Y Cyfarfod Llawn
Plenary
28/01/2026Cynnwys
Contents
Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.
In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.
Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.
The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.
Prynhawn da a chroeso, bawb, i'r Cyfarfod Llawn y prynhawn yma. Yr eitem gyntaf fydd y cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Lywodraeth Leol a Thai. Mae'r cwestiwn cyntaf gan Russell George.
Good afternoon and welcome to this afternoon's Plenary meeting. The first item is questions to the Cabinet Secretary for Housing and Local Government. The first question is from Russell George.
1. Sut mae Llywodraeth Cymru yn asesu perfformiad a llywodraethiant cabinetau awdurdodau lleol? OQ63714
1. How does the Welsh Government assess the performance and governance of local authority cabinets? OQ63714
Local authorities in Wales are democratically accountable to their electorate for their performance. The approach to performance and governance of principal councils is described by the Local Government and Elections (Wales) Act 2021. The Welsh Government works with partners to use this information to provide relevant sector-led support.
Mae awdurdodau lleol yng Nghymru yn atebol yn ddemocrataidd i'w hetholwyr am eu perfformiad. Disgrifir y dull o ymdrin â pherfformiad a llywodraethiant y prif gynghorau yn Neddf Llywodraeth Leol ac Etholiadau (Cymru) 2021. Mae Llywodraeth Cymru’n gweithio gyda phartneriaid i ddefnyddio'r wybodaeth hon i ddarparu cymorth perthnasol dan arweiniad y sector.
Thank you for your answer, Cabinet Secretary. Audit Wales's annual audit summary for Powys County Council, published last year, reports that the council hasn't yet adopted a long-term approach to securing its financial sustainability, but it is developing one. I thought that was a bit alarming; I would have thought that all local authorities should be planning long-term for their financial positions. In your assessment, Cabinet Secretary, has the council now made sufficient progress developing their long-term plan, and to what extent do you accept that the current funding formula makes that task harder for rural authorities like Powys?
Diolch am eich ateb, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae crynodeb archwilio blynyddol Archwilio Cymru ar gyfer Cyngor Sir Powys, a gyhoeddwyd y llynedd, yn nodi nad yw'r cyngor wedi mabwysiadu dull hirdymor o sicrhau ei gynaliadwyedd ariannol eto, ond ei fod yn datblygu un. Roeddwn o'r farn fod hynny braidd yn frawychus; buaswn wedi meddwl y dylai pob awdurdod lleol fod yn cynllunio ar gyfer eu sefyllfaoedd ariannol hirdymor. Yn eich asesiad chi, Ysgrifennydd y Cabinet, a yw'r cyngor bellach wedi gwneud digon o gynnydd ar ddatblygu eu cynllun hirdymor, ac i ba raddau rydych chi'n derbyn bod y fformiwla gyllido bresennol yn gwneud y dasg honno'n anos i awdurdodau gwledig fel Powys?
Diolch, Russell. Local authorities are democratically accountable bodies, responsible for managing their own resources. Audit Wales has identified important governance weaknesses that Powys must address urgently to support the delivery of its Sustainable Powys programme. This does not mean that Powys are not delivering on their statutory duties overall, however. I do welcome the early steps taken by Powys to address these shortcomings, but further sustained action is required to deliver meaningful and measurable improvement. Obviously, the Welsh Government will continue to monitor the progress very closely and work constructively with the Welsh Local Government Association and Powys council.
Diolch, Russell. Mae awdurdodau lleol yn gyrff sy'n atebol yn ddemocrataidd, ac sy'n gyfrifol am reoli eu hadnoddau eu hunain. Mae Archwilio Cymru wedi nodi gwendidau llywodraethu pwysig y mae'n rhaid i Bowys fynd i'r afael â nhw ar frys er mwyn gallu cyflawni eu rhaglen Powys Gynaliadwy. Nid yw hyn yn golygu nad yw Powys yn cyflawni eu dyletswyddau statudol yn gyffredinol, fodd bynnag. Rwy'n croesawu camau cynnar a gymerwyd gan Bowys i fynd i'r afael â'r diffygion hyn, ond mae angen camau gweithredu parhaus pellach i gyflawni gwelliant ystyrlon a mesuradwy. Yn amlwg, bydd Llywodraeth Cymru’n parhau i fonitro'r cynnydd yn agos iawn ac yn gweithio'n adeiladol gyda Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru a chyngor Powys.
Many residents in my constituency have concerns about the performance and governance of Denbighshire County Council, as a stark example of why robust assessment and accountability by the Welsh Government matters. In 2024, the council's controversial roll-out of its new waste system generated over 15,000 complaints from residents, highlighting not just service failure but a profound breakdown in public trust and communication with the community. Too many decisions are also made behind closed doors. The Auditor General for Wales has identified shortcomings in how the council approached the proposed sale of Denbighshire Leisure Ltd, including insufficient documentation of public consultation and communication plans, prompting concerns about governance and transparency. This month, the council also had to open a fraud investigation. So, these issues raise fundamental questions about whether Denbighshire's leadership is delivering effective services, using resources properly and operating transparently, and, with continued scandal, public trust is being damaged all the time. So, can the Cabinet Secretary outline what additional steps the Welsh Government will take in cases like Denbighshire, where failings are identified in delivery and transparency, and whether enforceable improvements are provided, rather than just recommendations?
Mae gan lawer o drigolion yn fy etholaeth bryderon ynghylch perfformiad a llywodraethiant Cyngor Sir Ddinbych, fel enghraifft amlwg o'r rheswm pam fod asesu cadarn ac atebolrwydd gan Lywodraeth Cymru yn bwysig. Yn 2024, cafwyd dros 15,000 o gwynion gan drigolion pan gyflwynodd y cyngor ei system wastraff newydd ddadleuol, gan ddangos nid yn unig methiant y gwasanaeth ond chwalfa ddofn yn ymddiriedaeth y cyhoedd ac yn y cyfathrebu â'r gymuned. Gwneir gormod o benderfyniadau y tu ôl i ddrysau caeedig hefyd. Mae Archwilydd Cyffredinol Cymru wedi nodi diffygion yn y ffordd y gwnaeth y cyngor ymdrin â gwerthiant arfaethedig Denbighshire Leisure Ltd, gan gynnwys dogfennaeth annigonol o gynlluniau ymgynghori a chyfathrebu cyhoeddus, a arweiniodd at bryderon ynghylch llywodraethiant a thryloywder. Y mis hwn, bu'n rhaid i'r cyngor agor ymchwiliad twyll hefyd. Felly, mae'r materion hyn yn codi cwestiynau sylfaenol ynglŷn ag a yw arweinyddiaeth sir Ddinbych yn darparu gwasanaethau effeithiol, yn defnyddio adnoddau'n briodol ac yn gweithredu'n dryloyw, a chyda sgandalau parhaus, mae ymddiriedaeth y cyhoedd yn cael ei niweidio drwy'r amser. Felly, a all Ysgrifennydd y Cabinet amlinellu pa gamau ychwanegol y bydd Llywodraeth Cymru’n eu cymryd mewn achosion fel sir Ddinbych, lle nodir methiannau o ran darpariaeth a thryloywder, ac a oes gwelliannau gorfodadwy'n cael eu cyflawni, yn hytrach nag argymhellion yn unig?
Diolch, Gareth. The Welsh Government's role is to put in place a statutory framework within which councils operate. It's the role of Audit Wales and regulators to act where there is non-compliance. As I said, the Local Government and Elections (Wales) Act 2021 put in place a sector-led approach to performance improvement in councils, and its purpose is to support a culture where councils continuously review how they do better. Welsh Ministers can provide support and assistance to councils where there are serious and fundamental issues, and where they're identified by the council, Audit Wales and other regulators. But, the Welsh Government does provide over £2 million each year to the WLGA specifically to support local government to deliver efficient, effective services to their residents. We're working very closely with councils and corporate joint committees to support that regional collaboration, which is also important, to see how those best practices are put in place.
Diolch, Gareth. Rôl Llywodraeth Cymru yw rhoi fframwaith statudol yn ei le i gynghorau weithredu o'i fewn. Rôl Archwilio Cymru a'r rheoleiddwyr yw gweithredu pan nad ydynt yn cydymffurfio. Fel y dywedais, rhoddodd Ddeddf Llywodraeth Leol ac Etholiadau (Cymru) 2021 ddull o wella perfformiad a arweinir gan y sector ar waith mewn cynghorau, a'i ddiben yw cefnogi diwylliant lle mae cynghorau'n adolygu'n barhaus sut y maent yn gwneud yn well. Gall Gweinidogion Cymru ddarparu cefnogaeth a chymorth i gynghorau lle mae problemau difrifol a sylfaenol, a lle cânt eu nodi gan y cyngor, Archwilio Cymru a rheoleiddwyr eraill. Ond mae Llywodraeth Cymru’n darparu dros £2 filiwn y flwyddyn i CLlLC yn benodol i gefnogi llywodraeth leol i ddarparu gwasanaethau effeithlon ac effeithiol i'w trigolion. Rydym yn gweithio'n agos iawn gyda chynghorau a chyd-bwyllgorau corfforedig i gefnogi'r cydweithio rhanbarthol hwnnw, sydd hefyd yn bwysig, i weld sut y mae'r arferion gorau hynny'n cael eu rhoi ar waith.
2. Sut mae Llywodraeth Cymru yn adfywio canol trefi yn Nwyrain De Cymru? OQ63742
2. How is the Welsh Government regenerating town centres in South Wales East? OQ63742
Diolch, Peredur. Since January 2020, the Transforming Towns programme has provided over £130 million to support the regeneration of town centres in South Wales East. Town centres are the backbone of our communities, and the Welsh Government is committed to supporting them.
Diolch, Peredur. Ers mis Ionawr 2020, mae rhaglen Trawsnewid Trefi wedi darparu dros £130 miliwn i gefnogi'r gwaith o adfywio canol trefi yn Nwyrain De Cymru. Canol trefi yw asgwrn cefn ein cymunedau, ac mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i'w cefnogi.
Diolch yn fawr am yr ateb yna.
Thank you for that response.
Just before Christmas, I visited Tidal's Store in Blackwood to coincide with Family Business Week. This well-established family furniture firm has remained a permanent fixture in the town centre, whilst many changes have occurred around them, including the loss of other family businesses. One way in which home-grown firms could be boosted is through a more ambitious public procurement policy. As outlined in my colleague Luke Fletcher's economy paper, this would involve more stringent criteria about what constitutes a local firm—for example, is it genuinely home-grown, or it is a multinational business with a Welsh branch? We should also look at improving the public procurement rate, which is woefully low in Wales compared to other countries of our size. I have previously called for targets, but this Government rejected that in the Social Partnership and Procurement (Wales) Bill. Is this something that you would be prepared to consider pushing with our local authorities in the last few months of this Government, or is it being saved for the Labour manifesto?
Ychydig cyn y Nadolig, ymwelais â Tidal's Store yng Nghoed-duon yn ystod Wythnos Busnesau Teuluol. Mae'r cwmni dodrefn teuluol hwn sydd wedi sefydlu'n dda wedi parhau i fod yn rhan barhaol o ganol y dref, er bod llawer o newidiadau wedi digwydd o'u cwmpas, gan gynnwys colli busnesau teuluol eraill. Un ffordd y gellid rhoi hwb i gwmnïau cynhenid yw drwy bolisi caffael cyhoeddus mwy uchelgeisiol. Fel yr amlinellwyd ym mhapur fy nghyd-Aelod Luke Fletcher ar yr economi, byddai hyn yn cynnwys meini prawf llymach ynghylch beth sy'n cyfrif fel cwmni lleol—er enghraifft, a yw'n wirioneddol gynhenid, neu a yw'n fusnes rhyngwladol â changen yng Nghymru? Dylem edrych hefyd ar wella'r gyfradd caffael cyhoeddus, sy'n druenus o isel yng Nghymru o gymharu â gwledydd eraill o'n maint ni. Rwyf wedi galw am dargedau yn flaenorol, ond gwrthodwyd hynny gan y Llywodraeth hon ym Mil Partneriaeth Gymdeithasol a Chaffael Cyhoeddus (Cymru). A yw hyn yn rhywbeth y byddech chi'n barod i ystyried mynd i'r afael ag ef gyda'n hawdurdodau lleol ym misoedd olaf y Llywodraeth hon, neu a yw'n cael ei gadw ar gyfer y maniffesto Llafur?
Diolch, Peredur, and I'm really glad that you were able to have a visit to Blackwood and the company that you mentioned, and I wish them every success. Through our Transforming Towns programme, we have recently supported a placemaking plan in Blackwood, which I think will be really helpful. It's been adopted by the local authority as well, and, obviously, with our placemaking plans, that's done with communities, which I think is really important—that they're planned and taken forward in that way, and being co-produced as well.
As I said, in terms of our Transforming Towns funding, we have invested that £130 million in South Wales East since 2020. And we've done a number of projects there, such as Ffos Caerphilly market, the former town hall in Tredegar, and the former House of Fraser store in Cwmbran. So, we are looking at ways of how we can encourage different businesses into our communities, and looking at how we can support a more vibrant town centre, which we all want to see. We don't want to see identikit town centres. We want them to have their own vibrancy and their own streak—their own independent streak. And I think, on ways that we can do that, I'm always keen to hear new ideas and to listen to what residents feel is most appropriate for their town centres as well.
Diolch, Peredur, ac rwy'n falch iawn eich bod wedi gallu ymweld â Choed-duon a'r cwmni a nodoch chi, ac rwy'n dymuno pob llwyddiant iddynt. Drwy ein rhaglen Trawsnewid Trefi, rydym wedi cefnogi cynllun creu lleoedd yng Nghoed-duon yn ddiweddar, a fydd yn ddefnyddiol iawn. Mae wedi'i fabwysiadu gan yr awdurdod lleol hefyd, ac yn amlwg, gyda'n cynlluniau creu lleoedd, mae hynny'n digwydd ar y cyd â chymunedau, sy'n bwysig iawn yn fy marn i—eu bod yn cael eu cynllunio a'u rhoi ar waith yn y ffordd honno, a'u bod yn cael eu cydgynhyrchu hefyd.
Fel y dywedais, o ran ein cyllid Trawsnewid Trefi, rydym wedi buddsoddi'r £130 miliwn hwnnw yn Nwyrain De Cymru ers 2020. Ac rydym wedi cwblhau nifer o brosiectau yno, fel marchnad Ffos Caerffili, hen neuadd y dref yn Nhredegar, a hen siop House of Fraser yng Nghwmbrân. Felly, rydym yn edrych ar ffyrdd o annog gwahanol fusnesau i'n cymunedau, ac edrych ar sut y gallwn gefnogi canol trefi mwy bywiog, rhywbeth y mae pob un ohonom eisiau ei weld. Nid ydym am i ganol pob tref edrych yr un fath. Rydym am iddynt gael eu bywiogrwydd eu hunain a'u naws eu hunain—eu naws annibynnol eu hunain. Ac ar ffyrdd y gallwn wneud hynny, rwyf bob amser yn awyddus i glywed syniadau newydd ac i wrando ar yr hyn y mae trigolion yn ei deimlo sy'n fwyaf priodol i ganol eu tref nhw hefyd.
Cabinet Secretary, every year, the Welsh Government announce new funds for regeneration. It might be £40 million one year and perhaps £31 million in another year, and more besides. Now, the headlines are big, but the delivery in South Wales East, especially in my constituency, seems quite small. I regularly talk to residents and traders across the county, and they will all say the same thing: 'We've heard of the announcement, but we're still waiting to see the change'. Across Abergavenny, Monmouth, Chepstow and Cwmbran we do still see empty units. We see heritage buildings in disrepair and slow progress on projects that have been in the pipeline for some time. Cabinet Secretary, why do you think that the Welsh Government's national regeneration budgets are not really resulting in any actual change for our constituents that we would hope to see? Can we be assured that all the moneys within those headline figures, certainly this year, will reach our town centres in this year?
Ysgrifennydd y Cabinet, bob blwyddyn, mae Llywodraeth Cymru’n cyhoeddi cronfeydd adfywio newydd. Gallai fod yn £40 miliwn un flwyddyn ac efallai'n £31 miliwn mewn blwyddyn arall, a mwy ar ben hynny. Nawr, mae'r penawdau'n fawr, ond mae'r ddarpariaeth yn Nwyrain De Cymru, yn enwedig yn fy etholaeth i, yn eithaf bach yn ôl pob golwg. Rwy'n siarad yn rheolaidd â thrigolion a masnachwyr ledled y sir, ac mae pob un ohonynt yn dweud yr un peth: 'Rydym wedi clywed am y cyhoeddiad, ond rydym yn dal i aros i weld y newid'. Ar draws y Fenni, Trefynwy, Cas-gwent a Chwmbrân rydym yn dal i weld unedau gwag. Rydym yn gweld adeiladau treftadaeth mewn cyflwr gwael a chynnydd araf ar brosiectau sydd wedi bod ar y gweill ers peth amser. Ysgrifennydd y Cabinet, pam yn eich barn chi nad yw cyllidebau adfywio cenedlaethol Llywodraeth Cymru yn arwain at unrhyw newid gwirioneddol y byddem yn gobeithio ei weld i'n hetholwyr? A allwn fod yn sicr y bydd yr holl arian o'r prif ffigurau hynny, yn sicr eleni, yn cyrraedd canol ein trefi?
Diolch, Peter. Actually, I had a regional round-table on regeneration, which included representatives from Monmouthshire County Council, and it was really helpful to hear some of their plans as well, and how they found, directly working with the Welsh Government, some of the investment and pots of funding that we do have. And I think that was really helpful. They were quite positive about the Transforming Towns funding and how they were looking to use that. For example, in Monmouthshire, I know that £2.8 million of funding has been awarded under the Transforming Towns programme since 2022. It's helped projects such as regenerating Plas Gunter mansion and gardens in Abergavenny. There's been funding for the Rainbow Cafe in Chepstow, Holman House in Caldicot, Monnow Street, Monmouth, and Bridge Street in Usk. So, there are ways that the funds are actually impacting different communities within Monmouthshire. We know Monmouthshire doesn't have one centre; there are lots of different towns, and that's really important to see how that funding can be spread. So, I'm really pleased to see a good spread of pipeline projects coming through in Monmouthshire, and I'm always keen to hear directly from those who are being impacted by it.
Diolch, Peter. Mewn gwirionedd, cefais gyfarfod bord gron rhanbarthol ar adfywio, a oedd yn cynnwys cynrychiolwyr o Gyngor Sir Fynwy, ac roedd yn ddefnyddiol iawn clywed rhai o'u cynlluniau hefyd, a sut y gwnaethant ganfod, gan weithio'n uniongyrchol gyda Llywodraeth Cymru, rhywfaint o'r buddsoddiad a'r potiau o gyllid sydd gennym. A chredaf fod hynny'n ddefnyddiol iawn. Roeddent yn eithaf cadarnhaol am gyllid Trawsnewid Trefi a sut y bwriadent ei ddefnyddio. Er enghraifft, yn sir Fynwy, gwn fod £2.8 miliwn o gyllid wedi'i ddyfarnu o dan raglen Trawsnewid Trefi ers 2022. Mae wedi helpu prosiectau fel adfywio plasty a gerddi Plas Gunter yn y Fenni. Mae cyllid wedi'i ddarparu i'r Rainbow Cafe yng Nghas-gwent, Tŷ Holman yng Nghil-y-coed, Stryd Monnow, Trefynwy, a Stryd y Bont ym Mrynbuga. Felly, mae yna ffyrdd y mae'r arian yn effeithio'n fawr ar wahanol gymunedau yn sir Fynwy. Gwyddom nad un canolbwynt sydd gan sir Fynwy ond llawer o wahanol drefi, ac mae hynny'n bwysig iawn er mwyn gweld sut y gellir gwasgaru'r cyllid hwnnw. Felly, rwy'n falch iawn o weld amrywiaeth dda o brosiectau a gynlluniwyd yn cael eu gwireddu yn sir Fynwy, ac rwyf bob amser yn awyddus i glywed yn uniongyrchol gan y rhai sy'n cael eu heffeithio ganddynt.
Cabinet Secretary, you will be very familiar with Newport city centre and the way that the Welsh Government has worked with the city council, with Newport business improvement district, with our local businesses and many others to take forward diversification within the city centre, where we've seen residential property created, more leisure aspects, public services and events, as well as, of course, retail centred there. Recently, we know that the Kingsway Centre in Newport was fully let and we have very many independent businesses. I think we're all familiar with the ongoing challenges to retail from online and other rivals, but we do see strong signs of progress, I believe, in Newport city centre, despite those challenges. And I wonder if you could just assure me that the Welsh Government will continue working with Newport City Council, Newport BID and our independent traders to make sure that we make further progress.
Ysgrifennydd y Cabinet, fe fyddwch yn gyfarwydd iawn â chanol dinas Casnewydd a'r ffordd y mae Llywodraeth Cymru wedi gweithio gyda chyngor y ddinas, gydag ardal gwella busnes Casnewydd, gyda'n busnesau lleol a llawer o rai eraill i fwrw ymlaen â gwaith arallgyfeirio yng nghanol y ddinas, lle rydym wedi gweld eiddo preswyl yn cael ei greu, mwy o elfennau hamdden, gwasanaethau cyhoeddus a digwyddiadau, yn ogystal, wrth gwrs, â lleoliadau manwerthu. Yn ddiweddar, gwyddom fod pob uned yng Nghanolfan Kingsway wedi'u gosod ac mae gennym lawer iawn o fusnesau annibynnol. Rwy'n credu bod pob un ohonom yn gyfarwydd â'r heriau parhaus i fanwerthu gan fusnesau ar-lein a chystadleuwyr eraill, ond credaf ein bod yn gweld arwyddion cryf o gynnydd yng nghanol dinas Casnewydd er gwaethaf yr heriau hynny. Ac a allech chi roi sicrwydd i mi y bydd Llywodraeth Cymru’n parhau i weithio gyda Chyngor Dinas Casnewydd, ardal gwella busnes Casnewydd a'n masnachwyr annibynnol i sicrhau ein bod yn gwneud cynnydd pellach.
Diolch, John, and thank you for that question. Absolutely, the Welsh Government is working very closely with Newport City Council and, I think, all other local authorities in Wales for their town and city centre regeneration plans. As you said, Newport has seen a rise in footfall—it's sustained growth through 2025, and I think that's really, really encouraging during some really challenging conditions. I think I'd just like to pay tribute to Newport City Council for all they're doing, in addition to the work that the BID is doing in this area. There has been a number of projects in Newport, which has had some Transforming Towns money and regeneration, and I'm really glad to see that Newport City Council have published their placemaking plan, which sets out the vision, going forward, for what it says will be a new era for Newport.
We've seen some really good examples. The Kingsway Centre, as an example, for many years, you will know, has been quite empty, and I think the fact that now there's a new owner, that is really becoming quite a vibrant place for people of all ages, which is really positive and is having a real impact on the city centre. So, we know that progress has been made, but I know that the foot won't be taken off the gas by Newport City Council.
Diolch am eich cwestiwn, John. Yn sicr, mae Llywodraeth Cymru’n gweithio'n agos iawn gyda Chyngor Dinas Casnewydd, a phob awdurdod lleol arall yng Nghymru, rwy'n credu, ar eu cynlluniau i adfywio canol trefi a dinasoedd. Fel y dywedoch chi, mae Casnewydd wedi gweld cynnydd yn nifer y bobl sy'n ymweld—twf cynaliadwy drwy 2025, a chredaf fod hynny'n galonogol iawn o dan amodau heriol iawn. Hoffwn dalu teyrnged i Gyngor Dinas Casnewydd am bopeth a wnânt, yn ogystal â'r gwaith y mae'r ardal gwella busnes yn ei wneud yn y maes hwn. Mae nifer o brosiectau wedi bod yng Nghasnewydd sydd wedi cael arian Trawsnewid Trefi ac adfywio, ac rwy'n falch iawn o weld bod Cyngor Dinas Casnewydd wedi cyhoeddi eu cynllun creu lleoedd, sy'n nodi'r weledigaeth wrth symud ymlaen ar gyfer yr hyn y mae'n honni y bydd yn oes newydd i Gasnewydd.
Rydym wedi gweld enghreifftiau da iawn. Mae Canolfan Kingsway, er enghraifft, fel y gwyddoch, wedi bod yn go wag ers blynyddoedd lawer, a chan fod ganddi berchennog newydd erbyn hyn, rwy'n credu ei bod yn dod yn lle go fywiog i bobl o bob oed, sy'n gadarnhaol iawn ac yn cael effaith wirioneddol ar ganol y ddinas. Felly, gwyddom fod cynnydd wedi'i wneud, ond gwn na fydd Cyngor Dinas Casnewydd yn tynnu ei droed oddi ar y sbardun.
Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd Plaid Cymru, Siân Gwenllian.
Questions now from the party spokespeople. The Plaid Cymru spokesperson, Siân Gwenllian.
Diolch yn fawr, Llywydd. Yr wythnos diwethaf yn San Steffan, fe glywsom ni gyhoeddiad hirddisgwyliedig am gynllun cartrefi cynnes Ed Miliband, gwerth £15 biliwn. Ers i'r cynllun gael ei grybwyll ym mis Mehefin, dydy hi ddim wedi bod yn glir faint o gyllid canlyniadol fydd ar gael i Gymru a sut fydd o'n cael ei fuddsoddi yma. Felly, mae'r cwestiwn yn un syml: ydy'r cyllid canlyniadol wedi dod i Gymru? Ydy o'n dod? Ac os ydy o'n dod, sut mae'r Llywodraeth yn bwriadu ei ddyrannu, neu ydy o wedi cael ei ddyrannu'n barod? Byddai unrhyw wybodaeth yn ddefnyddiol iawn ar y pwynt yma. Diolch.
Thank you very much, Llywydd. Last week in Westminster, we heard a long-awaited announcement about the Ed Miliband Warm Homes plan, worth £15 billion. Since it was first mentioned in June, it hasn't been clear how much consequential funding will be available to Wales and how it will be invested here. So, my question is a simple one: has the consequential funding come to Wales? Will it come to Wales? And if it does, how does the Government intend to allocate that funding or has it already been allocated? Any information would be very useful at this point. Thank you.
Diolch Siân. I very much welcome the UK Government's Warm Homes plan. It's going to reduce bills, create jobs and provide business opportunities, and improve our energy security. And we are committed to working with them to ensure that people across Wales benefit from the transition to healthy low-carbon homes.
I did meet with my counterparts across the UK nations on Monday and did stress our support for the ambition in the plan, but officials are now working on the detail, including options for collaborative initiatives and stand-alone complementary policies here in Wales. So, we know that the ambition is clear. We need to, as I say, work on that detail to make sure our policies align, and that includes capturing Wales's fair share of the £15.2 billion investment that is contained in the Warm Homes plan.
Diolch Siân, ac rwy'n croesawu cynllun Cartrefi Cynnes Llywodraeth y DU yn fawr iawn. Mae'n mynd i leihau biliau, creu swyddi a darparu cyfleoedd i fusnesau, a gwella ein diogeledd ynni. Ac rydym wedi ymrwymo i weithio gyda nhw i sicrhau bod pobl ledled Cymru’n elwa o'r newid i gartrefi iach carbon isel.
Cyfarfûm â fy swyddogion cyfatebol o wledydd eraill y DU ddydd Llun a phwysleisiais ein cefnogaeth i uchelgais y cynllun, ond mae swyddogion bellach yn gweithio ar y manylion, gan gynnwys opsiynau ar gyfer mentrau cydweithredol a pholisïau ategol annibynnol yma yng Nghymru. Felly, gwyddom fod yr uchelgais yn glir. Fel y dywedais, mae angen inni weithio ar y manylion i sicrhau bod ein polisïau'n cyd-fynd â'i gilydd, ac mae hynny'n cynnwys sicrhau bod Cymru'n cael ei chyfran deg o'r buddsoddiad o £15.2 biliwn sydd yn y cynllun Cartrefi Cynnes.
Diolch yn fawr iawn. Dwi'n fawr callach ar ôl yr ateb yna i'r cwestiwn roeddwn i'n ei ofyn, ond dyna ni. Yr wythnos diwethaf, fe ddywedodd Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi, Ynni a Chynllunio nad oedd gan y Llywodraeth wybodaeth eto am oblygiadau cynllun Miliband i Gymru. Rydych chi newydd ddweud eich bod chi wedi cael trafodaethau ddydd Llun yr wythnos yma. Mae hyn yn sefyllfa hollol anfoddhaol. Dydy o ddim yn adlewyrchu dwy Lywodraeth Lafur yn gweithio mewn partneriaeth. Buaswn i wedi gobeithio y byddai'r trafodaethau yma wedi digwydd ers misoedd, wrth i Miliband dynnu ei gynllun at ei gilydd. Felly, pryd, cyn dydd Llun, oedd yna drafodaethau ynglŷn â'r hyn sydd yn y cynllun? Buaswn i'n licio cadarnhad clir hefyd o sut mae cynllun Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn mynd i fod yn alinio efo'r cynlluniau yma yng Nghymru. Pa elfennau o gynllun Miliband fydd yn cael eu gweithredu yng Nghymru? Sut fydd pobl Cymru yn cael gwybodaeth syml ynglŷn â beth sydd ar gael, a gan bwy, mewn system sydd yn mynd yn gynyddol gymhleth ac anodd ei llywio?
Thank you very much. I'm none the wiser, really, in terms of the question that I asked, following that response, but there we are. Last week, the Cabinet Secretary for Economy, Energy and Planning said that the Government didn't yet have information about the implications of the Miliband plan for Wales. You've just said that you've had discussions Monday of this week. This is an entirely unsatisfactory situation. It doesn't reflect two Labour Governments working in partnership. I would have hoped that those discussions would have been happening over months, as Miliband drew his plans together. So, prior to Monday, when were there discussions on what's contained within the plan? I would like clear confirmation too as to how the UK Government plan will align with plans and schemes here in Wales. Which elements of the Miliband plan will be implemented in Wales? How will the people of Wales receive simple information as to what is available, and from who, within a system that is becoming increasingly complex and difficult to navigate?
Diolch, Siân. As I said, the Welsh Government was allocated £17 million in 2026-27, £26 million in 2027-28, £26 million in 2028-29, and £17 million in 2029-30 in consequential funding from the £1.5 billion uplift, which was announced in the autumn budget. We are working, as I say, with UK Government to understand the detailed allocation of the remaining £13.2 billion and any resulting consequential funding. Obviously, it's for Welsh Ministers, with the Senedd's approval, to decide how to allocate Welsh Government's budget, which includes funding from the block grant, devolved taxes and capital borrowing. So, where there is a case for using the consequential funding for similar purposes, Welsh Ministers will allocate spending in line with its priorities as part of the appropriate budget programme. In the meantime, we are focused on delivering our existing schemes. We're investing over £130 million this year in free energy efficiency measures through our optimised retrofit programme, Warm Homes Nest scheme, and £4.2 million in zero interest loans through our Green Homes Wales scheme.
Diolch, Siân. Fel y dywedais, dyrannwyd £17 miliwn i Lywodraeth Cymru yn 2026-27, £26 miliwn yn 2027-28, £26 miliwn yn 2028-29, a £17 miliwn yn 2029-30 mewn cyllid canlyniadol o'r codiad o £1.5 biliwn, a gyhoeddwyd yng nghyllideb yr hydref. Rydym yn gweithio, fel y dywedaf, gyda Llywodraeth y DU i ddeall y dyraniad manwl o'r £13.2 biliwn sy'n weddill ac unrhyw gyllid canlyniadol sy'n deillio o hynny. Yn amlwg, Gweinidogion Cymru, gyda chymeradwyaeth y Senedd, sydd i benderfynu sut i ddyrannu cyllideb Llywodraeth Cymru, sy'n cynnwys cyllid o'r grant bloc, trethi datganoledig a benthyca cyfalaf. Felly, lle mae achos i'w gael dros ddefnyddio'r cyllid canlyniadol at ddibenion tebyg, bydd Gweinidogion Cymru'n dyrannu gwariant yn unol â'i blaenoriaethau fel rhan o'r rhaglen briodol yn y gyllideb. Yn y cyfamser, rydym yn canolbwyntio ar gyflawni ein cynlluniau presennol. Rydym yn buddsoddi dros £130 miliwn eleni mewn mesurau effeithlonrwydd ynni rhad ac am ddim drwy ein rhaglen ôl-osod er mwyn optimeiddio, cynllun Nyth Cartrefi Clyd, a £4.2 miliwn mewn benthyciadau di-log drwy ein cynllun Cartrefi Gwyrdd Cymru.
Diolch yn fawr iawn. O ran y rhaglenni ôl-osod, mae hanes diweddar yn dangos sawl camgymeriad. Mae problemau efo Consumer Energy Solutions wedi amlygu achosion lle mae aelwydydd wedi cael eu gadael i lawr. Yn fy etholaeth i, mae'r cynllun i adfer diffygion Arbed wedi rhedeg mewn i broblemau. Felly, mae'n bwysig, onid ydy, sicrhau bod pob cartref yn ddiogel, yn effeithlon ac yn gyfforddus. Mae'n bwysig hefyd fod gan y cyhoedd ffydd yn y gwaith sydd yn cael ei gynnig. O ystyried bod tai Cymru ymhlith y rhai gwaethaf yn Ewrop o ran effeithlonrwydd ynni, mae'n hanfodol adfer yr ymddiriedaeth sydd wedi cael ei cholli gan y cyhoedd wrth gyflwyno unrhyw fath o raglenni newydd ac wrth barhau efo'r rhaglenni sydd ar waith ar hyn o bryd. Felly, hoffwn i wybod beth ydy'ch cynlluniau chi fel Llywodraeth i adfer ffydd y cyhoedd yn yr holl faes o wella cartrefi Cymru—gwaith sydd mawr angen ei gyflawni ar frys. Mae gan Blaid Cymru rai awgrymiadau, ond hoffwn i glywed beth ydy'ch safbwynt chi fel Llywodraeth. Diolch.
Thank you very much. In terms of the retrofit programmes, recent history shows that many mistakes have been made. There have been problems with Consumer Energy Solutions that have highlighted cases where households have been let down. In my constituency, the programme to restore problems caused by Arbed has run into problems. So, it is important, isn't it, that every home is safe, efficient and comfortable. Importantly too, the public should have faith in the work that is being done. Given that housing in Wales is among the worst in Europe in terms of energy efficiency, it's crucial that we restore the trust that has been lost among the public in introducing any new programmes and in continuing with the ongoing retrofit programmes. So, I would like to know what your plans are as a Government to restore public faith in this whole area of home improvements in Wales—work that needs to be done at pace. Plaid Cymru does have some suggestions, but I would like to hear your view as a Government. Thank you.
Diolch, Siân. Absolutely, in terms of quality assurance, I think there are, as you mentioned, schemes that we have learned from. Some of them haven't been Welsh Government schemes, but we have taken on the role of looking at trying to solve some of these problems, because of the impact on householders. One of the things that we have in our schemes is around that quality assurance. We need people to have that trust in that quality assurance. So, installers are independently quality assured, ensuring PAS 2035 standards, which is the official framework for whole-house retrofit, and that outlines the process as best practice for the industry. That's something that I've spoken to UK Government Ministers about, that they can perhaps take some learning from Wales about how they can use for their plans the importance of that quality assurance, which we have to put at the front and centre of everything. And I do believe that it is really important that we learn from the experiences of the last few years and some of the horrendous examples that we have come across.
I'd just like to take the point around the energy company obligation and the ECO closure, as you mentioned CES as well—I have been really concerned about the impact on not just home owners and householders, but also the workforce. Just to say that Welsh Government officials were part of an event this week with the workforce to try to make sure that their skills are used and utilised in other parts of the sector, and they're much-needed skills that we have. And, again, I have spoken to UK Government Ministers directly about my concerns about some examples. I don't want householders to be left in the lurch. He's offered to take those examples from me to make sure that UK Government are aware of what's happening with some of the closures of ECO—that some of these things don't occur. So, I'm keen to send those examples. And as I said, with the workforce, it is something we're keeping an eye on and, again, sharing with UK Government, who has responsibility in this area.
Diolch, Siân. Yn sicr, o ran sicrhau ansawdd, rwy'n credu bod yna gynlluniau, fel y sonioch chi, yr ydym wedi dysgu ohonynt. Nid cynlluniau Llywodraeth Cymru oedd rhai ohonynt, ond rydym wedi ymgymryd â'r rôl o geisio datrys rhai o'r problemau hyn, oherwydd yr effaith ar ddeiliaid tai. Un o'r pethau sydd gennym yn ein cynlluniau yw sicrwydd ansawdd. Mae arnom angen i bobl ymddiried yn y sicrwydd ansawdd hwnnw. Felly, mae gan osodwyr sicrwydd ansawdd annibynnol, gan sicrhau safonau PAS 2035, sef y fframwaith swyddogol ar gyfer ôl-osod tai cyfan, ac mae hwnnw'n amlinellu'r broses fel arfer orau ar gyfer y diwydiant. Mae hynny'n rhywbeth rwyf wedi siarad â Gweinidogion Llywodraeth y DU amdano, y gallant efallai ddysgu rhywfaint gan Gymru o ran sut i ddefnyddio pwysigrwydd sicrwydd ansawdd yn eu cynlluniau, a bod rhaid inni roi blaenoriaeth iddo drwy'r amser. Ac rwy'n credu ei bod yn wirioneddol bwysig ein bod yn dysgu o brofiadau'r ychydig flynyddoedd diwethaf a rhai o'r enghreifftiau erchyll y daethom ar eu traws.
Hoffwn godi'r pwynt ynglŷn â'r rhwymedigaeth cwmnïau ynni a chwmni ECO yn dod i ben, gan ichi sôn am CES hefyd—rwyf wedi bod yn bryderus iawn ynglŷn â'r effaith nid yn unig ar berchnogion tai a deiliaid tai, ond hefyd ar y gweithlu. Dylwn ddweud bod swyddogion Llywodraeth Cymru wedi cymryd rhan mewn digwyddiad gyda'r gweithlu yr wythnos hon i geisio sicrhau bod eu sgiliau'n cael eu defnyddio mewn rhannau eraill o'r sector, ac maent yn sgiliau mawr eu hangen. Ac unwaith eto, rwyf wedi siarad yn uniongyrchol â Gweinidogion Llywodraeth y DU am fy mhryderon ynghylch rhai enghreifftiau. Nid wyf am i berchnogion tai gael eu gadael mewn twll. Mae wedi cynnig rhannu'r enghreifftiau hynny gennyf i sicrhau bod Llywodraeth y DU yn ymwybodol o'r hyn sy'n digwydd gyda rhai o'r cwmnïau ECO yn dod i ben—na fydd rhai o'r pethau hyn yn digwydd. Felly, rwy'n awyddus i rannu'r enghreifftiau hynny. Ac fel y dywedais, gyda'r gweithlu, mae'n rhywbeth yr ydym yn cadw llygad arno, ac unwaith eto, yn ei rannu gyda Llywodraeth y DU, sydd â chyfrifoldeb yn y maes hwn.
Llefarydd y Ceidwadwyr nesaf—Joel James.
The Conservative spokesperson next—Joel James.
Thank you, Llywydd. Cabinet Secretary, Wales is in a housing crisis. There are more than 11,000 people stuck in temporary accommodation, supply of rental accommodation is collapsing due to unprecedented levels of landlords exiting the market, social housing waits are some of the longest in the UK and mortgage repossessions are at their highest since 2019. I think we all agree that supporting home owners to stay in their homes is vital in preventing homelessness, and protects families' well-being and, in the long run, saves public money. What support is actually available for home owners facing homelessness from the Welsh Government? Thank you.
Diolch, Lywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, mae Cymru mewn argyfwng tai. Mae mwy na 11,000 o bobl yn sownd mewn llety dros dro, mae'r cyflenwad o lety rhent yn cwympo oherwydd lefelau digynsail o landlordiaid yn gadael y farchnad, mae arosiadau am dai cymdeithasol ymhlith yr hiraf yn y DU ac mae adfeddiannau morgeisi ar eu lefel uchaf ers 2019. Rwy'n credu bod pob un ohonom yn cytuno bod cefnogi perchnogion tai i aros yn eu cartrefi yn hanfodol er mwyn atal digartrefedd, yn diogelu lles teuluoedd, ac yn y tymor hir, yn arbed arian cyhoeddus. Pa gymorth sydd ar gael gan Lywodraeth Cymru i berchnogion tai sy'n wynebu digartrefedd? Diolch.
Diolch, Joel. I think one of the things that Welsh Government does have some power over, really, is social housing, and that's why we actually put more money into social housing than ever before. It's going to be £2 billion this Senedd term. That's including £466 million in 2025-26, and also it responded to Audit Wales's calls for additional investment to meet our target. We are forecast to reach our target by November 2026, and that is something we should be incredibly proud of, in partnership with local authorities, our registered social landlords, house builders and all other partners who've made this possible.
In terms of home owners who are facing difficulties with their mortgage, one of the schemes that we have available is our Help to Stay scheme, and that is giving advice to people who do have difficulties with their mortgage. And there is a programme where we are trying to make sure we have a package together to help as many people and support as many people as possible who might face difficulties, and our Help to Stay programme is one of those things that we are doing in Welsh Government.
Diolch, Joel. Un o'r pethau y mae gan Lywodraeth Cymru rywfaint o rym drosto, mewn gwirionedd, yw tai cymdeithasol, a dyna pam ein bod yn rhoi mwy o arian nag erioed tuag at dai cymdeithasol. Bydd yn £2 biliwn yn nhymor y Senedd hon. Mae hynny'n cynnwys £466 miliwn yn 2025-26, ac roedd yn ymateb hefyd i alwadau Archwilio Cymru am fuddsoddiad ychwanegol i gyrraedd ein targed. Rhagwelir y byddwn yn cyrraedd ein targed erbyn mis Tachwedd 2026, ac mae hynny'n rhywbeth y dylem fod yn hynod falch ohono, mewn partneriaeth ag awdurdodau lleol, ein landlordiaid cymdeithasol cofrestredig, adeiladwyr tai a'r holl bartneriaid eraill sydd wedi gwneud hyn yn bosib.
Ar berchnogion tai sy'n ei chael hi'n anodd talu eu morgais, un o'r cynlluniau sydd ar gael gennym yw ein cynllun Cymorth i Aros, ac mae'r cynllun hwnnw'n rhoi cyngor i bobl sy'n ei chael hi'n anodd talu eu morgais. Ac mae yna raglen lle rydym yn ceisio sicrhau bod gennym becyn ar gael i helpu cymaint o bobl â phosib a chefnogi cymaint o bobl â phosib a allai fod yn ei chael hi'n anodd, ac mae ein rhaglen Cymorth i Aros yn un o'r pethau hynny yr ydym yn eu gwneud yn Llywodraeth Cymru.
Thank you, Cabinet Secretary. The Help to Stay scheme, as you've just mentioned, was introduced by this Welsh Government in 2023 as part of your disastrous co-operation agreement with Plaid Cymru. It looks good on paper, but since the scheme launched, just 81 applications have been received. Less than half were supported or assisted to access support through the scheme, and only five have progressed to an equity loan. Yet over this period, there have been over 200 homes repossessed in Wales due to mortgage arrears. These are absolutely appalling figures, and shows, quite frankly, the lack of action from this Labour Welsh Government. So, Cabinet Secretary, what is stopping you helping more people? What barriers has the Welsh Government identified that are stopping people from accessing this scheme? And how do you plan to improve uptake? Thank you.
Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Cyflwynwyd cynllun Cymorth i Aros, yr ydych chi newydd ei grybwyll, gan y Llywodraeth hon yng Nghymru yn 2023 fel rhan o'ch cytundeb cydweithio trychinebus gyda Phlaid Cymru. Mae'n edrych yn dda ar bapur, ond ers i'r cynllun lansio, dim ond 81 o geisiadau sydd wedi dod i law. Cafodd llai na hanner eu cefnogi neu eu cynorthwyo i gael mynediad at gymorth drwy'r cynllun, a dim ond pump sydd wedi symud ymlaen i gael benthyciad ecwiti. Ac eto, dros y cyfnod hwn, mae dros 200 o gartrefi wedi'u hadfeddiannu yng Nghymru oherwydd ôl-ddyledion morgais. Mae'r rhain yn ffigurau cwbl warthus, ac yn dangos, a bod yn onest, y diffyg gweithredu gan y Llywodraeth Lafur hon yng Nghymru. Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, beth sy'n eich atal rhag helpu mwy o bobl? Pa rwystrau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u nodi sy'n atal pobl rhag cael mynediad at y cynllun hwn? A sut rydych chi'n bwriadu cynyddu'r nifer sy'n manteisio arno? Diolch.
Diolch, Joel. I just think it would be worth reminding this Chamber that Help to Stay was introduced in the context of a crippling cost-of-living crisis and the previous UK Government's disastrous mini-budget, which did threaten the financial security of countless households across Wales. The highest remortgage rates were seen in October 2022, with the average rate on a two-year fixed-rate mortgage hitting 6.65 per cent. I'm really proud that we stepped in to help support those at risk of defaulting on their mortgage payments. And I do want to help protect those who face the greatest challenge from the cost-of-living crisis increases, keeping those people safe in their homes. I've spoken to people myself who have been helped—families who have been helped by this scheme—and I think it really does go beyond the offering put in place by the former Tory Government's mortgage charter. I think, as a direct response to the cost-of-living pressures, this Government, in co-operation with Plaid Cymru, created Help to Stay Wales, and I think that the people who have been helped are very pleased to have had that support.
Diolch, Joel. Rwy'n credu y byddai'n werth atgoffa'r Siambr hon fod y cynllun Cymorth i Aros wedi'i gyflwyno yng nghyd-destun argyfwng costau byw difrifol a mini-gyllideb drychinebus Llywodraeth flaenorol y DU, a wnaeth fygwth diogelwch ariannol nifer dirifedi o gartrefi ledled Cymru. Gwelwyd y cyfraddau ailforgeisio uchaf ym mis Hydref 2022, gyda'r gyfradd gyfartalog ar forgais cyfradd sefydlog dwy flynedd yn cyrraedd 6.65 y cant. Rwy'n falch iawn ein bod wedi camu i'r adwy i helpu i gefnogi'r rhai a oedd mewn perygl o fethu talu eu morgais. Ac rwyf am helpu i ddiogelu'r rhai sy'n wynebu'r her fwyaf rhag codiadau yn yr argyfwng costau byw, gan gadw'r bobl hynny'n ddiogel yn eu cartrefi. Rwyf wedi siarad â phobl fy hun sydd wedi cael cymorth—teuluoedd sydd wedi cael cymorth drwy'r cynllun hwn—ac rwy'n credu ei fod yn mynd y tu hwnt i'r cynnig a roddwyd ar waith gan siarter morgeisi'r Llywodraeth Dorïaidd flaenorol. Mewn ymateb uniongyrchol i'r pwysau costau byw, creodd y Llywodraeth hon Cymorth i Aros Cymru mewn cydweithrediad â Phlaid Cymru, ac rwy'n credu bod y bobl sydd wedi cael cymorth yn falch iawn o fod wedi cael y cymorth hwnnw.
Thank you, Cabinet Secretary. Regardless of what's happened in the past, as I've stated, we have the highest levels of mortgage repossessions now, and I would argue that the Help to Stay scheme is unlikely to work for households facing severe affordability pressures or major changes in circumstances, because it still leaves them having to repay a mortgage. We're now seeing renters also being made homeless, when landlords can no longer afford buy-to-let mortgages, which are often at higher interest rates and with far stricter remortgaging criteria, because renters are unable to afford to pay their rent. Added to this are also mortgage prisoners, whose loans have been sold to firms that do not offer new mortgage products, and instead charge interest only, again, often at significantly higher rates than would apply under a new mortgage. Therefore—and you know that I have brought this up in the past—what thought has been given to expanding the criteria of the Help to Stay scheme to include landlords, and what thought has also been given to introduce additional mortgage rescue schemes? Thank you.
Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Beth bynnag sydd wedi digwydd yn y gorffennol, fel y dywedais, mae gennym y lefelau uchaf o adfeddiannau morgeisi bellach, a buaswn yn dadlau nad yw'r cynllun Cymorth i Aros yn debygol o weithio i aelwydydd sy'n wynebu pwysau fforddiadwyedd difrifol neu newidiadau mawr yn eu hamgylchiadau, gan ei fod yn dal i olygu eu bod yn gorfod ad-dalu morgais. Rydym bellach yn gweld rhentwyr hefyd yn cael eu gwneud yn ddigartref, pan na all landlordiaid fforddio morgeisi prynu i osod mwyach, sydd ar gyfraddau llog uwch yn aml a meini prawf ailforgeisio llawer llymach, gan nad yw rhentwyr yn gallu fforddio talu eu rhent. Yn ychwanegol at hyn, mae gennych garcharorion morgais hefyd, y mae eu benthyciadau wedi'u gwerthu i gwmnïau nad ydynt yn cynnig cynhyrchion morgais newydd, ac yn hytrach, dim ond llog sy'n cael ei godi, unwaith eto, yn aml ar gyfraddau llawer uwch nag a fyddai'n daladwy o dan forgais newydd. Felly—a gwyddoch fy mod wedi crybwyll hyn yn y gorffennol—pa ystyriaeth a roddwyd i ehangu meini prawf cynllun Cymorth i Aros i gynnwys landlordiaid, a pha ystyriaeth a roddwyd hefyd i gyflwyno cynlluniau achub morgeisi ychwanegol? Diolch.
Thank you, Joel. Well, in terms of the Help to Stay scheme, its purpose is to reduce the number of home owners at risk of repossession and homelessness by offering them time to resolve their underlying financial issues. So, it's not just an equity loan offer. Home owners who are eligible will receive free mortgage advice from specialist debt advisers, with the costs fully covered by Welsh Government. So, it's part of a package of support for existing and aspiring home owners. The mortgage rescue scheme is still running. It's operated by local authorities, RSLs in Wales, at their discretion, with the aim of helping home owners to avoid mortgage repossession where all other options have been explored. We did, following a review of the eligibility for Help to Stay, consider including applicants with an existing second charge on a case-by-case basis where it's deemed a minimal risk, and we've also recently undertaken a further communications campaign to seek to reach as many people as possible who might need the support. We continue to deliver a programme of stakeholder engagements with partners, including local authorities and the citizens advice bureau, drawing their attention to the scheme and ensuring that they can signpost individuals where necessary, and also officials have been engaging with UK Finance just to make sure that they're aware that the scheme does not require lenders to sign up. So, proof of concept has being established with five successful completions from several high-street lenders. We're constantly looking to see what more we can do to help people in this situation, but I'd encourage every Member here to look at the Help to Stay programme and publicise it. That is a package of support Welsh Government is delivering.
Diolch, Joel. Wel, o ran cynllun Cymorth i Aros, ei nod yw lleihau nifer y perchnogion tai sydd mewn perygl o adfeddiannu a digartrefedd drwy gynnig amser iddynt ddatrys eu problemau ariannol sylfaenol. Felly, nid cynnig benthyciad ecwiti yn unig mohono. Bydd perchnogion tai cymwys yn cael cyngor morgais am ddim gan gynghorwyr dyled arbenigol, gyda'r costau'n cael eu talu'n llawn gan Lywodraeth Cymru. Felly, mae'n rhan o becyn cymorth i berchnogion tai presennol a darpar berchnogion tai. Mae'r cynllun achub morgeisi yn dal i redeg. Fe'i gweithredir gan awdurdodau lleol, landlordiaid cymdeithasol cofrestredig yng Nghymru, yn ôl eu disgresiwn, gyda'r nod o helpu perchnogion tai i osgoi adfeddiannu morgeisi lle mae pob opsiwn arall wedi'i archwilio. Yn dilyn adolygiad o'r cymhwysedd ar gyfer Cymorth i Aros, fe wnaethom ystyried cynnwys ymgeiswyr gydag ail dâl presennol ar sail achosion unigol lle ystyrir y risg yn fach iawn, ac rydym hefyd wedi cynnal ymgyrch gyfathrebu bellach yn ddiweddar i geisio cyrraedd cymaint o bobl â phosib a allai fod angen y cymorth. Rydym yn parhau i gyflwyno rhaglen o ymgysylltu â rhanddeiliaid gyda phartneriaid, gan gynnwys awdurdodau lleol a chyngor ar bopeth, gan dynnu eu sylw at y cynllun a sicrhau y gallant gyfeirio unigolion ato lle bo angen, a hefyd, mae swyddogion wedi bod yn ymgysylltu ag UK Finance er mwyn sicrhau eu bod yn ymwybodol nad yw'r cynllun yn ei gwneud yn ofynnol i fenthycwyr gofrestru. Felly, cafwyd tystiolaeth o ddichonoldeb gyda phum enghraifft lwyddiannus wedi'i chwblhau gan sawl benthyciwr stryd fawr. Rydym bob amser yn edrych i weld beth arall y gallwn ei wneud i helpu pobl yn y sefyllfa hon, ond rwy'n annog pob Aelod yma i edrych ar raglen Cymorth i Aros ac i dynnu sylw ati. Mae'n becyn cymorth y mae Llywodraeth Cymru’n ei ddarparu.
3. Sut bydd setliad llywodraeth leol 2026-27 yn effeithio ar bobl Pen-y-bont ar Ogwr? OQ63744
3. How will the local government settlement 2026-27 impact the people of Bridgend? OQ63744
Diolch, Altaf. Following the budget agreement with Plaid Cymru, the 2026-27 local government settlement for Bridgend County Borough Council is £296 million. This provides an increase of 4.6 per cent on a like-for-like basis.
Diolch, Altaf. Yn dilyn cytundeb y gyllideb gyda Phlaid Cymru, setliad llywodraeth leol 2026-27 ar gyfer Cyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr yw £296 miliwn. Mae hyn yn darparu cynnydd o 4.6 y cant ar sail debyg am debyg.
Thank you, Cabinet Secretary. Cabinet Secretary, Bridgend is home to some of the most deprived wards in Wales. The latest Welsh index of multiple deprivation puts Caerau as the fourth most deprived area in Wales. Why then does Bridgend County Borough Council receive one of the lowest spends per head of population out of the 22 local authorities? BCBC receives over £300 less per person than Blaenau Gwent. Cabinet Secretary, unless councils like Bridgend and Denbighshire get equitable funding, their citizens will become increasingly impoverished. Do you agree that the local government funding formula needs to be revised?
Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Ysgrifennydd y Cabinet, mae Pen-y-bont ar Ogwr yn gartref i rai o'r wardiau mwyaf difreintiedig yng Nghymru. Mae mynegai amddifadedd lluosog diweddaraf Cymru yn nodi mai Caerau yw'r bedwaredd ardal fwyaf difreintiedig yng Nghymru. Pam felly y mae Cyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr yn cael ymhlith y gwariant isaf fesul pen o'r boblogaeth o'r 22 awdurdod lleol? Mae Cyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr yn cael dros £300 yn llai y pen na Blaenau Gwent. Ysgrifennydd y Cabinet, oni bai fod cynghorau fel Pen-y-bont ar Ogwr a sir Ddinbych yn cael cyllid teg, bydd eu dinasyddion yn mynd yn dlotach fyth. A ydych chi'n cytuno bod angen diwygio'r fformiwla gyllido llywodraeth leol?
Diolch, Altaf. Funding for Bridgend has increased this year by 4.6 per cent compared to 2025-26. After adjusting for transfers, Wales as a whole has seen that increase of 4.5 per cent. In terms of the funding formula, I know this is something—. It came up yesterday in discussions and it comes up regularly. It is often looked at. There are many, many aspects and drivers to the funding formula. This is done in conjunction with local government. We work together with local government on this funding formula and it's constantly under review, making sure that data is updated. The work focuses on updating census-based indicators at the moment. And we are, as I say, constantly looking at the funding formula with local government. But, as I said, funding has increased this year, thanks to that extra funding from a UK Labour Government.
Diolch, Altaf. Mae cyllid ar gyfer Pen-y-bont ar Ogwr wedi cynyddu 4.6 y cant eleni o'i gymharu â 2025-26. Ar ôl addasu ar gyfer trosglwyddiadau, mae Cymru gyfan wedi gweld cynnydd o 4.5 y cant. O ran y fformiwla ariannu, rwy'n gwybod bod hyn yn rhywbeth—. Fe gododd ddoe mewn trafodaethau ac mae'n codi'n rheolaidd. Mae'n aml yn cael ei ystyried. Mae yna lawer iawn o agweddau a sbardunau'n perthyn i'r fformiwla ariannu. Gwneir hyn ar y cyd â llywodraeth leol. Rydym yn gweithio gyda llywodraeth leol ar y fformiwla ariannu ac mae'n cael ei adolygu'n gyson, gan sicrhau bod data'n cael ei ddiweddaru. Mae'r gwaith yn canolbwyntio ar ddiweddaru dangosyddion yn seiliedig ar gyfrifiad ar hyn o bryd. Ac fel y dywedaf, rydym yn edrych yn gyson ar y fformiwla ariannu gyda llywodraeth leol. Ond fel y dywedais, mae'r cyllid wedi cynyddu eleni, diolch i'r cyllid ychwanegol gan Lywodraeth Lafur y DU.
4. A wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet roi'r wybodaeth ddiweddaraf am fuddsoddiad Llywodraeth Cymru yng nghanol trefi ar draws gogledd Cymru? OQ63752
4. Will the Cabinet Secretary provide an update on Welsh Government investment in town centres across north Wales? OQ63752
Diolch, Hannah. Working with local authorities, our Transforming Towns programme has invested over £80 million in town centres across north Wales. This investment is reinvigorating high streets, supporting local businesses, creating jobs and driving footfall. Town centres play a vital role in our communities. This Government remains firmly committed to supporting them.
Diolch, Hannah. Gan weithio gydag awdurdodau lleol, mae ein rhaglen Trawsnewid Trefi wedi buddsoddi dros £80 miliwn yng nghanol trefi ledled gogledd Cymru. Mae'r buddsoddiad hwn yn adfywio strydoedd mawr, yn cefnogi busnesau lleol, yn creu swyddi ac yn cynyddu niferoedd ymwelwyr. Mae canol trefi'n chwarae rhan hanfodol yn ein cymunedau. Mae'r Llywodraeth hon yn parhau i fod yn ymrwymedig i'w cefnogi.
Thanks for that update, Cabinet Secretary. And you're right; our towns matter. They're much more than places; they're part of who we are and where we come from. I grew up in a small town and live in one today, and supporting our town centres to thrive, not just survive, has always been a political priority for me. And so, that's why I'm working in my constituency to bring together traders and a range of representatives to support and shape the ongoing regeneration of Holywell high street. Of course, Holywell has received backing through the Transforming Towns programme, which secured the reopening of the high street a number of years ago—as I say, Welsh Government funding that is targeted at turning around towns across north Wales, not least in Rhyl, with multiple projects, including the multi-million pound Queen's Market redevelopment, something that I was really pleased to be able to start the ball rolling on, back when I had responsibility for regeneration. The investment is beginning to make a real difference. But, obviously, we can't stop there and we need to continue.
Cabinet Secretary, are you able to set out an ongoing commitment to investing in our towns and to working with me to find new ways for communities like Holywell and throughout north Wales to have more of a say and a stake in their future? Diolch.
Diolch am y diweddariad, Ysgrifennydd y Cabinet. Ac rydych chi'n iawn; mae ein trefi yn bwysig. Maent yn llawer mwy na lleoedd; maent yn rhan o bwy ydym ni ac o ble rydym yn dod. Cefais fy magu mewn tref fach ac rwy'n byw mewn un heddiw, ac mae cefnogi ein canol trefi i ffynnu, nid yn unig oroesi, bob amser wedi bod yn flaenoriaeth wleidyddol i mi. A dyna pam rwy'n gweithio yn fy etholaeth i ddod â masnachwyr ac amrywiaeth o gynrychiolwyr at ei gilydd i gefnogi a siapio adfywiad parhaus stryd fawr Treffynnon. Wrth gwrs, mae Treffynnon wedi cael cefnogaeth drwy'r rhaglen Trawsnewid Trefi, gan sicrhau bod y stryd fawr yn ailagor nifer o flynyddoedd yn ôl—fel y dywedaf, cyllid Llywodraeth Cymru sydd wedi'i dargedu at wella trefi ledled gogledd Cymru, yn enwedig yn y Rhyl, gyda nifer o brosiectau, gan gynnwys ailddatblygiad gwerth miliynau o bunnoedd Marchnad y Frenhines, rhywbeth yr oeddwn yn falch iawn o allu rhoi ei gamau cyntaf ar waith, yn ôl pan oedd gennyf gyfrifoldeb am adfywio. Mae'r buddsoddiad yn dechrau gwneud gwahaniaeth gwirioneddol. Ond yn amlwg, ni allwn roi'r gorau iddi yn y fan honno ac mae angen inni barhau.
Ysgrifennydd y Cabinet, a allwch chi nodi ymrwymiad parhaus i fuddsoddi yn ein trefi ac i weithio gyda mi i ddod o hyd i ffyrdd newydd i gymunedau fel Treffynnon a ledled gogledd Cymru gael mwy o lais a rhan yn eu dyfodol? Diolch.
Diolch, Hannah. I'm sure colleagues will remember that you were the Minister who introduced the Transforming Towns programme back in 2020, and I'd like to thank you for launching what's been a very successful programme, showing what Welsh Government can do when working closely with local authorities. I've absolutely seen that impact myself. I feel very fortunate to go around to different communities across Wales and see how that funding is being used. I was recently in Rhyl, at Queen's Market, and it was really good to see what a really vibrant place that will be and can be, through having those local vendors—and I know you've experienced some of the food outlets there as well—and there's that event space as well, which I think will be really important. But I know that our town centres mean such a lot to communities, and that's why we continue to invest in projects, have pots of funding like our Transforming Towns, which, as I say, has seen such an impact in communities across north Wales.
Diolch, Hannah. Rwy'n siŵr y bydd cyd-Aelodau'n cofio mai chi oedd y Gweinidog a gyflwynodd y rhaglen Trawsnewid Trefi yn ôl yn 2020, a hoffwn ddiolch i chi am lansio'r rhaglen hynod lwyddiannus honno, gan ddangos yr hyn y gall Llywodraeth Cymru ei wneud wrth weithio'n agos gydag awdurdodau lleol. Gwelais effaith hynny fy hun. Rwy'n teimlo'n ffodus iawn wrth fynd o gwmpas i wahanol gymunedau ledled Cymru a gweld sut y mae'r cyllid hwnnw'n cael ei ddefnyddio. Roeddwn yn y Rhyl yn ddiweddar, ym Marchnad y Frenhines, ac roedd yn dda iawn gweld lle mor fywiog fydd hwnnw ac y gall fod, drwy gael gwerthwyr lleol—ac rwy'n gwybod eich bod chi wedi bod yn rhai o'r siopau bwyd yno hefyd—ac mae gofod ar gyfer digwyddiadau yno hefyd, ac rwy'n meddwl y bydd hwnnw'n bwysig iawn. Ond rwy'n gwybod bod ein canol trefi'n golygu cymaint i gymunedau, a dyna pam ein bod yn parhau i fuddsoddi mewn prosiectau, a pham y mae gennym botiau o gyllid fel ein harian Trawsnewid Trefi, sydd, fel y dywedais, wedi gweld cymaint o effaith mewn cymunedau ar draws gogledd Cymru.
5. A wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet roi trosolwg o'r cyllid y mae'n ei ddarparu i Gyngor Sir Powys i gyflawni ei ddyletswyddau statudol? OQ63755
5. Will the Cabinet Secretary provide an overview of the funding it provides to Powys County Council to carry out its statutory duties? OQ63755
In 2026-27, Powys County Council will receive £268 million from the Welsh Government in core revenue funding and non-domestic rates to spend on delivering statutory and non-statutory services. This represents a 4.2 per cent increase on a like-for-like basis.
Yn 2026-27, bydd Cyngor Sir Powys yn cael £268 miliwn gan Lywodraeth Cymru mewn cyllid refeniw craidd ac ardrethi annomestig i'w wario ar ddarparu gwasanaethau statudol ac anstatudol. Mae hynny'n gynnydd o 4.2 y cant ar sail debyg am debyg.
Thank you for that answer, Cabinet Secretary. As you're well aware, like many councils across the country, Powys is struggling to fulfil its statutory duties due to funding pressures. We heard yesterday, right the way across the Chamber, from the left to the right, people asking for more money for statutory services, but no-one in this Chamber stated the obvious, did they, that, actually, what we need to do is reform local government across Wales. Because what we see is too much duplication, too much of the same thing right the way across Wales, when, actually, local government reform could be a real way to drive efficiency and make our services and statutory services better for the people of Wales. So, will the Welsh Government commit to doing a piece of work into local government reform to make sure that we have the best services across Wales, judging by the current funding model that we have available to us?
Diolch am yr ateb hwnnw, Ysgrifennydd y Cabinet. Fel y gwyddoch yn iawn, fel llawer o gynghorau ledled y wlad, mae Powys yn cael trafferth cyflawni ei ddyletswyddau statudol oherwydd pwysau ariannol. Ddoe, ar draws y Siambr, o'r chwith i'r dde, clywsom bobl yn gofyn am fwy o arian ar gyfer gwasanaethau statudol, ond nid oedd neb yn y Siambr yn dweud yr amlwg, mai'r hyn sydd angen inni ei wneud mewn gwirionedd yw diwygio llywodraeth leol ledled Cymru. Oherwydd yr hyn a welwn yw gormod o ddyblygu, gormod o'r un peth ar draws Cymru, pan allai diwygio llywodraeth leol fod yn ffordd go iawn o ysgogi effeithlonrwydd a gwneud ein gwasanaethau a'n gwasanaethau statudol yn well i bobl Cymru. Felly, a wnaiff Llywodraeth Cymru ymrwymo i wneud gwaith ar ddiwygio llywodraeth leol i wneud yn siŵr fod gennym y gwasanaethau gorau ledled Cymru, a barnu yn ôl y model cyllido presennol sydd gennym ar gael i ni?
Diolch, James. [Interruption.] Diolch, James. When I have spoken to local authority leaders and directors who are working in local government, it's been really positive and uplifting to see some of the innovation that exists in our local authorities. I think one of the key points is how do we share that innovation, and that innovation has been done in some really challenging financial times as well. I think one of the interesting pieces of work that's being done at the moment is with Blaenau Gwent and Torfaen County Borough Councils on the federated model. I'm keen to look at that and, I think, make sure all local authorities are aware of what they are doing. I often cite them, and I think it would be good for all Members to pay close attention to what's happening in Torfaen and Blaenau Gwent and the work that they're doing. I really pay tribute to the leaders of both local authorities as well as the chief executive there.
Diolch, James. [Torri ar draws.] Diolch, James. Pan fyddaf wedi siarad ag arweinwyr awdurdodau lleol a chyfarwyddwyr sy'n gweithio mewn llywodraeth leol, mae wedi bod yn wirioneddol gadarnhaol gweld yr arloesedd sy'n bodoli yn ein hawdurdodau lleol. Rwy'n credu mai un o'r pwyntiau allweddol yw sut y gallwn ni rannu'r arloesedd hwnnw, ac mae'n arloesedd a welwyd ar adegau heriol iawn yn ariannol. Rwy'n credu mai un o'r darnau diddorol o waith sy'n cael ei wneud ar hyn o bryd yw'r gwaith gyda Chynghorau Bwrdeistref Sirol Blaenau Gwent a Thorfaen ar y model ffederal. Rwy'n awyddus i edrych ar hwnnw, a gwneud yn siŵr fod pob awdurdod lleol yn ymwybodol o'r hyn y maent yn ei wneud. Rwy'n cyfeirio atynt yn aml, ac rwy'n credu y byddai'n dda i'r holl Aelodau roi sylw manwl i'r hyn sy'n digwydd yn Nhorfaen a Blaenau Gwent a'r gwaith y maent yn ei wneud. Rwy'n talu teyrnged i arweinwyr y ddau awdurdod lleol yn ogystal â'r prif weithredwr yno.
6. Sut mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi awdurdodau lleol i ddarparu gwasanaethau? OQ63732
6. How is the Welsh Government supporting local authorities to deliver services? OQ63732
The Welsh Government supports local authorities to deliver services by working as trusted partners, ensuring early and continuing engagement on matters impacting on local government, and providing fair funding to deliver on national and local priorities.
Mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi awdurdodau lleol i ddarparu gwasanaethau drwy weithio fel partneriaid dibynadwy, sicrhau ymgysylltiad cynnar a pharhaus ar faterion sy'n effeithio ar lywodraeth leol, a darparu cyllid teg i gyflawni blaenoriaethau cenedlaethol a lleol.
Thank you for that answer. Fly-tipping is becoming more and more of a problem. I wonder what support could be given to local authorities to help deal with it. On the road between Gelligaer and Nelson, rubbish has been strewn across the roadside for weeks, and this isn't a case of one lorry overflowing; it's covering both verges the whole way up the hill. I know local councillors have arranged for cleaning to happen—I welcome that—but more support must be given to the council to ensure it doesn't keep happening. Now, similar problems have been seen on the common between Nelson and Senghennydd. The rubbish there appears, at times, to be builders' waste, household appliances, and, periodically, it gets burned. That could be very dangerous. Yes, of course we need to make it easier for people to dispose of rubbish at public tips, but, where this is commercial waste especially, there should be a stronger deterrent. Too many people just count on never getting caught. What can be done, please, because it is turning our beautiful area into an eyesore?
Diolch am yr ateb hwnnw. Mae tipio anghyfreithlon yn dod yn fwy a mwy o broblem. Tybed pa gefnogaeth y gellid ei rhoi i awdurdodau lleol i helpu i fynd i'r afael â hi. Ar y ffordd rhwng Gelligaer a Nelson, mae sbwriel wedi cael ei wasgaru ar draws ochr y ffordd ers wythnosau, ac nid mater o un lori'n gorlifo ydyw; mae'n gorchuddio'r ddwy ochr i'r ffordd yr holl ffordd i fyny'r bryn. Rwy'n gwybod bod cynghorwyr lleol wedi trefnu i lanhau ddigwydd—rwy'n croesawu hynny—ond rhaid rhoi mwy o gefnogaeth i'r cyngor i sicrhau nad yw'n parhau i ddigwydd. Nawr, mae problemau tebyg wedi'u gweld ar y comin rhwng Nelson a Senghennydd. Mae'n ymddangos ar adegau mai gwastraff adeiladu ac offer cartref yw'r sbwriel yno, ac o bryd i'w gilydd, mae'n cael ei losgi. Gallai hynny fod yn beryglus iawn. Wrth gwrs, mae angen inni ei gwneud hi'n haws i bobl gael gwared ar sbwriel mewn tomenni sbwriel cyhoeddus, ond lle mae'n wastraff masnachol yn enwedig, dylai fod ataliad cryfach. Mae gormod o bobl yn ystyried na chânt eu dal. Beth y gellir ei wneud, os gwelwch yn dda, oherwydd mae'n troi ein hardal hardd yn ddolur llygad?
Diolch, Delyth. Yes, fly-tipping is a crime and is never justified in any circumstance, and it is horrendous when we see pictures of some of this fly-tipping, some of it on an industrial scale, I think. It's really heartbreaking for communities as well, and people who live there, and also many of the volunteers who actually go and try and report this and collect it, as well as local authorities. We do continue to target those who choose to break the law and pollute our environment, and the Welsh Government does support the use of enforcement to tackle environmental crimes. Local authorities already have a range of enforcement tools that can be used to address litter and fly-tipping offences. These include fixed-penalty notices for small-scale fly-tipping and household waste, but more serious offences such as large-scale fly-tipping or repeat offenders, as you have mentioned, should be brought before courts. So, it is important that local authorities fully utilise the enforcement tools that already are available to them, but I recognise that identifying fly-tippers and bringing successful prosecution is really complex, resource-intensive, and legally challenging for local authorities. But, to help with that, we continue to fund Fly-Tipping Action Wales, and, this financial year, we've provided a further £400,000, building on the £1.2 million provided over the previous three years. Additional funding has been approved to enable Fly-tipping Action Wales, which currently provides direct support to local authorities, in the use of trail cameras to enhance this capability. So, I'm pleased to see that that investment has continued.
Diolch, Delyth. Ydy, mae tipio anghyfreithlon yn drosedd ac ni ellir ei gyfiawnhau mewn unrhyw amgylchiadau, ac mae'n ofnadwy pan welwn luniau o beth o'r tipio anghyfreithlon, peth ohono ar raddfa ddiwydiannol. Mae'n wirioneddol dorcalonnus i gymunedau hefyd, a phobl sy'n byw yno, a llawer o'r gwirfoddolwyr sy'n mynd i geisio rhoi gwybod amdano a'i gasglu, yn ogystal ag awdurdodau lleol. Rydym yn parhau i dargedu'r rhai sy'n dewis torri'r gyfraith a llygru ein hamgylchedd, ac mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi'r defnydd o orfodaeth i fynd i'r afael â throseddau amgylcheddol. Mae gan awdurdodau lleol ystod o arfau gorfodi eisoes y gellir eu defnyddio i fynd i'r afael â throseddau sbwriel a thipio anghyfreithlon. Mae'r rhain yn cynnwys hysbysiadau cosb benodedig ar gyfer tipio anghyfreithlon ar raddfa fach a gwastraff cartref, ond dylid dwyn troseddau mwy difrifol fel tipio anghyfreithlon ar raddfa fawr neu droseddwyr ailadroddus, fel y nodoch chi, gerbron y llysoedd. Felly, mae'n bwysig fod awdurdodau lleol yn defnyddio'r arfau gorfodi sydd eisoes ar gael iddynt, ond rwy'n cydnabod bod nodi pwy sy'n dipwyr anghyfreithlon a dod ag erlyniad llwyddiannus yn wirioneddol gymhleth, yn gostus ac yn gyfreithiol heriol i awdurdodau lleol. Ond i helpu gyda hynny, rydym yn parhau i ariannu Taclo Tipio Cymru, a'r flwyddyn ariannol hon, rydym wedi darparu £400,000 arall, gan adeiladu ar y £1.2 miliwn a ddarparwyd dros y tair blynedd flaenorol. Mae cyllid ychwanegol wedi'i gymeradwyo i alluogi Taclo Tipio Cymru, sydd ar hyn o bryd yn darparu cymorth uniongyrchol i awdurdodau lleol, i ddefnyddio camerâu o bell i wella'r gallu hwn. Felly, rwy'n falch o weld bod y buddsoddiad hwnnw wedi parhau.
Given the Welsh Government's commitment to supporting local authorities, how do you, as Cabinet Secretary, explain the situation in my own local authority, Conwy County Borough Council, where residents are seeing clear service failures despite a huge rise in costs? They've had three years of an almost 10 per cent council tax increase. But, when you look at the waste, by the time of the end of the contract, they've spent £5.1 million on a heavy goods vehicle waste depot that cannot be used, because the floor was never strong enough to hold the recycling vehicles it was rented for. Council tax has increased, as I've mentioned. Four-weekly bin collections are—. We've had those for years and we've seen an increase in rats, we've seen an increase in fly-tipping, we've seen an increase in litter generally on the streets. Public bins themselves are not being emptied regularly—not a good look for residents or our visitors. What action is the Welsh Government taking to ensure that our local authorities in Wales do what they should do and deliver an appropriately good standard of public service? Diolch.
O ystyried ymrwymiad Llywodraeth Cymru i gefnogi awdurdodau lleol, sut ydych chi, fel Ysgrifennydd y Cabinet, yn esbonio'r sefyllfa yn fy awdurdod lleol fy hun, Cyngor Bwrdeistref Sirol Conwy, lle mae trigolion yn gweld gwasanaethau'n amlwg yn methu er gwaethaf cynnydd enfawr mewn costau? Maent wedi cael tair blynedd o gynnydd o bron i 10 y cant yn y dreth gyngor. Ond pan edrychwch ar y gwastraff, erbyn diwedd y contract, maent wedi gwario £5.1 miliwn ar ddepo gwastraff cerbydau nwyddau trwm na ellir ei ddefnyddio am nad oedd y llawr yn ddigon cryf i ddal y cerbydau ailgylchu y cafodd ei rentu ar eu cyfer. Mae'r dreth gyngor wedi cynyddu, fel y nodais. Mae casgliadau biniau pedair wythnos yn—. Rydym wedi cael y rheini ers blynyddoedd ac rydym wedi gweld cynnydd yn niferoedd llygod mawr, rydym wedi gweld cynnydd mewn sbwriel yn gyffredinol ar y strydoedd. Nid yw biniau cyhoeddus eu hunain yn cael eu gwagio'n rheolaidd—nid yw'n edrych yn dda i drigolion nac ymwelwyr. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau bod ein hawdurdodau lleol yng Nghymru yn gwneud yr hyn y dylent ei wneud a darparu safon briodol o wasanaeth cyhoeddus? Diolch.
Diolch, Janet. As I say, local authorities have really been, over a number of years now, through difficult financial times, which has put pressure on their budgets, not to say from a UK Conservative Government and some of the decisions of austerity over many years now, 14 years. So, what we do in Welsh Government is to work in trusted partnership with our local authorities. I regularly meet local authority leaders, and last week I was actually in Denbighshire as well. So, you know, I do see what—. I do pay close attention to how local authorities are engaging with their communities.
Obviously, we work, as I said, closely with local authority leaders, and the Welsh Government does continue to prioritise the funding for local government, as we have throughout this Senedd. And we have agreed with Plaid Cymru an additional £112.8 million to support local government, and that means local authorities are going to receive an extra £6.6 billion to deliver those key services.
Diolch, Janet. Fel y dywedais, dros nifer o flynyddoedd bellach, mae awdurdodau lleol wedi bod drwy gyfnodau ariannol anodd, sydd wedi rhoi pwysau ar eu cyllidebau, dan Lywodraeth Geidwadol y DU a rhai o'r penderfyniadau cyni a wnaed dros flynyddoedd lawer bellach, 14 mlynedd. Felly, yr hyn a wnawn yn Llywodraeth Cymru yw gweithio mewn partneriaeth ddibynadwy gyda'n hawdurdodau lleol. Rwy'n cyfarfod ag arweinwyr awdurdodau lleol yn rheolaidd, a'r wythnos diwethaf roeddwn yn sir Ddinbych. Felly, rwy'n gweld beth—. Rwy'n talu sylw manwl i sut y mae awdurdodau lleol yn ymgysylltu â'u cymunedau.
Yn amlwg, fel y dywedais, rydym yn gweithio'n agos gydag arweinwyr awdurdodau lleol, ac mae Llywodraeth Cymru yn parhau i flaenoriaethu'r cyllid ar gyfer llywodraeth leol, fel y gwnaethom drwy gydol y Senedd hon. Ac rydym wedi cytuno gyda Phlaid Cymru ar £112.8 miliwn ychwanegol i gefnogi llywodraeth leol, ac mae hynny'n golygu y bydd awdurdodau lleol yn cael £6.6 biliwn ychwanegol i ddarparu gwasanaethau allweddol.
7. Sut mae Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda chynghorau yn Nwyrain De Cymru i sicrhau bod gwasanaethau statudol yn cael eu darparu'n effeithiol? OQ63733
7. How does the Welsh Government work with councils in South Wales East to ensure statutory services are being delivered effectively? OQ63733
Diolch, Natasha. I work with partners in the Welsh Local Government Association and councils across Wales to support the delivery and improvement of statutory services. Our approach, outlined in our strategic partnership agreement, is to work in trusted partnership while recognising councils' sovereign status, focusing on sector-led improvement for the whole sector.
Diolch, Natasha. Rwy'n gweithio gyda phartneriaid yng Nghymdeithas Llywodraeth Leol Cymru a chynghorau ledled Cymru i gefnogi'r gwaith o ddarparu a gwella gwasanaethau statudol. Ein dull o weithredu, a amlinellir yn ein cytundeb partneriaeth strategol, yw gweithio mewn partneriaeth ddibynadwy gan gydnabod statws sofran cynghorau, a chan ganolbwyntio ar welliant a arweinir gan y sector ar gyfer y sector cyfan.
Thank you so much for your response, Cabinet Secretary. It's clear from discussions with residents across Newport that many don't believe they're getting value for money when it comes to their city council. Time and time again, locals are forced to cough up more cash, but they feel they're having less and less to show for it. Last year, tax bills in Newport rocketed by 6.7 per cent, and the year before bills rose by a staggering 8.5 per cent. This year, it looks as though residents should brace themselves for a 4.9 per cent increase. Let's not forget, residents are going to have more money squeezed out of them at the same time. Newport City Council is poised to receive more money from the Welsh Government than any other local authority in Wales, and, despite the funding boost and increased council tax, I can bet my bottom dollar that potholes will still remain unfilled, fly-tipping will continue to blight our communities, our roads will continue to deteriorate, businesses will continue to be punished, anti-social behaviour will remain rife, and services will continue to decline. So, will you join me, Cabinet Secretary, in urging your Labour colleagues in Newport to go back to the drawing board over the proposed tax hike? And how is the Government ensuring that extra funding being given to the city council will be spent wisely on the things that matter to my constituents the most? Thank you.
Diolch yn fawr am eich ymateb, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae'n amlwg o drafodaethau gyda thrigolion ar draws Casnewydd fod llawer ohonynt nad ydynt yn credu eu bod yn cael gwerth am arian gan gyngor y ddinas. Dro ar ôl tro, mae pobl leol yn cael eu gorfodi i roi mwy o arian, ond maent yn teimlo eu bod yn cael llai a llai i'w ddangos amdano. Y llynedd, cynyddodd biliau treth yng Nghasnewydd 6.7 y cant, a'r flwyddyn cynt cynyddodd y biliau 8.5 y cant. Eleni, mae'n edrych yn debyg y dylai trigolion baratoi eu hunain ar gyfer cynnydd o 4.9 y cant. Gadewch inni beidio ag anghofio, mae trigolion yn mynd i gael mwy o arian wedi'i wasgu allan ohonynt ar yr un pryd. Mae Cyngor Dinas Casnewydd yn mynd i gael mwy o arian gan Lywodraeth Cymru nag unrhyw awdurdod lleol arall yng Nghymru, ac er gwaethaf yr hwb ariannol a'r dreth gyngor uwch, gallaf fetio fy ngheiniog olaf y bydd tyllau yn y ffyrdd yn dal heb eu llenwi, bydd tipio anghyfreithlon yn parhau i fod yn bla ar ein cymunedau, bydd ein ffyrdd yn parhau i ddirywio, bydd busnesau'n parhau i gael eu cosbi, bydd ymddygiad gwrthgymdeithasol yn parhau i fod yn gyffredin, a bydd gwasanaethau'n parhau i ddirywio. Felly, a wnewch chi ymuno â mi, Ysgrifennydd y Cabinet, i annog eich cymheiriaid Llafur yng Nghasnewydd i edrych o'r newydd ar y cynnydd arfaethedig i'r dreth? A sut y mae'r Llywodraeth yn sicrhau y bydd cyllid ychwanegol sy'n cael ei roi i gyngor y ddinas yn cael ei wario'n ddoeth ar y pethau y mae fy etholwyr yn eu hystyried sydd bwysicaf? Diolch.
Diolch, Natasha. Newport, as I say, have received 6.1 per cent in their local government funding settlement for this year, and Newport City Council are at the moment engaging with the community on the setting of their budget this year. As I say, I know that Newport City Council have been certainly taking advantage of that extra funding in this year's settlement around the filling of the potholes. I've seen that for myself across much of the city, which I know that residents will be very pleased about. And Newport City Council say it is communicating with residents at the moment, and I hope that as many residents as possible will play their part in that communication.
Diolch, Natasha. Mae Casnewydd, fel y dywedaf, wedi cael 6.1 y cant yn eu setliad cyllid llywodraeth leol ar gyfer eleni, ac mae Cyngor Dinas Casnewydd ar hyn o bryd yn ymgysylltu â'r gymuned ar osod eu cyllideb eleni. Fel y dywedaf, rwy'n gwybod bod Cyngor Dinas Casnewydd yn sicr wedi bod yn manteisio ar y cyllid ychwanegol yn y setliad eleni ar gyfer llenwi tyllau yn y ffyrdd. Fe'i gwelais drosof fy hun ar draws llawer o'r ddinas, ac rwy'n gwybod y bydd trigolion yn falch iawn o hynny. Ac mae Cyngor Dinas Casnewydd yn dweud ei fod yn cyfathrebu â thrigolion ar hyn o bryd, ac rwy'n gobeithio y bydd cymaint o drigolion â phosib yn chwarae eu rhan yn y cyfathrebu hwnnw.
8. Pa brosesau mae Llywodraeth Cymru yn eu defnyddio i ddatblygu a chyhoeddi canllawiau i awdurdodau lleol wrth iddynt gyflawni eu swyddogaethau? OQ63717
8. What processes does the Welsh Government use to develop and issue guidance to local authorities in the exercise of their functions? OQ63717
Diolch, Mark. The Welsh Government develops guidance through a collaborative approach with local authorities, working closely with local authorities and partners to develop and review practical, proportionate guidance that strengthens councils’ ability to deliver their functions, and support transparency, effective governance and consistency across Wales.
Diolch, Mark. Mae Llywodraeth Cymru yn datblygu canllawiau drwy ddull cydweithredol ag awdurdodau lleol, gan weithio'n agos gydag awdurdodau lleol a phartneriaid i ddatblygu ac adolygu canllawiau ymarferol, cymesur sy'n cryfhau gallu cynghorau i gyflawni eu swyddogaethau, a chefnogi tryloywder, llywodraethu effeithiol a chysondeb ledled Cymru.
Diolch. Referring to the Welsh benefits charter here last month, I noted that in 2019 the Equality, Local Government and Communities Committee, of which I was a member, recommended that the Welsh Government establish a coherent and integrated Welsh benefits system for all the means-tested benefits for which it is responsible, underpinned by a set of principles co-produced with people who claim these benefits and the wider Welsh public, and I referred to the Bevan Foundation's statement regarding the charter in January 2024, that participation is voluntary, with a risk that some bodies do not participate at all, while others do their own thing. Although the charter was agreed by all 22 local authorities, the Cabinet Secretary for Social Justice stated in her response that,
'It is the responsibility of local authorities to deliver on the objectives of this plan',
and referred to the policy steering group. However, although the Welsh Government's streamlining Welsh benefits route-map states that best practice guidance would be issued to local authorities by quarter four 2025, the social justice Secretary made no reference to this. So, has this happened, and if not, why not?
Diolch. Gan gyfeirio at siarter budd-daliadau Cymru yma fis diwethaf, nodais fod y Pwyllgor Cydraddoldeb, Llywodraeth Leol a Chymunedau, yr oeddwn yn aelod ohono, wedi argymell yn 2019 y dylai Llywodraeth Cymru sefydlu system fudd-daliadau Gymreig gydlynol ac integredig ar gyfer yr holl fudd-daliadau sy'n seiliedig ar brawf modd y mae'n gyfrifol amdanynt, wedi'i hategu gan set o egwyddorion a gydgynhyrchwyd â phobl sy'n hawlio'r budd-daliadau hyn a'r cyhoedd yn ehangach yng Nghymru, a chyfeiriais at ddatganiad Sefydliad Bevan ynglŷn â'r siarter ym mis Ionawr 2024, fod cyfranogiad yn wirfoddol, gyda risg nad yw rhai cyrff yn cymryd rhan o gwbl, tra bod eraill yn dilyn eu trywydd eu hunain. Er bod y siarter wedi'i chytuno gan bob un o'r 22 awdurdod lleol, dywedodd Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol yn ei hymateb mai
'Cyfrifoldeb awdurdodau lleol yw cyflawni amcanion y cynllun hwn',
a chyfeiriodd at y grŵp llywio polisi. Fodd bynnag, er bod llwybr symleiddio budd-daliadau Cymru Llywodraeth Cymru yn nodi y byddai canllawiau ymarfer gorau yn cael eu cyhoeddi i awdurdodau lleol erbyn pedwerydd chwarter 2025, ni wnaeth yr Ysgrifennydd cyfiawnder cymdeithasol unrhyw gyfeiriad at hyn. Felly, a yw hyn wedi digwydd, ac os nad ydyw, pam?
Diolch, Mark, and as you know this is led by my Cabinet colleague for social justice, Jane Hutt, and I know that she has met with local authority leaders on this issue as well, and I have raised it with local authority leaders myself. I'll certainly ask my Cabinet colleague to respond to you in writing on this point, because she's leading on this as well, so I'll make sure you have an up-to-date response on that.
Diolch, Mark, ac fel y gwyddoch mae hyn yn cael ei arwain gan fy nghyd-aelod o'r Cabinet dros gyfiawnder cymdeithasol, Jane Hutt, ac rwy'n gwybod ei bod wedi cyfarfod ag arweinwyr awdurdodau lleol ar y mater hwn, ac rwyf wedi ei godi gydag arweinwyr awdurdodau lleol fy hun. Byddaf yn sicr yn gofyn i fy nghyd-aelod o'r Cabinet ymateb i chi yn ysgrifenedig ar y pwynt hwn, oherwydd mae hi'n arwain ar hyn hefyd, felly fe wnaf yn siŵr eich bod yn cael ymateb cyfredol ar hynny.
Diolch i'r Ysgrifennydd Cabinet.
I thank the Cabinet Secretary.
Yr eitem nesaf fydd y cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg. Mae'r cwestiwn cyntaf i'w ateb gan y Gweinidog Addysg Bellach ac Uwch, a Carolyn Thomas sy'n gofyn y cwestiwn. Carolyn Thomas.
The next item is questions to the Cabinet Secretary for Education. The first question is to be answered by the Minister for Further and Higher Education, and Carolyn Thomas will ask the question. Carolyn Thomas.
1. Sut mae'r Ysgrifennydd Cabinet yn gweithio gydag Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi, Ynni a Chynllunio i sicrhau bod darparwyr addysg drydyddol yn barod ar gyfer twf y sector ynni adnewyddadwy yng Ngogledd Cymru? OQ63746
1. How is the Cabinet Secretary working with Cabinet Secretary for Economy, Energy and Planning to ensure that tertiary education providers are prepared for the growth of the renewable energy sector in North Wales? OQ63746
My ministerial colleagues and I work closely to support institutions in their role helping to drive renewable energy growth. I recently met with the North Wales Tertiary Alliance to discuss the exciting opportunities institutions are already engaging with, ensuring they are well placed to offer support, and benefit from them.
Mae fy nghyd-Weinidog a minnau'n gweithio'n agos i gefnogi sefydliadau yn eu rôl sy'n helpu i yrru twf ynni adnewyddadwy. Yn ddiweddar, cyfarfûm â Chynghrair Trydyddol Gogledd Cymru i drafod y cyfleoedd cyffrous y mae sefydliadau eisoes yn ymwneud â nhw, gan sicrhau eu bod mewn sefyllfa dda i gynnig cefnogaeth, ac elwa ohonynt.
Thank you for that answer, Minister. It's fantastic news that the UK Labour Government is investing in Awel y Môr off the coast of Rhyl. This major development has the potential to power up half of Wales's homes and create around 2,000 jobs during the construction phase. We must act now to ensure that people in north Wales are first in line to benefit from those well-paid, well-skilled jobs. I've previously met RWE apprentices at Coleg Llandrillo, and I was really impressed by the high level of knowledge and skills that they are developing there. What steps are you taking to work with education providers across north Wales to ensure that students and parents are aware of these opportunities—parents are so influential in the decisions of children and young people—and that they are supported to access them going forward?
Diolch am yr ateb hwnnw, Weinidog. Mae'n newyddion gwych fod Llywodraeth Lafur y DU yn buddsoddi yn Awel y Môr oddi ar arfordir y Rhyl. Mae gan y datblygiad mawr hwn botensial i bweru hanner cartrefi Cymru a chreu tua 2,000 o swyddi yn ystod y cyfnod adeiladu. Rhaid inni weithredu nawr i sicrhau mai pobl gogledd Cymru a fydd yn elwa gyntaf o'r swyddi medrus hynny ar gyflogau da. Rwyf wedi cyfarfod â phrentisiaid RWE yng Ngholeg Llandrillo o'r blaen, ac fe wnaeth y lefel uchel o wybodaeth a sgiliau y maent yn eu datblygu yno argraff fawr arnaf. Pa gamau rydych chi'n eu cymryd i weithio gyda darparwyr addysg ledled gogledd Cymru i sicrhau bod myfyrwyr a rhieni'n ymwybodol o'r cyfleoedd hyn—mae rhieni mor ddylanwadol ym mhenderfyniadau plant a phobl ifanc—a'u bod yn cael eu cefnogi i gael mynediad atynt yn y dyfodol?
I'd like to thank Carolyn Thomas for that very important supplementary question, and we continue to work closely with further and higher education providers across north Wales to ensure that learners and their parents and also jobseekers are aware of the huge range of emerging opportunities linked to offshore wind and the wider green economy. This includes things like strengthening apprenticeship pathways, engaging with employers to shape curriculum needs, and also co-ordinating with Careers Wales to support clear, accessible information about future skills and employment routes.
The Welsh Government actually held a skills summit last week at Coleg Menai in Llangefni, where I and the Cabinet Secretary for Economy, Energy and Planning and the Minister for Culture, Skills and Social Partnership led discussions to explore how we can shape the future skills landscape in north Wales. There was a focus there on Wylfa, renewable energy developments and wider regional growth initiatives. At that summit, there was a really firm focus on the need to ensure that students and their parents are aware of the opportunities available. There were lots of examples provided about how schools are working with colleges in the region, and how colleges are offering open evenings to showcase those opportunities. We've also worked with the regional skills partnership on a skills prospectus, which provides information on the skills offer in the region.
And finally, I think it's important to note that FE colleges across north Wales, including Coleg Cambria and Grŵp Llandrillo Menai, host employment and enterprise bureaux, which provide direct advice, employer talks, careers fairs and information sessions to help those learners understand the sector opportunities.
Hoffwn ddiolch i Carolyn Thomas am y cwestiwn atodol pwysig hwn, ac rydym yn parhau i weithio'n agos gyda darparwyr addysg bellach ac addysg uwch ledled gogledd Cymru i sicrhau bod dysgwyr a'u rhieni a hefyd ceiswyr gwaith yn ymwybodol o'r ystod enfawr o gyfleoedd sy'n dod i'r amlwg yn gysylltiedig â gwynt ar y môr a'r economi werdd ehangach. Mae hyn yn cynnwys pethau fel cryfhau llwybrau prentisiaeth, ymgysylltu â chyflogwyr i siapio anghenion cwricwlwm, a hefyd cydlynu â Gyrfa Cymru i gefnogi gwybodaeth glir a hygyrch am sgiliau a llwybrau cyflogaeth yn y dyfodol.
Cynhaliodd Llywodraeth Cymru uwchgynhadledd sgiliau yr wythnos diwethaf yng Ngholeg Menai yn Llangefni, lle roeddwn i ac Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi, Ynni a Chynllunio a'r Gweinidog Diwylliant, Sgiliau a Phartneriaeth Gymdeithasol yn arwain trafodaethau i archwilio sut y gallwn siapio tirwedd sgiliau'r dyfodol yng ngogledd Cymru. Roedd ffocws yno ar Wylfa, datblygiadau ynni adnewyddadwy a mentrau twf rhanbarthol ehangach. Yn yr uwchgynhadledd honno, roedd ffocws cadarn iawn ar yr angen i sicrhau bod myfyrwyr a'u rhieni yn ymwybodol o'r cyfleoedd sydd ar gael. Rhoddwyd llawer o enghreifftiau o'r ffordd y mae ysgolion yn gweithio gyda cholegau yn y rhanbarth, a sut y mae colegau yn cynnig nosweithiau agored i arddangos y cyfleoedd hynny. Rydym hefyd wedi gweithio gyda'r bartneriaeth sgiliau ranbarthol ar brosbectws sgiliau, sy'n darparu gwybodaeth am y cynnig sgiliau yn y rhanbarth.
Ac yn olaf, rwy'n credu ei bod yn bwysig nodi bod colegau addysg bellach ledled gogledd Cymru, gan gynnwys Coleg Cambria a Grŵp Llandrillo Menai, yn cynnal byrddau cyflogaeth a menter, sy'n darparu cyngor uniongyrchol, sgyrsiau gan gyflogwyr, ffeiriau gyrfaoedd a sesiynau gwybodaeth i helpu dysgwyr i ddeall cyfleoedd y sector.
In October, I visited Coleg Cambria's Deeside campus and Llandrillo Menai's Rhyl campus with ColegauCymru, CollegesWales. At Coleg Cambria, I met with construction apprentices and motor vehicle engineering apprentices, with discussions including the drop in construction apprenticeship starts identified by Medr and the college's diversification into motor vehicle hydrogen engineering. My visit to Grŵp Llandrillo Menai Rhyl included meeting RWE offshore wind apprentices, just like we've heard, who explained the package of support they received personally from RWE. Reference at both these visits, and at my visit to Wrexham University last week to see their impressive new centre for engineering and innovation and to discuss exciting plans for their new business gateway, was made, as you did, to the North Wales Tertiary Alliance between both colleges and both north Wales universities, to strengthen the skills development, economic growth and life opportunities of the north Wales region. How are you therefore supporting their goal for this to act as a vital bridge between them and the local industry?
Ym mis Hydref, ymwelais â champws Glannau Dyfrdwy Coleg Cambria a champws Llandrillo Menai yn y Rhyl gyda ColegauCymru. Yng Ngholeg Cambria, cyfarfûm â phrentisiaid adeiladu a phrentisiaid peirianneg cerbydau modur, gyda thrafodaethau'n cynnwys y gostyngiad yn y niferoedd sy'n dechrau prentisiaethau adeiladu a nodwyd gan Medr ac arallgyfeirio'r coleg i beirianneg hydrogen cerbydau modur. Roedd fy ymweliad â Grŵp Llandrillo Menai yn y Rhyl yn cynnwys cyfarfod â phrentisiaid gwynt ar y môr RWE, yn union fel y clywsom, a esboniodd y pecyn o gymorth a gawsant yn bersonol gan RWE. Cyfeiriwyd yn y ddau ymweliad, ac yn fy ymweliad â Phrifysgol Wrecsam yr wythnos diwethaf i weld eu canolfan newydd drawiadol ar gyfer peirianneg ac arloesedd ac i drafod cynlluniau cyffrous ar gyfer eu porth busnes newydd, fel y gwnaethoch chi, at Gynghrair Trydyddol Gogledd Cymru rhwng y ddau goleg a'r ddwy brifysgol yng ngogledd Cymru, i gryfhau datblygu sgiliau, twf economaidd a chyfleoedd bywyd yn rhanbarth gogledd Cymru. Sut ydych chi felly'n cefnogi eu nod i hyn weithredu fel pont hanfodol rhyngddynt a'r diwydiant lleol?
I'd like to thank Mark Isherwood for that supplementary question and recognition of the work that's being done across the tertiary education sector in north Wales, through the North Wales Tertiary Alliance, on a range of different courses and opportunities for learners of all ages that link directly into these opportunities with Wylfa, with the AI growth zone and with the floating offshore wind development as well. I think that the clearest example of the support that we are giving now is through that round-table that brought together all those partners, with also business and bodies such as Ambition North Wales and the regional skills partnership, to get that really firm focus on the skills that are needed for the future and how we can all work together to deliver them.
Hoffwn ddiolch i Mark Isherwood am y cwestiwn atodol a'r gydnabyddiaeth i'r gwaith sy'n cael ei wneud ar draws y sector addysg drydyddol yng ngogledd Cymru, drwy Gynghrair Trydyddol Gogledd Cymru, ar ystod o wahanol gyrsiau a chyfleoedd i ddysgwyr o bob oed sy'n cysylltu'n uniongyrchol â'r cyfleoedd hyn gyda Wylfa, gyda'r ardal twf deallusrwydd artiffisial a chyda'r datblygiad gwynt ar y môr arnofiol hefyd. Rwy'n credu mai'r enghraifft gliriaf o'r gefnogaeth a rown nawr yw drwy'r ford gron a ddaeth â'r holl bartneriaid hynny at ei gilydd, gyda busnesau a chyrff fel Uchelgais Gogledd Cymru a'r bartneriaeth sgiliau ranbarthol, i gael ffocws cadarn ar y sgiliau sydd eu hangen ar gyfer y dyfodol a sut y gallwn i gyd weithio gyda'n gilydd i'w cyflawni.
2. Pa gynnydd mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o ran gweithredu argymhellion adroddiad Estyn, Oes Newydd: Sut mae Deallusrwydd Artiffisial (AI) yn Cefnogi Addysgu a Dysgu, mewn ysgolion? OQ63747
2. What progress has the Welsh Government made in implementing the recommendations of the Estyn report A New Era: How Artificial Intelligence (AI) is Supporting Teaching and Learning, in schools? OQ63747
Having accepted all the recommendations in Estyn’s report, we are working with Estyn, Dysgu and local authorities to ensure effective delivery. We've strengthened national guidance, expanded professional learning, enhanced AI-ready infrastructure through Hwb, and begun updating the digital competence framework to embed safe, ethical and equitable AI use.
Ar ôl derbyn yr holl argymhellion yn adroddiad Estyn, rydym yn gweithio gydag Estyn, Dysgu ac awdurdodau lleol i sicrhau eu bod yn cael eu cyflawni'n effeithiol. Rydym wedi cryfhau canllawiau cenedlaethol, wedi ehangu dysgu proffesiynol, gwella seilwaith parod ar gyfer deallusrwydd artiffisial trwy Hwb, a dechrau diweddaru'r fframwaith cymhwysedd digidol i ymgorffori defnydd diogel, moesegol a theg o ddeallusrwydd artiffisial.
Thank you for your answer. I believe that the truth is that Wales is behind the curve on AI in most aspects, including not only the use of AI, but more importantly its regulation. What concerns me is that the pace of change in AI is fast. The thematic report, which was released in October last year, may in fact even be outdated in some regards by the same time this year, or even now. Will the Minister commit to regular reviews going forward, or at least set the expectation for a future Welsh Government, so that schools are on top of those changes, please?
Diolch am eich ateb. Rwy'n credu mai'r gwir amdani yw bod Cymru ar ei hôl hi ar ddeallusrwydd artiffisial yn y rhan fwyaf o agweddau, gan gynnwys nid yn unig y defnydd o ddeallusrwydd artiffisial, ond yn bwysicach fyth y gwaith o'i reoleiddio. Yr hyn sy'n fy mhoeni yw bod cyflymder y newid mewn deallusrwydd artiffisial yn gyflym. Efallai y bydd yr adroddiad thematig a ryddhawyd ym mis Hydref y llynedd ar ei hôl hi mewn rhai agweddau erbyn yr un adeg eleni, neu hyd yn oed nawr. A wnaiff y Gweinidog ymrwymo i adolygiadau rheolaidd yn y dyfodol, neu o leiaf osod y disgwyliad ar gyfer Llywodraeth Cymru yn y dyfodol, fel bod ysgolion yn gallu ymdopi â'r newidiadau hynny, os gwelwch yn dda?
Can I thank you, Lindsay, for that question? I don't agree with you that we are behind on AI. What I do agree with you on is that, obviously, it's a bit like a moving target, isn't it; it changes all the time. So, it is vital that we keep up to date with everything that is happening. I think the Estyn report was very valuable and we have already been working on implementing those recommendations. In line with what you said about constant review, Estyn have just surveyed all schools again, asking about practices in relation to AI. So, they are working with us to keep up to date with these things.
As a Government, we are very proactive on this; we have an AI sub-group that is part of our wider digital work, where we work with Estyn, with local authorities and others. Last week, I attended the UK Government summit on AI in London, which was followed by the Organisation for Economic Co-operation and Development's launch of its new guidance on AI. So, we're also looking very carefully at what's happening over the border, across the UK, but vitally in other countries. And we're particularly keen on the work that we do with the OECD in this space, because, obviously, they have that wider view of everything that's happening.
I'm also pleased that, in February, Estyn, working with the British Council and local authorities, are going to be leading a study visit for 10 secondary schools to Estonia, to explore the benefits and challenges faced in integrating AI into education. You'll probably be aware that Estonia are considered a leading country in the digital space.
Diolch i chi, Lindsay. Nid wyf yn cytuno â chi ein bod ni ar ei hôl hi ar ddeallusrwydd artiffisial. Yr hyn rwy'n cytuno â chi yn ei gylch, yn amlwg, yw ei fod fel targed symudol, onid yw; mae'n newid drwy'r amser. Felly, mae'n hanfodol ein bod yn cadw'n gyfredol â phopeth sy'n digwydd. Rwy'n credu bod adroddiad Estyn yn werthfawr iawn ac rydym eisoes wedi bod yn gweithio ar weithredu'r argymhellion hynny. Yn unol â'r hyn a ddywedoch chi am adolygu parhaus, mae Estyn newydd arolygu pob ysgol eto, gan ofyn am arferion mewn perthynas â deallusrwydd artiffisial. Felly, maent yn gweithio gyda ni i gadw'n gyfredol yn y pethau hyn.
Fel Llywodraeth, rydym yn rhagweithiol iawn ar hyn; mae gennym is-grŵp deallusrwydd artiffisial sy'n rhan o'n gwaith digidol ehangach, lle rydym yn gweithio gydag Estyn, gydag awdurdodau lleol ac eraill. Yr wythnos diwethaf, mynychais uwchgynhadledd Llywodraeth y DU ar ddeallusrwydd artiffisial yn Llundain, a ddilynwyd gan lansiad canllawiau newydd y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd ar ddeallusrwydd artiffisial. Felly, rydym yn edrych yn ofalus iawn hefyd ar yr hyn sy'n digwydd dros y ffin, ar draws y DU, ond yn allweddol hefyd, mewn gwledydd eraill. Ac rydym yn arbennig o frwd ynghylch y gwaith a wnawn gyda'r Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd yn y gofod hwn, oherwydd, yn amlwg, mae ganddynt olwg ehangach ar bopeth sy'n digwydd.
Rwyf hefyd yn falch fod Estyn, ym mis Chwefror, gan weithio gyda'r British Council ac awdurdodau lleol, yn mynd i arwain ymweliad astudio ar gyfer 10 ysgol uwchradd i Estonia, i archwilio'r manteision a'r heriau a wynebir wrth integreiddio deallusrwydd artiffisial yn y byd addysg. Mae'n siŵr y byddwch chi'n gwybod bod Estonia'n cael ei hystyried yn wlad flaenllaw yn y maes digidol.
I remind Members of my interest, as a close family member works for Estyn, albeit not on the preparation of this report. Can I draw attention to parts of the report that say that whilst there is an embracement of AI in schools across Wales, obviously that is quite patchy in different schools, and certain members of staff, almost, sometimes, who have a particular interest in or knowledge of AI, are the ones often driving this forward?
The ability of AI to do the things that it possibly can do, both in the sense of preparation and in the classroom, is only as strong as its actual use in that classroom in the first place. So, how are you ensuring, Cabinet Secretary, that AI is being properly understood, as Lindsay Whittle said, as it develops, because the things that we think we know today might not be the things that apply tomorrow in terms of AI, and that it is being properly understood and utilised, both in classrooms and in preparatory work across the country?
Rwy'n atgoffa'r Aelodau o fy muddiant, gan fod aelod agos o'r teulu yn gweithio i Estyn, er nad ar baratoi'r adroddiad hwn. A gaf i dynnu sylw at rannau o'r adroddiad sy'n dweud, er bod deallusrwydd artiffisial yn cael croeso mewn ysgolion ledled Cymru, ei bod hi'n amlwg fod hynny'n eithaf tameidiog mewn gwahanol ysgolion, a rhai o'r aelodau staff sydd â gwybodaeth neu ddiddordeb arbennig mewn ddeallusrwydd artiffisial yw'r rhai sy'n aml yn gyrru hyn?
Nid yw gallu deallusrwydd artiffisial i wneud y pethau y gall eu gwneud, o ran paratoi ac yn yr ystafell ddosbarth, ond cyn gryfed â'i ddefnydd gwirioneddol yn yr ystafell ddosbarth honno yn y lle cyntaf. Felly, sut ydych chi'n sicrhau, Ysgrifennydd y Cabinet, fod deallusrwydd artiffisial yn cael ei ddeall yn iawn, fel y dywedodd Lindsay Whittle, wrth iddo ddatblygu, oherwydd efallai nad y pethau y credwn ein bod yn eu gwybod heddiw yw'r pethau a fydd yn berthnasol yfory o ran deallusrwydd artiffisial, a'i fod yn cael ei ddeall a'i ddefnyddio'n iawn, mewn ystafelloedd dosbarth ac mewn gwaith paratoi ledled y wlad?
Thanks, Tom. You make a very important point when you say that AI is only as good as the people who are using it, and that's not just our professionals, but also our learners, and we want our learners to be discerning, informed users of AI as well.
Access to high-quality professional learning is essential if we're going to upskill our workforce across the board. Obviously, Estyn's report focused on particularly good practice in some areas and we want to see that good practice spread across Wales. I think it is important to note that, as beneficial as AI can be, it can never be seen as a replacement for the vital relational role of our teaching staff, with teacher agency remaining central to effective learning. So, through Dysgu, we are developing professional learning to support schools and practitioners in exploring how AI can enhance teaching, learning and school improvement, and that aligns with our strategic priorities for digital innovation, equity and excellence within the Curriculum for Wales, ensuring that AI is used safely, ethically and effectively to improve learner outcomes and strengthen professional practice.
As part of initial teacher education, there's a requirement for student teachers to develop their knowledge and skills for digital competence. We're preparing the next iteration of the criteria for accreditation for ITE, and we're looking at how to incorporate the use of AI into these requirements. We have already placed learning resources on AI on platforms like Hwb, but as Lindsay highlighted, this is a rapidly evolving position, so we're looking to Dysgu, as well, to work with us on that professional learning offer going forward. AI offers tremendous opportunities, but we also need to be mindful of the risks and the need to put safeguards and guardrails in place.
Diolch, Tom. Rydych chi'n gwneud pwynt pwysig iawn pan ddywedwch nad yw deallusrwydd artiffisial ond cystal â'r bobl sy'n ei ddefnyddio, ac nid yn unig ein gweithwyr proffesiynol, ond ein dysgwyr yn ogystal, ac rydym am i'n dysgwyr hefyd fod yn ddefnyddwyr deallusrwydd artiffisial craff a gwybodus.
Mae mynediad at ddysgu proffesiynol o ansawdd uchel yn hanfodol os ydym yn mynd i uwchsgilio ein gweithlu yn ei gyfanrwydd. Yn amlwg, roedd adroddiad Estyn yn canolbwyntio ar ymarfer arbennig o dda mewn rhai mannau ac rydym am weld yr ymarfer da hwnnw'n lledaenu ledled Cymru. Rwy'n credu ei bod yn bwysig nodi, er mor fuddiol ag y gall deallusrwydd artiffisial fod, na ellir byth ei weld yn cymryd lle rôl hanfodol berthynol ein staff addysgu, gyda gwaith athrawon yn parhau i fod yn ganolog i ddysgu effeithiol. Felly, drwy Dysgu, rydym yn datblygu dysgu proffesiynol i gefnogi ysgolion ac addysgwyr i archwilio sut y gall deallusrwydd artiffisial wella addysgu, dysgu a gwella ysgolion, ac mae hynny'n cyd-fynd â'n blaenoriaethau strategol ar gyfer arloesedd digidol, tegwch a rhagoriaeth o fewn y Cwricwlwm i Gymru, gan sicrhau bod deallusrwydd artiffisial yn cael ei ddefnyddio'n ddiogel, yn foesegol ac yn effeithiol i wella canlyniadau dysgwyr a chryfhau ymarfer proffesiynol.
Fel rhan o addysg gychwynnol i athrawon, mae gofyniad i fyfyrwyr ymarfer dysgu ddatblygu eu gwybodaeth a'u sgiliau cymhwysedd digidol. Rydym yn paratoi'r iteriad nesaf o'r meini prawf ar gyfer achredu addysg gychwynnol i athrawon, ac rydym yn edrych ar sut i ymgorffori'r defnydd o deallusrwydd artiffisial yn y gofynion hyn. Rydym eisoes wedi gosod adnoddau dysgu ar ddeallusrwydd artiffisial ar blatfformau fel Hwb, ond fel y pwysleisiodd Lindsay, mae hon yn sefyllfa sy'n esblygu'n gyflym, felly rydym yn edrych ar Dysgu hefyd i weithio gyda ni ar y cynnig dysgu proffesiynol hwnnw yn y dyfodol. Mae deallusrwydd artiffisial yn cynnig cyfleoedd aruthrol, ond mae angen inni fod yn ymwybodol o'r risgiau hefyd a'r angen i roi mesurau diogelu a chanllawiau ar waith.
Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd Plaid Cymru, Cefin Campbell.
Questions now from the party spokespeople. Plaid Cymru spokesperson, Cefin Campbell.
Diolch yn fawr iawn, Llywydd. Cabinet Secretary, I want to return to an issue I've raised in this Siambr several times, and that's the ongoing crisis in teacher recruitment and retention. The latest Welsh Government figures show the scale of the challenge. In 2023, there were 2,040 initial teacher education enrolments across Welsh higher education providers, but only 505 were training for secondary settings. That's 56 per cent below the allocated places, and it should be a case for real concern.
Yesterday, the Children, Young People and Education Committee published its report looking specifically at this issue. Its findings make clear that the Government must take meaningful action to ensure that the teaching profession becomes an attractive and appealing career destination for young people. Teaching is an incredibly rewarding and vital job, and teachers change lives every day. But today's teachers face increasing pressures—from heavier workloads to behaviour challenges and rising administrative demands. So, Cabinet Secretary, can you outline how the Welsh Government plans to make teaching an attractive career once more, so that more people feel able and encouraged to enter this essential profession?
Diolch yn fawr iawn, Lywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, rwyf am ddychwelyd at fater yr wyf wedi'i godi yn y Siambr hwn sawl gwaith, sef yr argyfwng parhaus mewn recriwtio a chadw athrawon. Mae'r ffigurau diweddaraf gan Lywodraeth Cymru yn dangos maint yr her. Yn 2023, roedd 2,040 o gofrestriadau addysg gychwynnol i athrawon ar draws y darparwyr addysg uwch yng Nghymru, ond dim ond 505 oedd yn hyfforddi ar gyfer lleoliadau uwchradd. Mae hynny 56 y cant yn is na nifer y lleoedd a ddyrannwyd, a dylai fod yn destun pryder gwirioneddol.
Ddoe, cyhoeddodd y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg ei adroddiad yn edrych yn benodol ar y mater hwn. Mae ei ganfyddiadau yn gwneud yn glir fod yn rhaid i'r Llywodraeth gymryd camau ystyrlon i sicrhau bod y proffesiwn addysgu yn dod yn yrfa ddeniadol ac apelgar i bobl ifanc. Mae addysgu yn swydd hynod werthfawr a hanfodol, ac mae athrawon yn newid bywydau bob dydd. Ond mae athrawon heddiw'n wynebu pwysau cynyddol—o lwyth gwaith trymach i heriau ymddygiad a gofynion gweinyddol cynyddol. Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, a allwch chi amlinellu sut y mae Llywodraeth Cymru'n bwriadu gwneud addysgu yn yrfa ddeniadol unwaith eto, fel bod mwy o bobl yn teimlo anogaeth i fynd yn rhan o'r proffesiwn hanfodol hwn?
Thank you, Cefin, for that question. I think I should reflect on the fact that I regularly meet teachers who say to me, 'This is the best job in the world'. It's important that we celebrate that and celebrate everything that's good about teaching. We'll be hosting our national teaching awards in the Senedd next month, and I'm hoping lots of you will come along to hear about that brilliant practice.
The challenges that we face in recruitment and retention are, of course, not unique to Wales. This is a worldwide phenomenon. I've spoken before about the fact that teaching as a job has changed completely. I've met teachers who have said to me, 'I'm a teacher, I'm a psychologist, I'm a police officer, I'm a social worker'. What we're trying to do as a Government is put more support into schools so that those jobs feel less burdensome, and recognise that there needs to be more societal and cross-Government support for what schools are doing.
As you know, we are developing a strategic education workforce plan, which is going to be published in March. That will set out our vision for supporting the school workforce in four key areas: ensuring quality teaching and learning; addressing workload issues; responding to new challenges for the school workforce; and ensuring that teaching, leadership and supporting teaching remains an attractive career pathway. All of those aspects will be underpinned by our commitment to staff well-being as well, because we know that school staff can't pour from an empty cup.
I welcome the committee's report. You won't expect me to respond to that today, but we will be providing a detailed response. I think I set out when I came to the committee the range of work that we're doing on this. It is a complex issue and involves lots of different pieces of a puzzle to come together to support our teaching workforce.
Diolch am y cwestiwn, Cefin. Rwy'n credu y dylwn fyfyrio ar y ffaith fy mod yn cyfarfod ag athrawon yn rheolaidd sy'n dweud wrthyf, 'Dyma'r swydd orau yn y byd'. Mae'n bwysig ein bod yn dathlu hynny ac yn dathlu popeth sy'n dda am addysgu. Byddwn yn cynnal ein gwobrau addysgu cenedlaethol yn y Senedd fis nesaf, ac rwy'n gobeithio y bydd nifer ohonoch yn dod draw i glywed am yr ymarfer gwych hwnnw.
Nid yw'r heriau sy'n ein hwynebu o ran recriwtio a chadw yn unigryw i Gymru wrth gwrs. Mae hon yn ffenomen fyd-eang. Rwyf wedi siarad o'r blaen am y ffaith bod addysgu fel swydd wedi newid yn llwyr. Rwyf wedi cyfarfod ag athrawon sydd wedi dweud wrthyf, 'Rwy'n athro, rwy'n seicolegydd, rwy'n swyddog heddlu, rwy'n weithiwr cymdeithasol'. Yr hyn y ceisiwn ei wneud fel Llywodraeth yw rhoi mwy o gefnogaeth i ysgolion fel bod y swyddi hynny'n teimlo'n llai beichus, a chydnabod bod angen mwy o gefnogaeth gymdeithasol a thrawslywodraethol i'r hyn y mae ysgolion yn ei wneud.
Fel y gwyddoch, rydym yn datblygu cynllun strategol ar gyfer y gweithlu addysg a gaiff ei gyhoeddi ym mis Mawrth. Bydd hwnnw'n nodi ein gweledigaeth ar gyfer cefnogi'r gweithlu ysgolion mewn pedwar maes allweddol: sicrhau addysgu a dysgu o safon; mynd i'r afael â phroblemau o ran llwyth gwaith; ymateb i heriau newydd i'r gweithlu ysgolion; a sicrhau bod addysgu, arweinyddiaeth a chefnogi addysgu yn parhau i fod yn llwybr gyrfa deniadol. Bydd yr holl agweddau hynny'n cael eu hategu gan ein hymrwymiad i les staff hefyd, gan y gwyddom na all staff ysgol roi i eraill heb edrych ar ôl eu hunain.
Rwy'n croesawu adroddiad y pwyllgor. Ni fyddwch yn disgwyl imi ymateb i hynny heddiw, ond byddwn yn darparu ymateb manwl. Rwy'n credu fy mod wedi nodi pan ddeuthum i'r pwyllgor yr amrywiaeth o waith a wneir gennym ar hyn. Mae'n fater cymhleth ac mae'n cynnwys dod â llawer o ddarnau gwahanol o'r pos at ei gilydd i gefnogi ein gweithlu addysgu.
Thank you for your response. Another issue that's frequently raised with me is the significant difference between the financial incentives available to trainee teachers in England compared to those here in Wales. For example, bursaries for trainee physics teachers in England are currently £14,000 a year higher than those available here.
At a time when the cost of living is a major factor for students, it's understandable that such a difference would draw many prospective teachers across the border to train in England. This is a concern, because we know, in general, that 25 per cent of graduates who are educated in England actually stay in England to work.
Plaid Cymru has been clear that this funding gap needs to be closed. As a party, we are proposing more competitive incentives, including bursaries of up to £30,000 for priority subjects, tied to a commitment to teach in Wales for at least five years after completing probation. This will support individuals financially, while also strengthening the workforce in the long term.
Cabinet Secretary, what steps are you taking to stop young people from Wales being drawn into the English system simply because it offers more generous financial support? And how are you going to make teaching, once again, an attractive and rewarding career for the next generation?
Diolch am eich ymateb. Mater arall sy'n cael ei godi'n aml gyda mi yw'r gwahaniaeth sylweddol rhwng y cymhellion ariannol sydd ar gael i athrawon dan hyfforddiant yn Lloegr o gymharu â'r rhai yma yng Nghymru. Er enghraifft, mae bwrsariaethau ar gyfer athrawon ffiseg dan hyfforddiant yn Lloegr ar hyn o bryd £14,000 y flwyddyn yn uwch na'r rhai sydd ar gael yma.
Ar adeg pan fo costau byw yn ffactor mawr i fyfyrwyr, mae'n ddealladwy y byddai gwahaniaeth o'r fath yn denu llawer o ddarpar athrawon dros y ffin i hyfforddi yn Lloegr. Mae hyn yn bryder, oherwydd fe wyddom, yn gyffredinol, fod 25 y cant o raddedigion sy'n cael eu haddysgu yn Lloegr yn aros yn Lloegr i weithio.
Mae Plaid Cymru wedi bod yn glir fod angen cau'r bwlch ariannu hwn. Fel plaid, rydym yn cynnig cymhellion mwy cystadleuol, gan gynnwys bwrsariaethau o hyd at £30,000 ar gyfer pynciau â blaenoriaeth, wedi'u clymu wrth ymrwymiad i addysgu yng Nghymru am o leiaf bum mlynedd ar ôl cwblhau'r cyfnod prawf. Bydd hyn yn cefnogi unigolion yn ariannol, gan gryfhau'r gweithlu yn y tymor hir hefyd.
Ysgrifennydd y Cabinet, pa gamau rydych chi'n eu cymryd i atal pobl ifanc o Gymru rhag cael eu denu i system Lloegr am ei bod yn cynnig cymorth ariannol mwy hael? A sut rydych chi'n mynd i wneud addysgu, unwaith eto, yn yrfa ddeniadol a boddhaus i'r genhedlaeth nesaf?
Thank you, Cefin. I think it's important to say that, overall, we've got the most generous student financial support package in the UK, which I'm very proud of. Obviously, I'm aware that there's a disparity in terms of the incentives offered by us in Wales, and you'll be aware that we are continuing to invest in those incentives. And some trainee teachers—those who are doing a priority subject, are from a minority ethnic community, and through the medium of Welsh, for instance—will benefit from an accumulated set of incentives.
It is something that I have been looking at. You'll recall that when I gave evidence to the committee, I explained to the committee that, actually, there isn't clear evidence on the issue of incentives making a difference, but it is something that I have been keen to look at. You'll also be aware that on the budget settlement for education, I told the committee that I didn't have any money to further invest in incentives in this year. But I think it's important that it is something that is kept under review.
I don't think it's the only factor. I also hear from teachers who say that, because we work in social partnership in Wales, because we're putting this emphasis on well-being in Wales, actually, for many people, teaching in Wales can be more attractive. I think it is about those things as well.
We've been working with our partners in trade unions to reduce workload. Things like that really matter to people as well. The evidence is that salary and things like that are not the biggest issues when it comes to recruiting and retaining teachers; it's also about quality of life, well-being, and teachers having that agency as well. So, I think it's more complex, but I think it's important that it's kept under review.
Diolch, Cefin. Rwy'n credu ei bod yn bwysig dweud, ar y cyfan, fod gennym y pecyn cymorth ariannol mwyaf hael i fyfyrwyr yn y DU, ac rwy'n falch iawn ohono. Yn amlwg, rwy'n ymwybodol fod gwahaniaeth o ran y cymhellion a gynigir gennym yng Nghymru, ac fe fyddwch yn ymwybodol ein bod yn parhau i fuddsoddi yn y cymhellion hynny. A bydd rhai athrawon dan hyfforddiant—y rhai sy'n gwneud pwnc â blaenoriaeth, yn dod o gymuned ethnig leiafrifol, a thrwy gyfrwng y Gymraeg, er enghraifft—yn elwa o set gronedig o gymhellion.
Mae'n rhywbeth yr wyf wedi bod yn edrych arno. Fe fyddwch yn cofio pan roddais dystiolaeth i'r pwyllgor, fe esboniais i'r pwyllgor nad oes tystiolaeth glir fod cymhellion yn gwneud gwahaniaeth, ond mae'n rhywbeth yr wyf wedi bod yn awyddus i edrych arno. Fe fyddwch chi hefyd yn ymwybodol, ar y setliad cyllidebol ar gyfer addysg, fy mod wedi dweud wrth y pwyllgor nad oedd gennyf unrhyw arian i fuddsoddi ymhellach mewn cymhellion eleni. Ond rwy'n meddwl ei bod yn bwysig ei adolygu'n barhaus.
Nid wyf yn credu mai dyma'r unig ffactor. Rwyf hefyd yn clywed gan athrawon sy'n dweud, oherwydd ein bod yn gweithio mewn partneriaeth gymdeithasol yng Nghymru, oherwydd ein bod yn rhoi pwyslais ar lesiant yng Nghymru, i lawer o bobl, gall addysgu yng Nghymru fod yn fwy deniadol. Rwy'n credu ei fod yn ymwneud â'r pethau hynny hefyd.
Rydym wedi bod yn gweithio gyda'n partneriaid yn yr undebau llafur ar leihau llwyth gwaith. Mae pethau fel hynny'n bwysig iawn i bobl hefyd. Y dystiolaeth yw nad cyflog ac ati yw'r problemau mwyaf o ran recriwtio a chadw athrawon; mae hefyd yn ymwneud ag ansawdd bywyd, llesiant, a galluogedd i athrawon hefyd. Felly, rwy'n credu ei fod yn fwy cymhleth, ond rwy'n credu ei bod yn bwysig ei adolygu'n barhaus.
Diolch. Un rhwystr allweddol arall o safbwynt recriwtio athrawon yw'r gostyngiad yn nifer y bobl ifanc sy'n dewis astudio lefel A. Mae ymchwil gan Prifysgolion Cymru yn dangos bod cyfranogiad lefel A yng Nghymru yn sylweddol is nag yn Lloegr, gyda dim ond 33 y cant o bobl ifanc yn astudio lefel A yma yng Nghymru, o'i gymharu â 47 y cant dros y ffin.
Mae hyn yn peri pryder mawr, gan fod lefel-A yn gam hanfodol ar y llwybr i fod yn athro neu'n athrawes. Mae hon yn broblem sy'n effeithio ar bob pwnc, ond mae'n arbennig o ddifrifol mewn meysydd lle mae prinder eisoes, gan gynnwys addysg trwy gyfrwng y Gymraeg.
Wrth roi tystiolaeth i'r Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg, fe wnaeth Llywodraeth Cymru gydnabod bod recriwtio i addysg gychwynnol athrawon uwchradd yn heriol, yn enwedig ar lwybrau cyfrwng Cymraeg. Ac mae'r niferoedd isel sy'n dewis Cymraeg lefel A fel pwnc yn gwaethygu'r her hon ymhellach.
O ystyried y cyd-destun hwn, pa gamau penodol mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i annog mwy o bobl ifanc i astudio lefel A, er mwyn cryfhau'r llwybr i gymhwyso fel athrawon? A sut y byddwch chi'n sicrhau bod digon o athrawon cyfrwng Cymraeg yn ymuno â'r proffesiwn, fel bod gennym y gweithlu addysg sydd ei angen er mwyn cyflawni uchelgais Deddf y Gymraeg ac Addysg (Cymru) 2025?
Thank you. One other key barrier in terms of recruiting teachers is the reduction in the number of young people who choose to study A-levels. Research by Universities Wales shows that A-level participation in Wales is significantly lower than it is in England, with only 33 per cent of young people studying A-levels in Wales, compared with 47 per cent across the border.
This causes great concern, because A-levels are a vital step on the pathway to be a teacher. This is a problem that affects every subject, but it's particularly serious in areas where there is already a shortage, including education through the medium of Welsh.
In giving evidence to the Children, Young People and Education Committee, the Welsh Government acknowledged that recruitment for initial teacher education in the secondary sector is challenging, particularly on Welsh-medium pathways. And the low numbers that choose Welsh as a subject at A-level is exacerbating this challenge.
Given this context, what specific action is the Welsh Government taking to encourage more young people to study A-level, in order to strengthen the pathway to qualify as teachers? And how will you ensure that enough Welsh-medium teachers join the profession, so that we have the education workforce that we need in order to deliver the ambitions of the Welsh Language and Education (Wales) Act 2025?
Thank you, Cefin. I think it's important that young people pursue the options that they want to pursue. I'm really pleased that we've seen such a big increase in the numbers of people going to further education, for instance. Some of those learners won't choose A-level options; they'll choose vocational routes or other routes. I think it's also important to recognise that, in Wales, we have lots of people who return to education as adults as well, and how important it is to support them.
As I've explained to the committee, this is a complex issue in terms of the supply of Welsh-medium teachers. One of the things that we've just done is review the A-level qualification for Welsh language, both for second language and for first language speakers, because I think there was a recognition that perhaps they weren't that attractive to learners. I did A-level Welsh second language and one of my officials said that it hasn't really changed much since when I did it, really. So, obviously, you've got to move with the times and make sure that qualifications are attractive to learners.
We are putting lots of things in place to make it attractive for people to teach through the medium of Welsh. I've talked to you before about the schemes that we have in place encouraging people to move from English-medium to Welsh-medium teaching: we've got mentoring schemes; we keep in touch with Welsh speakers over the border who may come back to teach through the medium of Welsh; we've got a Welsh-medium grant to support schools with the work that they're doing. But it is going to be the case that to fulfil the expectations of the Act, there is going to have to be a continued focus on this, which is what we are continuing to do, and that will also be part of our strategic education workforce plan.
You'll have also seen that my colleague Vicky Howells has announced a call for evidence on post-16 education. I'm sure that some of the lessons from that will inform any action that we could take around the A-level space. But, actually, our recruitment into post-16 is very buoyant at the moment.
Diolch, Cefin. Rwy'n credu ei bod yn bwysig fod pobl ifanc yn dilyn yr opsiynau y maent am eu dilyn. Rwy'n falch iawn ein bod wedi gweld cynnydd mor fawr yn nifer y bobl sy'n mynd i addysg bellach, er enghraifft. Ni fydd rhai o'r dysgwyr hynny'n dewis opsiynau Safon Uwch; byddant yn dewis llwybrau galwedigaethol neu lwybrau eraill. Rwy'n credu ei bod hefyd yn bwysig cydnabod bod gennym lawer o bobl yng Nghymru sy'n dychwelyd at addysg fel oedolion hefyd, a pha mor bwysig yw eu cefnogi.
Fel yr esboniais i'r pwyllgor, mae hwn yn fater cymhleth o ran y cyflenwad o athrawon cyfrwng Cymraeg. Un o'r pethau yr ydym newydd ei wneud yw adolygu'r cymhwyster Safon Uwch ar gyfer y Gymraeg, ar gyfer siaradwyr ail iaith ac ar gyfer siaradwyr iaith gyntaf, oherwydd rwy'n credu bod yna gydnabyddiaeth nad oeddent mor ddeniadol â hynny i ddysgwyr o bosib. Fe wneuthum Safon Uwch Cymraeg ail iaith a dywedodd un o fy swyddogion nad yw wedi newid llawer er pan wneuthum hwnnw. Felly, yn amlwg, rhaid ichi symud gyda'r amseroedd a gwneud yn siŵr fod cymwysterau'n ddeniadol i ddysgwyr.
Rydym yn rhoi llawer o bethau ar waith i'w gwneud yn ddeniadol i bobl addysgu drwy gyfrwng y Gymraeg. Rwyf wedi siarad â chi o'r blaen am y cynlluniau sydd gennym ar waith sy'n annog pobl i symud o addysgu cyfrwng Saesneg i addysgu cyfrwng Cymraeg: mae gennym gynlluniau mentora; rydym yn cadw mewn cysylltiad â siaradwyr Cymraeg dros y ffin a allai ddod yn ôl i ddysgu drwy gyfrwng y Gymraeg; mae gennym grant cyfrwng Cymraeg i gefnogi ysgolion gyda'r gwaith y maent yn ei wneud. Ond er mwyn cyflawni disgwyliadau'r Ddeddf, bydd yn rhaid canolbwyntio'n barhaus ar hyn, a dyna rydym yn parhau i'w wneud, a bydd hynny hefyd yn rhan o'n cynllun strategol ar gyfer y gweithlu addysg.
Fe fyddwch chi hefyd wedi gweld bod fy nghyd-Aelod Vicky Howells wedi cyhoeddi galwad am dystiolaeth ar addysg ôl-16. Rwy'n siŵr y bydd rhai o'r gwersi o hynny'n llywio unrhyw gamau y gallem eu cymryd ar y Safon Uwch. Ond mewn gwirionedd, mae ein recriwtio i addysg ôl-16 yn fywiog iawn ar hyn o bryd.
Llefarydd y Ceidwadwyr nesaf. Natasha Asghar.
The Conservative spokesperson next. Natasha Asghar.
Thank you very much, Presiding Officer. Cabinet Secretary, nearly a year ago, you told the Chamber here that the Welsh Government was tackling issues like attendance head on. You said that progress had been too slow and insisted there was more to do, before declaring that you wanted to see pre-pandemic levels of attendance restored within this Senedd term. Fast-forward nearly a year since your remarks, and my question is very simple, Cabinet Secretary: what have you actually done to improve attendance between then and now?
Diolch yn fawr, Lywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, bron i flwyddyn yn ôl, fe ddywedoch chi wrth y Siambr yma fod Llywodraeth Cymru yn mynd i'r afael â materion fel presenoldeb yn uniongyrchol. Fe ddywedoch chi fod cynnydd wedi bod yn rhy araf a mynnu bod mwy i'w wneud, cyn datgan eich bod am weld y lefelau presenoldeb cyn y pandemig yn cael eu hadfer yn nhymor y Senedd hon. Bron i flwyddyn ers eich sylwadau, mae fy nghwestiwn yn syml iawn, Ysgrifennydd y Cabinet: beth a wnaethoch i wella presenoldeb rhwng hynny a nawr?
Thank you very much for that question, Natasha. Tackling attendance has been a priority for the Government and, actually, we have made improvements. Overall, attendance in maintained schools in Wales rose to 91.1 per cent in the 2024-25 academic year, up from 90.5 per cent in the 2023-24 academic year.
You'll also be aware that we have invested very significantly in tackling attendance issues. This year, I provided £7 million in additional funding for a range of support to help improve attendance. The figures that were released on 27 January show that the average attendance for this academic year to date is 90.9 per cent, which is broadly consistent with the 91.0 per cent recorded over the same period in the 2024-25 academic year. I am aware that there was a slight dip before Christmas, which was also the case over the border. I understand that that has been down to issues like illness and also challenges with the weather, et cetera.
But we are continuing to focus as a Government on this. There's additional funding again in the final budget that was agreed yesterday to support attendance. I think the reality is that this is not a simple issue to address—it is a complex issue. That's why we have invested so much money in family engagement officers, who can work with families around the complex issues of why children aren't attending school as much as we would like.
Diolch yn fawr am y cwestiwn hwnnw, Natasha. Mae mynd i'r afael â lefelau presenoldeb wedi bod yn flaenoriaeth i'r Llywodraeth ac rydym wedi gwneud gwelliannau. At ei gilydd, cododd lefelau presenoldeb mewn ysgolion a gynhelir yng Nghymru i 91.1 y cant ym mlwyddyn academaidd 2024-25, i fyny o 90.5 y cant ym mlwyddyn academaidd 2023-24.
Fe fyddwch chi hefyd yn ymwybodol ein bod wedi buddsoddi'n sylweddol iawn mewn mynd i'r afael â materion presenoldeb. Eleni, rhoddais £7 miliwn o gyllid ychwanegol ar gyfer ystod o gymorth i helpu i wella lefelau presenoldeb. Mae'r ffigurau a ryddhawyd ar 27 Ionawr yn dangos mai'r lefel gyfartalog ar gyfer y flwyddyn academaidd hon hyd yma yw 90.9 y cant, sydd fwy neu lai'n gyson â'r 91.0 y cant a gofnodwyd dros yr un cyfnod ym mlwyddyn academaidd 2024-25. Rwy'n ymwybodol fod yna ostyngiad bach cyn y Nadolig, ac roedd hynny'n wir dros y ffin hefyd. Rwy'n deall bod hynny oherwydd pethau fel salwch a heriau hefyd gyda'r tywydd, ac ati.
Ond rydym yn parhau i ganolbwyntio ar hyn fel Llywodraeth. Mae cyllid ychwanegol eto yn y gyllideb derfynol a gytunwyd ddoe i gefnogi presenoldeb. Rwy'n credu mai'r realiti yw nad yw hwn yn fater syml i fynd i'r afael ag ef—mae'n fater cymhleth. Dyna pam ein bod wedi buddsoddi cymaint o arian mewn swyddogion ymgysylltu â theuluoedd, sy'n gallu gweithio gyda theuluoedd ynglŷn â'r rhesymau cymhleth pam nad yw plant yn mynychu'r ysgol i'r graddau yr hoffem iddynt ei wneud.
Thank you for your response, Cabinet Secretary, but I fear that your comments in March last year were nothing more than another example of a Labour politician overpromising and underdelivering. It's clear that your vow, Cabinet Secretary, to restore attendance to pre-pandemic levels as soon as possible, and within this Senedd term, is meaningless. Whatever action the Government claims to have taken has just not worked, has it? Because school attendance levels remain worryingly lower than pre-pandemic levels. More than half of the most vulnerable pupils in Wales were persistently absent in 2024-25, up from 30.4 per cent in 2018-19. Year 11 pupils, so GCSE pupils, recorded the lowest attendance, averaging 86.8 per cent in 2024-25, 6.4 percentage points lower than what it was in 2018-19.
These stats are really concerning to me, and I'm sure many others too, but they're more than just stats, Cabinet Secretary. I'm sure you can appreciate that. Because behind these figures are children who are missing out on learning, which will ultimately impact their future prospects. Frankly, Labour letting our children down is nothing new for me and many others; it has been happening here in Wales for more than a quarter of a century. So, Cabinet Secretary, given that it looks highly unlikely that the Welsh Labour Government will hit its target of restoring attendance to pre-pandemic levels by the end of this Senedd term, why should the people of Wales believe anything else that this Government says when it comes to education?
Diolch am eich ymateb, Ysgrifennydd y Cabinet, ond rwy'n ofni bod eich sylwadau ym mis Mawrth y llynedd yn ddim mwy nag enghraifft arall o wleidydd Llafur yn goraddo ac yn tangyflawni. Mae'n amlwg fod eich adduned, Ysgrifennydd y Cabinet, i adfer presenoldeb i lefelau cyn y pandemig cyn gynted â phosib, ac yn nhymor y Senedd hon, yn ddiystyr. Nid yw pa bynnag gamau y mae'r Llywodraeth yn honni eu bod wedi'u cymryd wedi gweithio. Oherwydd mae lefelau presenoldeb ysgolion yn parhau i fod yn is na'r lefelau cyn y pandemig. Roedd mwy na hanner y disgyblion mwyaf agored i niwed yng Nghymru yn absennol yn gyson yn 2024-25, i fyny o 30.4 y cant yn 2018-19. Disgyblion Blwyddyn 11, felly disgyblion TGAU, a gofnododd y lefelau presenoldeb isaf, gyda chyfartaledd o 86.8 y cant yn 2024-25, 6.4 pwynt canran yn is na'r hyn ydoedd yn 2018-19.
Mae'r ystadegau hyn yn bryderus iawn i mi, ac i lawer o bobl eraill rwy'n siŵr, ond maent yn fwy na dim ond ystadegau, Ysgrifennydd y Cabinet. Rwy'n siŵr y gallwch ddeall hynny. Oherwydd y tu ôl i'r ffigurau hyn y mae plant sy'n colli cyfleoedd i ddysgu, a fydd yn effeithio ar eu disgwyliadau yn y dyfodol yn y pen draw. I fod yn onest, nid yw Llafur yn siomi ein plant yn ddim byd newydd i mi na llawer o bobl eraill; mae wedi bod yn digwydd yma yng Nghymru ers dros chwarter canrif. Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, o ystyried ei bod yn edrych yn annhebygol iawn y bydd Llywodraeth Lafur Cymru yn cyrraedd ei tharged o adfer presenoldeb i lefelau cyn y pandemig erbyn diwedd tymor y Senedd hon, pam y dylai pobl Cymru gredu unrhyw beth arall y mae'r Llywodraeth hon yn ei ddweud o ran addysg?
Thank you, Natasha. I would never just see figures as just statistics. I am acutely aware that behind every one of those figures is a child or young person who we want to achieve the very best that they can. This is a challenging issue and we are seeing improvement, although it would be wrong to suggest that I'm happy with where levels are now. As I said, overall attendance in Wales rose in the 2024-25 academic year. I'm really pleased that the percentage of half-day sessions missed by pupils in primary and secondary schools decreased to 8.9 per cent in 2024-25 from 9.5 per cent the previous year, and the numbers of pupils who were persistently absent fell from 30.4 per cent to 27 per cent in 2024-25. So, schools are making progress, but we're not complacent. We're about to launch a consultation on attendance codes on 12 February, so that we can get much more granular detail on the reasons why children aren't attending school. This is something, again, that is a challenge across the world. It is something that has worsened since the pandemic. But we are working really hard as a Government, taking lots and lots of different actions to tackle the complexities of this issue, and we're committed to going even further.
Diolch, Natasha. Ni fuaswn byth yn gweld ffigurau fel ystadegau'n unig. Rwy'n ymwybodol iawn fod plentyn neu berson ifanc y tu ôl i bob un o'r ffigurau hynny ac rydym am iddynt gyflawni'r gorau y gallant ei gyflawni. Mae hwn yn fater heriol ac rydym yn gweld gwelliant, er y byddai'n anghywir awgrymu fy mod yn hapus gyda'r lefelau lle maent nawr. Fel y dywedais, cynyddodd y lefelau presenoldeb cyffredinol yng Nghymru ym mlwyddyn academaidd 2024-25. Rwy'n falch iawn fod canran y sesiynau hanner diwrnod a gollwyd gan ddisgyblion mewn ysgolion cynradd ac uwchradd wedi gostwng i 8.9 y cant yn 2024-25 o 9.5 y cant yn y flwyddyn flaenorol, a gostyngodd nifer y disgyblion a oedd yn absennol yn gyson o 30.4 y cant i 27 y cant yn 2024-25. Felly, mae ysgolion yn gwneud cynnydd, ond nid ydym yn hunanfodlon. Rydym ar fin lansio ymgynghoriad ar godau presenoldeb ar 12 Chwefror, fel y gallwn gael llawer mwy o fanylion am y rhesymau pam nad yw plant yn mynychu'r ysgol. Mae hyn yn rhywbeth, unwaith eto, sy'n her ledled y byd. Mae'n rhywbeth sydd wedi gwaethygu ers y pandemig. Ond rydym yn gweithio'n galed iawn fel Llywodraeth, gan roi llawer iawn o gamau gwahanol ar waith i fynd i'r afael â chymhlethdodau'r mater, ac rydym yn ymrwymedig i fynd ymhellach eto.
Thanks, Cabinet Secretary. The fact is it's not just attendance where this Government is failing, let's be honest. Despite what you might like to claim, the Government's record on education speaks for itself. Just look at the Government's final budget. It certainly did not go down with all quarters in our education system. NEU Cymru has warned that our schools are at breaking point. Its Welsh secretary, Nicola Fitzpatrick, warned, and I quote:
'Children and young people are missing out on vital support, especially those with additional learning needs. Teachers and support staff are seeing their workloads increase, whilst supporting children with increasingly complex needs.
'Whilst it is welcome that the Welsh Government has found some extra money, this won't go far enough to support the drops in funding experienced across Wales. Welsh Government needs to find the funding to save education in Wales, and support the workforce to deliver for every child.'
This is not me speaking, Cabinet Secretary; this is the NEU. So, do you accept, Cabinet Secretary, that this budget is bad for our education system and that this Government has yet again let our future generation down? Thank you.
Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Y gwir amdani yw bod y Llywodraeth hon yn methu ar bethau heblaw presenoldeb, gadewch inni fod yn onest. Er gwaethaf yr hyn yr hoffech ei honni, mae cyflawniad y Llywodraeth ar addysg yn siarad drosto'i hun. Edrychwch ar gyllideb derfynol y Llywodraeth. Yn sicr, nid enynnodd ymateb dda o bob rhan o'n system addysg. Mae Undeb Addysg Cenedlaethol (NEU) Cymru wedi rhybuddio bod ein hysgolion ar ben eu tennyn. Rhybuddiodd ei ysgrifennydd yng Nghymru, Nicola Fitzpatrick, ac rwy'n dyfynnu:
'Mae plant a phobl ifanc yn colli cyfleoedd i gael cymorth hanfodol, yn enwedig y rhai sydd ag anghenion dysgu ychwanegol. Mae athrawon a staff cymorth yn gweld eu llwythi gwaith yn cynyddu, wrth iddynt gefnogi plant ag anghenion cynyddol gymhleth.
'Er ei bod yn galonogol fod Llywodraeth Cymru wedi dod o hyd i rywfaint o arian ychwanegol, ni fydd yn mynd yn ddigon pell i gefnogi'r gostyngiadau mewn cyllid a brofwyd ledled Cymru. Mae angen i Lywodraeth Cymru ddod o hyd i gyllid i achub addysg yng Nghymru, a chefnogi'r gweithlu i gyflawni ar gyfer pob plentyn.'
Nid fy ngeiriau i yw'r rhain, Ysgrifennydd y Cabinet; rhai'r NEU ydynt. Felly, a ydych chi'n derbyn, Ysgrifennydd y Cabinet, fod y gyllideb hon yn ddrwg i'n system addysg a bod y Llywodraeth hon unwaith eto wedi gwneud cam â chenedlaethau'r dyfodol? Diolch.
Thank you, Natasha, for that question. You're never going to find me doing anything other than arguing for more resources for our schools, because that is what I have done consistently. We have announced additional funding for ALN as part of the money that is held centrally through the education MEG. I very much recognise the pressures that schools are facing with ALN. We know that numbers are rising, complexity is rising, and the overall picture of what schools are dealing with is much more challenging. That's why, of the additional money I was allocated for the education MEG, I have prioritised resources for ALN. For the next financial year, there is an extra £20.3 million for ALN learners, on top of the money that was already in there. That's an overall investment of £74 million.
You referred to the budget that was passed yesterday. You'll be aware that £113 million of that budget will be going to local government, which is the vehicle for most of our school funding. I think it's very important now that we do everything we can to make sure that local government recognises that that funding has been invested to address the pressures that we know are there in schools. Local government have told us there are £137 million of pressures in schools. They are very well aware of that as well. I will be continuing to pursue that with local government colleagues, to make sure the maximum amount of money reaches our schools.
Diolch am y cwestiwn hwnnw, Natasha. Nid wyf yn gwneud dim byd heblaw dadlau dros fwy o adnoddau i'n hysgolion, oherwydd dyna rwyf wedi'i wneud yn gyson. Rydym wedi cyhoeddi cyllid ychwanegol ar gyfer ADY fel rhan o'r arian sy'n cael ei ddal yn ganolog drwy brif grŵp gwariant addysg. Rwy'n cydnabod yn fawr y pwysau y mae ysgolion yn eu hwynebu gydag ADY. Gwyddom fod niferoedd yn cynyddu, mae cymhlethdod ar gynnydd, ac mae'r darlun cyffredinol o'r hyn y mae ysgolion yn delio ag ef yn llawer mwy heriol. Dyna pam fy mod wedi blaenoriaethu adnoddau ar gyfer ADY o'r arian ychwanegol a ddyrannwyd imi ar gyfer y prif grŵp gwariant addysg. Ar gyfer y flwyddyn ariannol nesaf, mae £20.3 miliwn ychwanegol ar gyfer dysgwyr ADY, yn ychwanegol at yr arian a oedd eisoes yno. Dyna gyfanswm o £74 miliwn o fuddsoddiad.
Fe gyfeirioch chi at y gyllideb a basiwyd ddoe. Fe fyddwch chi'n ymwybodol y bydd £113 miliwn o'r gyllideb honno'n mynd i lywodraeth leol, sef y cyfrwng ar gyfer y rhan fwyaf o gyllid ein hysgolion. Rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn nawr ein bod yn gwneud popeth yn ein gallu i wneud yn siŵr fod llywodraeth leol yn cydnabod bod y cyllid hwnnw wedi'i fuddsoddi i fynd i'r afael â'r pwysau y gwyddom eu bod yno mewn ysgolion. Mae llywodraeth leol wedi dweud wrthym fod £137 miliwn o bwysau mewn ysgolion. Maent yn ymwybodol iawn o hynny hefyd. Byddaf yn parhau i fynd ar drywydd hynny gyda chymheiriaid llywodraeth leol, i wneud yn siŵr fod y swm mwyaf o arian yn cyrraedd ein hysgolion.
3. A wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet roi'r wybodaeth ddiweddaraf am gefnogaeth Llywodraeth Cymru i adleoli campws Coleg Gwent i ganol dinas Casnewydd? OQ63754
3. Will the Cabinet Secretary provide an update on the Welsh Government's support for the relocation of the Coleg Gwent campus to Newport city centre? OQ63754
The Welsh Government is actively engaged with Coleg Gwent regarding the relocation of its campus and delivery of its Newport knowledge quarter in the heart of the city, through the mutual investment model element of the Sustainable Communities for Learning programme.
Mae Llywodraeth Cymru yn ymgysylltu'n weithredol â Choleg Gwent ynglŷn ag adleoli ei gampws a darparu ardal wybodaeth Casnewydd yng nghanol y ddinas, drwy elfen model buddsoddi cydfuddiannol y rhaglen Cymunedau Dysgu Cynaliadwy.
Thank you for that, Minister. I know that Welsh Government officials met with representatives of the college to discuss the relocation plans, just before Christmas, I think, and I thank you for keeping me updated with regard to those meetings. As you're aware, Minister, this would be transformational for further education in Newport and around. It would put further education right in the faces, as it were, of local people and our local young people. At the same time, it would be very significant for Newport city centre in terms of providing additional footfall to support the retail offer and businesses in the city centre. So, I think it's potentially transformational from a number of different angles. Unsurprisingly, there's a great deal of impatience locally to see this relocation come to fruition. So, I'd just like further reassurance, Minister, that the Welsh Government will continue to work with the college and other partners to make sure that that relocation takes place as quickly as possible.
Diolch am hynny, Weinidog. Rwy'n gwybod bod swyddogion Llywodraeth Cymru wedi cyfarfod â chynrychiolwyr y coleg i drafod y cynlluniau adleoli, ychydig cyn y Nadolig, rwy'n credu, ac rwy'n diolch i chi am roi'r wybodaeth ddiweddaraf i mi ynglŷn â'r cyfarfodydd hynny. Fel y gwyddoch, Weinidog, byddai hyn yn drawsnewidiol ar gyfer addysg bellach yng Nghasnewydd a'r cyffiniau. Byddai'n rhoi addysg bellach yn wynebau, fel petai, pobl leol a'n pobl ifanc leol. Ar yr un pryd, byddai'n arwyddocaol iawn i ganol dinas Casnewydd o ran darparu ymwelwyr ychwanegol i gefnogi'r cynnig manwerthu a'r busnesau yng nghanol y ddinas. Felly, rwy'n credu y gallai fod yn drawsnewidiol mewn nifer o wahanol ffyrdd. Nid yw'n syndod fod y bobl leol yn awyddus iawn weld yr adleoli hwn yn dwyn ffrwyth cyn gynted ag y bo modd. Felly, hoffwn sicrwydd pellach, Weinidog, y bydd Llywodraeth Cymru yn parhau i weithio gyda'r coleg a phartneriaid eraill i sicrhau bod yr adleoli'n digwydd cyn gynted â phosib.
Diolch, John, for that supplementary question. Our £500 million education mutual investment model pipeline currently includes that new campus for Coleg Gwent within Newport city centre, and it builds on successful school projects in Rhondda Cynon Taf and Flintshire, and over £119 million of capital equivalent investment in the Cardiff and Vale twin campus project, where construction is well under way. The MIM pipeline also includes significant planned investment at other FE colleges as well, like Coleg Sir Gâr and NPTC group.
But turning specifically to the college that you are referring to, I absolutely agree with you that the Newport knowledge quarter has the potential to realise wide-ranging benefits for both further education and city centre regeneration too, and I know that both of those issues are very close to your heart. It reflects close collaboration across the Welsh public sector, with Newport City Council obtaining Welsh Government Transforming Towns funding of over £1 million to support the demolition of the former leisure centre there to make way for the knowledge quarter project.
So, we recognise the potential benefits of this proposal in terms of skills development, learner access and city centre regeneration, and, as you say, officials have been working closely with the college as the project develops through the business case process. In addition to the meeting that you referred to in December, just to reassure you, my officials have met with the college on three additional occasions this month, and are helping them to finalise clarifications raised through the outline business case scrutiny process. So, there should be further positive news very soon.
Diolch am y cwestiwn atodol, John. Ar hyn o bryd, mae ffrwd ein model buddsoddi cydfuddiannol addysg gwerth £500 miliwn yn cynnwys y campws newydd hwnnw ar gyfer Coleg Gwent yng nghanol dinas Casnewydd, ac mae'n adeiladu ar brosiectau ysgolion llwyddiannus yn Rhondda Cynon Taf a sir y Fflint, a dros £119 miliwn o fuddsoddiad sy'n cyfateb i gyfalaf ym mhrosiect campws deuol Caerdydd a'r Fro, lle mae'r gwaith adeiladu yn mynd rhagddo ers peth amser. Mae ffrwd y model buddsoddi cydfuddiannol hefyd yn cynnwys buddsoddiad sylweddol sydd wedi'i gynllunio mewn colegau addysg bellach eraill hefyd, fel Coleg Sir Gâr a grŵp Coleg Castell-nedd Port Talbot.
Ond gan droi'n benodol at y coleg yr ydych chi'n cyfeirio ato, rwy'n cytuno'n llwyr â chi fod gan ardal wybodaeth Casnewydd botensial i wireddu manteision eang ar gyfer addysg bellach ac adfywio canol y ddinas hefyd, ac rwy'n gwybod bod y ddau beth yn agos iawn at eich calon. Mae'n adlewyrchu cydweithrediad agos ar draws sector cyhoeddus Cymru, gyda Chyngor Dinas Casnewydd yn cael dros £1 filiwn o gyllid Trawsnewid Trefi gan Lywodraeth Cymru i gefnogi'r gwaith o ddymchwel yr hen ganolfan hamdden yno i wneud lle ar gyfer prosiect yr ardal wybodaeth.
Felly, rydym yn cydnabod manteision posib y cynnig hwn ar gyfer datblygu sgiliau, mynediad i ddysgwyr ac adfywio canol y ddinas, ac fel y dywedwch, mae swyddogion wedi bod yn gweithio'n agos gyda'r coleg wrth i'r prosiect ddatblygu drwy broses yr achos busnes. Yn ogystal â'r cyfarfod y cyfeirioch chi ato ym mis Rhagfyr, i'ch sicrhau, mae fy swyddogion wedi cyfarfod â'r coleg ar dri achlysur ychwanegol y mis hwn, ac maent yn eu helpu i gwblhau'r esboniadau a godwyd drwy'r broses graffu ar yr achos busnes amlinellol. Felly, dylai fod newyddion cadarnhaol pellach yn fuan iawn.
4. A wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet ddatganiad ar bolisi Llywodraeth Cymru ar y defnydd o ffonau clyfar mewn ysgolion? OQ63725
4. Will the Cabinet Secretary make a statement on the Welsh Government's policy on the use of smartphones in schools? OQ63725
6. A wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet osod disgwyliad cenedlaethol y bydd ysgolion yng Nghymru yn ddi-ffôn yn ddiofyn yn ystod y diwrnod ysgol, gydag eithriadau clir a chyfyngedig ar gyfer resymau meddygol, cyfrifoldebau gofalu ac anghenion dysgu ychwanegol? OQ63739
6. Will the Cabinet Secretary set a national expectation that schools in Wales will be phone-free by default during the school day, with clear and limited exceptions for medical reasons, caring responsibilities and additional learning needs? OQ63739
Llywydd, I understand that you've given your permission for questions 4 and 6 to be grouped.
Decisions on smartphone use, including during break times, remain a matter for individual schools. Following the behaviour summit, I set up a dedicated forum to develop new national guidance and support on mobile phone use in schools.
Lywydd, rwy'n deall eich bod wedi rhoi eich caniatâd i gwestiynau 4 a 6 gael eu grwpio.
Mae penderfyniadau ar y defnydd o ffonau clyfar, gan gynnwys yn ystod amseroedd egwyl, yn parhau i fod yn fater i ysgolion unigol. Yn dilyn yr uwchgynhadledd ymddygiad, sefydlais fforwm pwrpasol i ddatblygu canllawiau a chymorth cenedlaethol newydd ar y defnydd o ffonau symudol mewn ysgolion.
Can I thank you for that answer? Of course, I accept that this is not straightforward; it's a complex and a very new, novel area. There is a case that is now going to court in California, the first of these cases, where they will argue over the evidence over whether certain social media platforms negligently create products that cause addiction, depression and other trauma. The evidence produced in that particular case is that what has been happening with these social media platforms is that they are using their algorithms in a way to effectively create addiction in order to achieve access to advertising and consequently revenue. It is, in many ways, a modern version of what the tobacco companies used to do when they increased nicotine in tobacco in order to increase and secure their market share. I understand that, obviously, there is guidance to schools on this, but I do wonder, in terms of the evidence that is really beginning to emerge about the way in which these large corporations are behaving and the evidence emerging, about the need for some form of consistency in our schools—and bearing in mind what is happening in other countries across the world, in some of them at the moment in terms of banning uses—whether erring on the side of caution is something that you've given consideration to in terms of schools, creating that six-hour non-access to mobile phones and social media during the education period, particularly while we learn and seek to understand more about what is happening, and the way in which these corporations are using algorithms and the issue of addiction and mental health issues.
Diolch ichi am yr ateb hwnnw. Wrth gwrs, rwy'n derbyn nad yw hyn yn syml; mae'n faes cymhleth a newydd iawn. Mae yna achos sydd bellach yn mynd i'r llys yn Califfornia, y cyntaf o'r achosion hyn, lle byddant yn dadlau dros y dystiolaeth ynghylch a yw rhai platfformau cyfryngau cymdeithasol yn esgeulus yn creu cynhyrchion sy'n achosi dibyniaeth, iselder a thrawma arall. Mae'r dystiolaeth a gynhyrchwyd yn yr achos penodol hwnnw yn nodi mai'r hyn sydd wedi bod yn digwydd gyda'r platfformau cyfryngau cymdeithasol hyn yw eu bod yn defnyddio eu halgorithmau mewn ffordd i greu dibyniaeth i bob pwrpas er mwyn sicrhau mynediad at hysbysebu, ac o ganlyniad at refeniw. Mae hyn, mewn sawl ffordd, yn fersiwn fodern o'r hyn yr oedd y cwmnïau tybaco yn arfer ei wneud pan oeddent yn cynyddu nicotin mewn tybaco er mwyn cynyddu a diogelu eu cyfran o'r farchnad. Yn amlwg, rwy'n deall bod canllawiau i ysgolion ar hyn, ond o ran y dystiolaeth sy'n dechrau dod i'r amlwg am y ffordd y mae'r corfforaethau mawr hyn yn ymddwyn a'r dystiolaeth sy'n dod i'r amlwg, am yr angen am ryw fath o gysondeb yn ein hysgolion—ac o gofio'r hyn sy'n digwydd mewn gwledydd eraill ledled y byd, mewn rhai ohonynt ar hyn o bryd o ran gwahardd defnydd—tybed a yw dewis llwybr mwy diogel yn rhywbeth y rhoddoch chi ystyriaeth iddo o ran ysgolion, gan greu chwe awr heb fynediad at ffonau symudol a chyfryngau cymdeithasol yn ystod y cyfnod addysg, yn enwedig wrth inni ddysgu a cheisio deall mwy am yr hyn sy'n digwydd, a'r ffordd y mae'r corfforaethau hyn yn defnyddio algorithmau a mater dibyniaeth a phroblemau iechyd meddwl.
Can I thank Mick for his supplementary? As I said, we've got this forum on mobile phones. They've almost completed their work. They've been meeting monthly. We've brought together stakeholders, trade unions, but also academic experts on this, and I'm waiting to receive their report on that and will update the Senedd further in due course. I would say that the work is in line with the recommendations of the Senedd Petitions Committee report on mobile phones, which recognised that this is not a straightforward issue.
You make important points about social media, because it's not just the access to phones, and I think it's important to remember that lots of children's access to social media is happening outside schools, in their homes. You'll be aware that I've received a letter from the Minister for AI and Online Safety outlining the UK Government's intention to bring forward a three-month consultation on children's use of technology, and that's going to be backed by a national conversation on the impact of technology on children's well-being.
Again, I think we have to be careful that what we do in this space is evidence based and also involves listening to children and young people. We know that this is not a straightforward issue; social media can help children to stay in touch and keep connected, especially if they're vulnerable, and I'm aware that some of the children's charities have raised concerns—including the NSPCC and the Molly Rose Foundation—about potential unintended consequences. This is a reserved matter in terms of a ban on social media, but we are pressing the UK Government to make sure that the voices of stakeholders, but vitally children and young people in Wales, are heard as part of that.
A gaf i ddiolch i Mick am ei gwestiwn atodol? Fel y dywedais, mae gennym fforwm ar ffonau symudol. Maent bron wedi cwblhau eu gwaith. Maent wedi bod yn cyfarfod bob mis. Rydym wedi dod â rhanddeiliaid, undebau llafur, ond hefyd arbenigwyr academaidd at ei gilydd ar hyn, ac rwy'n aros i gael eu hadroddiad ar hynny a byddaf yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Senedd maes o law. Rwyf am ddweud bod y gwaith yn dilyn argymhellion adroddiad Pwyllgor Deisebau'r Senedd ar ffonau symudol, a gydnabu nad yw hwn yn fater syml.
Rydych chi'n gwneud pwyntiau pwysig am y cyfryngau cymdeithasol, oherwydd nid mynediad at ffonau'n unig ydyw, ac rwy'n credu ei bod yn bwysig cofio bod llawer o ddefnydd plant o'r cyfryngau cymdeithasol yn digwydd y tu allan i ysgolion, yn eu cartrefi. Fe fyddwch yn ymwybodol fy mod wedi cael llythyr gan y Gweinidog Deallusrwydd Artiffisial a Diogelwch Ar-lein yn amlinellu bwriad Llywodraeth y DU i gyflwyno ymgynghoriad tri mis ar y defnydd o dechnoleg gan blant, a bydd hwnnw'n cael ei gefnogi gan drafodaeth genedlaethol ar effaith technoleg ar les plant.
Unwaith eto, rwy'n credu bod yn rhaid inni fod yn ofalus fod yr hyn a wnawn yn y gofod hwn yn seiliedig ar dystiolaeth a hefyd yn cynnwys gwrando ar blant a phobl ifanc. Gwyddom nad yw hwn yn fater syml; gall cyfryngau cymdeithasol helpu plant i gadw mewn cysylltiad, yn enwedig os ydynt yn agored i niwed, ac rwy'n ymwybodol fod rhai elusennau plant wedi codi pryderon—gan gynnwys yr NSPCC a Sefydliad Molly Rose—am ganlyniadau anfwriadol posib. Mae hwn yn fater a gadwyd yn ôl o ran gwaharddiad ar gyfryngau cymdeithasol, ond rydym yn pwyso ar Lywodraeth y DU i wneud yn siŵr fod lleisiau rhanddeiliaid, ac yn allweddol, plant a phobl ifanc yng Nghymru, yn cael eu clywed yn rhan o hynny.
Cabinet Secretary, UNESCO's Global Education Monitoring team just before Christmas described a quiet revolution in schools worldwide. In 2023, only around a quarter of countries had smartphone bans across schools. Today, it's over half, and this isn't just central governance; in decentralised systems, the direction of travel is just as clear. All Australian states and territories now have blanket bans in place in schools. Spain has seen bans spread across most of the autonomous communities, including Catalonia, now removing earlier exceptions, and in the United States, state action there is also accelerating, with 36 states plus the District of Columbia restricting phones in schools. So, England, with the announcement this week, is simply the latest move to a phone-free default by expectation. If we don't move, given the growing evidence of harm that we've heard and the precautionary principle, isn't there a real risk here that Wales will be left behind and Welsh young people and their well-being will be placed at unnecessary risk?
Ysgrifennydd y Cabinet, ychydig cyn y Nadolig, disgrifiodd tîm Monitro Addysg Fyd-eang UNESCO chwyldro tawel mewn ysgolion ledled y byd. Yn 2023, dim ond tua chwarter y gwledydd oedd â gwaharddiadau ar ffonau clyfar ar draws ysgolion. Heddiw, mae gan dros eu hanner waharddiad, ac nid mater o lywodraethu canolog yw hyn; mewn systemau datganoledig, mae'r cyfeiriad teithio yr un mor glir. Mae gan bob talaith a thiriogaeth yn Awstralia waharddiadau cyffredinol ar waith mewn ysgolion. Mae Sbaen wedi gweld gwaharddiadau'n lledaenu ar draws y rhan fwyaf o'r cymunedau ymreolaethol, gan gynnwys Catalwnia, sydd bellach yn dileu eithriadau cynharach, ac yn yr Unol Daleithiau, mae gweithredu taleithiol yno hefyd yn cyflymu, gyda 36 talaith ynghyd â Rhanbarth Columbia yn cyfyngu ar ffonau mewn ysgolion. Felly, Lloegr, gyda'r cyhoeddiad yr wythnos hon, yw'r wlad ddiweddaraf i symud tuag at ddisgwyliad diofyn na chaniateir ffonau. Os na fyddwn yn symud, o ystyried y dystiolaeth gynyddol o niwed a glywsom a'r egwyddor ragofalus, onid oes perygl gwirioneddol yma y bydd Cymru yn cael ei gadael ar ôl a bod pobl ifanc Cymru a'u lles yn cael eu rhoi mewn perygl diangen?
Thank you, Adam, for that supplementary. I've got no intention of Wales being left behind on this or in anything as far as I'm concerned. That's why we have this group that is looking at this in detail. The well-being of our learners is absolutely central to everything that we're doing. They're at the point now of completing their work, and I'll be able to update Senedd Members in due course on that.
Diolch am y cwestiwn atodol hwnnw, Adam. Nid oes gennyf fwriad i Gymru gael ei gadael ar ôl o ran hyn neu o ran unrhyw beth o'm rhan i. Dyna pam y mae gennym grŵp i edrych ar hyn yn fanwl. Mae lles ein dysgwyr yn hollol ganolog i bopeth a wnawn. Maent bron â chwblhau eu gwaith, a byddaf yn gallu rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf am hynny i Aelodau'r Senedd maes o law.
Looking at this particular issue, Minister, the one thing that's clear is that schools that have got bans in place at the moment in the UK clearly say that what will benefit the implementation of it is strong central guidance and the universal banning of phones in schools, because obviously it creates localised conflict when parents who don't subscribe to supporting the school point to other schools in the locality that don't have such measures. Are you persuaded by the evidence that that should be directed from your department, such a national ban, to assist with implementation?
Just on another point, in response to Mick Antoniw, you touched on it being a reserved responsibility, I think, access to social media. Do you have the power to bring a ban in, or is there some element of reserved power that you have to overcome first of all before you can bring such a ban in here in Wales?
Wrth edrych ar y mater penodol hwn, Weinidog, yr un peth sy'n glir yw bod ysgolion sydd â gwaharddiadau ar waith ar hyn o bryd yn y DU yn dweud yn glir mai'r hyn a fydd o fudd i'w gweithrediad yw canllawiau canolog cryf a gwaharddiad cyffredinol ar ffonau mewn ysgolion, oherwydd yn amlwg, mae'n creu gwrthdaro lleol pan fydd rhieni nad ydynt yn cyd-weld â'r ysgol yn cyfeirio at ysgolion eraill yn yr ardal lle nad oes mesurau o'r fath ar waith. A ydych chi wedi eich perswadio gan y dystiolaeth mai eich adran chi a ddylai fynnu hynny, gwaharddiad cenedlaethol o'r fath, i gynorthwyo gyda'r gwaith o gyflwyno gwaharddiadau?
Ar bwynt arall, mewn ymateb i Mick Antoniw, rwy'n credu ichi sôn ei fod yn gyfrifoldeb a gedwir yn ôl, mynediad at gyfryngau cymdeithasol. A oes gennych bŵer i gyflwyno gwaharddiad, neu a oes rhyw elfen o bŵer a gedwir yn ôl y mae'n rhaid i chi ei goresgyn yn gyntaf cyn y gallwch gyflwyno gwaharddiad o'r fath yma yng Nghymru?
Thank you, Andrew. The point that I made to Mick was in relation to the social media ban. It is our understanding that a social media ban—just as the Online Safety Act 2023 is a reserved matter, so would a social media ban be. The issue with mobile phones is different. I have heard from some headteachers that they would like more of a national steer on this, which is why we are looking at this, but I've also had heads say to me that they think that this should be a matter for school leaders to determine, based on their context. So, there are different views on this, which is why we will be talking to stakeholders about the work that our group has done. Now, to have an absolutely enforceable ban, as I understand it, that would involve a change in legislation, but we can, of course, issue statutory guidance. And I will update the Senedd on that as soon as the working group has finished their work.
Diolch, Andrew. Roedd y pwynt a wneuthum i Mick yn ymwneud â'r gwaharddiad ar gyfryngau cymdeithasol. Ein dealltwriaeth ni yw bod gwaharddiad ar gyfryngau cymdeithasol—yn union fel y mae Deddf Diogelwch Ar-lein 2023 yn fater a gedwir yn ôl, felly hefyd y byddai gwaharddiad ar gyfryngau cymdeithasol. Mae'r broblem gyda ffonau symudol yn wahanol. Rwyf wedi clywed gan rai penaethiaid eu bod eisiau mwy o gyfarwyddyd cenedlaethol ar hyn, a dyna pam ein bod yn edrych arno, ond mae penaethiaid hefyd wedi dweud wrthyf eu bod yn credu y dylai hyn fod yn fater i arweinwyr ysgolion benderfynu yn ei gylch, yn seiliedig ar eu cyd-destun nhw. Felly, mae yna wahanol safbwyntiau ar hyn, a dyna pam y byddwn yn siarad â rhanddeiliaid am y gwaith y mae ein grŵp wedi'i wneud. Nawr, yn ôl yr hyn a ddeallaf, byddai cael gwaharddiad cwbl orfodol yn galw am newid yn y ddeddfwriaeth, ond wrth gwrs, fe allwn gyhoeddi canllawiau statudol. A byddaf yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Senedd am hynny cyn gynted ag y bydd y gweithgor wedi cwblhau ei waith.
5. Pa asesiad y mae’r Llywodraeth wedi’i wneud o weithrediad y system anghenion dysgu ychwanegol yng Ngogledd Cymru? OQ63758
5. What assessment has the Government made of the implementation of the additional learning needs system in North Wales? OQ63758
I have reviewed implementation of the additional learning needs system, including in north Wales. While there is much positive progress to build upon, I have also identified areas requiring improvement. We are working closely with local authorities and partners to progress the priorities set out in my statement on 14 October.
Rwyf wedi adolygu gweithrediad y system anghenion dysgu ychwanegol, gan gynnwys yng ngogledd Cymru. Er bod llawer o gynnydd cadarnhaol i adeiladu arno, rwyf hefyd wedi nodi meysydd y mae angen eu gwella. Rydym yn gweithio'n agos gydag awdurdodau lleol a phartneriaid i ddatblygu'r blaenoriaethau a nodwyd yn fy natganiad ar 14 Hydref.
Wel, un neges glir rŷn ni'n ei chlywed yn gyson yw rhybuddion gan Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru ac eraill ynglŷn â'r ffaith fod y pwysau sy'n dod o gyfeiriad darpariaeth anghenion dysgu ychwanegol bellach yn cyfrif am dros chwarter holl bwysau cyllidebol ysgolion, a bod awdurdodau lleol, felly, o ganlyniad, yn cael trafferthion i gynnal gwasanaethau o safon heb y buddsoddiad sydd ei angen arnyn nhw.
Ydych chi, fel Ysgrifennydd Cabinet, yn derbyn bod y trefniadau ariannu presennol ddim yn adlewyrchu gwir gost darparu'r cymorth statudol sydd ei angen ar blant a phobl ifanc ag anghenion dysgu ychwanegol? Rwyf wedi eich clywed chi yn gynharach y prynhawn yma'n rhestru buddsoddiadau, ac mae croeso cynnes i'r rheini, wrth gwrs, yn ogystal â'r rôl mae Plaid Cymru wedi ei chwarae i sicrhau mwy o gyllideb ar gyfer awdurdodau lleol, ond ydych chi'n teimlo bod yna ddigon o gyllid yn y system i gwrdd â'r gofyn? Ac os nad ydych chi, beth yw'r cynllun i gau y bwlch yna, oherwydd, fel arall, gwnawn ni byth cyrraedd pwynt lle mae gwasanaethau'n gynaliadwy?
Well, one clear message that we consistently hear are warnings from the Welsh Local Government Association and others about the fact that the pressures coming from ALN provision now account for over a quarter of all of the financial pressures facing schools, and that local authorities, therefore, as a result, are having difficulty in maintaining services of quality without the investment required.
Would you, as Cabinet Secretary, accept that the current funding arrangements don't reflect the true cost of providing the statutory support that children and young people with ALN need? I heard you earlier listing investments, and we welcome all of those, of course, as well as the role that Plaid Cymru has played in ensuring more funding for local authorities, but do you feel that there is adequate funding in the system to meet demand? And if you don't, what is the plan to close that gap, because, otherwise, we will never reach a point where services are sustainable?
Thank you very much, Llyr, for that supplementary. I am very aware, whenever I meet with local government, they raise ALN pressures with me, just as schools do. That's why, with the additional money I was given from the budget for the main expenditure group, I prioritised ALN. That additional investment of £20.3 million, which will be added to the existing money of £74 million, will include £41 million allocated across local authorities, schools and colleges. There will also be £9.8 million for a range of strategic and operational activities, aimed at embedding and sustaining the ALN system. The cost of supporting learners in post-16 specialist provision is substantial. There's £19.9 million for that. And we've also baselined the £4 million for additional learning needs co-ordinators to move to the leadership scale within the revenue support grant.
The demands on ALN are constantly growing. As part of the work that we've done to review the ALN system, one of our working groups is actually looking at the money and where the money is going, so we should have a more detailed understanding of how that money will be spent. I think it's also important to say that, longer term, if the system is going to be sustainable—and this is a challenge that countries across the world are facing—we do need to have more inclusive provision, which is why, as well as making sure our ALN system is consistently implemented, we're also working towards making our classrooms more inclusive as a whole.
Diolch yn fawr am eich cwestiwn atodol, Llyr. Rwy'n ymwybodol iawn, pan fyddaf yn cyfarfod â llywodraeth leol, eu bod yn codi pwysau ADY gyda mi, yn union fel y mae ysgolion yn ei wneud. Dyna pam fy mod wedi rhoi blaenoriaeth i ADY gyda'r arian ychwanegol a roddwyd i mi o'r gyllideb ar gyfer y prif grŵp gwariant. Bydd y buddsoddiad ychwanegol o £20.3 miliwn, a fydd yn cael ei ychwanegu at yr arian presennol o £74 miliwn, yn cynnwys £41 miliwn wedi'i ddyrannu ar draws awdurdodau lleol, ysgolion a cholegau. Bydd £9.8 miliwn hefyd ar gael ar gyfer ystod o weithgareddau strategol a gweithredol, gyda'r nod o ymgorffori a chynnal y system ADY. Mae cost cefnogi dysgwyr mewn darpariaeth arbenigol ôl-16 yn sylweddol. Mae £19.9 miliwn ar gael ar gyfer hynny. Ac rydym hefyd wedi ymgorffori £4 miliwn yn y llinell sylfaen er mwyn i gydgysylltwyr anghenion dysgu ychwanegol symud i'r raddfa arweinyddiaeth o fewn y grant cynnal refeniw.
Mae'r galwadau ar ADY yn tyfu'n gyson. Fel rhan o'r gwaith a wnaethom ar adolygu'r system ADY, mae un o'n gweithgorau'n edrych ar yr arian ac i ble mae'r arian yn mynd, felly dylai fod gennym ddealltwriaeth fanylach o sut y bydd yr arian hwnnw'n cael ei wario. Credaf ei bod hefyd yn bwysig dweud, yn y tymor hwy, os yw'r system am fod yn gynaliadwy—ac mae hon yn her y mae gwledydd ledled y byd yn ei hwynebu—mae angen inni gael darpariaeth fwy cynhwysol, a dyna pam, yn ogystal â sicrhau bod ein system ADY yn cael ei gweithredu'n gyson, ein bod hefyd yn gweithio tuag at wneud ein hystafelloedd dosbarth yn fwy cynhwysol yn gyffredinol.
Since the ALN framework has been implemented across Wales, we've seen varied benefits over the special needs education framework, including better parent collaboration, senior leader visibility of inclusion and overall expanded provisions. However, ALN is placing increasing strain on our schools and local authorities. Over the past few decades, we've seen a significant rise in pupils presenting with additional learning needs, and local authorities are facing significant financial strain, with ALN costs in 2025-26 accounting for over a quarter of all school budget pressures. A 2025 study on ALNCOs in primary schools reported increased workload and paperwork.
In north Wales, schools have raised concerns about delays in preparation of individual development plans and shortages of specialist staff, all of which point to a system under real operational strain. Can the Cabinet Secretary tell us what specific assessment the Welsh Government has made on how the ALN system is functioning in north Wales, and what further action will be taken to ensure that schools and local authorities are properly resourced to meet their statutory duties?
Ers i'r fframwaith ADY gael ei roi ar waith ledled Cymru, rydym wedi gweld amryw fanteision dros y fframwaith anghenion addysgol arbennig, gan gynnwys gwell cydweithio rhwng rhieni, mwy o welededd i uwch arweinwyr cynhwysiant a darpariaethau estynedig yn gyffredinol. Fodd bynnag, mae ADY yn rhoi straen gynyddol ar ein hysgolion ac awdurdodau lleol. Dros yr ychydig ddegawdau diwethaf, rydym wedi gweld cynnydd sylweddol yn nifer y disgyblion sy'n ymgyflwyno ag anghenion dysgu ychwanegol, ac mae awdurdodau lleol yn wynebu straen ariannol sylweddol, gyda chostau ADY yn 2025-26 i gyfrif am dros chwarter yr holl bwysau ar gyllidebau ysgolion. Adroddodd astudiaeth yn 2025 ar gydgysylltwyr ADY mewn ysgolion cynradd ar gynnydd yn y llwyth gwaith a'r gwaith papur.
Yng ngogledd Cymru, mae ysgolion wedi codi pryderon ynghylch oedi wrth baratoi cynlluniau datblygu unigol a phrinder staff arbenigol, sydd oll yn awgrymu bod y system o dan straen weithredol wirioneddol. A all Ysgrifennydd y Cabinet ddweud wrthym pa asesiad penodol y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o sut y mae'r system ADY yn gweithredu yn y gogledd, a pha gamau pellach a gaiff eu cymryd i sicrhau bod ysgolion ac awdurdodau lleol yn cael yr adnoddau priodol i gyflawni eu dyletswyddau statudol?
Thank you very much for that supplementary. Obviously, I answered Llyr on the funding points. I should say that I have heard directly from delivery partners and parents in north Wales. In 2025 I met with north Wales local authorities to discuss progress on ALN system implementation ahead of the review of the ALN legislative framework, which did look, right across the board, at how ALN is operating, and all local authorities in Wales submitted evidence as part of this review. The system is under pressure because of rising numbers and growing complexity. That's why we're prioritising investment in it, but we're also working to ensure that our legislation is consistently implemented, as we go on that journey to all our schools being much more inclusive.
Diolch yn fawr am eich cwestiwn atodol. Yn amlwg, fe atebais Llyr ar y pwyntiau ariannu. Dylwn ddweud fy mod wedi clywed yn uniongyrchol gan bartneriaid cyflenwi a rhieni yn y gogledd. Yn 2025, cyfarfûm ag awdurdodau lleol gogledd Cymru i drafod cynnydd ar weithredu'r system ADY cyn yr adolygiad o'r fframwaith deddfwriaethol ADY, a oedd yn edrych, yn gyffredinol, ar sut y mae ADY yn gweithredu, a chyflwynodd pob awdurdod lleol yng Nghymru dystiolaeth yn rhan o'r adolygiad hwn. Mae'r system o dan bwysau oherwydd niferoedd cynyddol a chymhlethdod cynyddol. Dyna pam ein bod yn blaenoriaethu buddsoddiad ynddi, ond rydym hefyd yn gweithio i sicrhau bod ein deddfwriaeth yn cael ei rhoi ar waith yn gyson, wrth inni fynd ar y daith honno tuag at sicrhau bod ein hysgolion yn llawer mwy cynhwysol.
Ac yn olaf, gan fod cwestiwn 6 wedi'i ateb a 7 [OQ63743] wedi'i dynnu yn ôl, cwestiwn 8—Samuel Kurtz.
And finally, as question 6 has been answered and 7 [OQ63743] is withdrawn, question 8—Samuel Kurtz.
8. A wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet amlinellu cynlluniau Llywodraeth Cymru i fynd i'r afael ag absenoldeb o'r ysgol yng Ngorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro? OQ63756
8. Will the Cabinet Secretary outline the Welsh Government's plans to address school absenteeism in Carmarthen West and South Pembrokeshire? OQ63756
Improving attendance rates is a key priority. We are seeing improvements both in the Member's constituency and across Wales. Our focus remains on removing barriers so that every child can attend regularly and succeed.
Mae gwella cyfraddau presenoldeb yn flaenoriaeth allweddol. Rydym yn gweld gwelliannau yn etholaeth yr Aelod a ledled Cymru. Ein ffocws o hyd yw cael gwared ar rwystrau fel y gall pob plentyn fynychu'r ysgol yn rheolaidd a llwyddo.
Thank you, Cabinet Secretary. School absenteeism can have a significant impact on educational outcomes, as has been discussed this afternoon, but tackling it effectively requires consistency in how attendance is recorded. I have recently written to you regarding a child who received speech and language therapy at home from a private tutor who was, until recently, employed by the NHS under the local health board. Because they are now classed as private tutoring, Pembrokeshire County Council has restricted the tutor's ability to support pupils on school premises during school hours. As a result, that child now arrives half an hour late to school once a week, and this is recorded as unauthorised absence. In a neighbouring local authority, the same tutor is able to provide support on school sites without encountering any such barriers. This inconsistency is unfair to both the school and the pupil. So, what action will you take to ensure that situations such as this are treated consistently and fairly, that unauthorised absences are recorded accurately and that parents seeking vital additional support for their children are treated equally across Wales?
Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Gall absenoldeb o'r ysgol gael effaith sylweddol ar ganlyniadau addysgol, fel y trafodwyd y prynhawn yma, ond er mwyn mynd i'r afael â'r mater yn effeithiol, mae angen cysondeb yn y ffordd y caiff presenoldeb ei gofnodi. Rwyf wedi ysgrifennu atoch yn ddiweddar ynglŷn â phlentyn a gafodd therapi lleferydd ac iaith gartref gan diwtor preifat a fu, tan yn ddiweddar, yn cael ei gyflogi gan y GIG o dan y bwrdd iechyd lleol. Gan eu bod bellach wedi'u dosbarthu fel tiwtor preifat, mae Cyngor Sir Penfro wedi cyfyngu ar allu'r tiwtor i gefnogi disgyblion ar safle'r ysgol yn ystod oriau ysgol. O ganlyniad, mae'r plentyn bellach yn cyrraedd hanner awr yn hwyr i'r ysgol unwaith yr wythnos, a chaiff hyn ei gofnodi fel absenoldeb anawdurdodedig. Mewn awdurdod lleol cyfagos, mae'r un tiwtor yn gallu darparu cymorth ar safleoedd ysgolion heb wynebu unrhyw rwystrau o'r fath. Mae'r anghysondeb hwn yn annheg i'r ysgol ac i'r disgybl. Felly, pa gamau y byddwch chi'n eu cymryd i sicrhau bod sefyllfaoedd o'r fath yn cael eu trin yn gyson ac yn deg, fod absenoldebau anawdurdodedig yn cael eu cofnodi'n gywir a bod rhieni sy'n ceisio cymorth ychwanegol hanfodol i'w plant yn cael eu trin yn gyfartal ledled Cymru?
Thank you very much for your supplementary, and, as I said in response to Natasha, we’re about to consult on changes to our attendance codes, which will give us much more granular detail on the reasons for absence, including on particular health needs. I wasn't aware of that inconsistency that you've just referred to. It was my understanding that a medical appointment would be recorded as authorised absence. You said that you've written to me. I've not seen the letter yet, but I will take a look at that, because I think it is important that there is consistency, and, as part of the work that we're doing with local authorities, that's a message that I regularly relay to them.
Diolch yn fawr am eich cwestiwn atodol, ac fel y dywedais mewn ymateb i Natasha, rydym ar fin ymgynghori ar newidiadau i'n codau presenoldeb, a fydd yn rhoi llawer mwy o fanylion i ni ar y rhesymau dros absenoldeb, gan gynnwys ar anghenion iechyd penodol. Nid oeddwn yn ymwybodol o'r anghysondeb yr ydych newydd gyfeirio ato. Fy nealltwriaeth i oedd y byddai apwyntiad meddygol yn cael ei gofnodi fel absenoldeb awdurdodedig. Fe ddywedoch chi eich bod wedi ysgrifennu ataf. Nid wyf wedi gweld y llythyr eto, ond fe edrychaf ar hynny, gan y credaf ei bod yn bwysig fod yna gysondeb, ac fel rhan o'r gwaith a wnawn gydag awdurdodau lleol, mae honno'n neges rwy'n ei chyfleu iddynt yn rheolaidd.
Thank you.
Diolch.
Diolch i'r Ysgrifennydd Cabinet.
Thank you, Cabinet Secretary.
Y cwestiwn amserol sydd nesaf, i'w ateb gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol, ac i'w ofyn gan Adam Price.
The topical question is next, to be answered by the Cabinet Secretary for Social Justice, and to be asked by Adam Price.
1. A wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet ddatganiad ar effaith Papur Gwyn Llywodraeth y DU ar ddiwygio'r heddlu, ar Gymru? TQ1434
1. Will the Cabinet Secretary make a statement on the impact on Wales of the UK Government's White Paper on police reform? TQ1434
Diolch yn fawr. Welsh Government is analysing the White Paper and its implications for Wales, as set out in my statement yesterday. We continue to engage with the UK Government policing Minister, policing in Wales and partners to consider the best arrangements for Wales, including opportunities to progress the devolution of policing to Wales.
Diolch yn fawr. Mae Llywodraeth Cymru’n dadansoddi'r Papur Gwyn a'i oblygiadau i Gymru, fel y nodwyd yn fy natganiad ddoe. Rydym yn parhau i ymgysylltu â Gweinidog plismona Llywodraeth y DU, plismona yng Nghymru a phartneriaid i ystyried y trefniadau gorau i Gymru, gan gynnwys cyfleoedd i fwrw ymlaen â datganoli plismona i Gymru.
We welcome the written statement the Cabinet Secretary referred to, issued yesterday, but it still does raise a number of significant questions, as well as concerns that it will lead to a further centralisation of an already centralised system. In particular, could you explain the extent of your input in the development of this White Paper? What role will you now have in designing and implementing any changes with respect to Wales? Will you, for example, have the ability to veto any proposals that you deem contrary to our interests?
You mentioned in your written statement the conversations you've had previously with the policing Minister and her attendance at the policing partnership board for Wales in December 2025. Could you explain what you were calling for as part of these conversations, and have any of them been reflected in the White Paper?
We welcome the Government confirming its expectation that these reforms should not lead to the creation of regional police forces across both sides of the Wales-England border. Can you confirm whether you've formally expressed this view to the UK Government? And how will you exercise your influence to ensure that such an outcome does not ultimately materialise?
The Welsh Government currently spends over £100 million of its own resources on police services, despite the fact that, uniquely of the devolved administrations, it has no constitutional powers in this area. It really is the worst of both worlds. So, could you confirm whether the proposed review of the police funding formula and local distribution of police funding will specifically look at this anomaly of devolved resources being spent in non-devolved areas? Can you also provide assurances that money raised in Wales for the purposes of policing, through the police precept element of the council tax, will be reinvested in Wales alone, rather than being channelled towards a centrally managed pot in Westminster?
Finally, Cabinet Secretary, this is a serious matter. The written statement rightly states that the White Paper provides a clear opportunity to strengthen the devolution settlement by transferring full powers to Wales over policing justice, as recommended by the Thomas commission. However, the contemptuous response received from the Home Secretary when this was raised with her underlines how far removed the UK Government is from the Welsh Government's formal position. So, could you explain why the UK Government are effectively pre-empting the outcome of a review into police governance by categorically ruling out further devolution to Wales? And why do you think that a significant proportion of the parliamentary Labour Party in Westminster, and especially those in positions of influence, are determined to treat Wales as a second-class nation when it comes to devolution?
Rydym yn croesawu'r datganiad ysgrifenedig y cyfeiriodd Ysgrifennydd y Cabinet ato a gyhoeddwyd ddoe, ond mae'n dal i godi nifer o gwestiynau pwysig, yn ogystal â phryderon y bydd hyn yn arwain at ganoli pellach mewn system sydd eisoes wedi'i chanoli. Yn fwyaf arbennig, a allech chi egluro faint o fewnbwn a gawsoch yn natblygiad y Papur Gwyn hwn? Pa rôl a fydd gennych chi nawr yn llunio a gweithredu unrhyw newidiadau mewn perthynas â Chymru? A fyddwch chi'n gallu rhoi feto, er enghraifft, ar unrhyw gynigion sy'n groes i'n buddiannau yn eich barn chi?
Fe sonioch chi yn eich datganiad ysgrifenedig am y sgyrsiau a gawsoch gyda'r Gweinidog plismona a'i phresenoldeb ym mwrdd partneriaeth plismona Cymru ym mis Rhagfyr 2025. A wnewch chi egluro beth oedd y pethau roeddech chi'n galw amdanynt yn y sgyrsiau hyn, ac a oes unrhyw rai ohonynt wedi'u hadlewyrchu yn y Papur Gwyn?
Rydym yn croesawu’r ffaith bod y Llywodraeth yn cadarnhau ei disgwyliad na ddylai’r diwygiadau hyn arwain at greu heddluoedd rhanbarthol ar draws y ddwy ochr i'r ffin rhwng Cymru a Lloegr. A allwch chi gadarnhau eich bod wedi mynegi’r farn hon yn ffurfiol i Lywodraeth y DU? A sut y byddwch chi'n arfer eich dylanwad i sicrhau na cheir canlyniad o’r fath yn y pen draw?
Ar hyn o bryd, mae Llywodraeth Cymru’n gwario dros £100 miliwn o'i hadnoddau ei hun ar wasanaethau heddlu, er nad oes ganddi unrhyw bwerau cyfansoddiadol yn y maes, yn wahanol i bob un o'r gweinyddiaethau datganoledig eraill. Rydym yn cael y gwaethaf o'r ddau fyd. Felly, a allwch chi gadarnhau y bydd yr adolygiad arfaethedig o fformiwla gyllido'r heddlu a dosbarthiad cyllid heddlu yn lleol yn edrych yn benodol ar yr anomaledd fod adnoddau datganoledig yn cael eu gwario mewn meysydd nad ydynt wedi'u datganoli? A allwch chi roi sicrwydd hefyd y bydd arian a godir yng Nghymru at ddibenion plismona, drwy elfen praesept yr heddlu o'r dreth gyngor, yn cael ei ailfuddsoddi yng Nghymru yn unig, yn hytrach na'i sianelu tuag at bot a reolir yn ganolog yn San Steffan?
Yn olaf, Ysgrifennydd y Cabinet, mae hwn yn fater difrifol. Mae'r datganiad ysgrifenedig yn nodi, yn gywir ddigon, fod y Papur Gwyn yn rhoi cyfle clir i gryfhau'r setliad datganoli drwy drosglwyddo pwerau llawn dros gyfiawnder plismona i Gymru, fel yr argymhellwyd gan gomisiwn Thomas. Fodd bynnag, mae'r ymateb dirmygus a gafwyd gan yr Ysgrifennydd Cartref pan godwyd hyn gyda hi yn tanlinellu pa mor bell yw Llywodraeth y DU o safbwynt ffurfiol Llywodraeth Cymru. Felly, a wnewch chi egluro pam y mae Llywodraeth y DU i bob pwrpas yn achub y blaen ar ganlyniad adolygiad o lywodraethiant yr heddlu drwy ddiystyru datganoli pellach i Gymru yn llwyr? A pham eich bod yn credu bod cyfran sylweddol o'r Blaid Lafur seneddol yn San Steffan, ac yn enwedig y rhai mewn swyddi dylanwadol, yn benderfynol o drin Cymru fel cenedl eilradd o ran datganoli?
Well, thank you for those questions. We are proud of the partnerships that we've built with policing partners in Wales, and we continue to work collaboratively. Of course, the key objective is to ensure that we keep Wales safe, that our police forces are delivering in terms of community safety here in Wales.
Now, what is welcome from the White Paper, and, clearly, my engagement with the policing Minister in particular, Sarah Jones MP, and indeed via my colleagues—I call them my colleagues—the police and crime commissioners, because they meet, of course, regularly with the policing Minister as well—. I'm pleased that the White Paper did note the importance of reflecting the unique Welsh landscape in this work, supported by a commitment to close working between the Home Office and Welsh Government in partnership with policing in Wales and other partners.
So, as I've said before in response to questions and in my statement, we've taken the opportunity to consider the best arrangements for Wales following that announcement that was made about the abolition of police and crime commissioners. We actually saw that as an opportunity, as you've acknowledged, and we've been working at pace with our colleagues. We've been looking at the policing principles that have been outlined, and I think you will, I'm sure, welcome the fact that, in my statement yesterday, I said that my goal is that the present Welsh Government agrees a future form of governance with the Home Office during this Senedd—time is of the essence; every day counts—and such an approach, as I said, is about building on what currently works well and strengthening the devolution settlement, but, of course, always with the sight of that longer term goal of devolving policing to Wales, as you've acknowledged.
Just a couple of key points that I want to make, because there are many questions and points that you've made. In terms of the border issues, this independent review hasn't been announced yet, and we'll look at the precise details. When I met with the policing Minister at the weekend, I said, clearly, we need to engage. We want to influence that. It's an independent review; we want to fully engage with that review process. It doesn't yet set out exactly how many forces would exist under the new framework. But I did make it absolutely clear that, absolutely, at a minimum, forces should not be merged across the border, and she certainly recognised that point very clearly. So, on the record, I think you just need to note those key points in terms of the border issues.
I think it is an opportunity for the Senedd. I mean, if we had more time, I'm sure the Equality and Social Justice Committee would want to engage with this, because, actually, this is an opportunity for us to look at the future. I'm sure we want a justice committee. We devolve justice, which is what we want, we want a justice committee; I'm sure we want a justice Minister. We've always talked of that, in our route to devolution, because this would enable the Senedd to hold the Welsh Government to account in terms of justice as we gain more powers. One of the points I would like you to acknowledge, and I'm sure you will today, to help me, to strengthen me in my discussions and negotiations with the UK Government, is to recognise that the majority of funding for policing, as you've already said, already comes from Welsh sources. That money should be spent in Wales, and powers should sit with those who are providing the funding.
So, what we need to do now is work towards a model of local police governance that reflects our unique partnership-working approach and the distinct model of local and national government in Wales. There are workshops taking place already. We are involving local government as well, which I think is important—they sit on our policing partnership board for Wales—and also involving the justice unions as well.
Wel, diolch am eich cwestiynau. Rydym yn falch o'r partneriaethau yr ydym wedi'u hadeiladu gyda phartneriaid plismona yng Nghymru, ac rydym yn parhau i weithio'n gydweithredol. Wrth gwrs, y prif amcan yw sicrhau ein bod yn cadw Cymru'n ddiogel, fod ein heddluoedd yn cyflawni mewn perthynas â diogelwch cymunedol yma yng Nghymru.
Nawr, yr hyn sydd i'w groesawu yn y Papur Gwyn, ac yn amlwg, fy ymgysylltiad â'r Gweinidog plismona yn arbennig, Sarah Jones AS, ac yn wir, drwy fy nghydweithwyr—rwy'n eu galw'n gydweithwyr—y comisiynwyr heddlu a throseddu, gan eu bod nhw hefyd yn cyfarfod yn rheolaidd â'r Gweinidog plismona wrth gwrs—. Rwy'n falch fod y Papur Gwyn wedi nodi pwysigrwydd adlewyrchu tirwedd unigryw Cymru yn y gwaith hwn, wedi'i gefnogi gan ymrwymiad i gydweithio'n agos rhwng y Swyddfa Gartref a Llywodraeth Cymru mewn partneriaeth â phlismona yng Nghymru a phartneriaid eraill.
Felly, fel rwyf wedi'i ddweud o'r blaen mewn ymateb i gwestiynau ac yn fy natganiad, rydym wedi achub ar y cyfle i ystyried y trefniadau gorau i Gymru yn dilyn y cyhoeddiad a wnaed ynglŷn â diddymu'r comisiynwyr heddlu a throseddu. Fe welsom hynny fel cyfle, fel rydych chi wedi'i gydnabod, ac rydym wedi bod yn gweithio'n gyflym gyda'n cydweithwyr. Rydym wedi bod yn edrych ar yr egwyddorion plismona a amlinellwyd, ac rwy'n credu y byddwch yn croesawu'r ffaith, rwy'n siŵr, yn fy natganiad ddoe, fy mod wedi dweud mai fy nod yw bod Llywodraeth bresennol Cymru’n cytuno ar ffurf o lywodraethu yn y dyfodol gyda'r Swyddfa Gartref yn y Senedd hon—mae amser yn hanfodol; mae pob diwrnod yn cyfrif—ac mae dull gweithredu o'r fath, fel y dywedais, yn ymwneud ag adeiladu ar yr hyn sy'n gweithio'n dda ar hyn o bryd a chryfhau'r setliad datganoli, ond wrth gwrs, gyda golwg bob amser ar y nod mwy hirdymor o ddatganoli plismona i Gymru, fel rydych chi wedi'i gydnabod.
Hoffwn wneud un neu ddau o bwyntiau allweddol, gan eich bod wedi gofyn llawer o gwestiynau ac wedi gwneud llawer o bwyntiau. O ran y materion ynghylch ffiniau, nid yw'r adolygiad annibynnol hwn wedi'i gyhoeddi eto, a byddwn yn edrych ar y manylion. Pan gyfarfûm â'r Gweinidog plismona dros y penwythnos, dywedais, yn glir fod angen inni ymgysylltu. Rydym eisiau dylanwadu ar hynny. Mae'n adolygiad annibynnol; rydym eisiau ymgysylltu'n llawn â'r broses adolygu honno. Nid yw'n nodi eto faint yn union o heddluoedd a fyddai'n bodoli o dan y fframwaith newydd. Ond nodais yn gwbl glir, fan lleiaf na ddylid uno heddluoedd ar draws y ddwy ochr i'r ffin, ac yn sicr, fe wnaeth hi gydnabod y pwynt hwnnw'n glir iawn. Felly, er mwyn y cofnod, rwy'n credu bod angen ichi nodi'r pwyntiau allweddol hynny o ran y materion ffiniau.
Rwy'n credu bod hwn yn gyfle i'r Senedd. Hynny yw, pe bai gennym fwy o amser, rwy'n siŵr y byddai'r Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol eisiau ymwneud â hyn, oherwydd mewn gwirionedd, mae'n gyfle inni edrych ar y dyfodol. Rwy'n siŵr ein bod eisiau pwyllgor cyfiawnder. Rydym yn datganoli cyfiawnder, sef yr hyn yr ydym ei eisiau, rydym eisiau pwyllgor cyfiawnder; rwy'n siŵr ein bod eisiau Gweinidog cyfiawnder. Rydym bob amser wedi siarad am hynny, ar ein llwybr at ddatganoli, gan y byddai hyn yn galluogi'r Senedd i ddwyn Llywodraeth Cymru i gyfrif o ran cyfiawnder wrth inni ennill mwy o bwerau. Un o'r pwyntiau yr hoffwn i chi eu cydnabod, ac rwy'n siŵr y gwnewch hynny heddiw, i fy helpu, i fy nghryfhau yn fy nhrafodaethau gyda Llywodraeth y DU, yw cydnabod bod y rhan fwyaf o'r cyllid ar gyfer plismona, fel rydych chi eisoes wedi'i ddweud, yn dod o ffynonellau Cymreig yn barod. Dylai'r arian hwnnw gael ei wario yng Nghymru, a dylai'r pwerau fod yn nwylo'r rhai sy'n darparu'r cyllid.
Felly, yr hyn sydd angen i ni ei wneud nawr yw gweithio tuag at fodel o lywodraethu heddluoedd lleol sy'n adlewyrchu ein dull unigryw o weithio mewn partneriaeth a'r model neilltuol o lywodraeth leol a chenedlaethol yng Nghymru. Mae gweithdai eisoes yn cael eu cynnal. Rydym yn cynnwys llywodraeth leol hefyd, sy'n bwysig yn fy marn i—maent yn aelodau o fwrdd partneriaeth plismona Cymru—ac yn cynnwys yr undebau cyfiawnder yn ogystal.
Cabinet Secretary, do you agree with me that this constant griping about the devolution of more powers actually damages this institution? The Welsh public wants action on devolved public services. They want action on criminal activity, and do not care which Minister is in charge. Surely, it's time to deliver, not devolve. Therefore, Cabinet Secretary, can you outline what recent discussions you have had with the Welsh PCCs and UK Government Ministers about the actions they're taking to combat the rise in thefts from vehicles and rural crime in Wales? Thank you.
Ysgrifennydd y Cabinet, a ydych chi'n cytuno â mi fod y cwyno cyson hwn ynglŷn â datganoli mwy o bwerau yn niweidio'r sefydliad hwn mewn gwirionedd? Mae'r cyhoedd yng Nghymru eisiau gweld gweithredu ar wasanaethau cyhoeddus datganoledig. Maent eisiau gweld gweithredu ar weithgarwch troseddol, ac nid oes ots ganddynt pa Weinidog sy'n gyfrifol. Does bosib nad yw'n bryd cyflawni, nid datganoli. Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, a allwch chi amlinellu pa drafodaethau a gawsoch gyda Chomisiynwyr Heddlu a Throseddu Cymru a Gweinidogion Llywodraeth y DU yn ddiweddar ynghylch y camau y maent yn eu cymryd i wrthsefyll y cynnydd mewn achosion o ddwyn o gerbydau a throseddau cefn gwlad yng Nghymru? Diolch.
Well, clearly, this is all about how we promote community safety and tackle crime in Wales. And it's important that we put it—. That's the clear context of this discussion. This is the point. It's powers for a purpose, isn't it, in terms of the outcomes for the people, businesses, citizens and communities of Wales.
I don't think you were with us, Altaf Hussain, when we actually received that all-important Thomas commission, the largest-ever examination of the justice system in Wales, Lord John Thomas taking forward that examination of our justice system and then recommending the devolution of justice to Wales—obviously, policing, probation, youth justice, all the areas that we're working on at the forefront. That is actually—. And I recall, of course, former Counsel General Mick Antoniw chairing a Cabinet sub-committee where we were looking at the detail of the Thomas commission, weren't we, looking at the progress that we were making. And it was that huge examination. Of course, many of us here were involved in that, and I'm sure you acknowledge that as well, Altaf.
But, then, of course, we also commissioned the Independent Commission on the Constitutional Future of Wales, and that was chaired by the eminent Rowan Williams and the eminent Laura McAllister. And we received that report; we're now taking it forward. We have a democracy group looking at how we can implement that. They also recommended the devolution of policing and also the devolution of youth justice and probation. So, we have had the experts, the academics—policing themselves have done a report on the importance and the reasons why we need to progress with the devolution of policing. This is about outcomes. It's about delivering the best services. And, as I've said, the majority of funding for policing already comes from Welsh sources. And the delivery of policing in terms of prevention, support, encouragement, community safety and tackling crime—much of that is about devolved services working together in partnership, which is, of course, reflected in the policing partnership board for Wales, which I chair.
Wel, yn amlwg, mae a wnelo hyn oll â sut yr ydym yn hyrwyddo diogelwch cymunedol ac yn mynd i'r afael â throseddu yng Nghymru. Ac mae'n bwysig ein bod yn ei roi—. Dyna gyd-destun clir y drafodaeth hon. Dyma'r pwynt. Mae'n ymwneud â phwerau at ddiben, onid yw, o ran y canlyniadau i bobl, busnesau, dinasyddion a chymunedau Cymru.
Ni chredaf eich bod chi gyda ni, Altaf Hussain, pan gawsom y comisiwn Thomas hollbwysig hwnnw, yr archwiliad mwyaf erioed o'r system gyfiawnder yng Nghymru, gyda'r Arglwydd John Thomas yn cynnal yr archwiliad o'n system gyfiawnder ac yn argymell wedyn y dylid datganoli cyfiawnder i Gymru—yn amlwg, plismona, gwasanaethau prawf, cyfiawnder ieuenctid, yr holl feysydd yr ydym yn gweithio arnynt ar flaen y gad. Mae hynny mewn gwirionedd—. Ac rwy'n cofio, wrth gwrs, y cyn-Gwnsler Cyffredinol Mick Antoniw yn cadeirio is-bwyllgor Cabinet lle roeddem yn edrych ar fanylion comisiwn Thomas, onid oeddem, yn edrych ar y cynnydd yr oeddem yn ei wneud. Ac roedd yn archwiliad enfawr. Wrth gwrs, roedd llawer ohonom ni yma'n rhan o hynny, ac rwy'n siŵr eich bod yn cydnabod hynny hefyd, Altaf.
Ond wedyn, wrth gwrs, fe wnaethom gomisiynu'r Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru, a gadeiriwyd gan yr enwog Rowan Williams a'r enwog Laura McAllister. A chawsom yr adroddiad hwnnw; rydym yn bwrw ymlaen ag ef nawr. Mae gennym grŵp democratiaeth yn edrych ar sut y gallwn roi hwnnw ar waith. Fe wnaethant hwythau hefyd argymell y dylid datganoli plismona, a datganoli cyfiawnder ieuenctid a'r gwasanaeth prawf yn ogystal. Felly, rydym wedi cael yr arbenigwyr, yr academyddion—mae'r maes plismona eu hunain wedi gwneud adroddiad ar bwysigrwydd a'r rhesymau pam y mae angen inni fwrw ymlaen â datganoli plismona. Mae a wnelo hyn â chanlyniadau. Mae a wnelo â darparu'r gwasanaethau gorau. Ac fel rwyf wedi'i ddweud, mae'r rhan fwyaf o'r cyllid ar gyfer plismona eisoes yn dod o ffynonellau Cymreig. Ac mae cyflawni plismona o ran atal, cefnogi, annog, diogelwch cymunedol a mynd i'r afael â throseddu—mae llawer o hynny'n ymwneud â gwasanaethau datganoledig yn gweithio gyda'i gilydd mewn partneriaeth, sydd, wrth gwrs, yn cael ei adlewyrchu ym mwrdd partneriaeth plismona Cymru yr wyf yn ei gadeirio.
The response of the Home Secretary to Liz Saville-Roberts was disappointing, but hardly surprising. In 2019, in a previous life, I attended a meeting of the parliamentary Labour Party, and they vehemently opposed the devolution of policing then, despite it being in their manifesto in 2017, under the title 'Extending Democracy'. Until there's a change of personnel at Westminster, it's difficult to know what this Government can do to change the mind of Labour Westminster colleagues. We could commission as many reports as we want, but to no avail.
It's worth noting that Lord Thomas of Cwmgiedd is not a famous radical liberal and the Commission on Justice in Wales was not full of nationalists—or maybe separatists, as they're now called by some Members to the left of me. It wasn't. And many members of the commission were not in fact Welsh at all. They looked at the evidence and came to the conclusion, after looking at a huge body of evidence, that that was the right thing to do. And, interestingly, despite Altaf Hussain's defence of the status quo this afternoon, I have an e-mail from Lord Hunt, the Secretary of State for Wales in the early 1990s, who confirmed that he had made an agreement with Kenneth Clarke, the then Home Secretary, to transfer the policing powers to the Wales Office in 1993. And that was only blocked by the bureaucracy of Whitehall. So, if that would have happened in 1993, policing would have been devolved back in 1999 to this place—and that's worth remembering.
Despite the UK Government's clear opposition to the devolution of justice, it's crucial that the Welsh Government plays a part in the reform of policing. Because, at the moment, we are just totally forgotten. And that's seen time and time again. You cannot expect a London-based civil servant, a Birmingham-based Home Secretary and a Croydon-based policing Minister to appreciate that a 20-minute response time in rural Wales is totally misguided, unless they spend a huge amount of investment in policing in Wales. And we've seen example after example of the Welsh context being ignored by Whitehall in the last few months. We see that by the fact that you can't make an application to become a police officer with the College of Policing through the medium of Welsh. We also saw that, of the 10 universities being awarded funding to improve policing in England in Wales, not one Welsh university was granted the funding. Now, examples like this will happen time and time again unless the Welsh Government is truly embedded in the reform. So, Trefnydd, what role, therefore, will you have, will this Government have, in policing reform? And what updates will you be giving this Parliament? Diolch yn fawr.
Roedd ymateb yr Ysgrifennydd Cartref i Liz Saville-Roberts yn siomedig, ond prin ei fod yn syndod. Yn 2019, mewn bywyd blaenorol, mynychais un o gyfarfodydd y Blaid Lafur seneddol, ac fe wnaethant wrthwynebu datganoli plismona yn gryf bryd hynny, er ei fod yn rhan o'u maniffesto yn 2017, o dan y teitl 'Ehangu Democratiaeth'. Hyd nes y bydd newid personél yn San Steffan, mae'n anodd gwybod beth y gall y Llywodraeth hon ei wneud i newid meddyliau'r Aelodau Llafur yno. Gallem gomisiynu cymaint o adroddiadau ag y dymunwn, ond yn ofer.
Mae'n werth nodi nad yw'r Arglwydd Thomas o Gwmgïedd yn rhyddfrydwr radical enwog ac nad oedd y Comisiwn ar Gyfiawnder yng Nghymru yn llawn o genedlaetholwyr—neu ymwahanwyr efallai, fel y'u gelwir bellach gan rai o'r Aelodau ar fy llaw chwith. Nid felly oedd hi. Ac nid oedd llawer o aelodau'r comisiwn yn Gymry o gwbl mewn gwirionedd. Fe wnaethant edrych ar y dystiolaeth, a daethant i'r casgliad, ar ôl edrych ar gorff enfawr o dystiolaeth, mai dyna oedd y peth iawn i'w wneud. Ac yn ddiddorol, er bod Altaf Hussain yn amddiffyn y status quo y prynhawn yma, mae gennyf e-bost gan yr Arglwydd Hunt, Ysgrifennydd Gwladol Cymru yn y 1990au cynnar, a gadarnhaodd ei fod wedi dod i gytundeb â Kenneth Clarke, yr Ysgrifennydd Cartref ar y pryd, i drosglwyddo pwerau plismona i Swyddfa Cymru ym 1993. A dim ond biwrocratiaeth Whitehall a rwystrodd hynny. Felly, pe bai hynny wedi digwydd ym 1993, byddai plismona wedi'i ddatganoli i'r lle hwn yn ôl ym 1999—ac mae hynny'n werth ei gofio.
Er gwaethaf gwrthwynebiad clir Llywodraeth y DU i ddatganoli cyfiawnder, mae'n hanfodol fod Llywodraeth Cymru’n chwarae rhan yn y broses o ddiwygio plismona. Oherwydd, ar hyn o bryd, rydym yn cael ein hanghofio'n llwyr. Ac mae hynny i'w weld dro ar ôl tro. Ni allwch ddisgwyl i was sifil yn Llundain, Ysgrifennydd Cartref yn Birmingham a Gweinidog plismona yn Croydon ddeall bod amser ymateb o 20 munud yng nghefn gwlad Cymru yn gwbl gamarweiniol, oni bai eu bod yn gwario swm enfawr o fuddsoddiad ar blismona yng Nghymru. Ac rydym wedi gweld enghraifft ar ôl enghraifft o'r cyd-destun Cymreig yn cael ei anwybyddu gan Whitehall yn yr ychydig fisoedd diwethaf. Rydym yn gweld hynny yn y ffaith na allwch wneud cais i ddod yn swyddog heddlu gyda'r Coleg Plismona drwy gyfrwng y Gymraeg. Gwelsom hefyd, o'r 10 prifysgol a gafodd gyllid i wella plismona yng Nghymru a Lloegr, na roddwyd y cyllid i unrhyw brifysgol yng Nghymru. Nawr, bydd enghreifftiau fel hyn yn digwydd dro ar ôl tro oni bai fod Llywodraeth Cymru yn ymrwymo o ddifrif i ddiwygio. Felly, Drefnydd, pa rôl a fydd gennych chi, a fydd gan y Llywodraeth hon, mewn diwygio plismona? A pha ddiweddariadau a ddaw gennych i'r Senedd hon? Diolch yn fawr.
Diolch yn fawr, Rhys ab Owen. Thank you for recalling that really important note in history—you were very engaged, I know, in the Thomas commission—and the reference to Lord Hunt, who I recall when he was in that role, in terms of interests in Wales. I also haven't mentioned the Silk commission, which, of course, was a cross-party commission, including Labour, Plaid Cymru, the Liberal Democrats, and also the Welsh Conservatives, who then also backed the devolution of policing. And it has always been—. The case for the devolution of policing has been made by all these distinguished people and commissions. It is about actually delivering policing that actually is relevant to Wales, relevant to the needs, the circumstances, of Wales, and that the accountability needs to be in Wales, so that we should be held to account. That's what will come as a result of policing, and the Senedd will have that responsibility as well. You're much more eloquent in actually being able to pursue that point at the moment, but I welcome the fact that you've recognised that.
I also hope that those in favour of the devolution of policing, youth justice and probation actually will help support us in these last few weeks that we have of the sixth Senedd—and I'm glad the Deputy First Minister is here with us this afternoon—because, as I've said, we seek to actually report and make progress before the end of this sixth Senedd, particularly in relation to a future form of governance for policing in Wales. We do have an opportunity with the abolition of police and crime commissioners. I'm meeting them on Friday. Last week, there was a workshop that the Home Office convened with our PCCs. I think it's also important that we talk about the workforce. I'm very glad that Unison—. I met with the justice unions last week, and Unison is now involved in those discussions for their members. We must think of the workforce. Of course, I'm very proud of the fact that Welsh Government has backed and funded our police community support officers, who are the people in our communities who make such a difference to people's lives.
Just finally, Llywydd, because many questions have been raised, the policing partnership board for Wales is very much an example of how we work in partnership together in Wales. It's a very valuable forum, and we talk and we discuss. Much of our discussion is about devolved areas: the impact of mental health and engagement with policing, housing needs, rural crime, substance misuse, health and social care. These are devolved responsibilities. Local government sits on that policing partnership board, alongside our police and crime commissioners and chief constables. That is a model that we are looking at in terms of the future governance, and I hope that the Deputy First Minister and I will be able to come forward—. But we need you to engage with us constructively to make this move.
Diolch yn fawr, Rhys ab Owen. Diolch am gofio'r nodyn pwysig hwnnw mewn hanes—roedd gennych ran fawr, rwy'n gwybod, yng nghomisiwn Thomas—a'r cyfeiriad at yr Arglwydd Hunt, yr wyf yn ei gofio pan oedd yn y rôl honno, o ran buddiannau yng Nghymru. Nid wyf wedi sôn am gomisiwn Silk chwaith, a oedd, wrth gwrs, yn gomisiwn trawsbleidiol, ac yn cynnwys Llafur, Plaid Cymru, y Democratiaid Rhyddfrydol, a'r Ceidwadwyr Cymreig hefyd, a oedd yn cefnogi datganoli plismona bryd hynny. Ac mae bob amser wedi bod—. Mae'r achos dros ddatganoli plismona wedi'i wneud gan yr holl bobl a chomisiynau nodedig hyn. Mae a wnelo â chyflawni plismona sy'n wirioneddol berthnasol i Gymru, yn berthnasol i anghenion, amgylchiadau Cymru, a bod angen i'r atebolrwydd fod yng Nghymru, fel y dylem gael ein dwyn i gyfrif. Dyna a ddaw o ganlyniad i blismona, a bydd gan y Senedd y cyfrifoldeb hwnnw hefyd. Rydych chi'n llawer mwy huawdl i allu mynd ar drywydd y pwynt hwnnw, ond rwy'n croesawu'r y ffaith eich bod wedi cydnabod hynny.
Rwy'n gobeithio hefyd y bydd y rhai sydd o blaid datganoli plismona, cyfiawnder ieuenctid a'r gwasanaeth prawf yn ein helpu yn wythnosau olaf y chweched Senedd hon—ac rwy'n falch fod y Dirprwy Brif Weinidog yma gyda ni y prynhawn yma—oherwydd fel y dywedais, rydym yn ceisio adrodd a gwneud cynnydd cyn diwedd y chweched Senedd hon, yn enwedig mewn perthynas â ffurf llywodraethu plismona yng Nghymru yn y dyfodol. Mae gennym gyfle gyda diddymu'r comisiynwyr heddlu a throseddu. Rwy'n cyfarfod â nhw ddydd Gwener. Yr wythnos diwethaf, cynhaliwyd gweithdy gan y Swyddfa Gartref gyda'n comisiynwyr heddlu a throseddu. Credaf ei bod hefyd yn bwysig ein bod yn meddwl am y gweithlu. Rwy'n falch iawn fod Unsain—. Cyfarfûm â'r undebau cyfiawnder yr wythnos diwethaf, ac mae Unsain bellach yn rhan o'r trafodaethau hynny ar ran eu haelodau. Rhaid inni feddwl am y gweithlu. Wrth gwrs, rwy'n falch iawn o'r ffaith bod Llywodraeth Cymru wedi cefnogi ac ariannu swyddogion cymorth cymunedol yr heddlu, sef y bobl yn ein cymunedau sy'n gwneud cymaint o wahaniaeth i fywydau pobl.
Yn olaf, Lywydd, gan fod llawer o gwestiynau wedi'u codi, mae bwrdd partneriaeth plismona Cymru yn enghraifft dda iawn o sut rydym yn gweithio mewn partneriaeth gyda'n gilydd yng Nghymru. Mae'n fforwm gwerthfawr iawn, ac rydym yn siarad ac yn trafod. Mae llawer o'n trafodaethau'n ymwneud â meysydd datganoledig: effaith iechyd meddwl ac ymgysylltiad â phlismona, anghenion tai, troseddu yng nghefn gwlad, camddefnyddio sylweddau, iechyd a gofal cymdeithasol. Mae'r rhain yn gyfrifoldebau datganoledig. Mae llywodraeth leol yn aelodau o'r bwrdd partneriaeth plismona, ochr yn ochr â'n comisiynwyr heddlu a throseddu a'n prif gwnstabliaid. Mae hwnnw'n fodel yr ydym yn edrych arno o ran llywodraethu yn y dyfodol, ac rwy'n gobeithio y bydd y Dirprwy Brif Weinidog a minnau'n gallu—. Ond mae angen ichi ymgysylltu â ni'n adeiladol i gymryd y cam hwn.
Could I first of all thank you, Cabinet Secretary, for the work that you are doing, and the work that's been going on for quite a number of years, evidence-based work? Referring to the comments that were made earlier, this isn't about more powers; it's about how to better deliver policing, democratically accountable, and in a way that integrates with all those functions that are in fact devolved, to make that policing better and more accountable to our communities.
Many years ago, I was a member of the South Wales Police Authority. That was a form of democratic local accountability. Of course, it was abolished in order to make way for the police and crime commissioners. Some of us had concerns about that, but it provided at least another democratic mandate. Of course, the sudden abolition of the police and crime commissioners, or the future abolition of police and crime commissioners—which was done without very much consultation, I think, with any devolved bodies—takes away that democratic element, and it now means that we actually have a democratic deficit. Because whereas we had input into and engagement with those police and crime commissioners, that now disappears, and what's going to replace it? Of course, the White Paper basically sets out a consultation and various proposals that can be considered around that.
We know that all the elected police and crime commissioners support the devolution of policing. The Police Federation are not against it, the justice unions are in favour of it. If you speak to most of the lawyers who engage with the police, they are also very much in support and recognise the importance of it. We have evidence galore that explains why there needs to be that particular change, and, of course, it has been long-standing Welsh policy.
Can I just say that the Home Secretary's comment seems to reflect the comments that were actually made a bit earlier about this, about being more powers? Because this isn't about control. It seems to me that one of the flaws in the Home Secretary's knee-jerk comment was that it's more about control rather than the benefit of policing. I would reflect the comment as well that it is totally inappropriate, it was totally inappropriate, for a Home Secretary to be giving that sort of knee-jerk response, when, at the very time, there is a consultation. It was certainly not a response that is evidence based and that is based on consideration of evidence.
I think there will probably be more positive constructions with the policing Minister, and so on, but I suppose my question to you really is now: what are the next steps that are going to be taken to ensure that not only the policing Minister, but the Home Secretary, are actually aware of the volume of evidence that exists that justifies that? Because making comments without knowledge of that evidence does a complete disservice to policing and accountability in our communities.
A gaf i ddiolch i chi yn gyntaf oll, Ysgrifennydd y Cabinet, am y gwaith rydych chi'n ei wneud, a'r gwaith sydd wedi bod yn mynd rhagddo ers nifer o flynyddoedd, gwaith sy'n seiliedig ar dystiolaeth? Gan gyfeirio at y sylwadau a wnaed yn gynharach, nid oes a wnelo hyn â mwy o bwerau; mae a wnelo â sut i ddarparu plismona'n well, yn atebol yn ddemocrataidd, ac mewn ffordd sy'n integreiddio â'r holl swyddogaethau hynny sydd wedi'u datganoli mewn gwirionedd, i wneud y plismona hwnnw'n well ac yn fwy atebol i'n cymunedau.
Flynyddoedd lawer yn ôl, roeddwn yn aelod o Awdurdod Heddlu De Cymru. Roedd hwnnw'n ffurf ar atebolrwydd democrataidd lleol. Wrth gwrs, fe'i diddymwyd er mwyn gwneud lle i'r comisiynwyr heddlu a throseddu. Roedd gan rai ohonom bryderon ynglŷn â hynny, ond fe ddarparodd fandad democrataidd arall o leiaf. Wrth gwrs, mae diddymu'r comisiynwyr heddlu a throseddu yn sydyn, neu ddiddymu comisiynwyr heddlu a throseddu yn y dyfodol—a wnaed heb fawr ddim ymgynghori ag unrhyw gyrff datganoledig—yn cael gwared â'r elfen ddemocrataidd honno, ac mae bellach yn golygu bod gennym ddiffyg democrataidd mewn gwirionedd. Oherwydd lle roedd gennym fewnbwn ac ymgysylltiad â'r comisiynwyr heddlu a throseddu, mae hynny bellach yn diflannu, a beth sy'n mynd i ddod yn ei le? Wrth gwrs, mae'r Papur Gwyn yn y bôn yn nodi ymgynghoriad ac amrywiol gynigion y gellir eu hystyried ynghylch hynny.
Gwyddom fod yr holl gomisiynwyr heddlu a throseddu etholedig yn cefnogi datganoli plismona. Nid yw Ffederasiwn yr Heddlu yn ei wrthwynebu, mae'r undebau cyfiawnder o'i blaid. Os siaradwch â'r rhan fwyaf o'r cyfreithwyr sy'n ymgysylltu â'r heddlu, maent hwythau hefyd yn ei gefnogi'n fawr ac yn cydnabod ei bwysigrwydd. Mae gennym lawer iawn o dystiolaeth sy'n egluro pam y mae angen y newid penodol hwnnw, ac wrth gwrs, mae wedi bod yn bolisi yng Nghymru ers amser maith.
A gaf i ddweud bod sylw'r Ysgrifennydd Cartref fel pe bai'n adlewyrchu'r sylwadau a wnaed ychydig yn gynharach am hyn, ynglŷn â mwy o bwerau? Oherwydd nid oes a wnelo hyn â rheolaeth. Ymddengys i mi mai un o'r diffygion yn sylw adweithiol yr Ysgrifennydd Cartref oedd ei fod yn ymwneud mwy â rheolaeth yn hytrach na budd plismona. Rwy'n adlewyrchu'r sylw hefyd ei bod yn gwbl amhriodol, ei bod yn gwbl amhriodol, i Ysgrifennydd Cartref roi'r math hwnnw o ymateb adweithiol, pan fo ymgynghoriad yn mynd rhagddo ar yr un pryd yn union. Yn sicr, nid oedd yn ymateb sy'n seiliedig ar dystiolaeth ac sy'n seiliedig ar ystyriaeth o'r dystiolaeth.
Rwy'n credu y bydd trafodaethau mwy cadarnhaol gyda'r Gweinidog plismona, ac yn y blaen, ond mae'n debyg mai fy nghwestiwn i i chi mewn gwirionedd nawr yw: beth yw'r camau nesaf a fydd yn cael eu cymryd i sicrhau bod nid yn unig y Gweinidog plismona, ond yr Ysgrifennydd Cartref, yn ymwybodol o faint o dystiolaeth sy'n ei gyfiawnhau? Oherwydd mae gwneud sylwadau heb wybod am y dystiolaeth honno'n gwneud cam llwyr â phlismona ac atebolrwydd yn ein cymunedau.
Thank you very much, Mick Antoniw. I'm conscious of time. I am of course sharing my statement from yesterday with the Home Secretary and the policing Minister. I think that's important, because I hope it does reflect many of the points that have been made today. So, I want to assure Members of that.
But I just want to say, in terms of the democratic point, the point about accountability and governance, that when we are looking at the way forward—. And this is active now. I can say that the first consideration that we've been looking at in terms of successor arrangements to the abolition of police and crime commissioners is that it should be—and this is important for all sides of this Chamber—what best serves the interests of community safety and victims of crime, and that PCC functions that are currently exercised within Wales should remain exercised within Wales, and that revised governance arrangements should build on the existing partnership approach in Wales and preserve the strengths of the existing arrangements. Any model needs to consider the role of local and national democratic accountability; that's what you're talking about, Mick. So, I'm glad I've had the chance to just reassure you that that is our thinking.
Diolch yn fawr, Mick Antoniw. Rwy'n ymwybodol o'r amser. Wrth gwrs, rwy'n rhannu fy natganiad ddoe gyda'r Ysgrifennydd Cartref a'r Gweinidog plismona. Rwy'n credu bod hynny'n bwysig, oherwydd rwy'n gobeithio ei fod yn adlewyrchu llawer o'r pwyntiau sydd wedi'u gwneud heddiw. Felly, rwyf am sicrhau'r Aelodau o hynny.
Ond rwyf eisiau dweud, ar y pwynt democrataidd, y pwynt am atebolrwydd a llywodraethu, pan fyddwn yn edrych ar y ffordd ymlaen—. Ac mae hyn ar y gweill nawr. Gallaf ddweud mai'r ystyriaeth gyntaf y buom yn edrych arni o ran trefniadau olynol i ddiddymu comisiynwyr heddlu a throseddu yw y dylai fod—ac mae hyn yn bwysig i bob ochr i'r Siambr hon—yn fater o'r hyn sy'n gwasanaethu buddiannau diogelwch cymunedol a dioddefwyr troseddau orau, y dylai swyddogaethau comisiynwyr heddlu a throseddu sy'n cael eu harfer ar hyn o bryd yng Nghymru barhau i gael eu harfer yng Nghymru, ac y dylai trefniadau llywodraethu diwygiedig adeiladu ar y dull partneriaeth presennol yng Nghymru a chadw cryfderau'r trefniadau presennol. Mae angen i unrhyw fodel ystyried rôl atebolrwydd democrataidd lleol a chenedlaethol; dyna rydych chi'n siarad amdano, Mick. Felly, rwy'n falch fy mod wedi cael cyfle i'ch sicrhau mai dyna yw ein safbwynt ni.
We're out of time on this session, but I do have several other Members wishing to ask a question. So, as long as questions are in the singular and answers are succinct, I'll be able to call a few more. Sioned Williams.
Mae ein hamser ar ben ar gyfer y sesiwn hon, ond mae gennyf sawl Aelod arall sy'n dymuno gofyn cwestiwn. Felly, cyn belled â'ch bod yn cadw at un cwestiwn a bod yr atebion yn gryno, gallaf alw ar ambell un arall. Sioned Williams.
Diolch, Llywydd. Basically, what you've reported to us today, and in all your answers, is that Westminster and the UK Labour Government are not interested in acting in the best interests of the people of Wales, by rejecting out of hand, disdainfully, the case made by experts, repeated here today, made by a devolved Government, to devolve policing. There's some kind of doublespeak going on here.
You talk about an opportunity to agree a new model of governance with the UK Government, but you know, we know, experts have told us, what that model needs to be: devolution. You talk about outcomes; absolutely. Close working, as we have now, isn't effective enough. We talk, don't we, often—? You mentioned the Equality and Social Justice Committee. We have seen plainly, in report after report, the effect of that jagged edge of justice in Wales. And this is especially highlighted by the imbalance between the responsibilities of the Welsh Government with respect to social justice on one hand and criminal justice on the other.
And the fact is, regardless of how well designed, and how well intentioned a Welsh Government social justice agenda is on paper, translating it into optimal outcomes of creating a fairer and more equal society is destined to be undermined if it has no ability to meaningfully address issues such as disproportionate incarceration rates among ethnic minority communities, the challenges faced by Welsh female prisoners in particular, institutional misogyny and racism within police forces, and the glaring—
Diolch, Lywydd. Yn y bôn, yr hyn rydych chi wedi'i adrodd i ni heddiw, ac yn eich holl atebion, yw nad oes gan San Steffan a Llywodraeth Lafur y DU ddiddordeb mewn gweithredu er budd gorau pobl Cymru, a'i bod wedi gwrthod yn bendant, mewn modd ddirmygus, yr achos a wnaed gan arbenigwyr, a ailadroddwyd yma heddiw, a wnaed gan Lywodraeth ddatganoledig, i ddatganoli plismona. Mae yna ryw fath o siarad dwbl yn digwydd yma.
Rydych chi'n sôn am gyfle i gytuno ar fodel llywodraethu newydd gyda Llywodraeth y DU, ond rydych chi'n gwybod, rydym ni'n gwybod, mae arbenigwyr wedi dweud wrthym, beth y dylai'r model hwnnw fod: datganoli. Rydych chi'n siarad am ganlyniadau; yn hollol. Nid yw gweithio agos, fel sydd gennym nawr, yn ddigon effeithiol. Rydym yn siarad yn aml, onid ydym—? Fe sonioch chi am y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol. Rydym wedi gweld yn glir, mewn adroddiad ar ôl adroddiad, effaith ymyl garw cyfiawnder yng Nghymru. A chaiff hyn ei amlygu'n arbennig gan yr anghydbwysedd rhwng cyfrifoldebau Llywodraeth Cymru mewn perthynas â chyfiawnder cymdeithasol ar y naill law a chyfiawnder troseddol ar y llall.
A'r gwir amdani yw, ni waeth pa mor dda y mae wedi'i gynllunio, na pha mor dda yw bwriad agenda cyfiawnder cymdeithasol Llywodraeth Cymru ar bapur, mae ei throsi'n ganlyniadau gorau posib creu cymdeithas decach a mwy cyfartal yn mynd i gael ei danseilio os nad oes ganddi allu i fynd i'r afael â materion fel cyfraddau carcharu anghymesur ymhlith cymunedau lleiafrifol ethnig, yr heriau sy'n wynebu carcharorion benywaidd yng Nghymru yn enwedig, misogynedd a hiliaeth sefydliadol o fewn heddluoedd, a'r—
[Anghlywadwy.]
[Inaudible.]
I'm coming to my question. And the glaring failings of the system when it comes to prevention and rehabilitation.
So, Cabinet Secretary, do you therefore agree with me that delivering your own policy agenda is only going to be made more difficult unless we see some long-overdue movement on transferring powers over policing to Wales?
Rwy'n dod at fy nghwestiwn. A methiannau amlwg y system o ran atal ac adsefydlu.
Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, a ydych chi cytuno â mi fod cyflawni eich agenda bolisi eich hun ond yn mynd i gael ei wneud yn anos oni bai ein bod yn gweld rhywfaint o symud hirddisgwyliedig ar drosglwyddo pwerau dros blismona i Gymru?
Thank you very much. I think you've stated your position in response to my statement, which is a valuable contribution.
Diolch yn fawr. Rwy'n credu eich bod wedi datgan eich safbwynt mewn ymateb i fy natganiad, sy'n gyfraniad gwerthfawr.
You refer to the proposed police force mergers. I was a member of the sub-committee of the Assembly's Social Justice and Regeneration Committee, which carried out the detailed scrutiny work considering the then proposed Welsh police mergers two decades ago, which led to police mergers being aborted by a Labour Home Secretary across England and Wales. Our report also noted that cross-border partnerships must reflect operational reality.
Well, little, in reality, has changed in the context of police structure or operations since. And when I visited the north-west regional organised crime unit—a collaboration between North Wales Police and north-west England forces—they told me that evidence given to the Thomas commission was largely ignored in its report, which failed to reference the established deep-rooted joint working with neighbouring police forces across the invisible east-west crime and justice border with England. This is also missing from the Independent Commission on the Constitutional Future of Wales report.
Noting that these facts are very different to the situation in Scotland and Northern Ireland, wasn't the UK Home Secretary's failure to agree with the devolution of policing to Wales therefore evidentially correct, and should we not be more concerned that police numbers have plummeted from the record high number at the end of March 2024?
Rydych chi'n cyfeirio at yr argymhelliad i uno heddluoedd. Roeddwn yn aelod o is-bwyllgor Pwyllgor Cyfiawnder Cymdeithasol ac Adfywio'r Cynulliad, a wnaeth y gwaith craffu manwl i ystyried uno heddluoedd yng Nghymru fel yr argymhellid ar y pryd ddau ddegawd yn ôl, a arweiniodd at droi cefn ar uno heddluoedd gan Ysgrifennydd Cartref Llafur ledled Cymru a Lloegr. Nododd ein hadroddiad hefyd fod yn rhaid i bartneriaethau trawsffiniol adlewyrchu realiti gweithredol.
Wel, ychydig sydd wedi newid yng nghyd-destun strwythur neu weithrediadau'r heddlu ers hynny. A phan ymwelais ag uned troseddau cyfundrefnol rhanbarthol gogledd-orllewin y Deyrnas Unedig—cydweithrediad rhwng Heddlu Gogledd Cymru a heddluoedd gogledd-orllewin Lloegr—roeddent yn dweud wrthyf fod tystiolaeth a roddwyd i gomisiwn Thomas wedi cael ei hanwybyddu i raddau helaeth yn ei adroddiad, a fethodd gyfeirio at y cydweithio hirsefydledig a dwfn gyda heddluoedd cyfagos ar draws y ffin droseddu a chyfiawnder anweledig dwyrain-gorllewin â Lloegr. Mae hyn hefyd ar goll yn adroddiad y Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru.
Gan nodi bod y ffeithiau hyn yn wahanol iawn i'r sefyllfa yn yr Alban a Gogledd Iwerddon, onid oedd methiant Ysgrifennydd Cartref y DU i gytuno â datganoli plismona i Gymru yn amlwg yn gywir felly, ac oni ddylem fod yn fwy pryderus fod niferoedd yr heddlu wedi disgyn o'r nifer uchaf erioed ar ddiwedd mis Mawrth 2024?
Well, police numbers plummeted during the 14 years of the Conservative Government, in terms of those 20,000 cuts. I just want to draw your attention—. Thank you, Mark Isherwood, for your question. [Laughter.] I just want to draw your attention to my written statement, particularly just to reiterate the importance of the fact that we have a difference in laws, even though we haven't had full devolution. We have a difference in laws and working practices between Wales and England. But there is a clear link. We heard from the chief constable this week about cross-border crime and dealing with it, but I'm absolutely clear, in terms of this independent review, that, as I said yesterday, no single regional police force should operate across both sides of the Anglo-Welsh border.
Wel, disgynnodd niferoedd yr heddlu yn ystod 14 mlynedd y Llywodraeth Geidwadol, gyda'r 20,000 o doriadau. Rwyf eisiau tynnu eich sylw—. Diolch, Mark Isherwood, am eich cwestiwn. [Chwerthin.] Rwyf am dynnu eich sylw at fy natganiad ysgrifenedig, yn fwyaf arbennig i ailadrodd pwysigrwydd y ffaith bod gennym ddeddfau gwahanol, er nad ydym wedi cael datganoli llawn. Mae gennym ddeddfau gwahanol a gwahanol arferion gwaith rhwng Cymru a Lloegr. Ond mae cysylltiad clir. Clywsom gan y prif gwnstabl yr wythnos hon am droseddu trawsffiniol a mynd i'r afael ag ef, ond o ran yr adolygiad annibynnol hwn, rwy'n berffaith glir na ddylai un heddlu rhanbarthol sengl weithredu ar draws y ddwy ochr i'r ffin rhwng Cymru a Lloegr.
What it feels like we have before us is a complete mismatch of what is being said here with what is being said in Westminster, and, with respect, growing distrust of what you are saying—and I have the greatest of respect for you—around the devolution of policing and criminal justice. The majority of Members here in the Senedd want to see the devolution of policing and criminal justice, and yet the very, frankly, rude and disdainful response from Shabana Mahmood yesterday shows that, actually, Labour in Westminster are not intending—that's the last point we have—to devolve policing and criminal justice.
My question, really, is a simple one: could you please write on behalf of this Senedd, and in your role, to the Home Secretary, setting out the reasons and the evidence why policing and criminal justice should be devolved to Wales, and could the Senedd please see a copy of that letter and the response? Diolch yn fawr iawn.
Mae'n teimlo fel pe bai gennym anghysondeb llwyr rhwng yr hyn sy'n cael ei ddweud yma â'r hyn sy'n cael ei ddweud yn San Steffan, a chyda phob parch, mae yna ddiffyg ymddiriedaeth gynyddol o'r hyn rydych chi'n ei ddweud—ac mae gennyf y parch mwyaf tuag atoch chi—ynghylch datganoli plismona a chyfiawnder troseddol. Mae mwyafrif yr Aelodau yma yn y Senedd eisiau gweld datganoli plismona a chyfiawnder troseddol, ac eto mae'r ymateb anghwrtais, a dirmygus a bod yn onest, gan Shabana Mahmood ddoe yn dangos nad yw Llafur yn San Steffan yn bwriadu—dyna'r pwynt olaf a gawn—datganoli plismona a chyfiawnder troseddol.
Mae fy nghwestiwn yn syml: a wnewch chi ysgrifennu ar ran y Senedd hon, ac yn eich rôl chi, at yr Ysgrifennydd Cartref, yn nodi'r rhesymau a'r dystiolaeth pam y dylid datganoli plismona a chyfiawnder troseddol i Gymru, ac a allai'r Senedd weld copi o'r llythyr hwnnw a'r ymateb? Diolch yn fawr iawn.
Diolch yn fawr, Jane Dodds. And I have already said that I'm going to be sharing our written statement, the impact of which brings together all of the points that I've made, all of the strides we're taking to progress and to respond to the White Paper and to the abolition of police and crime commissioners.
I think this question that's been discussed this afternoon has enabled Members to give their views, which I think is very helpful in terms of responses and my representations to the UK Government. But I hope you will see that I have given you, in response to these questions, a number of commitments and examples of the way in which we are engaging. And also, look to your police and crime commissioners as well, and the role that they are playing very constructively with me in supporting me in this work, and, indeed, the Welsh Local Government Association and the justice unions. We are working together on this proposal for accountability and governance here in Wales for policing.
Diolch yn fawr, Jane Dodds. Ac rwyf eisoes wedi dweud fy mod i'n mynd i rannu ein datganiad ysgrifenedig, a fydd yn dwyn ynghyd yr holl bwyntiau a wneuthum, yr holl gamau yr ydym yn eu cymryd i symud ymlaen ac i ymateb i'r Papur Gwyn a diddymu comisiynwyr heddlu a throseddu.
Rwy'n credu bod y cwestiwn sydd wedi'i drafod y prynhawn yma wedi galluogi Aelodau i roi eu barn, sy'n ddefnyddiol iawn fel ymatebion a fy sylwadau i Lywodraeth y DU. Ond gobeithio y byddwch chi'n gweld fy mod wedi rhoi nifer o ymrwymiadau ac enghreifftiau i chi, mewn ymateb i'r cwestiynau hyn, o'r ffordd yr ydym yn ymgysylltu. Ac edrychwch ar eich comisiynwyr heddlu a throseddu hefyd, a'r rôl y maent yn ei chwarae yn adeiladol iawn gyda mi yn fy nghefnogi yn y gwaith hwn, ac yn wir, Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru a'r undebau cyfiawnder. Rydym yn gweithio gyda'n gilydd ar y cynnig hwn o blaid atebolrwydd a llywodraethu yma yng Nghymru dros blismona.
The belief that bigger and bigger organisations are better, I always find strange. It's believed by many despite all the evidence to the contrary. In policing, think the Metropolitan Police and Police Scotland. When you think of good police forces, they are the last that come to mind.
As fans of 1940s and 1950s crime fiction will know, the idea of calling in support from Scotland Yard for major crimes was the norm. Having different police forces for different areas of policing, for example, the Federal Bureau of Investigation, highway patrols and county sheriffs in the USA, is usual across the world. Whilst joining the Welsh police forces into one will be seen by some here as another step towards independence, will it benefit people living in Wales?
What discussion has the Welsh Government had, or is it going to have, regarding greater devolution of policing to area commanders to police the people living in their areas, and accountability to local people via their local councillors?
Rwy'n credu bob amser fod y gred fod sefydliadau mwy a mwy yn well yn un ryfedd. Mae nifer yn ei chredu er gwaethaf yr holl dystiolaeth i'r gwrthwyneb. Mewn plismona, meddyliwch am yr Heddlu Metropolitanaidd a Heddlu'r Alban. Pan fyddwch chi'n meddwl am heddluoedd da, dyna'r rhai olaf a ddaw i'r meddwl.
Fel y bydd cefnogwyr ffuglen droseddol y 1940au a'r 1950au yn gwybod, y syniad o alw am gefnogaeth gan Scotland Yard ar gyfer troseddau mawr oedd y norm. Mae cael gwahanol heddluoedd ar gyfer gwahanol feysydd plismona, er enghraifft, y Swyddfa Ymchwilio Ffederal, patrolau priffyrdd a siryfion sirol yn UDA, yn arferol ledled y byd. Er y bydd uno heddluoedd Cymru yn un yn cael ei ystyried gan rai yma fel cam arall tuag at annibyniaeth, a fydd o fudd i'r bobl sy'n byw yng Nghymru?
Pa drafodaeth y mae Llywodraeth Cymru wedi'i chael, neu y bydd yn ei chael, ynglŷn â mwy o ddatganoli plismona i benaethiaid ardal i blismona'r bobl sy'n byw yn eu hardaloedd, ac atebolrwydd i bobl leol drwy eu cynghorwyr lleol?
Thank you very much, Mike Hedges. Those are all really important points that we will be making in terms of our response to the independent review. And key points I think you've heard already are that we are now working very closely with local government, with our colleagues in the Welsh Local Government Association, as well as our police and crime commissioners, and are looking at our accountability and governance model for policing in Wales.
Diolch yn fawr, Mike Hedges. Mae'r rhain i gyd yn bwyntiau pwysig iawn y byddwn yn eu gwneud yn ein hymateb i'r adolygiad annibynnol. A'r pwyntiau allweddol y credaf eich bod wedi'u clywed eisoes yw ein bod bellach yn gweithio'n agos iawn gyda llywodraeth leol, gyda'n cymheiriaid yng Nghymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, yn ogystal â'n comisiynwyr heddlu a throseddu, ac yn edrych ar ein model atebolrwydd a llywodraethu ar gyfer plismona yng Nghymru.
It's only a few short months since 11 of your own Labour backbenchers here in the Senedd felt compelled to write to Keir Starmer saying, and I quote:
'Wales needs and deserves to be treated as an equal part of the UK and the UK Government has a responsibility to act to deliver this equality.'
Given that policing is devolved to Scotland, to Northern Ireland, to London, to Manchester even, but is still being denied to Wales, do you believe that Labour is treating Wales equally?
Dim ond ychydig fisoedd byr sydd yna ers i 11 o aelodau eich meinciau cefn Llafur eich hun yma yn y Senedd deimlo rheidrwydd i ysgrifennu at Keir Starmer yn dweud, ac rwy'n dyfynnu:
'Mae Cymru'n haeddu ac mae angen iddi gael ei thrin fel rhan gyfartal o'r DU ac mae gan Lywodraeth y DU gyfrifoldeb i weithredu i gyflawni'r cydraddoldeb hwn.'
O ystyried bod plismona wedi'i ddatganoli i'r Alban, i Ogledd Iwerddon, i Lundain, i Fanceinion hyd yn oed, ond yn dal i gael ei wrthod i Gymru, a ydych chi'n credu bod Llafur yn trin Cymru yn gyfartal?
I think I've probably answered all the questions fully this afternoon about my commitment, before the end of this Senedd, to make progress on the devolution journey. That's what we need to do: to make progress on the devolution journey. Clearly, youth justice and probation were in the UK Government manifesto, so that's been our priority. But as this has come forward now as an opportunity with the abolition of police and crime commissioners, I think I've given you my assurance that that's what we are seeking to do, to have a model that can take us on the devolutionary steps towards having responsibility for policing in Wales.
Rwy'n credu fy mod wedi ateb yr holl gwestiynau'n llawn y prynhawn yma am fy ymrwymiad, cyn diwedd y Senedd hon, i wneud cynnydd ar y daith ddatganoli. Dyna beth sydd angen inni ei wneud: gwneud cynnydd ar y daith ddatganoli. Yn amlwg, roedd cyfiawnder ieuenctid a'r gwasanaeth prawf ym maniffesto Llywodraeth y DU, felly dyna yw ein blaenoriaeth wedi bod. Ond gan fod hyn wedi codi nawr fel cyfle gyda diddymu comisiynwyr heddlu a throseddu, rwy'n credu fy mod wedi rhoi sicrwydd i chi mai dyna beth rydym eisiau ei wneud, cael model a all fynd â ni ar y camau datganoli tuag at gael cyfrifoldeb am blismona yng Nghymru.
Diolch i'r Ysgrifennydd Cabinet.
Thank you, Cabinet Secretary.
Yr eitem nesaf fydd y datganiadau 90 eiliad, ac mae'r cyntaf y prynhawn yma gan Samuel Kurtz.
The next item will be the 90-second statements, and the first this afternoon is from Samuel Kurtz.
Diolch, Llywydd. The year is 1936, King Edward VIII has abdicated the throne, the Hoover dam was finally completed and a pint cost just 5p. But another important moment also took place this year: the formation of the Wales Federation of Young Farmers Clubs, Clwb Ffermwyr Ifanc Cymru.
Today, as Wales YFC celebrates its ninetieth anniversary, it supports nearly 6,000 members across Wales, spanning 12 counties and 138 clubs. Young people aged between 10 and 28 give more than 1.4 million hours to their clubs, counties and communities through learning, development, competition and volunteering. It really is a remarkable organisation, led by its members for its members.
A recent impact report showed just how powerful that support is. Eighty-eight per cent of members say that they have increased their skills and employability by trying something new, and 82 per cent rated the support they received in preparing for education and employment as 'exceptional' or 'strong'.
Diolch, Lywydd. Y flwyddyn yw 1936, mae'r Brenin Edward VIII wedi ildio'r goron, cwblhawyd argae Hoover o'r diwedd a dim ond 5c oedd peint yn ei gostio. Ond digwyddodd eiliad bwysig arall y flwyddyn hon hefyd: ffurfio Ffederasiwn Clybiau Ffermwyr Ifanc Cymru.
Heddiw, wrth i CFfI Cymru ddathlu ei ben-blwydd yn 90 oed, mae'n cefnogi bron i 6,000 o aelodau ledled Cymru, mewn 12 sir a 138 o glybiau. Mae pobl ifanc rhwng 10 a 28 oed yn rhoi mwy na 1.4 miliwn o oriau i'w clybiau, eu siroedd a'u cymunedau drwy ddysgu, datblygu, cystadlu a gwirfoddoli. Mae'n sefydliad gwirioneddol ryfeddol, yn cael ei arwain gan ei aelodau ar gyfer ei aelodau.
Dangosodd adroddiad effaith diweddar pa mor bwerus yw'r gefnogaeth honno. Mae 88 y cant o'r aelodau'n dweud eu bod wedi cynyddu eu sgiliau a'u cyflogadwyedd drwy roi cynnig ar rywbeth newydd, ac mae 82 y cant yn graddio'r gefnogaeth a gawsant i baratoi ar gyfer addysg a chyflogaeth yn 'eithriadol' neu 'gryf'.
Mae mwy na 70 y cant o'r aelodau'n siarad Cymraeg. Mae mudiad y clybiau ffermwyr ifanc wedi caniatáu i aelodau siarad a chystadlu yn eu mamiaith, sydd wedi gweld yr iaith Gymraeg a diwylliant Cymru yn tyfu ac yn ffynnu drwy’r genhedlaeth nesaf.
More than 70 per cent of members speak Welsh. Young farmers clubs have allowed members to speak and compete in their mother tongue, which has seen the Welsh language and the culture of Wales growing and flourishing through to the next generation.
As a former member and chairman of Pembrokeshire YFC—I'm proudly wearing my Wales YFC tie today—I've seen first hand the extraordinary work of the YFC movement. It builds confidence, develops skills, strengthens communities, and genuinely changes lives for the better. If you could bottle the magic of YFC and sell it, you’d be a very rich person indeed, such is its positive impact on young people across Wales. So, here’s to the next 90 years of this incredible contribution that the young farmers clubs of Wales make to our rural way of life.
Fel cyn-aelod a chadeirydd CFfI Sir Benfro—rwy'n falch o wisgo fy nhei CFfI heddiw—rwyf wedi gweld y gwaith rhyfeddol y mae mudiad CFfI yn ei wneud yn uniongyrchol. Mae'n adeiladu hyder, yn datblygu sgiliau, yn cryfhau cymunedau, ac yn newid bywydau er gwell. Pe gallech chi botelu hud CFfI a'i werthu, fe fyddech chi'n berson cyfoethog iawn, cymaint yw ei effaith gadarnhaol ar bobl ifanc ledled Cymru. Felly, rhwydd hynt i'r 90 mlynedd nesaf o'r cyfraniad anhygoel y mae'r clybiau ffermwyr ifanc yn ei wneud i'n ffordd o fyw yng nghefn gwlad Cymru.
Pen-blwydd hapus, CFfI Cymru.
Happy birthday, YFC Wales.
Daeth y Dirprwy Lywydd (David Rees) i’r Gadair.
The Deputy Presiding Officer (David Rees) took the Chair.
Dwi’n falch i nodi pen-blwydd 70 Ysgol Glan Clwyd yn Llanelwy. Mae hyn yn cofnodi lle arbennig yn hanes addysg. Sefydlwyd yr ysgol yn 1956 fel yr ysgol uwchradd cyfrwng Cymraeg gyntaf erioed yng Nghymru.
I'm proud to mark the seventieth anniversary of Ysgol Glan Clwyd in St Asaph. It marks a special place in the history of education. The school was founded in 1956 as the first ever Welsh-medium secondary school in Wales.
Ysgol Glan Clwyd was founded at a time when many believed success could only be achieved through the medium of English. But thanks to the determination of its early supporters, generations of young people have since been educated in Welsh, confident in both their language and identity. Today, the school serves its community with over 100 members of staff and modern facilities following significant redevelopment in recent years. Alongside the fantastic Welsh and music departments, the school offers an outstanding Welsh immersion scheme, which enables pupils from non-Welsh-speaking backgrounds to become fluent Welsh speakers and fully participate in the school’s activities. Through an introductory course in year 6 and specialist teaching in years 7 and 8, pupils are supported to study confidently through the medium of Welsh by year 9.
Sefydlwyd Ysgol Glan Clwyd ar adeg pan oedd llawer yn credu mai dim ond drwy gyfrwng y Saesneg y gellid llwyddo. Ond diolch i benderfyniad ei chefnogwyr cynnar, mae cenedlaethau o bobl ifanc wedi cael eu haddysgu yn Gymraeg ers hynny, yn hyderus yn eu hiaith a'u hunaniaeth. Heddiw, mae'r ysgol yn gwasanaethu ei chymuned gyda dros 100 aelod o staff a chyfleusterau modern yn dilyn ailddatblygu sylweddol yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Ochr yn ochr â'r adrannau Cymraeg a cherddoriaeth gwych, mae'r ysgol yn cynnig cynllun trochi rhagorol yn yr iaith Gymraeg, sy'n galluogi disgyblion o gefndiroedd nad ydynt yn siarad Cymraeg i ddod yn siaradwyr Cymraeg rhugl a chymryd rhan lawn yng ngweithgareddau'r ysgol. Drwy gwrs rhagarweiniol ym mlwyddyn 6 ac addysgu arbenigol ym mlynyddoedd 7 ac 8, cefnogir disgyblion i astudio'n hyderus drwy gyfrwng y Gymraeg erbyn blwyddyn 9.
Mae’r pen-blwydd yma yn ddathliad o hanes yr ysgol ond hefyd yn ddatganiad o hyder i ddyfodol addysg yn y Gymraeg. Dwi’n llongyfarch disgyblion, staff a chymuned yr ysgol ar y garreg filltir yma, ac yn dymuno pob llwyddiant am y degawdau i ddod. Dwi’n gobeithio y gall yr ysgol barhau i wasanaethu fel model ar gyfer addysg cyfrwng Cymraeg yn y dyfodol.
This anniversary is a celebration of the school's history, but also a statement of confidence in the future of Welsh-medium education. I congratulate the pupils, staff and the school community on this milestone, and I wish them every success for the decades to come. I hope that the school can continue to serve as a model for Welsh-medium education in the future.
Dignity Action Day, which takes place on 1 February, is an event that reminds us of the importance of treating individuals who are receiving care services with the utmost respect. This is about promoting dignity and respect for individuals. Sunday serves as a powerful reminder of the vital role that not only care professionals but all of us can play in ensuring that everyone is treated with care, compassion and respect. The definition of dignity is the state or quality of being worthy of honour and respect. We know that we need to take concrete steps to give those receiving care better dignity and to engage in dialogue to make sure that people are listened to and to ensure that there are policies and training in place. It is crucial that we all play our part in ensuring that those who are receiving care services are treated with the dignity they deserve. But, with respect to all of us, it is also about us ensuring dignity for everyone we know, meet and work with and for. Diolch yn fawr iawn.
Mae Diwrnod Gweithredu gydag Urddas, sy'n cael ei gynnal ar 1 Chwefror, yn ddigwyddiad sy'n ein hatgoffa o bwysigrwydd trin unigolion sy'n derbyn gwasanaethau gofal gyda'r parch mwyaf. Mae'n ymwneud â hyrwyddo urddas a pharch at unigolion. Mae dydd Sul yn atgoffa'n bwerus o'r rôl hanfodol y gall nid yn unig gweithwyr gofal proffesiynol ond pob un ohonom ei chwarae yn sicrhau bod pawb yn cael eu trin â gofal, tosturi a pharch. Y diffiniad o urddas yw'r cyflwr neu'r ansawdd o fod yn deilwng o anrhydedd a pharch. Rydym yn gwybod bod angen inni gymryd camau pendant i roi gwell urddas i'r rhai sy'n derbyn gofal ac i gymryd rhan mewn deialog i sicrhau bod pobl yn cael eu clywed ac i sicrhau bod polisïau a hyfforddiant ar waith. Mae'n hanfodol ein bod ni i gyd yn chwarae ein rhan i sicrhau bod y rhai sy'n derbyn gwasanaethau gofal yn cael eu trin gyda'r urddas y maent yn ei haeddu. Ond mae hefyd yn golygu bod angen i bob un ohonom ni sicrhau urddas pawb yr ydym yn eu hadnabod, yn cyfarfod â nhw ac yn gweithio gyda nhw ac ar eu rhan. Diolch yn fawr iawn.
Nesaf yw'r cynnig i ethol Aelod i bwyllgor. Galwaf ar Aelod o'r Pwyllgor Busnes i wneud y cynnig yn ffurfiol—Paul Davies.
Next, we have a motion to elect a Member to a committee. I call on a Member of the Business Committee to formally move the motion—Paul Davies.
Cynnig NNDM9123 Elin Jones
Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 17.3, yn ethol James Evans (Annibynnol) yn aelod o’r Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol.
Motion NNDM9123 Elin Jones
To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 17.3, elects James Evans (Independent) as a member of the Health and Social Care Committee.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Yn ffurfiol.
Formally.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
The proposal is to agree the motion. Does any Member object? No. The motion is therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Eitem 5 heddiw, dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21, cyfraith Helen. Galwaf ar Cefin Campbell i wneud y cynnig.
Item 5 today is a Member debate under Standing Order 11.21, Helen's law. I call on Cefin Campbell to move the motion.
Cynnig NDM9115 Cefin Campbell, Jane Dodds
Cefnogwyd gan Lesley Griffiths
Cynnig bod y Senedd:
1. Yn nodi darpariaethau Cyfraith Helen, neu Ddeddf Carcharorion (Datgelu Gwybodaeth am Ddioddefwyr) 2020 yn ffurfiol, sy'n ei gwneud yn ofynnol i'r bwrdd parôl ystyried a yw troseddwyr wedi datgelu lleoliad gweddillion dioddefwr neu wedi nodi dioddefwyr oedd yn blant wrth wneud penderfyniadau parôl.
2. Yn cydnabod bod y Ddeddf wedi'i chyflwyno yn dilyn achos Helen McCourt, nad yw ei llofrudd erioed wedi datgelu lleoliad ei chorff, a bod peidio â datgelu hynny yn parhau i achosi trallod sylweddol a pharhaus i deuluoedd dioddefwyr.
3. Yn nodi galwadau am gyflwyno Deddf Helen Rhan 2: Atal Halogi, sy'n ceisio diwygio deddfau claddu a dedfrydu, gan gynnwys creu trosedd newydd o halogi corff.
4. Yn nodi ymhellach bod darpariaethau tebyg wedi'u cyflwyno yng Ngogledd Iwerddon drwy Gyfraith Charlotte, gan gynnwys gwneud cuddio olion dioddefwr yn ffactor gwaethygol statudol wrth ddedfrydu; darparu cymhellion ar gyfer cydweithredu wrth ddod o hyd i weddillion, a gosod dyletswydd ar awdurdodau parôl i ystyried achosion o beidio â datgelu.
5. Yn cydnabod bod gweithredu'r mesurau hyn yng Ngogledd Iwerddon yn dangos bod diwygiadau o'r fath yn gyraeddadwy mewn mannau eraill yn y DU.
6. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i gefnogi ystyried diwygiadau deddfwriaethol cyfatebol, mewn cydweithrediad â Llywodraeth y DU, er mwyn cryfhau cyfiawnder a darparu mwy o urddas a diweddglo i ddioddefwyr a'u teuluoedd.
Motion NDM9115 Cefin Campbell, Jane Dodds
Supported by Lesley Griffiths
To propose that the Senedd:
1. Notes the provisions of Helen’s Law, formally the Prisoners (Disclosure of Information About Victims) Act 2020, which requires the parole board to consider whether offenders have disclosed the location of a victim’s remains or identified child victims when making parole decisions.
2. Recognises that the Act was introduced following the case of Helen McCourt, whose killer has never disclosed the location of her body, and that non-disclosure continues to cause significant and ongoing distress to victims’ families.
3. Notes calls for the introduction of Helen’s Law Part 2: Stop the Desecration, which seeks to reform burial and sentencing laws, including the creation of a new criminal offence of desecrating a body.
4. Further notes the introduction of similar provisions in Northern Ireland through Charlotte’s Law, including making the concealment of a victim’s remains a statutory aggravating factor in sentencing; providing incentives for cooperation in the recovery of remains, and placing a duty on parole authorities to consider non-disclosure.
5. Recognises that the implementation of these measures in Northern Ireland demonstrates that such reforms are achievable elsewhere within the UK.
6. Calls on the Welsh Government to support the consideration of equivalent legislative reforms, in collaboration with the UK Government, to strengthen justice and provide greater dignity and closure for victims and their families.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd. The subject of today's Member debate is Helen's law part 2, which is about stopping the desecration of bodies by making it an offence. The reason I'm bringing this debate forward is to address a clear and continuing gap in our criminal justice system, a gap that causes profound and lasting harm to families affected by the most serious of crimes.
Helen's law, formally the Prisoners (Disclosure of Information About Victims) Act 2020, requires the Parole Board to consider whether a convicted murderer has disclosed the location of their victim's body, or whether a sex offender has identified the victims of their crimes, when deciding on early release. It was introduced in recognition of a simple but powerful truth: that withholding information about a victim is not a neutral act, but a continuing form of harm.
However, while Helen's law marks an important step forward, it does not address what happens when a perpetrator deliberately conceals, destroys or desecrates a victim's body, acts that inflict a distinct and enduring trauma for families. This debate is about that unresolved injustice. I want to acknowledge the families, friends and loved ones whose lives have been permanently shaped by these failures in law.
Helen's law exists because of the determination of Helen McCourt's mother, Marie McCourt, who fought tirelessly to ensure that withholding information about a victim is recognised in law as an ongoing harm, not a single act confined to the past. Turning personal loss into sustained advocacy takes extraordinary resilience, particularly when navigating a justice system that can feel slow, procedural and, at times, cold to the human cost of crime.
Here, Dirprwy Lywydd, I'd like to briefly acknowledge Lesley Rees, the sister of the late Michael O'Leary, who first raised this issue with me, and also his widow, Sian. Both of them are sitting in the gallery this afternoon.
Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Lywydd. Testun y ddadl Aelodau heddiw yw cyfraith Helen rhan 2, sy'n ymwneud â rhoi diwedd ar halogi cyrff drwy ei wneud yn drosedd. Y rheswm pam rwy'n cyflwyno'r ddadl hon yw er mwyn mynd i'r afael â bwlch clir a pharhaus yn ein system cyfiawnder troseddol, bwlch sy'n achosi niwed dwfn a pharhaol i deuluoedd yr effeithir arnynt gan y troseddau mwyaf difrifol.
Mae cyfraith Helen, Deddf Carcharorion (Datgelu Gwybodaeth am Ddioddefwyr) 2020 yn ffurfiol, yn ei gwneud yn ofynnol i'r bwrdd parôl ystyried a yw llofrudd a gafwyd yn euog wedi datgelu lleoliad corff eu dioddefwr, neu a yw troseddwr rhyw wedi nodi dioddefwyr eu troseddau, wrth benderfynu ar ryddhau'n gynnar. Fe'i cyflwynwyd i gydnabod gwirionedd syml ond pwerus: nad yw peidio â datgelu gwybodaeth am ddioddefwr yn weithred niwtral, ond yn hytrach yn ffurf barhaus ar niwed.
Fodd bynnag, er bod cyfraith Helen yn gam pwysig ymlaen, nid yw'n mynd i'r afael â'r hyn sy'n digwydd pan fydd troseddwr yn mynd ati i guddio, dinistrio neu halogi corff dioddefwr yn fwriadol, gweithredoedd sy'n achosi trawma penodol a pharhaol i deuluoedd. Mae'r ddadl hon yn ymwneud ag anghyfiawnder heb ei ddatrys o'r fath. Rwyf am gydnabod y teuluoedd, ffrindiau ac anwyliaid y mae eu bywydau wedi cael eu siapio'n barhaol gan y methiannau hyn yn y gyfraith.
Mae cyfraith Helen yn bodoli oherwydd penderfyniad mam Helen McCourt, Marie McCourt, a frwydrodd yn ddiflino i sicrhau bod peidio â datgelu gwybodaeth am ddioddefwr yn cael ei gydnabod yn y gyfraith fel niwed parhaus, nid un weithred wedi'i chyfyngu i'r gorffennol. Mae troi colled bersonol yn eiriolaeth barhaus yn galw am wydnwch eithriadol, yn enwedig wrth lywio drwy system gyfiawnder sy'n gallu teimlo'n araf, yn weithdrefnol, ac ar adegau, yn ddideimlad yn wyneb cost ddynol troseddu.
Yma, Ddirprwy Lywydd, hoffwn roi cydnabyddiaeth yn fyr i Lesley Rees, chwaer y diweddar Michael O'Leary, a gododd y mater hwn gyda mi yn gyntaf, a hefyd ei weddw, Sian. Mae'r ddwy ohonynt yn eistedd yn yr oriel y prynhawn yma.
A gaf i ddiolch yn fawr iawn i chi, Lesley a Sian, am ddod y prynhawn yma i gefnogi'r ddadl? Dwi'n gwybod fod hyn yn anodd iawn i chi, ond dwi am ddiolch i chi am eich dyfalbarhad hefyd gyda'r ymgyrch rŷch chi wedi bod yn ei redeg er cof am eich gŵr ac am eich brawd. Mae Lesley wedi rhoi hwn i fi, sef calon fach, sydd wedi cael ei gwneud o ddefnydd o lounger yr oedd Mike yn hoff iawn o orwedd arno fe.
May I thank you, Lesley and Sian, for coming here this afternoon to support this debate? I know that this is very difficult for you, but I do want to thank you for your determination with the campaign that you have been running in memory of your husband and your brother. Lesley has given me this, a heart made from the material of a lounger that Mike loved to lie on.
I also spoke yesterday with Coral, the mother of the late April Jones, who has allowed me, along with Lesley and Sian, to use their statements in this debate today, along with other families across Wales and the wider UK who continue to advocate for change. As this matter is considered today, it's essential that the experiences of these families do not sit at the margins of this discussion, but actively shape how the law develops.
Helen's law is named after Helen McCourt, a 22-year-old young woman from Merseyside who was abducted, raped and murdered in 1988 while walking home from work. Despite being convicted of her murder, Helen's killer has never disclosed where her body was hidden. More than three decades later, Helen's remains have never been recovered. For Helen's mother, Marie McCourt, this has meant a lifetime of uncertainty and pain. No funeral, no grave and no place to grieve. She has described living in a permanent state of limbo, unable to lay her daughter to rest or achieve even the most basic sense of closure. It was this ongoing harm, not confined to the moment of the murder, but repeated every day, that the truth is withheld, that led Marie McCourt to campaign for change.
Helen's law was introduced to ensure that this deliberate silence is treated as a serious and relevant factor in parole decisions. While it does not impose an automatic ban on release, it makes clear that non-disclosure must weigh heavily against an offender. As a result of this change, several parole applications have already been refused, reflecting a growing recognition that justice does not end at conviction alone.
However, Helen's case also exposes a further injustice. While the law now recognises the harm caused by withholding information, it does not recognise the deliberate destruction, concealment or desecration of a body as a distinct offence, even though the impact on families is profound and lifelong. Helen's law part 2 seeks to address this gap, carrying forward her legacy by ensuring that what happens to a victim's body after death is recognised in law as a matter of dignity, accountability and humanity.
Ddoe hefyd, siaradais â Coral, mam y diweddar April Jones, sydd, ynghyd â Lesley a Sian, wedi caniatáu i mi ddefnyddio eu datganiadau yn y ddadl hon heddiw, ynghyd â theuluoedd eraill ledled Cymru a'r DU yn ehangach sy'n parhau i eirioli dros newid. Wrth ystyried y mater hwn heddiw, mae'n hanfodol nad yw profiadau'r teuluoedd hyn yn eistedd ar gyrion y drafodaeth hon, ond yn hytrach, yn rhan weithredol o siapio'r ffordd y mae'r gyfraith yn datblygu.
Enwyd cyfraith Helen ar ôl Helen McCourt, merch ifanc 22 oed o Lannau Mersi a gafodd ei herwgydio, ei threisio a'i llofruddio ym 1988 wrth iddi gerdded adref o'r gwaith. Er ei gael yn euog o'i llofruddiaeth, nid yw llofrudd Helen erioed wedi datgelu ble y cafodd ei chorff ei guddio. Dros dri degawd yn ddiweddarach, nid yw gweddillion Helen erioed wedi'u hadfer. I fam Helen, Marie McCourt, mae hyn wedi golygu oes o ansicrwydd a phoen. Dim angladd, dim bedd a dim lle i allu galaru. Mae hi wedi disgrifio byw mewn cyflwr parhaol o limbo, yn methu claddu ei merch na chael yr ymdeimlad mwyaf sylfaenol hyd yn oed o ddiweddglo. Y niwed parhaus, heb ei gyfyngu i foment y llofruddiaeth, ond wedi'i ailadrodd bob dydd na chaiff y gwir ei ddatgelu, a ysgogodd Marie McCourt i ymgyrchu dros newid.
Cyflwynwyd cyfraith Helen i sicrhau bod y distawrwydd bwriadol hwn yn cael ei drin fel ffactor difrifol a pherthnasol mewn penderfyniadau parôl. Er nad yw'n gosod gwaharddiad awtomatig ar ryddhau, mae'n gwneud yn glir fod rhaid i beidio â datgelu bwyso'n drwm yn erbyn troseddwr. O ganlyniad i'r newid hwn, mae sawl cais parôl eisoes wedi'i wrthod, sy'n adlewyrchu cydnabyddiaeth gynyddol nad pen draw cyfiawnder yw euogfarn yn unig.
Fodd bynnag, mae achos Helen hefyd yn datgelu anghyfiawnder pellach. Er bod y gyfraith bellach yn cydnabod y niwed a achosir drwy beidio â datgelu gwybodaeth, nid yw'n cydnabod dinistrio, cuddio neu halogi corff yn fwriadol fel trosedd ar wahân, er bod yr effaith ar deuluoedd yn ddwfn ac yn para am oes. Mae rhan 2 o gyfraith Helen yn ceisio mynd i'r afael â'r bwlch hwn, gan barhau ei gwaddol drwy sicrhau bod yr hyn sy'n digwydd i gorff dioddefwr ar ôl marwolaeth yn cael ei gydnabod yn y gyfraith fel mater o urddas, atebolrwydd a dyngarwch.
Shockingly, the UK remains among the very few jurisdictions in the world with no specific offence of corpse desecration. Prosecutors are forced to rely on outdated common law offences, such as preventing a burial or obstructing a coroner—laws that are inconsistently applied and poorly suited to modern homicide cases.
Advances in forensic science have changed criminal behaviour. As convictions without a body have become more common, perpetrators increasingly resort to extreme and calculated acts, such as burning, dissolving or dismembering remains, in the belief that they can evade justice. Yet these acts are rarely acknowledged in charges or sentences. Because the law doesn’t specifically criminalise desecration, there is currently no clear deterrent to prevent these acts. Helen’s law part 2 would close this gap.
If I can come to the victim statements from April Jones's mother and Lesley, Mike O'Leary's sister. This is from Coral Jones, the mother of April Jones from Machynlleth. April, we will all remember, was five years old when she was abducted and murdered in 2012. Her killer is serving a whole-life sentence, but for Coral, the sentence did not bring an end to her suffering. As she said, 'My little girl is still missing in the eyes of the law'. The funeral took place, but the coffin was almost empty. Inside were only a few small pieces of bone and some personal items that Coral placed there herself. There was no body to lay to rest, no real goodbye.
Coral has spoken about avoiding her daughter's grave, because she knows April is not truly there. Instead, she has created a garden at home, a place where she can feel close to her child, because the law cannot give her that peace. She lives every day with the knowledge of what was done to her daughter's body after death, knowledge that continues to haunt her. It shapes her grief and damages her health.
The offences that her daughter's killer was convicted of do not reflect the true horror of what he did. Coral conveyed to me last night that she supports the creation of a new offence of desecrating a body, because while her daughter's killer will never be released, others will be. Families should not be forced to live with this added cruelty, unrecognised and unnamed in law. Coral's words are simple and devastating: 'I still want to put April to rest properly'.
And now to the words of Lesley, as I said, who is sitting in the gallery. She first brought this issue to my office many months ago and has been a tireless advocate for her family and others. I'm grateful to her for allowing me to share her story today. Mike O'Leary, who I knew as a kind and colourful character, full of life, was murdered in a planned deliberate attack six years ago yesterday, as it happens. His killer lured him to a remote location, caused his death and took steps to conceal the body. As Lesley says, 'All we have at the grave is the 6 cm of Mike's lower intestine that was found at the murderer's property. There was no proper burial, no way to say goodbye and no closure.'
I've met Lesley on many occasions and she's spoken about how this continues to affect the family every day. They live with the severe trauma, anxiety and grief. Sleep is disrupted, daily life is overshadowed by memories of what happened, and the emotional burden is a constant. The mental health impact is profound and ongoing. But as the law does not recognise the deliberate destruction and desecration of a body, it leaves the suffering it causes invisible to the system. And Lesley also conveys the support of Helen's law part 2.
There's clear evidence that there is a gap in the law, so I urge everyone who is going to contribute to this debate today to bear that in mind—that we need to close that gap in the law to stop the suffering of so many families. For now, diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd.
Yn syfrdanol, mae'r DU yn parhau i fod ymhlith yr ychydig awdurdodaethau yn y byd heb unrhyw drosedd benodol mewn perthynas â halogi corff. Caiff erlynyddion eu gorfodi i ddibynnu ar droseddau cyfraith gyffredin sydd wedi dyddio, megis atal claddu neu rwystro crwner—deddfau sy'n cael eu cymhwyso'n anghyson ac sy'n anaddas i achosion llofruddiaeth modern.
Mae datblygiadau mewn gwyddoniaeth fforensig wedi newid ymddygiad troseddol. Wrth i euogfarnau heb gorff ddod yn fwy cyffredin, mae troseddwyr yn troi fwyfwy at weithredoedd eithafol a bwriadus, megis llosgi, toddi neu ddiaelodi gweddillion, yn y gred y gallant osgoi cyfiawnder. Ond anaml y cydnabyddir y gweithredoedd hyn mewn cyhuddiadau neu ddedfrydau. Oherwydd nad yw'r gyfraith yn troseddoli halogi'n benodol, ar hyn o bryd nid oes ataliad clir i atal y gweithredoedd hyn. Byddai cyfraith Helen, rhan 2, yn cau'r bwlch hwn.
Os caf ddod at ddatganiadau dioddefwyr gan fam April Jones a Lesley, chwaer Mike O'Leary. Daw hwn gan Coral Jones, mam April Jones o Fachynlleth. Bydd pawb ohonom yn cofio bod April yn bum mlwydd oed pan gafodd ei herwgydio a'i llofruddio yn 2012. Mae ei llofrudd yn bwrw dedfryd oes, ond i Coral, ni roddodd y ddedfryd ddiwedd ar ei dioddefaint. Fel y dywedodd, 'Mae fy merch fach yn dal ar goll yng ngolwg y gyfraith'. Cynhaliwyd yr angladd, ond roedd yr arch bron yn wag. Y tu mewn, nid oedd ond ychydig ddarnau bach o asgwrn a rhai eitemau personol a osodwyd yno gan Coral ei hun. Nid oedd corff i'w roi i orffwys, dim ffarwel go iawn.
Mae Coral wedi siarad am osgoi bedd ei merch, am ei bod hi'n gwybod nad yw April yno mewn gwirionedd. Yn hytrach, mae hi wedi creu gardd gartref, man lle gall deimlo'n agos at ei phlentyn, oherwydd ni all y gyfraith roi'r heddwch hwnnw iddi. Mae hi'n byw bob dydd gyda'r wybodaeth am yr hyn a wnaed i gorff ei merch ar ôl marwolaeth, gwybodaeth sy'n parhau i beri trallod iddi. Mae'n siapio ei galar ac yn niweidio ei hiechyd.
Nid yw'r troseddau y cafwyd llofrudd ei merch yn euog ohonynt yn adlewyrchu gwir arswyd yr hyn a wnaeth. Mynegodd Coral wrthyf neithiwr ei bod yn cefnogi creu trosedd newydd o halogi corff, oherwydd er na fydd llofrudd ei merch byth yn cael ei ryddhau, fe fydd eraill. Ni ddylid gorfodi teuluoedd i fyw gyda'r creulondeb ychwanegol hwn, heb ei gydnabod a heb ei enwi yn y gyfraith. Mae geiriau Coral yn syml ac yn ddinistriol: 'Rwy'n dal i fod eisiau rhoi April i orffwys yn iawn'.
A nawr at eiriau Lesley sydd, fel y dywedais, yn eistedd yn yr oriel. Daeth â'r mater hwn i fy swyddfa am y tro cyntaf fisoedd lawer yn ôl ac mae wedi bod yn eiriolwr diflino dros ei theulu ac eraill. Rwy'n ddiolchgar iddi am ganiatáu i mi rannu ei stori heddiw. Cafodd Mike O'Leary, yr oeddwn yn ei adnabod fel cymeriad caredig a lliwgar, llawn bywyd, ei lofruddio mewn ymosodiad bwriadol, chwe blynedd yn ôl i ddoe fel mae'n digwydd. Fe wnaeth ei lofrudd ei ddenu i leoliad anghysbell, achosi ei farwolaeth a mynd ati i guddio'r corff. Fel y dywed Lesley, 'Y cyfan sydd gennym yn y bedd yw'r 6 cm o goluddyn Mike a ganfuwyd yn eiddo'r llofrudd. Ni chafwyd claddedigaeth briodol, dim ffordd o ddweud ffarwel a dim diweddglo.'
Rwyf wedi cyfarfod â Lesley ar sawl achlysur ac mae hi wedi siarad ynglŷn â'r ffordd y mae hyn yn parhau i effeithio ar y teulu bob dydd. Maent yn byw gyda'r trawma difrifol, y gorbryder a'r galar. Amharir ar gwsg, mae'r atgof am yr hyn a ddigwyddodd yn gysgod dros fywyd bob dydd, ac mae'r baich emosiynol yn ddi-ildio. Mae'r effaith ar iechyd meddwl yn ddwfn ac yn barhaus. Ond gan nad yw'r gyfraith yn cydnabod dinistrio a halogi corff yn fwriadol, mae'n gadael y dioddefaint y mae'n ei achosi yn anweledig i'r system. Ac mae Lesley hefyd yn cyfleu cefnogaeth i gyfraith Helen rhan 2.
Ceir tystiolaeth glir fod bwlch yn y gyfraith, felly rwy'n annog pawb sy'n mynd i gyfrannu at y ddadl hon heddiw i gofio hynny—fod angen inni gau'r bwlch yn y gyfraith i atal dioddefaint cymaint o deuluoedd. Am y tro, diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Lywydd.
Thank you, Cefin, for bringing this debate to the Senedd today. We have a funny job, don't we, as Senedd Members, often advocating on behalf of our constituents, and sometimes we struggle to properly convey, I think, the emotion and the difficulty in some of the issues that we raise. But that speech was truly a highlight, I think, for me, of this Senedd term, and I think anybody that was in the Chamber will struggle to forget that speech, so thank you for bringing it to the Senedd today, and thank you for bringing this motion to the Senedd today. I want to place on record my support and my party's support for Helen's law and the calls that you've made for its further development.
At its heart, this issue is not only about criminal justice procedure, but, as Cefin said, about humanity, dignity and the enduring pain experienced by victims' families. Helen's law was introduced because the existing system failed to recognise a profound injustice: that offenders could withhold vital information about the whereabouts of a victim's remains, yet still be considered for parole, as though that silence carried no consequence. For families like Helen McCourt's, the refusal to disclose the location of a loved one's body is not a single act of cruelty confined to the past, it is a continuing harm. It denies families the most basic human need: the ability to grieve properly, to lay their loved one to rest and to find some measure of peace.
Now, the Prisoners (Disclosure of Information about Victims) Act 2020 was an important step forward. By requiring the parole board to consider non-disclosure, it sent a clear message that co-operation matters, and that justice doesn't end at conviction alone. However, as campaigners and families have consistently told us, that doesn't necessarily go far enough, and that's why calls for ‘Helen's Law Part 2: Stop the Desecration’ deserve serious consideration. The absence of a specific offence of desecrating a body and the lack of clear sentencing consequences for concealing remains, represent gaps in our justice framework, and those gaps leave families feeling that the law does not fully recognise the gravity of what has been done to their loved ones.
We only need to look to Northern Ireland to see that reform is possible. Through Charlotte's law, the concealment of remains is treated as a statutory aggravating factor. Parole authorities are required to consider non-disclosure and incentives are created to encourage co-operation. These measures demonstrate that the law can evolve in a way that is both practical and compassionate. And while many of these powers sit at a UK level, that does not absolve us as a Parliament here in Wales of responsibility to Wales as a clear voice in advocating for reforms that should reflect our values, values of dignity, fairness and respect for victims and their families.
So, by supporting this motion today, we're sending a message that silence shouldn't be rewarded, that cruelty shouldn't be ignored, and that victims' families deserve better from the justice system. I therefore urge the Welsh Government and the Senedd to work collaboratively with the UK Government to explore equivalent legislative reforms and to ensure that the pursuit of justice in Wales is one that places humanity and compassion at its core. Diolch yn fawr.
Diolch am ddod â'r ddadl hon i'r Senedd heddiw, Cefin. Mae gennym swydd ryfedd, onid oes, fel Aelodau'r Senedd, lle rydym yn aml yn eirioli ar ran ein hetholwyr, ac weithiau, credaf ein bod yn ei chael hi'n anodd cyfleu'r emosiwn a'r anawsterau mewn rhai o'r materion a godwn. Ond credaf fod yr araith honno'n un o uchafbwyntiau gwirioneddol tymor y Senedd hon, a chredaf y bydd unrhyw un a oedd yn y Siambr yn ei chael hi'n anodd anghofio'r araith honno, felly diolch am ddod â hi i'r Senedd heddiw, a diolch am ddod â'r cynnig hwn i'r Senedd heddiw. Hoffwn gofnodi fy nghefnogaeth a chefnogaeth fy mhlaid i gyfraith Helen a'ch galwadau i'w datblygu ymhellach.
Yn ei hanfod, mae'r mater hwn yn ymwneud nid yn unig â gweithdrefnau cyfiawnder troseddol, ond fel y dywedodd Cefin, â dyngarwch, urddas a'r boen barhaus a brofir gan deuluoedd dioddefwyr. Cyflwynwyd cyfraith Helen am nad oedd y system ar y pryd yn cydnabod anghyfiawnder dwfn: y gallai troseddwyr wrthod datgelu gwybodaeth hanfodol am leoliad gweddillion dioddefwr, a dal i gael eu hystyried ar gyfer parôl, fel pe na bai unrhyw oblygiadau i'r distawrwydd hwnnw. I deuluoedd fel teulu Helen McCourt, nid yw gwrthod datgelu lleoliad corff anwylyd yn un weithred o greulondeb sydd wedi'i chyfyngu i'r gorffennol, mae'n niwed parhaus. Mae'n amddifadu teuluoedd o'r angen dynol mwyaf sylfaenol: y gallu i alaru'n iawn, i roi eu hanwylyd i orffwys ac i ddod o hyd i ryw fesur o heddwch.
Nawr, roedd Deddf Carcharorion (Datgelu Gwybodaeth am Ddioddefwyr) 2020 yn gam pwysig ymlaen. Drwy ei gwneud yn ofynnol i'r bwrdd parôl ystyried peidio â datgelu, anfonodd neges glir fod cydweithredu yn bwysig, ac nad pen draw cyfiawnder yw euogfarn yn unig. Fodd bynnag, fel y mae ymgyrchwyr a theuluoedd wedi'i ddweud wrthym yn gyson, nid yw hynny o reidrwydd yn mynd yn ddigon pell, a dyna pam fod galwadau am 'Ddeddf Helen Rhan 2: Atal Halogi' yn haeddu ystyriaeth ddifrifol. Mae diffyg trosedd benodol o halogi corff a'r diffyg canlyniadau dedfrydu clir am guddio gweddillion yn fylchau yn ein fframwaith cyfiawnder, ac mae'r bylchau hynny'n gadael teuluoedd yn teimlo nad yw'r gyfraith yn llwyr gydnabod difrifoldeb yr hyn a wnaed i'w hanwyliaid.
Nid oes ond angen inni edrych ar Ogledd Iwerddon i weld bod diwygio’n bosib. Drwy gyfraith Charlotte, mae cuddio gweddillion yn cael ei drin fel ffactor gwaethygol statudol. Mae’n ofynnol i awdurdodau parôl ystyried peidio â datgelu, a chrëir cymhellion i annog cydweithrediad. Mae’r mesurau hyn yn dangos y gall y gyfraith esblygu mewn ffordd sy’n ymarferol ac yn dosturiol. Ac er bod llawer o’r pwerau hyn ar lefel y DU, nid yw hynny’n ein rhyddhau ni fel Senedd yma yng Nghymru o'n cyfrifoldeb i Gymru i fod yn llais clir wrth eirioli dros ddiwygiadau a ddylai adlewyrchu ein gwerthoedd, sef urddas, tegwch a pharch at ddioddefwyr a’u teuluoedd.
Felly, drwy gefnogi'r cynnig hwn heddiw, rydym yn anfon neges na ddylid gwobrwyo tawelwch, na ddylid anwybyddu creulondeb, a bod teuluoedd dioddefwyr yn haeddu gwell gan y system gyfiawnder. Felly, rwy'n annog Llywodraeth Cymru a'r Senedd i gydweithio â Llywodraeth y DU i archwilio diwygiadau deddfwriaethol cyfatebol ac i sicrhau bod yr ymdrech am gyfiawnder yng Nghymru yn un sydd â dyngarwch a thrugaredd yn sail iddi. Diolch yn fawr.
Thank you, Cefin, for bringing forward this Member debate on Helen's law, which I am pleased to support. I absolutely agree with Tom—Cefin, your opening speech was incredibly powerful. Thank you to Coral and Lesley for allowing you to read their statements, which really brings home the heartbreak and the suffering they will always have.
I must admit, when Cefin first approached me around this debate, I knew very little about this legislation, and the more I have read and learned about it, the more I passionately believe it is necessary to ensure justice in this area is strengthened. I pay tribute to Marie McCourt and so many others who've campaigned to ensure families are able to grieve and bury their loved ones. Out of unspeakable grief, they have ensured that meaningful change has been brought forward. It is right that non-disclosure of a victim's body is a mandatory factor when an offender is being assessed as to what risk he or she is to the public.
I would like to focus my contribution today on point 4 of the debate on Charlotte's law, which was introduced in Northern Ireland. It was brought forward to ensure convicted murderers who refused to disclose the location of their victim's remains stay in prison longer, and it would have an impact on consideration of any parole request. Whilst of course, as Tom has said, criminal law is a reserved matter, Charlotte's law does demonstrate what we could do here in Wales so that we are able to promote dignity and justice for victims and their families in our own constituencies.
The family of Charlotte Murray have supported the proposals in Northern Ireland, believing it shifts the focus towards the rights of a victim's family. Withholding information on the whereabouts of a victim's body by the offender is sickening and beyond cruel. A murderer should be held accountable with longer prison sentences, and it should have an impact on parole considerations. There are many who believe a killer should not be released from prison unless they disclose where their victim's body is. They are preventing a burial—somewhere where family members can go and grieve. This is not a political issue, and I'm sure this Chamber unites in wanting the Welsh Government to work with the UK Government to see what further legislative changes can be brought forward, and I hope the Counsel General, in her speech, will reaffirm her support to do just that.
'Helen's Law Part 2: Stop the Desecration' looks to introduce criminal offences, and I believe this reflects a family's continuing pain and grief that they must endure for the rest of their lives. So, thank you for the opportunity to contribute today on this very important issue, one that many of us, fortunately, have never had to consider, but we stand with the families, such as the McCourts, the Murrays, and Michael O'Leary's and April Jones's family here in Wales, and many others who sadly endure a life sentence, in calling for these two new criminal offences to be introduced. Diolch.
Diolch, Cefin, am gyflwyno'r ddadl Aelod hon ar gyfraith Helen, ac rwy'n falch o'i chefnogi. Rwy'n cytuno'n llwyr â Tom—Cefin, roedd eich araith agoriadol yn hynod bwerus. Diolch i Coral a Lesley am ganiatáu ichi ddarllen eu datganiadau, sy'n pwysleisio'r galar a'r dioddefaint y byddant yn ei brofi am byth.
Mae'n rhaid imi gyfaddef, pan ddaeth Cefin ataf gyntaf i drafod y ddadl hon, ychydig iawn a wyddwn am y ddeddfwriaeth hon, a pho fwyaf y darllenais ac y dysgais amdani, y mwyaf y credaf yn angerddol ei bod yn angenrheidiol i sicrhau bod cyfiawnder yn y maes hwn yn cael ei gryfhau. Rwy'n talu teyrnged i Marie McCourt a chynifer o rai eraill sydd wedi ymgyrchu i sicrhau bod teuluoedd yn gallu galaru a chladdu eu hanwyliaid. O alar annisgrifiadwy, maent wedi sicrhau bod newid ystyrlon wedi'i gyflwyno. Mae'n iawn fod peidio â datgelu manylion ynghylch corff dioddefwr yn ffactor gorfodol pan asesir risg troseddwr i'r cyhoedd.
Hoffwn ganolbwyntio fy nghyfraniad heddiw ar bwynt 4 o'r ddadl ar gyfraith Charlotte, a gyflwynwyd yng Ngogledd Iwerddon. Fe'i cyflwynwyd i sicrhau bod llofruddion a euogfarnwyd a oedd yn gwrthod datgelu lleoliad gweddillion eu dioddefwyr yn aros yn y carchar yn hirach, ac y byddai'n cael effaith ar ystyriaeth o unrhyw gais am barôl. Er bod cyfraith trosedd yn fater a gedwir yn ôl, fel y dywedodd Tom, mae cyfraith Charlotte yn dangos yr hyn y gallem ei wneud yma yng Nghymru er mwyn hyrwyddo urddas a chyfiawnder i ddioddefwyr a'u teuluoedd yn ein hetholaethau ein hunain.
Mae teulu Charlotte Murray wedi cefnogi'r cynigion yng Ngogledd Iwerddon am eu bod yn credu eu bod yn symud y ffocws tuag at hawliau teulu dioddefwr. Mae atal gwybodaeth am leoliad corff dioddefwr gan y troseddwr yn ffiaidd ac yn greulon dros ben. Dylid dwyn llofrudd i gyfrif drwy ddedfrydau carchar hirach, a dylai gael effaith ar ystyriaethau parôl. Mae llawer yn credu na ddylid rhyddhau llofrudd o'r carchar oni bai eu bod yn datgelu lleoliad corff eu dioddefwr. Maent yn atal claddedigaeth—rhywle lle gall aelodau'r teulu fynd i alaru. Nid yw hwn yn fater gwleidyddol, ac rwy'n siŵr fod y Siambr hon yn unedig yn eu hawydd i Lywodraeth Cymru weithio gyda Llywodraeth y DU i weld pa newidiadau deddfwriaethol pellach y gellir eu cyflwyno, ac rwy'n gobeithio y bydd y Cwnsler Cyffredinol, yn ei haraith, yn ailddatgan ei chefnogaeth i wneud hynny.
Nod 'Deddf Helen Rhan 2: Atal Halogi' yw cyflwyno troseddau, ac rwy'n credu bod hyn yn adlewyrchu'r boen a'r galar parhaus y mae'n rhaid i deulu ei ddioddef am weddill eu hoes. Felly, diolch am y cyfle i gyfrannu heddiw at y mater pwysig hwn, un nad yw llawer ohonom, diolch byth, erioed wedi gorfod ei ystyried, ond rydym yn sefyll gyda'r teuluoedd, fel teulu McCourt, teulu Murray, a theulu Michael O'Leary ac April Jones yma yng Nghymru, a llawer o rai eraill sy'n bwrw eu dedfryd oes eu hunain, gwaetha'r modd, wrth alw am gyflwyno'r ddwy drosedd newydd hyn. Diolch.
Dwi'n ddiolchgar iawn i Cefin am godi'r mater yma, a hefyd i Lesley ac i Sian. Mae'n neis gweld bod yna gefnogaeth drawsbleidiol ynglŷn â'r mater yma.
I'm very grateful to Cefin for raising this issue, and I'm also grateful to Lesley and Sian. It's nice to see that there is cross-party support on this issue.
'Dignity' is a word we use often in public life. We talk about the dignity of a safe home, of decent work, of compassionate healthcare. But I believe there is something even more fundamental than all of these: the dignity a person is owed in death, and the dignity every family deserves when laying their loved ones to rest. Justice must always place victims and families at its heart, yet our current system contains a cruel contradiction. Someone who commits a murder can go on to deepen that harm by destroying or concealing a body, denying a family the chance to bury their loved one. When remains are withheld or destroyed, families are denied the most basic human need: a place to mourn, to remember and to begin the incredibly painful journey towards some form of peace. This is not a single act of harm; as we've heard, this is an ongoing one, and we know this, sadly, all too well here in Wales.
I was living not too far away from Machynlleth when five-year-old April Jones was abducted and murdered. I recall the pink ribbons and the pink balloons that there were in Bryn y Gog in Machynlleth, which was incredibly moving to see and devastated the entire nation. Her family not only suffered unimaginable loss, but had the added cruelty of knowing that her remains were concealed and desecrated. Withholding a body is not passive, it is a deliberate act of control. It degrades the deceased and inflicts continuing suffering on those left behind. The UK Law Commission has stated plainly that the criminal law, as it stands, does not adequately deal with the desecration of a corpse. Internationally, many countries, we know, already treat the desecration of a body as a serious crime in its own right. We've heard about Northern Ireland. Germany's criminal code explicitly outlaws corpse desecration. And in the United States, many jurisdictions treat grave or body desecration as a serious crime, carrying substantial prison sentences. We shouldn't be comfortable lagging behind jurisdictions that recognised decades ago—which we're only now acknowledging—that destroying a body is not merely evidence tampering, but a profound violation of human dignity deserving its own criminal sanction.
To finish, I come back to that word 'dignity'—'urddas' yn Gymraeg. I support this motion and I'm urging the Welsh Government to act to make formal representations to the Law Commission, to learn from Northern Ireland's experience and to ensure that Welsh voices are clearly heard in the call for reform. We owe it to Coral and Lesley, we owe it to families who have shown extraordinary courage in the face of unimaginable pain. We owe it to the nation to ensure that Wales stands firmly on the side of justice, decency and the fundamental dignity that every person deserves in life and in death. Diolch yn fawr iawn.
Mae 'urddas' yn air yr ydym yn ei ddefnyddio'n aml mewn bywyd cyhoeddus. Rydym yn sôn am urddas cartref diogel, gwaith teilwng, gofal iechyd tosturiol. Ond credaf fod rhywbeth hyd yn oed yn fwy sylfaenol na'r rhain oll: yr urddas sy'n ddyledus i unigolyn ar ôl iddynt farw, a'r urddas y mae pob teulu'n ei haeddu wrth roi eu hanwyliaid i orffwys. Mae'n rhaid i ddioddefwyr a theuluoedd fod wrth wraidd cyfiawnder bob amser, ond mae croesosodiad creulon yn ein system bresennol. Gall rhywun sy'n llofruddio unigolyn barhau i ddyfnhau'r niwed hwnnw drwy ddinistrio neu guddio corff, gan amddifadu teulu o'r cyfle i gladdu eu hanwylyd. Pan gaiff gweddillion eu cuddio neu eu dinistrio, caiff teuluoedd eu hamddifadu o'r angen dynol mwyaf sylfaenol: lle i alaru, i gofio ac i ddechrau'r daith hynod boenus tuag at ryw fath o heddwch. Nid un weithred o niwed mohoni; fel y clywsom, mae'n un barhaus, ac yn anffodus, fe wyddom hyn yn rhy dda yma yng Nghymru.
Roeddwn yn byw nid nepell o Fachynlleth pan gafodd April Jones, merch bum mlwydd oed, ei herwgydio a'i llofruddio. Rwy'n cofio'r rhubanau pinc a'r balŵns pinc ym Mryn y Gog ym Machynlleth, a oedd yn hynod ingol i'w gweld ac a barodd ofid i'r genedl gyfan. Fe ddioddefodd ei theulu golled annirnadwy, ond bu'n rhaid iddynt ddioddef y creulondeb ychwanegol o wybod bod ei gweddillion wedi'u cuddio a'u halogi. Nid gweithred oddefol yw peidio â datgelu lleoliad corff, mae'n weithred fwriadol o reolaeth. Mae'n diraddio'r ymadawedig ac yn achosi dioddefaint parhaus i'r rhai sydd ar ôl. Mae Comisiwn y Gyfraith yn y DU wedi datgan yn blaen nad yw cyfraith trosedd, fel y mae, yn delio'n ddigonol â'r weithred o halogi corff. Yn rhyngwladol, mae llawer o wledydd, fel y gwyddom, eisoes yn trin halogi corff fel trosedd ddifrifol ynddi ei hun. Rydym wedi clywed am Ogledd Iwerddon. Mae cod troseddol yr Almaen yn gwneud halogi cyrff yn drosedd benodol. Ac yn yr Unol Daleithiau, mae llawer o awdurdodaethau'n trin halogi beddau neu gyrff fel trosedd ddifrifol, a all arwain at ddedfrydau carchar sylweddol. Ni ddylem deimlo'n gyfforddus ein bod ni ar ei hôl hi o gymharu ag awdurdodaethau a gydnabu ddegawdau yn ôl—a ninnau ond yn ei gydnabod nawr—nid yn unig fod dinistrio corff yn gyfystyr ag ymyrryd â thystiolaeth, ond ei bod yn weithred o drais difrifol yn erbyn urddas ddynol sy'n haeddu ei chosb droseddol ei hun.
I gloi, rwy'n dychwelyd at y gair 'urddas'. Rwy'n cefnogi'r cynnig hwn, ac rwy'n annog Llywodraeth Cymru i weithredu i gyflwyno sylwadau ffurfiol i Gomisiwn y Gyfraith, i ddysgu o brofiad Gogledd Iwerddon ac i sicrhau bod lleisiau Cymry’n cael eu clywed yn glir yn y galw am ddiwygio. Mae'n ddyletswydd arnom i Coral a Lesley, mae'n ddyletswydd arnom i deuluoedd sydd wedi dangos dewrder rhyfeddol yn wyneb poen annirnadwy. Mae'n ddyletswydd arnom i'r genedl i sicrhau bod Cymru'n sefyll yn gadarn o blaid cyfiawnder, parch a'r urddas sylfaenol y mae pob unigolyn, byw neu farw, yn ei haeddu. Diolch yn fawr iawn.
Thank you, Cefin Campbell, for bringing this debate today. Like everybody here, I want to recognise Marie McCourt for her sheer determination in pursuing the right to justice for all families who find themselves in need of justice in the name of their loved ones. It was, as has been mentioned, pursued in Northern Ireland, following the deaths of Charlotte Murray and Lisa Dorrian, who were murdered and no bodies have yet been found. Following the murder of Helen in 1988, Marie set about to change the law so that, when a prisoner has been convicted, as has been mentioned already today, of a 'no-body murder'—. I mean, what a term; that you have to even use it is just horrendous. They can come before a parole board before that law, and that disclosure of information wasn't accounted for beforehand—. So, having that now as a stand-alone offence in and of itself makes a difference to those who are left behind.
We know that no-body murders are on the increase. There were 54 homicide convictions in 2020, but there are now 73 since the records began in 2007-08. That's 73 families and friends of those individuals who have been left behind. They've been deprived and bereft of any opportunity to say goodbye, and those testimonies today summed that up. And they can't start any closure that could begin some healing. The right for families and prosecutors to have this recognised has been initiated by Helen's law. But we absolutely have to give the right to prosecutors and the families to take on board the significance of the desecration of an individual. And Dr Imogen Jones, associate professor at the University of Leeds, has said, and she's right, that a great many people share the sentiment that it is a serious wrong to behave with gross disrespect towards deceased bodies, and also that the English and Welsh criminal law is currently incapable of dealing with corpse desecration.
So, that's what's being called for, and that, exactly, is what I will support. We know there have been high-profile cases where the desecration of a corpse has been used to hide or destroy a body and to avoid any form of prosecution or admission of guilt. And there are two factors at play there. Part 2 of Helen's law deals specifically with this. There is a real danger that, as crime detection methods advance, so will the desecration of victims increase and the suffering of families be prolonged.
We know that, currently, two women every single week lose their lives as a consequence of violence against women. We know that the UK Government has described this as a national emergency. I think it's time now to put these two factors together and to legislate and recognise that desecration of a body or a corpse does indeed require a change in law. Murderers are using this as their final act of control. They're not only using that control over the individual who they have murdered and whose body they have desecrated, but it's the ultimate act of control over the families that they leave behind. By supporting this law, you can at least put in some element of control for those who are left behind to exercise over those perpetrators that have treated them and their loved ones so badly.
Diolch am gyflwyno'r ddadl hon heddiw, Cefin Campbell. Fel pob un ohonom yma, hoffwn dalu teyrnged i Marie McCourt am ei phenderfyniad wrth ymgyrchu dros yr hawl i gyfiawnder i bob teulu sydd angen cyfiawnder yn enw eu hanwyliaid. Fel y soniwyd, aethpwyd ar ei drywydd yng Ngogledd Iwerddon, yn dilyn marwolaethau Charlotte Murray a Lisa Dorrian, a gafodd eu llofruddio ac nid yw eu cyrff wedi'u darganfod eto. Yn dilyn llofruddiaeth Helen ym 1988, aeth Marie ati i newid y gyfraith i sicrhau, pan fydd carcharor wedi'i gael yn euog, fel y soniwyd eisoes heddiw, o 'lofruddiaeth heb gorff'—. Am derm; mae'r ffaith bod yn rhaid i chi hyd yn oed ei ddefnyddio yn erchyll. Cyn y gyfraith honno, gallent ddod gerbron bwrdd parôl, ac nid oedd datgelu'r wybodaeth yn rhywbeth a oedd wedi'i ystyried ymlaen llaw—. Felly, mae'r ffaith bod hynny bellach yn drosedd ynddi'i hun yn gwneud gwahaniaeth i'r rhai sydd ar ôl.
Gwyddom fod llofruddiaethau heb gorff ar gynnydd. Cafwyd 54 o euogfarnau llofruddiaeth yn 2020, ond mae 73 wedi bod bellach ers dechrau cadw cofnodion yn 2007-08. Dyna 73 o deuluoedd a ffrindiau i'r unigolion hynny sydd wedi'u gadael ar ôl. Maent wedi eu hamddifadu o unrhyw gyfle i ddweud ffarwel, ac roedd y tystiolaethau hynny heddiw yn amlygu hynny. Ac ni allant ddechrau cael diweddglo er mwyn dechrau cael rhywfaint o wellhad. Mae'r hawl i deuluoedd ac erlynyddion gael hyn wedi'i gydnabod wedi'i chyflwyno gan gyfraith Helen. Ond mae'n rhaid inni roi'r hawl i erlynyddion a'r teuluoedd ystyried arwyddocâd halogiad unigolyn. Ac mae Dr Imogen Jones, darlithydd cyswllt ym Mhrifysgol Leeds, wedi dweud, ac mae'n llygad ei lle, fod llawer iawn o bobl yn rhannu'r teimlad fod ymddwyn â diffyg parch difrifol tuag at gyrff marw yn gamwedd difrifol, a hefyd nad yw cyfraith trosedd Cymru a Lloegr yn gallu delio â'r weithred o halogi corff ar hyn o bryd.
Felly, dyna'r alwad, a dyna'n union yw'r hyn y byddaf yn ei gefnogi. Gwyddom y bu achosion proffil uchel lle cafodd cyrff eu halogi er mwyn cuddio neu ddinistrio gweddillion ac osgoi unrhyw fath o erlyniad neu gyfaddefiad o euogrwydd. Ac mae dau ffactor ar waith yno. Mae rhan 2 o gyfraith Helen yn delio'n benodol â hyn. Mae perygl gwirioneddol, wrth i ddulliau canfod troseddau ddatblygu, y bydd nifer yr achosion o halogi dioddefwyr yn cynyddu a dioddefaint teuluoedd yn cael ei ymestyn.
Gwyddom, ar hyn o bryd, fod dwy fenyw yr wythnos yn colli eu bywydau o ganlyniad i drais yn erbyn menywod. Gwyddom fod Llywodraeth y DU wedi ei alw'n argyfwng cenedlaethol. Rwy'n credu ei bod hi'n bryd rhoi'r ddau ffactor hyn at ei gilydd nawr a deddfu a chydnabod bod halogi corff yn galw am newid yn y gyfraith. Mae llofruddion yn defnyddio hyn fel eu gweithred olaf o reolaeth. Nid yn unig eu bod yn defnyddio rheolaeth dros yr unigolyn y maent wedi'u llofruddio ac y maent wedi halogi eu corff, dyma'r weithred eithaf o reolaeth dros y teuluoedd y maent yn eu gadael ar ôl. Drwy gefnogi'r gyfraith hon, gallwch o leiaf roi rhyw elfen o reolaeth i'r rhai sydd wedi eu gadael ar ôl i'w harfer dros droseddwyr sydd wedi eu trin nhw a'u hanwyliaid mor wael.
Cefin Campbell, on behalf of so many families, has made the case so powerfully and with great care and sensitivity. I just want to add a few points about why Helen's law part 2 matters morally and practically. I'll also begin close to home, in Carmarthenshire. We all remember the case of Michael O'Leary of Nantgaredig, to which Cefin and others have already referred. I mention Michael again here because his case captures a truth that families live with every day: the harm does not end with the death of an innocent victim; the deliberate destruction or concealment of a body is a further act of violence against the victim's dignity and against the loved ones left behind.
Mae Cefin Campbell, ar ran cynifer o deuluoedd, wedi dadlau'r achos yn bwerus a chyda chryn ofal a sensitifrwydd. Hoffwn ychwanegu ychydig o bwyntiau ynglŷn â pham fod rhan 2 o gyfraith Helen yn bwysig yn foesol ac yn ymarferol. Rwyf innau hefyd yn dechrau'n agos at adref, yn sir Gaerfyrddin. Mae pob un ohonom yn cofio achos Michael O'Leary o Nantgaredig, y mae Cefin ac eraill eisoes wedi cyfeirio ato. Rwy'n sôn am Michael eto yma gan fod ei achos yn amlygu gwirionedd y mae teuluoedd yn byw gydag ef bob dydd: nad yw'r niwed yn dod i ben gyda marwolaeth dioddefwr diniwed; fod cuddio neu ddinistrio corff yn fwriadol yn weithred bellach o drais yn erbyn urddas y dioddefwr ac yn erbyn yr anwyliaid a adawyd ar ôl.
Ac mae'n calonnau ni i gyd yn dal i waedu o gofio am Michael, a hefyd mae ein cydymdeimlad a chariad tuag at Sian a Lesley yn ddwys ac yn ddiddiwedd.
And all our hearts still bleed as we remember Michael, and our love and sympathy for Sian and Lesley are very sincere and have no end.
So, why do we need this law? Firstly, this is a distinct and horrible wrong, and the law should name it clearly. Murder is the ultimate crime, but in many cases what follows is a separate decision, a second phase, planned and purposeful, designed to frustrate justice and to deny a family the most basic human act—to lay their loved one to rest. When a law cannot properly describe that wrong, it fails to recognise part of what the family has endured.
Second, the current legal position is uneven in practice. On paper, there are offences that may be available—obstructing a coroner, preventing lawful and decent burial, perverting the course of justice, and a handful of narrow provisions. But in reality it looks like a patchwork, different routes used in different ways and sometimes not used at all. Families are left feeling the system has spoken about the death, but not fully acknowledged the added harm inflicted afterwards. A clear, modern offence would bring consistency, and it would allow courts to recognise plainly the extra cruelty involved.
Thirdly, this is about deterrence, changing the incentives. As forensic science improves, some offenders become more forensically aware and take further steps to obstruct an investigation. That post-death abuse is rarely accidental; it is purposeful behaviour done to reduce the risk of detection and conviction. The law should reverse that logic by making it unambiguous that these actions increase culpability and carry meaningful additional consequences. It's also about the integrity of evidence. The victim's body can be a source of truth, and attempts to destroy it are attempts to silence it. But at the heart of this is dignity and what we owe one another as human beings. Across cultures and faiths, the instinct is the same. The dead should be treated with respect and the living should be able to grieve with some measure of peace. When a body is hidden or destroyed, families are robbed of the rituals that help them survive loss. Seeing a loved one, saying goodbye, laying them to rest: that absence does not simply fade with time; it can become an open wound, because the final act of care and farewell has been taken from them.
We should be honest, as Joyce Watson has said, about the power dynamic here, because denying a body can be a way for an offender to retain control, sometimes for decades, by deciding whether a family ever gets closure and whether they can stop imagining the worst. So, supporting Helen's law part 2 means ensuring the law matches the moral reality that families have lived with for too long, that what happens to a body after death matters, that it causes profound additional harm, and that it should be recognised and punished consistently. I urge the Welsh Government to use its voice clearly and persistently with the UK Government to bring forward legislation that closes this gap. If we can agree on anything in this Chamber, it should be this: in a civilised society, the dead and the departed still matter, and families deserve better than unanswered questions.
Felly, pam fod angen y gyfraith hon? Yn gyntaf, mae hwn yn gamwedd penodol ac ofnadwy, a dylai'r gyfraith ei enwi'n glir. Llofruddiaeth yw'r drosedd eithaf, ond mewn llawer o achosion, mae'r hyn sy'n dilyn yn benderfyniad ar wahân, yn ail gam, wedi'i gynllunio'n fwriadol, gyda'r nod o rwystro cyfiawnder ac i amddifadu teulu o'r weithred ddynol fwyaf sylfaenol—claddu eu hanwylyd. Pan na all cyfraith ddisgrifio'r camwedd hwnnw'n iawn, nid yw'n cydnabod rhan o'r hyn y mae'r teulu wedi'i ddioddef.
Yn ail, mae'r safbwynt cyfreithiol presennol yn anwastad yn ymarferol. Ar bapur, mae yna droseddau a allai fod yn ar gael—rhwystro crwner, atal claddedigaeth gyfreithlon a gweddus, gwyrdroi cwrs cyfiawnder, a llond llaw o ddarpariaethau cul. Ond mewn gwirionedd, mae'n edrych fel clytwaith, gwahanol lwybrau'n cael eu defnyddio mewn gwahanol ffyrdd ac weithiau heb eu defnyddio o gwbl. Caiff teuluoedd eu gadael i deimlo bod y system wedi siarad am y farwolaeth, ond heb gydnabod yn llawn y niwed ychwanegol a achosir wedyn. Byddai trosedd glir a modern yn sicrhau cysondeb, a byddai'n caniatáu i lysoedd gydnabod y creulondeb ychwanegol yn glir.
Yn drydydd, mae a wnelo hyn ag ataliaeth, newid y cymhellion. Wrth i wyddoniaeth fforensig wella, mae rhai troseddwyr yn dod yn fwy ymwybodol yn fforensig ac yn cymryd camau pellach i rwystro ymchwiliad. Anaml y mae cam-drin corff ar ôl marwolaeth yn digwydd yn ddamweiniol; mae'n gam pwrpasol a gymerir i leihau'r risg o gael eu dal a'u canfod yn euog. Dylai'r gyfraith wrthdroi'r rhesymeg honno drwy ei gwneud yn ddiamwys fod y gweithredoedd hyn yn cynyddu euogrwydd ac yn dwyn canlyniadau ychwanegol ystyrlon yn eu sgil. Mae a wnelo hefyd ag uniondeb tystiolaeth. Gall corff y dioddefwr fod yn ffynhonnell o wirionedd, ac mae ymdrechion i'w ddinistrio yn ymdrechion i dawelu'r gwirionedd hwnnw. Ond wrth wraidd hyn y mae urddas a'r hyn sydd arnom i'n gilydd fel bodau dynol. Ar draws diwylliannau a chrefyddau, mae'r reddf yr un peth. Dylid trin y meirw â pharch, a dylai'r byw allu galaru gyda rhyw fesur o heddwch. Pan gaiff corff ei guddio neu ei ddinistrio, caiff teuluoedd eu hamddifadu o'r defodau sy'n eu helpu i oroesi colled. Gweld anwylyd, ffarwelio, eu rhoi i orffwys: nid yw'r absenoldeb hwnnw'n pylu gydag amser; gall ddod yn glwyf agored, gan fod y weithred olaf o ofal a ffarwelio wedi'i dwyn oddi arnynt.
Dylem fod yn onest, fel y dywedodd Joyce Watson, am ddynameg y pŵer yma, gan y gall amddifadu anwyliaid o gorff fod yn ffordd i droseddwr gadw rheolaeth, weithiau am ddegawdau, drwy benderfynu a yw teulu byth yn mynd i gael diweddglo a gallu rhoi'r gorau i ddychmygu'r gwaethaf. Felly, mae cefnogi cyfraith Helen rhan 2 yn golygu sicrhau bod y gyfraith yn cyd-fynd â'r realiti foesol y mae teuluoedd wedi byw gyda hi ers gormod o amser, fod yr hyn sy'n digwydd i gorff ar ôl marwolaeth yn bwysig, ei fod yn achosi niwed ychwanegol dwys, ac y dylid ei gydnabod a'i gosbi'n gyson. Rwy'n annog Llywodraeth Cymru i ddefnyddio ei llais yn glir ac yn barhaus gyda Llywodraeth y DU i gyflwyno deddfwriaeth sy'n cau'r bwlch hwn. Os gallwn gytuno ar unrhyw beth yn y Siambr hon, dylem allu cytuno ar hyn: mewn cymdeithas wâr, mae'r meirw a'r ymadawedig yn dal i fod yn bwysig, ac mae teuluoedd yn haeddu gwell na chwestiynau heb eu hateb.
A galwaf ar y Cwnsler Cyffredinol a'r Gweinidog Cyflawni, Julie James.
And I call on the Counsel General and Minister for Delivery, Julie James.
Diolch, Dirprwy Lywydd, and thank you very much, Members of the Senedd, for the opportunity to speak in this very important debate today, which has been brought forward by Cefin Campbell. Cefin has raised awareness of this serious issue and supported his constituents who are dedicated to securing change, and I want to sincerely pay tribute to everyone involved in bringing forward this very difficult topic for consideration today, because I fully understand how upsetting this subject matter is to air in public.
And, Dirprwy Lywydd, I'd particularly like to commend the families for their determination in this heart-breaking matter. I had the real privilege of meeting Mrs Lesley Rees last October, when Cefin introduced her to me. Mrs Rees explained the devastating impact arising from the murder of her brother, whose body has never been found. This, of course, has created continual and lasting trauma for all of Michael's family. As we've heard, Mrs Rees travelled to London to meet with the victims Minister, Alex Davies-Jones MP, and explain the need for a review of laws relating to murder. As Cefin said, Helen's law part 1 was prompted by the case of Helen McCourt, whose killer never disclosed where he hid her body. Helen's law part 1 is already in place under the provisions of the Prisoners (Disclosure of Information About Victims) Act 2020. This Act requires the parole board to consider a prisoner's failure to disclose information about their victim when making public protection decisions. It seeks to address the severe, ongoing distress experienced by families when their loved ones' bodies are not recovered, and the sentencing framework recognises a range of aggravating factors that can increase the seriousness of an offence and the minimum term that must be served.
As everyone who has spoken today has pointed out, there's no separate criminal offence that relates to the desecration or non-disclosure of a murdered victim's body. The campaign to bring forward a Helen's law part 2 aims to correct this position, and I understand that the victims Minister, Alex Davies-Jones MP, was very supportive when she met Mrs Rees. The Minister confirms there is to be a review of law in this area led by the Law Commission, and victims' families will be involved throughout the process, including before it goes to consultation, because the Welsh Government believes that it is vital that the voices of victims' families remain central to any forthcoming proposals to change the law. For too long, these families have felt that the justice system recognises the crime, but not the continuing cruelty inflicted through silence and concealment. But, Dirprwy Lywydd, this work has not yet commenced.
The Law Commission has identified many gaps in criminal law that require reform, and these include some of the most abhorrent practices that murderers may commit against their victims, as well as the non-disclosure of a victim's body. So, I would urge all those who have an interest in these matters to engage with the Law Commission when they take forward their consultation on these proposals. As Lesley Griffiths said, we also note that a consultation on this issue concluded in Northern Ireland in 2024, but as yet no legislation has been introduced into the Northern Ireland Assembly. We are, as the Welsh Government, however, supportive of the aims of the consultation and we are keeping a close eye on developments there too. However, there are limitations on the ability of the Welsh Government to influence this work and, indeed, any emerging law, because criminal law is a reserved function of the UK Government. But, Dirprwy Lywydd, that does not in any way limit our moral responsibility to stand with victims' families, to advocate for change and to express clearly that the current gap in the law is unacceptable. Because, Members, this debate is not about politics; it's about compassion and it is about fairness. It is about ensuring that the justice system recognises not just the crime but also the lasting trauma caused to families unable to lay their loved ones to rest.
So, today, we add our voice to those of the many families who have tirelessly campaigned for change, and I'm sure that Members of the Senedd will want to join me in demonstrating their commitment to supporting the families of these victims of such heinous crimes. So, Dirprwy Lywydd, should this motion pass, and I confidently expect it will, I will be very pleased indeed to write to Alex Davies-Jones MP to ensure that she is fully aware of the Senedd's unanimous support. Diolch.
Diolch, Ddirprwy Lywydd, a diolch yn fawr i chi, Aelodau'r Senedd, am y cyfle i siarad yn y ddadl bwysig hon heddiw, a gyflwynwyd gan Cefin Campbell. Mae Cefin wedi codi ymwybyddiaeth o'r mater difrifol hwn ac wedi cefnogi ei etholwyr sy'n ymroddedig i sicrhau newid, a hoffwn dalu teyrnged yn ddiffuant i bawb a fu'n rhan o'r broses o gyflwyno'r pwnc anodd hwn i'w ystyried heddiw, gan fy mod yn deall yn iawn pa mor anodd yw gwyntyllu'r pwnc hwn yn gyhoeddus.
A Ddirprwy Lywydd, hoffwn ganmol yn arbennig y teuluoedd am eu penderfyniad yn y mater torcalonnus hwn. Cefais y fraint wirioneddol o gyfarfod â Mrs Lesley Rees fis Hydref diwethaf, pan gyflwynodd Cefin hi i mi. Esboniodd Mrs Rees yr effaith ddinistriol a gafodd llofruddiaeth ei brawd, nad yw ei gorff erioed wedi'i ddarganfod. Mae hyn, wrth gwrs, wedi creu trawma cyson a pharhaol i deulu cyfan Michael. Fel y clywsom, teithiodd Mrs Rees i Lundain i gyfarfod â'r Gweinidog dioddefwyr, Alex Davies-Jones AS, ac egluro'r angen i adolygu'r cyfreithiau sy'n ymwneud â llofruddiaeth. Fel y dywedodd Cefin, ysgogwyd cyfraith Helen rhan 1 gan achos Helen McCourt, na ddatgelodd ei llofrudd erioed ble y cuddiodd ei chorff. Mae cyfraith Helen rhan 1 eisoes ar waith o dan ddarpariaethau Deddf Carcharorion (Datgelu Gwybodaeth am Ddioddefwyr) 2020. Mae'r Ddeddf hon yn ei gwneud yn ofynnol i'r bwrdd parôl ystyried methiant carcharorion i ddatgelu gwybodaeth am eu dioddefwr wrth wneud penderfyniadau ynghylch diogelu'r cyhoedd. Ei nod yw mynd i'r afael â'r gofid difrifol a pharhaus a brofir gan deuluoedd pan na chaiff cyrff eu hanwyliaid eu canfod, ac mae'r fframwaith dedfrydu'n cydnabod ystod o ffactorau gwaethygol a all gynyddu difrifoldeb trosedd a'r ddedfryd fyrraf sy'n rhaid ei bwrw.
Fel y mae pawb sydd wedi siarad heddiw wedi nodi, ni cheir trosedd ar wahân yn gysylltiedig â halogi neu beidio â datgelu corff dioddefwr a lofruddiwyd. Nod yr ymgyrch i gyflwyno cyfraith Helen rhan 2 yw unioni hyn, ac rwy'n deall bod y Gweinidog dioddefwyr, Alex Davies-Jones AS, yn gefnogol iawn pan gyfarfu â Mrs Rees. Mae'r Gweinidog yn cadarnhau y bydd adolygiad o'r gyfraith yn y maes yn cael ei gynnal o dan arweiniad Comisiwn y Gyfraith, ac y bydd teuluoedd dioddefwyr yn rhan o'r broses drwyddi draw, gan gynnwys cyn iddi ddod yn destun ymgynghoriad, gan fod Llywodraeth Cymru o'r farn ei bod yn hanfodol fod lleisiau teuluoedd dioddefwyr yn parhau i fod yn rhan ganolog o unrhyw gynigion sydd ar ffordd i newid y gyfraith. Ers gormod o amser, mae'r teuluoedd hyn wedi teimlo bod y system gyfiawnder yn cydnabod y drosedd, ond nid y creulondeb parhaus a achosir drwy dawelwch a chuddio. Ond Ddirprwy Lywydd, nid yw'r gwaith hwn wedi dechrau eto.
Mae Comisiwn y Gyfraith wedi nodi llawer o fylchau y mae angen eu diwygio mewn cyfraith trosedd, ac mae'r rhain yn cynnwys rhai o'r arferion mwyaf ffiaidd y gall llofruddion eu cyflawni yn erbyn eu dioddefwyr, yn ogystal â pheidio â datgelu corff dioddefwr. Felly, rwy'n annog pawb sydd â diddordeb yn y materion hyn i ymgysylltu â Chomisiwn y Gyfraith pan fyddant yn bwrw ymlaen â'u hymgynghoriad ar y cynigion hyn. Fel y dywedodd Lesley Griffiths, rydym hefyd yn nodi bod ymgynghoriad ar y mater wedi'i gwblhau yng Ngogledd Iwerddon yn 2024, ond hyd yn hyn, nid oes unrhyw ddeddfwriaeth wedi'i chyflwyno i Gynulliad Gogledd Iwerddon. Fodd bynnag, rydym ni fel Llywodraeth Cymru'n cefnogi amcanion yr ymgynghoriad ac rydym yn cadw llygad ar ddatblygiadau yno hefyd. Fodd bynnag, mae cyfyngiadau ar allu Llywodraeth Cymru i ddylanwadu ar y gwaith hwn, ac yn wir, ar unrhyw gyfraith newydd, gan fod cyfraith trosedd yn swyddogaeth a gedwir yn ôl gan Lywodraeth y DU. Ond Ddirprwy Lywydd, nid yw hynny mewn unrhyw ffordd yn lleihau ein cyfrifoldeb moesol i sefyll gyda theuluoedd dioddefwyr, i eirioli dros newid ac i fynegi'n glir fod y bwlch presennol yn y gyfraith yn annerbyniol. Oherwydd Aelodau, nid oes a wnelo'r ddadl hon â gwleidyddiaeth; mae a wnelo â thosturi ac mae a wnelo â thegwch. Mae a wnelo â sicrhau bod y system gyfiawnder yn cydnabod nid yn unig y drosedd ond hefyd y trawma parhaol a achosir i deuluoedd na chânt gladdu eu hanwyliaid.
Felly, heddiw, rydym yn ychwanegu ein llais at leisiau'r teuluoedd niferus sydd wedi ymgyrchu'n ddiflino o blaid newid, ac rwy'n siŵr y bydd Aelodau'r Senedd eisiau ymuno â mi i ddangos eu hymrwymiad i gefnogi teuluoedd dioddefwyr y troseddau erchyll hyn. Felly, Ddirprwy Lywydd, os derbynnir y cynnig hwn, ac rwy'n hyderus y gwnaiff, byddaf yn falch iawn o ysgrifennu at Alex Davies-Jones AS i sicrhau ei bod yn gwbl ymwybodol o gefnogaeth unfrydol y Senedd. Diolch.
Galwaf nawr ar Cefin Campbell i ymateb i'r ddadl.
I now call on Cefin Campbell to reply to the debate.
Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd. A gaf i ddiolch i bawb sydd wedi cyfrannu y prynhawn yma mewn ffordd mor bwerus, a dweud y gwir, mewn dadl sydd wedi bod yn anodd i ni i gyd?
Thank you very much, Dirprwy Lywydd. May I thank everyone who has contributed this afternoon in such a powerful way in a debate that has been difficult for us all?
Thank you all for your powerful contributions, each and every one of you, in what has been a difficult debate, but one that has been so important as well. And it shows the strength of this place when we come together with one voice, when we share that moral responsibility together, irrespective of party allegiances, because there are some things even more important than that, and that is support for victims and the support for the principle of Helen's law part 2.
Now, many of you in your contributions have alluded to the fact that other jurisdictions across the world, including Canada, Australia, New Zealand, parts of the United States, already have specific offences covering the desecration of a body. And we've heard Lesley Griffiths talk about Charlotte's law in Northern Ireland as well. Now, I understand that the Law Commission has announced that it will carry out research into this area, but it seems to me that it's going to be late this year or the beginning of next year, which means another 12 months of waiting for these families. So, I'm really glad to hear, Cabinet Secretary, that you are willing to write on behalf of the Senedd, if we pass this motion today, to show our unified support for this law.
Because, in closing, Deputy Presiding Officer, what we've discussed today is not really about abstract law or policy; it's the daily reality for parents, siblings and loved ones, who wake each morning knowing that the person they love is still missing, not because the truth is unknown but because it's been deliberately withheld. Families describe this as a pain that never ends, and we've heard words being used by the contributors today about open wounds, suffering, dignity after death, humanity, closure. That's the pain that never ends, and denying them the truth is not an act of silence; it's an ongoing harm that prevents them from laying their loved ones to rest. So, Helen's law part 2 presents a real opportunity to close a long-standing gap in the law. It would ensure that the deliberate desecration of a body is properly recognised as a criminal offence. The Law Commission is due to review this area, but families cannot wait. By supporting this motion in the Senedd today, we can send a clear message that there is political will for reform and demonstrate the urgency and importance of this law to Westminster.
And I'm finishing on this point. On behalf of the families of April Jones, Mike O'Leary, Helen McCourt and many others, I urge colleagues across all parties to use their voice to ensure that legislation is prioritised and brought forward without delay. This is a chance to act collectively to give families the justice and the peace they deserve. Diolch.
Diolch i chi i gyd am eich cyfraniadau pwerus, bob un ohonoch, yn yr hyn sydd wedi bod yn ddadl anodd, ond un sydd wedi bod mor bwysig hefyd. Ac mae'n dangos cryfder y lle hwn pan ddown ynghyd ag un llais, pan fyddwn yn rhannu'r cyfrifoldeb moesol hwnnw gyda'n gilydd, ni waeth beth fo'n teyrngarwch pleidiol, gan fod rhai pethau hyd yn oed yn bwysicach na hynny, ac yn eu plith mae cymorth i ddioddefwyr a'r gefnogaeth i egwyddor cyfraith Helen rhan 2.
Nawr, mae llawer ohonoch wedi cyfeirio yn eich cyfraniadau at y ffaith bod gan awdurdodaethau eraill ledled y byd, gan gynnwys Canada, Awstralia, Seland Newydd, rhannau o'r Unol Daleithiau, droseddau penodol eisoes yn ymwneud â halogi cyrff. Ac rydym wedi clywed Lesley Griffiths yn sôn am gyfraith Charlotte yng Ngogledd Iwerddon. Nawr, rwy'n deall bod Comisiwn y Gyfraith wedi cyhoeddi y bydd yn cynnal gwaith ymchwil ar y maes hwn, ond ymddengys i mi na fydd hynny'n digwydd tan yn hwyr eleni neu ddechrau'r flwyddyn nesaf, sy'n golygu 12 mis arall o aros i'r teuluoedd hyn. Felly, rwy'n falch iawn o glywed, Ysgrifennydd y Cabinet, eich bod yn fodlon ysgrifennu ar ran y Senedd, os derbynnir y cynnig hwn heddiw, i ddangos ein cefnogaeth unedig i'r gyfraith hon.
Oherwydd, i gloi, Ddirprwy Lywydd, nid mater o gyfraith a pholisi haniaethol yw'r hyn a drafodwyd gennym heddiw mewn gwirionedd; dyma'r realiti dyddiol i rieni, brodyr a chwiorydd ac anwyliaid, sy'n deffro bob bore gan wybod bod yr unigolyn y maent yn eu caru ar goll o hyd, nid am nad yw'r gwir yn hysbys, ond am ei fod wedi'i gadw'n ôl yn fwriadol. Mae teuluoedd yn disgrifio hyn fel poen nad yw byth yn dod i ben, ac rydym wedi clywed geiriau'n cael eu defnyddio gan y cyfranwyr heddiw am glwyfau agored, dioddefaint, urddas ar ôl marwolaeth, dyngarwch, diweddglo. Dyna'r boen nad yw byth yn dod i ben, ac nid yw eu hamddifadu o'r gwir yn weithred o dawelwch; mae'n niwed parhaus sy'n eu hatal rhag rhoi eu hanwyliaid i orffwys. Felly, mae cyfraith Helen rhan 2 yn rhoi cyfle gwirioneddol i gau bwlch hirsefydlog yn y gyfraith. Byddai'n sicrhau bod y weithred o halogi corff yn fwriadol yn cael ei chydnabod yn briodol fel trosedd. Mae Comisiwn y Gyfraith i fod i adolygu'r maes, ond ni all teuluoedd aros. Drwy gefnogi'r cynnig hwn yn y Senedd heddiw, gallwn anfon neges glir fod yna ewyllys gwleidyddol i ddiwygio a dangos y brys am y gyfraith hon a'i phwysigrwydd i San Steffan.
Ac rwyf am gloi ar y pwynt hwn. Ar ran teuluoedd April Jones, Mike O'Leary, Helen McCourt a llawer o rai eraill, rwy'n annog cyd-Aelodau ar draws pob plaid i ddefnyddio eu llais i sicrhau bod deddfwriaeth yn cael ei blaenoriaethu a'i chyflwyno heb oedi. Dyma gyfle i weithredu ar y cyd i roi'r cyfiawnder a'r heddwch y maent yn eu haeddu i deuluoedd. Diolch.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
The proposal is to agree the motion. Does any Member object? No. The motion is therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Detholwyd y gwelliannau canlynol: gwelliant 1 yn enw Heledd Fychan, a gwelliant 2 yn enw Jane Hutt. Os derbynnir gwelliant 1, caiff gwelliant 2 ei ddad-dethol.
The following amendments have been selected: amendment 1 in the name of Heledd Fychan, and amendment 2 in the name of Jane Hutt. If amendment 1 is agreed, amendment 2 will be deselected.
Eitem 6 heddiw yw dadl y Ceidwadwyr Cymreig ar gysylltedd trafnidiaeth. Galwaf ar Sam Rowlands i wneud y cynnig.
Item 6 is the Welsh Conservatives' debate on transport connectivity. I call on Sam Rowlands to move the motion.
Cynnig NDM9121 Paul Davies
Cynnig bod y Senedd:
1. Yn cydnabod pwysigrwydd cysylltedd trafnidiaeth da i ffyniant economaidd Cymru.
2. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i:
a) adfer y terfyn cyflymder diofyn i 30mya;
b) adeiladu ffordd liniaru'r M4;
c) uwchraddio'r A55;
d) gwneud yr A40 yn ffordd ddeuol;
e) darparu trydedd bont dros y Fenai; ac
f) dadrewi pob prosiect ffyrdd.
Motion NDM9121 Paul Davies
To propose that the Senedd:
1. Recognises the importance of good transport connectivity to the economic prosperity of Wales.
2. Calls on the Welsh Government to:
a) restore the default speed limit to 30mph;
b) build an M4 relief road;
c) upgrade the A55;
d) dual the A40;
e) deliver a third Menai crossing; and
f) unfreeze all road projects.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Thank you, Deputy Presiding Officer. I move the motion before us today in the name of Paul Davies. Good transport connectivity is not a luxury, but a foundation of economic prosperity. It underpins our ability to attract investment, support businesses, create jobs and connect people to opportunity. Yet, under Labour for 27 years, propped up by Plaid Cymru, Wales has been systematically and literally slowed down.
Across Wales, motorists, businesses and communities are paying the price for a Welsh Labour Government that has adopted an increasingly anti-motorist and anti-infrastructure agenda. We've seen the default 20 mph speed limits imposed against huge public opposition, and the largest petition that this Senedd has ever seen; the vital M4 relief road scrapped after £150 million of taxpayers' money had already been spent; road projects frozen; infrastructure left to crumble. And the result: Wales has the lowest wages in Britain, lagging productivity, and road networks that are no longer fit for a modern economy. That is why this motion before us today, Deputy Presiding Officer, is so important.
To understand the current state of transport connectivity in Wales, we must look beyond the potholes and the timetables. We must look at the underlying economic philosophy, or lack thereof, in the Labour and Plaid Cymru ranks, because infrastructure is not merely a budgetary line item; it's a fundamental expression of a Government's social contract with its citizens. It's the physical manifestation of the state's duty to provide the conditions for flourishment. Currently, that contract has been rewritten in a way that risks economic damage here in Wales. The truth is, capital is mobile; it goes where the friction is lowest. By creating a high-friction transport environment, Wales is signalling that it values ideological purity over market integration.
We all know, and we talk about, the brain drain that we see here in Wales, and we see it amongst our most ambitious workers, who move away to where movement is still treated as a virtue. A Government that cannot move its people is a Government that cannot progress its economy. We need to move away from a philosophy of restriction and return to a philosophy of enabling. The fact is, unemployment has risen every month since Labour has come into power. Labour has always left office with unemployment higher than when they came into office, and unfortunately, if you think Labour are bad, Plaid Cymru are even worse.
We know that the right and compassionate thing to do is to create an environment and have an infrastructure that enables people to get on, to access great jobs, and to remove the unnecessary friction to investment. It's time to stop treating growth as a dirty word and start treating transport as the enabler it has been in the modern age. And the thing that really encapsulates this economic philosophy that Labour and Plaid Cymru tried to adopt, this anti-economic growth philosophy, was the decision to scrap the M4 relief road. Six years ago, Labour scrapped this project despite overwhelming evidence that its economic benefits would outweigh the costs by 2:1. The M4 around Newport remains one of the most congested stretches of motorway in the UK, ranked amongst the worst in Europe. Hauliers, commuters and businesses are stuck in daily gridlock, while Labour and Plaid voted down a Conservative motion, just last year, calling for this vital project to be delivered. That is not leadership; it's economic negligence.
We also called for upgrades to the A55, the backbone of north Wales. Chronic congestion and underinvestment are holding back tourism, trade and growth across the region. A modern economy cannot rely on a road network that has been allowed to stagnate for decades. Similarly, the case for dualling the A40 in Pembrokeshire has been clear since the 1950s. A single-carriageway arterial route has held back economic development and increased risks for road users. Investment here would unlock growth, boost tourism, and finally give Pembrokeshire the infrastructure it deserves.
Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n gwneud y cynnig sydd o'n blaenau heddiw yn enw Paul Davies. Nid moethusrwydd yw cysylltedd trafnidiaeth da, ond sylfaen i ffyniant economaidd. Mae'n sail i'n gallu i ddenu buddsoddiad, cefnogi busnesau, creu swyddi a chysylltu pobl â chyfleoedd. Eto, o dan Lafur ers 27 mlynedd, wedi'i chynnal gan Blaid Cymru, mae Cymru wedi cael ei harafu'n systematig ac yn llythrennol.
Ledled Cymru, mae modurwyr, busnesau a chymunedau'n talu'r pris am Lywodraeth Lafur Cymru sydd wedi mabwysiadu agenda fwyfwy gwrth-fodurwr a gwrth-seilwaith. Rydym wedi gweld y terfynau cyflymder 20 mya diofyn wedi'u gosod yn erbyn gwrthwynebiad cyhoeddus enfawr, a'r ddeiseb fwyaf y mae'r Senedd hon wedi'i gweld erioed; ffordd liniaru allweddol yr M4 wedi'i diddymu ar ôl i £150 miliwn o arian trethdalwyr gael ei wario eisoes; prosiectau ffyrdd wedi'u rhewi; seilwaith wedi'i adael i chwalu. A'r canlyniad: Cymru sydd â'r cyflogau isaf ym Mhrydain, cynhyrchiant araf, a rhwydweithiau ffyrdd nad ydynt yn addas mwyach i economi fodern. Dyna pam y mae'r cynnig sydd o'n blaenau heddiw mor bwysig, Ddirprwy Lywydd.
Er mwyn deall y sefyllfa bresennol o ran cysylltedd trafnidiaeth yng Nghymru, rhaid inni edrych y tu hwnt i'r tyllau yn y ffyrdd a'r amserlenni. Rhaid inni edrych ar yr athroniaeth economaidd sylfaenol, neu ddiffyg un, yn rhengoedd Llafur a Phlaid Cymru, oherwydd nid eitem ar linell gyllideb yn unig yw seilwaith; mae'n fynegiant sylfaenol o gontract cymdeithasol Llywodraeth â'i dinasyddion. Mae'n amlygiad ffisegol o ddyletswydd y wladwriaeth i ddarparu'r amodau ar gyfer ffyniant. Ar hyn o bryd, mae'r contract hwnnw wedi'i ailysgrifennu mewn ffordd sy'n creu perygl o niwed economaidd yma yng Nghymru. Y gwir amdani yw bod cyfalaf yn symudol; mae'n mynd lle mae'r ffrithiant ar ei isaf. Drwy greu amgylchedd trafnidiaeth ffrithiant uchel, mae Cymru'n dynodi ei bod yn rhoi mwy o werth ar burdeb ideolegol nag ar integreiddio'r farchnad.
Rydym i gyd yn gwybod, ac yn siarad am y draen dawn a welwn yma yng Nghymru, ac rydym yn ei weld ymhlith ein gweithwyr mwyaf uchelgeisiol, sy'n symud i ffwrdd i fannau lle mae symud yn dal i gael ei ystyried yn rhinwedd. Mae Llywodraeth sy'n methu symud ei phobl yn Llywodraeth na all wella ei heconomi. Mae angen inni symud oddi wrth athroniaeth o gyfyngu a dychwelyd at athroniaeth o alluogi. Y gwir amdani yw bod diweithdra wedi codi bob mis ers i Lafur ddod i rym. Mae diweithdra bob amser wedi codi o dan Lafur, ac yn anffodus, os credwch fod Llafur yn wael, mae Plaid Cymru hyd yn oed yn waeth.
Fe wyddom mai'r peth cywir a thosturiol i'w wneud yw creu amgylchedd a chael seilwaith sy'n galluogi pobl i gamu ymlaen, i gael mynediad at swyddi gwych, ac i gael gwared ar y ffrithiant diangen i fuddsoddiad. Mae'n bryd rhoi'r gorau i drin twf fel gair budr a dechrau trin trafnidiaeth fel y galluogwr y mae wedi bod yn yr oes fodern. A'r peth sy'n crynhoi'r athroniaeth economaidd y ceisiodd Llafur a Phlaid Cymru ei mabwysiadu, yr athroniaeth wrth-dwf economaidd, oedd y penderfyniad i gael gwared ar ffordd liniaru'r M4. Chwe blynedd yn ôl, fe wnaeth Llafur ddileu'r prosiect hwn er gwaethaf tystiolaeth lethol y byddai ei fanteision economaidd yn fwy na'r costau o 2:1. Mae'r M4 o amgylch Casnewydd yn parhau i fod yn un o'r darnau o draffordd sydd â fwyaf o dagfeydd yn y DU, ac ymhlith y gwaethaf yn Ewrop. Mae cludwyr nwyddau, cymudwyr a busnesau'n sownd mewn tagfeydd traffig yn ddyddiol, tra bod Llafur a Phlaid Cymru wedi pleidleisio yn erbyn cynnig Ceidwadol y llynedd yn galw am gyflawni'r prosiect hanfodol hwn. Nid arweinyddiaeth yw hynny ond esgeulustod economaidd.
Fe wnaethom alw hefyd am uwchraddio i'r A55, asgwrn cefn gogledd Cymru. Mae tagfeydd cronig a thanfuddsoddiad yn atal twristiaeth, masnach a thwf ar draws y rhanbarth. Ni all economi fodern ddibynnu ar rwydwaith ffyrdd y caniatawyd iddo farweiddio ers degawdau. Yn yr un modd, mae'r achos dros ddeuoli'r A40 yn sir Benfro wedi bod yn glir ers y 1950au. Mae llwybr prifwythiennol unffrwd wedi llesteirio datblygiad economaidd ac wedi cynyddu risgiau i ddefnyddwyr y ffordd. Byddai buddsoddiad yma'n datgloi twf, yn rhoi hwb i dwristiaeth, ac o'r diwedd yn rhoi'r seilwaith y mae'n ei haeddu i sir Benfro.
Would you mind taking an intervention?
A fyddech chi'n fodlon derbyn ymyriad?
Certainly.
Yn sicr.
You don't live in Pembrokeshire, you don't drive on the road, and maybe you don't know quite what you're talking about. So, what I'm going to say is this: before the massive investment that has recently happened on the road to Pembrokeshire, I would have supported, and always did, the duelling of that section of road; since we've already spent multi-million pounds on improvements on that road—and I do travel on it twice a week, as do others here, I'm sure—I understand that there is no need now to re-spend. And I'd like to know where you're getting it from, these multi-million pounds that you would require to carry on doing something that's already been done.
Nid ydych chi'n byw yn sir Benfro, nid ydych chi'n gyrru ar y ffordd, ac efallai nad ydych chi'n gwybod yn iawn am beth rydych chi'n sôn. Felly, rwyf am ddweud hyn: cyn y buddsoddiad enfawr sydd wedi digwydd yn ddiweddar ar y ffordd i sir Benfro, buaswn wedi cefnogi, ac rwyf bob amser wedi cefnogi deuoli'r rhan honno o'r ffordd; gan ein bod eisoes wedi gwario miliynau o bunnoedd ar welliannau ar y ffordd honno—ac rwy'n teithio arni ddwywaith yr wythnos, fel y mae eraill yma, rwy'n siŵr—rwy'n deall nad oes angen ailwario nawr. A hoffwn wybod o ble rydych chi'n ei gael, y miliynau o bunnoedd hyn y byddai eu hangen arnoch i barhau i wneud rhywbeth sydd eisoes wedi'i wneud.
Well, thank you for the speech, Joyce. Maybe it would be worth talking to your colleague Alun Davies, who sings proudly of the dualling of the Heads of the Valleys road and the difference it has made to his constituency there. I'm sure your constituents, and Paul Davies and Sam Kurtz's constituents down in Pembrokeshire, would be pleased to see investment on the A40.
We also need to talk about the Menai crossing. Communities on Ynys Môn and across the Menai straits have endured years of disruption, delay and uncertainty due to Labour's failure to properly manage critical infrastructure. What should have been routine maintenance has turned into a five-year saga, damaging local businesses, tourism and daily lives. That is why we're calling for the delivery of a third Menai crossing to provide resilience, reliability and long-term connectivity.
Finally, Deputy Presiding Officer, this motion calls on the Welsh Government to unfreeze all road projects. Under this stale Welsh Government, nearly every major road-building project in Wales has been scrapped. Major infrastructure continues to be blocked, delayed or quietly abandoned. And we can see from the Plaid Cymru amendment to this debate that they remain fixated on arguing about constitutional arrangements and grabbing more powers. Unlike them, the Welsh Conservatives remain focused on delivering for the people of Wales.
The Welsh Conservatives are clear. We are pro-motorist, pro-business and pro-growth. We believe in building the infrastructure Wales needs to compete, to prosper and to thrive. This motion sets out a credible, ambitious and practical plan to get Wales moving again. I urge all Members across the Chamber to support it. Diolch yn fawr iawn.
Wel, diolch am yr araith, Joyce. Efallai y byddai'n werth siarad â'ch cyd-Aelod Alun Davies, sy'n siarad yn falch am ddeuoli ffordd Blaenau'r Cymoedd a'r gwahaniaeth y mae wedi'i wneud i'w etholaeth yno. Rwy'n siŵr y byddai eich etholwyr chi, ac etholwyr Paul Davies a Sam Kurtz i lawr yn sir Benfro, yn falch o weld buddsoddiad ar yr A40.
Mae angen inni siarad hefyd am bont Menai. Mae cymunedau ar Ynys Môn ac ar draws y Fenai wedi dioddef blynyddoedd o aflonyddwch, oedi ac ansicrwydd oherwydd methiant Llafur i reoli seilwaith allweddol yn iawn. Mae'r hyn a ddylai fod wedi bod yn waith cynnal a chadw arferol wedi troi'n saga bum mlynedd, gan niweidio busnesau lleol, twristiaeth a bywydau bob dydd. Dyna pam ein bod ni'n galw am drydedd bont dros y Fenai i ddarparu gwydnwch, dibynadwyedd a chysylltedd hirdymor.
Yn olaf, Ddirprwy Lywydd, mae'r cynnig hwn yn galw ar Lywodraeth Cymru i ddadrewi pob prosiect ffyrdd. O dan y Llywodraeth flinedig hon yng Nghymru, mae bron bob prosiect adeiladu ffyrdd mawr yng Nghymru wedi'i ddileu. Mae seilwaith mawr yn parhau i gael ei rwystro, ei oedi neu ei anghofio'n dawel bach. A gallwn weld o welliant Plaid Cymru i'r ddadl hon eu bod yn parhau i rygnu ymlaen am drefniadau cyfansoddiadol a chipio mwy o bwerau. Yn wahanol iddynt hwy, mae'r Ceidwadwyr Cymreig yn parhau i ganolbwyntio ar gyflawni dros bobl Cymru.
Mae'r Ceidwadwyr Cymreig yn glir. Rydym o blaid y modurwr, o blaid busnes ac o blaid twf. Rydym yn credu mewn adeiladu'r seilwaith sydd ei angen ar Gymru i gystadlu ac i ffynnu. Mae'r cynnig hwn yn nodi cynllun credadwy, uchelgeisiol ac ymarferol i gael Cymru i symud eto. Rwy'n annog pob Aelod ar draws y Siambr i'w gefnogi. Diolch yn fawr iawn.
Rwyf wedi dethol y gwelliannau i'r cynnig. Os derbynnir gwelliant 1, caiff gwelliant 2 ei ddad-ddethol. Galwaf ar Peredur Owen Griffiths i gynnig gwelliant 1 yn enw Heledd Fychan.
I have selected the amendments to the motion. If amendment 1 is agreed, amendment 2 will be de-selected. I call on Peredur Owen Griffiths to move amendment 1, tabled in the name of Heledd Fychan.
Gwelliant 1—Heledd Fychan
Dileu popeth ar ôl pwynt 1 a rhoi yn ei le:
Yn nodi nad yw Cymru, o dan lywodraethau olynol y DU, wedi cael cyfran deg o'r buddsoddiad mewn trafnidiaeth, gan gyfyngu ar ei gallu i wella cysylltiadau a datgloi ei photensial economaidd llawn.
Yn galw ar Lywodraeth y DU i sicrhau bod seilwaith trafnidiaeth Cymru'n cael ei ariannu'n deg, yn seiliedig ar anghenion, gan gynnwys:
a) cyllid canlyniadol llawn ar gyfer prosiectau trafnidiaeth mawr yn Lloegr, gan gynnwys HS2 a Rheilffordd Pwerdy Gogledd Lloegr;
b) rhoi terfyn ar yr hanes o danariannu seilwaith trafnidiaeth Cymru; ac
c) datganoli mwy o bwerau ar gyfer gwneud penderfyniadau dros fuddsoddi mewn trafnidiaeth i Gymru.
Yn galw ar Lywodraeth Cymru i flaenoriaethu dull integredig, yn seiliedig ar dystiolaeth, o fuddsoddi mewn trafnidiaeth sy'n gwella cysylltiadau rhwng cymunedau, yn cefnogi datblygiad economaidd, ac yn adlewyrchu cyfrifoldebau amgylcheddol a chymdeithasol Cymru.
Amendment 1—Heledd Fychan
Delete all after point 1 and replace with:
Notes that, under successive UK Governments, Wales has not received a fair share of transport investment, limiting its ability to improve connectivity and unlock its full economic potential.
Calls on the UK Government to ensure Wales receives fair, needs-based funding for transport infrastructure, including:
a) full consequential funding for major transport projects in England, including HS2 and Northern Powerhouse Rail;
b) an end to the historic under-funding of Welsh transport infrastructure; and
c) the devolution of greater decision-making powers over transport investment to Wales.
Calls on the Welsh Government to prioritise an integrated, evidence-led approach to transport investment that improves connectivity between communities, supports economic development, and reflects Wales’s environmental and social responsibilities.
Cynigiwyd gwelliant 1.
Amendment 1 moved.
Dwi'n symud y gwelliant hwnnw, Dirprwy Lywydd, diolch yn fawr.
Dwi wastad wedi croesawu ymdrechion i wneud teithio yn fwy fforddiadwy ac yn fwy hygyrch ond, gadewch i ni fod yn onest, heb gyllid teg, mae Cymru'n cael ei dal yn ôl. Yn dilyn yr etholiad cyffredinol diwethaf, cawsom addewid gan Lywodraeth Lafur newydd yn San Steffan, yn dweud y bydden nhw'n agor cyfleoedd buddsoddi newydd. Hyd yma, dydyn ni ddim wedi gweld hynny'n cael ei wireddu yng Nghymru.
Dim ond yr wythnos diwethaf, gofynnodd fy nghyd-Aelod Plaid Cymru yn San Steffan pam nad ydy Cymru'n cael ei chyfran deg o gyllid Northern Powerhouse Rail. Yr ateb? Bod rheilffyrdd trwm yn cael eu cofnodi fel prosiectau Lloegr a Chymru, hyd yn oed pan nad oes un fodfedd o'r traciau hynny yng Nghymru. Cyfeiriodd Ysgrifennydd Gwladol Cymru at brosiectau fel gorsaf Caerdydd Canolog a phrif linell de Cymru yn ei hateb. Ond yr hyn na ddwedodd oedd mai arian cyfatebol gan Lywodraeth Cymru sy'n galluogi'r rhain i ddigwydd. Felly, dydyn ni ddim ond yn cael yr arian sy'n ddyledus os ydyn ni'n talu ecstra i mewn. Mae arian a ddylai fynd i ysgolion, i'r NHS ac i wella tai pobl Cymru yn cael ei ddefnyddio i lenwi’r bwlch a grëwyd gan San Steffan.
Mae hyd yn oed cyllid ar gyfer ein ffyrdd yn cael ei ailgyfeirio i dalu am annhegwch strwythurol. Annhegwch y mae hyd yn oed Ysgrifennydd Gwladol y Deyrnas Unedig wedi'i alw'n 'afresymol'. Cofiwch hefyd fod y cyn-Brif Weinidog, sydd bellach yn Ysgrifennydd y Cabinet dros gyllid, wedi ystyried camau cyfreithiol dros hyn. Felly, beth ddigwyddodd i'r ymrwymiadau hynny?
Mae'n eironig clywed honiadau nad yw Cymru'n gorffen wrth y ffin, pan mai dyna'n union sydd yn digwydd pan mae'n dod at gyllid. Ni fyddai unrhyw wlad arall yn disgwyl talu am reilffyrdd mewn gwlad arall, heblaw Cymru. Heddiw, mae dros £3 biliwn o gynlluniau gwella rheilffyrdd yng Nghymru yn aros am sicrwydd cyllido. Mae hynny'n codi'r cwestiwn difrifol am degwch a thryloywder. A gadewch i ni fod yn glir, y Ceidwadwyr a osododd Cymru yn y system prosiectau Lloegr a Chymru yma yn y lle cyntaf, a'n hamddifadu o filiynau—os nad biliynau—o gyllid. Felly, does ganddyn nhw ddim yr hawl heddiw i bregethu.
Mae pobl Cymru'n haeddu system drafnidiaeth sy'n gweithio i ni. Mae'r Senedd hon eisoes wedi pleidleisio'n unfrydol dros gyfran deg i Gymru, ac mae'n bryd gwneud hynny eto. Dim ond un blaid sydd wedi sefyll yn gyson dros gyllid teg. Plaid Cymru ydy honno. Byddwn yn parhau i ymladd dros arian cyfatebol HS2 a Northern Powerhouse Rail, a datganoli seilwaith rheilffyrdd, er mwyn rhoi diwedd ar ddegawdau o danfuddsoddi. Nid yw hyn yn fethiant technegol, mae'n ddewis gwleidyddol, a thra bod San Steffan yn dewis Lloegr, mae Plaid Cymru'n dewis Cymru. Diolch.
I move amendment, Dirprwy Lywydd, thank you very much.
I've always welcomed efforts to make travel more affordable and more accessible, however, let's be honest, without fair funding, Wales is being held back. Following the last general election, we had a pledge from the new Labour Government in Westminster, saying that they would open new opportunities for investment. So far, we haven't seen that being realised in Wales.
Only last week, my Plaid Cymru colleague in Westminster asked why Wales is not receiving its rightful share of the funding for the Northern Powerhouse Rail project. The answer? That heavy rail projects are classed as England and Wales projects, even when not a single inch of track is in Wales. The Secretary of State for Wales then pointed to projects such as Cardiff Central station and the south Wales main line in her response. But what she didn't mention is that Welsh Government match funding allowed those to happen. So, we only get the money that we’re owed if we pay extra in. Money that should go to schools, to the NHS and to improve housing for the people of Wales is being used to fill those gaps created by Westminster.
Even funding that could be used for our roads is being diverted to pay for structural unfairness. An unfairness that even the UK Secretary of State has called 'unreasonable'. Please remember also that the former First Minister, who is now the Cabinet Secretary for finance, had once considered taking legal action over this. So, what happened to those commitments?
It's ironic to hear allegations that Wales doesn't end at the border, when that's exactly what happens when it comes to funding. No other country would expect to pay for rail in another country, apart from Wales. Today, more than £3 billion-worth of rail improvement projects in Wales are waiting for funding assurance. That raises the serious question about fairness and transparency. Let's be clear, the Conservatives placed Wales in the England and Wales project system in the first place, and deprived us of millions—if not billions—of funding. So, they don't have the right today to preach.
The people of Wales deserve a transport system that works for us. This Senedd has already voted unanimously for fair funding for Wales, and it's time to do so again. Only one party has stood consistently for fair funding, and that's Plaid Cymru. We will continue to fight for consequentials for HS2 and Northern Powerhouse Rail, and the devolution of rail infrastructure, in order to put an end to decades of underinvestment. This is not a technical failure, it's a political choice, and while Westminster chooses England, Plaid Cymru chooses Wales. Thank you.
Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Drafnidiaeth a Gogledd Cymru i gynnig yn ffurfiol welliant 2 yn enw Jane Hutt.
I call on the Cabinet Secretary for Transport and North Wales to formally move amendment 2, tabled in the name of Jane Hutt.
Gwelliant 2—Jane Hutt
Dileu pob un ar ôl pwynt 1 a rhoi yn eu lle:
Yn cydnabod yr hyn y mae Llywodraeth Cymru wedi’i gyflawni wrth wella trafnidiaeth:
a) datblygu system Fetro o safon fyd-eang yn Ne Cymru ynghyd â buddsoddiad Llywodraeth Cymru o dros £1 biliwn i wella’r seilwaith ar gyfer rhwydwaith rheilffyrdd datganoledig llinell graidd y cymoedd;
b) buddsoddi £800 miliwn mewn trenau newydd gan bron ddyblu’r capasiti a sicrhau twf anferthol yn y gwasanaethau i deithwyr;
c) dod â’r buddsoddiad mwyaf erioed gan Lywodraeth y DU i reilffyrdd Cymru ers cyhoeddiad Llywodraeth Lafur ddiwethaf y DU yn 2009 i drydaneiddio prif linell De Cymru;
d) pasio’r Bil Gwasanaethau Bysiau (Cymru) arloesol i gyflwyno masnachfreintiau a rhoi pobl cyn elw wrth ddarparu gwasanaethau bysiau;
e) denu dwy filiwn o bobl ifanc i deithio ar y bysiau gyda’r tocyn £1 i bobl ifanc;
f) cynlluniau cyffrous ar gyfer tocyn £2 i oedolion a chynnydd o 10 y cant yn y llwybrau yn y Senedd nesaf;
g) cynnal prosiect mawr wedi’i flaenoriaethu ar gyfer adnewyddu asedau gan ddechrau gyda chynllun cyfnewid gwerth £180 miliwn ar Afon Dyfrdwy;
h) dechrau’r gwaith o glirio’r ôl-groniad cynnal a chadw ffyrdd sydd heb ei wneud, ar ôl 14 mlynedd o lymder o dan y Ceidwadwyr, gan wella 627km o arwynebau ffyrdd a llenwi 203,000 o dyllau yn y ffyrdd yn dilyn hwb o £25 miliwn yn y cyllidebau cynnal a chadw ar gyfer y rhwydwaith ffyrdd strategol a £60 miliwn (£120 miliwn dros 2 flynedd) i Fenter Benthyca Llywodraeth Leol i drwsio ffyrdd lleol;
i) comisiynu adolygiad o gyflwr ffyrdd a thraffig ar y prif ffyrdd strategol, megis yr M4, A55 a’r A494 i asesu’r ymyriadau y dylid eu blaenoriaethu i wella effeithiolrwydd y priffyrdd sy’n gwasanaethu coridorau economaidd strategol;
j) cydweithio ag awdurdodau lleol i ddatblygu’r gallu i gynllunio trafnidiaeth rhanbarthol, gyda chynlluniau trafnidiaeth rhanbarthol newydd a ddatblygir gan Gydbwyllgorau Corfforedig a thros £100 miliwn ar gyfer eu cyflawni; a
k) gweithio gyda’r rhanbarthau i sbarduno momentwm tuag at ddatblygu 'metros' yn y Gogledd a’r De-orllewin.
Amendment 2—Jane Hutt
Delete all after point 1 and replace with:
Recognises the achievements of the Welsh Government in delivering better transport:
a) developing a world class South Wales Metro system on the back of the Welsh Government’s investment of over £1 billion to improve the infrastructure of the devolved core valleys lines rail network;
b) investing £800 million in new trains to almost double capacity and deliver a huge growth in passenger services;
c) bringing the largest UK Government investment in wider Welsh rail since the 2009 announcement of the electrification of the South Wales main line by the last UK Labour Government;
d) passing the landmark Bus Services (Wales) Bill to introduce franchising and put people before profit in the provision of bus services;
e) attracting two million young people to travel on the buses with a £1 young person’s fare cap;
f) exciting plans for a £2 adult fare cap and a 10 per cent uplift in routes in the next Senedd;
g) delivering a prioritised major asset renewal starting with the £180 million River Dee replacement scheme;
h) starting work on clearing the roads maintenance backlog following 14 years of Conservative austerity, improving 627km of road surfaces and filling 203,000 potholes following a £25 million boost to maintenance budgets for the strategic road network and a £60 million (£120 million over 2 years) Local Authority Borrowing Initiative to fix local roads;
i) commissioning a review of road and traffic conditions of major strategic roads, such as the M4, A55 and A494 to assess priority interventions to improve the efficiency of the highways serving strategic economic corridors;
j) collaborating with local authorities to develop a regional transport planning capability, with new regional transport plans developed by Corporate Joint Committees and over £100 million available for their delivery; and
k) working with regions to renew momentum toward the development of regional 'metros' in North Wales and South West Wales.
Cynigiwyd gwelliant 2.
Amendment 2 moved.
Moved.
Cynigiwyd.
Good, safe and connected transport by road, rail or bus is essential. However, the Conservatives must acknowledge the harm caused to our road infrastructure and the building of new highways by UK Conservative Government cuts to public funding for councils and the Welsh Government. Leaving the EU without replacing structural funds has also had a significant impact. European structural funds were used to pay for half of the £30 million A55 Abergwyngregyn project and to support the £139 million A487 Caernarfon bypass.
There is no mention in this motion of investing in our existing highway infrastructure of roads, pavements and bridges that are deteriorating due to underfunding, climate change impacts, water management and drainage issues. The Welsh Government's major asset renewal programme has only recently restarted following a change of UK Government. Under Labour, Wales is £1.6 billion better off. Under the Conservatives' trajectory, it would have been £6 billion worse off, with councils and capital projects already on their knees.
I'm relieved that the A494 Dee bridge renewal project, a key gateway to Wales, which has been deteriorating rapidly, is finally progressing. I'm also pleased that both the strategic road network, managed by the Welsh Government, and the local road network, managed by councils, have received significant additional funding this year and in next year's budget. This will support proper planning of the highway asset management programme, prioritising resurfacing and reducing reactive pothole repairs. Councils are now starting to clear a maintenance backlog after 14 years of austerity, improving 627 km of road surfaces and filling over 200,000 potholes, supported by a £25 million boost to the strategic road network and a £120 million local authority borrowing initiative.
I understand the 20 mph limit was first proposed in the previous Senedd by a Conservative, with wide Conservative support, and later implemented in this Senedd. As Flintshire cabinet member for highways, I received many requests from residents and councillors for 20 mph limits, particularly as they were being introduced in England just over the border in Chester. I recall one case in Saltney, where a child was seriously injured due to speeding in a residential area. Speeding was also one of the main issues raised at the community council meetings I attended. We tried other measures, including flashing signs, verge gates and pedestrian crossings to signal residential areas rather than just through roads, but they made little difference. I did raise concerns about 20 mph being a default change, as local authorities need clear and defensible legislation when applying speed limits, so that councillors and residents can understand why some roads differ from others. We implemented a speed limit review as a council, and it took five years to do that. So, it can take a long time.
Before being elected to the Senedd, I brought forward a petition following the loss of rural bus services called 'Buses for people not profit', and I'm proud that this Senedd is delivering the bus Bill, despite Conservative opposition. Concessionary passes have been protected in Wales from age 60, unlike in England under the UK Conservative Government. Fares of £1 have been introduced for young people. The bus support grant has protected and expanded routes such as the T8 in my region, and a £2 fare cap and a 10 per cent uplift in routes are planned.
Finally, £800 million has been invested in Transport for Wales, with new trains, rising passenger numbers and increasing staffing to support passengers and improve safety, standing in sharp contrast to Conservative plans to cut ticket offices and onboard staff. That's the difference a Welsh Labour Government has made.
Mae trafnidiaeth dda, ddiogel a chysylltiedig ar y ffordd, y rheilffordd neu ar y bws yn hanfodol. Fodd bynnag, rhaid i'r Ceidwadwyr gydnabod y niwed a achoswyd i'n seilwaith ffyrdd ac i adeiladu priffyrdd newydd gan doriadau Llywodraeth Geidwadol y DU i gyllid cyhoeddus i gynghorau a Llywodraeth Cymru. Mae gadael yr UE heb ddarparu cronfeydd strwythurol yn lle'r arian hwnnw hefyd wedi cael effaith sylweddol. Defnyddiwyd cronfeydd strwythurol Ewropeaidd i dalu am hanner y prosiect £30 miliwn A55 Abergwyngregyn ac i gefnogi ffordd osgoi Caernarfon A487 a gostiodd £139 miliwn.
Nid oes sôn yn y cynnig hwn am fuddsoddi yn ein seilwaith priffyrdd presennol o ffyrdd, palmentydd a phontydd sy'n dirywio oherwydd tanariannu, effeithiau newid hinsawdd, rheoli dŵr a phroblemau draenio. Yn ddiweddar mae rhaglen adnewyddu asedau mawr Llywodraeth Cymru wedi ailddechrau yn dilyn newid Llywodraeth y DU. O dan Lafur, mae Cymru £1.6 biliwn yn well ei byd. Ar lwybr y Ceidwadwyr, byddai wedi bod £6 biliwn yn waeth ei byd, gyda chynghorau a phrosiectau cyfalaf eisoes ar eu gliniau.
Mae'n rhyddhad i mi fod prosiect adnewyddu pont Dyfrdwy A494, porth allweddol i Gymru, sydd wedi bod yn dirywio'n gyflym, yn mynd rhagddo o'r diwedd. Rwyf hefyd yn falch fod y rhwydwaith ffyrdd strategol, a reolir gan Lywodraeth Cymru, a'r rhwydwaith ffyrdd lleol, a reolir gan gynghorau, wedi cael cyllid ychwanegol sylweddol eleni ac yng nghyllideb y flwyddyn nesaf. Bydd hwn yn cefnogi'r gwaith o gynllunio'r rhaglen rheoli asedau priffyrdd yn briodol, gan flaenoriaethu ailosod wyneb a lleihau gwaith adweithiol ar atgyweirio tyllau ffordd. Mae cynghorau bellach yn dechrau clirio ôl-groniad cynnal a chadw ar ôl 14 mlynedd o gyni, gan wella 627 km o arwyneb ffordd a llenwi dros 200,000 o dyllau ffordd, gyda chefnogaeth hwb o £25 miliwn i'r rhwydwaith ffyrdd strategol a menter benthyca awdurdod lleol gwerth £120 miliwn.
Rwy'n deall bod y terfyn 20 mya wedi'i gynnig gyntaf yn y Senedd flaenorol gan un o'r Ceidwadwyr, gyda chefnogaeth eang gan y Ceidwadwyr, a'i weithredu'n ddiweddarach yn y Senedd hon. Fel aelod o gabinet sir y Fflint dros briffyrdd, cefais lawer o geisiadau gan drigolion a chynghorwyr am derfynau cyflymder 20 mya, yn enwedig gan eu bod yn cael eu cyflwyno yn Lloegr ychydig dros y ffin yng Nghaer. Rwy'n cofio un achos yn Saltney, lle cafodd plentyn ei anafu'n ddifrifol yn sgil goryrru mewn ardal breswyl. Goryrru hefyd oedd un o'r prif faterion a gâi eu codi yn y cyfarfodydd cynghorau cymuned a fynychais. Fe wnaethom roi cynnig ar fesurau eraill, gan gynnwys arwyddion fflachiog, gatiau ymyl ffordd a chroesfannau cerddwyr i ddynodi ardaloedd preswyl yn hytrach na ffyrdd drwodd yn unig, ond ni wnaethant fawr o wahaniaeth. Fe fynegais bryderon ynghylch gwneud 20 mya yn newid diofyn, gan fod angen deddfwriaeth glir ac amddiffynadwy ar awdurdodau lleol wrth gymhwyso terfynau cyflymder, fel y gall cynghorwyr a thrigolion ddeall pam y mae rhai ffyrdd yn wahanol i eraill. Fe wnaethom weithredu adolygiad terfyn cyflymder fel cyngor, a chymerodd bum mlynedd i wneud hynny. Felly, fe all gymryd amser hir.
Cyn cael fy ethol i'r Senedd, cyflwynais ddeiseb yn dilyn colli gwasanaethau bws gwledig o'r enw 'Bysiau er mwyn pobl nid er mwyn gwneud elw', ac rwy'n falch fod y Senedd hon yn cyflwyno'r Bil Bysiau, er gwaethaf gwrthwynebiad y Ceidwadwyr. Mae tocynnau consesiynol wedi cael eu diogelu yng Nghymru o 60 oed, yn wahanol i Loegr o dan Lywodraeth Geidwadol y DU. Mae pris tocyn o £1 wedi'i gyflwyno i bobl ifanc. Mae'r grant cymorth bysiau wedi diogelu ac ehangu llwybrau fel y T8 yn fy rhanbarth i, ac mae cap o £2 ar bris tocynnau a chynnydd o 10 y cant yn nifer y llwybrau wedi'u cynllunio.
Yn olaf, mae £800 miliwn wedi'i fuddsoddi yn Trafnidiaeth Cymru, gyda threnau newydd, cynnydd yn nifer y teithwyr a chynnydd yn nifer y staff i gefnogi teithwyr a gwella diogelwch, sy'n gwrthgyferbynnu'n llwyr â chynlluniau'r Ceidwadwyr i dorri swyddfeydd tocynnau a staff ar drenau. Dyna'r gwahaniaeth y mae Llywodraeth Lafur Cymru wedi'i wneud.
Daeth y Llywydd i’r Gadair.
The Llywydd took the Chair.
I would like to use my contribution today to focus on two roads of critical importance to Pembrokeshire—the A477 and the A40. I'll begin with the A477. The Cabinet Secretary will be well aware that I have raised repeatedly, both in this Chamber and through written correspondence, the need for a full and comprehensive review of this trunk road. The A477 is not just any road, it is one of only two main arterial routes into Pembrokeshire—the other being the A40. It provides the vital link between the Pembroke Dock ferry terminal and the wider Welsh road network. Its strategic importance cannot be overstated.
There have been some local successes. The long-overdue improvement works at the Nash Fingerpost junction are welcome, but they took more than a decade to deliver and, tragically, too many lives were lost at that junction while communities waited for action. Elsewhere along the route, serious problems remain. At Milton, speeding routinely is ignored, the Red Roses junction has seen multiple accidents due to its poor design, the Cosheston junction is badly lit and particularly dangerous at night. These are not minor issues; they are persistent, well-known safety failures.
This is the main route for the Celtic Freeport—an initiative we are rightly championing for investment, jobs, growth and prosperity for the communities I represent. If we want to maximise the benefits from the free port, then people and goods need to be able to freely and safely get to and from Pembroke Dock on our road network. However, once again, Pembrokeshire feels overlooked. As one constituent recently put it to me, 'I just don't feel like Cardiff knows we exist here in Pembrokeshire.' Sadly, Llywydd, this sentiment is becoming all too familiar.
Turning to the A40, the other key arterial route serving the county, it connects Fishguard harbour with Carmarthen, and onwards to the A48 and M4 at Pont Abraham. Once again, this is a road of national and international significance, and yet, under this Government, it has never been treated as a priority. Where long-overdue investment has arrived, it has come in the form of piecemeal 'two plus one' schemes, rather than the proper dualling that this trunk road requires. Indeed, I am led to believe that the A40 forms part of the E30 trans-European route from Cork to the eastern Polish border, and that this section is the only part of that corridor that is not dualled, representing yet another failure to add to Labour's disastrous 27-year record in infrastructure here in Wales. [Interruption.] I'll take an intervention.
Hoffwn ddefnyddio fy nghyfraniad heddiw i ganolbwyntio ar ddwy ffordd o bwysigrwydd allweddol i sir Benfro—yr A477 a'r A40. Fe ddechreuaf gyda'r A477. Bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn ymwybodol iawn fy mod wedi codi dro ar ôl tro, yn y Siambr hon a thrwy ohebiaeth ysgrifenedig, yr angen am adolygiad llawn a chynhwysfawr o'r gefnffordd hon. Nid unrhyw ffordd yw'r A477, mae'n un o'r unig ddau lwybr prifwythiennol i mewn i sir Benfro—y llall yw'r A40. Mae'n darparu'r cyswllt hanfodol rhwng terfynfa fferïau Doc Penfro a rhwydwaith ffyrdd ehangach Cymru. Ni ellir gorbwysleisio ei phwysigrwydd strategol.
Bu rhai llwyddiannau lleol. Mae'r gwaith gwella hirddisgwyliedig yng nghyffordd Mynegbost Nash i'w groesawu, ond cymerodd fwy na degawd i'w gyflawni ac yn drasig, collwyd gormod o fywydau ar y gyffordd honno tra bod cymunedau'n aros am weithredu. Mewn mannau eraill ar hyd y llwybr, mae problemau difrifol yn parhau. Yn Milton, mae goryrru'n cael ei anwybyddu'n rheolaidd, mae cyffordd Rhos-goch wedi gweld sawl damwain oherwydd ei chynllun gwael, mae cyffordd Cosheston wedi'i goleuo'n wael ac yn arbennig o beryglus yn y nos. Nid mân faterion yw'r rhain; maent yn fethiannau diogelwch parhaus a hysbys iawn.
Dyma'r prif lwybr ar gyfer y Porthladd Rhydd Celtaidd—menter yr ydym yn ei hyrwyddo'n briodol ar gyfer buddsoddiad, swyddi, twf a ffyniant i'r cymunedau rwy'n eu cynrychioli. Os ydym am wneud y mwyaf o'r manteision o'r porthladd rhydd, mae angen i bobl a nwyddau allu cyrraedd yn rhydd ac yn ddiogel i ac o Ddoc Penfro ar ein rhwydwaith ffyrdd. Fodd bynnag, unwaith eto, mae sir Benfro yn teimlo eu bod yn cael eu hanwybyddu. Fel y dywedodd un etholwr wrthyf yn ddiweddar, 'Nid wyf yn teimlo bod Caerdydd yn gwybod ein bod ni'n bodoli yma yn sir Benfro.' Yn anffodus, Lywydd, mae'r teimlad hwn yn dod yn rhy gyfarwydd.
Gan droi at yr A40, y llwybr prifwythiennol allweddol arall sy'n gwasanaethu'r sir, mae'n cysylltu harbwr Abergwaun â Chaerfyrddin, ac ymlaen i'r A48 a'r M4 ym Mhont Abraham. Unwaith eto, mae hon yn ffordd o arwyddocâd cenedlaethol a rhyngwladol, ac eto, o dan y Llywodraeth hon, nid yw erioed wedi cael ei thrin fel blaenoriaeth. Lle mae buddsoddiad hirddisgwyliedig wedi cyrraedd, mae wedi dod ar ffurf cynlluniau 2+1 tameidiog, yn hytrach na'r deuoli priodol sydd ei angen ar y gefnffordd hon. Yn wir, caf fy arwain i gredu bod yr A40 yn rhan o lwybr traws-Ewropeaidd yr E30 o Cork i ffin ddwyreiniol Gwlad Pwyl, ac mai'r rhan hon yw'r unig ran o'r coridor hwnnw nad yw wedi ei deuoli, sy'n fethiant arall i'w ychwanegu at hanes trychinebus Llafur dros 27 mlynedd gyda seilwaith yma yng Nghymru. [Torri ar draws.] Fe wnaf dderbyn ymyriad.
I'm just a little bit bemused by your request. I need to get it clear in my mind so I don't misrepresent you. So, you're really saying that you want to cut a whole road through what will be farmland, quite frankly, in the main, and disturb all the habitats, to add an extra lane—because a lot of it, as you've just said, is 'two plus one'—and desecrate all that land that you very often argue here is desperately needed for the use of your farmers. I just want to be clear so I don't misrepresent you.
Rwyf ychydig yn ddryslyd ynglŷn â'ch cais. Mae angen i mi ei gael yn glir yn fy meddwl fel nad wyf yn camgymryd. Felly, rydych chi'n dweud o ddifrif eich bod chi eisiau torri ffordd gyfan drwy'r hyn sy'n dir fferm yn bennaf, ac aflonyddu ar yr holl gynefinoedd, i ychwanegu lôn ychwanegol—oherwydd bod llawer ohono, fel rydych chi newydd ddweud, yn '2+1'—a difwyno'r holl dir yr ydych chi'n aml iawn yn dadlau yma fod ei angen yn ddirfawr at ddefnydd eich ffermwyr. Rwyf eisiau bod yn glir fel nad wyf yn camgymryd.
You just said earlier, Joyce, that you were supportive of the dualling of the A40 back in the day. It's you that's changed your mind here when it's been politically convenient for you. But I do return to the 'two plus one' schemes and the bypasses. Because last year, with the Cabinet Secretary, I attended the opening of the Llanddewi Velfrey bypass—a project first discussed in the early 2010s. I was on that coach tour alongside the Cabinet Secretary for transport and the First Minister, who, if you recall, Cabinet Secretary—I'm looking to you up on the screen—burst into song like an auntie at a wedding on the coach. The smile says it all. That road was opened with great fanfare in May 2025, and yet today, it has been reduced to a single carriageway contraflow because resurfacing works are already required on a road less than 12 months old. Frankly, you couldn't make it up.
But what truly frustrates me and my constituents, Llywydd, is seeing Labour backbenchers proudly champion the Heads of the Valleys road as a transformative project for these communities, a project that took 23 years to construct. It is a significant project, albeit late and over budget, but at the same time, this Government froze other road-building projects across Wales. I agree that the Heads of the Valleys road is economically and socially important. Good road infrastructure matters. But if that is the case, why, when Wales sits at the bottom of the economic league tables, did this Government decide that no new roads were to be built? You cannot have it both ways. You cannot celebrate the economic benefits of major road improvements in one part of Wales while denying long-overdue infrastructure to others. Pembrokeshire deserves better, and my constituents expect better.
And it's not just in Pembrokeshire. There's the M4 relief road, the will-they-won't-they of finally getting around to doing something to fix the congestion at the Brynglas tunnels. Hauliers I know always raise the need to fix this issue. Indeed, I think the Cabinet Secretary actually agrees with them. He did stand and get elected on a manifesto promise to build an M4 relief road. Yet like the traffic stuck in gridlock around Newport, there's been no movement from this Government on a relief road. It's because of this reason, and the reasons I've outlined regarding the A40 and A477, that I urge this Senedd to back our motion and get Wales moving once again.
Fe wnaethoch chi ddweud yn gynharach, Joyce, eich bod chi'n gefnogol i ddeuoli'r A40 ar un adeg. Chi sydd wedi newid eich meddwl yma pan oedd yn wleidyddol gyfleus i chi wneud hynny. Ond rwy'n dychwelyd at y cynlluniau '2+1' a'r ffyrdd osgoi. Oherwydd y llynedd, gydag Ysgrifennydd y Cabinet, mynychais agoriad ffordd osgoi Llanddewi Felffre—prosiect a drafodwyd gyntaf yn gynnar yn y 2010au. Roeddwn ar y daith bws honno ochr yn ochr ag Ysgrifennydd y Cabinet dros drafnidiaeth a'r Prif Weinidog, a wnaeth, os cofiwch, Ysgrifennydd y Cabinet—rwy'n edrych arnoch i fyny ar y sgrin—dorri allan i ganu fel modryb mewn priodas ar y bws. Mae'r wên yn dweud y cyfan. Agorwyd y ffordd honno gyda chryn dipyn o ffanffer ym mis Mai 2025, ac eto heddiw, mae wedi'i chyfyngu i un gwrthlif unffrwd am fod angen gosod wyneb newydd yn barod ar ffordd sy'n llai na 12 mis oed. Mae'n anghredadwy.
Ond yr hyn sy'n wirioneddol rwystredig i mi a fy etholwyr, Lywydd, yw gweld meinciau cefn Llafur yn falch o hyrwyddo ffordd Blaenau'r Cymoedd fel prosiect trawsnewidiol i'r cymunedau hyn, prosiect a gymerodd 23 mlynedd i'w adeiladu. Mae'n brosiect sylweddol, er ei fod yn hwyr a thros y gyllideb, ond ar yr un pryd, rhewodd y Llywodraeth hon brosiectau adeiladu ffyrdd eraill ledled Cymru. Rwy'n cytuno bod ffordd Blaenau'r Cymoedd yn bwysig yn economaidd ac yn gymdeithasol. Mae seilwaith ffyrdd da yn bwysig. Ond os yw hynny'n wir, pam y penderfynodd y Llywodraeth hon, pan fo Cymru ar waelod y tablau cynghrair economaidd, na fyddai unrhyw ffyrdd newydd yn cael eu hadeiladu? Ni allwch ei chael hi'r ddwy ffordd. Ni allwch ddathlu manteision economaidd gwelliannau ffyrdd mawr mewn un rhan o Gymru gan amddifadu eraill o seilwaith hirddisgwyliedig. Mae sir Benfro yn haeddu gwell, ac mae fy etholwyr yn disgwyl gwell.
Ac nid yn unig yn sir Benfro y mae'n digwydd. Dyna i chi ffordd liniaru'r M4, y cwestiwn oesol a fyddant o'r diwedd yn llwyddo i wneud rhywbeth i ddatrys y tagfeydd yn nhwnelau Bryn-glas. Mae cludwyr nwyddau yr wyf yn eu hadnabod bob amser yn codi'r angen i ddatrys y mater. Yn wir, rwy'n credu bod Ysgrifennydd y Cabinet yn cytuno â nhw mewn gwirionedd. Fe safodd a chael ei ethol ar addewid maniffesto i adeiladu ffordd liniaru'r M4. Ond fel y traffig sy'n sownd mewn tagfeydd o amgylch Casnewydd, nid oes unrhyw symudiad wedi bod gan y Llywodraeth hon ar ffordd liniaru. Oherwydd hyn, a'r rhesymau a amlinellais ynglŷn â'r A40 a'r A477, rwy'n annog y Senedd hon i gefnogi ein cynnig a chael Cymru i symud unwaith eto.
Can I just say my constituents want the current roads kept in good condition and the potholes filled in?
How fast should we drive on roads so that we are safe? I've had Reform supporters tell me that speed limits should be abolished. Is that Reform's policy? We won't know, because they're not here. 'Drivers should drive at a speed they choose using their experience and the road conditions.' As the road conditions are the same for everyone, then everyone should travel at the same speed. That only happens in traffic jams. As one 19-year-old told me, 'I'm an experienced driver, I do not need speed limits'. The accident records show that, unfortunately, this is not true.
Twice before the change to 20 mph on all local roads, I would have been in an accident if I had driven at 30 mph. The first was on Pleasant Street, where my office is situated. Pleasant Street, like lots of roads and streets, is made up of terraced houses and off-street parking. It's essentially a one-lane road with passing places in between parked cars. A car drove up at 30 mph, which was then inside the current legal limit. I was travelling down at 15 mph, and we stopped about 1m apart. If we'd both been doing 30 mph, a head-on collision would've been inevitable.
The second incident was when a car pulled out from a parking area near the Guildhall. Again, I was travelling at less than 20 mph, and I stopped without collision. At 30 mph, I would've had a collision. There's a consensus that 20 mph is a suitable speed limit on estate roads, especially by people who are living on them. Do the Conservatives really believe 30 mph is suitable on the cul-de-sac I live in, which has four houses? When I travel to my office in Morriston, en route to the Senedd, like today, the distance is exactly 1 mile, but the satnav tells me it will take me five minutes, which is an average speed of 12 mph.
The road system consists of motorways and A roads, which are the major roads intended to provide large-scale transport links within or between areas. B roads are roads intended to connect different areas and to feed traffic between A roads and smaller roads. Unclassified or unnumbered roads, which are smaller roads, sometimes connecting together A and B roads, often link housing estates or a village to the rest of the network. Most link other roads in the area. These are similar to minor roads on an ordnance survey map and are sometimes unofficially known as C roads. Unclassified roads are local roads intended for local traffic. The vast majority of roads, over 60 per cent of roads in the UK, fall within this category.
I regularly drove around Swansea before roads were made 20 mph, and found that I needed a drive at no more than 20 mph on estate roads, where most are effectively single lane, with passing points in between parked cars, due to cars parked on both sides of the road. Areas of older terrace housing and council estates where houses do not have a drive mean that people cannot drive safely at 30 mph. There's parking both sides of the road, as people seek to park near their home. Even on newer estates where there are drives, cars still park on the road, especially where drives are very steep and have a significant slope going down or coming up. Traffic movement at junctions has improved with the 20 mph speed limit. There's a need to review speed limits on A and B roads that have been reduced to 20 mph. There are five B roads that are partly or wholly 20 mph in Swansea, which I believe need reviewing.
On the M4 relief road, we have seen what happened with the London relief road, the M25. The M25 was created as a motorway encircling most of greater London to solve traffic problems. The 117-mile motorway is one of the most important roads in UK and one of the busiest, and has been described as the largest car park in UK. The M25 was originally built mostly as a three-lane motorway. Much has been widened to four lanes, some to five lanes, between junction 12 and 14, and a six-lane section between junction 14 and 15. Twelve lanes between junction 12 and 14 is twice the size of the original road that was built. A report in The Economist after it was built said it had taken 70 years to plan the motorway, 12 to build it and just one to find it was inadequate. Traffic levels quickly exceeded the maximum design capacity. The M25 has been criticised for having too many junctions, with 14 of them serving only local roads.
What has happened around the M25 is major house building, including the Bowmans Cross development near junction 22. Substantial commercial development is also being built around the M25—[Interruption.]—including at Purfleet, within 0.5 miles of junction 31 of the M25.
A gaf i ddweud bod fy etholwyr eisiau i'r ffyrdd presennol gael eu cadw mewn cyflwr da a'r tyllau wedi'u llenwi?
Pa mor gyflym y dylem yrru ar ffyrdd fel ein bod yn ddiogel? Rwyf wedi cael cefnogwyr Reform yn dweud wrthyf y dylid diddymu terfynau cyflymder. Ai dyna yw polisi Reform? Ni fyddwn yn gwybod, oherwydd nid ydynt yma. 'Dylai gyrwyr yrru ar gyflymder o'u dewis gan ddefnyddio eu profiad ac amodau'r ffordd.' Gan fod amodau'r ffordd yr un fath i bawb, dylai pawb deithio ar yr un cyflymder. Dim ond mewn tagfeydd traffig y mae hynny'n digwydd. Fel y dywedodd un bachgen 19 oed wrthyf, 'Rwy'n yrrwr profiadol, nid oes angen terfynau cyflymder arnaf'. Mae'r cofnodion damweiniau'n dangos nad yw hynny'n wir, yn anffodus.
Ddwywaith cyn y newid i 20 mya ar bob ffordd leol, buaswn wedi bod mewn damwain pe bawn i wedi gyrru ar 30 mya. Roedd y tro cyntaf ar Pleasant Street, lle mae fy swyddfa. Mae Pleasant Street, fel llawer o ffyrdd a strydoedd, yn cynnwys tai teras a pharcio oddi ar y stryd. Yn y bôn, mae'n ffordd un lôn gyda lleoedd pasio rhwng ceir wedi'u parcio. Gyrrodd car ataf ar 30 mya, a oedd ar y pryd o fewn y terfyn cyfreithiol cyfredol. Roeddwn i'n teithio ar 15 mya, ac fe wnaethom ddod i stop gydag oddeutu 1m rhyngom. Pe bai'r ddau ohonom wedi bod yn gwneud 30 mya, byddai gwrthdrawiad wedi bod yn anochel.
Yr ail ddigwyddiad oedd pan dynnodd car allan o faes parcio ger y Guildhall. Unwaith eto, roeddwn i'n teithio ar lai na 20 mya, ac fe stopiais heb gael gwrthdrawiad. Ar 30 mya, buaswn wedi cael gwrthdrawiad. Mae yna gonsensws fod 20 mya yn derfyn cyflymder addas ar ffyrdd ystadau, yn enwedig gan y bobl sy'n byw arnynt. A yw'r Ceidwadwyr o ddifrif yn credu bod 30 mya yn addas ar y cul-de-sac rwy'n byw ynddo, sydd â phedwar tŷ? Pan fyddaf yn teithio i fy swyddfa yn Nhreforys, ar y ffordd i'r Senedd, fel heddiw, mae'r pellter yn 1 filltir union, ond mae'r 'satnav' yn dweud wrthyf y bydd yn cymryd pum munud i mi, sef cyflymder cyfartalog o 12 mya.
Mae'r system ffyrdd yn cynnwys traffyrdd a ffyrdd A, sef y prif ffyrdd y bwriedir iddynt ddarparu cysylltiadau trafnidiaeth ar raddfa fawr o fewn neu rhwng ardaloedd. Mae ffyrdd B yn ffyrdd y bwriedir iddynt gysylltu gwahanol ardaloedd ac i fwydo traffig rhwng ffyrdd A a ffyrdd llai. Mae ffyrdd heb eu dosbarthu neu heb eu rhifo, sy'n ffyrdd llai, ac sydd weithiau'n cysylltu ffyrdd A a B gyda'i gilydd, yn aml yn cysylltu ystadau tai neu bentref â gweddill y rhwydwaith. Mae'r rhan fwyaf yn cysylltu ffyrdd eraill yn yr ardal. Mae'r rhain yn debyg i ffyrdd bach ar fap arolwg ordnans ac weithiau fe'u gelwir yn answyddogol yn ffyrdd C. Mae ffyrdd di-ddosbarth yn ffyrdd lleol a fwriadwyd ar gyfer traffig lleol. Mae'r mwyafrif helaeth o ffyrdd, dros 60 y cant o ffyrdd yn y DU, yn perthyn i'r categori hwn.
Roeddwn i'n gyrru o gwmpas Abertawe yn rheolaidd cyn i ffyrdd gael eu gwneud yn 20 mya, a gwelais fod angen imi yrru ar ddim mwy na 20 mya ar ffyrdd ystadau, lle mae'r rhan fwyaf ohonynt yn un lôn i bob pwrpas, gyda mannau pasio rhwng ceir wedi'u parcio, oherwydd bod ceir wedi'u parcio ar ddwy ochr y ffordd. Mae ardaloedd o dai teras hŷn ac ystadau cyngor lle nad oes gan dai ddreifiau yn golygu na all pobl yrru'n ddiogel ar 30 mya. Mae yna barcio ar ddwy ochr y ffordd, wrth i bobl geisio parcio ger eu cartref. Hyd yn oed ar ystadau mwy newydd lle mae ganddynt ddreifiau, mae ceir yn dal i barcio ar y ffordd, yn enwedig lle mae dreifiau'n serth iawn a llethr sylweddol wrth fynd i lawr neu ddod i fyny. Mae symudiad traffig ar gyffyrdd wedi gwella gyda'r terfyn cyflymder 20 mya. Mae angen adolygu terfynau cyflymder ar ffyrdd A a B sydd wedi'u gostwng i 20 mya. Mae pum ffordd B sy'n rhannol neu'n gyfan gwbl yn 20 mya yn Abertawe, ac rwy'n credu bod angen eu hadolygu.
Ar ffordd liniaru'r M4, rydym wedi gweld beth a ddigwyddodd gyda ffordd liniaru Llundain, yr M25. Crëwyd yr M25 fel traffordd sy'n amgylchynu'r rhan fwyaf o Lundain fwyaf i ddatrys problemau traffig. Mae'r draffordd 117 milltir yn un o'r ffyrdd pwysicaf yn y DU ac yn un o'r rhai prysuraf, ac fe'i disgrifiwyd fel y maes parcio mwyaf yn y DU. Adeiladwyd yr M25 yn wreiddiol fel traffordd tair lôn yn bennaf. Mae llawer wedi'i ledu'n bedair lôn, peth ohoni i bum lôn, rhwng cyffordd 12 a 14, a darn chwe lôn rhwng cyffordd 14 a 15. Mae deuddeg lôn rhwng cyffordd 12 a 14, ddwywaith maint y ffordd wreiddiol a adeiladwyd. Dywedodd adroddiad yn The Economist ar ôl iddi gael ei hadeiladu ei bod wedi cymryd 70 mlynedd i gynllunio'r draffordd, 12 i'w hadeiladu a dim ond un i ddarganfod ei bod yn annigonol. Fe wnaeth lefelau traffig godi uwchlaw uchafswm y capasiti y cafodd ei llunio ar eu cyfer yn gyflym. Mae'r M25 wedi cael ei beirniadu am fod â gormod o gyffyrdd, gyda 14 ohonynt yn gwasanaethu ffyrdd lleol yn unig.
Yr hyn sydd wedi digwydd o amgylch yr M25 yw adeiladu tai ar raddfa fawr, gan gynnwys datblygiad Bowmans Cross ger cyffordd 22. Hefyd, mae datblygiad masnachol sylweddol yn cael ei adeiladu o amgylch yr M25—[Torri ar draws.]—gan gynnwys yn Purfleet, o fewn 0.5 milltir i gyffordd 31 yr M25.
Would you accept that possibly comparing the M25 with the road infrastructure in Wales is a bit like comparing apples and pears in some sense, given that the M25 was built for and continues to serve the capital city of Great Britain? But then, in Wales, we have just the one motorway in the M4, an expressway in north Wales in the A55, and issues around catching up in terms of wanting to dual the likes of the A40 and some other roads across the country. It couldn't be deemed a fair comparison in that regard.
A fyddech chi'n derbyn bod cymharu'r M25 â'r seilwaith ffyrdd yng Nghymru ychydig yn debyg i gymharu afalau a gellyg mewn rhyw ffordd, o ystyried bod yr M25 wedi'i hadeiladu ar gyfer prifddinas Prydain ac yn parhau i wasanaethu'r brifddinas honno? Ond yng Nghymru, dim ond un draffordd sydd gennym sef yr M4, gwibffordd yng ngogledd Cymru sef yr A55, a phroblemau gyda dal i fyny o ran yr awydd i ddeuoli ffyrdd fel yr A40 a ffyrdd eraill ledled y wlad. Ni ellid ei hystyried yn gymhariaeth deg yn hynny o beth.
I was comparing it as a relief road. It is inconceivable that such development on a smaller scale won't happen around any M4 relief road. The first 124 miles between London and Wales has 28 junctions, whilst the next 78 miles in Wales has 27 junctions. It's obvious the average distance between junctions is longer in England than in Wales. There are certain areas in Wales that have many junctions close together, including seven around Newport, over 11 miles, where there are the usual traffic problems. The dualled Heads of the Valleys road has reduced traffic to and from the midlands going west and east using the M4 around Newport. Finally, we have the American solution, such as the Katy highway in Texas, with 26 lanes and traffic jams, where drivers this morning were advised to avoid the area due to the traffic jams.
Roeddwn i'n ei chymharu fel ffordd liniaru. Ni ellid credu na fyddai datblygiad o'r fath ar raddfa lai yn digwydd o amgylch unrhyw ffordd liniaru'r M4. Mae gan y 124 milltir gyntaf rhwng Llundain a Chymru 28 cyffordd, tra bod gan y 78 milltir nesaf yng Nghymru 27 cyffordd. Mae'n amlwg fod y pellter cyfartalog rhwng cyffyrdd yn hirach yn Lloegr nag yng Nghymru. Mae gan rai ardaloedd yng Nghymru lawer o gyffyrdd yn agos at ei gilydd, gan gynnwys saith o amgylch Casnewydd, dros 11 milltir, lle ceir y problemau traffig arferol. Mae ffordd ddeuol Blaenau'r Cymoedd wedi lleihau traffig i ac o ganolbarth Lloegr sy'n mynd i'r gorllewin a'r dwyrain gan ddefnyddio'r M4 o amgylch Casnewydd. Yn olaf, mae gennym yr ateb Americanaidd, fel priffordd Katy yn Texas, gyda 26 lôn a thagfeydd traffig, lle cynghorwyd gyrwyr y bore yma i osgoi'r ardal oherwydd y tagfeydd traffig.
Welsh Labour, again propped up by Plaid Cymru, have significantly damaged our transport system. You've supported the scrapping of building roads and prioritising active travel, of which on some routes there has been hardly any take-up, and, of course, the continuous funding of Cardiff Airport. Under this Welsh Labour Government, we have seen around £32 million spent on the 20 mph policy, around a 20 per cent loss of bus passengers in Wales, and poor rail service reliability.
The key to a strong economy and a strong society is strong transport services, yet there has been this anti-motorist agenda for far too long, with 7.6 per cent of planned TfW services between January and September 2025 cancelled. That's nearly 16,000 cancellations. There's been a closure again of the Menai bridge that has caused significant disruption. It's simply not good enough. In my constituency of Aberconwy, strong transport links are vital as we are a key tourism destination, and the same in Bangor Conwy Môn. They rely heavily on that sector. We need to improve our connectivity across Wales, making it easier for tourists—the tourists that Plaid Cymru are not too keen on coming to Wales.
I don't blame the Welsh Labour Government—completely, I should say. I've previously raised the drastic effects of the Plaid and Labour co-operation agreement that's been in place for the usual three-year period, then you step aside. In one of your commitments, there were plans to explore development of transport links between north and south Wales. There was even mention of a north Wales metro. I'd be grateful if the Cabinet Secretary could just advise me as to what's happened to those.
There has been active travel spend of £216 million, yet a freedom of information request revealed that there's been a 0 per cent increase in cyclists using those designated routes. What an absolute waste of money. What we have seen is late or cancelled trains, millions paid out in compensation claims, a reduction in bus routes, especially in our rural, isolated towns and villages, and a very unpopular anti-motorist 20 mph speed limit.
There have been many promises by Ken Skates, who I really like, to uplift to 30 mph, passing the buck to the local authorities, and they've not implemented anything. There's the frequent gridlock on the A55 as a result of weekly crashes, frustrating our workers, our motorists and our hauliers. Then the massive problems with the Menai crossing—that again puts our hauliers at risk when trying to access the Holyhead port.
Now, the Welsh Conservatives, again, have a plan to achieve this. In fact, we have a plan to fix Wales. We will scrap the default 20 mph. We will actually restore the default speed limit to 30 mph. We will build an M4 relief road. We will upgrade the A55 and dual the A40. We will deliver a third Menai crossing, and we will certainly unfreeze all road projects.
In Ynys Môn, the former MP worked really hard on the Menai crossing, about having a third crossing, and we, the Welsh Conservatives, will provide a third crossing over the Menai straits. We all need to accept that without good infrastructure in place, you don't have a good economy, and you just offer up to our voters, our residents and our visitors a poor sham of an excuse of a transport system. It is broken, it is failed. It is time to move over and let the Welsh Conservatives fix Wales.
Mae Llafur Cymru, sydd unwaith eto wedi'i chynnal gan Blaid Cymru, wedi niweidio ein system drafnidiaeth yn sylweddol. Rydych chi wedi cefnogi rhoi'r gorau i adeiladu ffyrdd a blaenoriaethu teithio llesol, lle nad oes fawr o neb yn defnyddio rhai o'r llwybrau, ac wrth gwrs, yr ariannu parhaus i Faes Awyr Caerdydd. O dan y Llywodraeth Lafur hon, rydym wedi gweld tua £32 miliwn yn cael ei wario ar y polisi 20 mya, tua 20 y cant yn llai o bobl yn teithio ar y bysiau yng Nghymru, a gwasanaethau trên annibynadwy.
Yr allwedd i economi gref a chymdeithas gref yw gwasanaethau trafnidiaeth cryf, ond mae'r agenda wrth-fodurwr hon wedi bodoli ers llawer gormod o amser, gyda 7.6 y cant o wasanaethau Trafnidiaeth Cymru a gynlluniwyd rhwng mis Ionawr a mis Medi 2025 wedi'u canslo. Mae hynny'n golygu bod bron i 16,000 o deithiau wedi'u canslo. Mae pont Menai wedi cau eto gan achosi aflonyddwch sylweddol. Nid yw'n ddigon da. Yn fy etholaeth i, Aberconwy, mae cysylltiadau trafnidiaeth cryf yn hanfodol gan ein bod yn gyrchfan dwristiaeth allweddol, a'r un peth ym Mangor Conwy Môn. Maent yn dibynnu'n helaeth ar y sector hwnnw. Mae angen inni wella ein cysylltedd ledled Cymru, gan ei gwneud hi'n haws i dwristiaid—y twristiaid nad yw Plaid Cymru yn rhy awyddus i'w gweld yn dod i Gymru.
Nid wyf yn beio Llywodraeth Lafur Cymru—yn llwyr, dylwn ddweud. Rwyf wedi codi effeithiau llym y cytundeb cydweithio rhwng Plaid Cymru a Llafur sydd wedi bod ar waith am y cyfnod arferol o dair blynedd, cyn i chi gamu o'r neilltu. Yn un o'ch ymrwymiadau, roedd cynlluniau i archwilio datblygiad cysylltiadau trafnidiaeth rhwng gogledd a de Cymru. Roedd yna sôn hyd yn oed am fetro gogledd Cymru. Hoffwn pe bai Ysgrifennydd y Cabinet yn gallu dweud wrthyf beth sydd wedi digwydd i'r rheini.
Cafwyd gwariant o £216 miliwn ar deithio llesol, ond datgelodd cais rhyddid gwybodaeth fod cynnydd o 0 y cant wedi bod yn nifer y beicwyr sy'n defnyddio'r llwybrau penodedig hynny. Am wastraff arian llwyr. Yr hyn a welsom yw trenau hwyr neu wedi'u canslo, miliynau wedi'u talu mewn hawliadau iawndal, gostyngiad yn nifer y llwybrau bysiau, yn enwedig yn ein trefi a'n pentrefi gwledig anghysbell, a therfyn cyflymder gwrth-fodurwr amhoblogaidd iawn o 20 mya.
Gwnaed llawer o addewidion gan Ken Skates, rhywun rwy'n hoff iawn ohono, i godi i 30 mya, gan drosglwyddo'r baich i'r awdurdodau lleol, ac nid ydynt wedi gweithredu unrhyw beth. Mae yna dagfeydd yn aml ar yr A55 o ganlyniad i ddamweiniau wythnosol, sy'n destun rhwystredigaeth i'n gweithwyr, ein modurwyr a'n cludwyr nwyddau. Yna'r problemau enfawr gyda phont Menai—mae hynny unwaith eto yn creu risg i'n cludwyr nwyddau wrth iddynt geisio cael mynediad i borthladd Caergybi.
Nawr, mae gan y Ceidwadwyr Cymreig, unwaith eto, gynllun i gyflawni hyn. Mewn gwirionedd, mae gennym gynllun i drwsio Cymru. Byddwn yn cael gwared ar y 20 mya diofyn. Byddwn yn adfer y terfyn cyflymder diofyn i 30 mya. Byddwn yn adeiladu ffordd liniaru'r M4. Byddwn yn uwchraddio'r A55 ac yn deuoli'r A40. Byddwn yn darparu trydedd bont ar draws y Fenai, a byddwn yn sicr yn dadrewi pob prosiect ffordd.
Yn Ynys Môn, fe weithiodd y cyn-AS yn galed iawn ar y bont dros y Fenai, o ran cael trydedd bont, a byddwn ni, y Ceidwadwyr Cymreig, yn darparu trydedd bont dros y Menai. Heb seilwaith da yn ei le, rhaid i bawb ohonom dderbyn na fydd gennych chi economi dda, ac rydych chi'n cynnig esgus ffug o system drafnidiaeth i'n pleidleiswyr, ein trigolion a'n hymwelwyr. Mae wedi torri, mae'n methu. Mae'n bryd symud o'r ffordd a gadael i'r Ceidwadwyr Cymreig drwsio Cymru.
Transport connectivity is vital to the economic prosperity of Wales, but if you listen to the motion in front of us today, you'd be forgiven for thinking that a large part of the country simply does not exist. I want to be clear from the outset: I'm disappointed that mid Wales, and particularly it's road network, is explicitly not mentioned in this Welsh Conservative motion. For a debate about national transport connectivity, that omission speaks volumes.
Powys is the largest county in Wales, it has the largest road network of any local authority, yet it is routinely overlooked in national transport planning. That is not a new problem, but it is one that continues to be ignored even in debates that are supposed to be about improving connectivity for the whole of Wales. For people in mid Wales, transport is not about choice. It's about necessity. We do not have frequent rail services. We do not have realistic public transport alternatives. Roads are our public transport. Roads are how people get to work, get to school, attend hospital appointments, and keep local businesses alive. And yet those roads are in a shocking state. Across Powys, people are dealing with daily potholes, failing road surfaces and unsafe junctions, and consistent temporary repairs instead of long-term investments—roads being patched and resurfaced with short-term fixes, included being downgraded to chip and seal, which wears out quickly and costs many over time. This is not value for money. It is certainly not fairness for the people who live in my constituency.
Local people are frustrated, and rightly so. They pay the same taxes as everybody else, but they are expected to put up with worse infrastructure. In Powys, decisions taken by the Liberal Democrat-run council have allowed our road conditions to deteriorate further, while they divert funding into green projects that residents do not see as a priority. Nowhere is that neglect more obvious than on the A470. The A470 is the backbone of Wales, linking north to south and connecting rural communities to services, jobs and opportunities. In mid Wales, it should be a strategic investment priority. Instead, improvements are delayed, safety concerns are left unresolved and communities are told to make do. Or we do tend to get breadcrumbs from the deal that Jane Dodds did with Labour, just to go on the next Liberal Democrat election leaflet.
If we are serious about transport connectivity, then mid Wales cannot be an afterthought, and the people putting this motion forward should not have thought of it as an afterthought. That is why I find it so disappointing that this motion on major road projects elsewhere in Wales fails to acknowledge the importance of routes like the A470, or the unique challenges faced by rural communities in Powys. If mid Wales is missing from the motion, it raises serious questions about how much it is truly valued in the Welsh Conservative transport policy.
Turning to the amendments, we see more of the same. One seeks to shift responsibility entirely elsewhere, while the other offers a long list of achievements that simply do not reflect the lived experiences of people living in rural Wales. Investment announcements mean little if the outcome on the ground is declining road conditions and worsening connectivity. Rural Wales does not need warm words or glossy strategies. It needs practical investment, evidence-based decisions and fair treatment. This debate should be about ensuring that no part of Wales is left behind, not just that there are areas where the loudest voices or the loudest populations get what they want. Mid Wales matters, Powys matters, and I can tell you our roads matter. And until transport policy properly reflects that, people living in rural mid Wales will continue to feel ignored. Diolch, Llywydd.
Mae cysylltedd trafnidiaeth yn hanfodol i ffyniant economaidd Cymru, ond os gwrandewch ar y cynnig sydd o'n blaenau heddiw, fe gaech faddeuant am feddwl nad yw rhan fawr o'r wlad yn bodoli. Rwyf am fod yn glir o'r dechrau un: rwy'n siomedig nad yw canolbarth Cymru, ac yn enwedig ei rhwydwaith ffyrdd, yn cael ei grybwyll yn benodol yn y cynnig hwn gan y Ceidwadwyr Cymreig. Mewn dadl am gysylltedd trafnidiaeth genedlaethol, mae'r hepgoriad hwnnw'n siarad cyfrolau.
Powys yw'r sir fwyaf yng Nghymru, mae ganddi rwydwaith ffyrdd mwy nag unrhyw awdurdod lleol arall, ond caiff ei hanwybyddu'n rheolaidd mewn cynlluniau trafnidiaeth cenedlaethol. Nid yw honno'n broblem newydd, ond mae'n un sy'n parhau i gael ei hanwybyddu hyd yn oed mewn dadleuon sydd i fod i ymwneud â gwella cysylltedd i Gymru gyfan. I bobl yng nghanolbarth Cymru, nid mater o ddewis yw trafnidiaeth. Mae'n fater o raid. Nid oes gennym wasanaethau rheilffordd aml. Nid oes gennym ddewisiadau amgen realistig o ran trafnidiaeth gyhoeddus. Ffyrdd yw ein trafnidiaeth gyhoeddus. Ffyrdd yw sut y mae pobl yn mynd i'r gwaith, yn mynd i'r ysgol, yn mynychu apwyntiadau ysbyty, ac yn cadw busnesau lleol yn fyw. Ac eto mae'r ffyrdd hynny mewn cyflwr brawychus. Ar draws Powys, yn ddyddiol mae pobl yn delio â thyllau ffordd, arwynebau ffyrdd gwael a chyffyrdd anniogel, ac atgyweiriadau dros dro cyson yn hytrach na buddsoddiadau hirdymor—ffyrdd yn cael eu trwsio mewn modd tameidiog a defnyddio atebion tymor byr i drwsio wyneb ffyrdd, gan gynnwys israddio drwy osod cerrig mân a selio, dull sy'n treulio'n gyflym ac yn costio llawer dros amser. Nid yw'n werth da am arian. Yn sicr nid yw'n deg i'r bobl sy'n byw yn fy etholaeth.
Mae pobl leol yn rhwystredig, ac yn briodol felly. Maent yn talu'r un trethi â phawb arall, ond mae disgwyl iddynt oddef seilwaith gwaeth. Ym Mhowys, mae penderfyniadau a wnaed gan y cyngor sy'n cael ei redeg gan y Democratiaid Rhyddfrydol wedi caniatáu i gyflwr ein ffyrdd waethygu ymhellach, tra'u bod yn dargyfeirio cyllid i brosiectau gwyrdd nad yw trigolion yn eu gweld fel blaenoriaeth. Mae'r esgeulustod hwnnw'n fwyaf amlwg ar yr A470. Yr A470 yw asgwrn cefn Cymru, gan ei bod yn cysylltu'r gogledd a'r de ac yn cysylltu cymunedau gwledig â gwasanaethau, swyddi a chyfleoedd. Yng nghanolbarth Cymru, dylai fod yn flaenoriaeth ar gyfer buddsoddiad strategol. Yn lle hynny, caiff gwelliannau eu gohirio, caiff pryderon diogelwch eu gadael heb eu datrys a dywedir wrth gymunedau am dderbyn pethau fel y maent. Neu tueddwn i gael y briwsion o'r cytundeb a wnaeth Jane Dodds gyda Llafur, i fynd ar daflen etholiad nesaf y Democratiaid Rhyddfrydol.
Os ydym o ddifrif ynglŷn â chysylltedd trafnidiaeth, ni all canolbarth Cymru fod yn ôl-ystyriaeth, ac ni ddylai'r bobl sy'n cyflwyno'r cynnig hwn fod wedi meddwl amdani fel ôl-ystyriaeth. Dyna pam ei bod hi mor siomedig fod y cynnig hwn ar brosiectau ffyrdd mawr mewn mannau eraill yng Nghymru yn methu cydnabod pwysigrwydd llwybrau fel yr A470, neu'r heriau unigryw sy'n wynebu cymunedau gwledig ym Mhowys. Os yw canolbarth Cymru ar goll o'r cynnig, mae'n codi cwestiynau difrifol ynghylch pa mor bwysig yw'r canolbarth ym mholisi trafnidiaeth y Ceidwadwyr Cymreig.
Gan droi at y gwelliannau, gwelwn fwy o'r un peth. Mae un yn ceisio symud cyfrifoldeb yn gyfan gwbl i rywle arall, tra bod y llall yn cynnig rhestr hir o gyflawniadau nad ydynt yn adlewyrchu profiadau bywyd pobl sy'n byw yng nghefn gwlad Cymru. Nid yw cyhoeddiadau buddsoddi'n golygu fawr ddim os mai'r canlyniad ar lawr gwlad yw cyflwr ffyrdd yn dirywio a chysylltedd yn gwaethygu. Nid geiriau cynnes na strategaethau sgleiniog sydd eu hangen ar y Gymru wledig. Mae angen buddsoddiad ymarferol, penderfyniadau'n seiliedig ar dystiolaeth a thriniaeth deg. Dylai'r ddadl hon ymwneud â sicrhau nad oes unrhyw ran o Gymru'n cael ei gadael ar ôl, nid ag ardaloedd lle mae'r lleisiau mwyaf croch neu'r poblogaethau mwyaf uchel eu cloch yn cael yr hyn y maent ei eisiau. Mae canolbarth Cymru'n bwysig, mae Powys yn bwysig, a gallaf ddweud wrthych fod ein ffyrdd yn bwysig. A hyd nes y bydd polisi trafnidiaeth yn adlewyrchu hynny'n iawn, bydd y bobl sy'n byw yng nghefn gwlad canolbarth Cymru yn parhau i deimlo eu bod yn cael eu hanwybyddu. Diolch, Lywydd.
Good connectivity is the backbone of a successful economy. It's how people get to work, how goods get to markets and how communities stay connected. Yet since devolution, under 27 years of Labour control propped up by Plaid Cymru—it's not the first time we've heard that this afternoon—Wales has seen a total stagnation in road transport infrastructure and we have some of the weakest transport infrastructure in Britain, coupled with some of the worst congestion on key routes anywhere in Europe. This is not an accident, it's the result of deliberate political choices. Under Labour and Plaid, Wales has seen default 20 mph limits imposed, an M4 relief road scrapped after spending millions on the plans and road projects frozen across the country. The freeze on road building is ideal for the Welsh Government because they can continue their war on the motorist. They don't have to put their hand in their pocket, and they can use the environment as their excuse.
Let us start with the deeply unpopular 20 mph scheme. This is well-trodden ground, but I will summarise anyway. The measure was sold as a safety measure, but road casualties were already falling year on year before it was introduced. In 2015, there were almost 7,700 casualties in Wales, and by 2022, that figure had fallen below 4,500. Fewer than 100 people have died on Welsh roads each year since 2019—[Interruption.]—which is still too much, I must add to that particular remark; I will make progress, Joyce.
Across Britain, road deaths have been falling for decades, despite more vehicles and more miles driven. We have some of the safest highways in the world, yet the Welsh Government pressed ahead anyway instead of a targeted approach to introduce safety measures on areas where collisions are higher. The unnecessary and unwanted default 20 mph limit cost £32 million to implement, with an estimated £4.5 billion hit to the Welsh economy over the next 30 years due to lost productivity. And what have we gained? Transport for Wales admits that average journey times have gone up on almost every route measured. Air quality has not improved in any meaningful way, and the evidence on pedestrian safety remains inconclusive.
Now to the M4 relief road. Six years ago, Labour scrapped the project after spending £150 million of taxpayers' money just on the planning, despite evidence that the economic benefit would outweigh the cost by two to one, and despite the South East Wales Transport Commission ranking the M4 near Newport amongst the worst congestion hotspots in Europe. Anecdotally, you hear this regularly when speaking to people from England who drive into south Wales and are shocked at the congestion on the M4. Haulage firms as well, and equally, also warn that the bottleneck is strangling the south Wales economy. But, of course, when the Welsh Conservatives brought forward a motion calling for an M4 relief road to be delivered, Labour and Plaid voted it down.
In north Wales, communities in Ynys Môn are also being failed yet again. The Menai bridge has now been plagued by delays for years. What was meant to be a repair has now turned into a five-year saga of closures, and, at times, Anglesey has nearly been completely shut off from the north Wales mainland. Being able to cross the Menai straits is an economic imperative. Think of all those haulage firms that have to use the Irish sea services. They connect workers to jobs and tourists to businesses.
On a local level, in my constituency in the Vale of Clwyd, we see the harm caused by decades of infrastructural stagnation. Since the Rhuddlan bypass was built in the late 1990s, we've seen no major investment locally. The villages of Trefnant and Tremeirchion were disconnected in 2021 when storm Christoph destroyed Llanerch bridge. But five years on, myself and local residents are fighting every inch to see this restored. And also the 'dizzy bends' as well, which connect Rhyl and Prestatyn: 27,000 people in Rhyl, 18,000 or 19,000 in Prestatyn—nearly 50,000 people connected by a near singular track, which has been in use since the days of horse and cart. Nothing wrong with the 'dizzy bends', it's just to show that despite huge housing developments in recent decades, we still haven't seen that equate to any road developments locally, unfortunately. I have repeatedly raised significant issues regarding that and with safety and congestion in the middle section of the A55, which runs through my constituency in north Wales, which have not been addressed by the Welsh Government at all. Instead, they saw fit to freeze all road-building projects. We are not saving the planet by restricting the movement of people and goods within Wales, but we are harming the economy.
The Welsh Conservatives believe the opposite. We are proudly pro motorist, pro worker, pro business and pro growth. We want to scrap the default 20 mph limit, we want to build the M4 relief road, upgrade the A55, dual the A40 and deliver a third Menai crossing. Because better road connectivity means stronger communities and a more competitive Welsh economy. Llywydd, we need to stop slowing Wales down, literally and economically. We must stop choosing congestion over connectivity and ideology over infrastructure. I urge anyone to vote with our motion, unamended, to get Wales moving again. Thank you.
Cysylltedd da yw asgwrn cefn economi lwyddiannus. Dyma sut y mae pobl yn mynd i'r gwaith, sut y mae nwyddau'n cyrraedd marchnadoedd a sut y mae cymunedau'n cadw mewn cysylltiad. Ond ers datganoli, o dan 27 mlynedd o reolaeth Llafur wedi'u cynnal gan Blaid Cymru—nid dyma'r tro cyntaf inni glywed hynny y prynhawn yma—nid yw Cymru wedi gweld unrhyw gynnydd ar y seilwaith trafnidiaeth ffyrdd ac mae gennym beth o'r seilwaith trafnidiaeth gwannaf ym Mhrydain, ynghyd â rhai o'r tagfeydd gwaethaf ar lwybrau allweddol yn unrhyw le yn Ewrop. Nid damwain yw hyn, ond canlyniad dewisiadau gwleidyddol bwriadol. O dan Lafur a Phlaid Cymru, mae Cymru wedi gweld terfynau 20 mya diofyn yn cael eu gosod, ffordd liniaru'r M4 wedi'i dileu ar ôl gwario miliynau ar y cynlluniau, a phrosiectau ffyrdd wedi'u rhewi ledled y wlad. Mae rhewi cynlluniau adeiladu ffyrdd yn ddelfrydol i Lywodraeth Cymru oherwydd gallant barhau â'u rhyfel yn erbyn y modurwr. Nid oes raid iddynt roi eu llaw yn eu poced, a gallant ddefnyddio'r amgylchedd fel esgus.
Gadewch inni ddechrau gyda'r cynllun 20 mya hynod amhoblogaidd. Mae hyn wedi cael llawer o sylw, ond fe wnaf grynhoi beth bynnag. Cafodd y mesur ei werthu fel mesur diogelwch, ond roedd nifer yr anafiadau ar y ffyrdd eisoes yn gostwng flwyddyn ar ôl blwyddyn cyn iddo gael ei gyflwyno. Yn 2015, cafwyd bron i 7,700 o anafiadau yng Nghymru, ac erbyn 2022, roedd y ffigur hwnnw wedi gostwng o dan 4,500. Mae llai na 100 o bobl wedi marw ar ffyrdd Cymru bob blwyddyn ers 2019—[Torri ar draws.]—sy'n dal i fod yn ormod, rhaid i mi ychwanegu at y sylw penodol hwnnw; rwyf am wneud cynnydd, Joyce.
Ar draws Prydain, mae nifer y marwolaethau ar y ffyrdd wedi bod yn gostwng ers degawdau, er bod mwy o gerbydau a mwy o filltiroedd wedi'u gyrru. Mae gennym rai o'r priffyrdd mwyaf diogel yn y byd, ond mae Llywodraeth Cymru wedi bwrw ymlaen beth bynnag yn hytrach na defnyddio dull wedi'i dargedu i gyflwyno mesurau diogelwch mewn ardaloedd lle mae nifer y gwrthdrawiadau'n uwch. Costiodd y terfyn diofyn o 20 mya diangen a dieisiau £32 miliwn i'w weithredu, gydag ergyd o £4.5 biliwn amcangyfrifedig i economi Cymru dros y 30 mlynedd nesaf yn sgil colli cynhyrchiant. A beth ydym ni wedi'i ennill? Mae Trafnidiaeth Cymru yn cyfaddef bod amseroedd teithio cyfartalog wedi cynyddu ar bron bob llwybr a fesurwyd. Nid yw ansawdd yr aer wedi gwella mewn unrhyw ffordd ystyrlon, ac mae'r dystiolaeth ar ddiogelwch cerddwyr yn parhau i fod yn amhendant.
Nawr at ffordd liniaru'r M4. Chwe blynedd yn ôl, daeth Llafur â'r prosiect i ben ar ôl gwario £150 miliwn o arian trethdalwyr ar y cynlluniau yn unig, er gwaethaf tystiolaeth y byddai'r budd economaidd yn gorbwyso'r gost o ddau i un, ac er bod Comisiwn Trafnidiaeth De-ddwyrain Cymru yn rhestru'r M4 ger Casnewydd ymhlith y mannau gwaethaf yn Ewrop o ran tagfeydd traffig. Yn anecdotaidd, rydych chi'n clywed hyn yn rheolaidd wrth siarad â phobl o Loegr sy'n gyrru i dde Cymru ac sy'n cael eu synnu gan y tagfeydd ar yr M4. Mae cwmnïau cludo nwyddau hefyd, ac i'r un graddau, yn rhybuddio bod y tagfeydd yn tagu economi de Cymru. Ond wrth gwrs, pan gyflwynodd y Ceidwadwyr Cymreig gynnig yn galw am gyflawni ffordd liniaru'r M4, pleidleisiodd Llafur a Phlaid Cymru yn erbyn.
Yng ngogledd Cymru, mae cymunedau yn Ynys Môn yn cael cam unwaith eto. Mae pont Menai bellach wedi ei phlagio gan oedi ers blynyddoedd. Mae'r hyn a oedd i fod yn waith atgyweirio bellach wedi troi'n saga bum mlynedd o gyfnodau pan fo'r bont ar gau, ac ar adegau, mae Ynys Môn bron â bod wedi'i thorri i ffwrdd yn llwyr oddi wrth dir mawr gogledd Cymru. Mae gallu croesi'r Fenai yn rheidrwydd economaidd. Meddyliwch am yr holl gwmnïau cludo nwyddau sy'n gorfod defnyddio gwasanaethau môr Iwerddon. Maent yn cysylltu gweithwyr â swyddi a thwristiaid â busnesau.
Ar lefel leol, yn fy etholaeth i yn Nyffryn Clwyd, rydym yn gweld y niwed a achosir gan ddegawdau o ddiffyg cynnydd ar seilwaith. Ers i ffordd osgoi Rhuddlan gael ei hadeiladu ar ddiwedd y 1990au, nid ydym wedi gweld unrhyw fuddsoddiad mawr yn lleol. Datgysylltwyd pentrefi Trefnant a Thremeirchion yn 2021 pan ddinistriodd storm Christoph bont Llannerch. Ond bum mlynedd yn ddiweddarach, rwyf i a thrigolion lleol yn brwydro i'w gweld yn cael ei hadfer. A'r 'dizzy bends' hefyd, sy'n cysylltu'r Rhyl a Phrestatyn: 27,000 o bobl yn y Rhyl, 18,000 neu 19,000 ym Mhrestatyn—bron i 50,000 o bobl wedi'u cysylltu gan drac un lôn bron iawn, sydd mewn defnydd ers dyddiau'r ceffyl a chert. Nid oes dim o'i le ar y 'dizzy bends', ond er gwaethaf datblygiadau tai enfawr yn y degawdau diwethaf, mae'n dangos ein bod eto i weld datblygiadau ffyrdd yn lleol i fynd gyda hynny. Rwyf wedi codi materion sylweddol dro ar ôl tro ynglŷn â hynny, a diogelwch a thagfeydd yn rhan ganol yr A55, sy'n rhedeg trwy fy etholaeth i yng ngogledd Cymru, nad yw Llywodraeth Cymru wedi mynd i'r afael â nhw o gwbl. Yn hytrach, fe welsant yn dda i rewi pob prosiect adeiladu ffyrdd. Nid ydym yn achub y blaned drwy gyfyngu ar symud pobl a nwyddau yng Nghymru, ond rydym yn niweidio'r economi.
Mae'r Ceidwadwyr Cymreig yn credu'r gwrthwyneb. Rydym yn falch o fod o blaid y modurwr, o blaid y gweithiwr, o blaid busnes ac o blaid twf. Rydym am gael gwared ar y terfyn diofyn o 20 mya, rydym am adeiladu ffordd liniaru'r M4, uwchraddio'r A55, deuoli'r A40 a darparu trydedd bont dros y Fenai. Oherwydd mae gwell cysylltedd ffyrdd yn golygu cymunedau cryfach ac economi fwy cystadleuol yng Nghymru. Lywydd, mae angen inni roi'r gorau i arafu Cymru, yn llythrennol ac yn economaidd. Rhaid inni roi'r gorau i ddewis tagfeydd dros gysylltedd ac ideoleg dros seilwaith. Rwy'n annog pawb i bleidleisio o blaid ein cynnig, heb ei ddiwygio, i gael Cymru i symud eto. Diolch.
Ysgrifennydd y Cabinet dros drafnidiaeth nawr—Ken Skates.
The Cabinet Secretary for transport now—Ken Skates.
Diolch yn fawr iawn, Llywydd. I can assure Members that throughout this Senedd term and before, we've acted with purpose to build a transport system that meets the needs of today, but that also prepares Wales for the demands of tomorrow. I'd like to address some of the specific points raised in this debate.
First of all, 20 mph. Twenty miles an hour is people walking away from collisions that would otherwise have been life ending. It's resulted in emergency services not having to face the aftermath of tragedy and families not receiving the knock on the door that no-one should ever have to fear. Now, there is some evidence emerging as well of cheaper vehicle insurance as a result of this policy, which is good for businesses and it's good for households. And as I've previously said, I think it's really important to take this issue out of the culture wars, to be honest and to be able to have a debate on the evidence. And that's why we commissioned an independent evaluation, reporting in three stages. First, an initial report this year, then an interim report next year and a final report in 2029. A truly objective piece of work.
Now, our investment in rail is unprecedented in both ambition and scale. The south Wales metro is firmly established. It's one of the most transformative infrastructure programmes Wales has ever undertaken. More than £1 billion has been invested in the core Valleys lines, reshaping how people move across the region and modernising outdated infrastructure. And, of course, building a fast, frequent integrated network. The metro I think has been a massive success story. And alongside this, we've invested £800 million in new trains, almost doubling the number that are operating on the network. These trains deliver more than comfort, they enable a better timetable, they enable more frequent services and a more reliable experience. Modern accessibility features, cleaner and more efficient trains and greater seating capacity are now being felt by passengers right across the network, driving up passenger satisfaction to levels that other rail operators in Europe would envy.
Our reforms to the bus system match this ambition. The Senedd has passed a landmark bus Bill, introducing franchising and putting passengers and communities at the very centre of service planning. Through better co-ordination and clearer accountability, we will build a bus network that works reliably for people who depend on it daily. And we're already seeing the impact. More than 2 million journeys have now been made by young people using the £1 fare cap that we developed with Jane Dodds, making travel more affordable, widening access to education and leisure, and helping build the long-term habit of choosing public transport. On the Welsh Government's TrawsCymru network, we've seen a very welcome and significant increase in passenger numbers, demonstrating what can be achieved when we have control of the full network.
Now, a safe, resilient road network remains essential to this wider vision, and that's why we launched a major road renewal programme, beginning with the £180 million River Dee replacement scheme—a critical project for the whole of north Wales. We're also addressing the roads maintenance backlog. It's an incredible fact, and I believe a truly impressive achievement, that we have improved already this year 627 km of roads and filled 203,000 potholes, the majority in rural Wales. I'm pleased to assure James Evans that Powys and Ceredigion are prime beneficiaries of this, with 71 projects already completed and over 50,000 potholes filled or prevented.
Now, to ensure the road network serves Wales's long-term economic needs, we have also commissioned a comprehensive review on major strategic routes, including the M4, the A55, A484 and A483. This assessment will identify the interventions required to improve traffic flow and reliability along corridors vital for business, trade and connectivity. It's about planning intelligently for the future and ensuring that our infrastructure matches Wales's economic ambition.
We're also driving forward new regional metro schemes in other parts of Wales, mirroring the vision of the south Wales metro. Delivery of network north Wales is taking place at great pace and is interfaced and integrated with Northern Powerhouse Rail. I know some have been critical of investment in infrastructure in England, regardless of how it benefits people commuting from Wales, but allow me to quote from the 2018 case for investment by Professor Mark Barry, an excellent report:
'Development of the Northern Powerhouse concept in the north of England has captured imaginations and has become another expression of devolved thinking and action. As a concept and in strategy it includes north Wales.'
Now, Professor Barry went on to argue for investment across the north of Wales and England to benefit Welsh citizens and the Welsh economy. To answer Janet Finch-Saunders's question, I'm delighted that work is finally under way on the north Wales main line and on the Wrexham to Liverpool line that Professor Barry rightly promoted and which will result in a vast increase in train services.
All of these achievements reflect far more than investment, though: they reflect a clear and confident vision, a vision of a nation where transport is not a barrier, but a bridge to opportunity, where communities are connected, businesses can thrive, and future generations inherit a system that is cleaner, safer and more resilient than the one before, and which, crucially, is connected to, not cut off from the rest of Britain.
And finally, to the Tories, I'd remind them of how they inflicted a decade of austerity on councils across Wales, scrapped projects like electrification to Swansea, HS2 phase 2 and smart motorways, all at enormous cost to the taxpayer. And to Plaid, I'd ask how their promises will be funded in an independent Wales facing an annual deficit of more than £12 billion. Diolch yn fawr iawn.
Diolch yn fawr iawn, Lywydd. Gallaf sicrhau'r Aelodau ein bod wedi gweithredu gyda phwrpas drwy gydol tymor y Senedd hon i adeiladu system drafnidiaeth sy'n diwallu anghenion heddiw, ond sydd hefyd yn paratoi Cymru ar gyfer galwadau yfory. Hoffwn fynd i'r afael â rhai o'r pwyntiau penodol a godwyd yn y ddadl hon.
Yn gyntaf oll, 20 mya. Ugain milltir yr awr yw pobl yn cerdded i ffwrdd o wrthdrawiadau a fyddai fel arall wedi dod â bywyd i ben. Mae wedi golygu nad yw gwasanaethau brys yn gorfod wynebu canlyniadau trasiedi ac nad yw teuluoedd yn clywed y gnoc ar y drws na ddylai neb orfod ei hofni byth. Nawr, mae tystiolaeth yn dod i'r amlwg hefyd o yswiriant cerbyd rhatach o ganlyniad i'r polisi hwn, sy'n dda i fusnesau ac mae'n dda i aelwydydd. Ac fel y dywedais o'r blaen, rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn tynnu'r mater hwn allan o'r rhyfeloedd diwylliant, i fod yn onest a gallu cael dadl ar y dystiolaeth. A dyna pam y gwnaethom gomisiynu gwerthusiad annibynnol, i adrodd mewn tri cham. Yn gyntaf, adroddiad cychwynnol eleni, yna adroddiad interim y flwyddyn nesaf ac adroddiad terfynol yn 2029. Darn gwirioneddol wrthrychol o waith.
Nawr, mae ein buddsoddiad mewn rheilffyrdd yn ddigynsail o ran uchelgais a maint. Mae metro de Cymru wedi'i sefydlu'n gadarn. Mae'n un o'r rhaglenni seilwaith mwyaf trawsnewidiol y mae Cymru wedi'i chyflawni erioed. Mae mwy na £1 biliwn wedi'i fuddsoddi yn llinellau craidd y Cymoedd, gan ail-siapio'r ffordd y mae pobl yn symud ar draws y rhanbarth a moderneiddio seilwaith sydd wedi dyddio. Ac wrth gwrs, adeiladu rhwydwaith integredig cyflym ac aml. Mae'r metro wedi bod yn llwyddiant enfawr. Ac ochr yn ochr â hyn, rydym wedi buddsoddi £800 miliwn mewn trenau newydd, gan ddyblu, bron iawn, y nifer sy'n gweithredu ar y rhwydwaith. Mae'r trenau hyn yn darparu mwy na chyfforddusrwydd, maent yn e gwneud hi'n bosib gwella'r amserlen, sicrhau gwasanaethau amlach a phrofiad mwy dibynadwy. Mae nodweddion hygyrchedd modern, trenau glanach a mwy effeithlon a mwy o gapasiti seddi bellach yn cael eu teimlo gan deithwyr ar draws y rhwydwaith, gan wella boddhad teithwyr i lefelau y byddai gweithredwyr rheilffyrdd eraill yn Ewrop yn eiddigeddus ohonynt.
Mae ein diwygiadau i'r system fysiau yn cyd-fynd â'r uchelgais hwn. Mae'r Senedd wedi pasio Bil bysiau nodedig, gan gyflwyno masnachfreinio a rhoi teithwyr a chymunedau yn y canol wrth gynllunio gwasanaethau. Drwy gydlynu gwell ac atebolrwydd cliriach, byddwn yn adeiladu rhwydwaith bysiau sy'n gweithio'n ddibynadwy i bobl sy'n dibynnu arno bob dydd. Ac rydym eisoes yn gweld yr effaith. Mae mwy na 2 filiwn o deithiau wedi'u gwneud bellach gan bobl ifanc gan ddefnyddio'r cap tocynnau o £1 a ddatblygwyd gennym gyda Jane Dodds, gan wneud teithio'n fwy fforddiadwy, ehangu mynediad at addysg a hamdden, a helpu i feithrin arfer hirdymor o ddewis trafnidiaeth gyhoeddus. Ar rwydwaith TrawsCymru Llywodraeth Cymru, rydym wedi gweld cynnydd sylweddol a chalonogol iawn yn nifer y teithwyr, sy'n dangos yr hyn y gellir ei gyflawni pan fydd gennym reolaeth ar y rhwydwaith llawn.
Nawr, mae rhwydwaith ffyrdd diogel a gwydn yn parhau i fod yn hanfodol i'r weledigaeth ehangach hon, a dyna pam y gwnaethom lansio rhaglen fawr ar gyfer adnewyddu ffyrdd, gan ddechrau gyda chynllun gwerth £180 miliwn i adnewyddu pont dros afon Dyfrdwy—prosiect hanfodol i ogledd Cymru gyfan. Rydym hefyd yn mynd i'r afael â'r ôl-groniad o waith cynnal a chadw ar ffyrdd. Mae'n ffaith anhygoel, ac yn gyflawniad gwirioneddol drawiadol yn fy marn i, ein bod eisoes wedi gwella 627 km o ffyrdd eleni ac wedi llenwi 203,000 o dyllau ffordd, y mwyafrif ohonynt yng nghefn gwlad Cymru. Rwy'n falch o sicrhau James Evans mai Powys a Cheredigion yw'r rhai sydd wedi elwa fwyaf o hyn, gyda 71 o brosiectau eisoes wedi'u cwblhau a dros 50,000 o dyllau wedi'u llenwi neu eu hatal.
Nawr, er mwyn sicrhau bod y rhwydwaith ffyrdd yn gwasanaethu anghenion economaidd hirdymor Cymru, rydym hefyd wedi comisiynu adolygiad cynhwysfawr ar brif lwybrau strategol, gan gynnwys yr M4, yr A55, yr A484 a'r A483. Bydd yr asesiad hwn yn nodi'r ymyriadau sydd eu hangen i wella llif traffig a dibynadwyedd ar hyd coridorau sy'n hanfodol ar gyfer busnes, masnach a chysylltedd. Mae'n ymwneud â chynllunio'n ddeallus ar gyfer y dyfodol a sicrhau bod ein seilwaith yn cyd-fynd ag uchelgais economaidd Cymru.
Rydym hefyd yn bwrw ymlaen â chynlluniau metro rhanbarthol newydd mewn rhannau eraill o Gymru, i adlewyrchu gweledigaeth metro de Cymru. Mae darparu rhwydwaith gogledd Cymru yn digwydd yn gyflym ac mae wedi'i gydgysylltu a'i integreiddio â Rheilffordd Pwerdy Gogledd Lloegr. Rwy'n gwybod bod rhai wedi bod yn feirniadol o fuddsoddi mewn seilwaith yn Lloegr, er ei fod o fudd i bobl sy'n cymudo o Gymru, ond gadewch imi ddyfynnu o achos 2018 dros fuddsoddi gan yr Athro Mark Barry, adroddiad ardderchog:
'Mae datblygu'r cysyniad o Bwerdy Gogledd Lloegr wedi dal dychymyg pobl ac wedi dod yn fynegiant arall o feddwl a gweithredu datganoledig. Fel cysyniad ac mewn strategaeth mae'n cynnwys gogledd Cymru.'
Nawr, aeth yr Athro Barry rhagddo i ddadlau dros fuddsoddi ar draws gogledd Cymru a Lloegr er budd dinasyddion Cymru ac economi Cymru. I ateb cwestiwn Janet Finch-Saunders, rwy'n falch iawn fod gwaith ar y gweill o'r diwedd ar brif linell gogledd Cymru ac ar y llinell rhwng Wrecsam a Lerpwl a hyrwyddwyd gan yr Athro Barry yn gywir ddigon ac a fydd yn arwain at gynnydd enfawr yn nifer y gwasanaethau trên.
Mae'r holl gyflawniadau hyn yn adlewyrchu llawer mwy na buddsoddiad, fodd bynnag: maent yn adlewyrchu gweledigaeth glir a hyderus, gweledigaeth o genedl lle nad yw trafnidiaeth yn rhwystr, ond yn bont i gyfle, lle mae cymunedau'n gysylltiedig, lle gall busnesau ffynnu, a lle bydd cenedlaethau'r dyfodol yn etifeddu system sy'n lanach, yn fwy diogel ac yn fwy gwydn na'r un o'i blaen, ac sydd, yn hollbwysig, wedi'i chysylltu â gweddill Prydain, nid wedi'i thorri i ffwrdd oddi wrth weddill Prydain.
Ac yn olaf, i'r Torïaid, hoffwn eu hatgoffa o'r ffordd y gwnaethant achosi degawd o gyni i gynghorau ledled Cymru, cael gwared ar brosiectau fel trydaneiddio'r llinell i Abertawe, HS2 cam 2 a thraffyrdd clyfar, i gyd ar gost enfawr i'r trethdalwr. Ac i Blaid Cymru, hoffwn ofyn sut y bydd eu haddewidion yn cael eu hariannu mewn Cymru annibynnol a fyddai'n wynebu diffyg blynyddol o fwy na £12 biliwn. Diolch yn fawr iawn.
Tom Giffard nawr i ymateb i'r ddadl.
Tom Giffard to reply to the debate.
Diolch yn fawr iawn, Llywydd, and thank you to all Members that took part in this afternoon's debate. I'm very grateful to listen to Members, even if I didn't agree with everything that was necessarily being said.
Now, look, we as Welsh Conservatives, and Sam Rowlands said this when he opened the debate today, know and understand that transport is absolutely integral to our economy. It is integral to our economic growth or lack thereof here in Wales, and it's no surprise, is it, that we've seen that a Welsh Government that doesn't take transport seriously—and clearly, by some of the actions that have been outlined by colleagues, it doesn't take transport seriously—is indicative of a Government that doesn't take the economy seriously enough.
It's no wonder that the First Minister said of her predecessor that he wasn't interested in the economy, and it's no wonder that the former transport Minister said that Labour didn't understand what it was doing on the economy. And perhaps there is nowhere that that is better epitomised than in transport. There have been some key decisions that have been made, haven't there, particularly around road projects being frozen in Wales at the start of this Senedd term.
We heard from Sam Kurtz about how important the A40 was to connectivity in west Wales. We heard from Gareth Davies about how important the A55 was to connectivity in north Wales. And we heard from the queen of the north, Janet Finch-Saunders, about the importance of the third crossing at the Menai bridge and how important that is to connect Anglesey to the rest of Wales.
Now, that same ambition, unfortunately, isn't there from other parties. When Sam Rowlands rose to his feet to open this debate, there was only one Plaid Cymru Member in this Chamber. That is how seriously Plaid Cymru take transport connectivity here in Wales. And in that contribution, the entirety of that contribution, three and a half minutes, all they had to talk about in terms of their plans for transport connectivity in Wales was a railway line in England. Now, we agree with the calls for consequential funding for HS2 in England, but you would think that Plaid Cymru had something to say on transport connectivity in Wales, but they had absolutely nothing to say. And now—[Interruption.] Oh, they've got a lot to say now; I wish you were here at the beginning of the debate, Llyr. Now, I'm grateful for the one Plaid Cymru Member that was here, but there was no Reform Member here whatsoever. There was no Liberal Democrat in the Chamber whatsoever. That is the seriousness with which these parties take transport; something that you will never, ever get from the Welsh Conservatives.
Now I'm grateful too to the other contributions—[Interruption.] I'm grateful too to the other contributions that we heard, particularly from Mike Hedges, who took us on an Ordnance Survey map tour of Morriston and all its various speed limits. Now, Mike opened by saying that constituents, our mutual constituents, wanted roads maintained and potholes fixed, and I agree with you, Mike, but I would question how many of them feel Swansea council is doing that.
And I'm grateful too to James Evans for his contribution and the importance that he places on mid Wales. Now I agree with him and that is why—and he knows this—that is why the Newtown bypass was campaigned for and delivered by the Conservatives here as well, and obviously we understand the importance of the A470 that James mentioned, and he could have amended—[Interruption.] Yes, well done, Russell. And James could have amended this debate to include the A470 and we would of course have supported that, and I regret that you chose not to do that today, James.
Diolch yn fawr iawn, Lywydd, a diolch i'r holl Aelodau a gymerodd ran yn y ddadl y prynhawn yma. Rwy'n ddiolchgar iawn i'r Aelodau, hyd yn oed os nad oeddwn yn cytuno â phopeth a gâi ei ddweud o reidrwydd.
Nawr, edrychwch, rydym ni fel Ceidwadwyr Cymreig, a dywedodd Sam Rowlands hyn pan agorodd y ddadl heddiw, yn gwybod ac yn deall bod trafnidiaeth yn rhan gwbl annatod o'n heconomi. Mae'n rhan annatod o'n twf economaidd neu ddiffyg twf yma yng Nghymru, ac nid yw'n syndod ein bod wedi gweld bod Llywodraeth Cymru nad yw o ddifrif ynglŷn â thrafnidiaeth—ac mae'n amlwg drwy rai o'r gweithredoedd a nodwyd gan gyd-Aelodau, nad yw o ddifrif ynglŷn â thrafnidiaeth—yn arwydd o Lywodraeth nad yw ddigon o ddifrif ynghylch yr economi.
Nid yw'n syndod fod y Prif Weinidog wedi dweud am ei rhagflaenydd nad oedd ganddo ddiddordeb yn yr economi, ac nid yw'n syndod fod y cyn-Weinidog trafnidiaeth wedi dweud nad oedd Llafur yn deall beth oedd yn ei wneud ar yr economi. Ac efallai nad oes unrhyw faes yn dangos hynny'n well na thrafnidiaeth. Gwnaed rhai penderfyniadau allweddol, yn enwedig ynglŷn â rhewi prosiectau ffyrdd ar ddechrau tymor y Senedd hon.
Clywsom gan Sam Kurtz pa mor bwysig oedd yr A40 i gysylltedd yng ngorllewin Cymru. Clywsom gan Gareth Davies pa mor bwysig oedd yr A55 i gysylltedd yng ngogledd Cymru. A chlywsom gan frenhines y gogledd, Janet Finch-Saunders, am bwysigrwydd trydedd bont Menai a pha mor bwysig yw honno i gysylltu Ynys Môn â gweddill Cymru.
Nawr, yn anffodus, nid yw'r un uchelgais i'w weld gan bleidiau eraill. Pan gododd Sam Rowlands ar ei draed i agor y ddadl hon, dim ond un Aelod o Blaid Cymru oedd yn y Siambr. Dyna pa mor bwysig yw cysylltedd trafnidiaeth yma yng Nghymru i Blaid Cymru. Ac yn y cyfraniad hwnnw, y cyfan o'r cyfraniad hwnnw, tri munud a hanner, yr unig beth a oedd ganddynt i siarad amdano o ran eu cynlluniau ar gyfer cysylltedd trafnidiaeth yng Nghymru oedd rheilffordd yn Lloegr. Nawr, rydym yn cytuno â'r galwadau am gyllid canlyniadol ar gyfer HS2 yn Lloegr, ac fe fyddech chi'n meddwl bod gan Blaid Cymru rywbeth i'w ddweud ar gysylltedd trafnidiaeth yng Nghymru, ond nid oedd ganddynt unrhyw beth o gwbl i'w ddweud. A nawr—[Torri ar draws.] O, mae ganddynt lawer i'w ddweud nawr; hoffwn pe baech chi yma ar ddechrau'r ddadl, Llyr. Nawr, rwy'n ddiolchgar am yr un Aelod o Blaid Cymru a oedd yma, ond nid oedd unrhyw Aelod o Reform yma o gwbl. Nid oedd Democrat Rhyddfrydol yn y Siambr. Dyna pa mor bwysig yw trafnidiaeth i'r pleidiau hyn; rhywbeth na fyddwch chi byth yn ei gael gan y Ceidwadwyr Cymreig.
Nawr rwy'n ddiolchgar hefyd i'r cyfraniadau eraill—[Torri ar draws.] Rwy'n ddiolchgar hefyd i'r cyfraniadau eraill a glywsom, yn enwedig gan Mike Hedges, a aeth â ni ar daith map yr arolwg ordnans o amgylch Treforys a'i holl derfynau cyflymder amrywiol. Nawr, agorodd Mike trwy ddweud bod etholwyr, ein cyd-etholwyr, eisiau gweld ffyrdd yn cael eu cynnal a'u cadw a thyllau ffordd wedi'u trwsio, ac rwy'n cytuno â chi, Mike, ond rwy'n cwestiynu faint ohonynt sy'n teimlo bod cyngor Abertawe yn gwneud hynny.
Ac rwy'n ddiolchgar hefyd i James Evans am ei gyfraniad a'r pwyslais y mae'n ei roi ar ganolbarth Cymru. Nawr rwy'n cytuno ag ef a dyna pam—ac mae'n gwybod hyn—dyna pam yr ymgyrchwyd am ffordd osgoi y Drenewydd gan y Ceidwadwyr yma, a'i sicrhau ganddynt hefyd, ac yn amlwg rydym yn deall pwysigrwydd yr A470 a grybwyllodd James, a gallai fod wedi diwygio—[Torri ar draws.] Ie, da iawn, Russell. A gallai James fod wedi diwygio'r ddadl hon i gynnwys yr A470 a byddem wedi cefnogi hynny wrth gwrs, ac mae'n ddrwg gennyf eich bod wedi dewis peidio â gwneud hynny heddiw, James.
Daeth y Dirprwy Lywydd i’r Gadair.
The Deputy Presiding Officer took the Chair.
Will you take an intervention?
A wnewch chi dderbyn ymyriad?
Very happy to take an intervention.
Rwy'n hapus iawn i dderbyn ymyriad.
I'd very happily amend the motion. I'm surprised the Welsh Conservatives didn't come forward with it in the first place. It just shows how much the Welsh Conservatives care about mid Wales, and, if they cared a little bit more about mid Wales, perhaps I'd be sat there, not by here.
Buaswn yn hapus iawn i ddiwygio'r cynnig. Rwy'n synnu nad oedd y Ceidwadwyr Cymreig wedi cynnig hynny yn y lle cyntaf. Mae'n dangos faint y mae'r Ceidwadwyr Cymreig yn malio am ganolbarth Cymru, a phe baent yn malio ychydig mwy am ganolbarth Cymru, efallai y buaswn i'n eistedd yno, nid yma.
Well, you certainly didn't mention transport connectivity in your reasons to leave the Welsh Conservatives. But, again, I think the lack of seriousness with which—. I mean, there's a new reason every day, isn't there, James, I suppose?
But look, the A470, going forward: you could have amended the motion today in order to include that, but you chose not to, and I regret that that didn't happen.
Now, when we look at the way in which the Labour Government looks at transport policy here in Wales, perhaps there are two tentpole issues that we could we could draw attention to. First is 20 mph. Now, we know that there were half a million signatures to this place against that policy of default 20 mph speed limits, summarily ignored and continuing to be dismissed by the likes of Joyce Watson, despite those concerns being raised. [Interruption.] No, thank you—
Wel, yn sicr ni wnaethoch sôn am gysylltedd trafnidiaeth yn eich rhesymau dros adael y Ceidwadwyr Cymreig. Ond eto, rwy'n credu bod y diffyg difrifoldeb—. Hynny yw, mae rheswm newydd bob dydd, onid oes, James?
Ond edrychwch, yr A470, i symud ymlaen: gallech fod wedi diwygio'r cynnig heddiw er mwyn cynnwys hynny, ond fe wnaethoch chi ddewis peidio â gwneud hynny, ac mae'n drueni na ddigwyddodd hynny.
Nawr, pan edrychwn ar y ffordd y mae'r Llywodraeth Lafur yn edrych ar bolisi trafnidiaeth yma yng Nghymru, efallai fod yna ddau fater y gallem dynnu sylw atynt. Y cyntaf yw 20 mya. Nawr, gwyddom fod hanner miliwn o lofnodion i'r lle hwn yn erbyn y polisi terfynau cyflymder diofyn 20 mya, sydd wedi'u hanwybyddu'n ddiseremoni ac yn parhau i gael eu hanwybyddu gan bobl fel Joyce Watson, er bod y pryderon hynny wedi'u codi. [Torri ar draws.] Na, dim diolch—
If you give way, I'll give you a reason for—
Os gwnewch chi ildio, fe roddaf reswm i chi dros—
No, we've had—. We know half a million people signed that petition against them, completely ignored by the Labour Government; £33 million being spent on road signs across Wales, and many know, in those communities, those 20 mph an hour speed limits that don't work. Yes, there are 20 mph speed limits that do work, but many, many people can draw on examples of 20 mph speed limits in their communities that simply do not make any sense, and that is a consequence of the top-down approach that we've seen from the Welsh Labour Government, that thinks the Government knows best, that decisions can be made in Cardiff about speed limits across the country. It simply doesn't make sense.
And also, on the M4 relief road, we know, don't we, that the Welsh Labour Government promised that they would deliver an M4 relief road, because they knew—. They used to make the arguments that we made about the importance of transport connectivity, about how that grows our economy, and now we know, don't we, that they cancelled that project without a single inch of road being built in Wales. One hundred and fifty million pounds of taxpayers' money completely lost as a consequence of the cancellation of that project. We would never be as cavalier as that with public money, and we certainly would get on and deliver that M4 relief road.
Now, I'll finally end with the Cabinet Secretary's response to our debate and, like Janet Finch-Saunders, I like you, too, Ken; I think I think you're a very talented Minister. However, despite your talents, you did leave out a couple of facts in your response. You highlighted the delivery of the metros, but they were of course delivered with a £500 million contribution from the UK Conservative Government as a consequence of the city deals. And, on buses, you will also be aware that many bus operators cited the 20 mph policy as slowing down bus routes, leading to some being cancelled, leading to others taking longer, and that the Welsh Labour Government ended subsidies for bus companies at the same time, which also led to the ending of bus routes as well. So, it is clear, isn't it, Dirprwy Lywydd, that Plaid Cymru, Reform and the Liberal Democrats are not interested in improving our transport connectivity here in Wales, and, when it comes to the Labour Party, they are off track and they have run out of road.
Na, rydym wedi cael—. Fe wyddom fod hanner miliwn o bobl wedi llofnodi'r ddeiseb honno yn eu herbyn, wedi'u hanwybyddu'n llwyr gan y Llywodraeth Lafur; £33 miliwn yn cael ei wario ar arwyddion ffordd ledled Cymru, ac mae llawer yn gwybod, yn y cymunedau hynny, am y terfynau cyflymder 20 mya yr awr hynny nad ydynt yn gweithio. Mae yna derfynau cyflymder 20 mya sy'n gweithio, ond gall llawer iawn o bobl roi enghreifftiau o derfynau cyflymder 20 mya yn eu cymunedau nad ydynt yn gwneud unrhyw synnwyr, ac mae hynny'n ganlyniad i'r dull o'r brig i lawr a welsom gan Lywodraeth Lafur Cymru, sy'n meddwl mai'r Llywodraeth sy'n gwybod orau, ac y gellir gwneud penderfyniadau yng Nghaerdydd am derfynau cyflymder ledled y wlad. Nid yw'n gwneud synnwyr.
A hefyd, ar ffordd liniaru'r M4, fe wyddom fod Llywodraeth Lafur Cymru wedi addo y byddent yn darparu ffordd liniaru'r M4, oherwydd eu bod yn gwybod—. Roeddent yn arfer gwneud y dadleuon a wnaethom ni am bwysigrwydd cysylltedd trafnidiaeth, ynglŷn â sut y mae hynny'n tyfu ein heconomi, a nawr fe wyddom eu bod wedi canslo'r prosiect hwnnw heb i un fodfedd o ffordd gael ei hadeiladu yng Nghymru. Collwyd £150 miliwn o arian trethdalwyr yn llwyr o ganlyniad i ganslo'r prosiect hwnnw. Ni fyddem byth mor ddiofal â hynny gydag arian cyhoeddus, ac yn sicr byddem yn bwrw ymlaen i gyflawni ffordd liniaru'r M4.
Nawr, rwyf am orffen gydag ymateb Ysgrifennydd y Cabinet i'n dadl ac fel Janet Finch-Saunders, rwy'n eich hoffi chi hefyd, Ken; rwy'n credu eich bod chi'n Weinidog talentog iawn. Fodd bynnag, er gwaethaf eich doniau, fe wnaethoch chi adael un neu ddwy o ffeithiau allan o'ch ymateb. Fe wnaethoch chi dynnu sylw at gyflawni'r metros, ond wrth gwrs cawsant eu cyflawni gyda chyfraniad o £500 miliwn gan Lywodraeth Geidwadol y DU o ganlyniad i'r bargeinion dinesig. Ac ar fysiau, fe fyddwch chi hefyd yn ymwybodol fod llawer o weithredwyr bysiau wedi cyfeirio at y polisi 20 mya fel rhywbeth sy'n arafu llwybrau bysiau, gan arwain at ganslo rhai, ac at wneud i eraill gymryd mwy o amser, a bod Llywodraeth Lafur Cymru wedi dod â chymorthdaliadau i gwmnïau bysiau i ben ar yr un pryd, a arweiniodd hefyd at ddod â llwybrau bysiau i ben. Felly, mae'n amlwg, onid yw, Ddirprwy Lywydd, nad oes gan Blaid Cymru, Reform a'r Democratiaid Rhyddfrydol ddiddordeb mewn gwella ein cysylltedd trafnidiaeth yma yng Nghymru, ac am y Blaid Lafur, maent ar y llwybr anghywir ac wedi rhedeg allan o ffordd.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig heb ei ddiwygio? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Oes. Felly, gohiriaf y pleidleisio o dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.
The proposal is to agree the motion without amendment. Does any Member object? [Objection.] There is objection. I will therefore defer voting under this item until voting time.
Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.
Voting deferred until voting time.
Detholwyd y gwelliannau canlynol: gwelliant 1 yn enw Paul Davies, a gwelliant 2 yn enw Jane Hutt. Os derbynnir gwelliant 1, caiff gwelliant 2 ei ddad-dethol.
The following amendments have been selected: amendment 1 in the name of Paul Davies, and amendment 2 in the name of Jane Hutt. If amendment 1 is agreed, amendment 2 will be deselected.
Eitem 7 heddiw yw dadl Plaid Cymru, tai. Galwaf ar Siân Gwenllian i wneud y cynnig.
Item 7 today is the Plaid Cymru debate on housing. I call on Siân Gwenllian to move the motion.
Cynnig NDM9122 Heledd Fychan
Cynnig bod y Senedd:
1. Yn nodi bod cyflwr tai yng Nghymru ymhlith y gwaethaf yn Ewrop.
2. Yn cydnabod effaith sylweddol tai gwael a'r argyfwng tai ehangach ar iechyd y cyhoedd, costau byw, tlodi tanwydd, a'r amgylchedd.
3. Yn credu bod angen ffocws clir, traws-lywodraethol ar gyfer gweddill tymor y Senedd hwn i gael gwared ar rwystrau a chynyddu'r cyflenwad o gartrefi cymdeithasol newydd, mewn ymateb i ddigartrefedd cynyddol, rhestrau aros hir, y defnydd uchel o lety dros dro, a chostau rhentu anfforddiadwy.
4. Yn cydnabod y manteision niferus o wella safonau tai, gan gynnwys costau aelwydydd is, creu swyddi, cefnogaeth i economïau lleol, arbedion i'r GIG, a chynnydd wrth fynd i'r afael â newid hinsawdd.
5. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i:
a) gweithredu argymhellion y Tasglu Tai Fforddiadwy ar gyflymder a darparu diweddariad cynhwysfawr;
b) nodi sut y bydd yn addasu ei rhaglenni ôl-osod a'r cynllun Trechu Tlodi Tanwydd wedi i ECO4 ddod i ben, colli sgiliau ôl-osod lleol, a newidiadau i gynllun Warm Homes Llywodraeth y DU; ac
c) amlinellu ei blaenoriaethau ar gyfer dyrannu'r cynnydd disgwyliedig i gyllideb Llywodraeth Cymru o ganlyniad i ymrwymiadau Llywodraeth y DU yn ystod y cyfnod adolygiad gwariant hwn.
Motion NDM9122 Heledd Fychan
To propose that the Senedd:
1. Notes that housing conditions in Wales are amongst the worst in Europe.
2. Acknowledges the significant impact of poor housing and the wider housing crisis on public health, the cost of living, fuel poverty, and the environment.
3. Believes that a clear, cross‑government focus is required for the remainder of this Senedd term to remove barriers and increase the supply of new social homes, in response to rising homelessness, long waiting lists, the high use of temporary accommodation, and unaffordable rents.
4. Recognises the multiple benefits of improving housing standards, including reduced household costs, job creation, support for local economies, savings for the NHS, and progress in tackling climate change.
5. Calls on the Welsh Government to:
a) implement the recommendations of the Affordable Housing Taskforce at pace and provide a comprehensive update;
b) set out how it will adapt its retrofit programmes and Tackling Fuel Poverty plan following the closure of ECO4, the loss of local retrofit skills, and changes to the UK Government’s Warm Homes plan; and
c) outline its priorities for allocating the anticipated increase to the Welsh Government budget as a consequence of the UK Government’s commitments during this spending review period.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd. Mae Cymru mewn argyfwng tai, ac mae’r argyfwng hwnnw’n dyfnhau pob dydd. Dydy hyn ddim yn fater ymylol nac yn broblem dros dro, ac mae mwyafrif o bobl Cymru yn cydnabod hynny, efo problemau tai yn drydydd ymhlith pryderon pobl Cymru mewn arolwg ar ôl arolwg, wrth i bobl feddwl am y dyfodol. Yn dilyn iechyd a swyddi, tai ydy un o bryderon mawr ein dyddiau ni. Mae’r argyfwng yn effeithio ar filoedd o aelwydydd ledled Cymru, ar deuluoedd, ar blant ac ar unigolion sy’n cael eu hamddifadu o’r peth mwyaf sylfaenol, sef cartref diogel a sefydlog. Gadewch i ni fod yn gwbl glir o’r cychwyn cyntaf: mae amodau tai yng Nghymru ymhlith y gwaethaf yn Ewrop. Mae gormod o bobl yn byw mewn cartrefi o ansawdd gwael, sy’n anniogel ac yn anaddas. Mae hyn, wrth gwrs, yn gwaethygu iechyd y cyhoedd, yn gwthio costau byw i fyny, yn gwaethygu tlodi tanwydd ac yn tanseilio ein hymdrechion ni i fynd i’r afael â’r argyfwng hinsawdd.
Mae’r dystiolaeth yn glir ac yn gyson ar draws y sector tai cyfan. Ac mae’r canlyniadau i’w gweld yn ein strydoedd ni ac yn ein cymunedau ni. Mae digartrefedd yn parhau i godi. Mae rhestrau aros am dai cymdeithasol yn annerbyniol o hir—tua 170,000 o bobl ar hyn o bryd ar restrau aros. Mae dros 13,000 o bobl wedi ceisio am gymorth am ddigartrefedd gan awdurdodau lleol yn ystod y flwyddyn ddiwethaf yn unig. Ac ym mis Hydref diwethaf, roedd mwy na 10,000 o bobl yn gaeth mewn llety dros dro, gan gynnwys bron i 3,000 o blant, llawer ohonyn nhw heb fynediad at gyfleusterau coginio neu olchi dillad, weithiau am fisoedd, hyd yn oed flynyddoedd. [Torri ar draws.] Ie, Janet.
Thank you very much, Dirprwy Lywydd. Wales is in a housing crisis, and that crisis is deepening every day. This is not a peripheral issue, nor is it a temporary problem, and the majority of the people of Wales recognise this, with housing problems ranking third among the concerns of the people of Wales in survey after survey as people think about the future. Following health and jobs, housing is one of the great concerns of our age. The crisis is affecting thousands of households across Wales: families, children and individuals who are deprived of the most basic thing of all, namely a safe and stable home. Let's be absolutely clear from the outset that housing conditions in Wales are among the worst in Europe. Too many people are living in poor-quality homes that are unsafe and unsuitable. This, of course, is harming public health, driving up the cost of living, exacerbating fuel poverty and undermining our efforts to tackle the climate emergency.
The evidence is clear and consistent across the entire housing sector. And the results can be seen on our streets and in our communities. Homelessness is still rising. Waiting lists for social housing are unacceptably long, numbering around 170,000 people at present. More than 13,000 people have sought homelessness support from local authorities in the last year alone. And last October, more than 10,000 people were trapped in temporary accommodation, including almost 3,000 children, many without access to cooking or laundry facilities, sometimes for months and even years. [Interruption.] Yes, Janet.
Diolch yn fawr, Siân. Would you accept some responsibility for this, when you've supported all the way through all of the new legislation that came in that has seen private landlords just exit the market? It is now costing, for somebody in a hotel, £100 a day per adult, £76 per child. If you work it out, for a mother and two children, that's over £3,000. Those people could have actually been in a private rental for around £900 now, a month. Temporary accommodation spend has just gone up. Do you accept some responsibility for backing that legislation, which has seen so many people now seeking and living in temporary accommodation?
Diolch yn fawr, Siân. A fyddech chi'n derbyn rhywfaint o gyfrifoldeb am hyn, a chithau ar bob achlysur wedi cefnogi'r holl ddeddfwriaeth newydd a ddaeth i mewn sydd wedi golygu bod landlordiaid preifat yn gadael y farchnad? Mae bellach yn costio, i rywun mewn gwesty, £100 y dydd yr oedolyn, £76 y plentyn. Os adiwch hynny, i fam a dau o blant, mae hynny dros £3,000. Gallai'r bobl hynny fod wedi bod mewn llety rhent preifat am oddeutu £900 y mis. Mae gwariant ar lety dros dro newydd godi. A ydych chi'n derbyn peth cyfrifoldeb am gefnogi'r ddeddfwriaeth honno, sydd wedi golygu bod cymaint o bobl bellach yn chwilio am, ac yn byw mewn llety dros dro?
A gaf i eich atgoffa chi bod y broblem yn sylfaenol yn ymwneud efo diffyg tai cymdeithasol? Mae'r cyflenwad tai cymdeithasol wedi cael ei haneru yn ystod y cyfnod diwethaf yma, ac mae hynny oherwydd polisi hollol fwriadol y Torïaid, sef y polisi hawl i brynu. Felly, na, dwi ddim yn derbyn bod y broblem fel rydych chi'n ei hesbonio; mae'r broblem yn gorwedd efo chi.
Y tu hwnt i'r problemau dwi wedi eu hesbonio yn barod, y realiti ydy bod y sector rhentu preifat yn un gwbl anfforddiadwy i lawer. Mae rhenti yng Nghymru yn codi ar y gyfradd gyflymaf ym Mhrydain, tra bod y lwfans tai lleol yn parhau i gael ei rewi gan Lywodraeth Lafur y Deyrnas Unedig. Mae’r bwlch rhwng yr hyn mae pobl yn ei gael a’r hyn sydd ei angen arnyn nhw yn tyfu, ac mae hynny’n gwthio mwy a mwy o bobl i mewn i dlodi a digartrefedd. Ac fel dwi wedi sôn, wrth wraidd hyn oll mae yna un gwirionedd syml: does gennym ni ddim digon o dai cymdeithasol, canlyniad uniongyrchol i bolisïau’r gorffennol, yn enwedig right to buy, ond mae o hefyd yn adlewyrchu methiant y Llywodraeth bresennol yng Nghymru i gynyddu’r cyflenwad ar y raddfa a’r cyflymder sydd ei angen. Mae yna beth cynnydd wedi digwydd yn ddiweddar, a da hynny, ond mae angen i'r cynyddu yna fod yn un systematig ac yn un strwythurol yn hytrach nag anelu at gyrraedd targed yn unig, a dwi'n poeni nad ydy'r newidiadau mawr strwythurol yna yn digwydd ar hyn o bryd.
Mae'r argyfwng yn codi cwestiynau dyfnach am egwyddorion. Mi ddylai tai cymdeithasol fod yn rhywbeth y gall pob un ohonom ddyheu amdanyn nhw, nid rhywbeth sy'n cael ei stigmateiddio neu ei gyfyngu i'r rhai sy'n 'ddigon tlawd' ar bapur.
Mae'r comisiynydd plant wedi dweud yn glir fod y system dai bresennol yn gadael plant i lawr ac yn torri eu hawliau. Mae Sefydliad Bevan wedi rhybuddio am y perygl o niwed i'r plant sydd mewn llety dros dro anaddas. Ac mae hyn oll yn mynd ymhellach na thai, wrth gwrs. Mae'n ymwneud ag iechyd, addysg, datblygiad plentyn a bywyd teuluol.
Dirprwy Lywydd, dydy'r sefyllfa yma ddim yn ddigon da. Dim dyma ydy'r Gymru rydyn ni ei heisiau, a ddylem ni ddim derbyn mai fel hyn mae'r dyfodol i fod. Mae yna ffordd well ymlaen, ac mae Plaid Cymru yn cynnig arweinyddiaeth a gobaith newydd.
Rydym ni'n ymrwymo i weithredu'r Bil Digartrefedd a Dyrannu Tai Cymdeithasol (Cymru), sydd ar daith drwy'r Senedd ar hyn o bryd. Rydym ni am wreiddio y dull ataliol, a'r egwyddor tai yn gyntaf, trawma-wybodus, sy'n rhoi'r unigolyn wrth wraidd y system. Ac rydym ni am weld yr hawl i dai digonol wedi'i gwreiddio yn y gyfraith yng Nghymru, gan wneud yn glir ei bod hi'n hawl sylfaenol.
Dwi'n mynd yn ôl eto at y ffaith bod cynyddu'r cyflenwad o dai cymdeithasol yn allweddol. Dwi ddim yn ymddiheuro am hyn. Mae hwn yn greiddiol i ateb yr argyfwng tai, a dyna pam y byddai Plaid Cymru yn sefydlu corff, Unnos, i gyflymu'r twf mewn cyflenwad y tai cymdeithasol, drwy gefnogi awdurdodau lleol a chymdeithasau tai, a sbarduno arloesi.
Rhaid inni hefyd gryfhau hawliau rhentwyr, cyflwyno rhenti teg, dod â diwedd i droi allan heb fai, a sicrhau bod pob cartref yn ddiogel, yn gynnes ac yn addas i fyw ynddo fo. Mae'r dystiolaeth yn glir, ac mae'r dioddef sy'n cael ei deimlo ar lawr gwlad yn real iawn. Mi ddof i nôl at hynny. Roedd gen i enghreifftiau yn fy inbox i y bore yma o realiti y sefyllfa.
Tan hynny, dwi'n edrych ymlaen i glywed cyfraniadau yr Aelodau, ac mi fydd fy nghyd-Aelodau i ym Mhlaid Cymru yn manylu ar dlodi tanwydd a'r angen am eglurder am beth sydd i ddigwydd yn sgil diddymu ECO4. Mi fyddwn ni'n edrych ar effaith cartrefi oer a thamp ar iechyd pobol, a'r angen i wneud mwy i ddod ag adeiladau gwag yn ôl i ddefnydd.
Could I remind you that the problem basically relates to the lack of social housing? The supply of social housing has been halved during this recent period, and that is because of an entirely intentional policy of the Tories, namely the right to buy policy. So, no, I don't accept that the problem is as you characterise it; the problem rests with you.
Beyond the problems that I've outlined already, the reality is that the private rented sector is entirely unaffordable for many. Rents in Wales are rising at the fastest rate in Britain, while the local housing allowance continues to be frozen by the UK Labor Government. The gap between what people receive and what they need is growing, and that is driving more and more people into poverty and homelessness. And as I've mentioned, at the heart of all of this is one simple truth: we don't have enough social housing, which is a direct consequence of the policies of the past, particularly the right to buy, but it also reflects the failure of the current Welsh Government to increase supply at the scale and pace required. There has been progress recently, and that's good to see, but that progress needs to be systematic and structural, rather than aiming to reach a target only, and I'm concerned that those major structural changes aren't happening at the moment.
The crisis also raises deeper questions of principle. Social homes should be something that we can all aspire to, not something that is stigmatised or restricted to those who are 'poor enough' on paper.
The children's commissioner has stated clearly that the current housing system is letting children down and breaching their rights. The Bevan Foundation has warned of the risk of harm to children in unsuitable temporary accommodation. And this all goes further than housing, of course. It's about health, education, child development and family life.
Dirprwy Llywydd, this situation is not good enough. This is not the Wales that we want, and we should not accept that this is the future. There is a better way forward, and Plaid Cymru offers new leadership and hope.
We are committed to implementing the Homelessness and Social Housing Allocation (Wales) Bill, which is proceeding through the Senedd at present. We want to embed the preventative method and the housing first, trauma-informed principle, which puts the individual at the heart of the system. And we want to see the right to adequate housing being enshrined in law in Wales, making it clear that it is a fundamental right.
I will return again to the fact that increasing the supply of social housing is key. I don't apologise for this. This is a core part of the solution to the housing crisis, and that's why Plaid Cymru would establish the Unnos body, to accelerate growth in the supply of social housing, by supporting local authorities and housing associations, and by driving innovation.
We must also strengthen renters' rights, introduce fair rents, end no-fault evictions, and ensure that every home is safe, warm and liveable. The evidence is clear, and the suffering felt on the ground is very real. I'll return to that. I had examples in my inbox this morning in terms of the reality of the situation.
Until then, I'm looking forward to hearing the contributions of Members, and my fellow Members in Plaid Cymru will speak about fuel poverty and the need for clarity about what is to happen as a result of the winding up of ECO4. We will be looking at the impact of cold and damp homes on people's health, and the need to do more to bring empty buildings back into use.
Rwyf wedi dethol y gwelliannau i'r cynnig. Os derbynnir gwelliant 1, caiff gwelliant 2 ei ddad-ddethol. Galwaf ar Joel James i gynnig gwelliant 1 yn enw Paul Davies.
I have selected the amendments to the motion. If amendment 1 is agreed, amendment 2 will be deselected. I call on Joel James to move amendment 1, tabled in the name of Paul Davies.
Gwelliant 1—Paul Davies
Dileu pob un a rhoi yn eu lle:
1. Yn cydnabod bod Cymru yng nghanol argyfwng tai.
2. Yn gresynu bod llywodraethau olynol yng Nghymru wedi methu ag adeiladu digon o gartrefi newydd i ymateb i'r galw.
3. Yn cydnabod y manteision sy'n gysylltiedig â bod yn berchen ar gartref.
4. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i wneud Cymru yn ddemocratiaeth perchnogion cartrefi drwy wneud y canlynol:
a) diddymu treth trafodiadau tir ar bob prif gartref;
b) adfer yr hawl i brynu yng Nghymru, gan ail-fuddsoddi'r hyn a enillir drwy werthiannau mewn tai mwy fforddiadwy;
c) adeiladu mwy o gartrefi oes sy'n hygyrch ac y gellir eu haddasu i bobl o bob oedran a gallu drwy gydol eu bywydau;
d) dod â mwy o gartrefi gwag yn ôl i ddefnydd; ac
e) ymestyn ac ehangu'r cynllun cymorth i brynu i bob prynwr tro cyntaf.
Amendment 1—Paul Davies
Delete all and replace with:
1. Acknowledges that Wales is in the midst of a housing crisis.
2. Regrets that successive Welsh Governments have failed to build enough new homes to keep up with demand.
3. Recognises the benefits of people owning their own homes.
4. Calls on the Welsh Government to make Wales a home owning democracy by:
a) abolishing land transaction tax on all main homes;
b) restoring the right-to-buy in Wales, reinvesting sale proceeds into more affordable housing;
c) building more lifetime homes that are accessible and adaptable for people of all ages and abilities throughout their lives;
d) bringing more empty homes back into use; and
e) extending and expanding the help-to-buy scheme to all first-time buyers.
Cynigiwyd gwelliant 1.
Amendment 1 moved.
Thank you, Dirprwy Lywydd, and I move our amendment in the name of Paul Davies. Sadly, because of this Welsh Labour Government, propped up by Plaid Cymru, we all know that Wales is in the grip of a housing crisis. No-one can deny that. But to claim, as Plaid do, that housing conditions in Wales are among the worst in Europe is simply misleading. There is no credible Europe-wide evidence that places Wales at the bottom of the table. Housing conditions vary widely across European countries, and authoritative data on issues like overcrowding and energy efficiency do not single Wales out as uniquely poor. While there are real problems here, they are not exceptional by European standards.
That said, I fully acknowledge that poor housing has serious consequences for public health, the cost of living, fuel poverty, and the environment. Cold, damp, and inefficient homes, of course, make people ill. They drive up energy bills and contribute to increased emissions. But we need to be honest about why these problems exist. They're a result of long-term structural factors built up over decades.
Wales has one of the oldest housing stocks in the United Kingdom. We have a much higher proportion of homes built before 1919 compared with England, and many were constructed before modern building standards even existed. This makes them harder to heat and more prone to damp and disrepair. We have the issue of historic underinvestment in maintenance and retrofit, particularly in former industrial and rural areas, and this has allowed problems to worsen over time. Much of our housing was built quickly to serve mining and heavy industry, and was never designed for modern living or easy adaptation. This has been compounded by lower than average incomes, which has limited the ability of home owners and landlords to invest in improvements. Add to that the challenges of rurality, off-gas properties, skill shortages in retrofit, a long-standing policy focus on new build over existing homes, and Wales's wetter climate, and it becomes clear why Wales is in the position that it is.
Plaid's motion does not offer any real solutions to these problems. Cross-Government focus is a nice idea, but the remainder of this Senedd term is a matter of weeks. So, what is that actually going to achieve? The fundamental truth is this: supply has not kept pace with demand in Wales, and where some homes should have been knocked down and replaced, people have been forced to stay in them because they have had nowhere else to move to.
This Labour Government, supported fully by Plaid Cymru over the years, are narrow minded in that they can only see a way out by building social housing. But this does not support a majority of the population, who also have housing needs. Despite what anybody says, successive Welsh Governments have failed to build enough homes. Targets have been missed and delivery remains far below what is needed, and the true price is now being paid as more people are struggling to access suitable and secure housing.
I and the Welsh Conservatives believe that there is hope if a Welsh Government recognised the positive role home ownership can play in addressing these problems, and had policies that would reduce the barriers to home ownership, such as scrapping stamp duty in Wales, the land transaction tax, and restoring the right to buy. Home ownership is more than a choice of tenure: it's a mechanism for long-term improved investment in the housing stock and in financial security. Evidence shows that home owners are more likely to invest in their property's upkeep and improvements than those without a stake in their home. Surveys of UK home owners indicate that a majority choose to consistently improve their homes over time. With significant spending on renovations, such as energy-efficiency upgrades, over half of home owners surveyed reported undertaking or planning improvements in the past year, and these investments not only add value, but they combat issues of cold, damp and energy efficiency. Yes.
Diolch, Ddirprwy Lywydd, ac rwy'n cynnig ein gwelliant yn enw Paul Davies. Yn anffodus, oherwydd y Llywodraeth Lafur hon yng Nghymru, wedi'i chynnal gan Blaid Cymru, gŵyr pob un ohonom fod Cymru mewn argyfwng tai. Ni all unrhyw un wadu hynny. Ond mae honni, fel y mae Plaid Cymru yn ei wneud, fod cyflwr tai yng Nghymru ymhlith y gwaethaf yn Ewrop yn gwbl gamarweiniol. Nid oes tystiolaeth gredadwy ledled Ewrop sy'n gosod Cymru ar waelod y tabl. Mae cyflwr tai'n amrywio'n fawr ar draws gwledydd Ewrop, ac nid yw data awdurdodol ar faterion fel gorlenwi ac effeithlonrwydd ynni yn nodi bod Cymru'n unigryw o dlawd. Er bod problemau go iawn yma, nid ydynt yn eithriadol yn ôl safonau Ewropeaidd.
Wedi dweud hynny, rwy'n llwyr gydnabod bod tai gwael yn arwain at ganlyniadau difrifol i iechyd y cyhoedd, costau byw, tlodi tanwydd, a'r amgylchedd. Mae cartrefi oer, llaith ac aneffeithlon yn gwneud pobl yn sâl wrth gwrs. Maent yn cynyddu biliau ynni ac yn cyfrannu at allyriadau cynyddol. Ond mae angen inni fod yn onest ynglŷn â pham fod y problemau hyn yn bodoli. Maent yn ganlyniad i ffactorau strwythurol hirdymor sydd wedi cronni dros ddegawdau.
Gan Gymru y mae un o'r stociau tai hynaf yn y Deyrnas Unedig. Mae gennym gyfran uwch o lawer o gartrefi a adeiladwyd cyn 1919 o gymharu â Lloegr, ac adeiladwyd llawer cyn bod safonau adeiladu modern yn bodoli hyd yn oed. Mae hyn yn eu gwneud yn fwy anodd eu gwresogi ac yn fwy agored i leithder ac i ddadfeilio. Mae gennym broblem o ran tanfuddsoddi hanesyddol mewn gwaith cynnal a chadw ac ôl-osod, yn enwedig mewn hen ardaloedd diwydiannol a gwledig, ac mae hyn wedi caniatáu i broblemau waethygu dros amser. Adeiladwyd llawer o'n tai yn gyflym i wasanaethu mwyngloddio a diwydiant trwm, ac ni chawsant eu cynllunio ar gyfer bywyd modern nac i gael eu haddasu'n hawdd. Cafodd hyn ei waethygu gan incwm is na'r cyfartaledd, sydd wedi cyfyngu ar allu perchnogion tai a landlordiaid i fuddsoddi mewn gwelliannau. Ychwanegwch at hynny heriau gwledigrwydd, eiddo nad ydynt ar y grid nwy, prinder sgiliau ôl-osod, ffocws polisi hirsefydlog ar adeiladu tai newydd dros gartrefi sy'n bodoli'n barod, a hinsawdd wlypach Cymru, a daw'n amlwg pam fod Cymru yn y sefyllfa y mae ynddi.
Nid yw cynnig Plaid Cymru yn cynnig unrhyw atebion go iawn i'r problemau hyn. Mae ffocws trawslywodraethol yn syniad braf, ond ychydig wythnosau'n unig sy'n weddill o dymor y Senedd hon. Felly, beth y mae hynny'n mynd i'w gyflawni mewn gwirionedd? Y gwir sylfaenol amdani yw hyn: nid yw'r cyflenwad wedi dal i fyny â'r galw yng Nghymru, a lle dylai rhai cartrefi fod wedi cael eu dymchwel a'u hadeiladu o'r newydd, mae pobl wedi gorfod aros ynddynt am nad oes unman arall ganddynt i symud iddo.
Mae'r Llywodraeth Lafur hon, wedi'u cefnogi'n llawn gan Blaid Cymru dros y blynyddoedd, yn gul eu meddwl gan mai dim ond drwy adeiladu tai cymdeithasol y gallant weld ffordd allan. Ond nid yw hyn yn cefnogi mwyafrif y boblogaeth, sydd ag anghenion tai hefyd. Er gwaethaf yr hyn a ddywed unrhyw un, mae Llywodraethau olynol yng Nghymru wedi methu adeiladu digon o gartrefi. Mae targedau wedi'u methu ac mae'r ddarpariaeth yn parhau i fod ymhell islaw'r hyn sydd ei angen, ac mae'r gwir bris yn cael ei dalu bellach wrth i fwy o bobl ei chael hi'n anodd cael mynediad at dai addas a diogel.
Rwyf fi a'r Ceidwadwyr Cymreig yn credu bod yna obaith pe bai Llywodraeth Cymru'n cydnabod y rôl gadarnhaol y gall perchentyaeth ei chwarae wrth fynd i'r afael â'r problemau hyn, a phe bai ganddi bolisïau a fyddai'n lleihau'r rhwystrau i berchentyaeth, fel cael gwared ar y dreth stamp yng Nghymru, y dreth trafodiadau tir, ac adfer yr hawl i brynu. Mae perchentyaeth yn fwy na dewis deiliadaeth: mae'n fecanwaith ar gyfer gwell buddsoddiad hirdymor yn y stoc dai ac mewn sicrwydd ariannol. Mae tystiolaeth yn dangos bod perchnogion tai'n fwy tebygol o fuddsoddi mewn cynnal a chadw a gwneud gwelliannau i'w heiddo na'r rhai heb gyfran yn eu cartref. Mae arolygon o berchnogion tai yn y DU yn dangos bod y rhan fwyaf yn dewis gwella eu cartrefi'n gyson dros amser. Gyda gwariant sylweddol ar adnewyddu, fel gwaith uwchraddio'n gysylltiedig ag effeithlonrwydd ynni, nododd dros hanner y perchnogion tai a holwyd eu bod wedi gwneud neu gynllunio gwelliannau yn y flwyddyn ddiwethaf, ac nid yn unig fod y buddsoddiadau hyn yn ychwanegu gwerth, maent hefyd yn mynd i'r afael â phroblemau fel oerfel, lleithder ac effeithlonrwydd ynni. Iawn.
Can I just pick you up on one point, Joel, which is around how eliminating the right to buy would actually strengthen the quality of homes, when social homes are much better quality than private sector homes?
A gaf i eich holi ynglŷn ag un pwynt, Joel, mewn perthynas â sut y byddai cael gwared ar yr hawl i brynu'n cryfhau ansawdd cartrefi, pan fo cartrefi cymdeithasol o ansawdd llawer gwell na chartrefi'r sector preifat?
I'll come to that now later on. In essence, home ownership supports financial resilience. Beyond individual households, a higher rate of sustainable home ownership can also have wider economic benefits. When people own and invest in their homes, local supply chains for trade, construction and retrofit services benefit, supporting jobs and economic activity. Longer tenure stability also supports community cohesion and well-being, factors that correlate with better health and social outcomes.
This brings me to another crucial point that I believe is fundamentally important. New houses, private or social, should have a build requirement so they're designed for multi-generational use. What I mean by this is that homes are still being built that have limited ability to be adapted for the needs of future generations. What we need are new homes that can be easily upgraded and modified as technology and the needs of families and communities change.
Lastly, we can talk all we want about building more homes, but we have to acknowledge that we just don't have the workforce in Wales to meet demand. Continual studies show that we have an ageing construction sector, with people over the age of 60 being the largest age group. As they retire, we lose their skills, and the skills gap plays a significant role, with the Construction Industry Training Board estimating that we need an additional 12,000 workers in Wales, across the entire housing sector, to meet demand, and that's an 11 per cent increase.
Fe ddof at hynny yn nes ymlaen. Yn ei hanfod, mae perchentyaeth yn cefnogi gwydnwch ariannol. Y tu hwnt i aelwydydd unigol, gall cyfraddau uwch o berchentyaeth gynaliadwy arwain at fanteision economaidd ehangach. Pan fydd pobl yn berchen ar eu cartrefi ac yn buddsoddi ynddynt, mae cadwyni cyflenwi lleol ar gyfer masnach, adeiladu a gwasanaethau ôl-osod yn elwa, gan gefnogi swyddi a gweithgarwch economaidd. Mae sefydlogrwydd deiliadaeth hirach hefyd yn cefnogi cydlyniant a lles cymunedol, ffactorau sy'n cydberthyn i ganlyniadau iechyd a chymdeithasol gwell.
Mae hyn yn fy arwain at bwynt allweddol arall y credaf ei fod yn hanfodol bwysig. Dylai tai newydd, preifat neu gymdeithasol, fod â gofyniad adeiladu fel eu bod wedi'u cynllunio ar gyfer defnydd aml-genhedlaeth. Yr hyn a olygaf wrth hynny yw bod cartrefi'n dal i gael eu hadeiladu gyda gallu cyfyngedig i gael eu haddasu ar gyfer anghenion cenedlaethau'r dyfodol. Yr hyn sydd ei angen arnom yw cartrefi newydd y gellir eu huwchraddio a'u haddasu'n hawdd wrth i dechnoleg ac anghenion teuluoedd a chymunedau newid.
Yn olaf, gallwn siarad cymaint ag y mynnwn am adeiladu mwy o gartrefi, ond rhaid inni gydnabod nad oes gennym y gweithlu yng Nghymru i ddiwallu'r galw. Mae astudiaethau parhaus yn dangos bod gennym sector adeiladu sy'n heneiddio, gyda'r grŵp oedran mwyaf yn bobl dros 60 oed. Wrth iddynt ymddeol, rydym yn colli eu sgiliau, ac mae'r bwlch sgiliau'n chwarae rhan sylweddol, gyda Bwrdd Hyfforddi'r Diwydiant Adeiladu yn amcangyfrif bod angen 12,000 o weithwyr ychwanegol yng Nghymru, ar draws y sector tai cyfan, i ddiwallu'r galw, sef cynnydd o 11 y cant.
You need to conclude now, please, Joel.
Mae angen ichi ddirwyn i ben nawr, os gwelwch yn dda, Joel.
Thank you, Dirprwy Lywydd. Yet the Welsh Government continues to be silent on this and continues to reject calls to establish a construction workforce development strategy. Until we grasp that bull by the horns, all we debate today in this Chamber are just warm words and rhetoric. Thank you, Dirprwy Lywydd.
Diolch, Ddirprwy Lywydd. Ac eto, mae Llywodraeth Cymru’n parhau i fod yn dawel ar hyn ac yn parhau i wrthod galwadau i sefydlu strategaeth i ddatblygu'r gweithlu adeiladu. Hyd nes yr awn i'r afael â'r her honno, dim ond geiriau cynnes a rhethreg yr ydym yn eu trafod heddiw yn y Siambr hon. Diolch, Ddirprwy Lywydd.
Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Lywodraeth Leol a Thai i gynnig gwelliant 2 yn enw Jane Hutt.
I call on the Cabinet Secretary for Housing and Local Government to move amendment 2, tabled in the name of Jane Hutt.
Gwelliant 2—Jane Hutt
Dileu pob un a rhoi yn eu lle:
Cynnig bod y Senedd yn:
Croesawu’r diwygiadau deddfwriaethol dewr ac uchelgeisiol a geir yn y Bil Digartrefedd a Dyrannu Tai Cymdeithasol (Cymru) i gefnogi’r nod tymor hir o ddod â digartrefedd i ben.
Cydnabod bod Llywodraeth Cymru wedi buddsoddi mwy na £540 miliwn dros dymor presennol y Senedd i wella effeithlonrwydd ynni cartrefi yng Nghymru, a bod Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo £98 miliwn arall ar gyfer y rhaglen Ôl-osod er mwyn Optimeiddio i wella cartrefi cymdeithasol yn 2026-27.
Croesawu Cynllun Cartrefi Cynnes Llywodraeth y DU ac yn nodi bwriad Llywodraeth Cymru i weithio mewn partneriaeth i gael y gorau o effeithiau’r ymyriadau a’r buddsoddiad a ddaw o’r cynllun, i wella canlyniadau i bobl Cymru.
Cydnabod bod Llywodraeth Cymru wedi buddsoddi dros £2 filiwn mewn tai cymdeithasol gan ddisgwyl darparu 20,000 o dai carbon isel ychwanegol i’w rhentu yn y sector cymdeithasol erbyn mis Tachwedd.
Cydnabod y niwed i’r piblinellau datblygu tai o ganlyniad i Brexit a mini-gyllideb Liz Truss, a galw ar bob plaid i ymrwymo i raglen adeiladu tai uchelgeisiol ar draws y sectorau cymdeithasol, preifat a chanolradd dros dymor nesa’r Senedd a thu hwnt.
Croesawu ymrwymiad a chyd-berchenogaeth Llywodraeth Cymru a’i phartneriaid sectorol wrth roi argymhellion y Tasglu Tai Fforddiadwy ar waith.
Amendment 2—Jane Hutt
Delete all and replace with:
To propose that the Senedd:
Welcomes the bold and ambitious legislative reform set out in the Homelessness and Social Housing Allocation (Wales) Bill to support the long-term goal of ending homelessness.
Recognises that over the current Senedd term more than £540 million has been invested by the Welsh Government to improve the energy efficiency of homes in Wales, and that the Welsh Government has committed a further £98 million for the Optimised Retrofit programme to improve social homes in 2026-27.
Welcomes the UK Government’s Warm Homes Plan and notes the Welsh Government’s intention to work in partnership to maximise the impact of the interventions and investment that will flow from the plan, to improve outcomes for the people of Wales.
Acknowledges that over £2 billion has been invested in social housing by the Welsh Government, with delivery of 20,000 additional low carbon homes for rent in the social sector on track for November.
Recognises the damage to housing development pipelines as a result of the Liz Truss mini-budget and Brexit, and calls on all parties to commit to an ambitious programme of housing across social, private and intermediate sectors, over the next Senedd term and beyond.
Welcomes the commitment and collective ownership of Welsh Government and sector partners in implementing the Affordable Housing Taskforce’s recommendations.
Cynigiwyd gwelliant 2.
Amendment 2 moved.
Move.
Rwy'n cynnig y gwelliant.
Diolch, Dirprwy Lywydd. The state of our housing stock and the state of our public health are symbiotically linked. They're not loosely connected or even vaguely related, they are linked, locked and inseparable.
This isn't a new concept. It's something we've known about for centuries, but we seem to ignore it or turn a blind eye to it. The great social reformer from Newtown, Robert Owen, understood this over 200 years ago. When he took over New Lanark, he found intolerable housing, appalling sanitation, and conditions that bred sickness and social breakdown. His response was not to blame the people living there, but to change the conditions they lived in. Better homes produced better health, and cleaner environments produced stronger communities.
That same lesson was brutally learnt across Europe in the nineteenth century. Europe was ravaged by cholera. During one devastating outbreak in Liverpool, a doctor, William Henry Duncan—later Britain's first medical officer of health—refused to blame the poor for being sick. Instead, he pointed directly at the built environment: overcrowded homes, absent drains, filthy sanitation. He warned that housing conditions were increasing mortality. A medical professional, confronted with mass illness and death, identified housing as a cause of disease. He didn't blame the people's moral failures or poor life choices; he was clear that poor housing lead to poor health.
These innovations inspired others to go further and develop integrated health and housing policies. In Vienna in the early twentieth century, they built homes designed not just for shelter, but for well-being. Blocks like the Karl-Marx-Hof included kindergartens, clinics, public baths, green spaces, shops and public transport, all conceived as part of a healthy community. Public health officials helped to guide the planning, ensuring that access to medical care was built in from the start. The lessons were clear: good housing prevents disease, supports children and families, and strengthens communities.
And when the Attlee Government's post-war project started, it was no coincidence that Aneurin Bevan was Minister for Health and Housing. He knew that a health service alone couldn't fix the damage done by cold, damp and dangerous homes. Treatment without prevention is failure dressed up as progress, because housing is not just shelter: it's prevention, protection and public health.
Diolch, Ddirprwy Lywydd. Mae cysylltiad annatod rhwng cyflwr ein stoc dai a chyflwr iechyd y cyhoedd. Nid ydynt wedi'u cysylltu'n llac nac yn perthyn o bell, maent yn gwbl gysylltiedig, ynghlwm wrth ei gilydd ac yn anwahanadwy.
Nid yw hwn yn gysyniad newydd. Mae'n rhywbeth y gwyddom amdano ers canrifoedd, ond ymddengys ein bod yn ei anwybyddu neu'n troi llygad dall tuag ato. Roedd y diwygiwr cymdeithasol mawr o'r Drenewydd, Robert Owen, yn deall hyn dros 200 mlynedd yn ôl. Pan ddaeth yn gyfrifol am Lanark Newydd, gwelodd dai ofnadwy, lefelau glanweithdra ofnadwy, ac amodau a oedd yn magu salwch a chwalfa gymdeithasol. Nid beio'r bobl a oedd yn byw yno oedd ei ymateb, ond newid yr amodau yr oeddent yn byw ynddynt. Arweiniodd cartrefi gwell at iechyd gwell, a chynhyrchodd amgylcheddau glanach gymunedau cryfach.
Dysgwyd yr un wers anodd ledled Ewrop yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Roedd Ewrop wedi'i anrheithio gan golera. Yn ystod un don ofnadwy o'r clefyd yn Lerpwl, fe wnaeth meddyg, William Henry Duncan—swyddog iechyd cyntaf Prydain yn ddiweddarach—wrthod beio'r tlodion am fod yn sâl. Yn hytrach, fe bwyntiodd yn uniongyrchol at yr amgylchedd adeiledig: cartrefi gorlawn, diffyg draeniau, carthffosiaeth aflan. Rhybuddiodd fod cyflwr y tai'n cynyddu marwolaethau. Ag yntau'n weithiwr meddygol proffesiynol, yn wyneb salwch a marwolaethau ar raddfa fawr, nododd mai tai oedd un o achosion clefyd. Nid oedd yn beio methiannau moesol y bobl na dewisiadau bywyd gwael; nododd yn glir fod tai gwael yn arwain at iechyd gwael.
Ysbrydolodd y datblygiadau arloesol hyn eraill i fynd ymhellach ac i ddatblygu polisïau iechyd a thai integredig. Yn Fienna ar ddechrau'r ugeinfed ganrif, roeddent yn adeiladu cartrefi wedi'u cynllunio nid yn unig ar gyfer lloches, ond ar gyfer lles. Roedd blociau fel y Karl-Marx-Hof yn cynnwys meithrinfeydd, clinigau, baddondai cyhoeddus, mannau gwyrdd, siopau a thrafnidiaeth gyhoeddus, y cyfan wedi'i lunio fel rhan o gymuned iach. Helpodd swyddogion iechyd y cyhoedd i arwain y gwaith cynllunio, gan sicrhau bod mynediad at ofal meddygol wedi'i gynnwys o'r cychwyn cyntaf. Roedd y gwersi'n glir: mae tai da yn atal clefydau, yn cefnogi plant a theuluoedd, ac yn cryfhau cymunedau.
A phan ddechreuodd prosiect Llywodraeth Attlee ar ôl y rhyfel, nid cyd-ddigwyddiad oedd y ffaith mai Aneurin Bevan oedd y Gweinidog Iechyd a Thai. Roedd yn gwybod na allai gwasanaeth iechyd ar ei ben ei hun fynd i'r afael â'r niwed a wneid gan gartrefi oer, llaith a pheryglus. Mae triniaeth heb atal yn fethiant dan rith cynnydd, gan fod tai yn fwy na lloches yn unig: maent yn ymwneud ag atal, diogelu ac iechyd y cyhoedd.
Ydy ein cymdeithas fodern, gyfoes wedi dysgu gwersi anodd yr oesoedd a fu? Edrychwch ar achos truenus y bachgen bach dwyflwydd oed, Awaab Ishak, a laddwyd o ganlyniad i anadlu llwydni oedd ar furiau ei gartref, yn yr ystafell fyw, yr ystafell ymolchi, ac ar hyd ei ystafell wely. Mae tai gwael yn lleihau hyd bywydau llawer gormod o bobl, gyda chartrefi oer, llaith ac anniogel yn parhau i yrru salwch anadlol, clefyd y galon, gorbryder ac iselder, gan wthio pobl i ysbytai na ddylent fyth fod wedi gorfod bod ynddynt i gychwyn. Mae hyn yn gost uniongyrchol o dros £95 miliwn i'n gwasanaeth iechyd yng Nghymru bob blwyddyn. Dyna arian sy'n cael ei wario ar drin niwed y gellid bod wedi'i atal—nid unwaith, ond drosodd a throsodd. Dyma ydy pris oedi rhag gweithredu.
A dydy'r niwed yma ddim yn dod i ben gyda salwch corfforol. Mae plant sy'n tyfu i fyny mewn cartrefi oer, gorlawn neu ansicr yn fwy tebygol o golli'r ysgol, cael trafferth canolbwyntio, a chario'r effeithiau drwy eu bywydau fel oedolion. Nid yw tai gwael yn niweidio'r ysgyfaint yn unig; maent yn niweidio cyfleoedd bywyd.
Ond mae yna ddatrysiadau hefyd. Mae gwaith rhagorol Care & Repair Cymru yn dangos pan fod tai yn cael eu gwneud yn ddiogel, yn gynnes ac yn hygyrch, fod posib lleihau mynediad brys i'r ysbyty, a chleifion yn dychwelyd adref yn gynt, gan fyw'n annibynnol. Mae gwaith Care & Repair wedi arbed miloedd o ddiwrnodau yn yr ysbyty.
Fedrwn ni ddim dweud ein bod ni'n poeni am iechyd cyhoeddus tra'n caniatáu i dai wneud pobl yn sâl. Fedrwn ni ddim siarad am les cenedlaethau'r dyfodol tra'n gadael i bobl fyw mewn tai sydd yn uniongyrchol yn effeithio ar eu lles ac iechyd, gan leihau cyfleoedd ein plant. Mae tai ac iechyd yn ddeubeth sydd yn gwbl glwm â'i gilydd. Nid lloches neu do uwch ein pen yn unig ydy tŷ; mae'n llawer iawn mwy na hynny. Mae'n gwbl ffurfiannol yn effeithio ar ddatblygiad babanod a phlant, eu twf, a'u cyfleoedd mewn bywyd. Mae'n effeithio ar allu person i fyw bywyd gydag urddas, neu ei allu i fyw ei ddyddiau olaf mewn parch. Altaf.
Has our contemporary, modern society learnt the difficult lessons of the past? Look at the tragic case of the two-year-old boy, Awaab Ishak, who died as a result of inhaling mould that was on the walls of his home, in the living room, the bathroom, and throughout his bedroom. Poor housing shortens the lives of far too many people, with cold, damp and unsafe homes continuing to drive respiratory illness, heart disease, anxiety and depression, pushing people into hospitals that they should never have been in in the first place. This leads to a direct cost of more than £95 million to our health service in Wales every year. That is money that is being spent on treating the harms that could have been prevented—not just once, but over and over again. This is the price of delayed action.
And the harms do not end with physical illness. Children who grow up in cold, crowded or precarious homes are more likely to miss school and have trouble concentrating, and they carry these effects throughout their lives as adults. Poor housing doesn't just damage the lungs; it damages life chances.
But there are also solutions. The excellent work of Care & Repair Cymru shows that when homes are made safe, warm, and accessible, it's possible to reduce emergency hospital admissions, with patients returning home sooner to live independent lives. Care & Repair's work has saved thousands of hospital days.
We can't say that we care about public health while allowing housing to make people ill. We cannot talk about the welfare of future generations while allowing people to live in homes that directly affect their well-being and health, reducing our children's opportunities. Housing and health are two things that are entirely connected. A home is not just a shelter or a roof over our head; it is much more than that. It is completely formative in impacting the development of babies and children, in terms of their growth and their opportunities in life. It affects a person's ability to live life with dignity, or their ability to live their last days with respect. Altaf.
Thank you very much—
Diolch yn fawr iawn—
No, you don't have the time. Sorry, Altaf, but he's already used his time. I was about to ask him to finish.
Na, nid oes gennych amser. Mae’n ddrwg gennyf, Altaf, ond mae eisoes wedi defnyddio ei amser. Roeddwn ar fin gofyn iddo ddirwyn i ben.
Sorry, Altaf. You can take someone else's time. Sorry.
Mae’n ddrwg gennyf, Altaf. Gallwch gymryd amser rhywun arall. Mae’n ddrwg gennyf.
Tai ydy un o'r penderfynyddion cymdeithasol iechyd pennaf, felly, os ydyn ni'n sôn am yr agenda ataliol, wel, dyma ni; mae tai yn ganolog i hyn. Diolch.
Housing is one of the main social determinants of health, so, if we're talking about the preventative agenda, well, this is it; housing is an essential part of this. Thank you.
There is much in common in all of these proposals. It is unfortunate that we have two 'delete all and replace' amendments, which, I suppose, is inevitable this close to an election. The idea that restoring the right to buy would do anything other than deepen the housing crisis, however, is for the birds; it is a smattering of madness in what is otherwise quite a sensible Tory amendment. [Interruption.]
Mae llawer yn gyffredin yn yr holl gynigion hyn. Mae'n anffodus fod gennym ddau welliant 'dileu popeth a rhoi yn eu lle', sy'n anochel, mae'n debyg, a ninnau mor agos at etholiad. Fodd bynnag, mae'r syniad y byddai adfer yr hawl i brynu yn gwneud unrhyw beth heblaw dyfnhau'r argyfwng tai yn chwerthinllyd; mae'n fymryn o wallgofrwydd mewn gwelliant sydd fel arall yn welliant Torïaidd eithaf synhwyrol. [Torri ar draws.]
The fact remains that for every one house you sell, you build three.
Erys y ffaith, am bob tŷ rydych chi'n ei werthu, rydych chi'n adeiladu tri.
That's absolute nonsense. Let me just quote you the latest figures from England. In 2023-24, 20,500 social housing homes were lost either through right to buy or demolition. And that is a net loss of 650 homes after you take into account the numbers that were actually built. So, stop talking nonsense, frankly.
Happily, in Wales, we do not have that net leakage, which is essential, because quite apart from the loss of scarce social housing stock in the middle of a housing crisis, restoring the right to buy would lead to an exodus of housing associations and councils to build new homes, because they wouldn't be able to be certain that they would get their money back in the form of rents. So, that is just nonsense.
It's good to hear the Welsh Government's commitment and collective ownership to implement the affordable housing taskforce recommendations, but you haven't got long. I need to rattle through them. How are you going to resolve the policy tension between increasing the housing stock—? And I appreciate that the 20,000 homes we committed to building this Senedd has actually taken capital away from upgrading existing stock, because we have made very little progress in this sixth Senedd on that, and that means that people who are tenants who cannot afford to upgrade their own homes are still shivering. That is something that you need to clarify.
I'm glad to see that we should be using loft conversions and, indeed, developing flats above shops, but I recall discussing this in the fourth Senedd and yet we don't seem to have resolved that. For goodness' sake, what are we doing? What is our policy and how come—? It is the most obvious way. A loft conversion enables families—. When families grow, you put an extra bedroom in the loft and then you don't have to move house. That's much cheaper on all fronts, and sustainable. We need to resolve those issues. If we really want to use existing dwellings to accommodate a larger number of people who need to be accommodated, we really do need to resolve how we're going to do that without it falling foul of the planning system.
There's underused land in every local authority and health board, but none are proactively being offered up for development. We learnt this from this taskforce report. The Welsh Government has started to register the land in public ownership, but that, apparently, has stalled and needs further funding. Is that in the 2026-27 budget? It would be good to know. Developing a pipeline of suitable land available in local authorities, health boards, Transport for Wales and other custodians, such as the Ministry of Defence—. I can't see them handing over the land without being recompensed. I think it's an important point, but it's one that I don't feel is about to happen any time soon.
Yes, of course, there must be the potential to host temporary high-quality modular homes to reduce the use of eye-wateringly expensive temporary accommodation. The meanwhile use that is being made in Cardiff's Bute Street, in Grangetown and in Llantwit Major shows that new housing capacity can be quickly mobilised using permitted development rights powers. Is that being adopted in other areas of housing demand? If not, what powers does the Welsh Government have to make that happen in other local authorities where there's a desperate need?
The other issue, the final issue, I want to raise is the skills gap. Why are we still talking about this? Why have we not properly planned for making sure that the skills are there for retrofitting as well as building new homes at the same time? It's excellent to implement these affordable homes taskforce recommendations, but we have very little time to do it in this Senedd.
Mae hynny'n nonsens llwyr. Gadewch imi ddyfynnu'r ffigurau diweddaraf o Loegr i chi. Yn 2023-24, collwyd 20,500 o gartrefi cymdeithasol naill ai drwy'r hawl i brynu neu drwy eu dymchwel. Ac mae hynny'n golled net o 650 o gartrefi ar ôl ichi ystyried y niferoedd a adeiladwyd mewn gwirionedd. Felly, rhowch y gorau i siarad nonsens.
Yn ffodus, yng Nghymru, nid oes gennym y golled net honno, sy'n hanfodol, oherwydd ar wahân i golli tai cymdeithasol prin yng nghanol argyfwng tai, byddai adfer yr hawl i brynu yn arwain at gymdeithasau tai a chynghorau'n troi cefn ar adeiladu cartrefi newydd, gan na fyddent yn gallu bod yn sicr y byddent yn cael eu harian yn ôl ar ffurf rhenti. Felly, mae hynny'n nonsens pur.
Mae'n dda clywed ymrwymiad a chyd-berchnogaeth Llywodraeth Cymru wrth weithredu argymhellion y tasglu tai fforddiadwy, ond nid oes gennych lawer o amser. Mae angen imi hedfan drwyddynt. Sut ydych chi'n mynd i ddatrys y tensiwn polisi rhwng cynyddu'r stoc dai—? Ac rwy'n derbyn bod yr 20,000 o gartrefi y gwnaethom ymrwymo i'w hadeiladu yn nhymor y Senedd hon wedi mynd â chyfalaf oddi wrth y gwaith o uwchraddio'r stoc bresennol, gan mai ychydig iawn o gynnydd a wnaethom yn y chweched Senedd hon ar hynny, a golyga hynny fod pobl sy'n denantiaid ac nad ydynt yn gallu fforddio uwchraddio eu cartrefi eu hunain yn dal i rynnu. Mae hynny'n rhywbeth y mae angen i chi ei egluro.
Rwy'n falch o weld y dylem fod yn addasu atigau, ac yn wir, yn datblygu fflatiau uwchben siopau, ond rwy'n cofio trafod hyn yn y bedwaredd Senedd, ac eto, nid yw'n ymddangos ein bod wedi datrys hynny. Er mwyn popeth, beth rydym ni'n ei wneud? Beth yw ein polisi a pham—? Dyma'r ffordd fwyaf amlwg. Mae addasu atigau yn galluogi teuluoedd—. Pan fydd teuluoedd yn tyfu, rydych chi'n rhoi ystafell wely ychwanegol yn yr atig ac yna nid oes raid ichi symud tŷ. Mae hynny'n llawer rhatach ym mhob ffordd, ac yn gynaliadwy. Mae angen inni ddatrys y pethau hynny. Os ydym o ddifrif eisiau defnyddio anheddau presennol i gartrefu nifer fwy o bobl, mae gwir angen inni ddatrys sut y gwnawn hynny heb fynd yn groes i'r system gynllunio.
Mae tir a danddefnyddir ym mhob awdurdod lleol a bwrdd iechyd, ond nid oes dim ohono'n cael ei gynnig yn rhagweithiol i'w ddatblygu. Fe wnaethom ddysgu hyn yn adroddiad y tasglu. Mae Llywodraeth Cymru wedi dechrau cofrestru'r tir sydd mewn perchnogaeth gyhoeddus, ond mae'r broses honno, yn ôl pob golwg, wedi dod i stop ac mae angen cyllid pellach arni. A yw hynny wedi'i gynnwys yng nghyllideb 2026-27? Byddai'n dda gwybod hynny. Datblygu llif o dir addas sydd ar gael mewn awdurdodau lleol, byrddau iechyd, Trafnidiaeth Cymru a cheidwaid eraill, fel y Weinyddiaeth Amddiffyn—. Ni allaf eu gweld yn ildio'r tir heb gael eu talu. Rwy'n credu ei fod yn bwynt pwysig, ond mae'n un nad wyf yn teimlo ei fod ar fin digwydd yn fuan.
Oes, wrth gwrs, rhaid bod potensial i ddefnyddio cartrefi modiwlar dros dro o ansawdd uchel i leihau'r defnydd o lety dros dro drud iawn. Mae'r defnydd yn y cyfamser a wneir ar Stryd Bute yng Nghaerdydd, yn Grangetown ac yn Llanilltud Fawr yn dangos y gellir defnyddio capasiti tai newydd yn gyflym gan ddefnyddio pwerau hawliau datblygu a ganiateir. A yw hynny'n cael ei fabwysiadu mewn ardaloedd eraill ble mae galw am dai? Os nad yw, pa bwerau sydd gan Lywodraeth Cymru i wneud i hynny ddigwydd mewn awdurdodau lleol eraill lle mae angen dybryd?
Y mater arall, y mater olaf, yr hoffwn ei godi yw'r bwlch sgiliau. Pam ein bod yn dal i siarad am hyn? Pam nad ydym wedi cynllunio'n iawn i sicrhau bod y sgiliau yno ar gyfer ôl-osod yn ogystal ag adeiladu cartrefi newydd ar yr un pryd? Mae'n ardderchog gweithredu'r argymhellion hyn gan y tasglu tai fforddiadwy, ond ychydig iawn o amser sydd gennym i wneud hynny yn y Senedd hon.
Mae un o bob pedair aelwyd yng Nghymru mewn tlodi tanwydd. Mae hynny'n filoedd o deuluoedd, nifer ohonyn nhw yn cynnwys plant, pobl anabl, pobl hŷn a gofalwyr di-dâl. Mae hynny'n golygu gorfod gwneud dewisiadau na ddylai neb orfod eu gwneud. Ac yn syml, mae'n golygu peryglu nid yn unig urddas ac ansawdd bywyd, ond hefyd iechyd. Dyma realiti bywyd pobl ym mhob etholaeth sy'n cael eu cynrychioli yma. Mae gwella effeithiolrwydd ynni tai yn gwbl ganolog i daclo hyn.
Cyhoeddwyd cynllun trechu tlodi tanwydd Llywodraeth Cymru yn 2021, ac fe gyhoeddwyd diweddariad ar gynnydd y cynllun ym mis Mehefin y llynedd, o dan gamau gweithredu newydd, gan restru'r angen i gyflwyno targedau dros dro yn seiliedig ar effeithlonrwydd ynni, gan ddatgan y byddai'r amcangyfrifon tlodi tanwydd diwygiedig, a gyhoeddwyd ym mis Hydref, yn cael eu defnyddio i ddatblygu'r targedau hyn. Hoffwn wybod, mewn ymateb i'r ddadl, a fydd y targedau hyn yn cael eu cyflwyno cyn diwedd tymor y Senedd yma, gan fod yna bryder cynyddol na fydd hyn yn digwydd, er ei fod yn hanfodol i sicrhau gweithredu cadarn ac effeithiol i fynd i'r afael â'r lefel gwbl anghynaladwy, niweidiol, brawychus a chywilyddus o dlodi tanwydd sy'n effeithio ar bobl Cymru a'r grwpiau mwyaf bregus yn benodol.
Yn ôl y tystiolaeth sydd wedi'i hamlygu gan National Energy Action Cymru, mae yna lefelau cynyddol a dyfnach hefyd o ddyled ynni, y ddyled honno wedi cyrraedd y lefelau uchaf erioed, a bod tri chwarter y ddyled honno yn ôl-ddyledion ac felly'n debygol o ddyfnhau. Mae adroddiad ar ôl adroddiad, gan gynnwys sawl adroddiad gan y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol rwy'n aelod ohono, wedi nodi nad yw'r lefel o fuddsoddiad presennol yn y rhaglenni Cartrefi Clud, sef prif ddull y Llywodraeth i daclo tlodi tanwydd, yn ddigonol. Pan ofynnodd y pwyllgor ynglŷn â'r ymrwymiadau cyllid i'r cynllun yn y gyllideb ddrafft, dywedodd yr Ysgrifennydd Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol y dylai'r pwyllgor, a dwi'n dyfynnu,
'feddwl am y rhaglen Cartrefi Clyd o ran y ffaith nad dyma'r unig gyllid grant sydd ar gael i aelwydydd.'
Mae'r cynlluniau ar lefel Prydain, er enghraifft ECO Flex, ar gael i bob awdurdod lleol yng Nghymru. Fodd bynnag, cyhoeddwyd yn nghyllideb y Canghellor y byddai cynllun ECO yn dod i ben ym mis Mawrth. Ac er bod y cynllun wedi cael ei broblemau, mae wedi darparu cyllid gwerth £150 miliwn bob blwyddyn i Gymru, drwy awdurdodau lleol, ac felly'n amlwg yn effeithio nawr ar sicrhau bod tai pobl yng Nghymru yn gynhesach ac yn fwy effeithlon, ac, wrth gwrs, y lefelau yna o dlodi tanwydd.
Roedd gan y cynllun ei wendidau, ac rŷn ni i gyd yn ymwybodol o hynny, ond mae torri'r cynllun yma, cael gwared arno fe, yn ergyd drom am fod Cymru'n buddio cymaint o'r cynllun, yn sgil y modd yr oedd yn ategu lefel rhy isel y buddsoddiad a wnaed yma gan Lywodraeth Cymru o ran eu rhaglenni eu hunain. Mae ei dorri nid yn unig yn golygu llai o fesurau effeithlonrwydd, ond mae hefyd yn golygu colli sgiliau lleol, rhywbeth roedd Jenny Rathbone yn sôn amdano fe—colli swyddi hefyd, a thorri'r gadwyn yna o arbenigedd sydd ei hangen arnom ni ar gyfer y dyfodol.
Mae etholwyr wedi cysylltu â nifer ohonom, dwi'n gwybod, yn sgil cau cwmnïau fel Consumer Energy Solutions yn Llansamlet, Abertawe, yn fy rhanbarth i, gan adael pobl gyda gwaith heb ei gwblhau, pympiau gwres wedi torri, a theuluoedd mewn cartrefi oer yn ystod canol y gaeaf. Mae hyn yn tanseilio hyder pobl mewn cynlluniau cyhoeddus, ac mae ailadeiladu'r ymddiriedaeth honno yn hollbwysig. Felly, hoffwn wybod beth mae'r Llywodraeth yn mynd i wneud i fynd i'r afael â hynny.
Mae’r ansicrwydd yma wedi’i waethygu gan y diffyg eglurder wedyn ynghylch cynllun Cartrefi Cynnes Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol. Rŷm ni wedi clywed addewidion mawr o ran y gwariant yna o £15 biliwn, ond mae’n aneglur beth sy’n berthnasol i Gymru, beth fydd y canlyniadau cyllidol, a sut y galluogodd Llywodraeth Cymru i gynllunio ar y sail yma, achos nid dyma sut mae partneriaeth effeithiol yn edrych. Pan holais i'r Ysgrifennydd Cabinet am hyn cyn y Nadolig, fe ddywedodd hi, a dwi'n dyfynnu, eu bod
'yn amlwg yn awyddus iawn i weld cynnwys y cynllun hwnnw, ac i ddeall ei effaith ledled Cymru, ac unrhyw gyllid canlyniadol sy'n gysylltiedig ag ef.'
Dywedodd y byddai'n fwy na pharod i ysgrifennu ataf i yn dilyn mwy o drafodaethau cyn i gynllun Cartrefi Cynnes Llywodraeth y DU gael ei gyhoeddi. Wel, ches i ddim llythyr, yn anffodus, a chawsom ni ddim eglurder am hyn chwaith yn ystod y sesiwn gwestiynau. Felly, byddwn i'n hoffi clywed mwy am fanylion y trafodaethau yma, y rhai a gafwyd cyn cyhoeddi'r cynllun.
Byddaf yn gorffen nawr, Dirprwy Lywydd. Ni allwn normaleiddio tlodi tanwydd. Mae’r ffaith bod hybiau cynnes a gwariant ar gymorth brys wedi dod yn rhan arferol o fywyd yn arwydd o fethiant systemig. Mae tlodi tanwydd yn fater o gyfiawnder tai, ac mae cartref cynnes yn hawl sylfaenol. Diolch.
One in four households in Wales is in fuel poverty. That is thousands of families, many of which include children, disabled people, older people and unpaid carers. That means having to make choices that no-one should have to make. Simply put, it means putting the dignity and quality of life of people at risk, but also their health. This is the lived reality of people in every constituency represented here. Improving energy efficiency of homes is central to tackling this.
The Welsh Government's fuel poverty plan was published in 2021, and an update on progress on the plan was published in June of last year, under new actions listing the need to introduce temporary targets based on energy efficiency, stating that the revised fuel poverty estimates published in October would be used to develop these targets. In response to this debate, I would like to know whether these targets will be introduced before the end of this Senedd term, as there is growing concern that this will not happen, even though it is crucial to ensure firm and effective action to tackle the totally unsustainable, harmful, frightening and shameful levels of fuel poverty that impact the people of Wales and the most vulnerable groups particularly.
According to evidence highlighted by National Energy Action Cymru, there are increasing and deeper levels of energy debt too, and that debt has reached record levels, and three quarters of that debt is in the form of arrears, meaning that it's likely to deepen. Countless reports, including several reports from the Equality and Social Justice Committee, of which I'm a member, have indicated that current levels of investment in the Warm Homes programmes, which are the Government's main method of tackling fuel poverty, is inadequate. When the committee asked about the funding commitments to the scheme in the draft budget, the Cabinet Secretary for Social Justice said that the committee, and I quote, should
'think about the Warm Homes programme in terms of the fact that it's not the only grant funding available for households.'
The schemes at a UK level, for example ECO Flex, are available to all local authorities in Wales. However, it was announced in the Chancellor's budget that the ECO scheme would be wound up in March. And although the scheme has had its problems, it has provided funding worth £150 million each year to Wales via local authorities. It's therefore clearly having an impact on ensuring that people's homes in Wales are warmer and more efficient and, of course, impacts those levels of fuel poverty.
The scheme had its weaknesses, and we're all aware of that, but cutting this programme is a heavy blow, because Wales benefited so much from it, due to the way in which it supported the inadequate level of investment made here by the Welsh Government in terms of its own Warm Homes programme. Its abolition not only means fewer energy efficiency measures, but it also means the loss of skills locally, something that Jenny Rathbone mentioned—the loss of jobs too, and breaking that chain of expertise that we need for the future.
Constituents have contacted many of us, I know, due to the closure of companies such as Consumer Energy Solutions in Llansamlet in Swansea, in my own region, leaving people with work that's unfinished, broken heat pumps, and families left in cold homes in the middle of winter. This undermines people's confidence in public schemes, and rebuilding that trust is crucial. So, I would like to know what the Government will do to tackle that.
This uncertainty has been exacerbated by the lack of clarity around the UK Government's Warm Homes plan. We have heard major pledges in terms of that spending of £15 billion, but it is unclear what relates to Wales, what the fiscal consequentials will be, and how the Welsh Government is able to plan on this basis, because that's not how an effective partnership looks. When I asked the Cabinet Secretary about this before Christmas, she said, and I quote, that
'We are obviously very keen to see the content of that plan, and to understand its impact across Wales, and any consequential funding associated with it.'
She said that she would be more than happy to write to me following further discussions with the UK Government before the UK Government's Warm Homes plan was announced. Well, I didn't receive a letter, unfortunately, and we didn't get any clarity on this during the question session earlier today. So, I would like to know more about these discussions and those that took place before the scheme was announced.
I will conclude now, Dirprwy Lywydd. We cannot normalise fuel poverty. The fact that warm hubs and spending on emergency support have become a normal part of life is a sign of systemic failings. Fuel poverty is an issue of housing justice, and a warm home is a fundamental right. Thank you.
Poor housing isn't a niche issue; it sits at the heart of the pressures facing so many of our communities. When somebody is living in cold, damp, overcrowded or insecure houses, it affects every aspect of their life. The root cause of this crisis is structural and decades in the making, since Thatcher saw the mass sell-off of council houses and the Government who vacated responsibility for house building and handed over to private developers, assuming the market would deliver decent homes that people could afford.
Land is too often hoarded, planning permissions are banked and homes are drip-fed into the market at a pace that protects profit margins. It's a system that treats houses primarily as assets, not a human need, not a home. Fourteen years of Tory austerity, cutting off front line services, has also impacted on planning departments, drainage experts, housing and homelessness officers.
I welcome that the Welsh Government's investment of £2 billion in social housing over the current Senedd term is making a difference, despite the Tory austerity and hardship. They are not just houses, but well insulated, lifetime homes, fit for the future with renewable energy, so that bills are kept low.
I remember when I was a member of the Local Government and Housing Committee talking to registered social landlords about the impact of the Liz Truss budget and Brexit, increasing inflation, significantly increasing the cost of building materials, impacting on the workforce that was needed to deliver the ambitious social housing building programme here in Wales.
I also welcome significant Welsh Government funding—[Interruption.] I won't, I've got too much to say—to improve energy efficiency of existing homes in Wales. I would like to see diversion of UK Government funding from carbon capture and underground storage into more of this, into lowering bills for the benefit of people and families, rather than larger corporates and fossil fuel companies.
As the affordable housing taskforce rightly points out, the market will not deliver a solution. I welcome many of the solutions outlined by that taskforce, and they should be implemented, as outlined, as soon as possible and with cross-Government application. But we also need to be honest with ourselves. These measures alone do not, and will not, fundamentally rebalance the housing market. They will help us to manage within the constraints of the existing broken system, but if we are serious about ending the housing crisis, we must be prepared to go further and be more ambitious.
This means the return of mass social house building, led by the state and local authorities, and not dependent on the priorities of private developers and landowners. It means recognising that social housing isn't a last resort, but a vital part of our mixed housing system that provides secure and truly affordable homes for people across Wales. It also means, in the short term at least, being bold with rent regulation. When rents rise faster than average wages each year, we are effectively spectating the combined deepening of this housing crisis. Sensible rent controls, combined with increased supply, must be part of this conversation in the short term in order to rebalance the market.
With more and more people being forced to rent, we should look seriously at how historic rent payments are treated in mortgage affordability assessments. Too many people have paid thousands in rent over many years, more than a mortgage would have cost, only to be told that they cannot afford to buy, with too many people left in this position, effectively left to wonder if they'll ever have their own home or be stuck renting forever.
I also believe we need to explore the introduction of a right to rent, allowing homeowners to sell their properties to the local authority with a guarantee to remain as secure tenants. This could help people in financial difficulty, increase public ownership of housing, and grow the social housing stock while supporting mixed communities. Put simply, if we continue to rely upon a market that profits from scarcity, we will continue to fail. The case for active state intervention is stronger than ever, and the longer we resist the call for cross-Government support and implementing a fundamental rebalancing of the housing market, the more and more of our constituents we consign to the ills of housing insecurity.
Nid yw tai gwael yn broblem ymylol; mae'n ganolog i'r pwysau sy'n wynebu cynifer o'n cymunedau. Pan fydd rhywun yn byw mewn tai oer, llaith, gorlawn neu ansicr, mae'n effeithio ar bob agwedd ar eu bywyd. Mae gwraidd yr argyfwng hwn yn strwythurol ac wedi bod yn datblygu ers degawdau, ers i bolisïau Thatcher arwain at werthu tai cyngor ar raddfa enfawr ac ers i'r Llywodraeth ildio cyfrifoldeb dros adeiladu tai a'i drosglwyddo i ddatblygwyr preifat, yn y gobaith y byddai'r farchnad yn darparu tai addas y gallai pobl eu fforddio.
Yn rhy aml, caiff tir ei gelcio, caiff caniatâd cynllunio ei fancio a chaiff tai eu darparu'n raddol i'r farchnad ar gyflymder sy'n diogelu elw. Mae'n system sy'n trin tai fel asedau yn bennaf, nid fel angen dynol, nid fel cartref. Mae 14 mlynedd o gyni Torïaidd a thorri gwasanaethau rheng flaen hefyd wedi effeithio ar adrannau cynllunio, arbenigwyr draenio, swyddogion tai a digartrefedd.
Rwy'n croesawu'r ffaith bod buddsoddiad Llywodraeth Cymru o £2 biliwn mewn tai cymdeithasol dros dymor y Senedd hon yn gwneud gwahaniaeth, er gwaethaf cyni a chaledi'r Torïaid. Nid tai yn unig mohonynt, ond cartrefi gydol oes sydd wedi'u hinswleiddio'n dda, sy'n addas ar gyfer y dyfodol gydag ynni adnewyddadwy, fel bod biliau'n cael eu cadw'n isel.
Rwy'n cofio siarad â landlordiaid cymdeithasol cofrestredig pan oeddwn yn Aelod o'r Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai ynglŷn ag effaith cyllideb Liz Truss a Brexit, yn cynyddu chwyddiant, yn cynyddu cost deunyddiau adeiladu yn sylweddol, gan effeithio ar y gweithlu yr oedd ei angen i gyflawni'r rhaglen adeiladu tai cymdeithasol uchelgeisiol yma yng Nghymru.
Rwyf hefyd yn croesawu cyllid sylweddol gan Lywodraeth Cymru—[Torri ar draws.] Na wnaf, mae gennyf ormod i'w ddweud—i wella effeithlonrwydd ynni cartrefi presennol yng Nghymru. Hoffwn weld cyllid Llywodraeth y DU yn cael ei ddargyfeirio o ddal a storio carbon o dan y ddaear i fwy o hyn, i ostwng biliau er budd pobl a theuluoedd, yn hytrach na chwmnïau mwy a chwmnïau tanwydd ffosil.
Fel y mae'r tasglu tai fforddiadwy yn nodi'n gywir, ni fydd y farchnad yn darparu ateb. Rwy'n croesawu llawer o'r atebion a amlinellwyd gan y tasglu hwnnw, a dylid eu rhoi ar waith, fel y nodwyd, cyn gynted â phosib ac yn drawslywodraethol. Ond mae angen inni fod yn onest gyda ni ein hunain hefyd. Nid yw, ac ni fydd y mesurau hyn ar eu pen eu hunain yn ailgydbwyso'r farchnad dai yn sylfaenol. Byddant yn ein helpu i ymdopi o fewn cyfyngiadau'r system doredig bresennol, ond os ydym o ddifrif ynglŷn â dod â'r argyfwng tai i ben, rhaid inni fod yn barod i fynd ymhellach a bod yn fwy uchelgeisiol.
Mae hyn yn golygu ailddechrau adeiladu tai cymdeithasol ar raddfa fawr, o dan arweiniad y wladwriaeth ac awdurdodau lleol, a heb fod yn ddibynnol ar flaenoriaethau tirfeddianwyr a datblygwyr preifat. Mae'n golygu cydnabod nad dewis olaf yw tai cymdeithasol, ond rhan hanfodol o'n system dai gymysg sy'n darparu cartrefi sicr a gwirioneddol fforddiadwy i bobl ledled Cymru. Mae hefyd yn golygu bod yn feiddgar o ran rheoleiddio rhenti, yn y tymor byr fan lleiaf. Pan fydd rhenti'n codi'n gyflymach na chyflogau cyfartalog bob blwyddyn, rydym i bob pwrpas yn gwylio'r argyfwng tai yn dyfnhau. Rhaid i fesurau rheoli rhenti synhwyrol, ynghyd â chyflenwad cynyddol, fod yn rhan o'r sgwrs hon yn y tymor byr er mwyn ailgydbwyso'r farchnad.
Gyda mwy a mwy o bobl yn cael eu gorfodi i rentu, dylem edrych o ddifrif ar sut y mae taliadau rhent hanesyddol yn cael eu trin mewn asesiadau o fforddiadwyedd morgeisi. Mae gormod o bobl wedi talu miloedd mewn rhent dros nifer o flynyddoedd, mwy nag y byddai morgais wedi'i gostio, ddim ond i gael gwybod na allant fforddio prynu, gyda gormod o bobl yn y sefyllfa hon, yn meddwl tybed a fydd ganddynt byth eu cartref eu hunain, neu a fyddant yn gorfod rhentu am byth.
Rwy'n credu hefyd fod angen inni archwilio cyflwyno hawl i rentu, i ganiatáu i berchnogion tai werthu eu heiddo i'r awdurdod lleol gyda gwarant i aros fel tenantiaid diogel. Gallai hyn helpu pobl sy'n ei chael hi'n anodd yn ariannol, cynyddu perchnogaeth gyhoeddus ar dai, a thyfu'r stoc dai cymdeithasol gan gefnogi cymunedau cymysg. Yn syml, os byddwn yn parhau i ddibynnu ar farchnad sy'n elwa o brinder, byddwn yn parhau i fethu. Mae'r achos dros ymyrraeth weithredol gan y wladwriaeth yn gryfach nag erioed, a pho hiraf y byddwn yn gwrthsefyll yr alwad am gefnogaeth drawslywodraethol ac am ailgydbwyso'r farchnad dai yn sylfaenol, y mwyaf o'n hetholwyr y byddwn yn eu condemnio i drallod ansicrwydd tai.
Beth ydy gwerth cartref? Rydyn ni wedi clywed hyn yn barod heno. Rydyn ni wedi clywed y ffaith mai nid lle yn unig, ond lloches hefyd ydy e; brics, ond hefyd ddarn o fro.
Dylasai fod gan bawb hawl i gartref mewn cymdeithas waraidd—llefydd diogel, clyd, lle gall teuluoedd fyw eu bywydau heb iddyn nhw orfod pryderu os ydyn nhw’n gallu fforddio gwresogi’r ystafelloedd. Ond mae'r sefyllfa argyfyngus gyda biliau ynni ac adeiladau sydd yn wlyb ac yn ddrafftiog yn peryglu iechyd a lles mwy a mwy o bobl, fel mae Sioned Williams wedi dweud hefyd. Nid cartrefi go iawn ydy llefydd sydd yn llaith ac oer. Mannau dros dro ydy'r rhain yn unig. Mae gwahaniaeth rhwng tŷ a chartref, ac mae gennym ni ddyletswydd i fynd i’r afael â hyn nid yn unig fel gwleidyddion, ond fel pobl sydd yn rhannu cymdeithas.
Rydym yn croesawu’r newyddion am fuddsoddiad o £96 miliwn yn y rhaglen optimised retrofit, a fydd yn cynhesu cartrefi cymdeithasol, yn lleihau biliau ac yn creu swyddi a sgiliau lleol. Ond erys yr her fwyaf yn y sector rhentu preifat, lle ffeindir y tai oeraf a mwyaf anghynaliadwy. Mae angen sylw ar dai cymdeithasol, oes—rwy’n cytuno 100 y cant â hyn sydd wedi cael ei ddweud—ond nid nhw yn unig. Mae angen cynllun strategol i wneud pob cartref yn fan diogel a chynaliadwy, gyda thechnoleg drydan glân, pympiau gwres a systemau storio ynni sy’n lleihau biliau a charbon. Mae angen rhaglen sy’n blaenoriaethu’r cartref nid fel adeiladau, ond fel llefydd byw. Dylasai pob penderfyniad am dai gynnwys egwyddorion effeithlonrwydd ynni, ynni glân a mynediad teg, gan sicrhau bod cartrefi Cymru yn sylfaen gadarn i deuluoedd heddiw ac i genedlaethau’r dyfodol.
Yn y cyd-destun hwn, mae’n hanfodol egluro sut y bydd rhaglenni retrofit Llywodraeth Cymru yn addasu ar ôl diwedd ECO4, fel mae Siân wedi dweud yn barod, ac, yn amlwg, nid yw cynllun rhaglen ôl-osod er mwyn optimeiddio a chynllun cartrefi cynnes y Deyrnas Unedig yn cyd-fynd o bell ffordd. Mae angen eglurder ar y goblygiadau i Gymru a sicrwydd na fydd Cymru yn cael ei gadael ar ei hôl hi unwaith eto. Heb hynny, ni fydd unrhyw fuddsoddiad yn ddigonol, a bydd y cartrefi mwyaf bregus yn dal i wynebu’r un heriau a pheryglon.
Dylasai fod gan bawb yr hawl i wneud mwy na goroesi yn unig. Nid moethusrwydd mo gwres, na gorffwys, na boddhad. Hanfod sylfaenol yw'r rhain, bob un.
What is the value of a home? We’ve heard this already tonight: it is not just a place, but a refuge. Bricks and mortar, but also a piece of the community.
Everyone should have the right to a home in a civilised society—safe, warm places where families can live their lives without having to worry about whether they can afford to heat the rooms. But the critical situation in respect of energy bills, and buildings that are damp and draughty, is endangering the health and well-being of more and more people, as Sioned Williams has said. Places that are damp and cold are not real homes. These are just makeshift spaces. There is a difference between a house and a home, and we have a duty to address this not only as politicians, but as people who share a society.
We welcome the news of a £96 million investment in the optimised retrofit programme, which will heat social homes, reduce bills, and create local jobs and skills. But the biggest challenge remains in the private rental sector, where we find the coldest and most unsustainable homes. We need to address social homes, yes—I agree 100 per cent with what has been said—but not only those homes. We need a strategic plan to make every home a safe and sustainable place, with clean electricity technology, heat pumps and energy storage systems that reduce bills and carbon. We need a programme that prioritises homes not as buildings, but as living spaces. Every decision about housing should include the principles of energy efficiency, clean energy and fair access, ensuring that Welsh homes are a solid foundation for families today and for future generations.
In this context, it is vital that we clarify how the retrofit programs of the Welsh Government will be adapted after the end of ECO4, as Siân has already mentioned. Obviously, the optimised retrofit scheme and the Warm Homes scheme at a UK level are not remotely compatible. We need clarity on the implications for Wales and assurances that Wales will not be left behind once again. Without that, no investment will be sufficient, and the most vulnerable households will still be facing the same challenges and risks.
Everyone should have the right to do more than just survive. Heat, rest and contentment are not luxuries. These are all basic essentials.
As a former housing professional, when I had a life, for 26 years, the greatest part of my job was handing the keys to people moving into their first home, or into a home that they had always dreamed of. We heard from the education Cabinet Secretary this morning about teachers saying they had a great job. Well, I had a great job, too. And what I find now truly tragic is seeing empty, boarded-up housing, mainly council homes, in Caerphilly, and then travelling around the constituency to our communities to find people sleeping in doorways, families living in overcrowded, unsuitable housing, people stuck in hostels, hotels, bed and breakfasts, or sofa surfing. That is a real sign of failure. I am looking forward to when a new Welsh Government would finally examine and reorganise a system that allows homes to sit empty while people remain homeless. It has to change. It's a public scandal. In Caerphilly, I'd say the housing situation there requires a complete overhaul and a fundamental rethink of the letting system. We see empty homes in abundance, many left vacant for months, boarded up at public expense, losing income to the authority, while people are left without hope of achieving a secure home. It is indefensible. It cannot be right that one social housing landlord in Caerphilly can build 200 homes a year whilst the local authority builds fewer than 20, and that is what is happening.
The WHQS was meant to be a success story. It was hailed as a success story—a new era, costing millions. Yet when a council property becomes vacant now, it is often gutted, and local people rightly ask why. Those on the waiting list feel forgotten, and there are some political parties that will exploit that frustration with emotion rather than facts, and I deplore that. The latest waiting lists in Wales tell us there are 94,000 on the waiting list, with 2,600 lettings per annum. That means it will take you 35 years to be rehoused. And who are the people mainly losing out? Single people are the biggest group now losing out. We must bring the civil service here in the Senedd together with front-line housing professionals across the whole of Wales who are expected to deliver these impossible letting targets—targets so detached from reality they are simply not worth the paper that they are written on. And that's only social housing. On private housing, well, I can't even begin because I won't have enough time. But what I will tell you, as a former housing professional who loved my job, is that until every available home is used, and every family has a real chance of security, this Senedd cannot claim it has met its most basic duty. And I look forward to the future next Welsh Government—and I'll leave it there. Thank you.
Fel cyn-weithiwr tai proffesiynol am 26 mlynedd, pan oedd gennyf fywyd, y rhan orau o fy swydd oedd rhoi'r allweddi i bobl a oedd yn symud i'w cartref cyntaf, neu i gartref yr oeddent bob amser wedi breuddwydio amdano. Clywsom gan Ysgrifennydd y Cabinet dros addysg y bore yma am athrawon yn dweud bod ganddynt swydd wych. Wel, roedd gennyf i swydd wych hefyd. Ac rwy'n ei hystyried hi'n drasiedi wirioneddol nawr pan welaf dai gwag, tai wedi'u bordio, tai cyngor yn bennaf, yng Nghaerffili, a theithio o gwmpas yr etholaeth i'n cymunedau a gweld pobl yn cysgu wrth ddrysau, teuluoedd yn byw mewn tai gorlawn, anaddas, pobl yn gaeth mewn hosteli, gwestai, llety gwely a brecwast, neu'n mynd o soffa i soffa. Mae hynny'n arwydd gwirioneddol o fethiant. Rwy'n edrych ymlaen at yr adeg pan fydd Llywodraeth newydd yng Nghymru o'r diwedd yn archwilio ac yn ad-drefnu system sy'n caniatáu i gartrefi aros yn wag tra bod pobl yn parhau i fod yn ddigartref. Rhaid i hyn newid. Mae'n sgandal gyhoeddus. Yng Nghaerffili, buaswn yn dweud bod y sefyllfa dai yno yn galw am ailwampio llwyr ac ailystyried y system osod tai yn sylfaenol. Gwelwn niferoedd helaeth o gartrefi gwag, gyda llawer wedi'u gadael yn wag ers misoedd, wedi'u bordio ar gost i'r cyhoedd, yn colli incwm i'r awdurdod, tra bod pobl yn cael eu gadael heb obaith o gael cartref sicr. Mae'n anamddiffynadwy. Ni all fod yn iawn fod un landlord tai cymdeithasol yng Nghaerffili yn gallu adeiladu 200 o gartrefi y flwyddyn tra bod yr awdurdod lleol yn adeiladu llai nag 20, a dyna sy'n digwydd.
Roedd safon ansawdd tai Cymru i fod yn stori lwyddiant. Cafodd ei chanmol fel stori lwyddiant—cyfnod newydd, yn costio miliynau. Ond pan fydd eiddo cyngor yn dod yn wag nawr, mae'n aml yn cael ei ddiberfeddu'n llwyr, ac mae pobl leol yn iawn i ofyn pam. Mae'r rhai ar y rhestr aros yn teimlo eu bod wedi'u hanghofio, ac mae yna rai pleidiau gwleidyddol a fydd yn manteisio ar y rhwystredigaeth honno gydag emosiwn yn hytrach na ffeithiau, ac rwy'n casáu hynny. Mae'r rhestrau aros diweddaraf yng Nghymru yn dweud wrthym fod 94,000 ar y rhestr aros, gyda 2,600 o dai'n cael eu gosod bob blwyddyn. Mae hynny'n golygu y bydd yn cymryd 35 mlynedd i chi gael eich ailgartrefu. A phwy yw'r bobl sydd fwyaf ar eu colled? Pobl sengl yw'r grŵp sydd fwyaf ar eu colled erbyn hyn. Rhaid inni ddod â'r gwasanaeth sifil yma yn y Senedd at ei gilydd gyda gweithwyr tai proffesiynol rheng flaen ledled Cymru gyfan y disgwylir iddynt gyflawni'r targedau amhosib hyn ar gyfer gosod tai—targedau sydd mor bell oddi wrth realiti fel nad ydynt yn werth y papur y maent wedi'u hysgrifennu arno. A dim ond tai cymdeithasol yw hynny. Ar dai preifat, wel, ni allaf hyd yn oed ddechrau gan na fydd gennyf ddigon o amser. Ond fel cyn-weithiwr tai proffesiynol a oedd wrth fy modd gyda fy swydd, rwy'n dweud wrthych, hyd nes y caiff pob cartref sydd ar gael ei ddefnyddio, ac y caiff pob teulu gyfle go iawn i gael cartref sicr, ni all y Senedd hon honni ei bod wedi cyflawni ei dyletswydd fwyaf sylfaenol. Ac edrychaf ymlaen at y Lywodraeth nesaf Cymru—ac fe'i gadawaf yn y fan honno. Diolch.
Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Lywodraeth Leol a Thai, Jayne Bryant.
I call on the Cabinet Secretary for Housing and Local Government, Jayne Bryant.
Diolch, Dirprwy Lywydd. Given time pressures and the variety of issues that have been raised today, I won't be taking any interventions in my contribution. I do welcome this debate and the opportunity to remind Members just how much this Welsh Government and its predecessors have invested and delivered when it comes to housing in Wales. Having a stable home is fundamental to people's sense of security, well-being and future prospects, which is why we've put more homes as a centrepiece of the things that we're determined to deliver. But I want to start by outlining some other aspects of what we're doing.
Our bold and ambitious Homelessness and Social Housing Allocation (Wales) Bill will transform our homelessness system in Wales so that it focuses on earlier identification and prevention, avoiding pushing people towards crisis. The Bill will prevent more cases of homelessness by requiring local authorities and others to intervene earlier and offer more ways of moving people through the system, offering cost savings across the public service. It'll bring agencies together, targeting those people most at risk, so that the appropriate services respond to the specific causes and consequences of homelessness for that individual or family. The Bill represents a radical and lasting system change. It's a world-leading response to a global challenge, demonstrating our commitment to deliver for the most vulnerable in our communities.
Housing is a vital preventative requirement, as many Members have said, underpinning better health, well-being, education and economic outcomes for the people of Wales. Evidence shows that safe, secure and good-quality homes are fundamental to enabling individuals and families to thrive. We absolutely understand this, and we are responding with our interventions and our investment. That is why, this financial year alone, over £130 million has been invested by the Welsh Government in free energy efficiency measures through our optimised retrofit programme and Warm Homes Nest scheme.
Diolch, Ddirprwy Lywydd. O ystyried pwysau amser a'r amrywiaeth o faterion sydd wedi'u codi heddiw, ni fyddaf yn derbyn unrhyw ymyriadau yn fy nghyfraniad. Rwy'n croesawu'r ddadl hon a'r cyfle i atgoffa'r Aelodau cymaint y mae'r Llywodraeth hon a'i rhagflaenwyr wedi'i fuddsoddi a'i gyflawni ym maes tai yng Nghymru. Mae cael cartref sefydlog yn sylfaenol i ymdeimlad pobl o ddiogelwch a llesiant a'u rhagolygon ar gyfer y dyfodol, a dyna pam ein bod wedi rhoi mwy o gartrefi yn y canol ymhlith y pethau yr ydym yn benderfynol o'u cyflawni. Ond rwyf eisiau dechrau drwy amlinellu rhai agweddau eraill ar yr hyn a wnawn.
Bydd ein Bil Digartrefedd a Dyrannu Tai Cymdeithasol (Cymru) beiddgar ac uchelgeisiol yn trawsnewid ein system ddigartrefedd yng Nghymru fel ei bod yn canolbwyntio ar nodi ac atal yn gynharach, gan osgoi gwthio pobl i argyfwng. Bydd y Bil yn atal mwy o achosion o ddigartrefedd drwy ei gwneud yn ofynnol i awdurdodau lleol ac eraill ymyrryd yn gynharach a chynnig mwy o ffyrdd o symud pobl drwy'r system, gan gynnig arbedion cost ar draws y gwasanaeth cyhoeddus. Bydd yn dod ag asiantaethau at ei gilydd, gan dargedu'r bobl sy'n wynebu'r risg fwyaf, fel bod y gwasanaethau priodol yn ymateb i achosion a chanlyniadau penodol o ddigartrefedd i'r unigolyn neu'r teulu dan sylw. Mae'r Bil yn cynrychioli newid radical a pharhaol i'r system. Mae'n ymateb sy'n arwain y byd i her fyd-eang, gan ddangos ein hymrwymiad i gyflawni ar gyfer y rhai mwyaf agored i niwed yn ein cymunedau.
Mae tai yn ofyniad ataliol hanfodol, fel y mae llawer o Aelodau wedi dweud, sy'n sail i well iechyd, llesiant, addysg a chanlyniadau economaidd i bobl Cymru. Dengys y dystiolaeth fod cartrefi sicr, diogel, o ansawdd da yn hanfodol i alluogi i unigolion a theuluoedd ffynnu. Rydym yn deall hyn yn llwyr, ac rydym yn ymateb gyda'n hymyriadau a'n buddsoddiad. Dyna pam, y flwyddyn ariannol hon yn unig, mae dros £130 miliwn wedi'i fuddsoddi gan Lywodraeth Cymru mewn mesurau effeithlonrwydd ynni am ddim drwy ein rhaglen ôl-osod er mwyn optimeiddio a'n cynllun Nyth Cartrefi Clyd.
I've seen with my own eyes how important these interventions are. I've been to the homes of residents who have benefited from these Welsh Government schemes, whose homes are warmer and who have more money in their pockets because their energy bills are lower. I've also met those who are reaping the benefits from a skills and employment perspective. Last week, I announced almost £100 million of funding for the optimised retrofit programme for the next financial year. During a visit to Adra in north Wales, I met apprentices starting out in the world of work, benefiting from excellent training that will set them up in a career in a high-skilled, well-paid, green employment in their local community. Our Green Homes Wales pilot is a really important addition to our suite of interventions supporting owner-occupiers who want to start the journey of decarbonisation. This year, we have invested £4.2 million in the scheme. It's oversubscribed, so I've decided to increase our investment in it to over £5 million next financial year.
I welcomed the publication of the UK Government's Warm Homes plan last week. It aims to reduce bills, create jobs and business opportunities, and improve our energy security. There's a lot of ambition in the plan. The task now is to understand the detail and the consequential funding that will flow to Wales. My officials are working with counterparts on this and I was pleased to have an initial conversation with the UK Minister for Energy Consumers and Ministers from other UK nations on Monday afternoon. The work has already started to ensure that people across Wales benefit from the ambition outlined in the plan. I raised directly with him the impact of ECO closure, and officials are in contact with the UK Government on specific issues. And the Welsh Government hosted an event to bring impacted staff together with potential employers this week.
We promised to deliver more homes and we are delivering. Despite the damage to housing development pipelines as a result of the disastrous Liz Truss mini-budget, Brexit, the aftermath of the pandemic and rising material and labour costs, housing delivery in Wales has remained resilient. The latest affordable housing statistics report that this Government is on track to deliver an additional 20,000 homes for rent in the social sector by November this year. This is an incredible achievement, and I pay tribute to all those involved in delivering more homes for the people of Wales. Local authorities, housing associations, house builders of all sizes and community partners, thank you for your dedication, your partnership and your innovation.
Dirprwy Lywydd, long-term certainty backed by record social housing capital, with investment exceeding £2 billion over this Senedd term, including £466 million this financial year alone, has enabled local authorities, housing associations and delivery partners to plan, invest and deliver at scale. This Welsh Government has delivered the highest sustained delivery of affordable housing in Wales in nearly two decades, and we have built a pipeline to sustain that record-breaking pace into the future. This is remarkable progress.
One of the biggest factors in the landscape that we inherited was right to buy. Between 1981 and 2016, over 139,000 local authority and housing association homes were sold under the right to buy. During this period, only 53,000 new units were completed, thus leading to a huge net loss of social homes. This is why we abolished the right to buy in the previous Senedd term, ending the damage done by this policy. This has given social landlords the confidence to invest in the new building of social homes, removing the risk of these homes being lost under this policy. In Wales, we have also continued to support people buying their own homes, and, as a reminder, the previous UK Tory Government ended Help to Buy in England in March 2023. Not in Wales. Since April 2022, 85 per cent of Help to Buy—Wales purchasers have been first-time buyers. That's a Labour Government supporting first-time buyers. If land transaction tax on primary residential transactions was abolished, as proposed by the Welsh Conservatives, it's forecast that there would be a £180 million reduction in the 2026-27 budget. How would you replace that? It's only paid at the top end of the housing market. The starting threshold is higher than the average house price in Wales, so the majority of homebuyers in Wales pay no land transaction tax.
Dirprwy Lywydd, I'll be making an oral statement on more homes next week, where I'll be happy to update Members on the progress with the recommendations of the affordable homes taskforce, but just to say we've kept delivering through challenging times because we know how much a good home matters. Diolch.
Rwyf wedi gweld gyda fy llygaid fy hun pa mor bwysig yw'r ymyriadau hyn. Rwyf wedi bod yng nghartrefi trigolion sydd wedi elwa o'r cynlluniau hyn gan Lywodraeth Cymru, trigolion y mae eu cartrefi'n gynhesach ac sydd â mwy o arian yn eu pocedi am fod eu biliau ynni'n is. Rwyf hefyd wedi cyfarfod â'r rhai sy'n elwa o safbwynt sgiliau a chyflogaeth. Yr wythnos diwethaf, cyhoeddais bron i £100 miliwn o gyllid ar gyfer y rhaglen ôl-osod er mwyn optimeiddio ar gyfer y flwyddyn ariannol nesaf. Yn ystod ymweliad ag Adra yng ngogledd Cymru, cyfarfûm â phrentisiaid sy'n dechrau yn y byd gwaith, gan elwa o hyfforddiant rhagorol a fydd yn eu sefydlu mewn gyrfa fedrus ar gyflog da mewn cyflogaeth werdd yn eu cymuned leol. Mae ein cynllun peilot Cartrefi Gwyrdd Cymru yn ychwanegiad pwysig iawn i'n cyfres o ymyriadau sy'n cefnogi perchen-feddianwyr sydd am ddechrau'r daith o ddatgarboneiddio. Eleni, rydym wedi buddsoddi £4.2 miliwn yn y cynllun. Mae'r galw wedi bod yn fwy nag y gallwn ei gefnogi, felly rwyf wedi penderfynu cynyddu ein buddsoddiad ynddo i dros £5 miliwn yn y flwyddyn ariannol nesaf.
Fe wneuthum groesawu cynllun Cartrefi Cynnes Llywodraeth y DU a gyhoeddwyd yr wythnos diwethaf. Ei nod yw lleihau biliau, creu swyddi a chyfleoedd busnes, a gwella ein diogeledd ynni. Mae yna lawer o uchelgais yn y cynllun. Y dasg nawr yw deall y manylion a'r cyllid canlyniadol a fydd yn llifo i Gymru. Mae fy swyddogion yn gweithio gyda swyddogion cyfatebol ar hyn ac roeddwn yn falch o gael sgwrs gychwynnol gyda Gweinidog Defnyddwyr Ynni y DU a Gweinidogion o genhedloedd eraill y DU brynhawn Llun. Mae'r gwaith eisoes wedi dechrau i sicrhau bod pobl ledled Cymru yn elwa o'r uchelgais a amlinellir yn y cynllun. Tynnais ei sylw'n uniongyrchol at effaith cau ECO, ac mae swyddogion mewn cysylltiad â Llywodraeth y DU ar faterion penodol. Ac fe gynhaliodd Llywodraeth Cymru ddigwyddiad i ddod â staff yr effeithir arnynt i gysylltiad â darpar gyflogwyr posib yr wythnos hon.
Fe wnaethom addo darparu mwy o gartrefi ac rydym yn cyflawni. Er gwaethaf y niwed i ffrydiau datblygu tai o ganlyniad i gyllideb fach drychinebus Liz Truss, Brexit, canlyniadau'r pandemig a chostau cynyddol deunyddiau a llafur, mae cyflenwi tai yng Nghymru wedi parhau i fod yn wydn. Mae'r ystadegau tai fforddiadwy diweddaraf yn adrodd bod y Llywodraeth hon ar y trywydd iawn i ddarparu 20,000 o gartrefi ychwanegol i'w rhentu yn y sector cymdeithasol erbyn mis Tachwedd eleni. Mae hwn yn gyflawniad anhygoel, ac rwy'n talu teyrnged i bawb sy'n ymwneud â darparu mwy o gartrefi i bobl Cymru. Awdurdodau lleol, cymdeithasau tai, adeiladwyr tai o bob maint a phartneriaid cymunedol, diolch i chi am eich ymroddiad, eich partneriaeth a'ch arloesedd.
Ddirprwy Lywydd, mae sicrwydd hirdymor wedi'i gefnogi gan gyfalaf tai cymdeithasol mwy nag erioed o'r blaen, gyda buddsoddiad o dros £2 biliwn dros dymor y Senedd hon, yn cynnwys £466 miliwn y flwyddyn ariannol hon yn unig, wedi galluogi awdurdodau lleol, cymdeithasau tai a phartneriaid cyflenwi i gynllunio, buddsoddi a chyflawni ar raddfa fawr. Mae'r Llywodraeth hon yng Nghymru wedi darparu'r cyflenwad parhaus mwyaf o dai fforddiadwy yng Nghymru ers bron i ddau ddegawd, ac rydym wedi adeiladu ffrwd o gynlluniau i gynnal y cyflymder mwyaf erioed hwnnw yn y dyfodol. Mae'n gynnydd rhyfeddol.
Un o'r ffactorau mwyaf yn y dirwedd a etifeddwyd gennym oedd yr hawl i brynu. Rhwng 1981 a 2016, gwerthwyd dros 139,000 o gartrefi awdurdodau lleol a chymdeithasau tai o dan yr hawl i brynu. Yn ystod y cyfnod hwn, dim ond 53,000 o unedau newydd a gwblhawyd, gan arwain at golled net enfawr o gartrefi cymdeithasol. Dyna pam y gwnaethom ddiddymu'r hawl i brynu yn nhymor blaenorol y Senedd, gan roi diwedd ar y niwed a wnaed gan y polisi hwn. Mae hyn wedi rhoi hyder i landlordiaid cymdeithasol fuddsoddi mewn adeiladu cartrefi cymdeithasol newydd, gan ddileu'r risg y bydd y cartrefi hyn yn cael eu colli o dan y polisi hwn. Yng Nghymru, rydym hefyd wedi parhau i gefnogi pobl i brynu eu cartrefi eu hunain, ac i'ch atgoffa, daeth Llywodraeth Dorïaidd flaenorol y DU â Cymorth i Brynu i ben yn Lloegr ym mis Mawrth 2023. Nid yng Nghymru. Ers mis Ebrill 2022, mae 85 y cant o brynwyr Cymorth i Brynu-Cymru wedi bod yn brynwyr tro cyntaf. Dyna Lywodraeth Lafur yn cefnogi prynwyr tro cyntaf. Pe bai'r dreth trafodiadau tir ar drafodiadau prif breswylfeydd yn cael ei diddymu, fel y mae'r Ceidwadwyr Cymreig wedi'i argymell, rhagwelir y byddai gostyngiad o £180 miliwn yng nghyllideb 2026-27. Sut y byddech chi'n dod o hyd i arian yn ei le? Nid yw ond yn daladwy ar ben uchaf y farchnad dai. Mae'r trothwy cychwynnol yn uwch na phris tŷ cyfartalog yng Nghymru, felly nid yw'r rhan fwyaf o brynwyr tai yng Nghymru yn talu treth trafodiadau tir.
Ddirprwy Lywydd, byddaf yn gwneud datganiad ar lafar ar fwy o gartrefi yr wythnos nesaf, lle byddaf yn hapus i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau am y cynnydd gydag argymhellion y tasglu cartrefi fforddiadwy, ond rydym wedi parhau i gyflawni drwy gyfnodau heriol am ein bod yn gwybod pa mor bwysig yw cartref da. Diolch.
Galwaf ar Siân Gwenllian i ymateb i'r ddadl.
I call on Siân Gwenllian to reply to the debate.
Diolch yn fawr iawn. Wel, dŷn ni wedi trafod sawl agwedd ar yr argyfwng tai prynhawn yma, o dlodi tanwydd i dai gwag, a right to buy hefyd, wrth gwrs, sydd yn greiddiol i'r drafodaeth. Er ein bod ni wedi cael ei wared o yma yng Nghymru, ac mi wnaethon ni fel plaid gefnogi hynny'n llwyr, mae o'n dal i fodoli yn Lloegr, a dim sôn gan Lywodraeth Lafur y Deyrnas Unedig am gael gwared arno fo. Meddwl y buaswn i jest yn eich atgoffa chi o hynny.
Mae cyd-Aelodau Plaid Cymru wedi rhoi dadansoddiad pwerus i ni o sawl cyfeiriad, ac roedd Jenny Rathbone hefyd wedi codi nifer o gwestiynau sydd angen cael eu hateb gan yr Ysgrifennydd Cabinet. Dwi'n meddwl mai dyna ble'r oedd y cwestiynau yna yn cael eu cyfeirio. A Carolyn, diolch yn fawr iawn am ddadansoddiad clir iawn o'r broblem ac o'r sefyllfa fel mae hi heddiw yma.
Mae'n hollol glir, onid ydy, ein bod ni mewn argyfwng tai—miloedd yn aros am dai cymdeithasol; teuluoedd, plant, pobl ifanc yn byw mewn llety dros dro neu yn wynebu digartrefedd. Y bore yma, pan wnes i edrych ar fy ffôn i weld beth oedd yn yr e-byst, roedd yna ddau yn disgwyl amdanaf i mi y bore yma—un gan ferch ifanc sydd yn ddigartref ac wedi bod yn byw mewn llety dros dro, sy'n amlwg, yn ôl y disgrifiadau ganddi hi, yn gwbl anaddas i'r anghenion sydd ganddi hi. Mae hi wedi bod yn byw yn y sefyllfa yna ers chwe blynedd.
Roedd yr ail e-bost gan deulu ifanc sy'n byw mewn tŷ rhent preifat, yn byw yn y tŷ yma ers dros 10 mlynedd, tŷ yn y gymuned lle maen nhw'n byw, lle maen nhw'n gweithio a lle maen nhw'n magu eu plant, ond maen nhw newydd dderbyn eviction notice gan y landlord sy'n golygu bod rhaid iddyn nhw adael a symud erbyn diwedd mis Mai. Dyna ydy'r rheolau yng Nghymru. Maen nhw wedi gwneud cais i fod ar y rhestr tai cymdeithasol, ond maen nhw'n gwybod bod cymaint o deuluoedd eraill yn chwilio am dŷ cymdeithasol hefyd.
Mae hawliau rhentwyr yn fwy pellgyrhaeddol yn Lloegr erbyn hyn, ers pasio deddfwriaeth yno, ond mae no-fault evictions yn parhau yng Nghymru. Felly, mewn sefyllfa hollol annerbyniol, mae rhentwyr Cymru efo llai o hawliau na rhentwyr yn Lloegr.
Dwi wedi sôn bod y cynnig yma, neu fe wnaf i dynnu'ch sylw i chi at y ffaith fod y cynnig yma ynglŷn â thri mater penodol. Dwi'n derbyn does yna ddim amser i wneud llawer yn y cyfnod byr sydd ar ôl tan yr etholiad, ond mae yna dri pheth y buasai'n ddefnyddiol iawn i'r Senedd yma gael gwybod, sef lle dŷn ni arni efo argymhellion y grŵp tasg a gorffen ar dai fforddiadwy. So, dwi'n galw heddiw yma am ddiweddariad cyflawn yn dangos ble mae cynnydd a ble mae'r problemau yn parhau. Dŷn ni angen y tryloywder yna er mwyn symud ymlaen yn y Senedd nesaf, er mwyn cael strategaeth iawn, er mwyn cael gwared ar lawer o'r rhwystrau sydd yn dal i fodoli.
Mae'r cynnig hefyd yn galw am sut fydd cynlluniau Llywodraeth Cymru ynglŷn â thaclo tlodi tanwydd a chreu cartrefi ynni effeithlon yn cael eu haddasu yn sgil yr hyn sydd wedi cael ei gyhoeddi gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig. Mae eisiau tryloywder am yr arian canlyniadol yn sgil yr ymrwymiadau newydd yng nghynllun cartrefi cynnes Ed Miliband. Mae'n siomedig ofnadwy i glywed heddiw nad oes yna, mae’n ymddangos, ddim trafod wedi bod ymlaen llaw ynglŷn â chynnwys cynllun Ed Miliband. Y bartneriaeth sydd i fod yn digwydd ar draws dwy Lywodraeth—dydy hynny ddim wedi digwydd, mae'n amlwg, achos dŷn ni newydd glywed eto yr Ysgrifennydd Cabinet yn dweud bod 'initial discussions' wedi dechrau dydd Llun. Wel, does bosib y dylai'r trafod yna fod wedi dechrau nôl yn yr haf, pan oedd hi'n hollol amlwg bod yna gynllun newydd ar y gweill efo oblygiadau mawr ar gyfer Cymru.
Felly, tri mater dwi wedi tynnu sylw atyn nhw yn fanna rŵan—pethau fedrwch chi roi gwybod i ni heddiw nesaf. Dŷn nhw ddim yn bethau anferth sydd yn golygu newid strategol mawr. Ond mae hi, wrth gwrs, yn hanfodol cynyddu cyflenwad tai cymdeithasol. Hynny sydd yn mynd i fynd at wraidd yr argyfwng tai. Mae'r adroddiad gan y tasglu tai fforddiadwy yn amlygu’n glir y rhwystrau strwythurol sydd yn dal y sector tai yn ôl, ac mae o yn dangos bod yna gamau pendant y gellid eu cymryd yn y tymor byr a chanolig i gynyddu’r cyflenwad o dai fforddiadwy a datgloi'r system. Felly, plis gawn ni wybod sut mae hynny i gyd yn mynd yn ymlaen? Ac wrth gwrs, beth sydd ar goll, yn anffodus, ydy'r arweinyddiaeth glir, y cydlyniant a'r hyder sydd ei angen ar y sector i gyflawni'r newid mawr.
Mae'r Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai yn edrych unwaith eto ar gynyddu’r cyflenwad tai cymdeithasol a beth sydd angen digwydd. Y tro diwethaf i'r pwyllgor edrych ar hyn, mi ddaeth y pwyllgor trawsbleidiol efo nifer o argymhellion pwysig—dau gafodd eu gwrthod gan y Llywodraeth. Y cyntaf—ac roedd hyn yn hynod siomedig—oedd bod dim angen sefydlu Unnos, bod dim angen corff hyd braich ar gyfer cyflymu'r broses o adeiladu a chaffael mwy o dai cymdeithasol. Erbyn hyn, mae yna gonsensws clir. Mae'r pwyllgor rŵan yn ail-ymweld â’r pwnc yma, ac mae yna gonsensws clir yn dod allan bod rhaid sefydlu Unnos.
A’r ail beth ddaru'r Llywodraeth wrthod ag ymwneud â fo yn sgil adroddiad cyntaf y pwyllgor—yr union fater mae Jenny Rathbone wedi tynnu sylw ato fo heddiw yma, sef yr angen i fod yn cyflwyno mwy o hyblygrwydd o fewn y safonau ansawdd yn y maes tai cymdeithasol. Felly, mae angen trafodaeth lawn a buan yn y Senedd nesaf ynglŷn â hynny, oherwydd mae hwnna'n golygu nad ydy cymdeithasau tai ddim yn gallu symud mor gyflym ac y buasen nhw'n licio.
Felly, mae'r tymor presennol yn prysur ddod i ben, ond mi fyddai hi'n dda o leiaf cael cydnabyddiaeth gyhoeddus gan y Llywodraeth bresennol fod yna argyfwng a bod angen ffocws clir trawslywodraethol i ymateb i'r argyfwng sydd yn dyfnhau.
Thank you very much. Well, we've discussed several aspects of this housing crisis this afternoon, from fuel poverty to empty homes, and the right to buy, of course, which is a core part of the discussion. Even though we did get rid of it here in Wales, and we as a party did support that entirely, it still exists in England, and there is no mention from the Labour UK Government of getting rid of that. Just thought that I'd remind you of that.
My fellow Members of Plaid Cymru gave a powerful analysis from several directions, and Jenny Rathbone also raised a number of questions that need to be answered by the Cabinet Secretary. I think that's where those questions were directed. And Carolyn, thank you very much for your very clear analysis of the problem and the situation as it stands today.
It's entirely clear, isn't it, that we are in a housing crisis—thousands of people waiting for social housing; families, children and young people living in temporary accommodation or facing homelessness. This morning, when I looked at my phone to see what was in my inbox, there were two e-mails waiting for me. One was from a young woman who is homeless and has been living in temporary accommodation, which is evidently, according to her descriptions, completely unsuitable for her needs. She's been living in that situation for six years.
The second e-mail was from a young family living in a private rented home and have been living there for 10 years, a home in the community where they live, where they work and where they are raising their children, but they've just received an eviction notice from the landlord, which means that they have to leave and move by the end of May. Those are the rules in Wales. They've made an application to be on the social housing list, but they know that there are so many other families waiting and looking for social housing as well.
The rights of renters are more far-reaching in England by now, since the legislation was passed there, but no-fault evictions continue to exist in Wales. So, it's an entirely unacceptable situation, where renters in Wales have fewer rights than renters in England.
I've mentioned that the motion, or I'll draw your attention to the fact that this motion relates to three specific matters. I accept that there's not enough time to do much in the brief time remaining until the election, but there are three things that would be very useful for this Senedd to know, namely where we are in terms of the recommendations of the task and finish group on affordable housing. So, I call today for a complete update showing where progress has been made and where the problems remain. We need that transparency in order to move things forward in the next Senedd, in order to have a genuine strategy to get rid of many of the barriers that still exist.
The motion also asks how the plans of the Welsh Government on tackling fuel poverty and creating energy-efficient homes will be adjusted in light of what has been announced by the UK Government. We need transparency about the consequentials stemming from the new commitments of Ed Miliband’s Warm Homes scheme. It’s very disappointing to hear today that it doesn’t appear that there have been any discussions beforehand about the content of Ed Miliband’s scheme. This partnership that’s supposed to be happening across the Government—that hasn’t happened, evidently, because we’ve just heard again the Cabinet Secretary saying that 'initial discussions' started on Monday. Well, surely that should have happened back in the summer, when it was very clear that there was a new scheme in the pipeline with major implications for Wales.
So, those are three issues that I’ve drawn attention to there—things that you could tell us today. They’re not huge things that require major strategic changes. But, of course, it is vital that we increase the supply of social housing. That is what will go to the heart of the housing crisis. The report by the affordable homes task and finish group makes it clear as to what the structural barriers are that are holding the housing sector back, and it does show that there are specific actions that could be taken in the short and medium term to increase the supply of affordable housing and to unlock the system. So, please, can we know how that is proceeding? And of course, what’s missing, unfortunately, is that clear leadership, the cohesion and the confidence that the sector needs to deliver that major change.
The Local Government and Housing Committee is looking once again at increasing the social housing supply and what needs to happen. The last time the committee looked at this issue, the cross-party committee brought a number of important recommendations forward. Two of those were rejected by the Government. The first—and this was very disappointing—was that we didn’t need to establish Unnos, that we didn’t need an arm’s-length body to accelerate the process of constructing and procuring more social homes. By now, there is a clear consensus. The committee is now revisiting this subject, and there is a clear consensus emerging that we need to establish Unnos.
And the second thing that the Government rejected in the wake of the committee’s first report was the exact matter that Jenny Rathbone has drawn attention to today, namely the need to be introducing more flexibility within the quality standards in the area of social housing. So, we need a full and urgent discussion in the next Senedd on that, because that does mean that housing associations can’t move as quickly as they’d like to.
So, the current Senedd term is nearing to an end, but it would be good to at least have some public recognition from the current Government that there is a crisis and that we need a clear cross-governmental focus to respond to this crisis that is deepening.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig heb ei ddiwygio? Oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Oes. Felly, gohiriaf y bleidlais o dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.
The proposal is to agree the motion without amendment. Does any Member object? [Objection.] Yes, there are objections. I will therefore defer voting under this item until voting time.
Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.
Voting deferred until voting time.
A dyma ni’n cyrraedd y cyfnod pleidleisio. Oni bai fod tri Aelod yn dymuno i mi ganu’r gloch, symudaf yn syth i’r cyfnod pleidleisio. Cyn inni ddechrau pleidleisio—
And that brings us to voting time. Unless three Members wish for the bell to be rung, I will move directly to voting. Before we begin—
can I remind Members that, on 8 January, you were all reminded of the requirement on virtual voting that you would have to register with the clerking team so that you could be allowed to vote remotely? There is a Member online that has not registered on this occasion and as such I will not be accepting a vote from that Member. I want to remind, therefore, Members, you are informed of this. You know your own responsibilities, and if you wish to vote, then you need to make sure that we are aware where you are voting from. Okay?
a gaf i atgoffa'r Aelodau, ar 8 Ionawr, eich bod i gyd wedi cael eich atgoffa o'r gofyniad ar bleidleisio rhithwir y byddai'n rhaid i chi gofrestru gyda'r tîm clercio er mwyn i chi gael caniatâd i bleidleisio o bell? Mae yna Aelod ar-lein nad yw wedi cofrestru ar yr achlysur hwn ac felly ni fyddaf yn derbyn pleidlais gan yr Aelod dan sylw. Rwyf am atgoffa'r Aelodau, felly, eich bod wedi cael gwybod am hyn. Rydych chi'n gwybod beth yw eich cyfrifoldebau eich hun, ac os ydych chi am bleidleisio, mae angen i chi wneud yn siŵr ein bod yn ymwybodol o ble rydych chi'n pleidleisio. O'r gorau?
Mae’r bleidlais gyntaf heno ar eitem 6, dadl y Ceidwadwyr Cymraeg, cysylltedd trafnidiaeth. Galwaf am bleidlais ar y cynnig yn enw Paul Davies. Os gwrthodir y cynnig, byddwn yn pleidleisio ar y gwelliannau a gyflwynwyd i'r cynnig. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 12, 1 yn ymatal, 35 yn erbyn. Felly, mae'r cynnig wedi ei wrthod.
The first vote this evening is on item 6, the Welsh Conservatives debate on transport connectivity. I call for a vote on the motion tabled in the name of Paul Davies. If the proposal is not agreed, we will vote on the amendments tabled to the motion. Open the vote. Close the vote. In favour 12, 1 abstention, 35 against. Therefore, the motion is not agreed.
Eitem 6. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig - Cysylltedd trafnidiaeth. Cynnig heb ei ddiwygio.: O blaid: 12, Yn erbyn: 35, Ymatal: 1
Gwrthodwyd y cynnig
Item 6. Welsh Conservatives Debate - Transport connectivity. Motion without amendment.: For: 12, Against: 35, Abstain: 1
Motion has been rejected
Galwaf nawr am bleidlais ar welliant 1, yn enw Heledd Fychan. Os derbynnir gwelliant 1, bydd gwelliant 2 yn cael ei ddad-ddethol. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 11, neb yn ymatal, 37 yn erbyn. Felly, mae gwelliant 1 wedi ei wrthod.
I now call for a vote on amendment 1, tabled in the name of Heledd Fychan. If amendment 1 is agreed, amendment 2 will be deselected. Open the vote. Close the vote. In favour 11, no abstentions, 37 against. Therefore, amendment 1 is not agreed.
Eitem 6. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig - Cysylltedd trafnidiaeth. Gwelliant 1, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan: O blaid: 11, Yn erbyn: 37, Ymatal: 0
Gwrthodwyd y gwelliant
Item 6. Welsh Conservatives Debate - Transport connectivity. Amendment 1, tabled in the name of Heledd Fychan: For: 11, Against: 37, Abstain: 0
Amendment has been rejected
Galwaf nawr am bleidlais ar welliant 2, yn enw Jane Hutt. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 25, neb yn ymatal, 23 yn erbyn. Felly, mae gwelliant 2 wedi ei dderbyn.
I now call for a vote on amendment 2, tabled in the name of Jane Hutt. Open the vote. Close the vote. In favour 25, no abstentions, 23 against. Therefore, amendment 2 is agreed.
Eitem 6. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig - Cysylltedd trafnidiaeth. Gwelliant 2, a gyflwynwyd yn enw Jane Hutt: O blaid: 25, Yn erbyn: 23, Ymatal: 0
Derbyniwyd y gwelliant
Item 6. Welsh Conservatives Debate - Transport connectivity. Amendment 2, tabled in the name of Jane Hutt: For: 25, Against: 23, Abstain: 0
Amendment has been agreed
Galwaf nawr am bleidlais ar y cynnig wedi ei ddiwygio.
I now call for a vote on the motion as amended.
Cynnig NDM9121 fel y'i diwygiwyd:
Cynnig bod y Senedd:
1. Yn cydnabod pwysigrwydd cysylltedd trafnidiaeth da i ffyniant economaidd Cymru.
2. Yn cydnabod yr hyn y mae Llywodraeth Cymru wedi’i gyflawni wrth wella trafnidiaeth:
a) datblygu system Fetro o safon fyd-eang yn Ne Cymru ynghyd â buddsoddiad Llywodraeth Cymru o dros £1 biliwn i wella’r seilwaith ar gyfer rhwydwaith rheilffyrdd datganoledig llinell graidd y cymoedd;
b) buddsoddi £800 miliwn mewn trenau newydd gan bron ddyblu’r capasiti a sicrhau twf anferthol yn y gwasanaethau i deithwyr;
c) dod â’r buddsoddiad mwyaf erioed gan Lywodraeth y DU i reilffyrdd Cymru ers cyhoeddiad Llywodraeth Lafur ddiwethaf y DU yn 2009 i drydaneiddio prif linell De Cymru;
d) pasio’r Bil Gwasanaethau Bysiau (Cymru) arloesol i gyflwyno masnachfreintiau a rhoi pobl cyn elw wrth ddarparu gwasanaethau bysiau;
e) denu dwy filiwn o bobl ifanc i deithio ar y bysiau gyda’r tocyn £1 i bobl ifanc;
f) cynlluniau cyffrous ar gyfer tocyn £2 i oedolion a chynnydd o 10 y cant yn y llwybrau yn y Senedd nesaf;
g) cynnal prosiect mawr wedi’i flaenoriaethu ar gyfer adnewyddu asedau gan ddechrau gyda chynllun cyfnewid gwerth £180 miliwn ar Afon Dyfrdwy;
h) dechrau’r gwaith o glirio’r ôl-groniad cynnal a chadw ffyrdd sydd heb ei wneud, ar ôl 14 mlynedd o lymder o dan y Ceidwadwyr, gan wella 627km o arwynebau ffyrdd a llenwi 203,000 o dyllau yn y ffyrdd yn dilyn hwb o £25 miliwn yn y cyllidebau cynnal a chadw ar gyfer y rhwydwaith ffyrdd strategol a £60 miliwn (£120 miliwn dros 2 flynedd) i Fenter Benthyca Llywodraeth Leol i drwsio ffyrdd lleol;
i) comisiynu adolygiad o gyflwr ffyrdd a thraffig ar y prif ffyrdd strategol, megis yr M4, A55 a’r A494 i asesu’r ymyriadau y dylid eu blaenoriaethu i wella effeithiolrwydd y priffyrdd sy’n gwasanaethu coridorau economaidd strategol;
j) cydweithio ag awdurdodau lleol i ddatblygu’r gallu i gynllunio trafnidiaeth rhanbarthol, gyda chynlluniau trafnidiaeth rhanbarthol newydd a ddatblygir gan Gydbwyllgorau Corfforedig a thros £100 miliwn ar gyfer eu cyflawni; a
k) gweithio gyda’r rhanbarthau i sbarduno momentwm tuag at ddatblygu 'metros' yn y Gogledd a’r De-orllewin.
Motion NDM9121 as amended:
To propose that the Senedd:
1. Recognises the importance of good transport connectivity to the economic prosperity of Wales.
2. Recognises the achievements of the Welsh Government in delivering better transport:
a) developing a world class South Wales Metro system on the back of the Welsh Government’s investment of over £1 billion to improve the infrastructure of the devolved core valleys lines rail network;
b) investing £800 million in new trains to almost double capacity and deliver a huge growth in passenger services;
c) bringing the largest UK Government investment in wider Welsh rail since the 2009 announcement of the electrification of the South Wales main line by the last UK Labour Government;
d) passing the landmark Bus Services (Wales) Bill to introduce franchising and put people before profit in the provision of bus services;
e) attracting two million young people to travel on the buses with a £1 young person’s fare cap;
f) exciting plans for a £2 adult fare cap and a 10 per cent uplift in routes in the next Senedd;
g) delivering a prioritised major asset renewal starting with the £180 million River Dee replacement scheme;
h) starting work on clearing the roads maintenance backlog following 14 years of Conservative austerity, improving 627km of road surfaces and filling 203,000 potholes following a £25 million boost to maintenance budgets for the strategic road network and a £60 million (£120 million over 2 years) Local Authority Borrowing Initiative to fix local roads;
i) commissioning a review of road and traffic conditions of major strategic roads, such as the M4, A55 and A494 to assess priority interventions to improve the efficiency of the highways serving strategic economic corridors;
j) collaborating with local authorities to develop a regional transport planning capability, with new regional transport plans developed by Corporate Joint Committees and over £100 million available for their delivery; and
k) working with regions to renew momentum toward the development of regional 'metros' in North Wales and South West Wales.
Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 26, neb yn ymatal, 22 yn erbyn. Felly, mae'r cynnig wedi ei ddiwygio wedi ei dderbyn.
Open the vote. Close the vote. In favour 26, no abstentions, 22 against. Therefore, the motion as amended is agreed.
Eitem 6. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig - Cysylltedd trafnidiaeth. Cynnig wedi’i ddiwygio: O blaid: 26, Yn erbyn: 22, Ymatal: 0
Derbyniwyd y cynnig fel y'i diwygiwyd
Item 6. Welsh Conservatives Debate - Transport connectivity. Motion as amended: For: 26, Against: 22, Abstain: 0
Motion as amended has been agreed
Mae'r bleidlais nesaf ar eitem 7, dadl Plaid Cymru: tai. Galwaf am bleidlais ar y cynnig yn enw Heledd Fychan. Os gwrthodir y cynnig, byddwn yn pleidleisio ar y gwelliannau a gyflwynwyd i'r cynnig. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 11, neb yn ymatal, 37 yn erbyn. Felly, mae'r cynnig wedi ei wrthod.
The next vote is on item 7, the Plaid Cymru debate on housing. I call for a vote on the motion, tabled in the name of Heledd Fychan. If the motion is not agreed, we will vote on the amendments tabled to the motion. Open the vote. Close the vote. In favour 11, no abstentions, 37 against. Therefore, the motion is not agreed.
Eitem 7. Dadl Plaid Cymru – Tai. Cynnig heb ei ddiwygio: O blaid: 11, Yn erbyn: 37, Ymatal: 0
Gwrthodwyd y cynnig
Item 7. Plaid Cymru Debate – Housing. Motion without amendment: For: 11, Against: 37, Abstain: 0
Motion has been rejected
Galwaf am bleidlais ar welliant 1 nawr, yn enw Paul Davies. Os derbynnir gwelliant 1, bydd gwelliant 2 yn cael ei ddad-ddethol. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 13, neb yn ymatal, 35 yn erbyn. Felly, mae gwelliant 1 wedi ei wrthod.
I now call for a vote on amendment 1, tabled in the name of Paul Davies. If amendment 1 is agreed, amendment 2 will be deselected. Open the vote. Close the vote. In favour 13, no abstentions, 35 against. Therefore, amendment 1 is not agreed.
Eitem 7. Dadl Plaid Cymru – Tai. Gwelliant 1, a gyflwynwyd yn enw Paul Davies: O blaid: 13, Yn erbyn: 35, Ymatal: 0
Gwrthodwyd y gwelliant
Item 7. Plaid Cymru Debate – Housing. Amendment 1, tabled in the name of Paul Davies: For: 13, Against: 35, Abstain: 0
Amendment has been rejected
Symudwn ymlaen a galwaf am bleidlais ar welliant 2, yn enw Jane Hutt. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 25, neb yn ymatal, 23 yn erbyn. Felly, mae gwelliant 2 wedi ei dderbyn.
We'll now move to a vote on amendment 2, tabled in the name of Jane Hutt. Open the vote. Close the vote. In favour 25, no abstentions, 23 against. Therefore, amendment 2 is agreed.
Eitem 7. Dadl Plaid Cymru – Tai. Gwelliant 2, a gyflwynwyd yn enw Jane Hutt: O blaid: 25, Yn erbyn: 23, Ymatal: 0
Derbyniwyd y gwelliant
Item 7. Plaid Cymru Debate – Housing. Amendment 2, tabled in the name of Jane Hutt: For: 25, Against: 23, Abstain: 0
Amendment has been agreed
Galwaf nawr am bleidlais ar y cynnig wedi ei ddiwygio.
I now call for a vote on the motion as amended.
Cynnig NDM9122 fel y'i diwygiwyd:
Cynnig bod y Senedd yn:
Croesawu’r diwygiadau deddfwriaethol dewr ac uchelgeisiol a geir yn y Bil Digartrefedd a Dyrannu Tai Cymdeithasol (Cymru) i gefnogi’r nod tymor hir o ddod â digartrefedd i ben.
Cydnabod bod Llywodraeth Cymru wedi buddsoddi mwy na £540 miliwn dros dymor presennol y Senedd i wella effeithlonrwydd ynni cartrefi yng Nghymru, a bod Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo £98 miliwn arall ar gyfer y rhaglen Ôl-osod er mwyn Optimeiddio i wella cartrefi cymdeithasol yn 2026-27.
Croesawu Cynllun Cartrefi Cynnes Llywodraeth y DU ac yn nodi bwriad Llywodraeth Cymru i weithio mewn partneriaeth i gael y gorau o effeithiau’r ymyriadau a’r buddsoddiad a ddaw o’r cynllun, i wella canlyniadau i bobl Cymru.
Cydnabod bod Llywodraeth Cymru wedi buddsoddi dros £2 filiwn mewn tai cymdeithasol gan ddisgwyl darparu 20,000 o dai carbon isel ychwanegol i’w rhentu yn y sector cymdeithasol erbyn mis Tachwedd.
Cydnabod y niwed i’r piblinellau datblygu tai o ganlyniad i Brexit a mini-gyllideb Liz Truss, a galw ar bob plaid i ymrwymo i raglen adeiladu tai uchelgeisiol ar draws y sectorau cymdeithasol, preifat a chanolradd dros dymor nesa’r Senedd a thu hwnt.
Croesawu ymrwymiad a chyd-berchenogaeth Llywodraeth Cymru a’i phartneriaid sectorol wrth roi argymhellion y Tasglu Tai Fforddiadwy ar waith.
Motion NDM9122 as amended:
To propose that the Senedd:
Welcomes the bold and ambitious legislative reform set out in the Homelessness and Social Housing Allocation (Wales) Bill to support the long-term goal of ending homelessness.
Recognises that over the current Senedd term more than £540 million has been invested by the Welsh Government to improve the energy efficiency of homes in Wales, and that the Welsh Government has committed a further £98 million for the Optimised Retrofit programme to improve social homes in 2026-27.
Welcomes the UK Government’s Warm Homes Plan and notes the Welsh Government’s intention to work in partnership to maximise the impact of the interventions and investment that will flow from the plan, to improve outcomes for the people of Wales.
Acknowledges that over £2 billion has been invested in social housing by the Welsh Government, with delivery of 20,000 additional low carbon homes for rent in the social sector on track for November.
Recognises the damage to housing development pipelines as a result of the Liz Truss mini-budget and Brexit, and calls on all parties to commit to an ambitious programme of housing across social, private and intermediate sectors, over the next Senedd term and beyond.
Welcomes the commitment and collective ownership of Welsh Government and sector partners in implementing the Affordable Housing Taskforce’s recommendations.
Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 25, neb yn ymatal, 23 yn erbyn. Felly, mae'r cynnig wedi ei ddiwygio wedi ei dderbyn.
Open the vote. Close the vote. In favour 25, no abstentions, 23 against. Therefore, the motion as amended is agreed.
Eitem 7. Dadl Plaid Cymru – Tai. Cynnig wedi’i ddiwygio: O blaid: 25, Yn erbyn: 23, Ymatal: 0
Derbyniwyd y cynnig fel y'i diwygiwyd
Item 7. Plaid Cymru Debate – Housing. Motion as amended: For: 25, Against: 23, Abstain: 0
Motion as amended has been agreed
Dyna'r diwedd ar ein pleidleisio ni y prynhawn yma.
That concludes our voting for this afternoon.
Nawr byddwn yn symud ymlaen at y ddadl fer, a galwaf ar Mike Hedges i siarad.
We will now move to the short debate, and I call on Mike Hedges to speak.
And if you are leaving, please do so quietly so we can all hear Mike.
Ac os ydych chi'n gadael, gwnewch hynny'n dawel fel y gallwn ni i gyd glywed Mike.
Diolch, Deputy Presiding Officer. Thank you, Deputy Presiding Officer. Wales, like the rest of Great Britain, has not shown the same enthusiasm for co-operative housing as the rest of the world. Why is co-operative housing so popular in places as diverse as New York, countries across western Europe and Scandinavia, but has failed to become a standard form of accommodation in Wales and the rest of Great Britain? Co-operatives are a group of people who collectively own, rent and manage their accommodation. This varies between shared housing to blocks of flats and to entire estates. Collectively, they take responsibility for arranging repairs, making decisions about rent and who joins or leaves a co-operative.
There are many different forms of co-operative housing. However, in all forms of co-operative housing, there is democratic community membership of housing associations, where all members have an equal nominal share, giving them the right to vote on matters affecting the co-operative. In the United Kingdom, where other countries have co-operative housing, we have housing associations, which are private—in Wales, non-profit making—organisations, which provide relatively low cost social housing for people in need of a home. I use the words 'relatively low' advisedly. Although independent, they are regulated by the Government and receive large amounts of public funds.
Housing co-operatives are uncommon in the UK compared to Europe. Most are based in urban areas and consist of affordable, shared accommodation, where members look after the property themselves. Waiting lists can be very long due to the rarity of housing co-operatives. In some areas, the application procedure is integrated into the council housing application system.
One of the earliest developments of co-operative housing came with the tenant co-partnership movement in the early 1900s. It started in 1901, with the founding of Ealing Tenants Limited, the first tenant co-partnership co-operative, which was built at Brentham Garden Suburb, Ealing. The name shows a close alliance to the garden city movement. Other examples of co-partnership housing are at Hampstead Garden Suburb, now one of London's most expensive parts, and Letchworth Garden City. After the first world war, legislation gave the co-operative co-partnership movement the same access to Government aid as council housing, but most councils chose to build for themselves by developing council housing.
The co-partnership movement slowly failed because it was funded by a mix of funding from tenants and other investors. The involvement of the latter created pressure with the sale of the homes. From the end of the second world war to the middle of the 1970s, UK public housing policy was dominated by the encouragement of individual home ownership through tax relief on mortgage interest and the creation of council housing, which, at its peak in the 1970s, provided homes for almost a third of the population. By 2009, approximately one in 200 people were living in homes owned or managed by a co-operative or mutual housing association.
A third wave of co-operative housing development began in the 1960s with the development of co-ownership housing. This was a co-operative ownership managed by residents, who paid a monthly rental to meet the cost of servicing the mortgage borrowed by the co-operative to build their homes. It was made affordable by Government tax relief on the mortgage loan. Over 40,000 co-ownership homes were built, but most co-ownership societies wound up in the early 1980s when the Conservative Government gave members the right to wind up the societies and own their homes individually. This policy often generated substantial windfall gains for the members who were fortunate enough to be resident at the time.
The small fourth wave of UK housing co-operatives is relatively young compared to other European countries. They were founded in the 1970s and 1980s with Government assistance programs designed to provide homes for low and mid-income families by not-for-profit housing associations, some of which was used to create housing co-operatives. In addition, a small group of housing co-operatives have developed without Government assistance, using members' loans and mortgages to raise funds and growth.
The political agenda changed in the 1980s and 1990s, creating large-scale housing associations as a social housing delivery mechanism over housing co-operatives and council housing. For this reason, the development of new housing co-operatives practically ceased in the 1990s, although a small number of homes continue to be developed by dedicated co-operative housing services agencies and registered providers.
In 2014, we saw the opening of the Edinburgh Student Housing Co-operative, providing affordable housing for the co-operative's 106 student members. The co-operative manages two neighbouring properties and rents housing in Edinburgh. There are two other student housing co-operatives, in Birmingham and Sheffield.
The Cooperative Development Foundation has launched an affordable housing initiative to educate communities and decision makers about opportunities for residents and/or community-owned and controlled housing that can help advance racial equity and strengthen long-term housing stability.
What has happened in Wales is that, in 2012, the Welsh Government announced that it wanted to see homes built in Wales on a co-operative model—thank you, Huw Lewis. This started the Wales co-operative housing project, managed by the Wales Co-operative Centre and funded by the Welsh Government and the Nationwide Foundation. The Wales co-operative housing project has helped develop 137 co-operative homes in six different local authority areas, with two of the schemes that have been supported winning awards. It has supported co-operative and community-led schemes across the country, upskilled more than 250 people on how to successfully run a co-op, identified co-operative community-led housing champions across the housing sector and developed an online toolkit, helping local authorities develop policies and resources to grow and support the demand for co-operative and community-led housing.
Diolch, Ddirprwy Lywydd. Nid yw Cymru, fel gweddill Prydain, wedi dangos yr un brwdfrydedd dros dai cydweithredol â gweddill y byd. Pam y mae tai cydweithredol mor boblogaidd mewn llefydd mor amrywiol ag Efrog Newydd, gwledydd ar draws gorllewin Ewrop a Sgandinafia, ond wedi methu dod yn ffurf safonol ar gartref yng Nghymru a gweddill Prydain? Mentrau cydweithredol yw grŵp o bobl sydd gyda'i gilydd yn berchen ar, yn rhentu ac yn rheoli eu llety. Mae hyn yn amrywio o dai a rennir i flociau o fflatiau ac ystadau cyfan. Gyda'i gilydd, maent yn cymryd cyfrifoldeb am drefnu atgyweiriadau, gwneud penderfyniadau ynglŷn â rhent a phwy sy'n ymuno neu'n gadael menter gydweithredol.
Mae yna lawer o wahanol fathau o dai cydweithredol. Fodd bynnag, ym mhob math o dai cydweithredol, mae aelodaeth gymunedol ddemocrataidd o gymdeithasau tai, lle mae gan bob aelod gyfran nominal gyfartal, sy'n rhoi'r hawl iddynt bleidleisio ar faterion sy'n effeithio ar y fenter gydweithredol. Yn y Deyrnas Unedig, lle mae gan wledydd eraill dai cydweithredol, mae gennym ni gymdeithasau tai, sy'n sefydliadau preifat—yng Nghymru, sefydliadau nad ydynt yn gwneud elw—sy'n darparu tai cymdeithasol ar gost gymharol isel i bobl sydd angen cartref. Rwy'n defnyddio'r geiriau 'cymharol isel' yn fwriadol. Er eu bod yn annibynnol, cânt eu rheoleiddio gan y Llywodraeth ac maent yn cael symiau mawr o arian cyhoeddus.
Mae tai cydweithredol yn anghyffredin yn y DU o gymharu ag Ewrop. Mae'r rhan fwyaf wedi'u lleoli mewn ardaloedd trefol ac yn cynnwys llety fforddiadwy a rennir lle mae'r aelodau'n gofalu am yr eiddo eu hunain. Gall rhestrau aros fod yn hir iawn oherwydd prinder tai cydweithredol. Mewn rhai ardaloedd, mae'r weithdrefn ymgeisio wedi'i hintegreiddio yn y system ymgeisio am dai cyngor.
Daeth un o ddatblygiadau cynharaf tai cydweithredol gyda'r mudiad cydbartneriaeth tenantiaid yn gynnar yn y 1900au. Dechreuodd ym 1901, gyda sefydlu Ealing Tenants Limited, y tai cydbartneriaeth tenantiaid cyntaf, a adeiladwyd ym Maestref Brentham Garden, Ealing. Mae'r enw'n dangos pa mor agos ydoedd i'r mudiad gardd-ddinasoedd. Ceir enghreifftiau eraill o dai cydbartneriaeth yn Hampstead Garden Suburb, sydd bellach yn un o rannau drutaf Llundain, a Letchworth Garden City. Ar ôl y rhyfel byd cyntaf, rhoddodd deddfwriaeth yr un mynediad at gymorth Llywodraeth i'r mudiad cydbartneriaeth cydweithredol â thai cyngor, ond dewisodd y rhan fwyaf o gynghorau adeiladu drostynt eu hunain drwy ddatblygu tai cyngor.
Methiant fu hanes y mudiad cydbartneriaeth dros amser am ei fod wedi'i ariannu gan gymysgedd o gyllid gan denantiaid a buddsoddwyr eraill. Creodd cyfranogiad buddsoddwyr eraill bwysau wrth werthu'r cartrefi. O ddiwedd yr ail ryfel byd hyd at ganol y 1970au, dominyddwyd polisi tai cyhoeddus y DU gan anogaeth i fod yn berchen ar eich cartref eich hun drwy ryddhad treth ar log morgais, a chreu tai cyngor, a ddarparai gartrefi i bron draean o'r boblogaeth ar ei anterth yn y 1970au. Erbyn 2009, roedd tua un o bob 200 o bobl yn byw mewn cartrefi a oedd yn eiddo i neu wedi'u rheoli gan gymdeithas dai gydweithredol neu gydfuddiannol.
Dechreuodd trydedd don o ddatblygiad tai cydweithredol yn y 1960au gyda datblygiad tai cydberchnogaeth. Perchnogaeth gydweithredol wedi'i rheoli gan drigolion oedd y rhain, a byddent yn talu rhent misol i dalu costau trin y forgais a fenthycwyd gan y fenter gydweithredol i adeiladu eu cartrefi. Fe'i gwnaed yn fforddiadwy gan ryddhad treth y Llywodraeth ar y benthyciad morgais. Adeiladwyd dros 40,000 o gartrefi cydberchnogaeth, ond daeth y rhan fwyaf o gymdeithasau cydberchnogaeth i ben yn gynnar yn yr 1980au pan roddodd y Llywodraeth Geidwadol hawl i'r aelodau ddirwyn y cymdeithasau i ben a bod yn berchen ar eu cartrefi fel unigolion. Fe gynhyrchodd y polisi ffawdelw sylweddol yn aml i'r aelodau a oedd yn ddigon ffodus i fod yn breswylwyr ar y pryd.
Mae'r bedwaredd don fach o fentrau tai cydweithredol yn y DU yn gymharol ifanc o gymharu â gwledydd eraill Ewrop. Fe'u sefydlwyd yn y 1970au a'r 1980au gyda rhaglenni cymorth y Llywodraeth a luniwyd i ddarparu cartrefi i deuluoedd incwm isel a chanolig gan gymdeithasau tai nid-er-elw, a defnyddiwyd rhai ohonynt i greu tai cydweithredol. Yn ogystal, mae grŵp bach o fentrau tai cydweithredol wedi datblygu heb gymorth Llywodraeth, gan ddefnyddio benthyciadau a morgeisi aelodau i gynyddu cyllid a thwf.
Newidiodd yr agenda wleidyddol yn y 1980au a'r 1990au, gan greu cymdeithasau tai ar raddfa fawr fel mecanwaith ar gyfer darparu tai cymdeithasol yn hytrach na thai cydweithredol a thai cyngor. Am y rheswm hwn, daeth datblygu tai cydweithredol newydd i ben fwy neu lai yn y 1990au, er bod nifer fach o gartrefi'n parhau i gael eu datblygu gan asiantaethau gwasanaethau tai cydweithredol penodedig a darparwyr cofrestredig.
Yn 2014, gwelsom agor yr Edinburgh Student Housing Co-operative, sy'n darparu tai fforddiadwy i 106 o fyfyrwyr sy'n aelodau o'r fenter gydweithredol. Mae'r fenter gydweithredol yn rheoli dau eiddo cyfagos ac yn gosod tai ar rent yng Nghaeredin. Ceir dwy fenter tai cydweithredol arall i fyfyrwyr, yn Birmingham a Sheffield.
Mae'r Cooperative Development Foundation wedi lansio menter tai fforddiadwy i addysgu cymunedau a gwneuthurwyr penderfyniadau am gyfleoedd i breswylwyr a/neu dai ym mherchnogaeth neu a reolir gan y gymuned a all helpu i hyrwyddo cydraddoldeb hiliol a chryfhau sefydlogrwydd tai hirdymor.
Yr hyn sydd wedi digwydd yng Nghymru yw bod Llywodraeth Cymru wedi cyhoeddi yn 2012 ei bod am weld cartrefi'n cael eu hadeiladu yng Nghymru ar fodel cydweithredol—diolch, Huw Lewis. Arweiniodd hyn at brosiect tai cydweithredol Cymru, a reolir gan Ganolfan Gydweithredol Cymru ac a ariennir gan Lywodraeth Cymru a Sefydliad Nationwide. Mae prosiect tai cydweithredol Cymru wedi helpu i ddatblygu 137 o gartrefi cydweithredol mewn chwe ardal awdurdod lleol wahanol, ac mae dau o'r cynlluniau a gefnogwyd wedi ennill gwobrau. Mae wedi cefnogi cynlluniau cydweithredol a chynlluniau a arweinir gan y gymuned ledled y wlad, wedi uwchsgilio mwy na 250 o bobl ar sut i redeg menter gydweithredol yn llwyddiannus, wedi nodi hyrwyddwyr tai cydweithredol a arweinir gan y gymuned ar draws y sector tai ac wedi datblygu pecyn cymorth ar-lein, gan helpu awdurdodau lleol i ddatblygu polisïau ac adnoddau i dyfu a chefnogi'r galw am dai cydweithredol a thai a arweinir gan y gymuned.
Cwmpas is the new name for the Wales Co-operative Centre, and it's supported a project that will deliver a comprehensive package of support that helps Welsh co-operatives and community-led housing groups through all stages of housing development. With funding from the Nationwide Foundation and the Welsh Parliament, Cwmpas's Communities Creating Homes programme is working with communities and organisations across Wales to support the growth of co-operative and community-led housing and deliver more affordable housing for people in need. Cwmpas is offering organisational and comprehensive support, which is free of charge and tailored to the needs of each scheme. The project is expected to lead to a thriving co-operative and community-led housing sector in Wales—a sector that is already known for its professionalism and collaborative approach.
The project offers four stages of support, with the aim of increasing awareness of co-operatives and community-led housing models, to improve knowledge about the availability of support and how to access it, facilitate networking between groups at similar stages of development, deliver a bespoke support programme through the lifecycle of the project, educate and influence key stakeholders to remove the known barriers to stimulate more co-operative and community-led housing developments. The Welsh Government awarded £540,000 over three years to Cwmpas to continue its growth of the co-operative and community-led housing sector in Wales. Additionally, funding has been raised, with a further investment of £408,000. The funding will help scale up the Communities Creating Homes programme brought forward by Cwmpas, which has set targets with its new five-year strategy to double the number of groups taking forward co-operative and community-led housing in Wales, to include 150 new low-carbon homes completed and a development pipeline for a further 250.
Merthyr Valleys Homes was established in 2009 when the tenants voted to transfer their homes to a new non-profit organisation and changed into a mutual in May 2016, creating Wales's first tenant and employee mutual housing association. This means that tenants and employee members own the association as a co-operative. Membership is open to tenants and anyone living in a tenant's household provided they are over 16. Membership is also open to employees of Merthyr Valleys Homes once they have passed their probationary period. Some leaseholders and not-for-profit organisations also become associate members.
While many of us consider the development of co-operative housing as a socialist or left-wing idea, it is, effectively, apolitical. Co-operative housing has been successfully developed in North America—John Lennon lived in the Dakota building, a housing co-operative in New York—Scandinavia and western Europe, and, to a much smaller extent, in Britain. Where it has worked has been through legislative action, such as in New York and Spain, or financial support, as in Sweden and Norway.
If we want to develop large-scale co-operative housing, we need the political will to do so, but also an understanding on the part of those unable to access accommodation through traditional means that co-operatives can provide an affordable opportunity in what is going to be an increasingly difficult period ahead. That understanding can be made clear in the way in which citizenship is delivered through our new national curriculum. The importance of the options represented by co-operative forms of tenure will require knowledge of development far beyond our shores, hence the importance of increasing awareness and, more importantly, financial support and for co-operative housing to be treated no less favourably than housing associations. I believe, if it was treated no less favourably than housing associations, we'd have an awful lot more co-operative housing. Housing associations are the go-to for Welsh Government, and they've also been the go-to for Westminster Government. But the reality is that co-operative housing is an option and we need to make more use of that option.
The Wales Co-operative Centre has developed a strategy, 'Building homes, creating communities, changing lives', to maximise the impact of co-operative housing in Wales. Working with the Confederation of Co-operative Housing, rural housing enablers, the Welsh Government and other partners, the strategy aims to scale up co-operative housing, with more schemes and more people benefiting from them, contribute to the Welsh Government's target of 20,000 affordable homes, develop and put into practice a means of assessing the performance and impact of housing co-operatives and increase the diversity of co-operative housing schemes, spanning tenures, potential income levels and meeting diverse housing needs in rural and urban communities. The strategy also has five key objectives: more co-operative housing schemes, working with more partners; developing an online support resource, like the Housing Associations' Charitable Trust toolkit, which the Wales Co-operative Centre contributed to, developing online guidance, issuing podcasts and video material setting out key issues regarding the development of co-operative housing, enabling communities, local authorities and housing associations to understand what is involved and what potential options are available; expanding options, exploring new and innovative approaches to meet the needs and aspirations of those who become interested in co-operative housing; developing support structures, welcoming new partners into the stakeholder group and identifying how best to support formal and informal networks between the development of co-operative housing organisations; and developing impact methods, developing and implementing a common method through which the impact of new co-operative housing groups and the outcome from the co-operative housing scheme can be assessed.
We're still not building enough co-operative housing, and I hope there'll be a major push in Wales after the May election. When in the rest of the world it's a major source of housing provision, we need to provide more support through the co-operative housing sector. It's amazing, really, the places that do it, and, in a lot of the places, it's done because you have a few individuals who are really committed, and that's what you need for a lot of these things. But they need support as well, and trying to do it on your own—. There was a woman who wrote a book on setting up one in Australia and the difficulties she had. She funded a large chunk of it herself, so getting the co-operative, getting people to pay in, getting it done, was driven solely by her strength of personality and desire to develop co-operative housing. I think that we need more people like that, but we also need the Welsh Government to say, 'Yes, co-operative housing is a good idea; we support it and it should be treated no less favourably than housing associations.' Diolch.
Cwmpas yw'r enw newydd ar Ganolfan Gydweithredol Cymru, ac mae wedi cefnogi prosiect a fydd yn darparu pecyn cynhwysfawr o gymorth sy'n helpu grwpiau cydweithredol a grwpiau tai a arweinir gan y gymuned yng Nghymru drwy bob cam o ddatblygu tai. Gyda chyllid gan y Sefydliad Nationwide a Senedd Cymru, mae rhaglen Cymunedau'n Creu Cartrefi Cwmpas yn gweithio gyda chymunedau a sefydliadau ledled Cymru i gefnogi twf tai cydweithredol a thai a arweinir gan y gymuned a darparu mwy o dai fforddiadwy i bobl mewn angen. Mae Cwmpas yn cynnig cymorth sefydliadol a chynhwysfawr, sy'n rhad ac am ddim ac wedi'i deilwra i anghenion pob cynllun. Disgwylir i'r prosiect arwain at sector tai cydweithredol a thai a arweinir gan y gymuned sy'n ffynnu yng Nghymru—sector sydd eisoes ag enw da am ei ddull proffesiynol a chydweithredol o weithredu.
Mae'r prosiect yn cynnig pedwar cam o gymorth, gyda'r nod o gynyddu ymwybyddiaeth o fodelau tai cydweithredol a thai a arweinir gan y gymuned, sef gwella gwybodaeth am argaeledd cymorth a sut i gael gafael arno; hwyluso rhwydweithio rhwng grwpiau ar gamau datblygu tebyg; cyflwyno rhaglen gymorth bwrpasol drwy gydol cylch bywyd y prosiect; addysgu a dylanwadu ar randdeiliaid allweddol i gael gwared ar y rhwystrau y gwyddys amdanynt i ysgogi mwy o ddatblygiadau tai cydweithredol a thai a arweinir gan y gymuned. Dyfarnodd Llywodraeth Cymru £540,000 dros dair blynedd i Cwmpas i barhau i dyfu'r sector tai cydweithredol a thai a arweinir gan y gymuned yng Nghymru. Yn ogystal, mae cyllid wedi'i godi, gyda buddsoddiad pellach o £408,000. Bydd y cyllid yn helpu i dyfu'r rhaglen Cymunedau'n Creu Cartrefi a gyflwynwyd gan Cwmpas, sydd wedi gosod targedau gyda'i strategaeth bum mlynedd newydd i ddyblu nifer y grwpiau sy'n bwrw ymlaen â thai cydweithredol a thai a arweinir gan y gymuned yng Nghymru, i gynnwys cwblhau 150 o gartrefi carbon isel newydd a ffrwd ddatblygu ar gyfer 250 arall.
Sefydlwyd Cartrefi Cymoedd Merthyr yn 2009 pan bleidleisiodd y tenantiaid i drosglwyddo eu cartrefi i sefydliad newydd nad yw'n gwneud elw a newidiwyd yn gwmni cydfuddiannol ym mis Mai 2016, gan greu cymdeithas dai gydfuddiannol gyntaf Cymru i denantiaid a gweithwyr. Golyga fod aelodau sy'n denantiaid a chyflogeion yn berchen ar y gymdeithas fel menter gydweithredol. Mae aelodaeth yn agored i denantiaid ac unrhyw un sy'n byw ar aelwyd tenant ar yr amod eu bod dros 16 oed. Mae aelodaeth hefyd yn agored i weithwyr Cartrefi Cymoedd Merthyr ar ôl iddynt basio'u cyfnod prawf. Mae rhai lesddeiliaid a sefydliadau nid-er-elw hefyd yn dod yn aelodau cyswllt.
Er bod llawer ohonom yn ystyried bod datblygiad tai cydweithredol yn syniad sosialaidd neu adain chwith, mae'n anwleidyddol i bob pwrpas. Mae tai cydweithredol wedi cael eu datblygu'n llwyddiannus yng Ngogledd America—roedd John Lennon yn byw yn adeilad Dakota, cynllun tai cydweithredol yn Efrog Newydd—Sgandinafia a gorllewin Ewrop, ac i raddau llawer llai, ym Mhrydain. Lle mae wedi gweithio fe ddigwyddodd hynny drwy weithredu deddfwriaethol, fel yn Efrog Newydd a Sbaen, neu gymorth ariannol, fel yn Sweden a Norwy.
Os ydym am ddatblygu tai cydweithredol ar raddfa fawr, mae angen yr ewyllys gwleidyddol arnom i wneud hynny, a dealltwriaeth hefyd ar ran y rhai nad ydynt yn gallu cael llety drwy ddulliau traddodiadol y gall mentrau cydweithredol gynnig cyfle fforddiadwy mewn cyfnod sy'n mynd i fod yn gynyddol anodd. Gellir gwneud y ddealltwriaeth honno'n glir yn y ffordd y caiff dinasyddiaeth ei chyflwyno drwy ein cwricwlwm cenedlaethol newydd. Bydd pwysigrwydd yr opsiynau a gynrychiolir gan ffurfiau cydweithredol o ddeiliadaeth yn galw am wybodaeth am ddatblygiadau ymhell y tu hwnt i'n gwlad ni, felly mae'n bwysig cynyddu ymwybyddiaeth, a chymorth ariannol yn bwysicach fyth, ac i dai cydweithredol gael eu trin yr un mor ffafriol â chymdeithasau tai. Pe bai'n cael ei drin yr un mor ffafriol â chymdeithasau tai, rwy'n credu y byddai gennym lawer mwy o dai cydweithredol. Cymdeithasau tai yw'r dewis diofyn i Lywodraeth Cymru, ac maent wedi bod yn ddewis diofyn i Lywodraeth San Steffan hefyd. Ond y gwir amdani yw bod tai cydweithredol yn opsiwn ac mae angen inni wneud mwy o ddefnydd o'r opsiwn hwnnw.
Mae Canolfan Gydweithredol Cymru wedi datblygu strategaeth, 'Building homes, creating communities, changing lives', i wneud y mwyaf o effaith tai cydweithredol yng Nghymru. Gan weithio gyda'r Cydffederasiwn Tai Cydweithredol, swyddogion galluogi tai gwledig, Llywodraeth Cymru a phartneriaid eraill, nod y strategaeth yw cyflwyno tai cydweithredol ar raddfa fwy, gyda mwy o gynlluniau a mwy o bobl yn elwa ohonynt, cyfrannu at darged Llywodraeth Cymru o 20,000 o gartrefi fforddiadwy, datblygu a gweithredu modd o asesu perfformiad ac effaith tai cydweithredol a chynyddu amrywiaeth cynlluniau tai cydweithredol, gan rychwantu deiliadaethau, lefelau incwm posib a diwallu anghenion tai amrywiol mewn cymunedau gwledig a threfol. Hefyd, mae gan y strategaeth bum nod allweddol: mwy o gynlluniau tai cydweithredol, gan weithio gyda mwy o bartneriaid; datblygu adnodd cymorth ar-lein, fel pecyn cymorth Ymddiriedolaeth Elusennol y Cymdeithasau Tai, y cyfrannodd Canolfan Gydweithredol Cymru tuag ato, gan ddatblygu canllawiau ar-lein, cyhoeddi podlediadau a deunydd fideo sy'n nodi materion allweddol ynghylch datblygu tai cydweithredol, galluogi cymunedau, awdurdodau lleol a chymdeithasau tai i ddeall beth y mae'n ei olygu a pha opsiynau posib sydd ar gael; ehangu opsiynau, archwilio dulliau newydd ac arloesol i ddiwallu anghenion a dyheadau'r rhai sy'n dangos diddordeb mewn tai cydweithredol; datblygu strwythurau cymorth, croesawu partneriaid newydd i'r grŵp rhanddeiliaid a nodi'r ffordd orau o gefnogi rhwydweithiau ffurfiol ac anffurfiol rhwng datblygiadau sefydliadau tai cydweithredol; a datblygu dulliau effeithiol, datblygu a gweithredu dull cyffredin o asesu effaith grwpiau tai cydweithredol newydd a chanlyniad y cynllun tai cydweithredol.
Nid ydym yn adeiladu digon o dai cydweithredol o hyd, ac rwy'n gobeithio y bydd yna ymdrech fawr yng Nghymru ar ôl etholiad mis Mai. Pan fo'n ffynhonnell bwysig o'r ddarpariaeth dai yng ngweddill y byd, mae angen i ni ddarparu mwy o gefnogaeth drwy'r sector tai cydweithredol. Mae'n anhygoel, mewn gwirionedd, y lleoedd sy'n ei wneud, ac mewn llawer o'r lleoedd, mae'n cael ei wneud oherwydd bod gennych chi ychydig o unigolion sy'n wirioneddol ymroddedig, a dyna beth sydd ei angen arnoch ar gyfer llawer o'r pethau hyn. Ond mae angen cefnogaeth arnynt hefyd, ac mae ceisio ei wneud ar eich pen eich hun—. Roedd yna fenyw a ysgrifennodd lyfr am sefydlu un yn Awstralia a'r anawsterau a gafodd hi. Ariannodd ddarn mawr ohono ei hun, felly roedd cael y fenter gydweithredol, cael pobl i dalu i mewn, ei gael wedi'i wneud, wedi ei yrru'n unig gan gryfder ei phersonoliaeth a'i dymuniad hi i ddatblygu tai cydweithredol. Rwy'n credu bod angen mwy o bobl felly, ond mae angen i Lywodraeth Cymru ddweud hefyd, 'Ydy, mae tai cydweithredol yn syniad da; rydym yn ei gefnogi a dylid ei drin yr un mor ffafriol â chymdeithasau tai.' Diolch.
Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Lywodraeth Leol a Thai i ymateb i'r ddadl—Jayne Bryant.
I call on the Cabinet Secretary for Housing and Local Government to reply to the debate—Jayne Bryant.
Diolch, Deputy Llywydd. Thank you to Mike Hedges for bringing this important debate to the Chamber today. Mike, I know you are a champion for co-operative housing in this place. As a member of the Co-operative Party and during my time as Cabinet Secretary, I've been able to hear directly how housing co-operatives and other forms of community-led housing make a difference to the lives of residents.
Mike, you'll be familiar with Dream Home Swansea. The members, who are all young people with additional learning needs, are looking to create a long-term home for themselves in the face of considerable adversity and with some of their parents facing their own life-threatening illnesses. They're truly an inspiring group and embody what community-led housing can be, answering a specific housing need using their own skills and ingenuity, while bringing in the help they need to make it happen. They've even created a song and a video about their project called 'I Believe in Myself', which I would encourage all members to watch on YouTube. The group demonstrates very well the best of what living co-operatively can be—reducing social isolation, providing informal care, raising confidence, empowering members to make a difference, and, most importantly of all, providing a stable, affordable, sociable place to live that protects against adversity for the long term. As well as providing a home for themselves, they could inspire others in a similar situation to do the same. We are still in the early stages, looking at how all the elements of support can be brought together, including what level of support could be provided by our housing with care fund, but, if successful, it could offer a new model of social care, delivered through a partnership approach with registered social landlord, local authority and Welsh Government involvement.
I've also been inspired by the story of Tir Cyffredin Housing Co-operative in Machynlleth, who raised £140,000 from their community to match a £140,000 mortgage to buy their home, and were supported every step of the way by a Welsh Government-supported community housing enabler, Cwmpas. Requiring no capital funding from the Welsh Government, the housing co-operative now provides seven affordable rental rooms in a shared house. None of the residents had set up a housing co-operative, taken out a mortgage or created a 40-year financial model, but were given the confidence and skills to do so through our support. My officials visited the housing co-operative last year and learned that, in an era marked by a rise in social isolation, housing co-operatives can be the antidote some people need to stay connected, build confidence and share those life-changing experiences.
Diolch, Ddirprwy Lywydd. Diolch i Mike Hedges am ddod â'r ddadl bwysig hon i'r Siambr heddiw. Mike, rwy'n gwybod eich bod chi'n hyrwyddwr dros dai cydweithredol yn y lle hwn. Fel aelod o'r Blaid Gydweithredol ac yn ystod fy nghyfnod fel Ysgrifennydd y Cabinet, rwyf wedi gallu clywed yn uniongyrchol sut y mae tai cydweithredol a mathau eraill o dai a arweinir gan y gymuned yn gwneud gwahaniaeth i fywydau preswylwyr.
Mike, fe fyddwch chi'n gyfarwydd â Dream Home Abertawe. Mae'r aelodau, sydd i gyd yn bobl ifanc ag anghenion dysgu ychwanegol, yn ceisio creu cartref hirdymor iddynt eu hunain yn wyneb adfyd sylweddol a chyda rhai o'u rhieni'n wynebu salwch sy'n peryglu bywyd. Maent yn grŵp gwirioneddol ysbrydoledig ac yn ymgorffori'r hyn y gall tai a arweinir gan y gymuned fod, gan ateb angen tai penodol drwy ddefnyddio'u sgiliau a'u dyfeisgarwch eu hunain, a dod â'r help sydd ei angen arnynt i mewn i wneud iddo ddigwydd. Maent hyd yn oed wedi creu cân a fideo am eu prosiect o'r enw 'I Believe in Myself', ac rwy'n annog pob Aelod i'w gwylio ar YouTube. Mae'r grŵp yn dangos yn dda iawn y gorau o'r hyn y gall byw yn gydweithredol ei wneud—lleihau ynysu cymdeithasol, darparu gofal anffurfiol, codi hyder, grymuso aelodau i wneud gwahaniaeth, ac yn bwysicaf oll, darparu lle sefydlog, fforddiadwy, cymdeithasol i fyw sy'n diogelu rhag adfyd yn y tymor hir. Yn ogystal â darparu cartref iddynt eu hunain, gallent ysbrydoli eraill mewn sefyllfa debyg i wneud yr un peth. Rydym yn dal yn y camau cynnar, yn edrych ar sut y gellir dod â'r holl elfennau o gymorth at ei gilydd, gan gynnwys y lefel o gymorth y gellid ei darparu gan ein cronfa tai â gofal, ond os yw'n llwyddiannus, gallai gynnig model newydd o ofal cymdeithasol, a ddarperir drwy ddull partneriaeth gydag ymwneud landlord cymdeithasol cofrestredig, awdurdod lleol a Llywodraeth Cymru.
Cefais fy ysbrydoli hefyd gan stori Tai Cydweithredol Tir Cyffredin ym Machynlleth, a gododd £140,000 yn eu cymuned i gyd-fynd â morgais o £140,000 i brynu eu cartref, a chawsant gefnogaeth bob cam o'r ffordd gan y cynllun galluogi tai cymunedol a gefnogir gan Lywodraeth Cymru, Cwmpas. Nid oes angen cyllid cyfalaf gan Lywodraeth Cymru ar y fenter tai cydweithredol a bellach mae'n darparu saith ystafell ar rent fforddiadwy mewn tŷ a rennir. Nid oedd yr un o'r preswylwyr wedi sefydlu menter tai cydweithredol, na chael morgais na chreu model ariannol 40 mlynedd, ond rhoddodd ein cefnogaeth hyder a sgiliau iddynt wneud hynny. Ymwelodd fy swyddogion â'r fenter tai cydweithredol y llynedd a dysgu, mewn cyfnod pan fo ynysu cymdeithasol ar gynnydd, efallai mai tai cydweithredol yw'r ateb sydd ei angen ar rai pobl i gadw mewn cysylltiad, adeiladu hyder a rhannu profiadau sy'n newid bywydau.
There's no doubt that these two projects, and many others that we have supported, would not have moved forward without our programme for government commitment to support housing co-operatives and other forms of community-led housing. Thanks to our financial support, Cwmpas now have 45 active community-led housing groups, with a development pipeline of 296 homes across almost every local authority in Wales, and in every settlement type: city, town, rural, and off grid. Of these, five of the projects are housing co-operatives, delivering 42 co-operative homes.
Many of the projects we support through Cwmpas also deliver community support services and social enterprises, as well as housing. Often, they open the door to wider community involvement by providing spaces for people to gather and to be with one another, sometimes to learn a skill, maybe share childcare, perhaps to play music, or often just to be with other people. These projects recognise that while a home is a foundation stone for a prosperous life, people also need networks. Housing projects that create or strengthen networks should be applauded, and I'm sure Members will join me in recognising the importance of networks.
Mike, I know today and at other times you have expressed frustration at the pace of change and the speed at which such housing projects come forward. Some of this is to do with housing traditions and some to do with barriers to growth, some of which are specific to community-led housing and some of which are felt across the housing sector. But I have tasked my officials with exploring practice across the UK and internationally, some of which you have mentioned today.
We want to grow, but we must be realistic about what growth looks like in Wales and for the community-led sector. We're always mindful to look at how our priorities on co-operative housing knit together with our portfolios across the whole of the housing sector. But we also recognise the added value that is specific to community-led housing, where individuals come together as a group to create their own housing solution and where such housing providers are supportive social elements. We know that bringing that special quality into communities generates self-reliance and resilience, which needs to be cherished and supported.
You'll not be surprised to hear me say that one of the primary barriers is finance, and we continue to explore how we can extend funding beyond what is already available. Community groups supporting the use of the Welsh language have accessed revenue funding through our Perthyn programme, and applications for a £5,000 grant are still open. Community groups can also access capital funding for renovations of empty homes through our empty homes grant, and, furthermore, capital funding through our social housing grant is available where projects are delivered in partnership with registered social landlords.
We also accepted the Senedd's Local Government and Housing Committee recommendations to look again at our revolving loan fund for community-led housing, and we are expecting a proposal and business case from Cwmpas. Given the timing, however, once the proposal is received, a decision on this will be for the next Government.
I will say that any future decision on funding for the community-led housing sector, including housing co-operatives, will need to recognise three things: that housing co-operatives and community-led housing projects in Wales are mostly volunteer-led start-ups that need additional support compared to other housing providers; financial support from Welsh Government may and should help projects unlock additional funding from other sources, and we should encourage that approach; and Welsh Government must protect its investment with appropriate levels of assurance and regulation.
I just want to finish by celebrating the diversity of housing co-operative and community-led housing projects, as each one comes from a place of community and delivers a specific ground-up response to a housing need. The common denominator in all projects in the Cwmpas pipeline is that people feel inspired to find a solution by working together on a housing problem. For this, we should applaud the inspiration and thank all those volunteers who give up their time to take these projects forward, often using their local knowledge to unlock and unblock opportunities that others can't possibly see, even with the best will in the world.
Let's be clear: the legacy of the work where new homes are built can be felt for generations. This is why I think we should continue to invest our time and resources to bring ideas and projects forward, and why I'm proud to have been able to carry on doing so in my time of office. Diolch, Deputy Llywydd.
Nid oes amheuaeth na fyddai'r ddau brosiect, a llawer o rai eraill yr ydym wedi'u cefnogi, wedi symud ymlaen heb ymrwymiad ein rhaglen lywodraethu i gefnogi tai cydweithredol a mathau eraill o dai a arweinir gan y gymuned. Diolch i'n cefnogaeth ariannol, mae gan Cwmpas 45 o grwpiau tai a arweinir gan y gymuned sy'n weithredol erbyn hyn, gyda ffrwd ddatblygu o 296 o gartrefi ar draws bron pob awdurdod lleol yng Nghymru, ac ym mhob math o anheddiad: dinas, tref, gwledig, ac oddi ar y grid. O'r rhain, mae pump yn brosiectau tai cydweithredol, sy'n darparu 42 o gartrefi cydweithredol.
Mae llawer o'r prosiectau a gefnogir gennym drwy Cwmpas hefyd yn darparu gwasanaethau cymorth cymunedol a mentrau cymdeithasol, yn ogystal â thai. Yn aml, maent yn agor y drws i gyfranogiad cymunedol ehangach drwy ddarparu mannau i bobl ymgynnull a bod gyda'i gilydd, weithiau i ddysgu sgìl, i rannu gofal plant efallai, neu i chwarae cerddoriaeth, neu'n aml ddim ond i fod gyda phobl eraill. Er bod cartref yn garreg sylfaen ar gyfer bywyd ffyniannus, mae'r prosiectau hyn yn cydnabod bod angen rhwydweithiau ar bobl hefyd. Dylid cymeradwyo prosiectau tai sy'n creu neu'n cryfhau rhwydweithiau, ac rwy'n siŵr y bydd yr Aelodau'n ymuno â mi i gydnabod pwysigrwydd rhwydweithiau.
Mike, rwy'n gwybod heddiw ac ar adegau eraill eich bod chi wedi mynegi rhwystredigaeth ynghylch cyflymder y newid a chyflymder cyflwyno prosiectau tai o'r fath. Mae peth o hyn yn ymwneud â thraddodiadau ym maes tai a pheth yn ymwneud â rhwystrau i dwf, peth ohono'n benodol i dai a arweinir gan y gymuned a pheth i'w deimlo ar draws y sector tai. Ond rwyf wedi gofyn i fy swyddogion archwilio ymarfer ledled y DU ac yn rhyngwladol, ac rydych chi wedi sôn am rywfaint ohono heddiw.
Rydym eisiau tyfu, ond rhaid inni fod yn realistig ynglŷn â sut olwg sydd ar dwf yng Nghymru ac ar gyfer y sector a arweinir gan y gymuned. Rydym bob amser yn ymwybodol o'r angen i edrych ar sut y mae ein blaenoriaethau ar dai cydweithredol yn cydblethu â'n portffolios ar draws y sector tai cyfan. Ond rydym hefyd yn cydnabod y gwerth ychwanegol penodol sydd gan dai a arweinir gan y gymuned, lle daw unigolion at ei gilydd fel grŵp i greu eu hatebion tai eu hunain a lle mae darparwyr tai o'r fath yn elfennau cymdeithasol cefnogol. Rydym yn gwybod bod dod â'r ansawdd arbennig hwnnw i mewn i gymunedau'n creu hunanddibyniaeth a gwydnwch y mae angen ei werthfawrogi a'i gefnogi.
Ni fyddwch yn synnu fy nghlywed yn dweud mai cyllid yw un o'r prif rwystrau, ac rydym yn parhau i archwilio sut y gallwn ymestyn cyllid y tu hwnt i'r hyn sydd eisoes ar gael. Mae grwpiau cymunedol sy'n cefnogi'r defnydd o'r Gymraeg wedi cael cyllid refeniw drwy ein rhaglen Perthyn, ac mae ceisiadau am grant o £5,000 yn dal ar agor. Gall grwpiau cymunedol gael gafael ar gyllid cyfalaf hefyd ar gyfer adnewyddu cartrefi gwag drwy ein grant cartrefi gwag, ac ar ben hynny, mae cyllid cyfalaf drwy ein grant tai cymdeithasol ar gael lle caiff prosiectau eu cyflwyno mewn partneriaeth â landlordiaid cymdeithasol cofrestredig.
Yn ogystal, fe wnaethom dderbyn argymhellion Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai'r Senedd i edrych eto ar ein cronfa benthyciadau gylchol ar gyfer tai a arweinir gan y gymuned, ac rydym yn disgwyl cynnig ac achos busnes gan Cwmpas. O ystyried yr amseru, fodd bynnag, pan ddaw'r cynnig i law, bydd penderfynu arno'n fater i'r Llywodraeth nesaf.
Bydd angen i unrhyw benderfyniad yn y dyfodol ar gyllid ar gyfer y sector tai a arweinir gan y gymuned, yn cynnwys tai cydweithredol, gydnabod tri pheth: bod prosiectau tai cydweithredol a thai a arweinir gan y gymuned yng Nghymru at ei gilydd yn fusnesau newydd a arweinir gan wirfoddolwyr sydd angen cymorth ychwanegol o gymharu â darparwyr tai eraill; fe all ac fe ddylai cymorth ariannol gan Lywodraeth Cymru helpu prosiectau i ddatgloi cyllid ychwanegol o ffynonellau eraill, a dylem annog y dull hwnnw o weithredu; a rhaid i Lywodraeth Cymru ddiogelu ei buddsoddiad gyda lefelau priodol o sicrwydd a rheoleiddio.
Rwyf am orffen drwy ddathlu amrywiaeth prosiectau tai cydweithredol a thai a arweinir y gymuned, gan fod pob un yn deillio o'r gymuned ac yn darparu ymateb penodol o'r gwaelod i fyny i angen tai. Yr hyn sy'n gyffredin ym mhob prosiect yn ffrwd Cwmpas yw bod pobl yn teimlo ysbrydoliaeth i ddod o hyd i ateb drwy weithio gyda'i gilydd ar broblem tai. O'r herwydd, dylem gymeradwyo'r ysbrydoliaeth a diolch i'r holl wirfoddolwyr sy'n rhoi o'u hamser i ddatblygu'r prosiectau hyn, gan ddefnyddio eu gwybodaeth leol yn aml i ddatgloi a dadflocio cyfleoedd na all eraill eu gweld, hyd yn oed gyda'r ewyllys gorau yn y byd.
Gadewch inni fod yn glir: gellir teimlo gwaddol y gwaith lle caiff cartrefi newydd eu hadeiladu am genedlaethau. Dyna pam y credaf y dylem barhau i fuddsoddi ein hamser a'n hadnoddau i gyflwyno syniadau a phrosiectau, a pham fy mod yn falch imi allu parhau i wneud hynny yn fy nghyfnod yn y swydd. Diolch, Ddirprwy Lywydd.
Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet a Mike, a daw hynny â thrafodion heddiw i ben.
Thank you, Cabinet Secretary and Mike, and that brings today's proceedings to a close.
Have a safe journey home, and hopefully the A4232 and the motorway will be open tonight.
Siwrnai ddiogel adref, a gobeithio y bydd yr A4232 a'r draffordd ar agor heno.
Daeth y cyfarfod i ben am 18:50.
The meeting ended at 18:50.