaf a ellir darparu lleoliad yng nghanol y dref ai peidio, a chredaf mai dyna'r ffordd ymlaen. Fel y soniais yn gynharach, rydym wedi cyhoeddi adroddiadau ym mis Gorffennaf eleni, gan yr Athro Karel Williams, i ddyfodol canol trefi, ac ym mis Medi, cyhoeddodd Archwilio Cymru eu hadroddiad eu hunain a oedd yn adleisio llawer o'r argymhellion, ac rydym wedi gofyn yn benodol i'r tasglu gweinidogol ar ganol trefi edrych ar y ddau adroddiad. Ac un o'r pethau rwy'n gofyn iddynt edrych arnynt yw annog y sector cyhoeddus a darparwyr gwasanaethau i feddwl am ganol trefi fel mannau lle maent yn cyflawni eu gwaith.

14:15
Mannau Gwyrdd

7. Sut mae Llywodraeth Cymru yn gweithio gydag awdurdodau lleol i wella mannau gwyrdd? OQ57320

Rydym wrthi'n gweithio gyda phob awdurdod lleol ledled Cymru i wella mannau gwyrdd drwy nifer o fentrau, megis ein grant creu lleoedd Trawsnewid Trefi, cefnogi parc rhanbarthol y Cymoedd, ariannu partneriaethau natur lleol a'n 'Adeiladu Lleoedd Gwell', sy'n anogaeth bellach i greu mannau gwyrdd hygyrch.

Hoffwn ddiolch i'r Gweinidogion am eu hymrwymiad i wella mannau gwyrdd ledled Cymru. Ym Mhen-y-bont ar Ogwr a Phorthcawl, mae etholwyr o bob oed a chefndir yn mynegi'r angen am fwy o fannau gwyrdd yn eu cymunedau ac i ddiogelu a gwella'r mannau presennol. Yn ddiweddar, cefais syniadau gan ddisgyblion yn Ysgol Gynradd West Park, Ysgol Gynradd Porthcawl ac Ysgol Gynradd Nottage ynglŷn â'u parc delfrydol. Cyfuniad o natur a llesiant oedd y themâu pwysicaf i gynifer o'r disgyblion, gyda syniadau'n cynnwys blodau gwyllt ar gyfer bioamrywiaeth, gerddi therapi a phlannu coed. Felly, rwyf hefyd yn croesawu'r grant o £580,000 gan Lywodraeth Cymru a gafodd Cyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr ar gyfer prosiect rhwydwaith natur Cwm Taf, a fydd yn gweld cynifer o leoedd yn cael eu gwella. Ac yng ngoleuni syniadau'r myfyrwyr, a gaf fi ofyn i'r Gweinidog sicrhau y bydd llesiant meddyliol a chorfforol yn rhan o'r strategaethau parhaus i wella ein mannau gwyrdd?

Yn sicr. Mae egwyddorion rheoli adnoddau naturiol yn gynaliadwy yn rhoi nifer o fanteision, yn enwedig llesiant meddyliol a chorfforol, wrth wraidd unrhyw gynllun strategol i greu neu wella mannau gwyrdd yng Nghymru. Yn wir, fel y gwyddoch, Sarah, mae prosiect rhwydwaith Cwm Taf y sonioch chi amdano yn datblygu arferion newydd ar gyfer rheoli mannau gwyrdd yn rhanbarth bwrdd iechyd Cwm Taf, yn unol â Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015, gan ddefnyddio cynllun llesiant y bwrdd gwasanaethau cyhoeddus—felly, cynllun integredig iawn sy'n cyfateb yn dda i'r parc delfrydol a gaiff ei wireddu o ganlyniad, gobeithio. Mae'r cynllun yn nodi rhwydwaith cysylltiedig o 20 o fannau gwyrdd i'w rheoli fel ateb ar sail natur ar gyfer gwella iechyd a llesiant trigolion lleol. Mae uchafbwyntiau'r prosiect yn cynnwys cynyddu mynediad i rieni â phlant blynyddoedd cynnar, cynyddu mynediad i bobl hŷn, cynyddu mynediad i bobl sy'n rhannol ddall a darparu mannau ar gyfer ymwybyddiaeth ofalgar.

Rydym hefyd yn cyflawni amcanion iechyd a llesiant tebyg drwy'r cynllun galluogi adnoddau naturiol a lles sydd ar y gweill neu ar fin dechrau ledled Cymru, ac rwy'n falch iawn o glywed am frwdfrydedd a dyfeisgarwch y disgyblion yno. Un o bleserau gwirioneddol y swyddi hyn—mae llawer o anfanteision, ond un o'r pleserau gwirioneddol—yw cyfarfod â phobl ifanc, gwrando ar eu gobeithion a'u breuddwydion a gwybod bod gennych allu i roi rhai o'r rheini, o leiaf, ar waith. Felly, rwy'n ei groesawu'n fawr, ac rwy'n falch iawn y byddwn yn gallu gwireddu'r parc delfrydol hwnnw'n fuan iawn.

Busnesau a Chynaliadwyedd Amgylcheddol

8. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gyda Gweinidog yr Economi ynghylch cefnogi busnesau i ddod yn amgylcheddol gynaliadwy? OQ57310

Diolch. Rwy'n cael trafodaethau rheolaidd gyda Gweinidog yr economi ar sut y gall Busnes Cymru adlewyrchu'r angen i fynd i'r afael â'r argyfyngau hinsawdd a natur. Y bore yma, cyfarfûm ag ef i drafod canlyniadau'r astudiaeth fanwl, a gyhoeddwyd gennym yn gynharach y prynhawn yma, o sut y gallwn sicrhau mwy o ynni adnewyddadwy a'r cyfleoedd economaidd sy'n deillio o hynny, ar gyfer y gadwyn gyflenwi, ond hefyd i grynhoi mwy o gyfoeth yng Nghymru fel y gellir cadw ffyniant o'n hadnoddau naturiol yma yn ein cymunedau.

Diolch, Ddirprwy Weinidog. Yn ddiweddar, cynhaliodd Cymdeithas y Cyfrifwyr Ardystiedig Siartredig arolwg o fentrau bach a chanolig yng Nghymru ar eu cynlluniau i wneud eu hunain yn fwy cynaliadwy yn amgylcheddol. Dywedodd perchnogion busnesau bach mai'r prif beth sy'n rhwystro busnesau rhag gwneud eu gweithrediadau'n fwy cynaliadwy oedd diffyg amser ac adnoddau i weithredu strategaethau amgylcheddol. Tynnodd penaethiaid cwmnïau sylw hefyd at eu diffyg arbenigedd eu hunain ar ble i ddechrau gyda chynlluniau cynaliadwyedd, tra'n adrodd am heriau wrth gael y gefnogaeth ariannol gywir o ffynonellau traddodiadol. Ddirprwy Weinidog, yng ngoleuni'r canfyddiadau hyn, a wnewch chi ymrwymo i drafod, gyda Gweinidog yr Economi, ffyrdd o ddarparu'r arweiniad ymarferol a'r cyllid y mae busnesau bach a chanolig yng Nghymru eu hangen i fynd i'r afael â'r mater pwysig hwn? Diolch.

Wel, rwy'n sicr yn cydnabod yr heriau y mae busnesau bach a chanolig eu maint yn eu hwynebu wrth edrych y tu hwnt i bwysau tymor byr rhedeg busnes prysur mewn cyfnod heriol, ac wrth gwrs, maent wedi cael cyfnod arbennig o heriol dros y ddwy flynedd ddiwethaf. Wrth gwrs, nid yn unig ei bod hi'n briodol ymdrin â chynaliadwyedd amgylcheddol, mae'n gwneud lles yn y tymor byr i'r busnesau eu hunain hefyd o ran lleihau costau eu hallbwn ynni, yn ogystal â bod mewn cytgord â'u cwsmeriaid a'r pryder cynyddol mewn perthynas â newid hinsawdd. Dros y misoedd nesaf, bydd Busnes Cymru yn cryfhau eu gwaith allgymorth gyda'r gymuned micro a BBaCh i helpu i wireddu manteision gweithredu'n wahanol, a byddant yn canolbwyntio ar gamau allweddol yr addewid twf gwyrdd i sicrhau eu bod yn ymwybodol o newidiadau rheoleiddiol, arferion da o ran dylunio cynnyrch a gwasanaethau ac wedi'u cysylltu â'r cymorth sydd ar gael i fwrw ymlaen â'u huchelgeisiau gwyrdd.

14:20
Ystadau Tai

9. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru'n eu cymryd i sicrhau bod adeiladwyr yn cwblhau ystadau tai i safon foddhaol? OQ57327

Mae adeiladwyr yn gyfrifol am sicrhau bod cartrefi newydd yn cydymffurfio â'r rheoliadau adeiladu. Bydd y Bil Diogelwch Adeiladau yn nodi cyfrifoldebau clir dros gydymffurfio ac yn darparu ffordd o wneud iawn pan fo pethau'n mynd o chwith.

Diolch, Weinidog. Mae wedi dod i'r amlwg i mi nad oes mesurau digonol mewn lle i fynd i'r afael â'r broblem enfawr sy'n bodoli wrth i rai adeiladwyr fethu â chwblhau ystadau tai i safon foddhaol. Mae nifer o achosion ble mae rhywun yn prynu tŷ dan yr argraff gamarweiniol y bydd isadeiledd fel lonydd, palmentydd, goleuadau stryd ac yn y blaen yn cael eu cwblhau unwaith y bydd yr holl dai yn yr ystad yn cael eu gwerthu cyn cael eu gadael ar ôl i fyw mewn amodau byw peryglus am flynyddoedd os nad am byth. Mae awdurdodau lleol yn dweud nad oes ganddyn nhw'r grymoedd i weithredu ar hyn, tra bod Llywodraeth Cymru yn honni mai mater i'r awdurdodau cynllunio lleol ydyw, ac mae'r anghyfiawnder hwn hyd yn oed yn waeth mewn achosion ble mae rheolaeth dros adeiladu wedi ei allanoli i gwmnïau preifat. Yn yr achosion hyn, nid yw'r awdurdodau cynllunio lleol yn gwneud unrhyw waith ymchwilio na gorfodi pan fo gwaith diffygiol clir. Felly, a wnaiff Llywodraeth Cymru gynnal ymchwiliad i mewn i hyn er mwyn sicrhau nad oes unrhyw un yn gorfod byw mewn amodau anniogel? Diolch.

Diolch, dyna gymysgedd o un neu ddau o bethau. Mae fy nghyd-Aelod, Hefin David, wedi bod yn sôn ers cryn dipyn o amser am gysylltu ystadau a'r taliadau rheoli ystadau sydd weithiau'n cael eu gadael gyda pherchnogion cartrefi yn sgil hynny. Mae hon yn parhau i fod yn broblem wirioneddol, oherwydd mae'n rhywbeth a negodwyd rhwng y datblygwr a'r awdurdod lleol, naill ai drwy gytundeb priffyrdd, adran—rwy'n anghofio; 328, rwy'n credu, ond peidiwch â'm dyfynnu—un o adrannau Deddf Priffyrdd 1980 sy'n cysylltu'r briffordd, neu'n wir, cytundeb cynllunio adran 106, sy'n rhoi rhwymedigaethau ar y datblygwyr. Yna, mae awdurdodau lleol yn aml yn mabwysiadu'r ffyrdd hynny ac yn cymryd rheolaeth drostynt fel rhan o'u rhwydwaith statudol, ond nid oes rhaid iddynt wneud hynny, ac mae'n fater o negodi rhwng yr awdurdod lleol a'r datblygwr ynghylch pa gysylltiad, os o gwbl, a wneir i'r ystâd honno.

Rydym eisoes wedi cynnal nifer o grwpiau gorchwyl a gorffen ar ffyrdd heb eu mabwysiadu ac ystadau heb eu cwblhau, ac rydym wedi cael golwg ar rai o ganlyniadau'r rheini. Maent yn hynod gymhleth. Mae ffyrdd heb eu mabwysiadu o bob siâp a maint ledled Cymru. Mae llawer o berchnogion tai yn byw ar ffordd heb ei mabwysiadu. Dylwn ddatgan buddiant, Ddirprwy Lywydd, a dweud fy mod yn byw ar un fy hun ac yn hapus iawn i wneud hynny. Nid wyf eisiau i'r ffordd gael ei mabwysiadu gan neb ac nid yw'n achosi problem. Mae deiliaid tai eraill yn byw ar ffyrdd ac ystadau heb eu mabwysiadu lle mae'n rhaid iddynt dalu ffi reoli am hynny ac mae yna delerau ac amodau didostur iawn pan fyddant yn prynu'r tai hynny ar gyfer yr hyn sy'n digwydd os nad ydych yn talu'r ffioedd. Fel y dywedais, mae Hefin David wedi tynnu fy sylw at hyn droeon.

Rydym yn gweithio'n galed iawn fel rhan o'n Bil Diogelwch Adeiladau i roi cyfres o rwymedigaethau penodol iawn ar adeiladwyr, datblygwyr a chwmnïau rheoli ar gyfer pwy fydd yn gyfrifol am beth wrth fwrw ymlaen. Nid yw hynny'n datrys y broblem ar hyn o bryd. Rydym wedi bod yn gweithio'n galed iawn gydag awdurdodau lleol i sicrhau eu bod yn negodi'r 106 o gytundebau fel bod y cyfrifoldeb yn trosglwyddo a bod y datblygwr yn rhoi'r math cywir o'r hyn a elwir yn swm gohiriedig i'r gronfa i dalu am waith cynnal a chadw parhaus, ond nid oes amheuaeth ei bod yn broblem, ac mae'n un barhaus. Rydym yn gweithio'n galed iawn, ac rwy'n hapus iawn i drafod y problemau gyda hyn gydag unrhyw Aelod. Fel y dywedais, rwyf wedi eu trafod droeon gyda Hefin David. Rydym yn gweithio'n galed iawn gyda Llywodraeth y DU ar hyn o bryd ar y Bil diwygio cyfraith lesddaliad, ond mae'r tai hyn yn y canol rhyngddynt, felly maent yn dai rhydd-ddaliad, ond mae ganddynt ddarpariaethau tebyg i dai lesddaliad bron o ran rheolaeth yr ystâd. Felly, rydym yn gobeithio y bydd hynny'n rhan o'r diwygiadau a gyflwynwn; os nad ydyw, byddwn yn deddfu yma yng Nghymru i wneud hynny.

2. Cwestiynau i Weinidog y Gymraeg ac Addysg

Yr eitem nesaf yw cwestiynau i Weinidog y Gymraeg ac Addysg, ac yn gyntaf, Sam Rowlands.

Colli Amser Ysgol

1. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru'n eu cymryd i leihau'r amser ysgol a gaiff ei golli yn ystod pandemig COVID-19 yng Ngogledd Cymru? OQ57329

Rwyf wedi cyflwyno'r fframwaith rheoli heintiau lleol a'r pecyn cymorth ategol i gynorthwyo ysgolion i gyflwyno mesurau ychwanegol yn seiliedig ar drosglwyddiad cymunedol lleol; er enghraifft, yng Ngwynedd, rydym wedi cynyddu'r cynnig o brofi yn ddiweddar am gyfnod cyfyngedig mewn ymateb i angen lleol. Rydym yn trafod yn gyson â chyfarwyddwyr addysg ledled Cymru ynglŷn ag amrywiaeth o faterion, gan gynnwys, ar hyn o bryd, trefniadau diwedd tymor. Oherwydd ein hymrwymiad i gynnal gallu plant i ddysgu yn yr ysgol, mae pob awdurdod lleol ledled Cymru yn blaenoriaethu cadw eu hysgolion ar agor tan ddiwedd y tymor a chynllunio ar y sail honno.

14:25

Diolch ichi, Weinidog. Mae'n braf clywed yr ymgysylltiad rydych yn ei gael gydag ysgolion a chyda'r cyfarwyddwyr addysg mewn awdurdodau lleol hefyd oherwydd, wrth gwrs, mae disgyblion yng Nghymru, yn anffodus, wedi cael llai o amser wyneb yn wyneb mewn ysgolion na chymheiriaid ar draws y Deyrnas Unedig yn ystod y pandemig. Ac rwy'n siŵr y byddech yn cydnabod bod dysgu ar-lein—er bod ganddo ei le, nid oes dim byd tebyg i ddisgyblion yn dod at ei gilydd a'r manteision sy'n deillio o ddysgu wyneb yn wyneb, gan ganiatáu i athrawon ddarparu arsylwi a chymorth priodol. Ac wrth gwrs, mae'r rhyngweithio wyneb yn wyneb hwn yn caniatáu i ysgolion gefnogi llawer o'n dysgwyr iau, yn enwedig, gyda datblygiadau pwysig, ac mae lleferydd yn un o'r rheini. A nodais eich datganiad yn y Siambr fis diwethaf ar lafaredd a darllen plant, a'ch sylwadau fod sgiliau siarad, gwrando a darllen, wrth gwrs, yn hanfodol i bob agwedd ar ein bywydau, ac roeddwn yn croesawu clywed y pethau hynny'n cael eu dweud. Ond hoffwn fynd gam ymhellach ar hyn—ac efallai fod angen imi ddatgan buddiant, gyda thri phlentyn yn yr ysgol gynradd. Ond Weinidog, pa asesiad a wnaethoch o effeithiau colli amser yn yr ysgol ar leferydd plant? Pa sgyrsiau a gawsoch gyda'r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol i wella'r sefyllfa a sicrhau bod mynediad ar gael at rai a allai fod angen y cymorth ychwanegol hwnnw?

Wel, diolch i'r Aelod am y cwestiwn atodol hwnnw. Wrth gwrs, mae'n gywir i ddweud bod plant yn dysgu orau pan fyddant mewn ystafell ddosbarth gyda'u cyfoedion a chyda'u hathrawon yn dysgu wyneb yn wyneb. Wrth gwrs, cafwyd adegau pan na fu hynny'n bosibl ac wrth gwrs, mewn rhai rhannau o Gymru mae hynny'n parhau i fod yn heriol o wythnos i wythnos ar hyn o bryd. Ond mae'n fwriad gan bawb ar draws y system addysg gyfan yng Nghymru i sicrhau cymaint o gyfleoedd â phosibl i blant fod yn dysgu'n ddiogel mewn ystafelloedd dosbarth gyda'u cyfoedion, fel y dywedaf. Credaf ei bod yn wir dweud ein bod wedi gwneud cynnydd sylweddol yn yr amgylchiadau anodd dros y 18 mis diwethaf ar ddatblygu'r cynnig dysgu o bell a dysgu cyfunol yn sylweddol iawn o gymharu â'n sefyllfa ar ddechrau'r pandemig, yn naturiol, ond prin fod angen dweud mae'n debyg nad yw hynny mor foddhaol â bod yn yr ysgol.

Soniodd am y datganiad a wneuthum nifer o wythnosau'n ôl. Rwyf mewn trafodaethau rheolaidd gyda'r Gweinidog iechyd mewn perthynas â'r mater hwnnw. Roedd yn seiliedig ar ein dealltwriaeth fod heriau wedi bod i ddisgyblion iau yn enwedig o ran llafaredd a'r camau datblygiadol cynnar, a dyna a ysgogodd y datganiad hwnnw. Ac fe welwch ddatblygiadau pellach yn y maes hwnnw dros yr wythnosau nesaf, a gobeithio y gallwch eu croesawu.

Mi ddylai popeth, wrth gwrs, gael ei wneud i atal colli mwy o ysgol, ond, efo nifer yr achosion mor uchel, mae yna broblemau ymarferol mewn ysgolion o sicrhau bod yna ddigon o staff ar gael i gadw dosbarthiadau ar agor ac, wrth gwrs, mae yna bryder go iawn a dealladwy iawn am drosglwyddiad o fewn ysgolion gan staff a rhieni sy'n cysylltu efo fi, yn cynnwys pryderon am effaith posib hynny ar allu teuluoedd i ddod at ei gilydd yn ddiogel dros y Nadolig. Felly, o gofio bod risg yr amrywiolyn omicron newydd yn dal i gael ei asesu, beth ydy neges y Gweinidog i'r rheini sy'n bryderus iawn ac y byddai'n ffafrio symud i ddysgu arlein, efallai dim ond am ychydig ddyddiau'n ychwanegol, yn y cyfnod yn arwain at y Nadolig?

Wel, mae'r Aelod yn iawn i ddweud, wrth gwrs, fod amgylchiadau omicron yn golygu ein bod ni'n gorfod cadw golwg gofalus iawn ar ddatblygiadau. Mae'r Cabinet wedi cwrdd heddiw a bydd yn cwrdd eto yfory. Mae'r peth o dan drosolwg dyddiol ar hyn o bryd oherwydd bod y darlun yn newid ac mae mwy o ddata'n cael eu cyflwyno a'r dystiolaeth yn dod yn amlycach fesul diwrnod. Felly, mae wir yn bwysig yn y cyfnod hwn nawr ein bod ni'n gwneud popeth y gallwn ni i sicrhau ein bod ni'n glynu wrth y rheoliadau sydd wedi bod mor bwysig i'n cadw ni'n ddiogel. Gwnes i ddatganiad ar ddechrau'r mis i sicrhau bod gennym ni approach cenedlaethol ar gyfer gwisgo mygydau mewn dosbarthiadau, ynghyd â mewn ardaloedd eraill yn ein hysgolion ni, oherwydd dydyn ni ddim eto yn gwybod yn union beth yw impact omicron, felly, dŷn ni eisiau sicrhau ein bod ni'n ofalus, yn sicr dros dro. 

O ran y galwadau oddi wrth rai i edrych ar ddiwrnodau olaf y tymor, mae rhai awdurdodau'n gorffen, wrth gwrs, ddiwedd wythnos nesaf, ac mae rhyw naw neu 10 yn gorffen yn agosach at y Nadolig. Rydyn ni wedi bod yn trafod hyn gyda swyddogion yn fewnol, wrth gwrs, a chydag awdurdodau lleol ledled Cymru, yn cynnwys y rheini sy'n mynd yn hwyrach tuag at y Nadolig. Fel rwy'n ei ddweud, mae awydd gan bawb ar hyn o bryd i sicrhau bod ein plant ni'n gallu bod yn eu hystafelloedd dosbarth. Fe gawn ni weld beth ddaw yn sgil omicron, fel rwy'n ei ddweud. Dyw'r sefyllfa ddim cweit mor straightforward efallai â jest dweud gan fod plant ddim yn yr ystafell ddosbarth bod hynny'n rhywbeth sydd yn diogelu o ran trosglwyddiad. Mae impact yn gallu dod ar wasanaethau cyhoeddus eraill ac yn ehangach na hynny. Mae, wrth gwrs, impact ar ddysgu a hefyd dyw e efallai ddim yn cymryd mewn i ystyriaeth bod cyfle i blant gymysgu y tu allan i'r ystafell ddosbarth beth bynnag. Felly, mae plant wedi colli cymaint o ddysgu dros y flwyddyn i 18 mis diwethaf, rŷn ni am sicrhau eu bod nhw'n cael pob cyfle posibl yn cynnwys yn ystod y diwrnodau hynny. Dyna'r sefyllfa ar hyn o bryd, ond fel rwy'n ei ddweud, rŷn ni'n cadw'r pethau yma o dan drosolwg cyson.

14:30
Cyfraddau Presenoldeb

2. Beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i helpu ysgolion i gynyddu cyfraddau presenoldeb ymhlith y disgyblion mwyaf difreintiedig yn dilyn cyhoeddi adroddiad diweddaraf Estyn? OQ57323

Mae'n bwysig fod gennym ddealltwriaeth gynhwysfawr o'r hyn sy'n digwydd ar lawr gwlad ar draws pob carfan o ddysgwyr. Mae adolygiad o batrymau presenoldeb ar y gweill ac rwy'n disgwyl canfyddiadau interim yn fuan, gyda'r adroddiad ym mis Chwefror y flwyddyn nesaf, a bydd canfyddiadau'r adolygiad hwnnw yn ein helpu i lywio datblygiad yr ymyriadau polisi wedi'u targedu.

Diolch, Weinidog. Un o'r datganiadau mwyaf arwyddocaol yn adroddiad blynyddol Estyn oedd bod bron bob arweinydd ysgol wedi rhoi blaenoriaeth i les eu staff a'u disgyblion yn hytrach na'u lles eu hunain. A deallaf yn iawn fod penaethiaid a staff sydd â chyfrifoldebau diogelu yn ysgwyddo baich trwm iawn mewn perthynas â lles disgyblion, yn enwedig y rhai nad ydynt eto wedi dychwelyd i'r ysgol yn dilyn y cyfyngiadau symud. Ac mewn rhai ffyrdd, mae ysgolion yn teimlo mai hwy yw'r pedwerydd gwasanaeth brys, oherwydd er bod ganddynt blant agored i niwed o'u blaenau neu ar flaen eu meddyliau, mae'r rhan fwyaf o'r gwasanaethau cymorth eraill y gall ysgolion droi atynt fel arfer yn dal i weithredu ar-lein ac o adref. Felly, mae athrawon yn gorfod ymdrin â sefyllfaoedd heriol iawn. Credaf fod hyn yn arbennig o wir am fyfyrwyr nad ydynt wedi dychwelyd i'r ysgol eto. Nid plant sy'n hunanynysu'n briodol yw'r rhain; plant yw'r rhain nad ydynt wedi dod i'r ysgol ac er gwaethaf ymdrechion gorau ysgolion, maent yn dal i fod yn absennol. A gwyddom—

—gan yr heddlu fod cynnydd enfawr wedi bod mewn achosion o drais yn y cartref, cynnydd enfawr yn nifer y plant sy'n cael eu tynnu i mewn i linellau cyffuriau neu fathau eraill o gamfanteisio, a waethygwyd gan y cyfyngiadau symud. Felly, a ydych yn cytuno â mi, er eu bod yn fach o ran eu nifer, fod pob absenoldeb heb esboniad o'r ysgol, yn enwedig os nad ydynt wedi bod yn yr ysgol ers y cyfyngiadau symud, yn peri pryder mawr ynglŷn â lles pob disgybl, a bod yn rhaid i'r holl asiantaethau dan sylw roi blaenoriaeth i'w cael yn ôl i'r ysgol?

Wel, rwy'n cytuno'n llwyr â'r Aelod ar y pwynt cyntaf a wnaeth, sef bod staff addysgu a staff ysgol yn aml iawn wedi rhoi lles eu dysgwyr o flaen eu lles eu hunain. A hoffwn gofnodi eto heddiw fy niolch i'r holl weithlu addysg am yr ymdrechion anhygoel y maent wedi'u gwneud dros y 18 mis diwethaf, ond gan gydnabod yn benodol, rwy'n credu, pa mor heriol y mae'r tymor diwethaf wedi bod yn ein hysgolion.

A'r pwynt arall a wnaeth rwy'n awyddus i'w danlinellu yw mai unigolion yw'r rhain ac nid mater o rifau'n unig, fel y gwnaethoch chi gydnabod yn eich cwestiwn—mae pob achos unigol yn bwysig. Dyna pam, yn ogystal ag edrych ar batrymau presenoldeb ac absenoldeb, rwyf am gomisiynu gwaith i ddeall beth sy'n digwydd ar lawr gwlad a chael safbwyntiau arweinwyr ysgolion ynglŷn â pham y mae hyn yn digwydd yn benodol.

Ac felly, rwy'n gobeithio gallu cyhoeddi cymorth penodol, cyn diwedd y tymor hwn, i ddisgyblion sydd wedi dangos patrwm o absenoldeb ac i gynorthwyo ysgolion i ymgysylltu mwy â'r teuluoedd hynny. Ceir problem benodol mewn perthynas â rhai sy'n gymwys i gael prydau ysgol am ddim. Tueddai'r cyfraddau presenoldeb i fod yn is ymhlith y disgyblion hynny. Ac mae problem hefyd gyda disgyblion blwyddyn 11, sydd wedi tueddu i fod yn llai tebygol o fod yn bresennol. Felly, dyna ddwy o'r carfanau, ond hefyd y rhai y soniodd amdanynt yn ei chwestiwn. Mae'n bwysig iawn inni ddeall amgylchiadau unigol a gweithio gyda'r teuluoedd a'r dysgwyr hynny.

Weinidog, mae fy etholaeth yn gartref i un o'r cymunedau mwyaf difreintiedig yng Nghymru ac efallai yn y DU gyfan hyd yn oed. Yn anffodus, mae tlodi mor aml yn gysylltiedig â chyflawniad addysgol gwael, a gall fod yn gylch dieflig, gyda phlant rhieni sydd heb gael addysg dda yn llai tebygol o gael addysg dda. Fel y mae adroddiad Estyn yn ei nodi, bydd hyn wedi'i waethygu gan y pandemig, gan y bydd addysg gartref wedi bod yn heriol iawn i'r aelwydydd hynny. Er bod gan y Rhyl ddarpariaeth band eang dda, diolch byth, efallai na fydd aelwydydd tlotach yn gallu fforddio band eang na'r dyfeisiau sydd eu hangen i gael mynediad at ddysgu ar-lein. Weinidog, a wnewch chi ymuno â mi i groesawu Great British Tech Appeal Vodafone, sy'n gofyn inni gyfrannu ein hen ddyfeisiau, megis ffonau clyfar, cyfrifiaduron llechen a gliniaduron, iddynt hwy allu eu hadnewyddu a'u darparu i deuluoedd anghenus, ynghyd â data, galwadau a negeseuon testun am ddim? Weinidog, a wnewch chi ymrwymo i weithio gyda rhai fel Vodafone i sicrhau bod y cynllun o fudd i deuluoedd yn Nyffryn Clwyd ac ar draws Cymru?

14:35

Rwy'n sicr yn cytuno ag ef fod angen inni sicrhau bod y teuluoedd sy'n lleiaf abl i fforddio mynediad at fand eang a'r math o offer cyfrifiadurol y bydd llawer ohonom yn ei gymryd yn ganiataol yn gallu cael gafael arnynt er mwyn i'r cyfleoedd hynny fod ar gael i ddysgwyr, ni waeth beth fo'u hamgylchiadau. Yn ystod y flwyddyn ddiwethaf, mae Llywodraeth Cymru wedi ariannu gwerth tua £150 miliwn o gyfarpar a chysylltedd hefyd i gefnogi'r mathau hynny o ddysgwyr, er mwyn manteisio'n llawn ar y cyfleoedd dysgu cyfunol a dysgu o bell, y bu'n rhaid inni allu eu darparu dros y 18 mis diwethaf, yn anffodus. Credaf fod hynny'n rhoi llwyfan da iawn i ni yn y dyfodol mewn gwirionedd i alluogi'r dechnoleg honno i ddod yn fwy prif ffrwd efallai yn y ffordd rydym yn datblygu dysgu yn ein hysgolion, gan gynnwys yn y cwricwlwm newydd, er budd ein holl ddysgwyr, ni waeth beth fo'u hamgylchiadau.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Weinidog, fe fyddwch yn ymwybodol o'r achos ofnadwy a ddigwyddodd yn Solihull yng ngorllewin canolbarth Lloegr, lle bu farw Arthur Hughes, a oedd yn chwech oed, ar ôl cael ei gam-drin yn greulon a ffiaidd. Er i bryderon gael eu lleisio, collodd Arthur ei fywyd oherwydd methiannau sylweddol a chyffredinol. O safbwynt addysgol, Weinidog, rydym yn ymwybodol iawn yn awr o'r profiad a gawsom yn ystod y pandemig fod yr ysgol ar gyfer plant yn llawer mwy nag ar gyfer addysg yn unig—mae'n darparu rôl gymdeithasol bwysig, ehangach, gyda lle diogel i blant, gan sicrhau eu bod yn cael bwyd a chymorth. Mae hefyd yn rhywle y gellir nodi patrymau ymddygiad a chamdriniaeth gorfforol. Ac fel y gwelsom o achos dirdynnol Arthur, pe bai wedi bod yn yr ysgol, mae'n bosibl y gellid bod wedi sylwi ar y gamdriniaeth yn gynt.

Mae'n ddealladwy fod rhieni'n pryderu am yr achos dirdynnol hwn, Weinidog, ac yn gofyn am sicrwydd gennych chi a'r Llywodraeth yn awr fod cadernid gweithdrefnau diogelu mewn ysgolion, a'r safonau ar gyfer diogelu plant sy'n agored i niwed ledled Cymru, wedi eu sicrhau. Weinidog, mae angen inni hefyd sicrhau bod gennym—

—hyfforddiant ychwanegol i athrawon allu nodi arwyddion posibl o gamdriniaeth. Felly, a allwch ein sicrhau heddiw, Weinidog, y bydd gwersi'n cael eu dysgu o'r achos hwn, gan gynnwys yr effaith ddifrifol y mae'r cyfyngiadau symud a dim ysgol yn ei chael ar ein plant, yn enwedig plant sy'n agored i niwed?

Wel, a gaf fi ategu ei sylwadau ynglŷn ag achos trasig Arthur Labinjo-Hughes, y cyfeiriodd ato ar ddechrau ei chwestiwn, sy'n wers drist a sobreiddiol iawn i bob rhan o'r DU yn fy marn i? Mae gan bob lleoliad addysg yng Nghymru ddyletswydd gyfreithiol i sicrhau bod plant yn cael mynediad at amgylchedd dysgu diogel, ac rwy'n disgwyl ac yn deall, wrth gwrs, ar draws y system, fod ystyriaeth ddifrifol yn cael ei rhoi i'r cyfrifoldebau hyn. Mae Llywodraeth Cymru wedi cyhoeddi canllawiau statudol, 'Cadw dysgwyr yn ddiogel', i gynorthwyo ysgolion i greu a chynnal amgylchedd dysgu diogel i blant. Rhaid i bob ysgol nodi person diogelu dynodedig, a fydd yn sicrhau bod staff, dysgwyr a rhieni yn teimlo'n hyderus y gallant godi materion neu bryderon am ddiogelwch neu les dysgwyr, ac y byddant yn cael ystyriaeth ddifrifol. A rhaid i unrhyw un mewn lleoliad addysg, a gyflogir gan yr awdurdod lleol, adrodd wrth yr awdurdod lle mae achos rhesymol dros gredu bod plentyn mewn perygl o fod yn cael ei gam-drin, ei esgeuluso neu unrhyw fath arall o niwed. Mae gan bob awdurdod yng Nghymru swyddog arweiniol dynodedig ar gyfer diogelu mewn addysg, ac mae'r Hwb yn cynnal cyfres o fodiwlau e-ddysgu, a ddatblygwyd gan Lywodraeth Cymru, i gynorthwyo staff mewn lleoliadau addysg i ddeall y cyfrifoldebau diogelu hynny a'r ffordd orau o'u gweithredu.

Diolch. Weinidog, mae adroddiad Estyn a ryddhawyd yn gynharach yr wythnos hon yn eithaf damniol, rwy'n siŵr y byddwch yn cytuno. Roedd yn ddigon anodd pan oeddem ni yn yr ysgol, yn gymdeithasol, ond yn awr i bobl ifanc mae ganddynt lawer mwy i ymdopi ag ef, gyda phwysau ychwanegol ffonau a chyfryngau cymdeithasol, ac mae'n fy ngwneud yn falch nad wyf fi yn yr ysgol mwyach, ond fel rhiant, mae'n fy mhoeni'n ddyddiol.

Mae adroddiad Estyn sydd newydd gael ei ryddhau yn peri gofid mawr ac mae wedi tynnu sylw at y sefyllfa drasig y mae myfyrwyr ynddi gyda chymaint o aflonyddu rhywiol gan gyfoedion yn digwydd mewn ysgolion. Gydag adroddiadau fod plant mor ifanc ag 11 oed dan bwysau i ddarparu lluniau amhriodol, a nifer yr achosion o aflonyddu rhywiol mewn ysgolion yn codi, a'r cynnydd yn nifer y bobl nad ydynt yn rhoi gwybod am yr achosion hyn yn codi, rhaid gofyn cwestiynau difrifol, Weinidog, ac ynglŷn â methiant truenus y Llywodraeth hon i fynd i'r afael â hyn. Nid yw'r canfyddiadau hyn yn newydd, ond maent yn gwaethygu. Felly, pam nad yw pobl ifanc yn teimlo y gallant roi gwybod ynglŷn â hyn? Mae angen rhoi mesurau rhagweithiol ar waith, Weinidog, ar draws pob ysgol yng Nghymru i sicrhau yr ymdrinnir ag achosion fel y rhain gyda pharch, ac y gall ein pobl ifanc deimlo eu bod yn cael eu clywed, yn ogystal â chael gwared ar yr ymddygiadau hyn mewn ysgolion drwy ein cwricwlwm newydd yn y dyfodol. Pa gamau brys rydych yn eu rhoi ar waith yn awr i fynd i'r afael â hyn, Weinidog, fel bod pobl ifanc sy'n cael eu cam-drin yn y ffordd hon yr eiliad hon yn cael y cymorth sydd ei angen arnynt?

14:40

Rwy'n cytuno â'r Aelod ynglŷn â difrifoldeb y mater, a chytunaf â hi fod adroddiad Estyn yn peri gofid mawr, ac rwyf am ddiolch i bob plentyn a pherson ifanc a gymerodd ran yn yr adroddiad hwnnw. Ni fydd wedi bod yn beth hawdd iddynt ei wneud, ond maent wedi bod yn ddewr, ac yn y sgyrsiau gonest hynny, maent wedi ein galluogi i ddeall yn well beth yw'r sefyllfa yn llawer o'n hysgolion. Mae'r adroddiad yn gwneud nifer o argymhellion ac mae tri ohonynt wedi'u cyfeirio at Lywodraeth Cymru, a byddwn yn derbyn pob un o'r argymhellion. Roeddwn yn falch o fod wedi comisiynu'r adroddiad hwn, am fy mod yn cydnabod bod angen inni ddeall y sefyllfa ar lawr gwlad yn well. Ni fyddwn yn cytuno â'i disgrifiad o safbwynt y Llywodraeth; credaf fod y Llywodraeth wedi gweithredu'n gyflym ac mewn ffordd drylwyr iawn. A bydd yn cofio'r drafodaeth a gawsom ar y pwynt pan gomisiynais yr adroddiad, a oedd yn rhestru'r gwaith a oedd eisoes ar y gweill ar y pryd, gyda'n hysgolion, gyda'n hawdurdodau addysg lleol, a darparu adnoddau ychwanegol i gefnogi ein hysgolion. 

Mae un o'r prif ganfyddiadau yn adroddiad Estyn mewn perthynas â chyfrifoldebau Llywodraeth Cymru yn ymwneud â'r cod addysg cydberthynas a rhywioldeb newydd, ac yn annog y Llywodraeth i roi ystyriaeth lawn i adroddiad Estyn wrth gynllunio a dyfeisio'r cod hwnnw, a gallaf gadarnhau ein bod wedi gwneud hynny. Bydd y Siambr yn cael cyfle i'w ystyried yr wythnos nesaf wrth gwrs. Ond un o'r pwyntiau rwyf am ei wneud yn gwbl glir yw na allwn ddibynnu'n unig ar y cwricwlwm newydd, a fydd yn cael ei gyflwyno dros flynyddoedd lawer, i fod yn ateb yma. Rwyf am sicrhau bod y meddylfryd a'r dysgu a'r adnoddau, sydd ar gael fel rhan o'r cod addysg cydberthynas a rhywioldeb yn y cwricwlwm newydd, hefyd yn ein helpu yn y cwricwlwm presennol, gan y bydd hwnnw gyda ni am beth amser. Felly, mae gwaith eisoes ar y gweill yn y gofod hwnnw. 

Yn olaf, mewn perthynas â'r argymhelliad ynghylch casglu data am fwlio ac aflonyddu mewn ysgolion, rydym eisoes yn edrych ar yr hyn y gallwn ei wneud i ddiwygio ein canllawiau gwrth-fwlio ac aflonyddu i ystyried yr hyn y mae Estyn yn ei argymell heddiw. 

Diolch, Weinidog. Gofynnwyd cwestiynau eisoes am hyn heddiw, ond hoffwn bwyso arnoch ymhellach, os caf, ynglŷn ag a fydd ysgolion yn cau'n gynnar ar gyfer gwyliau'r Nadolig. Mae rhai ysgolion yn paratoi drwy gael eu gweithgareddau Nadolig yr wythnos hon yn hytrach na'r wythnos nesaf; mae rhai ysgolion wedi dweud eu bod yn mynd i gau; mae rhai ysgolion wedi dweud eu bod yn bendant na fyddant yn cau. Mae'n wahanol ledled Cymru. Onid oes angen dull Cymru gyfan o ymdrin â hyn, Weinidog? Ac mae angen rhyw fath o eglurder arnom heddiw, oherwydd mae angen i rieni baratoi gofal plant, mae angen i athrawon baratoi gwersi. Mae'n gwbl hanfodol eich bod yn rhoi cyfarwyddyd cyn gynted â phosibl ar yr hyn sy'n digwydd. Deallaf fod hyn yn gymhleth iawn, ac mae'n benderfyniad anodd i'w wneud, ond rhaid i hyn ddod i ben yn awr, Weinidog. Mae angen inni wybod heddiw neu erbyn dydd Gwener beth sy'n digwydd fel y gall pobl baratoi. A wnewch chi amlinellu'r hyn rydych chi'n ei wneud heddiw?

Wel, nid wyf yn credu bod clywed yr Aelod yn honni bod yna ddiffyg eglurder a minnau wedi nodi'r sefyllfa ychydig funudau'n ôl yn arbennig o ddefnyddiol, os caf ei roi felly. Fel y dywedais—[Torri ar draws.] Fel y dywedais, o ganlyniad i'r amrywiolyn, rydym i gyd yn edrych ar draws y Llywodraeth ar ba gamau y mae angen eu cymryd yn ddyddiol. Gwn ei bod yn cytuno bod angen sicrhau y gall plant aros yn yr ysgol cyn belled ag y bo modd, cyn hired ag y bo modd ac mor ddiogel â phosibl. Gwn ei bod yn rhannu'r farn honno. Canlyniad hynny ar draws y 10 awdurdod a fydd yn mynd y tu hwnt i'r wythnos nesaf, yw mai amser a gynlluniwyd ar gyfer addysgu i wneud iawn am yr amser addysgu a gollwyd hyd yma yw hwnnw. Felly, mae'r awdurdodau hynny, awdurdodau ledled Cymru, a Llywodraeth Cymru, yn rhannu uchelgais i sicrhau y gall pobl ifanc aros yn y dosbarth i wneud hynny. Ac ar y sail honno rydym yn cynllunio yn awr.

14:45

Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd. Ddoe, bues i'n cwrdd â phwyllgor Undeb Myfyrwyr Cymraeg Caerdydd, sydd ers blynyddoedd bellach wedi bod yn ymgyrchu dros gael swyddog i'r Gymraeg llawn amser yn yr undeb. Mae gan brifysgolion Aberystwyth, Abertawe a Bangor swyddog tebyg ers blynyddoedd. Ond, yma yng Nghaerdydd, lle mae dros 3,000 o siaradwyr Cymraeg a dysgwyr yr iaith—y nifer mwyaf o siaradwyr Cymraeg yn unrhyw un o'n prifysgolion ni—does yna ddim swyddog sabothol gyda nhw. Yn ôl llywydd undeb y myfyrwyr Cymraeg, byddai swyddog o'r fath yn gallu darparu gwasanaethau pwysig i fyfyrwyr yn y Gymraeg, trefnu digwyddiadau i godi ymwybyddiaeth o'r iaith, sicrhau bod llais i siaradwyr Cymraeg yng ngweithredoedd yr undeb, a rhoi gofod i bobl ifanc, wrth gwrs, i ddod at ei gilydd i ddefnyddio'r iaith yn gymdeithasol. Hefyd, mae'n sicrhau bod democratiaeth yn cael ei pharchu gan fod y myfyrwyr wedi pleidleisio fwy nag unwaith yn y gorffennol o blaid y math hwn o gynnig. Felly, a yw'r Gweinidog yn cytuno â mi ei bod hi'n hen bryd i fyfyrwyr Cymraeg gael chwarae teg yma yn y brifysgol yn ein prifddinas ni, ac a fyddai fe'n fodlon ysgrifennu at fwrdd yr ymddiriedolwyr, sy'n cwrdd ddydd Iau nesaf mae'n debyg, er mwyn cefnogi ymgyrch y myfyrwyr Cymraeg?

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn pwysig hwn. Mewn prifysgol sydd â'r niferoedd uchaf o siaradwyr Cymraeg o holl brifysgolion Cymru, mae'n briodol bod gan myfyrwyr gynrychiolaeth gyflogedig yn eu hundeb. Byddai hyn yn cyfateb i'r gynrychiolaeth rŷn ni'n gweld mewn undebau ym mhrifysgolion eraill Cymru, fel gwnaeth yr Aelod grybwyll yn ei gwestiwn. Mater, wrth gwrs, i fwrdd ymddiriedolwyr yr undeb ei hunan yw hyn. Fodd bynnag, os yw'r cynnig i sefydlu swydd lawn amser i'r Gymraeg wedi ei basio yn unfrydol, fel rwy'n deall ei fod e wedi, byddai'n rhesymol i ddisgwyl bod y penderfyniad hwn yn cael ei wireddu. 

Diolch yn fawr iawn. Gyda chwricwlwm newydd ar y ffordd, a'r targed i gyrraedd miliwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050 a'r Bil addysg Gymraeg ar y gorwel, mae'n amlwg bod newidiadau mawr ar droed i'r sector addysg o ran darpariaeth y Gymraeg. Fel rŷn ni eisoes wedi'ch clywed chi'n sôn yn y Siambr, Weinidog, mae plant wedi colli llawer o'u haddysg yn ystod y pandemig, ac mae rhieni wedi gorfod chwarae rhan fwy canolog yn eu haddysg o ganlyniad. Er mwyn hybu'r defnydd o'r Gymraeg yn ystod y pandemig, sydd, yn anffodus, yn parhau, ac ymlaen felly i 2050, bydd angen sicrhau, wrth gwrs, fod gan rhieni y sgiliau cywir i sicrhau bod plant yn gallu gwneud y defnydd gorau o'r iaith Gymraeg ar yr aelwyd. Felly, hoffwn i ofyn i chi pa gymorth penodol fydd yn cael ei ddarparu i rieni i'w galluogi i chwarae rhan wrth gefnogi addysg Gymraeg a hybu defnydd o'r Gymraeg gartref?

Wel, mae'r cwestiwn hwn yn un pwysig iawn, ac, mewn amryw ffyrdd, mae'r Llywodraeth eisoes yn darparu cefnogaeth. Un o'r blaenoriaethau sydd gyda ni yw sicrhau bod trosglwyddiad y Gymraeg yn digwydd ar yr aelwyd. Mae hynny, efallai, yn fwy o her na byddwn i'n gobeithio ac yn disgwyl ei bod hi. Felly, mae cefnogaeth benodol ar gael yn y cyd-destun hwnnw. Hefyd, fel rŷch chi'n gwybod, o ran y blynyddoedd cynnar, mae amryw gynlluniau eisoes gyda ni sydd yn cefnogi rhieni i siarad yn Gymraeg â'u plant a, phan fydd gyda ni rieni sydd ddim yn siarad Cymraeg, i sicrhau eu bod nhw'n cael mynediad a chyfle i ymwneud a chael profiad o gylchoedd meithrin ac ati yn y Gymraeg. Felly, mae amryw o'r pethau yna eisoes ar y gweill.

Ond, hefyd, beth rŷn ni wedi gweld yw mynediad ar draws Cymru at gyrsiau ar-lein y ganolfan dysgu genedlaethol. Mae'r ffigurau hynny wedi cynyddu'n sylweddol, a'r ddarpariaeth wedi'i hehangu hefyd yn sgil hynny. Felly, rwy'n credu, fel mae byrdwn y cwestiwn yn awgrymu, fod gwersi gyda ni y gallwn ni eu dysgu ar gyfer y dyfodol o'r hyn rŷn ni wedi gweld dros y flwyddyn, 18 mis diwethaf, i weld sut y gellir ehangu'r ddarpariaeth hynny ymhellach. 

Iawn, diolch yn fawr iawn. Dros yr haf, bu'r pwyllgor diwylliant presennol, sy'n gyfrifol am y Gymraeg, ymhlith pethau eraill, yn ymgynghori ynghylch beth ddylai ei flaenoriaethau fod ar gyfer y chweched Senedd yma. Un o'r blaenoriaethau oedd cydnabod bod plant ysgol yn ystod y pandemig wedi wynebu cyfnodau estynedig i ffwrdd o'r ysgol, fel rôn i'n sôn amdano yn y cwestiwn blaenorol, ac, oherwydd hynny, mae eu haddysg nhw wedi dioddef. Prin, oherwydd y broblem o safbwynt y Gymraeg yn benodol, y bu'r rhyngweithio rhwng plant a'u rhieni o safbwynt defnydd y Gymraeg, yn arbennig plant, wrth gwrs, sy'n dod o gartrefi di-Gymraeg. Felly, yn dilyn galwadau am ragor o fuddsoddiad yn y ddarpariaeth drochi hwyr yn y Gymraeg, cafwyd cyhoeddiad gan y Llywodraeth ynghylch cynnig o £2.2 miliwn i ehangu'r ddarpariaeth, ac fe gafodd hynny groeso mawr, gennym ni yn sicr yma ym Mhlaid Cymru. Felly, hoffwn ofyn i'r Gweinidog sut mae'r cyllid hwn wedi cael ei ddefnyddio a pha effaith mae'r cyllid wedi'i chael ar adfer addysg, yn bennaf addysg trwy gyfrwng y Gymraeg. Hefyd, wrth feddwl am y dyfodol, pa gynlluniau pellach sydd gan y Gweinidog i gefnogi'r Gymraeg trwy gynlluniau adfer addysg?

14:50

O ran buddsoddi i gefnogi’r rheini oedd wedi colli'r cyfle i ddefnyddio’u Cymraeg, efallai lle nad yw'r Gymraeg yn cael ei defnyddio ar yr aelwyd, mae'r arian o ran adnewyddu a diwygio y gwnaethom ni ei ddatgan ar gyfer y flwyddyn nesaf, mae elfen o hynny wedi’i flaenoriaethu ar gyfer dysgwyr a siaradwyr Cymraeg er mwyn sicrhau bod cefnogaeth bellach iddyn nhw allu ailfeithrin ac ailgydio, efallai, mewn rhai enghreifftiau, yn eu Cymraeg. Felly, mae'r ffynhonnell arian honno eisoes ar waith yn sicrhau cefnogaeth bellach i ddisgyblion.

O ran yr arian trochi, cawsom ni gynigion o bob rhan o Gymru ar gyfer y gyllideb honno, ac mae'n cael ei defnyddio mewn ardaloedd newydd i greu darpariaeth sydd ddim wedi bod yno o'r blaen, neu ddim wedi bod yno am flynyddoedd. Mewn mannau eraill yng Nghymru, mae'n estyn yr hyn sydd eisoes yn cael ei ddarparu, ac mewn awdurdodau lle efallai dŷn nhw ddim cweit eto wedi cyrraedd y pwynt ar eu siwrnai ieithyddol lle mae darparu trochi efallai yn gweithio o'u safbwynt nhw, maen nhw'n bwriadu defnyddio'r arian hynny i ddatblygu sgiliau ac arbenigedd er mwyn gallu symud ymhellach ar y siwrnai. Rwy'n angerddol iawn dros beth allwn ni ei wneud trwy drochi i sicrhau mynediad i bob plentyn sydd eisiau hynny ar draws Cymru, ac rwy'n gobeithio cael perswâd ar y Gweinidog cyllid i sicrhau bod buddsoddiad yn gallu parhau yn y blynyddoedd sydd i ddod.

Targedau Carbon Sero Net

3. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am y targedau carbon sero net ar gyfer adeiladau ysgolion a cholegau newydd yng Nghymru? OQ57312

Rwyf wedi mandadu carbon sero net o dan faner newydd 'cymunedau cynaliadwy ar gyfer dysgu' ar gyfer rhaglen fuddsoddi ysgolion a cholegau'r unfed ganrif ar hugain o 1 Ionawr y flwyddyn nesaf. Bydd angen i bob prosiect adeiladu o'r newydd, adnewyddu mawr ac ymestyn ddangos bod carbon sero net yn cael ei gyflawni yn y gwaith ynghyd â gostyngiad o 20 y cant yn y carbon a gaiff ei allyrru wrth gynhyrchu deunyddiau adeiladu.

Diolch, a hoffwn ddiolch yn fawr iawn i'r Gweinidog am ei ymrwymiad i sicrhau bod sero net yn flaenoriaeth i ysgolion yr unfed ganrif ar hugain. Mae'n ymrwymiad datblygu hollol wych. Fel y dywedodd ein Gweinidog newid hinsawdd yn gynharach, mae gallu siarad â disgyblion o bob oed ar draws ein hetholaethau yn rhan wych o'n swyddi, a chaf fy ysbrydoli'n gyson gan eu hawydd i ddiogelu ein hamgylchedd ac maent mor ymrwymedig i wneud hynny. Enghraifft wych o hyn yw bod Ysgol Gynradd Llidiard, yn fy etholaeth ym Mhen-y-bont ar Ogwr, wedi gosod paneli solar eleni er mwyn dod yn fwy effeithlon a defnyddio llai o ynni, ac mae disgyblion a staff ar eu heco-bwyllgor wedi bod yn flaenllaw yn y gwaith o reoli'r mesurau arbed ynni. Felly, a gaf fi ofyn i chi, Weinidog, a fyddech yn gallu ymweld ag Ysgol Gynradd Llidiard a'r eco-bwyllgor fel y cânt ofyn i chi ynglŷn â syniadau eraill sydd ganddynt, a dangos i chi beth y maent wedi bod yn ei wneud a siarad ynglŷn â sut y gall Llywodraeth Cymru eu cefnogi ymhellach yn eu hymdrechion i gyflawni eu dyheadau uchelgeisiol fel arweinwyr amgylcheddol?

Byddwn yn sicr yn fodlon gwneud hynny a diolch i'r Aelod am ddod â'r pwynt pwysig hwnnw i'r Siambr. Roeddwn yn gwrando ar ei chwestiwn i'r Gweinidog newid hinsawdd yn gynharach, ac wrth edrych ar faint rhai o'r heriau sy'n ein hwynebu, credaf fod gweld pa mor bell y mae llawer o'n disgyblion iau wedi mynd yn wirioneddol ysbrydoledig, ymhellach efallai na hyd yn oed rhai ohonom sydd wedi myfyrio am gyfnodau hirach ar y cwestiynau hyn o safbwynt polisi, os caf ei roi felly.

Credaf fod cyfle yma i ni sicrhau hefyd, yn y cwricwlwm newydd, gyda'i bwyslais ar wneud yn siŵr fod ein plant a'n pobl ifanc yn ddinasyddion sy'n wybodus yn foesegol, gyda'r ffocws ar gynaliadwyedd, ein bod yn gwneud popeth yn ein gallu i wrando ar eu lleisiau yn y ffordd rydym yn cynllunio'r cwricwlwm a hefyd y seilwaith addysg y cyflwynir y cwricwlwm drwyddo. Cofiaf hefyd yr ymweliad gwych a gefais gyda hi ag ysgol gynradd Nottage yn ei hetholaeth, ac roedd gweld cyffro'r plant ifanc yno ynglŷn â'r materion hyn yn ysbrydoli'n fawr hefyd.

14:55

Weinidog, gan y byddwch ym Mhen-y-bont ar Ogwr, byddwn yn argymell eich bod hefyd yn gweld ysgol yn fy ward, Pen-y-fai. Weinidog, mae gosod targedau ar gyfer ein hadeiladau ysgol a cholegau newydd yn gymharol syml, ac nid yw sicrhau eu bod yn cyfrannu at ein targed carbon sero net yn rhywbeth a ddylai achosi llawer o broblemau. Yr her fwy yw bod llawer o'n hadeiladau ysgol wedi'u codi ar ddiwedd oes Fictoria a dechrau'r cyfnod Edwardaidd—adeiladau brics coch trawiadol, solet sy'n debygol o fod yn fwy problemus wrth inni newid o wresogi nwy. Pa asesiad y mae wedi'i wneud o'r gyllideb y bydd angen ei dyrannu ar gyfer yr ysgolion hyn i gyflawni ein rhwymedigaeth? Diolch.

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Credaf fod maint yr her sydd o'n blaenau, ac rydym i gyd yn ymwybodol ohoni, rwy'n credu, yn golygu bod angen inni wneud pob cyfraniad y gallwn ei wneud. Felly, credaf y bydd y rhaglen cymunedau cynaliadwy ar gyfer dysgu yn y dyfodol yn gwneud cyfraniad sylweddol, yn sicr ym maes prosiectau adeiladu o'r newydd, adnewyddu mawr ac ymestyn, a bydd y meini prawf ar gyfer y don gyntaf yn mynd yn fwyfwy heriol, os caf ei roi felly, wrth i dargedau Llywodraeth Cymru ei hun ddod yn fwy llym yn y blynyddoedd i ddod, gan fynd â ni ar ein llwybr tuag at Gymru sero net. Ond mae'n iawn i ddweud, wrth gwrs, fod angen inni sicrhau bod ein holl ystâd gyhoeddus yn gwneud cyfraniad tuag at y targed hwnnw hefyd. Pan wnaeth y Prif Weinidog a'r Gweinidog Newid Hinsawdd eu cyhoeddiadau yn yr wythnos cyn y COP, mae'n debyg y bydd wedi nodi mai rhan o'r amcan yw deall y sefyllfa'n well a beth yw cyflwr y stoc addysg ledled Cymru, a deall yn fanwl yr hyn sydd angen ei wneud er mwyn sicrhau, cyn belled ag y gallwn, eu bod yn gwneud eu cyfraniad hefyd tuag at ein targedau sero net. Nid yw'n syml, yn sicr ni ellir ei wneud yn y tymor byr, a bydd her ariannu sylweddol ynghlwm wrtho, oherwydd mae llawer o'r technolegau newydd yn galw nid yn unig am osod pwmp gwres ffynhonnell aer, er enghraifft, ond heriau inswleiddio sylweddol, a heriau dosbarthu hefyd. Felly, bydd y gwaith hwnnw'n dechrau gyda'n partneriaid, ac yna bydd gennym well dealltwriaeth o'r hyn y mae angen inni ei wneud er mwyn bwrw ymlaen â'n huchelgais ar draws y stoc addysg.

Canllawiau COVID-19

4. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am y canllawiau COVID-19 diweddaraf ar gyfer ysgolion? OQ57324

Mae'r fframwaith penderfyniadau rheoli heintiau lleol yn nodi'r camau y dylai ysgolion eu cymryd i leihau trosglwyddiad COVID-19. Tra byddwn yn dysgu mwy am omicron, dylai staff ym mhob lleoliad addysg a dysgwyr oedran uwchradd ac uwch wisgo gorchuddion wyneb mewn ystafelloedd dosbarth ac mewn mannau cymunedol yn awr.

Weinidog, gyda chymaint o staff addysgu yn hunanynysu, mae'n frwydr wirioneddol i gynnal hyd yn oed y status quo mewn ysgolion, heb sôn am sicrhau'r ddarpariaeth well i'r rhai sydd wedi cael eu gadael ar ôl yn ystod y pandemig. Gyda chanlyniadau PISA mor isel ag y maent—yr isaf yn y DU, ac ar yr un lefel â gwledydd a arferai fod yn y bloc Sofietaidd—mae wedi dod yn amlwg iawn na all ein plant golli rhagor o addysg. Felly, mae cyflenwad parod o athrawon a chynorthwywyr addysgu yn gwbl angenrheidiol i fynd i'r afael â'r pwysau y mae COVID yn eu hachosi. Weinidog, beth a wnewch i helpu ysgolion i liniaru'r prinder athrawon cyflenwi yng Nghymru, ac a ydych yn credu bod angen ailwampio'r system athrawon cyflenwi? Sut rydych chi'n annog mwy o bobl i ymuno â'r proffesiwn, ac yn defnyddio'r cynorthwywyr addysgu i leddfu'r pwysau?

Mae'r Aelod yn gwybod yn iawn ein bod yn credu bod angen diwygio'r system athrawon cyflenwi, oherwydd roedd yn ymrwymiad yn y rhaglen lywodraethu y cawsom ein hethol arni, a hefyd mae'n ymddangos yn y cytundeb sydd gennym gyda Phlaid Cymru, i edrych eto ar y model cyflenwi er mwyn dod â gwaith teg a chynaliadwyedd i mewn iddo. Mae'r gwaith hwnnw wedi bod yn mynd rhagddo a bydd yn mynd rhagddo ymhellach gyda Phlaid Cymru. Rwy'n gyffrous iawn i weld beth y gallwn ei gyflawni gyda'n gilydd mewn perthynas â hynny. 

Ar yr heriau eraill, mae hi'n gywir i ddweud nad cwestiwn ariannu yn unig ydyw; mae'n gwestiwn ynghylch argaeledd staff cyflenwi. Mae hynny wedi bod yn her sylweddol mewn nifer o'n hysgolion. Mae'r darlun yn amrywio ledled Cymru, ond mae'n sicr yn her mewn llawer o ysgolion. Un o'r ffynonellau o athrawon cyflenwi bob blwyddyn yw athrawon newydd gymhwyso. Eleni, oherwydd ein bod wedi sicrhau bod 400, rwy'n credu, o athrawon newydd gymhwyso wedi cael lleoliadau mewn ysgolion, mae hynny wedi golygu nad yw'r rheini ar gael i'r gronfa o athrawon cyflenwi posibl. Ond mae wedi golygu eu bod yn addysgu yn ein hysgolion. Felly, rwy'n credu ei fod yn ddarlun ychydig yn fwy cymhleth nag y mae ei chwestiwn yn ei awgrymu efallai.

Yn sicr, lle mae'n her ariannu, ac mae hynny'n amlwg yn dal i fod yn gwestiwn i ysgolion, rydym wedi ymrwymo fel Llywodraeth i sicrhau y gall ysgolion hawlio o'r gronfa caledi llywodraeth leol hyd nes y daw'r angen i ben, os caf ei roi felly, fel y gellir eu cynorthwyo i gael mynediad at ddarpariaeth gyflenwi pan fydd ei hangen arnynt a'u bod yn gallu dod o hyd iddi. Ac rydym wedi bod yn gweithio gydag awdurdodau addysg lleol i weld beth y gallwn ei wneud gyda chynlluniau mwy hirdymor i roi dealltwriaeth ychydig yn well i ni o'r anghenion yn y dyfodol, a allai helpu hefyd i sicrhau bod digon o athrawon cyflenwi ar gael. Ac mewn rhai rhannau o Gymru, darparwyd cymhellion lle ceir prinder arbennig o ddifrifol i annog pobl yn ôl i addysg gyflenwi, i weld a allwn fynd i'r afael â rhai o'r anghenion drwy'r llwybr hwnnw hefyd.

15:00
Rhaglen Ysgolion yr Unfed Ganrif ar Hugain

5. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am sut y mae ysgolion ym Mhowys yn elwa o raglen ysgolion yr 21ain ganrif? OQ57319

Mae Powys wedi elwa o fuddsoddiad o £79.5 miliwn yn nhon gyntaf rhaglen ysgolion a cholegau'r unfed ganrif ar hugain, ac mae £113.5 miliwn arall wedi'i gynllunio yn y don fuddsoddi gyfredol.

Diolch am eich ateb, Weinidog. Wrth gwrs, mewn ardaloedd gwledig yng Nghymru fel Powys, er bod cyllid ysgolion yr unfed ganrif ar hugain wedi cael ei ddefnyddio i adeiladu ysgolion newydd, mae llawer o adeiladau ysgolion hŷn yn cael eu cadw oherwydd eu daearyddiaeth neu am resymau sy'n ymwneud â'u natur wledig. Clywais yr ymatebion i'r cwestiynau cynharach heddiw, Weinidog, ond a gaf fi ofyn sut rydych yn rhagweld cyllid ysgolion yr unfed ganrif ar hugain yn cefnogi'n benodol y gwaith o godi estyniadau ysgolion neu adnewyddu adeiladau ysgol presennol i gynorthwyo ysgolion i ddod yn garbon niwtral, yn enwedig yng nghyd-destun yr heriau i fodloni safonau dull asesu amgylcheddol y Sefydliad Ymchwil Adeiladu? Ymddengys eich bod mewn hwyliau hael heddiw, Weinidog, felly rwyf finnau am eich gwahodd hefyd i ymweld ag ysgol ym Mhowys gyda'r aelod o'r cabinet a swyddogion i drafod y mater penodol hwn yn fwy manwl.

Un o bleserau'r rôl yw'r cyfle i ymweld ag ysgolion ym mhob rhan o Gymru, felly rwy'n amlwg yn fwy na pharod i wneud hynny. Mae'r Aelod yn gwneud pwynt ynghylch argaeledd rhaglen ysgolion a cholegau'r unfed ganrif ar hugain ar gyfer adeiladau nad ydynt yn rhai newydd, os caf ei roi felly. Mae ar gael, wrth gwrs, ar gyfer prosiectau adnewyddu mawr ac estyniadau, ac mewn gwirionedd, bydd angen i'r prosiectau hynny fod yn sero net o 1 Ionawr 2022. Ond mae'n wir hefyd nad y rhaglen honno yw'r unig fodd o adnewyddu adeiladau ysgol a buddsoddi cyfalaf yn ein hystâd ysgolion; mae hefyd ar gael drwy gyllid llywodraeth leol yn fwy uniongyrchol ar gyfer gwaith ar raddfa lai. Rwy'n siŵr y bydd ganddo ddiddordeb mewn gwybod bod dros 450 o ysgolion wedi elwa o'r grant ysgolion bach a gwledig hyd yn hyn, ac yn ychwanegol at hynny, mae nifer o ysgolion bach a gwledig wedi derbyn cyllid cyfalaf o'r grant lleihau maint dosbarthiadau babanod, ac yn wir, o raglen ysgolion a cholegau'r unfed ganrif ar hugain hefyd.

Addysg Gymraeg

6. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o'r ddarpariaeth addysg Gymraeg? OQ57328

Mae dadansoddiad cyfrifiad ysgolion blynyddol lefel dysgwyr ynghyd â chynlluniau strategol y Gymraeg mewn addysg yn rhoi darlun cynhwysfawr i ni o'r ddarpariaeth addysg Gymraeg ar draws Cymru, a gyda'i gilydd yn cyfrannu at benderfyniadau polisi a chyllido sy'n ein symud yn agosach at ein targed 'Cymraeg 2050'.

Diolch, Weinidog. Mae'r cytundeb cydweithio rhwng Plaid Cymru a Llywodraeth Cymru yn ymrwymo i sicrhau bod y Coleg Cymraeg Cenedlaethol a'r Ganolfan Dysgu Cymraeg Genedlaethol yn cael cyllid ychwanegol i gynyddu cyfran y prentisiaethau ac addysg bellach cyfrwng Cymraeg, a chynnig darpariaeth dysgu Cymraeg am ddim i bobl ifanc o 16 i 25 oed. Mae'r ymrwymiad hwn yn rhywbeth y mae Plaid Cymru, ynghyd â Chymdeithas yr Iaith ac ymgyrchwyr iaith eraill, wedi bod yn galw amdano er amser, ac fe fydd, os yw'n cael ei weithredu'n effeithiol, yn gam ymlaen pwysig at wireddu hawl sylfaenol pawb yng Nghymru, gan gynnwys ein plant a'n pobl ifanc, i dderbyn addysg Gymraeg ac i fod â'r gallu i siarad yr iaith yn hyderus ac yn rhugl. A all y Gweinidog ddatgelu faint o arian yw'r cyllid ychwanegol hwn, ac a wnaiff y Gweinidog yn ogystal amlinellu'r camau y bydd y Llywodraeth yn eu cymryd i weithredu'r polisi, a darparu amserlen o ran ei gyflawni? Diolch.

15:05

Rwy'n cytuno'n llwyr pa mor bwysig yw darparu gwersi am ddim i'r rhai o dan 25, a hefyd ehangu rôl y Coleg Cymraeg Cenedlaethol a'r ganolfan ddysgu. Roedd rheini hefyd yn rhan o'r rhaglen waith 'Cymraeg 2050' wnes i ddatgan dros yr haf, felly rydyn ni'n cytuno pa mor bwysig yw hynny. O ran y cyllid pellach, wrth gwrs, mae'r coleg cenedlaethol eisoes eleni wedi cael cynnydd yn ei gyllideb er mwyn ehangu'r union math o bethau mae'r Aelod yn sôn amdanyn nhw yn ei chwestiwn. Mae wir yn bwysig ein bod ni'n cynyddu'r ddarpariaeth ôl 16 yn y Gymraeg. Mae'r Bil sydd yn mynd trwy'r Senedd ar hyn o bryd yn creu'r cyd-destun i hwnnw, ond mae angen hefyd y buddsoddiad i sicrhau bod hynny'n digwydd ar lawr gwlad. Felly, rŷm ni'n gytûn, yn sicr, am hynny. Beth yn union fydd y symiau, bydd yn rhaid ni aros i weld beth fydd yn natganiad y Gweinidog cyllid ymhen rhyw wythnos neu 10 diwrnod.   

Ti a Fi

7. Pa gefnogaeth y mae Llywodraeth Cymru yn ei roi i'r Mudiad Meithrin i ddarparu gwasanaethau Ti a Fi? OQ57307

Drwy gymorth grant Llywodraeth Cymru, mae'r Mudiad Meithrin yn cynnal ac yn cefnogi darpariaeth Ti a Fi ledled Cymru. Yn ogystal, drwy ein rhaglen i ymestyn y ddarpariaeth, mae cylchoedd Ti a Fi yn cael eu sefydlu i gefnogi'r gwaith o ddatblygu cylchoedd meithrin newydd.

A gaf fi ddiolch i'r Gweinidog am ei ymateb? Os ydym am gyflawni'r bwriad o gyrraedd miliwn o siaradwyr Cymraeg, sicrhau bod mwy o blant yn cael eu haddysgu drwy gyfrwng y Gymraeg yw'r ffordd orau a hawsaf o wneud hynny. A yw'r Gweinidog yn derbyn mai Ti a Fi yw'r cam cyntaf i ddysgu Cymraeg i lawer o blant, yn enwedig y rheini sy'n dod o gefndiroedd Saesneg eu hiaith? Pa gymorth pellach y gall Llywodraeth Cymru ei ddarparu i Ti a Fi a Mudiad Meithrin? A chan fod pawb arall yn rhoi gwahoddiadau, a gaf fi eich gwahodd i ymweld â Ti a Fi a Mudiad Meithrin yn Nwyrain Abertawe?

Byddwn wrth fy modd yn gwneud hynny. Credaf fy mod yn mynd i'w chael hi'n anodd dod o hyd i amser ar gyfer unrhyw beth arall ar ddiwedd y sesiwn hon heddiw, ond byddaf yn sicr o ddod.

Rwy'n cytuno gyda'r Aelod. Mae cylchoedd Ti a Fi yn gam pwysig iawn ar y daith i addysg cyfrwng Cymraeg. Maen nhw'n darparu cyfle i blant ifanc gymdeithasu a chwarae drwy gyfrwng y Gymraeg, a hefyd yn rhoi cyfle i rieni gwrdd i rannu profiadau a chymdeithasu mewn amgylchedd Cymraeg. Yn Abertawe, ar ddechrau'r flwyddyn academaidd ddiwethaf, roedd 208 o blant wedi cofrestru mewn cylchoedd meithrin, a bron i hanner o'r rheini wedi bod mewn cylchoedd Ti a Fi cyn hynny, a rhyw 77 y cant o blant yn symud o'r cylchoedd meithrin hynny i addysg Gymraeg. Felly, mae'n amlwg bod hyn yn rhan bwysig iawn o gynyddu darpariaeth, a hefyd cynyddu'r galw, sydd yn elfen bwysig yn hyn. Mae'n fwy na jest diwallu'r galw; mae'n rhan hefyd o ysgogi mwy o alw. Mae darpariaeth Ti a Fi, yn anffodus, wedi cael ei effeithio'n ddifrifol yng nghyd-destun COVID-19, ond eleni mae Mudiad Meithrin yn rhoi ffocws arbennig ar ailddechrau darpariaeth Ti a Fi, gan gyflogi rhagor o swyddogion teithiol i hwyluso hyn. A thrwy gefnogaeth Llywodraeth Cymru, mae Mudiad Meithrin wedi gosod targed i ailagor dros 300 o gylchoedd Ti a Fi er mwyn cyrraedd lefelau darpariaeth oedd yn bodoli cyn y pandemig.  

Ysgolion Gwledig

8. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am ariannu ysgolion gwledig? OQ57317

Mae dros 460 o ysgolion wedi elwa o'r grant ysgolion bach a gwledig, gyda chyllid o dros £10 miliwn yn nhymor blaenorol y Senedd a £2.5 miliwn yn y flwyddyn ariannol hon. Yn ogystal, mae nifer o ysgolion bach a gwledig wedi derbyn cyllid cyfalaf drwy'r grant lleihau maint dosbarthiadau babanod a rhaglen ysgolion a cholegau'r unfed ganrif ar hugain.

Diolch. Weinidog, mae Llywodraeth y DU wedi rhoi symiau enfawr o arian ychwanegol i Gymru dros yr 20 mis diwethaf drwy gydol y pandemig COVID. Yn ddiweddar, cyhoeddodd Llywodraeth y DU £2.5 biliwn arall, i lawr yr M4 o San Steffan i Fae Caerdydd. Ar yr un pryd, mae fy nghyngor ym Mhowys yn ad-drefnu ac yn cau ysgolion gwledig am na allant fforddio eu cadw ar agor. Felly, Weinidog, a wnewch chi sicrhau yn y gyllideb fod gan ysgolion gwledig arian ychwanegol i sicrhau y gall yr ysgolion gwledig yn fy etholaeth ym Mrycheiniog a Sir Faesyfed aros ar agor? Diolch.

Diolch i'r Aelod am ei gwestiwn. Nid wyf yn derbyn rhagosodiad y cwestiwn fod Cymru wedi cael yr arian hwn gan Lywodraeth y DU. Mae trethdalwyr yng Nghymru wedi cyfrannu at yr adnodd hwnnw hefyd, ac mae gennym berffaith hawl i'n cyfran o gronfa gyffredinol y DU. Ar y pwynt a wnaeth am gronfeydd ysgolion bach a gwledig yn benodol, fe fydd yn gwybod, wrth gwrs, mai awdurdodau lleol sy'n dyrannu cyllid ysgolion unigol yn y pen draw, ond rwy'n ei sicrhau fy mod yn gwneud popeth a allaf, fel rwyf wedi'i wneud bob amser, i sicrhau bod ysgolion yng Nghymru yn cael yr holl arian sydd ei angen arnynt i barhau i ddarparu'r addysg ragorol y maent yn ei darparu i'n dysgwyr.

15:10
Y Cwricwlwm Newydd

9. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am ddatblygu'r cwricwlwm newydd yng Nghymru? OQ57316

Bydd y Cwricwlwm i Gymru'n cael ei gyflwyno o fis Medi 2022. Mae ysgolion a lleoliadau ledled Cymru yn parhau i wneud cynnydd yn unol â disgwyliadau cenedlaethol, gan fanteisio ar ddysgu proffesiynol a chymorth cenedlaethol a rhanbarthol. Ategir hyn gan £7.24 miliwn i gefnogi datblygu'r cwricwlwm yn yr ysgolion yn y flwyddyn ariannol hon.

Diolch am eich ymateb. Weinidog, fel y gwyddoch, rwy'n siŵr, rwy’n angerddol iawn am yr angen i gryfhau’r system fwyd yng Nghymru ac i ddatgloi'r buddion economaidd-gymdeithasol y gall mynediad at ddeiet da eu cynnig. Rhan bwysig o'r ymgyrch hon yw sicrhau bod gan bobl y sgiliau a'r wybodaeth sydd eu hangen arnynt i leihau'r ddibyniaeth ar bethau fel bwyd brys ac i helpu pobl i ddefnyddio cynnyrch lleol o ansawdd da. Roedd yr hen gwricwlwm yn cyflwyno rhai o'r pethau hyn i ddysgwyr, a bu Llywodraethau blaenorol Cymru yn darparu arweiniad ar sut y dylid dysgu am fwyd ac iechyd, ond roedd canfyddiad hefyd y gellid cryfhau addysg bwyd yn ein hysgolion a'i hintegreiddio drwy wahanol feysydd dysgu. Felly, Weinidog, pa ystyriaeth y mae'r Llywodraeth wedi'i rhoi i sicrhau bod addysg bwyd yn rhan gadarn o'r cwricwlwm newydd, yn enwedig drwy faes dysgu a phrofiad iechyd a lles, a sut y byddwch yn cynorthwyo ysgolion i roi hyn ar waith? Diolch.

Mae'n gywir fod lle canolog i hyn yn y cwricwlwm newydd, ac rwy'n siŵr ei fod, wrth ymweld â'i ysgolion lleol, fel y gwnaf finnau mewn ysgolion ledled Cymru, yn gweld y potensial sydd gan ddysgu am fwyd—o ble y daw, sut i'w baratoi, sut i fwyta'n iach—i fodloni nifer o amcanion y cwricwlwm newydd. Rwy'n aml yn synnu, wrth fynd i ysgolion lle mae bwyd yn rhan fawr o fywyd yr ysgol, pa mor greadigol y defnyddir hynny ar gyfer pob agwedd ar y cwricwlwm. Byddwn yn parhau i gefnogi hynny yn y cwricwlwm newydd ac yn manteisio ar y cyfleoedd estynedig a mwy helaeth i sicrhau bod ein dysgwyr yn deall pwysigrwydd bwyta'n iach a'r cyfraniad y mae bwyd yn ei wneud i hynny. Byddwn yn cynnwys hynny yn yr adnoddau rydym yn helpu i'w datblygu dros y flwyddyn nesaf a thu hwnt.

3. Cwestiynau Amserol

Diolch, Dirprwy Lywydd. Diolch am ganiatáu imi ofyn y cwestiwn yma heddiw.

Ddoe, codais achos hynod drist Arthur Labinjo-Hughes, a fu farw yn Solihull—[Torri ar draws.] Mae'n ddrwg gennyf.

Diogelu Plant

1. Pa adnoddau a chanllawiau y mae Llywodraeth Cymru'n eu darparu i awdurdodau lleol ac asiantaethau statudol eraill i nodi pryderon posibl ynghylch diogelu plant, yn dilyn marwolaeth Arthur Labinjo-Hughes yn Solihull? TQ586

A gaf fi ofyn i'r Dirprwy Weinidog pa gamau sy'n cael eu cymryd i fynd i'r afael â heriau recriwtio mewn gwasanaethau amddiffyn plant ac i sicrhau bod gan asiantaethau partner adnoddau priodol i nodi problemau posibl o ran diogelu? A gaf fi wedyn roi'r cefndir—

Diolch yn fawr iawn. O safbwynt y gweithlu, rwy'n siŵr bod yr Aelod yn ymwybodol fod hyfforddiant helaeth yn cael ei ddarparu i'r gweithlu gofal cymdeithasol yng Nghymru. Cyflwynodd Deddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014 drefniadau diogelu cryfach a chadarn i Gymru. Sefydlodd fwrdd diogelu annibynnol cenedlaethol, a byrddau diogelu plant rhanbarthol, i gefnogi ymarfer diogelu ar sail tystiolaeth ar draws asiantaethau a ledled Cymru. Mae'r trefniadau hyn bellach wedi'u hen sefydlu. Cyhoeddwyd canllawiau statudol o dan y Ddeddf, ac mae gennym arferion diogelu cyson ar sail tystiolaeth ar draws asiantaethau a ledled Cymru, gyda chyfleoedd i ymarferwyr ddiweddaru eu sgiliau.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Ddoe, codais achos trist iawn Arthur Labinjo-Hughes, bachgen wyth oed yn Solihull, a gafodd ei gam-drin yn gorfforol am fisoedd gan ei dad a'i bartner. Fel y dywedais ddoe, mae'n rhaid inni beidio ag anghofio mai hwy oedd y bobl a'i lladdodd. Ac mae gwasanaethau, fel y gwyddom, yn cael eu hadolygu ac nid ydym yn siŵr o ganlyniadau hynny.

Ond mae amddiffyn a diogelu plant wedi bod yn arbennig o heriol yn ystod COVID-19, yn enwedig yn ystod y cyfyngiadau symud cynnar. Fel y gwyddoch, Ddirprwy Weinidog, mae nifer y plant ar y gofrestr amddiffyn plant sy'n derbyn cymorth ar gyrion gofal a phlant sy'n derbyn gofal wedi cynyddu dros y blynyddoedd diwethaf, ar adeg pan fo awdurdodau lleol yn wynebu heriau sylweddol o ran staffio. Rwy'n ymwybodol fod y Llywodraeth wedi cyhoeddi canllawiau ymarfer newydd ar gyfer Cymru ym mis Gorffennaf 2020 i bob ymarferydd sy'n gweithio gyda phlant o dan 18 oed.

Felly, a gaf fi orffen hefyd—wrth feddwl am unrhyw gyfyngiadau COVID posibl yn y dyfodol a rhai o'r cyfyngiadau cyfredol wrth fynd i mewn i gartrefi pobl, pa gamau y byddwch yn eu cymryd i sicrhau y gellir cynnal mwy o gyswllt wyneb yn wyneb â'r plant a'r teuluoedd sydd angen cymorth ychwanegol? Ac a gaf fi ofyn hefyd a yw Llywodraeth Cymru yn gwybod faint o swyddi amddiffyn plant ar y rheng flaen sy'n wag ledled Cymru? Diolch yn fawr iawn.

15:15

Diolch. Diolch yn fawr am eich cwestiynau pwysig iawn. Byddwn yn gwneud popeth a allwn i sicrhau y ceir cyswllt wyneb yn wyneb â phlant a theuluoedd yn ystod unrhyw gyfyngiadau symud posibl pellach. Yn ystod y cyfyngiadau symud blaenorol, rydym yn ymwybodol na chafwyd cyswllt wyneb yn wyneb â llawer o deuluoedd, er iddo barhau gyda rhai teuluoedd. Yn anffodus, y sefyllfa mewn gwirionedd yw na allwn fyth fod yn sicr ynglŷn â—. Mae'n annhebygol y byddwn ni byth yn rhoi diwedd ar gam-drin plant gan y rheini sy'n gofalu amdanynt ac yn eu cadw'n ddiogel, ond gallwn wneud popeth a allwn i sicrhau bod ymarferwyr yn gallu nodi'r plant sydd mewn perygl o gael eu cam-drin a deall eu dyletswydd i roi gwybod am blant sydd mewn perygl a bod ganddynt sgiliau a gwybodaeth i ymchwilio ac i ymateb i bryderon fod plentyn mewn perygl o niwed. Ac mewn cyfnodau fel y cyfyngiadau symud, credaf ein bod yn dibynnu hyd yn oed yn fwy ar glustiau a lleisiau pobl yn y gymuned, oherwydd, yn anochel, nid yw rhai o'r mesurau diogelwch fel mynd i'r ysgol ar gael.

Felly, mae wedi bod yn gyfnod anodd iawn i blant a'u teuluoedd. Mae'r Llywodraeth wedi gwneud popeth a all i helpu; rydym yn sicr wedi rhoi arian ychwanegol i'r awdurdodau lleol. Yn ychwanegol at y grant cynnal refeniw, rydym wedi rhoi cyllid hael o'r gronfa galedi i lywodraeth leol i helpu i gefnogi gofal cymdeithasol, ac yn ddiweddar, rydym hefyd wedi rhoi £40 miliwn o gyllid adfer a £42 miliwn yn ychwanegol ar gyfer pwysau'r gaeaf ar y system a phwysau eraill, unwaith eto, ar gyfer y gweithlu gofal cymdeithasol. Rydym hefyd wedi darparu arian ar gyfer y gronfa ymyrraeth deuluol i gefnogi llesiant plant a theuluoedd drwy gymysgedd o gymorth ymarferol ac uniongyrchol. Felly, rydym yn darparu arian ac mae'r cymorth i weithwyr cymdeithasol yn parhau. Ond yn amlwg, mewn unrhyw gyfyngiadau symud, mae hwn yn gyfnod anodd iawn i bob teulu.

Rwy'n ddiolchgar i'r Gweinidog am ei hatebion. Un o'r materion sydd wedi bod yn fy mhoeni ers peth amser, wrth inni ddod drwy'r pandemig, yw plant yn diflannu o addysg, a'r cynnydd sylweddol yn nifer y plant sy'n derbyn eu haddysg gartref. O drychinebau yn y gorffennol, gwyddom y gallwn golli cysylltiad â phlant sy'n cael eu haddysg gartref ac y gall pethau ofnadwy ddigwydd i blant yn yr amgylchiadau hynny, ac mae hynny wedi digwydd. A fyddai'r Llywodraeth, yr adran gwasanaethau cymdeithasol a'r adran addysg, yn ystyried ymchwiliad i'r cynnydd mewn addysg ddewisol yn y cartref, ac yn ystyried sut y gellir cynnal cyswllt gyda phlant sy'n derbyn eu haddysg gartref, yn ogystal ag adolygu'r gyfraith sy'n llywodraethu addysg yn y cartref? Rwy'n pryderu'n fawr fod y cynnydd mewn addysg yn y cartref yn mynd i arwain at gynnydd mewn cam-drin plant a'r perygl y gwelir trychinebau pellach yn y dyfodol.

15:20

Diolch i Alun Davies am ei gwestiwn pwysig iawn, ac mae hwn yn fater rwyf wedi gweithio'n agos arno—ac yn dal i weithio'n agos arno—gyda'r Gweinidog addysg, oherwydd yn amlwg, mae'n fater sy'n ymwneud â'r ddwy adran. Rydym yn datblygu cynigion a fydd yn cryfhau'r fframwaith presennol ymhellach mewn perthynas ag addysg ddewisol yn y cartref i helpu i sicrhau bod plant sy'n derbyn eu haddysg yn y cartref yn cael addysg addas i ddechrau a bod eu hanghenion llesiant yn cael eu diwallu. Felly, rydym yn datblygu fframwaith, ac mae'r cynigion sydd gennym yn cynnwys canllawiau statudol newydd ar gyfer awdurdodau lleol a phecyn ehangach o gymorth i blant sy'n derbyn eu haddysg yn y cartref i wella'r profiad dysgu a'r cyfleoedd datblygu, yn ogystal â llawlyfr a fydd yn helpu ac yn rhoi gwybodaeth i bobl sy'n darparu addysg yn y cartref.

Eleni, rydym wedi darparu £1.7 miliwn o gyllid i gynorthwyo awdurdodau lleol gyda chostau gweinyddol sy'n ymwneud ag addysg yn y cartref, yn ogystal ag ariannu adnoddau a gweithgareddau addysg ar gyfer dysgwyr sy'n derbyn eu haddysg yn y cartref. Mae hon yn gronfa unigryw i Gymru, a chredaf fod hynny'n ateb ei gwestiynau ynghylch cael cyswllt â phlant sy'n cael eu haddysg yn y cartref ac sy'n dymuno cysylltu'n ehangach y tu allan i'r cartref. Felly, bydd y Gweinidog addysg yn bwrw ymlaen â'r cynigion ar gyfer y canllawiau statudol newydd maes o law, ond mae'n fater rwy'n gweithio'n agos iawn arno gydag ef.

Sylwaf yn adroddiad blynyddol Estyn fod Ceredigion wedi gwneud gwaith allgymorth diddorol iawn gyda myfyrwyr sy'n derbyn eu haddysg yn y cartref, gwaith sydd wedi galluogi llawer o'r plant hynny i gael eu hailintegreiddio mewn ysgolion.

Rwy'n falch iawn eich bod yn rhoi arian ychwanegol i wasanaethau cymorth i deuluoedd ar gyfer y mater anodd hwn, ond roeddwn am dynnu sylw hefyd at y ffaith nad oedd Arthur Labinjo-Hughes yn yr ysgol o gwbl, ac ar y diwrnod cyn iddo gael ei ladd, aethpwyd ag ef i'r siop trin gwallt gan y ddynes a'i lladdodd, lle gwnaed iddo sefyll gyda'i wyneb at y wal am hyd at saith awr. Felly, rwy'n cytuno: mater i glustiau a llygaid y gymuned yw nodi a rhoi gwybod pan fydd creulondeb tuag at blant yn amlwg yn digwydd, megis yn y sefyllfa honno, oherwydd, yn y pen draw, ni all gwasanaethau cymorth i deuluoedd, oni fyddech yn cytuno, fod ym mhobman drwy'r amser? Mae'n ddyletswydd ar bawb i godi llais dros hawliau plant.

Yn sicr, mae'n rhaid i'r gymuned fod yn llygaid a chlustiau, gan nad yw'n bosibl i swyddogion ac adrannau gwasanaethau cymdeithasol fod yno a gweld popeth. Felly, mae'n ddyletswydd ar bob un ohonom i weithredu ar unrhyw beth a welwn sy'n peri pryder i ni.

Yn amlwg, bydd yr adolygiad a sefydlwyd gan Lywodraeth y DU yn cyflwyno cynigion, rwy’n siŵr, a byddwn yn edrych yn agos iawn ar beth yw’r cynigion hynny ac yn gweld sut y byddant yn ein helpu yng Nghymru. Mae'n adolygiad eang iawn, ac er gwybodaeth i'r Aelod, caiff ei arwain ar y cyd gan y Swyddfa Safonau mewn Addysg; y Comisiwn Ansawdd Gofal; Arolygiaeth Cwnstabliaeth Ei Mawrhydi a'r Gwasanaethau Tân ac Achub; ac Arolygiaeth Prawf Ei Mawrhydi. Felly, mae'n edrych ar yr ystod eang hon o asiantaethau. Byddwn yn edrych yn agos iawn ar y canlyniad, ond ydy, mae'n ddyletswydd ar bob un ohonom i gadw llygad am unrhyw bryderon a gweithredu ar unrhyw bryderon sydd gennym.

4. Datganiadau 90 Eiliad

Yr eitem nesaf yw'r datganiadau 90 eiliad. Dim ond un datganiad sydd y prynhawn yma, a galwaf ar Mabon ap Gwynfor.

Diolch yn fawr iawn i chi, Dirprwy Lywydd. Dwi am dalu teyrnged y prynhawn yma, os gwelwch yn dda, yn arbennig iawn i holl staff meddygfeydd Dwyfor Meirionnydd a thu hwnt am eu gwaith diflino yn rhoi'r brechlyn ym mraich cannoedd o filoedd o bobl yng Nghymru. Y staff meddygol ymroddedig yma sydd yn cadw ni oll yn ddiogel, ac mae'n dyled ni yn fawr iddyn nhw.

Dwi am longyfarch yn benodol un o'r meddygfeydd lleol yn Nwyfor Meirionnydd; yn benodol, felly, camp arwrol a wnaed dros y penwythnos diwethaf yn Nhŷ Doctor Nefyn. Tŷ Doctor oedd y feddygfa gyntaf i frechu Pfizer, a oedd yn golygu bod pobl mewn cymunedau gwledig yn medru cael y pigiad arbennig yma. A llwyddodd meddygfa Tŷ Doctor i ddosbarthu bron i 4,000 o frechlynnau dros ddeuddydd y penwythnos diwethaf, sy’n golygu bod nhw bellach wedi brechu hyd at 20,000 o bobl ers dechrau’r flwyddyn. Mae'r feddygfa yma ym Mhen Llŷn wedi arwain y ffordd wrth frechu pobl leol ers y dechrau cyntaf un—o’r meddygon, y nyrsys, y staff a’r byddin o wirfoddolwyr—pob un yn ymgymryd yn ei rôl yn llawen bob tro.

Yn ôl Dr Eilir Hughes, daeth bobl o bob cwrdd o ogledd Cymru i gael eu brechu yn Nhŷ Doctor, Nefyn. Roedd rhai yn dod am y tro cyntaf, rhai yn dod am ail ddos, a sawl un yno i gael yr hwblyn. Ond yr hyn sy’n galonogol ydy bod llawer iawn o’r rhai ddaeth i’r feddygfa dros y penwythnos yn bobl ifanc.

Y brechlyn ydy’r arf orau sydd gennym ni i fedru mynd i’r afael â’r haint erchyll yma sydd wedi lladd cynifer o’n hanwyliaid. Diolch o galon, felly, i holl feddygon a staff meddygfeydd Dwyfor Meirionnydd a Chymru gyfan am eu hymdrechion heb eu hail wrth ddosbarthu’r brechlyn yma yn effeithiol yn ein cymunedau a’n cadw ni oll yn ddiogel.

15:25

Byddwn nawr yn atal y trafodion dros dro er mwyn caniatáu newidiadau yn y Siambr. Os ydych yn gadael y Siambr, gwnewch hynny'n brydlon. Bydd y gloch yn cael ei chanu dau funud cyn i drafodion ailgychwyn. Dylai unrhyw Aelodau sy'n cyrraedd ar ôl y newid aros tan hynny cyn mynd i mewn i'r Siambr. 

Ataliwyd y Cyfarfod Llawn am 15:26.

15:30

Ailymgynullodd y Senedd am 15:33, gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.

5. Dadl ar ddeiseb P-06-1208 Deddfau newydd i amddiffyn gwiwerod coch prin rhag colli cynefinoedd sy'n achosi dirywiad yn eu poblogaeth

Eitem 5 yw'r eitem nesaf. Yr eitem yma yw'r ddadl ar y ddeiseb ar ddeddfau newydd i amddiffyn gwiwerod coch prin rhag colli cynefinoedd sy'n achosi dirywiad yn eu poblogaeth. Dwi'n galw ar Gadeirydd y Pwyllgor Deisebau, Jack Sargeant, i wneud y cynnig. Jack Sargeant.

Cynnig NDM7860 Jack Sargeant

Cynnig bod y Senedd: 

Yn nodi’r ddeiseb P-06-1208 'Deddfau newydd i amddiffyn gwiwerod coch prin rhag colli cynefinoedd sy'n achosi dirywiad yn eu poblogaeth’ a gasglodd 10,553 o lofnodion.

Cynigiwyd y cynnig.

Diolch yn fawr, Llywydd. Ar ran y Pwyllgor Deisebau, diolch am y cyfle i gyflwyno'r ddadl bwysig hon.

Cyflwynwyd y ddeiseb hon gan Craig Shuttleworth ym mis Mehefin ac fe gafodd 10,000 o lofnodion cyn diwedd mis Gorffennaf. Lywydd, mae hynny'n dweud wrthyf fod llawer o bobl yng Nghymru, ac ar draws y byd, yn hoff iawn o wiwerod coch. Ac er nad yw'n ganolbwynt i'r ddadl heddiw, hoffwn sôn am ddeiseb P-06-1225, 'Dylai Cyfoeth Naturiol Cymru orfod cynnal a chyhoeddi arolygon bywyd gwyllt blynyddol cyn cwympo coetir'. Mae'r ddeiseb hon yn codi materion ehangach ynghylch sut y gallwn ddiogelu cynefinoedd coetir ar gyfer yr holl greaduriaid sy'n byw yno.

Roedd y wiwer goch yn gyffredin ledled y DU ar un adeg, ond maent wedi diflannu o sawl ardal. Fodd bynnag, gallwch eu gweld o hyd mewn tair prif ardal yng Nghymru: ar Ynys Môn, yng Nghoedwig Clocaenog yng ngogledd Cymru, ac yng Nghlywedog yng nghanolbarth Cymru. Yn ôl yr Ymddiriedolaethau Natur, mewn tua 150 mlynedd mae niferoedd gwiwerod coch wedi gostwng o tua 3.5 miliwn i 140,000 yn y DU. Mae'r prif fygythiad i'r rhywogaeth wedi deillio o gyflwyno'r wiwer lwyd, a ddygwyd drosodd o Ogledd America yn y 1870au. Maent yn wiwerod mwy o faint, sy'n bridio'n gyflymach, ac maent yn cystadlu am ffynonellau bwyd, gan wneud bywyd yn anos i'r wiwer goch. Gallant hefyd gario feirws brech y wiwer, a elwir hefyd yn parapox, nad yw'n gwneud niwed i wiwerod llwyd, ond sy'n angheuol i wiwerod coch. Lywydd, mae cathod a chŵn domestig, ffyrdd, colli a darnio cynefin hefyd yn fygythiad i'r wiwer goch. Yn 2020, rhyddhaodd Cymdeithas y Mamaliaid restr goch swyddogol o famaliaid Prydain, a dynnai sylw at y rhywogaethau sy'n wynebu'r perygl mwyaf. Mae'r wiwer goch yn cael ei dosbarthu fel rhywogaeth 'mewn perygl' ac mae'n un o'r 19 rhywogaeth yr ystyrir eu bod mewn perygl o ddiflannu ym Mhrydain. Ar lefel ryngwladol, mae ar restr goch yr Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur o rywogaethau dan fygythiad.

Mae gwiwerod coch yn rhywogaeth â blaenoriaeth o dan fframwaith bioamrywiaeth ôl-2010 y DU. Fe'u diogelir o dan Atodlenni 5 a 6 i Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981, fel y'i diwygiwyd. O dan y Ddeddf, mae'n drosedd lladd, anafu neu gymryd gwiwerod coch, neu ddifrodi, dinistrio neu rwystro mynediad at nyth neu unrhyw strwythur neu le arall y mae gwiwerod coch yn ei ddefnyddio ar gyfer cysgod neu ddiogelwch. Mae hefyd yn drosedd tarfu ar wiwer goch pan fydd yn defnyddio strwythur neu le ar gyfer diogelwch. Nid yw'r amddiffyniad hwn yn berthnasol i fannau lle mae gwiwerod coch ond yn bwyta'n unig. Gellir trwyddedu gweithgareddau a all effeithio ar wiwerod coch am resymau cymdeithasol, economaidd ac amgylcheddol.

Mae'r ddeiseb rydym yn ei thrafod heddiw yn galw ar y Llywodraeth i fynd gam ymhellach na'r amddiffyniad sydd eisoes yn bodoli. Mae'n gofyn i'r Senedd hon wneud mwy i ddiogelu gwiwerod coch. Yn benodol, mae'n gofyn am gynnwys colli cynefin wrth ystyried trwyddedau cwympo coed, ac y dylai coedwigoedd sy'n eiddo i'r wladwriaeth, nad oes angen trwydded arnynt, orfod asesu effaith gronnol cwympo coed ar boblogaeth y wiwer goch yn flynyddol. Gwyddom fod y Llywodraeth hon yn rhoi newid hinsawdd a natur wrth wraidd ei phenderfyniadau. Yn gynharach eleni, ym mis Mehefin 2021, fe wnaeth y Senedd hon ddatgan argyfwng natur. Felly, mae'r cwestiwn heddiw yn ymwneud â'r argyfwng natur hwnnw: sut y gallwn ddiogelu'r poblogaethau sydd gennym o wiwerod coch? Ond yn fwy na hynny hyd yn oed, sut y gallwn wrthdroi'r dirywiad hanesyddol?

Lywydd, rwy'n edrych ymlaen yn fawr at ymateb y Gweinidog y prynhawn yma. Rwy'n edrych ymlaen at gyfraniadau'r Aelodau ar draws y Siambr, ac rwy'n edrych ymlaen yn fawr at gyfraniad wiwer goch y Senedd ei hun—ein Darren Millar sionc fel y wiwer. Diolch yn fawr.

15:35

Diolch, Lywydd. Ac fel hyrwyddwr rhywogaeth y wiwer goch yn y Senedd, rwy'n falch iawn o weld bod y ddadl hon wedi'i chyflwyno gan y Pwyllgor Deisebau. A chyn i mi fynd ymhellach, mae'n rhaid imi ddatgan buddiant yn y ddadl hon fel aelod anrhydeddus o Ymddiriedolaeth Gwiwerod Coch Cymru ac yn wir fel aelod o Ymddiriedolaeth Gwiwerod Coch Clocaenog hefyd. A hoffwn dalu teyrnged i waith anhygoel y prif ddeisebydd, Dr Craig Shuttleworth, am drefnu'r ddeiseb, a'r gwaith anhygoel y mae'n ei wneud, o ddydd i ddydd, yn arwain ymdrechion cadwraeth gwiwerod coch ledled y wlad. Nid ef yw'r unig un, wrth gwrs—mae'r Ymddiriedolaeth Gwiwerod Coch, Ymddiriedolaeth Gwiwerod Coch Clocaenog, Sŵ Mynydd Cymru a byddin gyfan o bobl eraill, gan gynnwys llawer o wirfoddolwyr, yn rhoi eu hamser, eu hymdrech a'u hadnoddau i frwydro dros y 'super furry animals' hyn.

Ers cael fy mhenodi'n hyrwyddwr rhywogaeth y wiwer goch yn ôl yn 2016, mae wedi bod yn wefr cael dysgu mwy am y rhywogaeth unigryw ac eiconig hon ac ymweld â llawer o'r prosiectau ledled Cymru a dysgu am yr ymdrechion sy'n cael eu gwneud i hybu ffyniant poblogaeth y wiwer goch a'i adfywio. Ers dros 10,000 o flynyddoedd, poblogaeth y wiwer goch oedd y boblogaeth fwyaf o wiwerod yma yng Nghymru. Ac nid yn unig hynny, roedd yn poblogi'r mwyafrif llethol o Ynysoedd Prydain. Ond gwyddom o'r hyn sydd eisoes wedi'i rannu heddiw fod y boblogaeth honno wedi lleihau'n sylweddol, ac mor ddiweddar â'r 1990au dim ond ychydig gannoedd o wiwerod coch oedd wedi'u gwasgaru ledled Cymru mewn pocedi poblogaeth bach, a oedd mewn perygl. Ond dyna'r adeg, cyn troad y mileniwm, y dechreuodd yr ymdrechion cadwraeth arwrol i adfywio'r rhywogaeth. A diolch i'r ymdrechion hyn, rwy'n falch o ddweud bod gan goedwig Clocaenog yn fy etholaeth i boblogaeth fach gynaliadwy, ond cynyddol o wiwerod coch. Yng nghanolbarth Cymru, rhyddhaodd Ymddiriedolaeth Bywyd Gwyllt Vincent belaod, ysglyfaethwr wiwerod llwyd, ac mae'r prosiect hwnnw, hyd yma, wedi llwyddo i roi hwb i niferoedd y boblogaeth yno.

Ond yn fy marn i, o'r holl ymdrechion cadwraethol ar gyfer unrhyw anifail yng Nghymru, ar ynys Môn y gwelwyd y fuddugoliaeth fwyaf. Oherwydd, diolch i'w statws fel ynys, cafodd cynllun uchelgeisiol i gael gwared ar wiwerod llwyd ei greu, ac erbyn 2015, cyhoeddwyd bod Ynys Môn yn barth heb wiwerod llwyd. Ond mae'r holl ymdrechion hyn wedi'u tanseilio, a chawsant eu tanseilio oherwydd deddfwriaeth goedwigaeth hen ffasiwn, nad yw'n rhoi unrhyw ystyriaeth i boblogaethau bywyd gwyllt sydd mewn perygl. Sut y gall fod, er ei bod yn anghyfreithlon lladd neu anafu gwiwer goch neu darfu ar wiwer goch yn ei nyth—sut y gall fod nad yw coedwig sy'n eu cynnwys wedi'i gwarchod ac y gellir ei thorri? Ac eto, yn anffodus, dyna'r sefyllfa bresennol, o safbwynt y gyfraith, yma yng Nghymru. Oherwydd er bod angen trwydded gwympo coed i gynaeafu coed neu gwympo coed mewn coetir preifat yng Nghymru, mae'n sgandal na ellir gwrthod trwyddedau o'r fath os ydynt yn arwain at golli cynefin a dirywiad ym mhoblogaeth y wiwer goch. Ac wrth gwrs, nid oes angen trwydded ar goedwigoedd sy'n eiddo i'r Llywodraeth, ond cânt eu rheoli o dan gynlluniau 10 mlynedd. Yn anffodus, nid oes unrhyw rwymedigaeth o gwbl i ddiweddaru neu adnewyddu'r cynlluniau hynny i ystyried poblogaeth gwiwerod ar sail flynyddol a nodi lle maent yn nythu o fewn y coedwigoedd hynny. Ac o ganlyniad i hynny, rydym yn awr yn wynebu her anhygoel o weld coed mewn rhannau o Gymru yn cael eu torri, neu ceir bwriad i'w torri, a allai arwain at wrthdroi'r ymdrechion cadwraethol enfawr a welsom.

A gadewch i mi roi enghraifft i chi o sut y mae'r trefniadau presennol yn methu yn hynny o beth: coedwig Pentraeth ar Ynys Môn. A gwn y bydd Rhun ap Iorwerth yn gyfarwydd â'r her hon. Mae'n gadarnle i'r wiwer goch—un o'r ychydig gadarnleoedd yng Nghymru. Ac eto, mae Cyfoeth Naturiol Cymru wedi rhoi caniatâd i waith cwympo coed a fydd yn seiliedig ar ddata hen ffasiwn ar boblogaeth gwiwerod yn lleol, sydd dros 10 mlwydd oed, ac yn waeth byth, bydd yn caniatáu i'r gwaith cwympo coed ddigwydd yn ystod tymor bridio'r wiwer goch. Felly, er bod cenhedlaeth newydd o'r rhywogaethau hyn sydd mewn perygl yn setlo yn eu nythod, bydd y coed, sy'n dal y nythod hynny, yn cael eu torri. Ac nid ardal fechan o goetir sy'n cael ei chwalu; mae'n 17 erw—gwerth 6,500 tunnell bren o gynefin o'r radd flaenaf i wiwerod coch sy'n mynd i gael ei ddinistrio. Ac mae'n rhaid inni gofio bod hyn yn digwydd ar adeg pan fo Llywodraeth Cymru, yn gwbl briodol, yn feirniadol o ddatgoedwigo byd-eang ac yn annog pob cartref yng Nghymru i blannu coeden. Felly, ni allwn ganiatáu i'r sefyllfa hon barhau. Mae'n rhaid inni weithredu yn awr os ydym eisiau gweld niferoedd y rhywogaeth hon yn parhau i wella.

Oes, mae angen inni fynd i'r afael â diffygion Deddf Coedwigaeth 1967. Mae'r gwaith hwnnw eisoes wedi'i wneud yn yr Alban, felly mae gennym dempled y gallwn ei ddefnyddio a'i gymhwyso yma yng Nghymru. Mae arnom angen amserlen glir ar gyfer cyflawni'r gwaith hwnnw. Ac rwy'n falch iawn fod Llywodraeth Cymru wedi dechrau'r gwaith o gynllunio ar gyfer newid y ddeddfwriaeth honno. Ond mae angen gwneud gwaith hefyd i sicrhau bod y cynlluniau 10 mlynedd hyn yn cael eu diweddaru'n amlach o lawer fel y gallwn ddiogelu poblogaethau bywyd gwyllt—nid y wiwer goch yn unig, ond rhywogaethau bywyd gwyllt pwysig eraill hefyd—mewn coedwigoedd sy'n eiddo i'r wladwriaeth ac sy'n cael eu cynnal gan y wladwriaeth ledled y wlad.

Felly, ar ran yr anifail bach, y 'super furry animal' hwn, rwyf am annog pawb i gefnogi'r ddeiseb sydd wedi galw am wneud y newidiadau hyn heddiw, ac edrychaf ymlaen at glywed cyfraniadau pellach. 

15:40

Roedd yr unig wiwer goch a welais erioed ar Ynys Môn, ac felly galwaf ar Rhun ap Iorwerth.

Diolch yn fawr iawn, Llywydd. Mi wnaf innau ddatgan fy mod innau yn aelod anrhydeddus o Ymddiriedolaeth Gwiwerod Coch Cymru, a dwi'n falch iawn o fod yn Aelod sy'n cynrychioli ynys sydd, yn ei chyfanrwydd, yn bencampwyr y creadur arbennig yma. Ryw flwyddyn yn ôl oedd hi pan oeddwn i'n rhedeg efo fy ngwraig lai na milltir o'm cartref i ac mi neidiodd wiwer goch fach o'r clawdd a dechrau sgrialu lawr y ffordd o'n blaenau ni—y fflach fach yma o gynffon goch yn bowndio lawr y ffordd. Ac mi redodd o'n blaenau ni am ryw hanner canllath dda, rhedeg efo ni cyn diflannu mewn i'r gwrych. Ac roedden ni wedi gwirioni, achos er i mi weld nifer o wiwerod dros y blynyddoedd, dyma'r tro cyntaf i fi weld y wiwer ar fy ngharreg drws fy hun. A dwi'n cofio fel hogyn bach yn tyfu i fyny ar yr ynys y balchder mawr oedd yna fod y creadur bach bendigedig yma wedi dewis ymgartrefu ym Môn.

Ond mi oedd o dan fygythiad, dan fygythiad gan y wiwer lwyd, fel rydyn ni wedi ei glywed, ac erbyn canol y 1990au mi oedd o bron â diflannu yn llwyr. A phan ddechreuodd y gwaith wedyn o achub y wiwer, o dyfu ei phoblogaeth eto, mi dyfodd ein balchder ni ymhellach. Mae'n dod â balchder economaidd erbyn hyn hefyd, wrth gwrs. Dwi'n gwybod am gydweithwyr o'r Senedd yma sydd wedi teithio i Ynys Môn yn unswydd er mwyn gweld y wiwer goch. Ond mae'r gwerth pwysicaf, dwi'n siŵr y gallwn ni gytuno, yn y gwerth cadwraethol ei hun, fel y clywon ni gan Gadeirydd y Pwyllgor Deisebau, a chyfraniad poblogaeth wiwer goch iach at fioamrywiaeth yr ynys a bioamrywiaeth Cymru. A, rŵan, mae dwy ran o dair o wiwerod coch Cymru ym Môn unwaith eto.

Ond nid ar ddamwain ddigwyddodd hynny, mae'n bwysig, bwysig cofio, ac mae yna ddiolch rhyfeddol i'w dalu am waith diflino cadwraethwyr a gwirfoddolwyr lleol. Rydyn ni wedi clywed enw Craig Shuttleworth; mi allwn i enwi Raj Jones, a'r holl waith mae hi wedi'i wneud dros y blynyddoedd, yn sicrhau yr arwyddion yma a wnaeth ymddangos ar draws yr ynys—coedwig wiwer goch—yn datgan fel arwydd llythrennol fod y creadur bach yn ei ôl. A diolch byth, mae'r wiwer goch yn cael ei gwarchod gan ddeddfwriaeth. Mae'n drosedd i ddinistrio ei nythod hi, ond does yna ddim gwarchodaeth i'r coed a'r coedwigoedd maen nhw yn byw ynddyn nhw. Mae'r wiwer yn cael ei gwarchod, ond dydy ei chynefin hi ddim. A dyna mae'r ddeiseb yma yn galw am ei wneud.

A dwi'n croesawu'r ddeiseb a'r hyn mae'r deisebwyr yn galw amdano fo—dros 10,000 ohonyn nhw; 1,700 ohonyn nhw o fy etholaeth i—sef maen nhw am newid y system drwyddedu fyddai'n ein galluogi ni i osod amodau cyn caniatáu torri coed, er enghraifft, amodau i beidio â thorri yn ystod tymor bridio. Ar hyn o bryd, mae torri coed yn gallu digwydd hyd yn oed heb arolwg o faint o nythod wiwerod sydd yna. Rydyn ni'n gweld hynny yn digwydd yn rhy aml yn fy etholaeth i. Pam, ar ôl yr holl waith i adfer y boblogaeth, fydden ni am i'w chynefin hi ddod dan fygythiad? Dwi wedi cael etholwyr yn cysylltu efo fi am gynlluniau gan Cyfoeth Naturiol Cymru i glirio, neu i ganiatáu clirio coedwigaeth, ar sawl safle ar Ynys Môn—Niwbwrch, Pentraeth, fel rydyn ni wedi'i glywed, Mynydd Bodafon, cynefinoedd rydyn ni'n gwybod sydd yn drysorau o ran y wiwer goch. Mae pobl yn poeni am ddyfodol Penrhos yng Nghaergybi, hefyd yn poeni bod dim digon o sylw yn cael ei roi i warchod y cynefin hwnnw.

Mae'r Alban eisoes wedi newid deddfwriaeth. Gwnaeth Deddf Cadwraeth Natur (Yr Alban) 2004 roi cymal mewn yn Neddf Coedwigaeth 1967 sy'n caniatáu yn benodol gwrthod trwydded torri coed neu roi amodau ynghlwm wrthi—

'at ddiben gwarchod neu wella fflora, ffawna neu nodweddion daearegol neu ffisiograffigol, neu harddwch naturiol neu amwynder, unrhyw dir.'

Does yna ddim cymal o'r fath wedi'i ychwanegu at ddeddfwriaeth Cymru, ac mae'n amser i ni i'w weld o. A thu hwnt i ddeddfwriaeth, mae'n rhaid dweud, mae'n wir bryder i fi bod yna ddiffyg deialog gadarn rhwng Cyfoeth Naturiol Cymru a chyrff gwarchodaeth. Mae'n rhywbeth dwi wedi'i godi dro ar ôl tro. Mae partneriaeth yn gorfod bod yn rhan o'r ateb i warchod y wiwer. 

I gloi, dwi'n edrych ymlaen at glywed gan y Gweinidog, ei hymateb i'r ddadl yma. Dwi'n dal yn disgwyl am ateb i ohebiaeth i'r Gweinidog Newid Hinsawdd ar y pwnc yma o fis Gorffennaf a mis Hydref eleni. Mi fuaswn i a'r 10,000 a mwy o bobl sydd wedi arwyddo'r ddeiseb yn falch o glywed os ydy hithau yr un mor frwd â ni dros warchod yr anifail prin a hyfryd, hyfryd yma.

15:50

Diolch i'r Pwyllgor Deisebau am gyflwyno'r ddeiseb bwysig hon heddiw, a diolch i Jack Sargeant am agor y ddadl. Mae'r ddeiseb wedi tynnu sylw at gyfle pwysig i ni yma yng Nghymru i weithredu i ddiogelu ein bywyd gwyllt. Rydym yn wynebu argyfwng natur yn ogystal ag argyfwng hinsawdd, ac mae'n rhaid inni roi ystyriaeth ddifrifol i'r bioamrywiaeth a gollir os na roddir camau ar waith i ddiogelu rhywogaethau natur fel y wiwer goch.

Fel y nododd Jack, un o'r bygythiadau mwyaf i wiwerod coch yw colli a darnio cynefin, a gall Llywodraeth Cymru weithredu yn hyn o beth. Yn yr Alban, gellir gwrthod trwyddedau cwympo coed neu eu rhoi i wella neu warchod bywyd gwyllt, diolch i newid yn y gyfraith, gan ddangos ymrwymiad i ddiogelu rhywogaethau. Yn anffodus, nid oes unrhyw amddiffyniadau o'r fath yn bodoli yma yng Nghymru ar hyn o bryd.

Mae trigolion Ynys Môn hefyd wedi cysylltu â mi i leisio pryder ynglŷn â'r datblygiad arfaethedig ym Mhenrhos. Mae'r warchodfa natur yn gynefin pwysig i wiwerod coch, yn ogystal â gwerddon i drigolion lleol ei mwynhau. Bydd y datblygiad yn golygu bod 27 erw o goed yn cael eu torri, a bydd hynny'n cael effaith ddifrifol ar gynefin y gwiwerod, gan gael gwared ar lawer o'u nythod a'u rhedfeydd. Credaf yn gryf y dylid ystyried yr effaith y bydd prosiect yn ei chael ar fywyd gwyllt lleol wrth ei gymeradwyo, boed hynny'n gwympo coed fel rhan o reoli coetiroedd neu ailddatblygiad fel yr un ym Mhenrhos. Felly, rwy'n croesawu'r ddeiseb hon a gyflwynwyd gan Craig Shuttleworth, ac yn gobeithio y bydd rheoliadau yn cael eu rhoi ar waith yn y dyfodol fel y caiff bioamrywiaeth a diogelu rhywogaethau eu trin fel blaenoriaeth ledled Cymru.

Hoffwn ddiolch i'r rhai sydd wedi cyflwyno'r ddeiseb hon, ac rwyf eisiau cofnodi fy niolch, mewn gwirionedd, i fy nghyd-Aelod, Darren Millar, sydd wedi bod yn hyrwyddwr rhagorol i'r gwiwerod coch. Mae'n bwysig ein bod ni, fel hyrwyddwyr—gwn fod Mark Isherwood wedi cael ei gydnabod yn ddiweddar am y gwaith y mae'n ei wneud ar y gylfinir—mae'n bwysig ein bod o ddifrif ynglŷn â'n rôl ac fel bod pawb yn gwybod, fi yw hyrwyddwr y llamhidydd yng Nghymru.

Yn ôl adroddiad 'Cyflwr Mamaliaid yng Nghymru', er y bu gostyngiad amlwg yn nosbarthiad gwiwerod coch ers adolygiad 1995, mae'n ymddangos bod y boblogaeth yng Nghymru yn sefydlog ar hyn o bryd, a gall fod yn ehangu'n lleol hyd yn oed. Fodd bynnag, mae'n parhau i fod yn wir y gallai'r rhagolygon fod yn wael. Mae'r boblogaeth o 9,200 yn gostwng. Mae pedair ardal benodol yng Nghymru lle gellir dod o hyd i'r cymeriadau annwyl hyn: Ynys Môn, rhwng Powys a Cheredigion, a choedwig Clocaenog. Mae etholwyr yn nyffryn Conwy yn fy etholaeth yn cofio gweld gwiwerod coch yno rai degawdau'n ôl; heddiw, byddai'n rhaid iddynt deithio dros 20 milltir am gyfle i weld un arall yn y gwyllt. Felly, oni fyddai'n wych pe gallai Llywodraeth Cymru ddatblygu cynllun gweithredu i gysylltu'r poblogaethau rhwng Clocaenog ac Ynys Môn? 

Byddwn yn falch o glywed a yw'r adolygiadau cyfnodol o brif safleoedd wedi'u cynnal ers yr ymrwymiad yn y 'Cynllun Cadwraeth ar gyfer Gwiwerod Coch yng Nghymru' 2018, ond mae'n dal i fod yn wir fod yna oddeutu 300,000 o wiwerod llwyd—dros 30 gwaith yn fwy na'r cochion. Ac fel rhywun sy'n mwynhau bwydo adar, rhaid imi gyfaddef fod gennyf dair gwiwer ddrwg sy'n dod ac yn gwneud yn eithaf da o'r byrddau adar yn fy nghartref. Gydag amcangyfrif fod cost dileu gwiwerod llwyd yng Nghymru yn gymaint â £76 miliwn, gallai'r dasg ymddangos yn anghyraeddadwy. Fodd bynnag, mae 'Cynllun Gweithredu Cymru i Reoli'r Wiwer Lwyd' yn cyfeirio at opsiynau rheoli angheuol heb greulondeb. Byddwn yn falch pe gallai'r Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf inni am hynny.

Mae'r ddeiseb hefyd yn iawn i ganolbwyntio ein sylw ar reoli coedwigoedd. Yn wir, mae'r 'Cynllun Cadwraeth ar gyfer Gwiwerod Coch yng Nghymru' yn nodi bod

'angen i gamau cadwraeth i ddiogelu gwiwerod coch ar safleoedd tir mawr ganolbwyntio ar sicrhau bod cynefin addas ar gael'.

Yn 2018, nodwyd bod system cynllunio coedwigoedd Cyfoeth Naturiol Cymru yn gyfyngiad. Dair blynedd yn ddiweddarach, mae Cyfoeth Naturiol Cymru yn parhau i rwystro cynnydd. Mae'n rhaid i'r sefydliad hwn egluro pam nad yw wedi gwario ar fonitro gwiwerod coch mewn 10 mlynedd. Gallai'r Senedd hon gynnal adolygiad o'r gofynion ar gyfer trwydded gwympo coed, er mwyn sicrhau bod ystyriaeth deg yn cael ei rhoi i bioamrywiaeth a cholli cynefin. Weinidog, gallech fynd ati'n syth i gywiro'r ffaith na chynhelir asesiadau blynyddol o effaith gronnol cwympo coed ar gyfer coedwigoedd sy'n eiddo i'r wladwriaeth. Diolch. 

15:55

O ffrind y Gruffalo i Squirrel Nutkin Beatrix Potter, mae'r wiwer goch, unig rywogaeth wiwer frodorol y DU, wedi bod yn rhan annwyl iawn o gefn gwlad y DU ers miloedd o flynyddoedd. Yn anffodus, mae eu niferoedd wedi lleihau dros y degawdau diwethaf am sawl rheswm, a'r prif reswm oedd cyflwyno'r wiwer lwyd anfrodorol. Yn anffodus, mae llawer mwy o wiwerod llwyd nag o wiwerod coch yn y Rhondda ac ardal ehangach de Cymru. Mewn gwirionedd, rwy'n cael problemau gyda gwiwerod llwyd yn fy ngardd, sydd fel pe baent yn meddwl ei bod yn ddoniol dwyn nid yn unig bwyd yr adar, ond y cyfarpar bwydo ei hun hefyd. Ond o ddifrif, gwn pa mor bwysig yw hi ein bod nid yn unig yn cynnal niferoedd y gwiwerod coch yng nghanolbarth a gogledd Cymru, ond ein bod yn sicrhau ein bod yn gweld y niferoedd yn dechrau codi eto. Mae Llywodraeth Cymru yn gweithredu gyda chynllun cadwraeth y gwiwerod coch a'r cynllun gweithredu i reoli'r wiwer lwyd, ond gallai'r rhain fod yn ofer os na wneir newidiadau i feini prawf y drwydded gwympo coed, fel y nodwyd yn briodol gan y deisebydd.

I mi, mae'r ddadl heddiw'n tynnu sylw at ddau fater pwysig iawn, a'r cyntaf yw canlyniadau anfwriadol cwympo coed. Cawsom lifogydd dinistriol yn Rhondda y llynedd, yn dilyn y cwympo coed uwchben Pentre. Bu'n rhaid torri'r coed oherwydd eu bod wedi'u heintio, ond dioddefodd cannoedd o gartrefi a busnesau lifogydd o ganlyniad. Yn debyg iawn i'r hyn a ddywedir yn y ddeiseb,

'Er bod angen trwydded torri coed er mwyn cwympo coetir, ni ellir gwrthod y trwyddedau hyn hyd yn oed os ydyn nhw’n arwain at golli cynefin a dirywiad ym mhoblogaeth y wiwerod coch.'

Mae'n rhaid inni sicrhau, yn y dyfodol, nad oes unrhyw ganlyniadau anfwriadol yn digwydd o ganlyniad i gwympo coed, ac mae'n rhaid i hyn olygu ystyriaeth o golli cynefin a bioamrywiaeth gan arwain at ddirywiad yn y boblogaeth.

Yr ail fater yw colli rhywogaethau sydd mewn perygl ac sydd dan fygythiad. Gwn fod llawer o bobl yn dadlau y dylem adael i natur ddilyn ei chwrs, ond gyda phob parch, rwy'n anghytuno, yn enwedig mewn perthynas â rhywogaethau sydd â delwedd gyhoeddus wych fel y wiwer goch. Bydd tynnu sylw at eu brwydr yn arwain at ddiddordeb ehangach a dealltwriaeth o sut y mae bioamrywiaeth a cholli poblogaeth yn effeithio ar bob un ohonom. Os gallwn gamu i'r adwy i ddiogelu'r rhywogaethau hyn, dylem wneud hynny. Diolch i'r deisebydd am godi'r mater eithriadol o bwysig hwn.

Daeth y Dirprwy Lywydd i’r Gadair.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwyf finnau'n ddiolchgar iawn i'r deisebydd a hefyd i Jack Sargeant, Cadeirydd y Pwyllgor Deisebau, am gyflwyno'r mater pwysig hwn, sydd, fel y dywedodd ef a llawer o rai eraill, nid yn unig yn diogelu gwiwerod coch, ond sydd hefyd yn diogelu mathau eraill o fywyd gwyllt yn ystod gwaith cwympo coed. Ac mae'n bwysig iawn ein bod yn rhoi camau ar waith i gynnal a gwella rhywogaethau pwysig iawn, ac nid yw hwn ond yn un o nifer o gamau gweithredu a nodwyd yn 'Cynllun Gweithredu Adfer Natur Cymru 2020-21' i helpu i fynd i'r afael â'r argyfwng natur yng Nghymru. 

Rwy'n ymwybodol iawn o gyfyngiadau'r Ddeddf Goedwigaeth a natur yr amodau y gall Cyfoeth Naturiol Cymru eu cymhwyso o dan drwydded gwympo coed. Gall y cyfyngiadau hyn, fel y nodwyd gan lawer o'r Aelodau, arwain at ddatgysylltiad rhwng y Ddeddf Goedwigaeth a deddfwriaeth amgylcheddol arall, gan arwain at fylchau o ran diogelu bywyd gwyllt. Er bod Cyfoeth Naturiol Cymru wedi cymryd camau i fynd i'r afael â hyn drwy lythyrau cynghori neu gynlluniau rheoli coedwigaeth hirdymor ar gyfer perchnogion tir, yn sicr nid yw'r rhain yn mynd i'r afael â'r mater yn llawn, fel y nododd nifer o'r Aelodau.

Dyna pam ein bod wedi ymrwymo i gynnwys darpariaethau yn y Bil amaethyddiaeth sy'n diwygio'r Ddeddf Goedwigaeth er mwyn caniatáu ar gyfer ychwanegu amodau at drwyddedau cwympo coed. Byddwn hefyd yn cynnwys darpariaethau i ddiwygio, atal neu ddirymu trwyddedau cwympo coed ar ôl iddynt gael eu rhoi. Bydd y diwygiadau hyn yn helpu i ddarparu gwell amddiffyniad i fywyd gwyllt, er enghraifft, mewn perthynas â'r eithriad o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981, ac yn darparu gwell cydgysylltiad rhwng rheoliadau coedwigaeth a rheoliadau amgylcheddol eraill. Bydd y ddeddfwriaeth berthnasol i ddiwygio'r Ddeddf Goedwigaeth yn cael ei chyflwyno'n fuan iawn.

Mae 'Safon Coedwigaeth y DU' yn nodi y dylid

'rheoli coetiroedd mewn ffordd sy'n gwarchod neu'n gwella bioamrywiaeth'

ac y dylid adlewyrchu hynny mewn cynlluniau rheoli coedwigoedd. Mae gan bob rhan o ystâd goetir Llywodraeth Cymru gynllun adnoddau coedwig 10 mlynedd, sy'n ofynnol ar gyfer ardystio coedwigoedd, ac mae cynlluniau'n cynnwys manylion unrhyw rywogaethau a warchodir neu gynefinoedd y gallai gweithrediadau rheoli effeithio arnynt, a chynhelir arolygon safle gan Cyfoeth Naturiol Cymru wrth ddatblygu'r cynlluniau, ac mae mesurau i liniaru effeithiau wedi'u cynnwys, er enghraifft, drwy gadw ardaloedd o gynefin. Rhoddir ystyriaeth hefyd i anghenion cynefin rhywogaethau ar lefel y dirwedd. Mae'r broses honno'n cynnwys ymgynghori â rhanddeiliaid allanol, megis y grwpiau gwiwerod coch. Mae cynlluniau hefyd yn cael eu rhoi ar gofrestr gyhoeddus Cyfoeth Naturiol Cymru i alluogi sylwadau pellach—

16:00

Rwy'n ddiolchgar iawn i chi am amlinellu sut y caiff y cynlluniau eu llunio, ac rydych wedi dweud bod ymgynghori ac ymgysylltu'n digwydd â rhanddeiliaid ar ddatblygu'r cynlluniau hynny, ond oherwydd mai bob 10 mlynedd y mae hynny'n digwydd, ni roddir ystyriaeth i'r newid yn y boblogaeth a'r effaith ar fannau eraill. Sylwais hefyd eich bod wedi dweud eich bod yn mynd i gyflwyno newid deddfwriaethol, ac mae'n amlwg fy mod yn croesawu hynny'n fawr, ond ni wnaethoch bennu amserlen, fe ddywedoch chi 'yn fuan', dim mwy na hynny. Pa mor fuan yw 'yn fuan'?

Rwy'n dod at y pwynt ynglŷn â 10 mlynedd. Nid wyf yn mynd i ddweud mwy nag 'yn fuan', oherwydd rydym yn trafod amser ar ei gyfer yn y Cyfarfod Llawn, ond yn fuan iawn—rydym yn ymwybodol o'r brys.

Felly, fel roeddwn yn dweud, er nad oes ei angen yn gyfreithiol, mae CNC yn gofyn am gymeradwyaeth gan eu tîm trwyddedu cwympo coed i sicrhau bod eu cynlluniau'n cydymffurfio â safon coedwigaeth y DU. Cynhelir arolygon pellach o safleoedd cyn i weithrediadau cwympo coed ddechrau ac os oes angen, gellir rhoi mesurau lliniaru pellach i'r contractwr. 

Ar y pwynt hwn, roeddwn am ddweud ein bod wedi cael nifer o sgyrsiau gydag CNC ers i ni ddod i rym ym mis Mai, fy nghyd-Aelod, Lee Waters, a minnau. Nid wyf yn ymwybodol, Rhun, o lythyrau sydd i ddod i chi, felly os hoffech dynnu fy sylw'n ôl atynt, byddwn yn ddiolchgar, oherwydd hyd y gwn i, nid oes gennyf ôl-groniad. Mae rhywbeth wedi mynd o'i le yno, felly byddwn yn ddiolchgar pe gallwch dynnu fy sylw atynt. 

Un o'r ystyriaethau rydym yn eu trafod yw pa mor agos at y gwaith cwympo ei hun y dylid cael ail adolygiad o'r safle ar gyfer amodau cynefin gwahanol o'r arolwg gwreiddiol, a pha ffactorau y mae'n rhaid iddynt eu hystyried er mwyn rhoi hynny ar waith. Ni fyddech am wneud hynny ar gyfer pob un, ond bydd ffactorau i'w hystyried. Felly, dim ond dweud ein bod yn cael sgyrsiau ar faterion o'r fath.

Un o'r pethau a ddysgwyd gennym o COP26 oedd sgwrs â'r hyn a elwir yn wladwri