Y Cyfarfod Llawn - Y Bumed Senedd

Plenary - Fifth Senedd

07/12/2016

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.

The Assembly met at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

1. 1. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a’r Seilwaith
1. 1. Questions to the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Yr eitem gyntaf ar ein hagenda ni y prynhawn yma yw cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a’r Seilwaith. A’r cwestiwn cyntaf, Lynne Neagle.

The first item on our agenda this afternoon is questions to the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure. And the first question, Lynne Neagle.

Cylchffordd Cymru

The Circuit of Wales

1. A wnaiff y Gweinidog roi’r wybodaeth ddiweddaraf am gynnydd o ran Cylchffordd Cymru? OAQ(5)0092(EI)

1. Will the Minister provide an update on progress with regard to the Circuit of Wales? OAQ(5)0092(EI)

Yes. The Circuit of Wales is close to submitting a revised bid, following my challenge to them in July to ensure any support provided by the taxpayer is proportionate and fair. Once a formal bid has been received, I will provide a further update to Members.

Gwnaf. Bydd Cylchffordd Cymru yn cyflwyno cais diwygiedig cyn bo hir, wedi i mi osod her iddynt ym mis Gorffennaf i sicrhau bod unrhyw gymorth a ddarperir gan y trethdalwr yn gymesur ac yn deg. Pan dderbynnir cais ffurfiol, byddaf yn rhoi rhagor o wybodaeth i’r Aelodau.

Thank you, Minister. You will be aware of the significant cross-party support for the Circuit of Wales, with local authorities throughout Gwent, and many Labour Assembly Members, backing what this project can achieve. Do you recognise the enthusiasm and excitement for delivering this transformational infrastructure project, to demonstrate what Wales has to offer?

Diolch yn fawr, Weinidog. Fe fyddwch yn ymwybodol o’r gefnogaeth drawsbleidiol fawr i Gylchffordd Cymru, gydag awdurdodau lleol yng Ngwent, a llawer o Aelodau Cynulliad y Blaid Lafur, yn cefnogi’r hyn y gall y prosiect hwn ei gyflawni. A ydych yn cydnabod y brwdfrydedd a’r cyffro ynghylch cyflawni’r prosiect seilwaith trawsnewidiol hwn, i ddangos yr hyn sydd gan Gymru i’w gynnig?

Yes, I do recognise the enthusiasm and support for the project. And, of course, I share the frustration of many about how long the project is taking. But it’s important to realise that this is a privately financed project, and the pace is not being driven by Government, nor is it in the control of Welsh Government. So, I would like to see a clear decision point by the company as early as possible in the new year. I can tell Members that, over the past few months, my officials have been working with the company, meeting with them on a weekly basis, and the company has confirmed that it has everything required of it from Welsh Government.

Ydw, rwy’n cydnabod y brwdfrydedd a’r gefnogaeth i’r prosiect. Ac wrth gwrs, rwyf yr un mor rhwystredig â llawer o bobl o ran pa mor hir y mae’r prosiect yn ei gymryd. Ond mae’n bwysig sylweddoli bod hwn yn brosiect a ariennir yn breifat, ac nad y Llywodraeth sy’n pennu cyflymder y prosiect, ac nad yw ychwaith o dan reolaeth Llywodraeth Cymru. Felly, hoffwn weld pwynt penderfynu clir gan y cwmni cyn gynted â phosibl yn y flwyddyn newydd. Gallaf ddweud wrth yr Aelodau fod fy swyddogion, dros yr ychydig fisoedd diwethaf, wedi bod yn gweithio gyda’r cwmni, gan gyfarfod â hwy yn wythnosol, a bod y cwmni wedi cadarnhau bod ganddo bopeth y mae Llywodraeth Cymru yn ei ofyn ganddo.

Cabinet Secretary, can I urge all appropriate support from the Welsh Government? This will be a wonderful project for Blaenau Gwent, Gwent as a whole and all of Wales, because the marketing potential would just be vast. You’ve chosen there a highly popular, innovative sport, really the sort of image we want to project—that Wales is open for new and exciting business.

Ysgrifennydd y Cabinet, a gaf fi annog yr holl gymorth priodol gan Lywodraeth Cymru? Bydd hwn yn brosiect gwych i Flaenau Gwent, i Went yn gyffredinol ac i Gymru gyfan, gan y byddai’r potensial marchnata’n enfawr. Rydych chi wedi dewis camp hynod o boblogaidd ac arloesol, y math o ddelwedd rydym am ei chyflwyno—fod Cymru yn agored i fusnes newydd a chyffrous.

I agree. The advertising potential or the advertising equivalent for major events is huge. We know that when we host major events, such as rugby, such as the Ashes, the focus of the world coming on Cardiff, and on Wales, is immense. And, for an area such as the Valleys, it would be incredibly valuable to have a regular raft of major events taking place there, promoting it, not just as an attractive place to visit, but an attractive place in which to work and live.

Rwy’n cytuno. Mae’r potensial o ran hysbysebu neu gyfwerth hysbysebu mewn perthynas â digwyddiadau mawr yn enfawr. Pan fyddwn yn cynnal digwyddiadau mawr, megis rygbi, megis cyfres y Lludw, gwyddom fod ffocws y byd ar Gaerdydd, ac ar Gymru, yn anferth. Ac ar gyfer ardal megis y Cymoedd, byddai’n hynod o werthfawr pe bai llu o ddigwyddiadau mawr yn digwydd yno’n rheolaidd, yn ei hyrwyddo, nid yn unig fel lle deniadol i ymweld ag ef, ond fel lle deniadol i fyw a gweithio yno.

To follow on from the comments by the Member of Torfaen, there’s support across parties for this project, and on these benches too. I’m sure the Cabinet Secretary is aware of the reported financial difficulties facing Silverstone, with key figures in the Formula 1 sector questioning whether it will host the UK Grand Prix beyond 2026. Many of those same key figures in the sector are openly talking about the prospect of Wales hosting the UK’s Grand Prix, at the Circuit of Wales. Would you not agree with me, therefore, that it’s a fantastic opportunity to showcase Wales to the world, with the exposure that Formula 1 gets on an international stage, building on the fantastic sporting and global recognition of Wales, especially after the successful summer of sport we’ve had already?

Gan ddilyn sylwadau’r Aelod dros Dorfaen, ceir cefnogaeth drawsbleidiol i’r prosiect hwn, ac ar y meinciau hyn hefyd. Rwy’n sicr fod Ysgrifennydd y Cabinet yn ymwybodol o’r anawsterau ariannol honedig sy’n wynebu Silverstone, gyda ffigurau allweddol yn y sector Fformiwla 1 yn cwestiynu a fydd yn cynnal Grand Prix y DU wedi 2026 ai peidio. Mae llawer o’r ffigurau allweddol hynny yn y sector yn siarad yn agored ynglŷn â’r posibilrwydd y gallai Cymru gynnal Grand Prix y DU, yng Nghylchffordd Cymru. Oni fyddech yn cytuno â mi, felly, fod hynny’n gyfle gwych i arddangos Cymru i’r byd, gyda’r llwyfan rhyngwladol sydd gan Fformiwla 1, gan adeiladu ar y gydnabyddiaeth y mae Cymru wedi’i chael ym maes chwaraeon ac yn fyd-eang, yn enwedig ar ôl yr haf llwyddiannus a gawsom ym maes chwaraeon?

I wouldn’t wish to comment on the current position of Silverstone. But, with regard to Formula 1, it is, of course, one of the biggest annual sporting events that takes place in Britain, currently at Silverstone. The Circuit of Wales team have assured Welsh Government that any potential future bid for Formula 1 would not require funding in any shape or form from Welsh Government. It would be an extraordinarily expensive major event to host, but one that would be pretty unprecedented in terms of automotive sport in Wales.

Nid wyf yn dymuno gwneud sylwadau ar sefyllfa bresennol Silverstone. Ond o ran Fformiwla 1, wrth gwrs, mae’n un o’r digwyddiadau chwaraeon blynyddol mwyaf sy’n digwydd ym Mhrydain, yn Silverstone ar hyn o bryd. Mae tîm Cylchffordd Cymru wedi rhoi sicrwydd i Lywodraeth Cymru na fyddai unrhyw gais posibl yn y dyfodol am Fformiwla 1 angen cyllid ar unrhyw ffurf gan Lywodraeth Cymru. Byddai’n ddigwyddiad mawr hynod o ddrud i’w gynnal, ond yn un digynsail i raddau helaeth iawn o ran chwaraeon modurol yng Nghymru.

Can I acknowledge the interest the Cabinet Secretary is taking in this project, and the assistance he’s given to bringing it to the stage where it’s at now, and to re-emphasise the point, which Lynne Neagle made, that there is support right across this Chamber—certainly includes my own party—for this project?

Will he also acknowledge that the guarantee that is being sought is a commercial guarantee, for which the Government would be paid, and that it would actually be called upon only in extreme circumstances where, in due course, all the assets that are proposed to be built on the site will have been completed, and it would be, in a £380 million project, only a guarantee on £190 million, so there’ll be 100 per cent security, at a 50 per cent exposure? Given that it’s a commercial guarantee, for which the Government would get £3 million a year, that does counterbalance, to a great extent, the risk that the Government is being asked to take. And, therefore, I ask the Cabinet Secretary to give it the fairest possible wind.

A gaf fi gydnabod diddordeb Ysgrifennydd y Cabinet yn y prosiect hwn, a’r cymorth a roddodd i sicrhau ei fod yn cyrraedd y pwynt hwn, ac ailbwysleisio’r pwynt a wnaeth Lynne Neagle fod yna gefnogaeth ar draws y Siambr—gan gynnwys fy mhlaid fy hun yn bendant—i’r prosiect hwn?

A wnaiff gydnabod hefyd fod y warant a geisir yn warant fasnachol y byddai’r Llywodraeth yn cael ei thalu amdani, ac mai mewn amgylchiadau eithriadol yn unig y byddai hawlio arni, lle y byddai’r holl asedau yr argymhellwyd eu hadeiladu ar y safle wedi eu cwblhau, maes o law, ac y byddai’n warant ar £190 miliwn yn unig mewn prosiect gwerth £380 miliwn, felly byddai sicrwydd o 100 y cant, a risg o 50 y cant? O ystyried ei bod yn warant fasnachol y byddai’r Llywodraeth yn cael £3 miliwn y flwyddyn amdani, mae hynny, i raddau helaeth, yn gwrthbwyso’r risg y gofynnir i’r Llywodraeth ei chymryd. Ac felly, gofynnaf i Ysgrifennydd y Cabinet hwyluso hynny gymaint ag y bo modd.

And the Member is broadly right in his assertions. I think the figures have risen slightly, but, nonetheless, the actual return, provided that the circuit operates for the full duration, would return something in the region of £2.5 million in terms of the benefit-cost ratio for the taxpayer. So, the Member is absolutely right in that regard.

Just reflecting on what other Members have said, when I was Deputy Minister for Culture, Sport and Tourism, I believe I might have hosted, but I certainly spoke at, an event on behalf of the Circuit of Wales, talking about the value of facilities of this type and major events in the automotive sector and indeed in extreme sport in promoting Wales. In terms of extreme sport, it’s playing an incredibly important role in promoting 2016 as the Year of Adventure and it will do so next year as well as the Year of Legends and in 2018 during the Year of the Sea.

Ac mae’r Aelod yn iawn, yn gyffredinol, yn ei honiadau. Credaf fod y ffigurau wedi codi ychydig, ond serch hynny, byddai’r enillion gwirioneddol, cyhyd ag y bo’r gylchffordd yn gweithredu am y cyfnod llawn, yn darparu enillion o oddeutu £2.5 miliwn o ran y gymhareb cost a budd i’r trethdalwr. Felly, mae’r Aelod yn hollol gywir yn hynny o beth.

Gan ystyried yr hyn a ddywedodd Aelodau eraill, pan oeddwn yn Ddirprwy Weinidog Diwylliant, Chwaraeon a Thwristiaeth, rwy’n credu efallai fy mod wedi cynnal digwyddiad, ond yn sicr fe siaradais mewn digwyddiad, ar ran Cylchffordd Cymru, gan sôn am werth cyfleusterau o’r math hwn a digwyddiadau mawr yn y sectorau modurol a chwaraeon eithafol yn hyrwyddo Cymru. O ran chwaraeon eithafol, maent yn chwarae rôl bwysig iawn yn hyrwyddo 2016 fel y Flwyddyn Antur a byddant yn gwneud hynny y flwyddyn nesaf hefyd, fel Blwyddyn y Chwedlau ac yn 2018 yn ystod Blwyddyn y Môr.

Cefnogi Busnesau Bach yn Arfon

Supporting Small Businesses in Arfon

2. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am ymdrechion y llywodraeth i gefnogi busnesau bach yn Arfon? OAQ(5)0089(EI)[W]

2. Will the Minister make a statement on the government’s efforts to support small businesses in Arfon? OAQ(5)0089(EI)[W]

Wide-ranging support is available for small and medium-sized businesses in Arfon and indeed across Wales through the Business Wales support network.

Mae llawer o gefnogaeth ar gael i fusnesau bach a chanolig yn Arfon, ac yn wir ledled Cymru, drwy rwydwaith cefnogi Busnes Cymru.

Yr wythnos diwethaf, bûm yn ymweld â busnes bach llewyrchus yn fy etholaeth. Maen nhw’n ceisio prynu’r adeilad y maen nhw’n lesio gan y Llywodraeth ar hyn o bryd ac maen nhw ar stad ddiwydiannol ar gyrion Caernarfon. Maen nhw eisiau prynu’r adeilad er mwyn ehangu eu busnes. Roedd y cwmni a ddaeth i brisio’r uned ar ran y Llywodraeth yn dod o Fryste. Roedd eu pris nhw am werth yr eiddo llawer uwch na phris y cwmni lleol o ogledd Cymru a ddefnyddiwyd i bennu pris gan y tenant. Felly, mae gennych bris o Fryste, pris o ogledd Cymru a rhai degau o filoedd o bunnau o wahaniaeth. Y cwestiwn cyntaf: pam fod y Llywodraeth yn defnyddio cwmni o Loegr, sydd yn mynd yn groes, mae’n debyg, i bolisïau caffael y Llywodraeth yma? A ydych yn cytuno bod gan y cwmni prisio lleol lawer gwell dealltwriaeth o brisiau’r farchnad yn lleol? A ydych yn cytuno hefyd fod y cwmni yma dan anfantais fawr yn sgil y sefyllfa yma? Nid ydynt yn gallu symud ymlaen i brynu ar y pris sy’n cael ei bennu. A wnewch chi edrych eto ar y sefyllfa os gwelwch yn dda?

Last week, I visited a very prosperous small business in my constituency. They are trying to purchase the building that they lease from Welsh Government at present and they’re on an industrial estate at the edge of Caernarfon. They want to acquire the building in order to expand their business. The company that came to value the unit on behalf of the Government came from Bristol. Their price for the value of the property was much higher than the price given by the local company from north Wales that had been used by the tenant to determine the price. So, there was one price from Bristol, one from north Wales and tens of thousands of pounds of disparity in the cost. The first question is: why is the Government using a company from England? That, presumably, is contrary to the procurement policies of this Government. Do you agree that the local valuation company has a much better understanding of the local prices? Do you agree also that this company is under great disadvantage because of this situation? They can’t proceed to purchase on the valuation given. So, please, will you look at this again?

I don’t think it would be right for me to comment in any detail on what is clearly a commercial matter, but if the Member would wish to write to me with details of both valuations, I’ll certainly ask my officials within the property team to take a look at why there is such a clear and sizeable difference in the values that have been applied to it.

In addition, I will endeavour to get Business Wales officials to make contact with the company to ensure that there is all the necessary support in place to assist the company in purchasing the property, should it wish to carry through with such a transaction.

Ni chredaf y byddai’n iawn i mi roi sylwadau manwl ynglŷn â mater sy’n amlwg yn fater masnachol, ond os hoffai’r Aelod ysgrifennu ataf gyda manylion ynglŷn â’r ddau brisiad, byddaf yn sicr yn gofyn i fy swyddogion yn y tîm eiddo edrych i weld pam fod gwahaniaeth mor glir a sylweddol rhwng y gwerthoedd a bennwyd ar ei gyfer.

Yn ogystal, byddaf yn ymdrechu i sicrhau bod swyddogion Busnes Cymru yn cysylltu â’r cwmni i sicrhau bod yr holl gefnogaeth angenrheidiol ar gael i gynorthwyo’r cwmni i brynu’r eiddo, pe bai’n dymuno parhau â thrafodiad o’r fath.

Given that the Welsh Government promised to cut taxes for small businesses and instead extended the small business rate relief scheme, which had been temporary, this was described by the North Wales Federation of Small Businesses, which represents businesses from Arfon right across the region, as you know, as

‘blatantly misleading and the worst form of spin-doctoring.’

How, therefore, will you respond to the extra £16 million announced in the autumn statement for the Welsh Government to spend on business rates? I believe they said that they remain a huge financial burden for small businesses. At present, the rateable value of each business that pays business rates in Wales is only half that in England and the size of the firm, unlike England and Scotland, is not taken into account, putting smaller firms at direct disadvantage. So, how will you engage with small businesses in Arfon and their sector representatives, such as the Federation of Small Businesses, to address those concerns?

O ystyried bod Llywodraeth Cymru wedi addo torri trethi ar gyfer busnesau bach ac yn lle hynny wedi ymestyn y cynllun rhyddhad ardrethi i fusnesau bach, a oedd wedi bod yn gynllun dros dro, disgrifiwyd hyn gan Ffederasiwn Busnesau Bach Gogledd Cymru, sy’n cynrychioli busnesau o Arfon ar draws y rhanbarth fel y gwyddoch, yn

gwbl gamarweiniol a dyma’r ffurf waethaf ar sbinddoctora.

Sut felly rydych yn ymateb i’r £16 miliwn ychwanegol a gyhoeddwyd yn natganiad yr hydref i Lywodraeth Cymru ei wario ar ardrethi busnes? Credaf eu bod wedi dweud eu bod yn parhau i fod yn faich ariannol enfawr ar fusnesau bach. Ar hyn o bryd, nid yw gwerth ardrethol pob busnes sy’n talu ardrethi busnes yng Nghymru yn ddim ond hanner y gwerth yn Lloegr, ac nid yw maint y cwmni, yn wahanol i Loegr a’r Alban, yn cael ei ystyried, gan roi cwmnïau llai o dan anfantais uniongyrchol. Felly, sut y byddwch yn ymgysylltu â busnesau bach yn Arfon a chynrychiolwyr eu sector, megis y Ffederasiwn Busnesau Bach, i fynd i’r afael â’r pryderon hynny?

I’d like to thank the Member for his question and say that that was one person within the FSB and many others in the FSB in north Wales have welcomed the Welsh Government’s cut to business taxes for small and medium-sized businesses in Arfon. The Member mentions the English scheme, but that applies to far fewer businesses. Our scheme will apply to around 70 per cent of businesses and around half of all eligible businesses will pay no rates at all. In terms of the support that we give to businesses in Arfon, I think it’s pretty clear that our assistance is paying dividends, as the number of enterprises operating in Gwynedd has reached a record high, with 15,786 businesses operating in that part of Wales. That’s reflected across the whole of north Wales as well, where a record number of businesses are now operating—just shy of 62,000.

Hoffwn ddiolch i’r Aelod am ei gwestiwn a dweud mai un unigolyn yn y Ffederasiwn Busnesau Bach oedd hynny, a bod llawer o bobl eraill yn y Ffederasiwn Busnesau Bach yng ngogledd Cymru wedi croesawu toriad Llywodraeth Cymru i drethi busnes ar gyfer busnesau bach a chanolig yn Arfon. Mae’r Aelod yn crybwyll y cynllun yn Lloegr, ond mae hwnnw’n gymwys i lawer llai o fusnesau. Bydd ein cynllun yn gymwys i oddeutu 70 y cant o fusnesau ac ni fydd oddeutu hanner yr holl fusnesau cymwys yn talu unrhyw ardrethi o gwbl. O ran y cymorth a roddwn i fusnesau yn Arfon, credaf ei bod yn eithaf amlwg fod ein cymorth yn dwyn ffrwyth, gan fod nifer y mentrau sy’n gweithredu yng Ngwynedd wedi cyrraedd y lefel uchaf erioed, gyda 15,786 o fusnesau’n gweithredu yn y rhan honno o Gymru. Caiff hynny ei adlewyrchu ledled gogledd Cymru hefyd, lle y mae’r nifer uchaf erioed o fusnesau’n gweithredu ar hyn o bryd—bron i 62,000.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr Cymreig, Russell George.

Questions now from party spokespeople. The spokesperson for the Welsh Conservatives, Russell George.

Thank you, Presiding Officer. Cabinet Secretary, I welcome the 1.6 per cent rise in Welsh exports. However, it is concerning to me, on looking deeper into the figures, that trade to North America has significantly declined from over a quarter share of Welsh exports in 2012 to just 15 per cent in 2016. In the same period, the volume of exports has declined by 15 per cent. Furthermore, over the last four years, the First Minister has made a number of high-profile trips to the US, the latest being in September. Have they been a success?

Diolch, Lywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, croesawaf y cynnydd o 1.6 y cant yn allforion Cymru. Fodd bynnag, mae’n peri pryder i mi, wrth edrych yn fanylach ar y ffigurau, fod masnach i Ogledd America wedi gostwng yn sylweddol o dros chwarter allforion Cymru yn 2012 i 15 y cant yn unig yn 2016. Yn yr un cyfnod, mae nifer yr allforion wedi gostwng 15 y cant. Ar ben hynny, dros y pedair blynedd diwethaf, mae’r Prif Weinidog wedi gwneud nifer o deithiau proffil uchel i’r Unol Daleithiau, gyda’r daith ddiweddaraf ym mis Medi. A ydynt wedi bod yn llwyddiant?

Yes, they have, because data show that the return on the investment of those trade missions is approximately 40:1. So, a great success in terms of the return for the taxpayer. We are planning two more trade missions to the United States in the spring of next year, to San Francisco and to New York. I think it’s quite clear that the additional £5 million that has been secured for Visit Wales, as a consequence of the budget agreement with Plaid Cymru, will also help in promoting Wales in the key market of the United States, but I would say to Members that the United States is a vast country and we do have to focus our resources and activities in key areas. So, it may well be that we focus in specific cities or states of the United States as we look to exploit opportunities to increase our export potential there.

Ydynt, maent wedi bod yn llwyddiant, gan fod data’n dangos bod yr enillion ar fuddsoddiad y teithiau masnach hynny oddeutu 40:1. Felly, llwyddiant mawr o ran yr enillion i’r trethdalwr. Rydym yn cynllunio dwy daith fasnach arall i’r Unol Daleithiau yn ystod gwanwyn y flwyddyn nesaf, i San Francisco ac i Efrog Newydd. Credaf ei bod yn eithaf clir y bydd y £5 miliwn ychwanegol a sicrhawyd ar gyfer Croeso Cymru, o ganlyniad i’r cytundeb cyllideb gyda Phlaid Cymru, hefyd yn gymorth i hyrwyddo Cymru ym marchnad allweddol yr Unol Daleithiau, ond byddwn yn dweud wrth yr Aelodau fod yr Unol Daleithiau yn wlad enfawr a bod yn rhaid i ni ganolbwyntio ein hadnoddau a’n gweithgaredd mewn ardaloedd allweddol. Felly, efallai’n wir y byddwn yn canolbwyntio ar ddinasoedd neu daleithiau penodol yn yr Unol Daleithiau wrth i ni geisio manteisio ar gyfleoedd i gynyddu ein potensial allforio yno.

I’m pleased to hear that there will be further trade missions to the US—that’s welcome—but of course what’s important is the success of those missions. The Welsh Government is, of course, currently developing a new economic strategy, which is even a greater priority, I would say, given the vote to leave the European Union. We’ve already seen a decline in exports to North America. Whilst there is a modest growth in exports overall, your Government, I would say, should be proactively working to seek out those new opportunities. So, will you therefore commit to making this a top priority in 2017 and incorporate the boosting of trade with North America within that strategy?

Rwy’n falch o glywed y bydd rhagor o deithiau masnach i’r Unol Daleithiau—mae hynny i’w groesawu—ond wrth gwrs, yr hyn sy’n bwysig yw llwyddiant y teithiau hynny. Ar hyn o bryd, mae Llywodraeth Cymru, wrth gwrs, yn datblygu strategaeth economaidd newydd, sydd hyd yn oed yn fwy o flaenoriaeth, yn fy marn i, o ystyried y bleidlais i adael yr Undeb Ewropeaidd. Rydym eisoes wedi gweld gostyngiad mewn allforion i Ogledd America. Er bod twf cymedrol mewn allforion yn gyffredinol, byddwn yn dweud y dylai eich Llywodraeth fod yn gweithio’n rhagweithiol i chwilio am y cyfleoedd newydd hynny. Felly, a wnewch chi ymrwymo i wneud hyn yn flaenoriaeth yn 2017 a chynnwys hybu masnach gyda Gogledd America yn y strategaeth honno?

Yes, indeed. Exports, we’ve said on a number of occasions, are going to be a key feature of our work in the coming years. We will be intensifying both investment and activity in this area, not least because currency exchange rates clearly give us a competitive advantage in many markets at present. I should say as well that, in terms of exports, the figures that the Member has pointed to show that only five of the 12 UK countries and English regions had increases in export values. Wales was one of them. The remaining seven saw falls against this period with Scotland having the largest percentage decrease. Wales is well positioned to build on recent success in exports and I intend to do just that.

Gwnaf, yn wir. Bydd allforion, fel rydym wedi’i ddweud ar sawl achlysur, yn nodwedd allweddol o’n gwaith yn y blynyddoedd i ddod. Byddwn yn cynyddu buddsoddiad a gweithgarwch yn y maes hwn, nid yn lleiaf am fod cyfraddau cyfnewid arian yn rhoi mantais gystadleuol glir i ni mewn nifer o farchnadoedd ar hyn o bryd. Dylwn ddweud hefyd, o ran allforion, fod y ffigurau y cyfeiriodd yr Aelod atynt yn dangos mai mewn pump yn unig o 12 gwlad a rhanbarth y DU y bu cynnydd mewn gwerthoedd allforio. Roedd Cymru’n un ohonynt. Bu gostyngiadau yn y cyfnod hwn yn y saith arall gyda’r Alban yn dioddef y gostyngiad canrannol mwyaf. Mae Cymru mewn sefyllfa dda i adeiladu ar ei llwyddiant diweddar o ran allforion, ac rwy’n bwriadu gwneud hynny.

While I also recognise the EU is an important market for Wales, there should be a warning, of course, of an over-reliance on trading with one area. From 2012 to 2016, the EU share of the Welsh export market has risen from 44 per cent to 67 per cent. That accounts for two thirds of Welsh exports. The UK average, by contrast, is 49 per cent, which is about where it was four years ago before North American trade started to decline. The President-elect has indicated a willingness to trade with the UK. What discussions have you had about this and will you act on that invitation and make sure Wales is at the front of that queue?

Er fy mod yn cydnabod hefyd fod yr UE yn farchnad bwysig i Gymru, dylid rhybuddio, wrth gwrs, yn erbyn gorddibyniaeth ar fasnachu gydag un ardal. Rhwng 2012 a 2016, mae cyfran yr UE o farchnad allforio Cymru wedi codi o 44 y cant i 67 y cant. Mae hynny’n ddwy ran o dair o allforion Cymru. Cyfartaledd y DU, mewn cyferbyniad, yw 49 y cant, sef oddeutu’r un faint ag yr oedd bedair blynedd yn ôl cyn i fasnach Gogledd America ddechrau dirywio. Mae’r darpar-Arlywydd wedi mynegi ei barodrwydd i fasnachu gyda’r DU. Pa drafodaethau a gawsoch ynglŷn â hyn ac a fyddwch yn derbyn y gwahoddiad hwnnw ac yn sicrhau bod Cymru ar flaen y ciw?

I’ve had no conversations as of yet with the President-elect and no invitation to attend any trade events in the United States. Of course, we would consider them, should they come forward. Yes, the President-elect has given indications that he would wish to forge favourable agreements with the United Kingdom. That said, throughout the entirety of the campaign that he’s just fought, he was saying that he wishes to draw up the drawbridges, rather than reach out to partners around the world. So, we’ll need to wait until January to actually see whether his willingness or his seeming enthusiasm to embrace some of the United Kingdom is actually genuine.

Nid wyf wedi cael unrhyw sgyrsiau hyd yn hyn gyda’r darpar-Arlywydd nac unrhyw wahoddiad i fynychu unrhyw ddigwyddiadau masnach yn yr Unol Daleithiau. Wrth gwrs, byddem yn eu hystyried, pe baent yn dod i law. Do, mae’r darpar-Arlywydd wedi mynegi y byddai’n dymuno creu cytundebau ffafriol â’r Deyrnas Unedig. Wedi dweud hynny, drwy gydol ei ymgyrch, roedd yn dweud ei fod yn dymuno cau’r pontydd codi, yn hytrach nag estyn llaw i bartneriaid ledled y byd. Felly, bydd angen i ni aros tan fis Ionawr i weld mewn gwirionedd a yw ei barodrwydd neu ei frwdfrydedd ymddangosiadol i gofleidio peth o’r Deyrnas Unedig yn ddilys.

Diolch, Lywydd. Turning to some more mundane matters, but nonetheless important in their own right, Cabinet Secretary, could the Cabinet Secretary inform us as to who is responsible for clearing litter from the trunk roads in Wales?

Diolch, Lywydd. Gan droi at faterion mwy cyffredin, ond pwysig ynddynt eu hunain serch hynny, a all Ysgrifennydd y Cabinet roi gwybod i ni pwy sy’n gyfrifol am glirio ysbwriel oddi ar y cefnffyrdd yng Nghymru?

Well, I thank you for your answer, Cabinet Secretary, but the reason for my inquiry is that the general condition of the verges of such roads is, quite frankly, appalling. Nick Ramsay raised the matter of the A449 with your predecessor, and a temporary clean-up took place. However, soon after, it returned to its usual deplorable condition. Now, I know that the Cabinet Secretary is fully committed to the tourism industry in Wales, so given that many of these trunk roads either traverse or lead into areas of outstanding natural beauty, does the Cabinet Secretary not agree that it is an intolerable state of affairs, especially as the plethora of flotsam and jetsam is not only environmentally unacceptable but also extremely hazardous?

Wel, diolch am eich ateb, Ysgrifennydd y Cabinet, ond y rheswm dros fy nghwestiwn yw bod cyflwr cyffredinol y lleiniau ar ymylon ffyrdd o’r fath, a bod yn onest, yn ofnadwy. Soniodd Nick Ramsay am fater yr A449 wrth eich rhagflaenydd, a chliriwyd y ffordd dros dro. Fodd bynnag, yn fuan wedyn, dychwelodd i’w chyflwr echrydus arferol. Nawr, gwn fod Ysgrifennydd y Cabinet yn gwbl ymrwymedig i’r diwydiant twristiaeth yng Nghymru, felly o ystyried bod llawer o’r cefnffyrdd hyn naill ai’n croesi neu’n arwain at ardaloedd o harddwch naturiol eithriadol, a yw Ysgrifennydd y Cabinet yn cytuno na ellir goddef y sefyllfa, yn enwedig gan fod yr holl ysbwriel nid yn unig yn annerbyniol yn amgylcheddol, ond hefyd yn hynod o beryglus?

I would agree that littering is utterly unacceptable, but the way that we respond to such a problem is not just to clear up litter, it’s to persuade people to change their attitudes, their behaviours and their culture. Indeed, under the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015, it’s imperative that we find ways to avoid such problems emerging in the future. So it’s not just for us to clear up on trunk roads; we are having a very difficult time to find the resources to do just that, just as local authorities are struggling, given this continued period of austerity. But, longer term, we need people to change their behaviours in order to keep our landscapes clearer and more attractive, not just for visitors but for people who live in them.

Cytunaf fod taflu ysbwriel yn hollol annerbyniol, ond ni ddylid ymateb i broblem o’r fath drwy glirio ysbwriel yn unig, dylid perswadio pobl i newid eu hagweddau, eu hymddygiad a’u diwylliant. Yn wir, o dan Ddeddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015, mae’n hanfodol ein bod yn dod o hyd i ffyrdd o atal problemau o’r fath rhag codi yn y dyfodol. Felly nid yw hyn yn ymwneud â chlirio’r cefnffyrdd yn unig; rydym yn ei chael hi’n anodd iawn dod o hyd i’r adnoddau i wneud hynny, yn union fel y mae awdurdodau lleol yn ei chael hi’n anodd, o ystyried y cyfnod parhaus hwn o galedi. Ond yn y tymor hwy, mae angen i bobl newid eu hymddygiad er mwyn i ni gadw ein tirweddau’n daclusach ac yn fwy deniadol, nid yn unig ar gyfer ymwelwyr ond ar gyfer y bobl sy’n byw yno.

Well, again, I thank the Cabinet Secretary for his reply, but this is such a fundamental part of what we want to sell Wales as to the tourists who come here. And to see the verges in the absolute state that they are, that does not encourage or give a good impression of Wales generally. Something ought to be done about this, and quite urgently.

Wel, unwaith eto, diolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei ateb, ond mae hyn yn rhan mor hanfodol o sut yr hoffem werthu Cymru i’r twristiaid a ddaw yma. Ac nid yw gweld y lleiniau ar ymyl y ffyrdd yn y fath gyflwr yn annog neu’n rhoi argraff dda o Gymru yn gyffredinol. Dylid gwneud rhywbeth am hyn, ac ar frys.

Quality of place is absolutely essential in ensuring people have pride in the place that they live, and I would agree with the Member that it does need to be improved in terms of not just trunk road verges, but streets in general and town centres. Many local authorities are having difficulty with an increase, in some parts, of littering and anti-social behaviour. But the key, the long-term key, to improving our built environment is in ensuring that people change their behaviours, and we are trying to do just that. Indeed, right from primary school upwards, with the introduction of the new curriculum, we hope that people will become more responsible and respectful adults and stop littering.

I find it particularly frustrating in my constituency, where there is a well-known fast food outlet on the side of one of our trunk roads. We often see considerable litter being dropped, but I have to say that that particular outlet is very responsible in actually paying for, and often organising, litter-picking sessions. Of course, they can’t go on the trunk road, but in the surrounding areas. And I would like to see more corporate responsibility of that nature right across our towns and cities and, indeed, along roadways, where there is currently a problem with littering, particularly with fast food.

Mae ansawdd lleoliad yn gwbl hanfodol wrth sicrhau bod pobl yn ymfalchïo yn lle y maent yn byw, a chytunaf â’r Aelod fod angen ei wella, nid yn unig o ran y lleiniau ar ymylon cefnffyrdd, ond o ran strydoedd yn gyffredinol a chanol trefi. Mae llawer o awdurdodau lleol yn ei chael hi’n anodd gyda chynnydd, mewn rhai ardaloedd, mewn taflu ysbwriel ac ymddygiad gwrthgymdeithasol. Ond yr hyn sy’n allweddol, yn y tymor hir, i wella ein hamgylchedd adeiledig yw sicrhau bod pobl yn newid eu hymddygiad, ac rydym yn ceisio gwneud hynny. Yn wir, o’r ysgol gynradd ymlaen, gyda chyflwyno’r cwricwlwm newydd, gobeithiwn y bydd pobl yn dod yn oedolion mwy cyfrifol a pharchus ac yn rhoi’r gorau i daflu ysbwriel.

Rwy’n teimlo’n rhwystredig iawn yn fy etholaeth i, lle y mae man gwerthu bwyd brys adnabyddus ar ochr un o’n cefnffyrdd. Rydym yn aml yn gweld llawer o ysbwriel yn cael ei daflu, ond mae’n rhaid i mi ddweud bod y man gwerthu bwyd hwnnw’n gyfrifol iawn gan eu bod yn talu am, ac yn aml yn trefnu, sesiynau casglu ysbwriel. Wrth gwrs, ni allant fynd ar y gefnffordd, ond yn y mannau cyfagos. A hoffwn weld rhagor o gyfrifoldeb corfforaethol o’r math hwnnw yn ein trefi a’n dinasoedd, ac yn wir, ar y ffyrdd, lle y ceir problem ar hyn o bryd gydag ysbwriel, yn enwedig gyda bwyd brys.

Diolch, Lywydd. It was expected for the regional gross value added figures to be released today by the Office for National Statistics, but they’ve been postponed for a week—perhaps realising the Welsh Government have already had a tough enough week with yesterday’s PISA results. However, I would like to bring to the attention of the Cabinet Secretary a report released by Ernst and Young this week on regional growth projections for the next three years. Slower growth is predicted across the UK, with an average UK growth of 1.5 per cent. Wales, however, is even worse, with growth expected to be at just 1 per cent—growth in GVA over the next three years. If you factor in this projected growth rate, then Welsh GVA would then fall below the 70 per cent average, compared to the UK GVA, for the first time ever in recorded economic history. Isn’t this the Maginot line, if you like, of Welsh economic policy—a line that should never be crossed? We don’t currently have an upper target from the Welsh Government in terms of GVA. We did once; it was 90 per cent. It was abolished. Could we at least have a lower target, a national poverty line that we should never accept? And if that line—I hope it never happens—is crossed, will we have a public commitment that someone in Welsh Government will take ultimate responsibility for it?

Diolch, Lywydd. Roedd disgwyl i’r ffigurau gwerth ychwanegol crynswth rhanbarthol gael eu cyhoeddi heddiw gan y Swyddfa Ystadegau Gwladol, ond cawsant eu gohirio am wythnos—efallai am eu bod yn sylweddoli bod Llywodraeth Cymru eisoes wedi cael wythnos ddigon anodd gyda chanlyniadau PISA ddoe. Fodd bynnag, hoffwn dynnu sylw Ysgrifennydd y Cabinet at adroddiad a gyhoeddwyd gan Ernst and Young yr wythnos hon ar ragamcanion twf rhanbarthol ar gyfer y tair blynedd nesaf. Rhagwelir twf arafach ar draws y DU, gyda thwf cyfartalog o 1.5 y cant ar gyfer y DU. Mae Cymru, fodd bynnag, hyd yn oed yn waeth, a disgwylir y bydd twf yn 1 y cant yn unig—twf mewn gwerth ychwanegol gros y dros y tair blynedd nesaf. Os ydych yn cynnwys y gyfradd twf a ragwelir, yna byddai gwerth ychwanegol gros Cymru yn gostwng yn is na’r cyfartaledd o 70 y cant, o gymharu â gwerth ychwanegol gros y DU, am y tro cyntaf ers dechrau cadw cofnodion economaidd. Onid hon yw llinell Maginot polisi economaidd Cymru, os mynnwch—llinell na ddylid ei chroesi? Ar hyn o bryd, nid oes gennym darged uchaf gan Lywodraeth Cymru o ran gwerth ychwanegol gros. Roedd gennym un ar un adeg; targed o 90 y cant. Fe’i diddymwyd. A allem gael targed is, o leiaf, ffin dlodi genedlaethol na ddylem byth ei derbyn? Ac os croesir y ffin honno—a gobeithiaf na fydd hynny byth yn digwydd—a fydd gennym ymrwymiad cyhoeddus y bydd rhywun yn Llywodraeth Cymru yn cymryd cyfrifoldeb am hynny yn y pen draw?

Well, the Member makes a number of important points. First of all, I was very disappointed that those statistics were delayed. It was out of our control, as the Member is aware, but I was very much hoping that they would be published this week. I can’t comment on what I have seen within the statistical release. That said, projections are based often on science that subsequently is proven to be wrong. We know that from a number of recent elections and referenda. What we can do is rely on existing figures and they show that, in terms of GVA per head, since devolution, Wales had the fifth highest increase compared to the 12 UK countries and English regions. Since the recession, GVA per head has increased more quickly in Wales than the UK. In terms of GVA per hour worked, we had the fourth largest percentage increase in GVA. In terms of the index of production in the last four quarters, production output has increased more quickly in Wales than in the UK as a whole: 3.9 per cent to 1 per cent. Based on our performance to date, I think we should actually be a little more positive about the predictions. But that said, we cannot be complacent, which is why we’ve worked this year relentlessly to attract high-value companies such as Aston Martin to Wales, whilst also investing in facilities such as the Menai science park and the advanced manufacturing institute to grow and expand existing indigenous companies and to ensure that they can collaborate to compete at the highest level.

Wel, mae’r Aelod yn nodi nifer o bwyntiau pwysig. Yn gyntaf, roeddwn yn siomedig iawn fod yr ystadegau hynny wedi cael eu gohirio. Roeddent y tu hwnt i’n rheolaeth, fel y gŵyr yr Aelod, ond roeddwn yn gobeithio’n fawr y byddent yn cael eu cyhoeddi yr wythnos hon. Ni allaf roi sylwadau ar yr hyn rwyf wedi ei weld yn y datganiad ystadegol. Wedi dweud hynny, mae rhagamcaniadau yn aml yn seiliedig ar wyddoniaeth a brofir yn anghywir yn ddiweddarach. Gwyddom hynny o etholiadau a refferenda diweddar. Yr hyn y gallwn ei wneud yw dibynnu ar y ffigurau sydd gennym eisoes ac maent yn dangos, ers datganoli, fod Cymru wedi gweld y pumed cynnydd uchaf o ran gwerth ychwanegol gros y pen o gymharu â 12 gwlad a rhanbarth y DU. Ers y dirwasgiad, mae gwerth ychwanegol gros y pen wedi cynyddu’n gyflymach yng Nghymru nag yn y DU. O ran gwerth ychwanegol gros am bob awr o waith, Cymru oedd â’r pedwerydd cynnydd canrannol mwyaf mewn gwerth ychwanegol gros. O ran y mynegai cynhyrchu yn y pedwar chwarter diwethaf, mae allbwn cynhyrchu wedi cynyddu’n gyflymach yng Nghymru nag yn y DU yn ei chyfanrwydd: 3.9 y cant o gymharu ag 1 y cant. Ar sail ar ein perfformiad hyd yn hyn, credaf y dylem fod ychydig yn hapusach gyda’r rhagfynegiadau. Ond wedi dweud hynny, ni allwn fod yn hunanfodlon, a dyna pam yr ydym wedi gweithio’n ddiflino eleni i ddenu cwmnïau gwerth uchel, fel Aston Martin, i Gymru, gan fuddsoddi hefyd mewn cyfleusterau megis parc gwyddoniaeth Menai a’r sefydliad gweithgynhyrchu uwch i dyfu ac ehangu’r cwmnïau brodorol presennol ac i sicrhau y gallant gydweithio er mwyn cystadlu ar y lefel uchaf.

I’m all for optimism and enthusiasm and passion. I admire that in the Cabinet Secretary, but we have to remind ourselves, don’t we, that we’re at 71.3 per cent of the UK average already. The first step in turning around our abysmal economic performance is a reality check on where we currently are.

As he devises his new economic strategy, could I urge him to read the recent CBI report on unlocking regional growth? One of the key areas that they focus on there is the issue of transport infrastructure and the absolutely critical role that it plays. Could I say to him that I think this is one of the key constraints now in our economic performance? You only have to read social media at the moment on a daily basis to see our creaking transport infrastructure: passengers on Arriva Trains Wales complaining about appalling experiences. Just this morning, Jac Larner at 8.58 a.m. said,

‘For 2nd time this year my train has caught fire. I suppose it’s good it’s only been twice, but I feel this is still too often’.

Leon Williams: ‘This morning. Literally no exaggeration but this is the first time in 11 months that I’ve had a seat on my commute to Neath Port Talbot.’

Hannah, yesterday:

‘Someone passed out again on the Bridgend - Aberdare 07.42 train.’

Would the Cabinet Secretary accept that this is now a national crisis and we need urgent action by the Welsh Government? This is completely unacceptable. No-one in any country should have to put up with this.

Rwyf o blaid optimistiaeth a brwdfrydedd ac angerdd. Edmygaf Ysgrifennydd y Cabinet yn hynny o beth, ond mae’n rhaid i ni atgoffa ein hunain ein bod ar 71.3 y cant o gyfartaledd y DU yn barod. Y cam cyntaf i wella ein perfformiad economaidd ofnadwy yw ystyried realiti ein sefyllfa ar hyn o bryd.

Wrth iddo ddyfeisio ei strategaeth economaidd newydd, a gaf fi ei annog i ddarllen adroddiad diweddar Cydffederasiwn Diwydiant Prydain ar ddatgloi twf rhanbarthol? Un o’r meysydd allweddol y maent yn canolbwyntio arno yw mater seilwaith trafnidiaeth a’i rôl gwbl allweddol. A gaf fi ddweud wrtho fy mod yn credu bod hyn yn un o’r cyfyngiadau allweddol ar ein perfformiad economaidd ar hyn o bryd? Nid oes ond angen darllen y cyfryngau cymdeithasol yn ddyddiol ar hyn o bryd i weld bod ein seilwaith trafnidiaeth yn gwegian: teithwyr ar Drenau Arriva Cymru yn cwyno am brofiadau ofnadwy. Dywedodd Jac Larner, am 8.58 a.m. y bore yma,

Am yr ail dro eleni mae fy nhrên ar dân. Mae’n debyg ei bod yn dda fod hynny ond wedi digwydd ddwywaith, ond teimlaf fod hynny’n dal yn rhy aml.

Leon Williams: Y bore yma. Yn llythrennol, heb orliwio, dyma’r tro cyntaf mewn 11 mis i mi gael sedd wrth gymudo i Gastell-nedd Port Talbot.

Hannah, ddoe:

Mae rhywun wedi llewygu eto ar y trên 07.42 rhwng Pen-y-bont ar Ogwr ac Aberdâr.

A fyddai Ysgrifennydd y Cabinet yn derbyn bod hwn bellach yn argyfwng cenedlaethol a bod angen i Lywodraeth Cymru weithredu ar frys? Mae hyn yn gwbl annerbyniol. Ni ddylai unrhyw un mewn unrhyw wlad oddef hyn.

It is unacceptable the way that some people are having to tolerate public transport at the moment and we have taken a very firm line with the operators. We’re also taking a firm line with Network Rail, who have, in recent years, hugely underfunded the Welsh route network. We also believe firmly that now is the time to devolve all responsibility for rail services, to make sure that we can get the investment where it is needed. In the longer term, once we have the new franchise in place, we will have a new and transformed rail service. But it’s important in the meantime that there is the capacity to be able to meet travellers’ needs. For that reason, the Welsh Government has and will continue to invest in services and we are exploring ways, as I outlined in my statement on 9 November, to increase rolling stock provision as well.

One of the major problems that we are finding right now is that there is simply too little money being spent removing trees from tracksides. This is a responsibility that is not ours. It’s non-devolved and it’s unacceptable, because what it’s led to are cancelled trains, particularly—I know that Mark Isherwood has raised this in the past—in the north, and also on the Valleys lines. It’s causing significant problems in terms of delays and cancelled services, and capacity problems. It’s down to one thing: underfunding of the rail network. I’ll be meeting with Network Rail tomorrow to outline, again, my disappointment at the lack of action. But it is absolutely right that, as we move forward, we get devolution of responsibilities for this and we invest where travellers expect us to invest.

Mae’r ffordd y mae’n rhaid i rai pobl oddef trafnidiaeth gyhoeddus ar hyn o bryd yn annerbyniol, ac rydym wedi bod yn llym iawn gyda’r gweithredwyr. Rydym hefyd yn llym gyda Network Rail, sydd wedi tanariannu rhwydwaith Cymru yn fawr yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Rydym hefyd yn credu’n gryf mai nawr yw’r amser i ddatganoli pob cyfrifoldeb am wasanaethau rheilffyrdd, er mwyn i ni allu sicrhau bod y buddsoddiad yn mynd lle y mae ei angen. Yn y tymor hwy, pan fydd y fasnachfraint newydd ar waith, bydd gennym wasanaeth rheilffyrdd newydd a fydd wedi ei drawsnewid yn llwyr. Ond yn y cyfamser, mae’n bwysig fod y gallu yno i ddiwallu anghenion y teithwyr. Am y rheswm hwnnw, mae Llywodraeth Cymru wedi buddsoddi a bydd yn parhau i fuddsoddi mewn gwasanaethau, ac fel yr amlinellais yn fy natganiad ar 9 Tachwedd, rydym yn archwilio ffyrdd o gynyddu’r ddarpariaeth o gerbydau hefyd.

Un o’r problemau mawr rydym yn eu hwynebu ar hyn o bryd yw nad oes digon o arian yn cael ei wario ar dorri’r coed ger y rheilffyrdd. Nid ein cyfrifoldeb ni yw gwneud hynny. Mae’n fater nad yw wedi’i ddatganoli ac mae’n annerbyniol, gan ei fod wedi arwain at drenau’n cael eu gohirio, yn enwedig—gwn fod Mark Isherwood wedi codi’r mater hwn yn y gorffennol—yn y gogledd, ac ar reilffyrdd y Cymoedd hefyd. Mae’n achosi problemau sylweddol o ran oedi a gwasanaethau’n cael eu gohirio, a phroblemau capasiti. Un peth sy’n gyfrifol am hyn: tanariannu rhwydwaith y rheilffyrdd. Byddaf yn cyfarfod â Network Rail yfory i amlinellu fy siom, unwaith eto, ynglŷn â’r diffyg gweithredu. Ond mae’n hollol iawn, wrth i ni symud ymlaen, ein bod yn datganoli’r cyfrifoldebau hyn a’n bod yn buddsoddi yn yr hyn y mae’r teithwyr yn disgwyl i ni fuddsoddi ynddo.

The other area that is highlighted by the CBI report is skills. It’s absolutely vital that we get workplace training right, and we can only do that if we talk to the employers. There’s a worrying lack of information and clarity at the moment about how the apprenticeship levy is going to be operated. The UK Government did hold an initial consultation, Scotland and Northern Ireland have held their own formal consultation, but there’s been precious little, actually, from the Welsh Government. There was a skills consultation some two years ago. Can we have some real dialogue with our employers?

The quid pro quo, where compulsory training levies have ever been introduced, whether it’s through the old industrial training boards, or actually on the continent, is that they are led by employers—in that case by the chambers of commerce—and yet we’re having none of that engagement. Surely we should be introducing a system whereby, if we’re taking money from employers, we should at least be asking them where we should be investing it.

Y maes arall y mae adroddiad Cydffederasiwn Diwydiant Prydain yn ei amlygu yw sgiliau. Mae’n gwbl hanfodol ein bod yn sicrhau bod hyfforddiant yn y gweithle yn cael ei wneud yn iawn, ac ni allwn wneud hynny oni bai ein bod yn siarad â’r cyflogwyr. Mae’n peri cryn bryder fod diffyg gwybodaeth ac eglurder ar hyn o bryd ynglŷn â sut y caiff yr ardoll brentisiaethau ei gweithredu. Cynhaliwyd ymgynghoriad cychwynnol gan Lywodraeth y DU, mae’r Alban a Gogledd Iwerddon wedi cynnal eu hymgynghoriad ffurfiol eu hunain, ond ychydig iawn y mae Llywodraeth Cymru wedi’i wneud mewn gwirionedd. Cafwyd ymgynghoriad sgiliau oddeutu dwy flynedd yn ôl. A allwn ni gael deialog go iawn gyda’n cyflogwyr?

Y quid pro quo, pan fo ardollau hyfforddi gorfodol wedi cael eu cyflwyno, boed hynny drwy’r hen fyrddau hyfforddi diwydiannol, neu ar y cyfandir mewn gwirionedd, yw eu bod yn cael eu harwain gan gyflogwyr—yn yr achos hwnnw gan y siambrau masnach—ac eto nid ydym yn gweld yr ymgysylltiad hwnnw. Dylem fod yn cyflwyno system lle y dylem o leiaf fod yn gofyn i gyflogwyr, os ydym yn cymryd arian ganddynt, lle y dylem ei fuddsoddi.

This relates largely to the skills strategy and the work that the Minister for Skills and Science has been undertaking. Sometimes projections do come right; we predicted that this might happen today, this question, so I’ll pass you over to the Minister.

Mae hyn yn ymwneud i raddau helaeth â’r strategaeth sgiliau a’r gwaith a wnaed gan y Gweinidog Sgiliau a Gwyddoniaeth. Weithiau, mae rhagamcanion yn dod yn wir; rhagwelsom y gallai hyn godi heddiw, y cwestiwn hwn, felly fe’ch trosglwyddaf at sylw’r Gweinidog.

Oh, we have a tag team. That’s a new innovation. I’m all for that. [Laughter.]

O, mae gennym dîm tag. Mae hwnnw’n beth newydd. Rwyf o blaid hynny. [Chwerthin.]

We’re going to go into gambling as a consequence of this being right.

Rydym yn mynd i ddechrau gamblo os yw hyn yn iawn.

Diolch, Lywydd. The apprenticeship levy is very much in my portfolio, and so I thought it would be helpful, if—

Diolch, Lywydd. Mae’r ardoll brentisiaethau yn rhan bwysig o fy mhortffolio, ac felly roeddwn yn credu y byddai’n ddefnyddiol—

You can sit down Cabinet Secretary. [Laughter.]

Gallwch eistedd i lawr, Ysgrifennydd y Cabinet. [Chwerthin.]

I thought it would be helpful, if this question did come up, if I was in a position to say what the latest position is. The Treasury have announced a further £13.7 million, having recalculated the settlement slightly differently from the basis of the original settlement, which was included in the Barnett formula. They imply that this is all extra money, but that in fact is not the position. Previously I’ve gone through the statistics, and I’ll do it again. Basically—[Interruption.] No, it’s very straightforward, as I said. Basically, what’s happened is we got £114 million for Wales as a result of the Barnett formula for the apprenticeship levy, and £90 million of that was immediately removed because it had been placed in the baseline for the Barnett formula, and £90 million is the reduction in apprenticeship money funding in England as a result of the move between the apprenticeship levy and general taxation. There’s been an announcement of another £13.7 million as a result of the recalculation of the formula, based on the moneys arising from Wales, after a lot of lobbying from Wales, from both businesses and from the Government. However, the situation still is that this is an employer tax levied by HMRC without consultation with the Welsh Government.

HMRC, as you know, is not devolved to Wales in any way, and the money directly contradicts our apprenticeship levy. We have been very clear that the consultation that we undertook extensively, just before the levy was announced, and which was well received by all employers in Wales, stands. We have delayed the announcement of our final apprenticeship policy, which I’m hoping to do towards the end of December, as a result of trying to figure out exactly what’s happening. But the bottom line is that this money is not coming back to Wales in the form that the employers would like. It is a tax, pure and simple. Taxes are not devolved, as you know, and neither is it hypothecated in England either—taxes are not hypothecated—so it’s just the current Government’s policy to spend it in this way. That could change tomorrow. We will be holding fast to our well-tried, well-tested and well-consulted-on apprenticeship programme.

Roeddwn yn credu y byddai’n ddefnyddiol, pe bai’r cwestiwn hwn yn codi, i mi fod mewn sefyllfa i allu rhoi’r wybodaeth ynglŷn â’r sefyllfa ddiweddaraf. Mae’r Trysorlys wedi cyhoeddi £13.7 miliwn yn ychwanegol, ar ôl ailgyfrifo’r setliad ar sail ychydig yn wahanol i sail y setliad gwreiddiol, a oedd yn rhan o fformiwla Barnett. Maent yn awgrymu mai dyma’r arian ychwanegol i gyd, ond nid dyna’r sefyllfa mewn gwirionedd. Rwyf wedi mynd drwy’r ystadegau o’r blaen, a byddaf yn gwneud hynny eto. Yn fras—[Torri ar draws.] Na, mae’n syml iawn, fel y dywedais. Yn fras, yr hyn a ddigwyddodd yw ein bod wedi cael £114 miliwn i Gymru o ganlyniad i fformiwla Barnett ar gyfer yr ardoll brentisiaethau, a diddymwyd £90 miliwn o hwnnw ar unwaith am ei fod wedi cael ei roi yn y llinell sylfaen ar gyfer fformiwla Barnett, a £90 miliwn yw’r gostyngiad mewn cyllid prentisiaeth yn Lloegr o ganlyniad i’r symud rhwng yr ardoll brentisiaethau a threthiant cyffredinol. Cafwyd cyhoeddiad o £13.7 miliwn arall o ganlyniad i ailgyfrifo’r fformiwla, yn seiliedig ar yr arian a ddaw o Gymru, wedi llawer o lobïo o Gymru gan fusnesau a’r Llywodraeth. Fodd bynnag, y sefyllfa yw bod hon yn dal i fod yn dreth ar gyflogwyr a godir gan CThEM heb ymgynghori â Llywodraeth Cymru.

Nid yw CThEM, fel y gwyddoch, wedi ei ddatganoli i Gymru mewn unrhyw ffordd, ac mae’r arian yn mynd yn hollol groes i’n hardoll brentisiaethau. Rydym wedi bod yn glir iawn fod yr ymgynghoriad helaeth a gynhaliwyd gennym, ychydig cyn i’r ardoll gael ei chyhoeddi, ac a groesawyd gan bob cyflogwr yng Nghymru, yn dal i sefyll. Rydym wedi gohirio cyhoeddi ein polisi prentisiaeth terfynol—gobeithiaf wneud hynny tuag at ddiwedd mis Rhagfyr—o ganlyniad i geisio deall beth yn union sy’n digwydd. Ond diwedd y gân yw nad yw’r arian hwn yn dod yn ôl i Gymru ar y ffurf y byddai’r cyflogwyr yn ei ddymuno. Treth yw hi, yn syml iawn. Nid yw trethi wedi’u datganoli, fel y gwyddoch, ac nid ydynt wedi’u neilltuo yn Lloegr chwaith—nid yw trethi yn cael eu neilltuo—felly polisi’r Llywodraeth bresennol yw ei wario yn y ffordd hon. Gallai hynny newid yfory. Byddwn yn dal ein gafael ar ein rhaglen brentisiaeth yr ymgynghorwyd yn drylwyr arni ac a brofwyd yn drwyadl.

Gwella Gwasanaethau Rheilffyrdd

Improving Rail Services

3. Sut y bydd y polisïau yn rhaglen Llywodraeth Cymru, 'Symud Cymru Ymlaen', yn gwella gwasanaethau rheilffyrdd yng Nghymru? OAQ(5)0077(EI)

3. How will the policies contained in the Welsh Government’s ‘Taking Wales Forward’ programme improve rail services in Wales? OAQ(5)0077(EI)

We will be delivering the south Wales metro in tandem with the development of the new Wales and borders franchise, which will bring significant improvements to rail services across Wales. Passengers can expect to see a step change in terms of the quality of rail services provided.

Byddwn yn cyflwyno metro de Cymru ar y cyd â datblygiad masnachfraint newydd Cymru a’r Gororau, a fydd yn darparu gwelliannau sylweddol i wasanaethau rheilffyrdd ledled Cymru. Gall teithwyr ddisgwyl gweld newid sylweddol o ran ansawdd y gwasanaethau rheilffyrdd a ddarperir.

Thank you very much for the reply, Cabinet Secretary. Data provided by the Department for Transport show that rail passengers in South Wales East and south Wales are faced with some of the worst overcrowding in England and Wales. Nearly 40 per cent of train services arriving in Cardiff during the morning rush hour in 2015 had passengers who were forced to stand during the journey. What is the Welsh Government doing to address the issue of overcrowding on commuter train services, and will he comment on reports that spare rolling stock from the Gatwick express could be transferred to Arriva Trains Wales next year?

Diolch yn fawr iawn am eich ateb, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae data a ddarparwyd gan yr Adran Drafnidiaeth yn dangos bod teithwyr rheilffyrdd yn Nwyrain De Cymru a de Cymru yn wynebu peth o’r gorlenwi gwaethaf yng Nghymru a Lloegr. Bu’n rhaid i deithwyr ar bron i 40 y cant o’r gwasanaethau trên a gyrhaeddodd Caerdydd yn ystod awr frys y bore yn 2015 sefyll yn ystod y daith. Beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i fynd i’r afael â gorlenwi ar wasanaethau trên i gymudwyr, ac a wnaiff roi sylwadau ar adroddiadau y gellid trosglwyddo cerbydau dros ben o reilffordd Gatwick i Drenau Arriva Cymru y flwyddyn nesaf?

I would hope the Member would recognise that the historic underfunding of the rail network in Wales, as I outlined to Adam Price, has certainly not helped matters, especially at this time of year. Indeed, this is not a new occurrence; historically, we have fared worse during winter months because the investment has not been forthcoming where it should be. In terms of what we as a Government—we are not yet in control of the franchise; that will come with the new franchise—are able to do right now, there is very limited diesel rolling stock. I’m afraid I didn’t quite catch the details of where the Member believes there may be existing diesel-powered stock that could be utilised, but certainly if he could provide information to me I’ll consider it. There is very limited diesel rolling stock currently available, but we are, as I mentioned earlier, in dialogue with the rail industry to try to identify solutions that could deliver additional capacity in the short term whilst we move towards the new franchise. Capacity on some Valleys lines, as I’ve said, including the Ebbw Vale line, has, no doubt about it, in recent weeks been adversely affected by leaf fall, which is unacceptable.

Gobeithiaf y byddai’r Aelod yn cydnabod nad yw tanariannu hanesyddol y rhwydwaith rheilffyrdd yng Nghymru, fel yr amlinellais i Adam Price, wedi bod o gymorth, yn enwedig ar yr adeg hon o’r flwyddyn. Yn wir, nid yw’n rhywbeth newydd; yn hanesyddol, rydym wedi gwneud yn waeth yn ystod misoedd y gaeaf gan na wnaed y buddsoddiad lle y dylid ei wneud. O ran yr hyn y gallwn ni fel Llywodraeth—nid ydym yn rheoli’r fasnachfraint eto; daw hynny gyda’r fasnachfraint newydd—ei wneud ar hyn o bryd, nifer cyfyngedig iawn o gerbydau diesel a geir. Mae arnaf ofn na chlywais y manylion ynglŷn â ble y cred yr Aelod y gall fod cerbydau diesel sy’n bodoli eisoes y gellid eu defnyddio, ond yn sicr, os gall roi’r wybodaeth i mi, byddaf yn ystyried hynny. Ychydig iawn o gerbydau diesel sydd ar gael ar hyn o bryd, ond fel y soniais yn gynharach, rydym yn trafod gyda’r diwydiant rheilffyrdd i geisio dod o hyd i atebion a allai ddarparu’r capasiti ychwanegol yn y tymor byr wrth i ni agosáu at y fasnachfraint newydd. Fel rwyf wedi’i ddweud, nid oes amheuaeth fod dail yn disgyn yn yr wythnosau diwethaf wedi effeithio’n andwyol ar gapasiti rhai o reilffyrdd y Cymoedd, gan gynnwys rheilffordd Glyn Ebwy, ac mae hynny’n annerbyniol.

The Welsh Government’s Taking Wales Forward programme makes it clear that there will be an additional £50 million to advance the development of the north Wales metro system. This is welcome, but, in anticipation of bringing in the metro system in north-east Wales, I think steps need to be taken to ensure that the current system we have there is metro-ready, so to speak. I’ve previously spoken in this Chamber and in the community about the need to have better connectivity in the area—better connectivity in terms of train services on key routes, not just north to south traffic but, more importantly, east to west, because that’s the crucial route with our regional economy. I think we also need to ensure that trains link up with bus services, that buses actually stop at train stations and that both bus and train timetables are synchronised to ensure each journey is as efficient as possible. So, Cabinet Secretary, can you tell me what steps are being taken in the short term to allow the longer term ambition of the north Wales metro to be implemented?

Mae rhaglen Symud Cymru Ymlaen Llywodraeth Cymru yn ei gwneud yn glir y bydd £50 miliwn yn ychwanegol ar gael i hybu datblygiad system metro gogledd Cymru. Dylid croesawu hyn, ond cyn cyflwyno system metro yng ngogledd-ddwyrain Cymru, credaf fod angen rhoi camau ar waith i sicrhau bod y system bresennol sydd gennym yno yn barod am system metro, fel petai. Rwyf wedi siarad o’r blaen yn y Siambr hon ac yn y gymuned ynglŷn â’r angen am well cysylltedd yn yr ardal—gwell cysylltedd o ran y gwasanaethau trên ar lwybrau allweddol, nid traffig o’r gogledd i’r de yn unig, ond yn bwysicach, o’r dwyrain i’r gorllewin, gan mai hwnnw yw’r llwybr hollbwysig ar gyfer ein heconomi ranbarthol. Credaf fod angen i ni sicrhau hefyd fod trenau’n cysylltu â’r gwasanaethau bws, fod y bysiau’n stopio mewn gorsafoedd trenau a bod amserlenni bysiau a threnau yn cael eu cydamseru i sicrhau bod pob taith mor effeithlon â phosibl. Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, a allwch ddweud wrthyf pa gamau sy’n cael eu cymryd yn y tymor byr i allu cyflawni’r uchelgais hirdymor ar gyfer metro gogledd Cymru?

The Member is absolutely right that we need to ensure that the transport network is fully integrated. Yesterday, I outlined to Llyr Huws Gruffydd how we are supporting the bus network in north-east Wales in the area where the metro’s origins will be formed in terms of the approach that needs to be taken since the collapse of GHA Coaches. It’s absolutely essential that we stabilise the bus network in the short term whilst we put together the vision for the north Wales metro. Fifty million pounds has been secured for the development of the metro, and the initial scoping of the work has focused on an integrated hub concept in the Deeside area encompassing, as the Member outlines, rail, bus, active travel and road enhancements. In addition to the development of the north Wales metro, which will, of course, span the border, we are committed to proceeding to public consultation in the new year on a major upgrading of the A494/A55 to relieve congestion on that route.

Mae’r Aelod yn hollol iawn fod angen i ni sicrhau bod y rhwydwaith trafnidiaeth yn gwbl integredig. Ddoe, amlinellais i Llyr Huws Gruffydd sut rydym yn cefnogi rhwydwaith bysiau gogledd-ddwyrain Cymru yn yr ardal lle y bydd y metro’n dechrau o ran yr ymagwedd sydd angen ei mabwysiadu ers i GHA Coaches fynd i’r wal. Mae’n gwbl hanfodol ein bod yn sefydlogi’r rhwydwaith bysiau yn y tymor byr wrth i ni gynllunio’r weledigaeth ar gyfer metro gogledd Cymru. Mae £50 miliwn o bunnoedd wedi ei sicrhau ar gyfer datblygu’r metro, ac mae’r gwaith cwmpasu cychwynnol ar gyfer y gwaith wedi canolbwyntio ar gysyniad o ganolfan integredig yn ardal Glannau Dyfrdwy a fyddai’n cwmpasu gwelliannau, fel yr amlinellwyd gan yr Aelod, i reilffyrdd, bysiau, teithio llesol a ffyrdd. Yn ogystal â’r gwaith o ddatblygu metro gogledd Cymru, a fydd, wrth gwrs, yn croesi’r ffin, rydym wedi ymrwymo i ymgynghori â’r cyhoedd yn y flwyddyn newydd ynglŷn â gwaith uwchraddio sylweddol ar yr A494/A55 i liniaru tagfeydd ar y llwybr hwnnw.

We meet again, Cabinet Minister. ‘Taking Wales Forward’ includes plans for transport in Wales, with the metro being the most comprehensive and ambitious project ever envisaged by the Welsh Government. I am sure the whole of the Chamber applauds you for your vision on this, but will the First Minister please tell us when will the major works included in this project—[Interruption.] I’m sorry. I do apologise; you’re not there yet, but maybe in the future, sir. Will the Cabinet Secretary please tell us when will the major works included in this project actually begin?

Rydym yn cyfarfod eto, Weinidog y Cabinet. Mae ‘Symud Cymru Ymlaen’ yn cynnwys cynlluniau ar gyfer trafnidiaeth yng Nghymru, a’r metro yw’r prosiect mwyaf cynhwysfawr ac uchelgeisiol a gynigiwyd erioed gan Lywodraeth Cymru. Rwy’n sicr y byddai’r Siambr gyfan yn eich canmol am eich gweledigaeth yn hyn o beth, ond a wnaiff y Prif Weinidog ddweud wrthym pa bryd y bydd y gwaith sylweddol sydd ynghlwm wrth y prosiect hwn—[Torri ar draws.] Mae’n ddrwg gennyf. Rwy’n ymddiheuro; nid ydych yno eto, ond efallai yn y dyfodol, syr. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddweud wrthym pa bryd y bydd y gwaith sylweddol sydd ynghlwm wrth y prosiect yn dechrau mewn gwirionedd?

Okay, yes, absolutely. It is a hugely ambitious project and I’d like to thank the Member for his very kind question to me. The cost of the south Wales metro is currently estimated at over £700 million and the timescales are as follows—I’ll go through each of the key points. We’re going to be awarding the operator and developer partner for the franchise and the metro by the end of 2017. We’re going to award the infrastructure contracts by the spring of 2018. By October of 2018, the new franchise will begin. The metro design will take place in 2018-19. Infrastructure delivery will be on site from 2019 and services will be operational from 2023. As the Member outlines, this is a hugely ambitious project, one that we should be excited about and proud of and I’m hopeful that we’ll be able to meet all of those key deadlines and markers. To date, we haven’t missed any of the key timings of this project.

Iawn, gwnaf, yn sicr. Mae’n brosiect hynod uchelgeisiol a hoffwn ddiolch i’r Aelod am ei gwestiwn caredig iawn i mi. Amcangyfrifir ar hyn o bryd y bydd metro de Cymru yn costio dros £700 miliwn ac mae’r amserlenni fel a ganlyn—fe af drwy bob un o’r pwyntiau allweddol. Byddwn yn dyfarnu pwy fydd y gweithredwr a’r partner datblygu ar gyfer y fasnachfraint a’r metro erbyn diwedd 2017. Byddwn yn dyfarnu’r contractau seilwaith erbyn gwanwyn 2018. Erbyn mis Hydref 2018, bydd y fasnachfraint newydd yn dechrau. Bydd y metro’n cael ei gynllunio yn 2018-19. Bydd y seilwaith yn cael ei gyflawni ar y safle o 2019 a bydd y gwasanaethau’n weithredol o 2023. Fel yr amlinellodd yr Aelod, mae hwn yn brosiect hynod o uchelgeisiol, un y dylem edrych ymlaen ato a bod yn falch ohono a gobeithiaf y gallwn gyflawni’r gwaith o fewn yr holl derfynau amser a’r marcwyr allweddol hynny. Hyd yn hyn, nid ydym wedi methu unrhyw un o derfynau amser allweddol y prosiect hwn.

Busnesau yn Ynys Môn

Businesses in Anglesey

4. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am effaith bancio stryd fawr ar fusnesau yn Ynys Môn? OAQ(5)0090(EI)[W]

4. Will the Minister make a statement on the impact of high street banking on businesses in Anglesey? OAQ(5)0090(EI)[W]

Whilst banking is non-devolved and branch closures are a commercial matter for the banks, we are keen to ensure that businesses and individuals across Wales have access to banking facilities, including cashpoints and cash deposits and collection facilities. We have put in place measures to support this.

Er nad yw bancio wedi ei ddatganoli, ac er mai mater masnachol i’r banciau yw cau canghennau, rydym yn awyddus i sicrhau bod busnesau ac unigolion ledled Cymru yn cael mynediad at gyfleusterau bancio, gan gynnwys peiriannau codi arian a mannau talu arian i mewn a chyfleusterau casglu. Rydym wedi rhoi mesurau ar waith i gefnogi hyn.

The Minister will be aware, I’m sure, of the announcement of NatWest of its intention to close three branches on Anglesey next June in Holyhead, in Amlwch and Menai Bridge, leaving Amlwch with just one limited-opening-hours bank and no bank in the booming town of Menai Bridge. This follows a series of recent bank closures, leaving large parts of the island with no bank service. The Minister will know how important these services are to businesses. Will the Cabinet Secretary join me in condemning what seems to be the abandonment of large parts of Wales by the big high street banks and will he give an undertaking to do whatever it takes, working with UK Government, to try to prevent the further haemorrhaging of these vital services?

Bydd y Gweinidog yn ymwybodol, rwy’n siŵr, o gyhoeddiad NatWest ynglŷn â’u bwriad i gau tair cangen ar Ynys Môn fis Mehefin nesaf yng Nghaergybi, yn Amlwch ac ym Mhorthaethwy, gan adael ond un banc yn unig i fod ar agor am oriau cyfyngedig yn Amlwch, a heb fanc o gwbl yn nhref ffyniannus Porthaethwy. Mae hyn yn dilyn nifer o fanciau’n cau yn ddiweddar, gan adael rhannau helaeth o’r ynys heb unrhyw wasanaethau bancio. Bydd y Gweinidog yn gwybod pa mor bwysig yw’r gwasanaethau hyn i fusnesau. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ymuno â mi i gondemnio’r modd y mae banciau mawr y stryd fawr i’w gweld yn cefnu ar rannau helaeth o Gymru, ac a wnaiff ymrwymo i wneud popeth yn ei allu, gan weithio gyda Llywodraeth y DU, i geisio atal rhagor o’r gwasanaethau hanfodol hyn rhag cael eu colli?

Can I say to the Member that I am most sympathetic to what he is going through and what his communities are going through at the moment? In my constituency of Clwyd South, I have just one bank remaining—just one bank. That’s a Barclays bank. So, I’ve been through, over the past five years, repeated so-called consultations, which always conclude with the closure of a bank. I think it’s absolutely essential that the Griggs review recommendations are implemented in full and that we move away from artificial consultations and to meaningful ones that could result in the retention of banking services.

Insofar as what we as a Welsh Government, in addition to pressing for implementation of the recommendations of the Griggs review, can do, I think we need to make sure that post offices continue to provide banking facilities. At the moment, I believe something in the region of 95 per cent of customers can access their banking facilities through post offices, so it’s vitally important that we support that network as well. I think it’s absolutely imperative that NatWest listens not just to you but to, I’m sure, the people you will take to the bank, particularly business customers, because business customers often find it difficult to access the full range of services available from the post office that they expect to be able to access within their local branch. I’d be happy to meet with the Member to discuss any additional assistance that I could possibly give, but, again, the Member has my sympathy in this area and I would very much like to work with him to find solutions for the three communities affected by the NatWest decision.

A gaf fi ddweud wrth yr Aelod fy mod yn cydymdeimlo â’i sefyllfa a sefyllfa ei gymunedau ar hyn o bryd? Yn fy etholaeth i, De Clwyd, un banc yn unig sydd ar ôl—un banc yn unig. Banc Barclays yw hwnnw. Felly, dros y pum mlynedd diwethaf, rwyf wedi bod drwy ymgynghoriadau, fel y’u gelwir, dro ar ôl tro, sydd bob amser yn gorffen gyda banc yn cau. Credaf ei bod yn hollol hanfodol fod argymhellion adolygiad Griggs yn cael eu rhoi ar waith a’n bod yn ymbellhau oddi wrth ymgynghoriadau artiffisial a thuag at ymgynghoriadau ystyrlon a allai arwain at gadw gwasanaethau bancio.

O ran yr hyn y gallwn ei wneud fel Llywodraeth Cymru, yn ogystal â mynnu bod argymhellion adolygiad Griggs yn cael eu rhoi ar waith, credaf fod angen i ni sicrhau bod swyddfeydd post yn parhau i ddarparu cyfleusterau bancio. Ar hyn o bryd, credaf fod oddeutu 95 y cant o gwsmeriaid yn gallu cael mynediad at eu cyfleusterau bancio drwy swyddfeydd post, felly mae’n hanfodol bwysig ein bod yn cefnogi’r rhwydwaith hwnnw hefyd. Credaf ei bod yn hollol hanfodol fod NatWest yn gwrando nid yn unig arnoch chi, ond hefyd, rwy’n siŵr, ar y bobl y byddwch yn mynd â hwy i’r banc, yn enwedig cwsmeriaid busnes, gan fod cwsmeriaid busnes yn aml yn ei chael hi’n anodd cael gafael ar yr ystod lawn o wasanaethau sydd ar gael yn y swyddfa bost y maent yn disgwyl gallu cael mynediad atynt yn eu cangen leol. Byddwn yn fwy na pharod i gyfarfod â’r Aelod i drafod unrhyw gymorth ychwanegol y gallwn ei roi, ond unwaith eto, rwy’n cydymdeimlo â’r Aelod ynglŷn â hyn a byddwn fwy na pharod i weithio gydag ef i ddod o hyd i atebion ar gyfer y tair cymuned yr effeithiwyd arnynt gan benderfyniad NatWest.

Datganiad yr Hydref y Canghellor

The Chancellor’s Autumn Statement

5. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am gynlluniau Llywodraeth Cymru ar gyfer seilwaith yn sgil Datganiad yr Hydref y Canghellor? OAQ(5)0083(EI)

5. Will the Minister make a statement on the Welsh Government’s plans for infrastructure in light of the Chancellor’s Autumn Statement? OAQ(5)0083(EI)

Yes. The additional funding is welcomed but it does not reverse the cuts to our capital budget over recent years. Our priority will be ensuring that we use this additional funding to support the creation of a prosperous and secure Wales.

Gwnaf. Croesawir y cyllid ychwanegol ond nid yw’n gwrthdroi’r toriadau i’n cyllideb gyfalaf dros y blynyddoedd diwethaf. Ein blaenoriaeth fydd sicrhau ein bod yn defnyddio’r cyllid ychwanegol hwn i gefnogi’r gwaith o greu a diogelu Cymru ffyniannus.

Thank you, Cabinet Secretary. The autumn statement will deliver over £400 million extra capital funding over the next five years for infrastructure projects in Wales. We know that there have been concerns surrounding funding for the metro, particularly in the wake of the European referendum. What plans have you to use some of this extra money to support the metro, particularly in rural areas like my constituency, where outlying areas such as Monmouth could be connected to the proposed transport hub at Celtic Manor?

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Bydd datganiad yr hydref yn darparu dros £400 miliwn o gyllid cyfalaf ychwanegol dros y pum mlynedd nesaf ar gyfer prosiectau seilwaith yng Nghymru. Gwyddom fod pryderon wedi bod ynghylch cyllid ar gyfer y metro, yn enwedig yn sgil y refferendwm ar Ewrop. Pa gynlluniau sydd gennych i ddefnyddio peth o’r arian ychwanegol hwn i gefnogi’r metro, yn enwedig mewn ardaloedd gwledig fel fy etholaeth i, lle y gellid cysylltu ardaloedd pellennig fel Mynwy â’r ganolfan drafnidiaeth arfaethedig yn y Celtic Manor?

I’m very interested in the proposed transport hub at Celtic Manor, particularly given the development of the convention centre there and its increasing significance as a major destination in south-east Wales. In terms of costs and resources for the metro project as a whole, we expect every penny that was to come from Europe to come from the UK Government when we exit the EU. The guarantees that we have been given we will hold the UK Government to. This is a hugely ambitious project. It’s designed to be a dynamic project as well that can grow and expand. Certainly, insofar as the proposed Celtic Manor hub is concerned, I’d be very keen to examine this prospective development.

Mae gennyf gryn ddiddordeb yn y ganolfan drafnidiaeth arfaethedig yn y Celtic Manor, yn enwedig o ystyried datblygiad y ganolfan gynadledda yno a’i harwyddocâd cynyddol fel cyrchfan bwysig yn ne-ddwyrain Cymru. O ran costau ac adnoddau mewn perthynas â’r prosiect metro yn ei gyfanrwydd, rydym yn disgwyl y bydd bob ceiniog a oedd i ddod o Ewrop yn dod gan Lywodraeth y DU pan fyddwn yn gadael yr UE. Byddwn yn sicrhau bod Llywodraeth y DU yn cadw at y gwarantau a roddwyd i ni. Mae hwn yn brosiect hynod o uchelgeisiol. Mae wedi’i gynllunio i fod yn brosiect deinamig hefyd, a all dyfu ac ehangu. Yn sicr, o ran y ganolfan drafnidiaeth arfaethedig yn y Celtic Manor, byddwn yn awyddus iawn i edrych ar y datblygiad arfaethedig hwn.

Y Pedwerydd Chwyldro Diwydiannol

The Fourth Industrial Revolution

6. Pa asesiad y mae'r Gweinidog wedi'i wneud o effaith bosibl y pedwerydd chwyldro diwydiannol ar swyddi yng Nghymru? OAQ(5)0088(EI)

6. What assessment has the Minister made of the potential impact of the fourth industrial revolution on jobs in Wales? OAQ(5)0088(EI)

This is an extremely interesting subject matter and the Welsh Government is fully committed to harnessing the opportunities that the fourth revolution presents. Our support for cutting-edge technology, research and development will ensure that innovation is a major economic enabler for Wales.

Mae hwn yn bwnc hynod o ddiddorol ac mae Llywodraeth Cymru yn gwbl ymrwymedig i harneisio’r cyfleoedd y mae’r pedwerydd chwyldro yn eu darparu. Bydd ein cefnogaeth i dechnoleg, ymchwil a datblygu arloesol yn sicrhau bod arloesedd yn alluogwr economaidd o bwys i Gymru.

Thank you, Cabinet Secretary. The coming automation and robotics present huge opportunities, but also very real threats to jobs in Wales. On Monday night in Liverpool, the governor of the Bank of England, Mark Carney, gave a speech in which he said some 15 million jobs could be affected by automation. Using the formula that the Bank of England used in coming up with that figure, I’ve calculated that some 700,000 jobs in Wales could be at risk from automation. This is a crude calculation, but would the Cabinet Secretary commit to doing a proper study of the impact to understand the threat, but also the very real opportunity from this fourth industrial revolution?

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Bydd yr awtomeiddio a’r roboteg sydd i ddod yn darparu cryn gyfleoedd, ond bygythiadau gwirioneddol hefyd i swyddi yng Nghymru. Nos Lun yn Lerpwl, rhoddodd llywodraethwr Banc Lloegr, Mark Carney, araith lle y dywedodd y gallai oddeutu 15 miliwn o swyddi gael eu heffeithio gan awtomeiddio. Gan ddefnyddio’r fformiwla a ddefnyddiwyd gan Fanc Lloegr i gyfrifo’r ffigur hwnnw, rwyf wedi cyfrifo y gallai oddeutu 700,000 o swyddi yng Nghymru fod mewn perygl o ganlyniad i awtomeiddio. Cyfrifiad bras yw hwn, ond a wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ymrwymo i wneud astudiaeth briodol o’r effaith er mwyn deall y bygythiad, ond hefyd y cyfle gwirioneddol a ddaw o’r pedwerydd chwyldro diwydiannol hwn?

Yes, I most certainly would. I’m pleased to be able to tell the Member today that the Wales European Funding Office understands that Industry Wales, who, can I put on record, have been incredibly helpful in teaching me something about industry 4.0, are working in partnership with a number of Welsh universities and are planning to submit an industry 4.0-related bid for funding under the current European regional development fund round and call for research and innovation proposals, which will close on 31 January. I hope that that bid is successful, because I think it would deliver exactly what the Member has called for.

In addition to this, I’m pleased to say that the innovation team within Welsh Government is actively engaged with the recently launched UK knowledge transfer networks for manufacturing initiative, which is aimed specifically at realising the potential of the fourth industrial revolution. The Member is absolutely right to highlight both the opportunities and the challenges and threats posed by I4, and if we look to France, perhaps, as a model where we could learn some very significant lessons in how to move towards an automated economy, provided we can make that shift fast enough, I’m firmly of the belief that we can stand on the side of greater opportunities rather than threats.

Gwnaf, yn sicr. Rwy’n falch o allu dweud wrth yr Aelod heddiw fod Swyddfa Cyllid Ewropeaidd Cymru yn deall bod Diwydiant Cymru—sydd wedi bod o gymorth mawr, a hoffwn gofnodi hyn, yn dysgu rhywbeth i mi am ddiwydiant 4.0—yn gweithio mewn partneriaeth â nifer o brifysgolion Cymru ac yn bwriadu cyflwyno cais am gyllid mewn perthynas â diwydiant 4.0 yn rownd gyfredol cronfa datblygu rhanbarthol Ewrop ac maent yn galw am gynigion ymchwil ac arloesi, a fydd yn cau ar 31 Ionawr. Gobeithiaf y bydd y cais hwnnw’n llwyddiannus, gan y credaf y byddai’n cyflawni’r hyn yn union y mae’r Aelod wedi galw amdano.

Yn ogystal â hyn, rwy’n falch o ddweud bod tîm arloesi Llywodraeth Cymru yn ymgysylltu’n weithredol â rhwydweithiau trosglwyddo gwybodaeth y DU ar gyfer menter gweithgynhyrchu a lansiwyd yn ddiweddar, ac sydd wedi eu hanelu’n benodol at wireddu potensial y pedwerydd chwyldro diwydiannol. Mae’r Aelod yn hollol gywir i dynnu sylw at y cyfleoedd a’r heriau a’r bygythiadau a ddaw yn sgil y pedwerydd chwyldro diwydiannol, ac os edrychwn ar Ffrainc, efallai, fel model lle y gallem ddysgu rhai gwersi pwysig iawn o ran sut i symud tuag at economi awtomataidd, gan gymryd y gallwn wneud y newid hwnnw’n ddigon cyflym, credaf yn gryf y gallwn fwynhau’r cyfleoedd yn hytrach na’r bygythiadau.

Adeiladau Rhestredig Gradd I

Grade I Listed Buildings

7. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am adeiladau rhestredig gradd I yng Nghymru? OAQ(5)0079(EI)

7. Will the Minister make a statement on grade I listed buildings in Wales? (OAQ(5)0079(EI)

Yes. Some 30,000 buildings across Wales have been protected through listing as nationally important buildings of special architectural or historical interest. Four hundred and ninety three of these are grade I.

Gwnaf. Mae oddeutu 30,000 o adeiladau ledled Cymru wedi’u gwarchod drwy eu rhestru fel adeiladau o ddiddordeb pensaernïol neu hanesyddol arbennig sy’n bwysig ar raddfa genedlaethol. Mae 493 o’r rhain yn radd I.

Thank you, Cabinet Secretary, for confirming that there are 493 grade I listed buildings in Wales. We also know that they have a variety of different types of ownership. I personally take an interest in the great chapels of Wales created in the nineteenth century. I believe we need a strategy to protect all the grade I listed buildings in Wales. Will the Cabinet Secretary look into creating such a strategy, preferably not involving Cadw?

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet, am gadarnhau bod 493 o adeiladau rhestredig gradd I yng Nghymru. Gwyddom hefyd fod ganddynt amryw o wahanol fath o berchnogaeth. Yn bersonol, mae gennyf ddiddordeb yng nghapeli gwych Cymru a grëwyd yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Credaf fod angen strategaeth arnom i amddiffyn yr holl adeiladau rhestredig gradd I yng Nghymru. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ystyried creu strategaeth o’r fath, heb gynnwys Cadw yn ddelfrydol?

Local authorities are able to put together local lists of historic interest, but, in terms of what Cadw is doing—and I think it’s important that we recognise that Welsh Government is there to support, both in terms of statutory functions and non-statutory functions, the historic environment—we’re leading on three key initiatives. One is the places of worship action plan, another is the support that Cadw offers local authorities in preparing buildings-at-risk registers, which I think is absolutely crucial, given that places such as Morriston Tabernacle in my friend’s constituency has recently been funded for an options appraisal for the building, which is helping to map and secure its future. That couldn’t have been achieved without close collaboration with the local authority. Thirdly, we are improving the protection of grade I listed buildings and nineteenth century chapels in particular, through protection by the law. The 2016 historic environment Act is designed to enhance protection of grade I listed buildings and, indeed, grade II and grade II* buildings as well.

Gall awdurdodau lleol lunio rhestrau lleol o ddiddordeb hanesyddol, ond o ran yr hyn y mae Cadw yn ei wneud—a chredaf ei bod yn bwysig i ni gydnabod bod Llywodraeth Cymru yno i gefnogi’r amgylchedd hanesyddol, o ran swyddogaethau statudol a swyddogaethau anstatudol—rydym yn arwain ar dair menter allweddol. Un ohonynt yw’r cynllun gweithredu ar gyfer mannau addoli, un arall yw’r gefnogaeth y mae Cadw yn ei chynnig i awdurdodau lleol i baratoi cofrestri o adeiladau mewn perygl, sy’n gwbl hanfodol yn fy marn i o ystyried bod lleoedd megis Tabernacl Treforys yn etholaeth fy ffrind wedi cael arian yn ddiweddar i arfarnu opsiynau ar gyfer yr adeilad, sy’n gymorth i gynllunio a diogelu ei ddyfodol. Ni fyddai wedi bod yn bosibl cyflawni hynny heb gydweithio agos â’r awdurdod lleol. Yn drydydd, rydym yn gwella diogelwch adeiladau rhestredig gradd I, a chapeli o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg yn arbennig, drwy ddiogelwch y gyfraith. Mae Deddf yr amgylchedd hanesyddol 2016 wedi ei chynllunio i wella diogelwch adeiladau rhestredig gradd I, ac yn wir, adeiladau gradd II a gradd II* hefyd.

Hyrwyddo Celf a Diwylliant Cymru Dramor

Promoting Welsh Arts and Culture Abroad

8. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am hyrwyddo celf a diwylliant Cymru dramor? OAQ(5)0093(EI)

8. Will the Minister make a statement on promoting Welsh arts and culture abroad? OAQ(5)0093(EI)

Our culture sector has an important part to play in promoting Wales as an outward-facing nation that values cultural exchange. We will press for a cultural exemption clause to restrictions on freedom of movement, and for any loss in EU funds for culture to be replaced by UK national funds.

Mae gan ein sector diwylliant ran bwysig i’w chwarae yn hyrwyddo Cymru fel cenedl sy’n wynebu tuag allan ac sy’n gwerthfawrogi cyfnewid diwylliannol. Byddwn yn pwyso am gymal eithrio diwylliannol i gyfyngiadau ar ryddid pobl i symud, ac i gronfeydd cenedlaethol y DU lenwi unrhyw fwlch mewn cyllid diwylliannol o ganlyniad i golli arian yr UE.

Thank you for that answer. Can I direct the Cabinet Secretary to the annual Lorient inter-Celtic festival, held each year in Brittany? It’s the biggest festival in France and the largest celebration of Celtic cultures in the world. The festival has invited Wales to be the honoured nation in 2018. Next year it’s to be Scotland. Can I ask what the Welsh Government is doing to support the year of Wales in Lorient?

Diolch am eich ateb. A gaf fi gyfeirio Ysgrifennydd y Cabinet at ŵyl ryng-Geltaidd flynyddol Lorient, a gynhelir bob blwyddyn yn Llydaw? Honno yw’r ŵyl fwyaf yn Ffrainc a’r dathliad mwyaf o ddiwylliannau Celtaidd drwy’r byd. Mae’r ŵyl wedi gwahodd Cymru i fod yn genedl anrhydeddus yn 2018. Y flwyddyn nesaf, yr Alban fydd y genedl anrhydeddus. A gaf fi ofyn beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gefnogi blwyddyn Cymru yn Lorient?

I’m very pleased to be able to inform the Member that I am funding our activity at that festival. I am absolutely delighted that we’ve been chosen to be a key partner in 2018, the Year of the Sea, but also the year of friendship with our partners across Europe.

Rwy’n falch iawn o allu dweud wrth yr Aelod y byddaf yn ariannu ein gweithgarwch yn yr ŵyl honno. Rwyf wrth fy modd ein bod wedi cael ein dewis i fod yn bartner allweddol yn 2018, Blwyddyn y Môr, ond hefyd blwyddyn cyfeillgarwch gyda’n partneriaid ledled Ewrop.

Cynllun Cyflymu Cymru

The Superfast Cymru Scheme

9. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am y cynllun Cyflymu Cymru? OAQ(5)0095(EI)

9. Will the Minister provide an update on the Superfast Cymru scheme? OAQ(5)0095(EI)

We continue to make solid progress on Superfast Cymru. We have provided access to superfast broadband to over 620,000 premises that would not have been able to receive fibre fast broadband without our intervention.

Rydym yn parhau i wneud cynnydd da mewn perthynas â Cyflymu Cymru. Rydym wedi darparu mynediad at fand eang cyflym iawn i dros 620,000 eiddo na fyddai wedi gallu cael band eang ffeibr cyflym heb ein hymyrraeth ni.

I thank you for that answer. This has been a significant investment by the Welsh Government, with European money, for the people of Wales. There is another £20 million earmarked for the next phase. Clearly, delivering Superfast Cymru does remain a top priority of this Government, and it has helped businesses grow, expand and develop within my region. But could you tell me, Minister, how many businesses in Mid and West Wales have benefited from the Superfast Cymru scheme?

Diolch am eich ateb. Mae hwn wedi bod yn fuddsoddiad sylweddol gan Lywodraeth Cymru, gydag arian Ewropeaidd, ar gyfer pobl Cymru. Mae £20 miliwn arall wedi ei glustnodi ar gyfer y cam nesaf. Yn amlwg, mae cyflawni cynllun Cyflymu Cymru yn parhau i fod yn flaenoriaeth bwysig i’r Llywodraeth hon, ac mae wedi helpu busnesau i dyfu, ehangu a datblygu yn fy rhanbarth. Ond a allech ddweud wrthyf, Weinidog, sawl busnes yng Nghanolbarth a Gorllewin Cymru sydd wedi elwa o gynllun Cyflymu Cymru?

We don’t have the information on individual businesses in that way, because the way that we let the contract is that it is on an all-Wales basis to premises passed. So, each individual premise that gets more than 30 Mbps is accepted onto the Superfast Cymru programme. We don’t have any way of differentiating whether they’re residential or business, I’m afraid. But we do have a £12 million superfast business exploitation programme in place to ensure businesses across Wales, including many in very rural locations and rural locations, maximise the benefits of superfast broadband and, indeed, take up superfast broadband when it arrives, because, often, unless people have seen it working, they haven’t got any understanding of what it can actually bring you. I’ll give you one example: a hotel I visited in Fishguard was delighted to have got Superfast Cymru and they invited me there to see how well it was working. They’d got themselves onto one of the voucher schemes that allow people to get a relatively good price for a weekend break, for example, and they were delighted because the hotel was completely full and totally delighted with the amount that they’d got in place so far. However, once they got it there, they soon realised that they could also then have weddings where WedPics could be used and so on, and that people were passing that information on on online, and very soon, the amount of superfast that they wanted was much bigger than the one that they’d originally envisaged. So, what we’ve been doing is encouraging both locally and regionally, and, actually, internationally. So, this particular hotel in Fishguard was attracting international visitors for the first time. So, it’s a fantastic programme that really helps business exploitation and, indeed, we also let a contract with Airband in 2015 to target nearly 2,000 premises, specifically in business parks and industrial estates across Wales that had been left out of the original programme, if you remember. When we did the new open market review, we were able to include those businesses. So, it’s been tremendously successful, and everybody who’s got it has seen a real increase in business productivity.

Nid oes gennym wybodaeth am fusnesau unigol yn y ffordd honno, gan ein bod yn gosod y contract ar sail Cymru gyfan i safleoedd a basiwyd. Felly, mae pob safle unigol sy’n cael cyflymder o dros 30 Mbps yn cael ei dderbyn i raglen Cyflymu Cymru. Mae arnaf ofn nad oes gennym unrhyw ffordd o wahaniaethu rhwng eiddo preswyl neu fusnes. Ond mae gennym raglen gwerth £12 miliwn ar waith i fusnesau fanteisio ar fand eang cyflym iawn er mwyn sicrhau bod busnesau ledled Cymru, gan gynnwys llawer mewn mannau gwledig a mannau gwledig iawn, yn cael y budd mwyaf o fand eang cyflym iawn, ac yn wir, yn manteisio ar y band eang cyflym iawn pan ddaw ar gael, oherwydd, yn aml, oni bai bod pobl wedi ei weld yn gweithio, nid ydynt yn deall beth y mae’n gallu ei gynnig i chi. Rhoddaf un enghraifft i chi: roedd gwesty yr ymwelais ag ef yn Abergwaun wrth eu boddau eu bod wedi cael Cyflymu Cymru a chefais wahoddiad ganddynt i weld pa mor dda roedd yn gweithio. Roedd ganddynt un o’r cynlluniau talebau hynny sy’n caniatáu i bobl gael pris cymharol dda am wyliau penwythnos, er enghraifft, ac roeddent wrth eu boddau gan fod y gwesty’n hollol lawn ac roeddent yn hapus iawn â faint o fand eang oedd ganddynt. Fodd bynnag, wedi i’r band eang gyrraedd, fe wnaethant sylweddoli’n fuan y gallent gynnal priodasau gan ddefnyddio WedPics ac yn y blaen, a bod pobl yn rhannu’r wybodaeth honno ar-lein, a chyn bo hir, roedd angen llawer mwy o fand eang cyflym iawn arnynt nag yr oeddent wedi’i ragweld yn wreiddiol. Felly, mae’r hyn rydym wedi bod yn ei wneud yn galonogol yn lleol ac yn rhanbarthol, ac yn rhyngwladol mewn gwirionedd. Felly, roedd y gwesty hwn yn Abergwaun yn denu ymwelwyr rhyngwladol am y tro cyntaf. Felly, mae’n rhaglen wych sy’n gymorth gwirioneddol i fusnesau allu manteisio, ac yn wir, rydym wedi contractio gydag Airband yn 2015 i dargedu bron i 2,000 o safleoedd, yn benodol mewn parciau busnes ac ystadau diwydiannol ledled Cymru nad oeddent yn rhan o’r rhaglen wreiddiol, os cofiwch. Pan gynhaliwyd adolygiad newydd y farchnad agored, bu modd i ni gynnwys y busnesau hynny. Felly, mae wedi bod yn llwyddiant ysgubol, ac mae pawb sydd wedi ei gael wedi gweld cynnydd go iawn yn eu cynhyrchiant busnes.

Ac yn olaf, cwestiwn 10—Darren Millar.

And finally, question 10—Darren Millar.

Nifer yr Ymwelwyr o Dramor

Visitor Numbers from Overseas

10. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am nifer yr ymwelwyr o dramor â Chymru dros y pum mlynedd diwethaf? OAQ(5)0082(EI)

10. Will the Minister make a statement on visitor numbers from overseas to Wales for the past five years? OAQ(5)0082(EI)

Yes. I’m delighted to say that international visitors to Wales have grown strongly, with trips increasing by 10 per cent and spend by 25 per cent between 2011 and 2015. Figures from the international passenger survey for the first six months of 2016 also show growth in both trips and spend.

Gwnaf. Mae’n bleser gennyf ddweud bod nifer yr ymwelwyr rhyngwladol â Chymru wedi tyfu llawer, gyda nifer y teithiau’n cynyddu 10 y cant a gwariant yn cynyddu 25 y cant rhwng 2011 a 2015. Mae ffigurau’r arolwg teithwyr rhyngwladol ar gyfer chwe mis cyntaf 2016 hefyd yn dangos twf o ran teithiau a gwariant.

It’s very encouraging news to note those figures, Cabinet Secretary, and, of course, the value of the pound now is also helping to encourage visitors to the UK as well. But north Wales has a unique offer in terms of tourism, and, as we know, it’s a world-beating offer. It’s up there in the top 10 list of destinations as far as Lonely Planet is concerned. But one of the disadvantages that we have is that we do not have an international airport in north Wales. Now, I’m not going to call for you to build one, but I will ask you to tell us what you are doing to improve links to the international airports in Liverpool and Manchester, between north Wales and those destinations. It is really important that, if we want to drag the important visitors into north Wales, those links to those two particular airports are absolutely crucial. What are you doing to work with the UK Government and others in order to deliver some improvement to those links?

Mae nodi’r ffigurau hynny yn newyddion calonogol iawn, Ysgrifennydd y Cabinet, ac wrth gwrs, mae gwerth y bunt bellach hefyd yn gymorth i ddenu ymwelwyr i’r DU. Ond mae gan ogledd Cymru gynnig unigryw o ran twristiaeth, ac fel y gwyddom, mae’n gynnig sydd gyda’r gorau drwy’r byd. Mae ar restr y 10 uchaf o ran cyrchfannau, ym marn Lonely Planet. Ond un o’r anfanteision sydd gennym yw nad oes gennym faes awyr rhyngwladol yng ngogledd Cymru. Nawr, nid wyf am alw arnoch i adeiladu un, ond gofynnaf i chi ddweud wrthym beth rydych yn ei wneud i wella cysylltiadau â’r meysydd awyr rhyngwladol yn Lerpwl a Manceinion, rhwng gogledd Cymru a’r cyrchfannau hynny. Mae’n bwysig iawn, os ydym am ddenu’r ymwelwyr pwysig i ogledd Cymru, fod y cysylltiadau hynny â’r ddau faes awyr yn gwbl hanfodol. Beth rydych yn ei wneud i weithio gyda Llywodraeth y DU ac eraill ar wella’r cysylltiadau hynny?

Can I thank the Member for his question and say that I am also pleased that north Wales is the fourth greatest region on the planet? This week, I’m pleased to be able tell the Member that Wales won another award. We won the best in UK for youth, student and educational travellers, and that was at the British Youth Travel Awards. North Wales, without a doubt, has a unique offer, and I am keen to make sure that it becomes more accessible to travellers from abroad and from other parts of the UK for that reason.

We are going to be going out to consultation, as I said, on improvements to those key access points—the A494 and the A55—so that travel by road is improved. We are developing the vision for a cross-border metro that will link into Manchester Airport and also Liverpool airport. Last week, I was particularly pleased to attend the ‘Daily Post’ business awards dinner at Bangor University, where the tourism award was sponsored by Liverpool John Lennon Airport. Of course, this has become a very significant airport for the visitor economy of north Wales, so I have asked my officials to engage with that airport and, again, with Manchester Airport, with which we already do a lot of business in promoting Wales. I am in agreement with the Member that we can improve links with those airports; we can improve the road links and the rail links as well.

A gaf fi ddiolch i’r Aelod am ei gwestiwn a dweud fy mod hefyd yn falch mai gogledd Cymru yw’r pedwerydd rhanbarth gorau ar y blaned? Yr wythnos hon, rwy’n falch o allu dweud wrth yr Aelod fod Cymru wedi ennill gwobr arall. Rydym wedi ennill y wobr am y lle gorau yn y DU ar gyfer pobl ifanc, myfyrwyr a theithwyr addysgol, a hynny yng Ngwobrau Teithio Ieuenctid Prydain. Mae gan ogledd Cymru gynnig unigryw, heb os nac oni bai, ac rwy’n awyddus i sicrhau y daw’n fwy hygyrch i deithwyr o dramor ac o rannau eraill o’r DU am y rheswm hwnnw.

Byddwn yn ymgynghori, fel y dywedais, ar welliannau i’r pwyntiau mynediad allweddol hynny—yr A494 a’r A55—er mwyn gwella teithio ar ffyrdd. Rydym yn datblygu’r weledigaeth ar gyfer metro trawsffiniol a fydd yn cysylltu â maes awyr Manceinion yn ogystal â maes Awyr Lerpwl. Yr wythnos diwethaf, roeddwn yn arbennig o falch o fynychu cinio gwobrau busnes y ‘Daily Post’ ym Mhrifysgol Bangor, lle y noddwyd y wobr dwristiaeth gan Faes Awyr John Lennon Lerpwl. Wrth gwrs, mae hwn wedi datblygu’n faes awyr arwyddocaol iawn i economi ymwelwyr gogledd Cymru, felly rwyf wedi gofyn i fy swyddogion gysylltu â’r maes awyr hwnnw a hefyd â maes awyr Manceinion, sydd eisoes yn gwneud llawer o fusnes gyda ni mewn perthynas â hyrwyddo Cymru. Rwy’n cytuno â’r Aelod y gallwn wella cysylltiadau gyda’r meysydd awyr hyn; gallwn wella’r cysylltiadau ffyrdd a’r cysylltiadau rheilffordd hefyd.

2. 2. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Llesiant a Chwaraeon
2. 2. Questions to the Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi'i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Yr eitem nesaf yw’r cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Llesiant a Chwaraeon. Mae’r cwestiwn cyntaf gan Llyr Gruffydd.

The next item is questions to the Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport. The first question is from Llyr Gruffydd.

Anhwylderau Cysgu nad ydynt yn Ymwneud ag Anadlu

Non-respiratory Sleep Disorders

1. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am anhwylderau cysgu nad ydynt yn ymwneud ag anadlu? OAQ(5)0092(HWS)[W]

1. Will the Minister make a statement on non-respiratory sleep disorders? OAQ(5)0092(HWS)[W]

Thank you for the question. It is important that the cause of non-respiratory sleep disorders is identified early as there can be a wide range of underlying issues ranging from diet, neurological disorders, psychiatric disorders or more. The underlying cause will determine where the condition is best managed, but primary care will be the starting point for management.

Diolch am y cwestiwn. Mae’n bwysig bod achos anhwylderau cysgu nad ydynt yn achosion anadlol yn cael eu canfod yn gynnar gan y gall fod ystod eang o broblemau yn sail iddynt yn amrywio o ddeiet, anhwylderau niwrolegol, anhwylderau seiciatrig neu fwy. Bydd yr achos sylfaenol yn pennu’r ffordd orau o reoli’r cyflwr, ond gofal sylfaenol fydd y man cychwyn ar gyfer ei reoli.

Diolch am eich ateb. Fel yr ŷch chi’n dweud, fel y mae pethau’n sefyll ar hyn o bryd, mae’r mwyafrif o anhwylderau cysgu yn cael eu trin ar draws adrannau o fewn ein hysbytai. Nid oes yna adran neu ganolfan arbenigol ar gyfer anhwylderau cysgu. Mae dioddefwyr yn cwyno am fynediad at ddiagnosis ac at driniaeth ar gyfer anhwylderau cysgu nad ydynt o ganlyniad i resymau anadlol, ac mi gyfeirioch at anhwylderau sy’n deillio o gyflyrau niwrolegol. Mae diagnosis yng Nghymru yn isel ofnadwy ar gyfer cyflyrau fel narcolepsi. A oes gennych chi gynlluniau i wella diagnosis a thriniaeth ar gyfer cyflyrau o’r fath yng Nghymru a beth yw’r ‘prospect’ o ddatblygu canolfan arbenigol benodol ar gyfer yr ystod ehangach yna o anhwylderau cysgu yma yng Nghymru?

Thank you for that response. As you say, as things stand at the moment, the majority of sleep disorders are treated across departments within our hospitals. There isn’t a specialist centre for such disorders. Those who have these conditions are complaining about diagnosis and treatment for non-respiratory sleep disorders, and you referred to disorders emanating from neurological problems, for example. Diagnosis in Wales is very low in terms of conditions such as narcolepsy. Do you have any plans to improve diagnosis and treatment for such conditions in Wales and what is the prospect of developing a specialist centre, particularly for that wide range of sleep disorders here in Wales?

Thank you for the follow-up question. I’m sure that all of us at some point in our lives will suffer some sort of challenge with our sleep. Most of them, though, do pass, as I’m sure you know, with a houseful of young children. But, in terms of the particular disorders and the wider challenges, we know that narcolepsy is a particular challenge, not just on sleep but in daily life. There is no currently known cure; it’s about managing the condition successfully. We do have a tertiary centre in Aneurin Bevan university health board, but I have asked the neurological conditions delivery implementation group to consider what greater emphasis we could have on those who are affected by neurologically affected sleep disorders. So, there is work in train and we know it’s an area where we need to expand our understanding, and then understand where and how we manage the condition and help and support people in the most effective way possible.

Diolch am y cwestiwn dilynol. Rwy’n siŵr y bydd pob un ohonom ar ryw adeg yn ein bywydau yn dioddef rhyw fath o her gyda’n cwsg. Mae’r rhan fwyaf ohonynt, fodd bynnag, yn pasio, fel y gwyddoch rwy’n siŵr, gyda llond tŷ o blant ifanc. Ond o ran yr anhwylderau penodol a’r heriau ehangach, gwyddom fod narcolepsi yn her arbennig, nid yn unig mewn perthynas â chwsg ond mewn bywyd bob dydd. Nid oes iachâd ar hyn o bryd; mae’n ymwneud â rheoli’r cyflwr yn llwyddiannus. Mae gennym ganolfan drydyddol ym mwrdd iechyd prifysgol Aneurin Bevan, ond rwyf wedi gofyn i’r grŵp gweithredu a chyflawni ar gyflyrau niwrolegol ystyried faint mwy o bwyslais y gallem ei roi ar y rhai yr effeithir arnynt gan anhwylderau cysgu a achosir gan ffactorau niwrolegol. Felly, mae gwaith ar y gweill ac rydym yn gwybod ei fod yn faes lle y mae angen i ni ehangu ein dealltwriaeth, ac yna deall ble a sut y gallwn reoli’r cyflwr a helpu a chefnogi pobl yn y ffordd fwyaf effeithiol posibl.

Cabinet Secretary, I am really pleased that Llyr Gruffydd has raised this very important question. There are strong links between sleep disorders and mental health, so in dealing with sleep order conditions, you are providing a valuable preventative measure in terms of mental health and other areas of the health service. I think you just mentioned the Aneurin Bevan sleep centre, which is based at Nevill Hall in Abergavenny. I believe it’s the only sleep centre of its kind in Wales—certainly dealing with the scope that it does. It’s only partially funded by the NHS, and I don’t think that that funding is guaranteed from year to year. I appreciate that funding is tight, but could you look at giving the sleep centre a little bit more assuredness in future as to its funding, and look to roll out that best practice across the rest of Wales, because it is, as I say, a preventative measure that really will do a lot to reduce spending in other parts of the health service?

Ysgrifennydd y Cabinet, rwy’n falch iawn fod Llyr Gruffydd wedi gofyn y cwestiwn hynod o bwysig hwn. Ceir cysylltiadau cryf rhwng anhwylderau cysgu ac iechyd meddwl, felly wrth ddelio â chyflyrau anhwylderau cysgu, rydych yn darparu mesur ataliol gwerthfawr o ran iechyd meddwl a meysydd eraill o’r gwasanaeth iechyd. Rwy’n credu eich bod newydd sôn am ganolfan gwsg Aneurin Bevan, sydd wedi’i lleoli yn Nevill Hall yn y Fenni. Rwy’n credu mai honno yw’r unig ganolfan gwsg o’i bath yng Nghymru—yn sicr yr unig un sy’n ymdrin â chwmpas o’r fath. Nid yw ond yn cael ei ariannu’n rhannol gan y GIG, ac nid wyf yn credu bod y cyllid hwnnw wedi ei warantu o flwyddyn i flwyddyn. Rwy’n sylweddoli bod arian yn dynn, ond a allech ystyried rhoi rhywfaint mwy o sicrwydd i’r ganolfan gwsg yn y dyfodol mewn perthynas â’i chyllid, ac ystyried ymestyn yr arfer gorau hwnnw ledled gweddill Cymru, oherwydd, fel y dywedais, mae’n fesur ataliol a fydd yn gwneud llawer i leihau gwariant mewn rhannau eraill o’r gwasanaeth iechyd?

I think there are two issues you raise in your question. The first is the point about treating the underlying cause, so whether that’s different forms of activity, and where there is a mental health challenge that leads to people having a sleep problem in the first place. The second, then, is what happens afterwards in terms of the treatment, and I think the Aneurin Bevan centre is a good example of where we have some specialism. There’s more work being developed with the Brain Research Imaging Centre at Cardiff University as well, and it’s important to understand what the evidence tells us about what we should then do.

I will consider, but the service in particular is a first in understanding the level of demand that exists, what it could and should do, and then how it funds that accurately with other partners as well. So, I understand why you make a bid for extra funding on this particular issue, but I need to see the evidence on what we could and should do and how that matches up with the need and demand that we have, and how we can probably meet that within the system.

Rwy’n credu eich bod yn crybwyll dau fater yn eich cwestiwn. Y cyntaf yw’r pwynt ynglŷn â thrin yr achos sylfaenol, felly pa un a yw hynny’n wahanol fathau o weithgarwch ai peidio, a lle y ceir her iechyd meddwl sy’n arwain at broblemau cysgu pobl yn y lle cyntaf. Yr ail, wedyn, yw’r hyn sy’n digwydd wedyn o ran y driniaeth, ac rwy’n credu bod canolfan Aneurin Bevan yn enghraifft dda o ble y mae gennym rywfaint o arbenigedd. Mae mwy o waith yn cael ei ddatblygu gyda Chanolfan Ddelweddu Prifysgol Caerdydd er Ymchwil yr Ymennydd, yn ogystal, ac mae’n bwysig deall yr hyn y mae’r dystiolaeth yn ei ddweud wrthym ynglŷn â’r hyn y dylem ei wneud wedyn.

Byddaf yn ystyried hyn, ond mae’r gwasanaeth hwn yn benodol yn un o’r rhai cyntaf i ddeall lefel y galw sy’n bodoli, yr hyn y gallai ac y dylai ei wneud, ac yna sut y mae’n ariannu hynny’n gywir gyda phartneriaid eraill hefyd. Felly, rwy’n deall pam rydych yn gwneud cais am gyllid ychwanegol mewn perthynas â’r mater penodol hwn, ond mae angen i mi weld y dystiolaeth ar yr hyn y gallem ac y dylem ei wneud a sut y mae hynny’n cyd-fynd â’r angen a’r galw sydd gennym, a sut y gallwn ddiwallu’r rheini o fewn y system yn ôl pob tebyg.

Gofal Cyfartal ar Gyfer Cleifion y GIG

The Equality of Care for NHS Patients

2. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am y gwaith parhaus i sicrhau gofal cyfartal ar gyfer cleifion y GIG ledled Cymru? OAQ(5)0093(HWS)

2. Will the Minister provide an update on the on-going work to ensure equality of care for NHS patients across Wales? OAQ(5)0093(HWS)

I thank the Member for the question. I’ll start by recognising and congratulating her on her award last night in the Welsh Politician of the Year awards. The biggest challenge with equality of care in Wales remains the health inequalities between our wealthier and poorer communities. That’s why we’re rolling out the inverse care law programme more widely, following successful pilots in the Aneurin Bevan and Cwm Taf health board areas. This broad issue was, of course, the focus of this year’s chief medical officer report.

Diolch i’r Aelod am y cwestiwn. Rwyf am gychwyn drwy gydnabod a’i llongyfarch ar ei gwobr neithiwr yn seremoni wobrwyo Gwleidydd y Flwyddyn Cymru. Yr her fwyaf o hyd mewn perthynas â chydraddoldeb gofal yng Nghymru yw anghydraddoldebau iechyd rhwng ein cymunedau mwy cyfoethog a’n cymunedau tlotach. Dyna pam rydym yn cyflwyno’r rhaglen ar y ddeddf gofal gwrthgyfartal yn ehangach, yn dilyn cynlluniau arbrofol llwyddiannus yn ardaloedd byrddau iechyd Aneurin Bevan a Chwm Taf. Y mater cyffredinol hwn, wrth gwrs, oedd ffocws adroddiad y prif swyddog meddygol eleni.

Thank you for your answer, Minister, and for your congratulations. Earlier this year, a constituent of mine, a young mother of three, lost her fight against cancer. Before dying, her partner tried desperately in vain to secure a drug for her that may well have prolonged her life. You may have seen recent media coverage of this case. Her application was rejected on the grounds that her case was not deemed to be exceptional enough, despite the patient’s genetic counsellor telling her that she was the only person in Cwm Taf health board’s boundary to be diagnosed with what I hope is pronounced as Li-Fraumeni syndrome, which is a rare genetic predisposition to cancer. The patient’s oncologist said that they’ve not seen a patient like her, and doubts that she will again. In a heartbreaking account by her partner that I submitted on his behalf to the independent funding request review, he poses the question: what does it take to be clinically exceptional in Wales?

As well as implementing the recommendations from the IPFR review, will you be taking steps to ensure that people with rare forms of illness, including cancer, get the best possible care?

Diolch i chi am eich ateb, Weinidog, ac am fy llongyfarch. Yn gynharach eleni, collodd un o fy etholwyr, mam ifanc i dri o blant, ei brwydr yn erbyn canser. Cyn iddi farw, ceisiodd ei phartner yn daer, ond yn ofer, i sicrhau cyffur iddi a allai’n sicr fod wedi ymestyn ei bywyd. Efallai eich bod wedi gweld yr achos hwn yn cael sylw yn y cyfryngau yn ddiweddar. Cafodd ei chais ei wrthod ar y sail na châi ei hachos ei ystyried yn un digon eithriadol, er gwaethaf y ffaith fod cynghorwr genetig y claf wedi dweud wrthi mai hi oedd yr unig berson yn ardal bwrdd iechyd Cwm Taf i gael diagnosis o’r hyn rwy’n gobeithio sy’n cael ei ynganu fel syndrom Li-Fraumeni, sef rhagdueddiad genetig prin i ganser. Dywedodd oncolegydd y claf nad ydynt wedi gweld claf o’i thebyg o’r blaen, ac mae’n amau y bydd hi’n gweld un arall eto. Mewn adroddiad torcalonnus gan ei phartner a gyflwynais ar ei ran i’r adolygiad annibynnol o’r ceisiadau cyllido, mae’n gofyn y cwestiwn: beth sydd ei angen i fod yn glinigol eithriadol yng Nghymru?

Yn ogystal â gweithredu argymhellion yr adolygiad annibynnol o’r ceisiadau cyllido, a fyddwch yn cymryd camau i sicrhau bod pobl sy’n dioddef o ffurfiau prin o salwch, gan gynnwys canser, yn cael y gofal gorau posibl?

I thank the Member for the question. The case you highlight again reiterates how incredibly difficult these choices are—difficult for clinicians, difficult for the health service in meeting all the various and differing forms of need, in particular the highly specialist and individualised care that you point to, but most of all, incredibly difficult for the individual and their family. I think that’s why it’s important that we’ve agreed to have the review on the independent patient funding request, and that, together with the new treatment fund, demonstrates the commitment we do have to ensuring we do provide the best possible care where medicines are the answer—because they aren’t always the answer. So, I do look forward to what the review has to say about both the national process and the local processes for understanding how the individual patient funding requests are made. In particular, you’ll know that clinical exceptionality is a specific area of the review, and I look forward to receiving the report.

But this Government remains committed to providing the very best care possible, and we will remain committed on the very best basis, the very best evidence base, available to us. That won’t take away from the incredibly difficult decisions that individual clinicians and teams have to make, and that individual families make and have to face up to themselves. But I’m determined we will do the very best possible for each family, wherever they live in Wales.

Diolch i’r Aelod am y cwestiwn. Mae’r achos rydych yn tynnu sylw ato yn ailadrodd unwaith eto pa mor anhygoel o anodd yw’r dewisiadau hyn—anodd i glinigwyr, anodd i’r gwasanaeth iechyd wrth geisio bodloni’r holl fathau o angen amrywiol a gwahanol, yn enwedig y gofal unigol ac arbenigol iawn rydych yn cyfeirio ato, ond yn bennaf oll, pa mor anhygoel o anodd yw hyn i’r unigolion a’u teuluoedd. Credaf mai dyna pam ei bod yn bwysig ein bod wedi cytuno i gael adolygiad annibynnol o’r cais cyllido cleifion unigol, ac mae hynny, ynghyd â’r gronfa triniaethau newydd, yn dangos yr ymrwymiad sydd gennym i sicrhau ein bod yn darparu’r gofal gorau posibl pan fo meddyginiaeth yn cynnig ateb—oherwydd nid ydynt yn cynnig ateb bob amser. Felly, rwy’n edrych ymlaen at yr hyn sydd gan yr adolygiad i’w ddweud am y broses genedlaethol a’r prosesau lleol ar gyfer deall sut y gwneir ceisiadau cyllido cleifion unigol. Yn benodol, fe fyddwch yn gwybod bod eithriadoldeb clinigol yn faes penodol yn yr adolygiad, ac edrychaf ymlaen at dderbyn yr adroddiad.

Ond mae’r Llywodraeth hon yn parhau i fod yn ymrwymedig i ddarparu’r gofal gorau posibl, a byddwn yn parhau’n ymroddedig ar y sail orau un, y sylfaen dystiolaeth orau un, sydd ar gael i ni. Ni fydd hynny’n lleihau’r penderfyniadau anodd iawn y mae’n rhaid i glinigwyr unigol a thimau eu gwneud, ac y mae teuluoedd unigol yn eu gwneud ac yn gorfod eu hwynebu eu hunain. Ond rwy’n benderfynol y byddwn yn gwneud y gorau posibl i bob teulu, ble bynnag y maent yn byw yng Nghymru.

Cabinet Secretary, obviously the ability to attract staff into the Welsh NHS is a critical component of providing a modern and dynamic NHS here in Wales. The Royal College of Physicians brought forward their survey recently that indicated that of the jobs advertised at consultant level, at least 40 per cent went unfulfilled, and many of them didn’t even have any applicants applying for those jobs. How confident are you that, when this assessment is made in 12 months’ time, the Welsh Government, along with the health boards, will have made progress in attracting more consultants into Wales, and importantly getting applications for jobs wherever those consultant jobs exist in Wales?

Ysgrifennydd y Cabinet, mae’r gallu i ddenu staff i’r GIG yng Nghymru yn amlwg yn elfen hanfodol o ddarparu GIG modern a deinamig yma yng Nghymru. Cyflwynodd Coleg Brenhinol y Meddygon eu harolwg yn ddiweddar a oedd yn dangos na chafodd o leiaf 40 y cant o’r swyddi a hysbysebwyd ar lefel meddygon ymgynghorol eu llenwi, ac yn achos llawer o’r swyddi nid oedd neb yn ymgeisio amdanynt hyd yn oed. Pa mor hyderus ydych chi, pan fydd yr asesiad hwn yn cael ei wneud ymhen 12 mis, y bydd Llywodraeth Cymru, ynghyd â’r byrddau iechyd, wedi gwneud cynnydd o ran denu mwy o feddygon ymgynghorol i Gymru, ac yn hollbwysig, ar gael ceisiadau am swyddi ble bynnag y mae’r swyddi meddygon ymgynghorol hynny’n bodoli yng Nghymru?

Well, the point about the recruitment to the medical workforce are challenges, as you know, across the UK system. Here in Wales, we’re certainly not immune to those challenges, and they vary slightly, but often we see exactly the same challenges in every nation within the UK. So, that’s why our strategy on recruitment and retention is important and that’s why it’s allied to training within Wales and, indeed, encouraging people to come to us to see about the whole package. So, training looks at all those different factors.

But it always goes back to comments I’ve made before, and I’ll make again, about needing to understand what are attractive models of care for people to come to. For example, in Aneurin Bevan, following the reconfiguration of their stroke services, which was difficult—not everyone wanted to see stroke services centralised into a specialised centre—actually we’ve seen outcomes improve for patients. We’ve also made it easier to recruit consultant staff into that new and up-to-date model of care. So, there’s a range of different things that we need to balance.

And part of what we have to do is not just to have an ambition from the Government, but we have to listen to people within the service and work alongside them in understanding how we make Wales a more attractive place for people to come to live in and to work, and what we then need to do for the training and the wider support around that. I also think that the creation of Health Education Wales will put us in a better position to have that broad, strategic overview, to make sure that we have the very best prospects to encourage and recruit and retain all of the staff we need to run a high-quality, modern healthcare system.

Wel, mae’r pwynt ynglŷn â’r heriau recriwtio i’r gweithlu meddygol yn heriau ar draws system y DU, fel y gwyddoch. Yma yng Nghymru, yn sicr nid ydym yn ddiogel rhag yr heriau hynny, ac maent yn amrywio rhywfaint, ond yn aml rydym yn gweld yn union yr un heriau ym mhob cenedl yn y DU. Felly, dyna pam y mae ein strategaeth recriwtio a chadw staff yn bwysig a dyna pam ei fod yn cysylltu â hyfforddiant yng Nghymru ac yn wir, yn annog pobl i ddod atom i weld y pecyn llawn. Felly, mae hyfforddiant yn edrych ar yr holl ffactorau gwahanol hynny.

Ond mae’n mynd yn ôl bob amser at sylwadau rwyf wedi eu gwneud o’r blaen, a byddaf yn eu gwneud eto, ynglŷn â’r angen i ddeall pa fodelau gofalu sy’n ddeniadol i ddenu pobl. Er enghraifft, yn Aneurin Bevan, yn dilyn ad-drefnu eu gwasanaethau strôc, a oedd yn anodd—nid pawb oedd eisiau gweld gwasanaethau strôc yn cael eu canoli mewn canolfan arbenigol—mewn gwirionedd rydym wedi gweld canlyniadau’n gwella i gleifion. Rydym hefyd wedi ei gwneud yn haws recriwtio staff ymgynghorol i’r model gofalu newydd hwnnw sydd wedi’i ddiweddaru. Felly, mae yna ystod o wahanol bethau y mae angen i ni eu cydbwyso.

Ac nid yn unig fod angen i ni gael uchelgais gan y Llywodraeth, ond mae’n rhaid i ni wrando ar bobl o fewn y gwasanaeth a gweithio ochr yn ochr â hwy i ddeall sut y gallwn wneud Cymru yn fan mwy deniadol i bobl ddod i fyw ac i weithio yma, a’r hyn sydd angen i ni ei wneud wedyn ar gyfer yr hyfforddiant a’r cymorth ehangach sydd ynghlwm wrth hynny. Rwyf hefyd yn credu y bydd creu Addysg Iechyd Cymru yn ein rhoi mewn sefyllfa well i gael y trosolwg eang, strategol hwnnw, er mwyn gwneud yn siŵr fod gennym y rhagolygon gorau ar gyfer annog a recriwtio a chadw’r holl staff rydym eu hangen i gynnal system gofal iechyd fodern o ansawdd uchel.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau yn awr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd Plaid Cymru, Rhun ap Iorwerth.

Questions now from party spokespeople. The Plaid Cymru spokesperson, Rhun ap Iorwerth.

Diolch, Lywydd. Mi fydd dadl yn cael ei chynnal yn y Siambr yma y prynhawn yma ar ordewdra, a hynny yn tanlinellu y bygythiad y mae hyn yn ei olygu i iechyd y cyhoedd yng Nghymru. Faint mae’r Llywodraeth yn ei wario a pha adnoddau mae’r Llywodraeth yn eu buddsoddi i geisio taclo ac atal gordewdra yng Nghymru?

Thank you, Presiding Officer. There will be a debate held in the Chamber this afternoon on obesity, and that underlines the threat that this poses to public health in Wales. How much does the Government spend and what resources is it investing in trying to tackle and prevent obesity in Wales?

Well, it’s very difficult to give a particular answer in terms of pounds and pence as to what we spend on this agenda, because it is so wide ranging. Our approach to it takes in active travel, for example, so there’s all the work that we’re doing through the department that Ken Skates leads, but also work that we’re doing in terms of our support for public health more generally—our work through the healthy network of schools, for example. So, it’s very hard to put a particular figure on this, given the fact that the work we are doing ranges from schools, through local authorities, and through the NHS, and aspects of the NHS such as our exercise programmes, and so on. So, in terms of putting pounds and pence on it, it’s very difficult to say.

Wel, mae’n anodd iawn rhoi ateb penodol yn nhermau punnoedd a cheiniogau o ran yr hyn rydym yn ei wario ar yr agenda hon, gan ei bod mor eang. Mae ein dull o weithredu yn ystyried teithio llesol, er enghraifft, felly mae’r holl waith rydym yn ei wneud drwy’r adran y mae Ken Skates yn ei harwain, yn ogystal â’r gwaith rydym yn ei wneud o ran ein cefnogaeth i iechyd y cyhoedd yn fwy cyffredinol—ein gwaith drwy’r rhwydwaith ysgolion iach, er enghraifft. Felly, mae’n anodd iawn rhoi ffigur penodol ar hyn, o ystyried y ffaith fod y gwaith rydym yn ei wneud yn amrywio mewn ysgolion, drwy awdurdodau lleol, a thrwy’r GIG, ac agweddau ar y GIG megis ein rhaglenni ymarfer corff, ac yn y blaen. Felly, o ran rhoi ateb yn nhermau punnoedd a cheiniogau, mae’n anodd iawn dweud.

Diolch yn fawr iawn, Weinidog, yn hytrach nag Ysgrifennydd Cabinet. O ystyried y gost o daclo a rhoi triniaeth i bobl oherwydd cyflyrau wedi eu hachosi gan ordewdra, o ystyried y gost i’r gwasanaeth iechyd, nid yw faint bynnag sy’n cael ei wario gan y Llywodraeth ddim yn ddigon, ac rwy’n gobeithio y bydd y Gweinidog yn cytuno â hynny. Os ydy rhywun am roi’r gorau i ysmygu, mae yna ystod eang o gefnogaeth sydd ar gael: cynnyrch nicotin, grwpiau cefnogaeth, mae yna hefyd drethiant trwm, wrth gwrs, ar gynnyrch, a gwaharddiadau ar hysbysebu, ac yn y blaen. Gan ein bod ni’n gallu gweld bod camau felly wedi gweithio—wedi cymryd amser, ond wedi gweithio—a bod hynny’n cael ei adlewyrchu yn y niferoedd sydd yn ysmygu erbyn hyn, a ydy’r Gweinidog yn cytuno efo fi bod angen cymryd agwedd debyg rŵan wrth i ni geisio taclo yr her fawr arall o ran iechyd cyhoeddus, sef gordewdra?

Thank you very much, Minister, rather than Cabinet Secretary. Considering the cost of tackling and treating people because of conditions caused by obesity, considering the cost to the health service, however much is spent by the Government isn’t enough, and I hope that the Minister would agree with that. If somebody wants to give up smoking, there is a wide range of support available: nicotine-related products, support groups, there is also heavy taxation, of course, on produce, and the prevention of advertising and so on. As we can see that such steps have worked—have taken time, but have worked—and that’s reflected in the numbers that smoke now, does the Minister agree with me that we need to take a similar approach as we try to tackle this huge challenge in terms of public health, namely obesity?

Well, I’m pleased that you have recognised the success that we have made in terms of driving down smoking levels, which are at their lowest level since records began. And we’re making really good progress towards our target of 16 per cent by 2020.

You’re absolutely correct that tackling obesity is a very complex issue, and it does involve things such as taxation and advertising. We’re very pleased that the UK Government is committed to the sugar levy, for example. However, we are concerned that there doesn’t seem to be any demonstrable progress in that area. So, this is something we continue to push on, as we do with pushing for further and stronger action in terms of advertising as well. And, again, this is something that we make regular representations to the UK Government on. There is work here for Government to do, both at Welsh Government level and UK Government level. There are also things that the industry itself can do; for example, the work that the industry has done on a voluntary basis in terms of reducing salt levels in food is actually held up as a global example of good practice. So, there’s a role there for the industry to see what more it can do in terms of sugar and fat content too.

Wel, rwy’n falch eich bod wedi cydnabod y llwyddiant rydym wedi’i gael o ran gostwng lefelau smygu, sydd ar eu lefel isaf ers dechrau cadw cofnodion. Ac rydym yn gwneud cynnydd da iawn tuag at ein targed o 16 y cant erbyn 2020.

Rydych yn hollol gywir i ddweud bod mynd i’r afael â gordewdra yn fater cymhleth iawn, ac mae’n cynnwys pethau fel trethi a hysbysebu. Rydym yn falch iawn fod Llywodraeth y DU wedi ymrwymo i’r ardoll siwgr, er enghraifft. Fodd bynnag, rydym yn pryderu ei bod yn ymddangos nad oes unrhyw gynnydd amlwg wedi bod yn y maes hwnnw. Felly, mae hwn yn fater rydym yn parhau i bwyso yn ei gylch, fel y gwnawn wrth bwyso am weithredu pellach a chryfach mewn perthynas â hysbysebu. Ac unwaith eto, mae hwn yn fater rydym yn ei godi’n rheolaidd gyda Llywodraeth y DU. Mae gwaith yma i’r Llywodraeth ei wneud, ar lefel Llywodraeth Cymru ac ar lefel Llywodraeth y DU. Mae yna bethau y gall y diwydiant ei hun ei wneud hefyd; er enghraifft, mae’r gwaith y mae’r diwydiant wedi’i wneud yn wirfoddol ar leihau lefelau halen mewn bwyd yn cael ei ystyried yn batrwm cyffredinol o arfer da mewn gwirionedd. Felly, mae rôl yno i’r diwydiant weld beth arall y gall ei wneud o ran y cynnwys siwgr a braster hefyd.

A, gyda pharch, er fy mod i’n cydnabod y gwaith sy’n cael ei wneud yng Nghymru ar daclo ysmygu, pan rwy’n sôn am y llwyddiannau sydd wedi digwydd dros ddegawdau, rwy’n sôn am lwyddiannau sydd wedi digwydd dros y byd wrth i’r broblem yma gael ei hadnabod. Mae’n berffaith glir i fi fod angen inni gymryd agwedd hirdymor, gan ddechrau rŵan, tuag at ordewdra hefyd.

Rwy’n gobeithio bydd y ddadl yma y prynhawn yma yn fodd i ddod â nifer o syniadau at y bwrdd ynglŷn â chamau pellach a allai gael eu gwneud yn fan hyn. Ond mae’r paralel, rwy’n meddwl, efo ysmygu yn rhoi un rhybudd arall i ni hefyd. Mae yna arian mawr wedi cael ei fuddsoddi dros y blynyddoedd mewn atal gweithredu gan lywodraethau ar ysmygu. A allwch chi a Llywodraeth Cymru roi sicrwydd y byddwch yn cyfyngu ar ddylanwad y byd corfforaethol ar bolisi iechyd cyhoeddus yng Nghymru mewn perthynas â gordewdra hefyd, fel na fydd yn rhaid inni aros am weithredu am ddegawdau fel bu’n rhaid inni wneud efo ysmygu a hefyd atal newid hinsawdd?

With respect, even though I acknowledge the work that is being done in Wales to tackle smoking, when I’m talking about the successes that have happened over the past decades, I’m talking about successes that have happened on a worldwide basis as this problem has been recognised. It’s clear to me that we need to take a long-term approach, starting now, with regard to obesity too.

I hope that the debate this afternoon will be a way to bring a number of ideas to the table with regard to further steps that could be taken here. But the parallel with smoking, I think, does give us one other warning, I believe. A huge amount of money has been invested over the years in preventing action by governments on smoking. Can you and the Welsh Government give an assurance that you will be restricting the influence of the corporate world on public health policy in Wales with regard to obesity too, so that we won’t have to wait for decades for action as we had to with smoking and also with preventing climate change?

I thank you for that question and I’m very pleased that Members have chosen to have a debate on public health with regard to the individual Members’ debate this afternoon. I’m really looking forward to hearing the ideas that Members from all parties will come forward with, because we are interested in what works and we’re interested in innovative ideas, so I look forward to the debate this afternoon. In terms of learning lessons from what has happened in terms of tackling smoking, obviously we’re keen to see what has worked in that area and what we can read across to tackling other public health challenges, not least physical activity and smoking, but also issues around substance misuse more widely, such as the over-consumption of alcohol, for example.

Diolch i chi am y cwestiwn hwnnw ac rwy’n falch iawn fod yr Aelodau wedi dewis cael dadl ar iechyd y cyhoedd mewn perthynas â dadl yr Aelodau unigol y prynhawn yma. Rwy’n edrych ymlaen at glywed y syniadau y bydd Aelodau o bob plaid yn eu cyflwyno, oherwydd mae gennym ddiddordeb yn yr hyn sy’n gweithio ac mae gennym ddiddordeb mewn syniadau arloesol, felly edrychaf ymlaen at y ddadl y prynhawn yma. O ran dysgu gwersi o’r hyn sydd wedi digwydd mewn perthynas â mynd i’r afael â smygu, yn amlwg rydym yn awyddus i weld beth sydd wedi gweithio yn y maes hwnnw a beth y gallwn ei wneud yn gyffredinol i fynd i’r afael â heriau eraill i iechyd y cyhoedd, yn enwedig gweithgarwch corfforol a smygu, ond hefyd materion sy’n ymwneud â chamddefnyddio sylweddau yn fwy eang, megis goryfed alcohol, er enghraifft.

Llefarydd y Ceidwadwyr Cymreig, Angela Burns.

The Welsh Conservatives’ spokesperson, Angela Burns.

Thank you, Presiding Officer. Cabinet Secretary, the Royal College of Paediatrics and Child Health have highlighted that bronchiolitis in babies is a major winter pressure on the Welsh NHS. I’m sure you’re aware that the Joint Committee on Vaccination and Immunisation recommends palivizumab and Synagis as vaccinations that should be offered to high-risk groups to help protect against the effects of bronchiolitis. What advice has been provided to the health boards to ensure that a consistent approach to this matter is employed?

Diolch i chi, Lywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, mae’r Coleg Brenhinol Pediatreg ac Iechyd Plant wedi tynnu sylw at y ffaith fod bronciolitis mewn babanod yn bwysau mawr ar y GIG yng Nghymru dros y gaeaf. Rwy’n siŵr eich bod yn ymwybodol fod y Cydbwyllgor ar Imiwneiddio a Brechu yn argymell palivizumab a Synagis fel brechiadau y dylid eu cynnig i grwpiau risg uchel er mwyn helpu i amddiffyn rhag effeithiau bronciolitis. Pa gyngor a roddwyd i’r byrddau iechyd i sicrhau bod agwedd gyson yn cael ei gweithredu mewn perthynas â’r mater hwn?

We expect all health boards and the wider NHS Wales system to follow consistently the advice of the Joint Committee on Vaccination and Immunisation. That’s a stance this Government takes on each of these issues.

Rydym yn disgwyl i bob bwrdd iechyd a system GIG Cymru yn ehangach ddilyn cyngor y Cydbwyllgor ar Imiwneiddio a Brechu mewn modd cyson. Mae hwnnw’n safbwynt y mae’r Llywodraeth hon yn ei gymryd ar bob un o’r materion hyn.

I’m very pleased to hear you say that Cabinet Secretary because, in fact, in England, the NHS uses a centralised route of funding to pay for these injections, which ensures that at least the minimum guidelines are met. I’m sure you’re aware, but evidence is demonstrating that by considering small cohorts of at-risk babies, there’s a clear economic case for using Synagis due to the subsequent reduction in hospital admissions. However, there is widespread variation on the decision making in Wales with regard to babies being able to access medicine, with health boards taking different approaches and it’s slipping between the gaps in specialities. So, will you consider looking at a change in either the way the vaccine is funded or looking at changes in how you might be able to issue more guidance on this matter?

Rwy’n falch iawn o’ch clywed yn dweud hynny Ysgrifennydd y Cabinet oherwydd, mewn gwirionedd, mae’r GIG yn Lloegr yn defnyddio llwybr canolog o gyllid i dalu am y brechiadau hyn, sy’n sicrhau bod y canllawiau gofynnol yn cael eu bodloni o leiaf. Rwy’n siŵr eich bod yn gwybod, ond mae tystiolaeth yn dangos, drwy ystyried carfanau bychan o fabanod sydd mewn perygl, fod achos economaidd clir dros ddefnyddio Synagis oherwydd y gostyngiad dilynol yn nifer y derbyniadau i’r ysbyty. Fodd bynnag, mae’r penderfyniadau a wneir yng Nghymru yn amrywio’n eang mewn perthynas â babanod yn gallu cael mynediad at feddyginiaeth, gyda byrddau iechyd yn mabwysiadu dulliau gwahanol ac mae’n llithro i’r bylchau rhwng arbenigeddau. Felly, a wnewch chi ystyried edrych ar newid naill ai’r modd y mae’r brechlyn yn cael ei gyllido neu newidiadau o ran sut y gallech gyhoeddi rhagor o ganllawiau ar y mater hwn?

Yes, and if the Member wants to write to me with the information that she believes she has, I will be happy to look at that and take it seriously and consider what we can do next to improve the position in Wales.

Ie, ac os yw’r Aelod yn dymuno ysgrifennu ataf gyda’r wybodaeth y mae’n credu sydd ganddi, byddaf yn hapus i edrych ar hynny a rhoi ystyriaeth ddifrifol iddo ac i’r hyn y gallwn ei wneud nesaf i wella’r sefyllfa yng Nghymru.

I’m even more delighted to hear you say that. I just want to run past you one particular family, whose 12-month-old twin girls were 28 weeks premature. They’ve both suffered from bronchiolitis on four occasions this season alone, resulting in nine hospital admission days and six separate visits to A&E. These babies have been denied the vaccine as they do not fall within the strict vaccination criteria. However, the constant admission to hospital and having to persistently fight the virus has put a huge strain on the family as well as stunting the babies’ development, particularly one who has got cerebral palsy due to her being so prem. Is it possible for us not just to look at the health boards obeying the guidance issued by the JCVI, but also enable them to be a little bit more lateral in their thinking in such circumstances so that they would look at the overall picture and demonstrate the flexibility allowed to help alleviate the pressure on their hospitals, on NHS finances and on that family, families like them, and those babies? It is £600 per injection compared to nine hospital stays and six visits to A&E. I would have thought that it’s patently obvious.

Rwyf hyd yn oed yn fwy balch o’ch clywed yn dweud hynny. Rwyf am grybwyll un teulu penodol yn gyflym, sy’n cynnwys dwy efaill 12 mis oed a aned yn gynnar, ar ôl 28 wythnos. Mae’r ddwy ohonynt wedi dioddef o fronciolitis bedair gwaith yn ystod y tymor hwn yn unig, gan arwain at naw ymweliad â’r ysbyty a chwe ymweliad ar wahân â’r Adran Ddamweiniau ac Achosion Brys. Ni chaiff y babanod y brechlyn gan nad ydynt yn bodloni’r meini prawf brechu llym. Fodd bynnag, mae’r derbyniadau cyson i’r ysbyty a’r ffaith eu bod wedi gorfod brwydro’n erbyn y firws yn gyson wedi rhoi straen enfawr ar y teulu, yn ogystal â rhwystro datblygiad y babanod, yn enwedig un sydd wedi cael parlys yr ymennydd oherwydd ei bod wedi’i geni mor gynnar. Yn ogystal â disgwyl i’r byrddau iechyd ufuddhau i’r canllawiau a gyhoeddwyd gan y Cydbwyllgor ar Imiwneiddio a Brechu, a yw’n bosibl i ni hefyd eu galluogi i feddwl ychydig yn fwy ochrol mewn amgylchiadau o’r fath fel eu bod yn edrych ar y darlun cyffredinol ac yn dangos yr hyblygrwydd a ganiateir er mwyn helpu i leddfu’r pwysau ar eu hysbytai, ar gyllid y GIG ac ar y teulu hwnnw, teuluoedd tebyg iddynt, a’r babanod hynny? Mae’n costio £600 y brechiad o’i gymharu â naw arhosiad yn yr ysbyty a chwe ymweliad â’r Adran Ddamweiniau ac Achosion Brys. Buaswn wedi meddwl ei fod yn hollol amlwg.

Thank you for the follow-up question and the example. As I regularly say, we take an evidence-based approach and we look at the evidence and the expert guidance that the JCVI provides. I think it’s important to understand whether or not the vaccine would be effective in avoiding the admissions and the course of treatment that you outlined in the individual case. It’s also important to understand whether there is an alternative route to treatment, whether it’s the vaccine or another form. And of course this goes back to the treating clinicians understanding and advising on what is the best course of treatment. We know that there are individual patient funding request routes for treatment that falls outside the normal routes. But I think the most helpful thing is for us to receive the correspondence from you outlining the current position, so that I can look at that properly and seriously and I’d be happy to have a follow-up conversation with you.

Diolch am y cwestiwn dilynol a’r enghraifft. Fel rwy’n ei ddweud yn rheolaidd, rydym yn gweithredu ar sail tystiolaeth ac rydym yn edrych ar y dystiolaeth a’r canllawiau arbenigol y mae’r Cydbwyllgor ar Imiwneiddio a Brechu yn eu darparu. Credaf ei bod yn bwysig deall a fuasai’r brechlyn yn arwain yn effeithiol at osgoi’r derbyniadau a’r driniaeth a amlinelloch yn yr achos unigol ai peidio. Mae hefyd yn bwysig deall a oes llwybr amgen i driniaeth, boed yn frechlyn neu’n rhywbeth arall. Ac wrth gwrs, mae hyn yn mynd yn ôl at ddealltwriaeth y clinigwyr sy’n rhoi’r driniaeth a’u cyngor ar y math gorau o driniaeth. Rydym yn gwybod bod yna lwybrau ceisiadau cyllido cleifion unigol ar gyfer triniaeth sydd y tu hwnt i’r llwybrau arferol. Ond rwy’n credu mai’r peth mwyaf defnyddiol yw i ni gael yr ohebiaeth sy’n amlinellu’r sefyllfa bresennol gennych, i mi allu rhoi ystyriaeth ddifrifol a phriodol iddi a buaswn yn hapus i gael sgwrs gyda chi wedi hynny.

Diolch, Lywydd. Cabinet Secretary, it was extremely distressing to read in the papers of a family’s torment of an 86-year-old man who killed his dementia-suffering wife, aged 85, and then, himself unable to cope, stepped in front of a train. He was his wife’s devoted carer and they leave six children who feel let down and claim social services provision was inadequate. This is unacceptable and we need to improve collaboration as well as communication between departments to prevent people, like this couple from Cardiff, from slipping through the cracks in our system. Whilst our condolences go out to the family, what lessons can we learn and how can we prevent this tragic situation from happening again?

Diolch, Lywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, roedd yn hynod o boenus darllen yn y papurau am artaith teulu dyn 86 mlwydd oed a laddodd ei wraig 85 oed a oedd yn dioddef o ddementia, ac yna, ag yntau’n methu ag ymdopi, ei fod wedi camu o flaen trên. Ef oedd gofalwr ymroddgar ei wraig ac maent yn gadael chwech o blant sy’n teimlo’n siomedig ac yn honni nad oedd darpariaeth y gwasanaethau cymdeithasol yn ddigonol. Mae hyn yn annerbyniol ac mae angen i ni wella cydweithrediad yn ogystal â chyfathrebu rhwng adrannau i atal pobl, fel y pâr hwn o Gaerdydd, rhag llithro drwy’r craciau yn ein system. Wrth i ni gydymdeimlo â’r teulu, pa wersi y gallwn eu dysgu a sut y gallwn atal y sefyllfa drasig hon rhag digwydd eto?

I recognise the particular example that the Member highlights. It is a truly tragic case that I understand the family will be incredibly upset about. The challenge in learning lessons not just from this individual matter, but the broader societal challenge we face, is where is the division of responsibility between individuals and their families, between social care and the healthcare service as well. What can we each expect from each other and how do we then make sure that we become a generally dementia-friendly nation?

You will know that I’ve given a commitment in this Chamber to a range of Members who have taken an interest in this particular area that the dementia action plan that we are consulting on will have a draft for consultation issued before the end of this calendar year. That will set out the position of the Government, having worked with and listened to stakeholders, the third sector and individuals themselves living with dementia, to try and understand what we have now but also what we could do in the future. I expect to make a statement to the Chamber at some point in the new year as well.

Rwy’n cydnabod yr enghraifft benodol y mae’r Aelod yn tynnu sylw ati. Mae’n achos gwirioneddol drasig ac rwy’n deall y bydd y teulu’n hynod o ofidus yn ei gylch. Yr her wrth ddysgu gwersi, nid yn unig o’r achos unigol hwn, ond yr her gymdeithasol ehangach rydym yn ei hwynebu, yw sut y rhennir y cyfrifoldeb rhwng unigolion a’u teuluoedd, a rhwng gofal cymdeithasol a’r gwasanaeth iechyd yn ogystal. Beth y gallwn ei ddisgwyl oddi wrth ein gilydd a sut rydym yn gwneud yn siŵr wedyn ein bod yn datblygu i fod yn genedl sydd at ei gilydd yn deall dementia?

Fe fyddwch yn gwybod fy mod wedi rhoi ymrwymiad yn y Siambr hon i amrywiaeth o Aelodau sydd wedi bod â diddordeb yn y maes penodol hwn y bydd y cynllun cyflawni ar ddementia rydym yn ymgynghori arno yn cyhoeddi drafft ar gyfer ymgynghori cyn diwedd y flwyddyn galendr hon. Bydd hwnnw’n nodi safbwynt y Llywodraeth, ar ôl gweithio gyda, a gwrando ar randdeiliaid, y trydydd sector ac unigolion sy’n byw gyda dementia eu hunain, i geisio deall yr hyn sydd gennym yn awr, ond hefyd yr hyn y gallem ei wneud yn y dyfodol. Rwy’n disgwyl y byddaf yn gwneud datganiad i’r Siambr ar ryw adeg yn y flwyddyn newydd hefyd.

Thank you for your answer, Cabinet Secretary. In 2014, a review of residential care, ‘A Place to Call Home?’, was completed. It concluded that too many older people living in care homes had an unacceptable quality of life. Although a series of requirements for action on care homes has been implemented by Sarah Rochira, our older people’s commissioner, who is dedicated and has a team of dedicated staff, it is clear that her resources will be much overstretched to cover the whole of Wales. Now, more than ever, there is a need for the voluntary sector to become engaged. However, how can we ensure that our most vulnerable in society are treated with the dignity and respect that they deserve?

Diolch i chi am eich ateb, Ysgrifennydd y Cabinet. Yn 2014, cwblhawyd adolygiad o ofal preswyl, ‘Lle i’w Alw’n Gartref?’. Daeth i’r casgliad fod gan ormod o bobl hŷn sy’n byw mewn cartrefi gofal ansawdd bywyd annerbyniol. Er bod cyfres o ofynion ar gyfer gweithredu ar gartrefi gofal wedi cael eu gweithredu gan Sarah Rochira, ein comisiynydd pobl hŷn ymroddedig sydd a thîm o staff ymroddedig, mae’n amlwg y bydd ei hadnoddau yn cael eu gorymestyn yn helaeth i gwmpasu Cymru gyfan. Yn awr, yn fwy nag erioed, mae angen ymgysylltiad y sector gwirfoddol. Fodd bynnag, sut y gallwn sicrhau bod y rhai mwyaf agored i niwed yn ein cymdeithas yn cael eu trin gyda’r urddas a’r parch y maent yn ei haeddu?

I thank the Member for the second question. In terms of resources, we’ve just had a debate about the budget and we have to allocate budgets to each of our areas, recognising the reality of the restricted finance we have available to us. The challenge is not always about money, but I think the points that you finished on are really about the culture in the care that we provide and the way that that is commissioned, largely by local authorities, but in terms of the commissioning of healthcare as well, and what we would all expect for ourselves and our own loved ones too.

That point about the dignity with which people are treated, that really is about listening to and properly engaging with the individual and their carers. That goes in to the direction of travel of this Government’s policy over a long period of time. It was started off previously by Gwenda Thomas in bringing a range of matters together about the citizen’s voice within social care. And actually, for the health service too, there is something about catching up some of the ground that social care has made. It’s not on an even basis—it’s uneven within social care; we recognise that—but it’s about generally having a greater engagement with and listening to the individual and their family and working with someone to deliver healthcare, rather than simply providing healthcare to or at a person.

So, there are real challenges here, but I think we should all take some comfort in the fact that, the overwhelming majority of the time, health and social care deliver great dignity and compassion in the care that’s provided. But there shouldn’t be any reason or expectation that we’ll become complacent about the quality of care that is delivered.

Diolch i’r Aelod am yr ail gwestiwn. O ran adnoddau, rydym newydd gael dadl am y gyllideb ac mae’n rhaid i ni ddyrannu cyllidebau i bob un o’n meysydd, gan gydnabod realiti y cyllid cyfyngedig sydd ar gael i ni. Nid yw’r her bob amser yn ymwneud ag arian, ond rwy’n credu bod eich pwyntiau olaf yn ymwneud mewn gwirionedd â’r diwylliant yn y gofal rydym yn ei ddarparu a’r modd y caiff ei gomisiynu, yn bennaf gan awdurdodau lleol, ond o ran comisiynu gofal iechyd hefyd, a’r hyn y buasai pawb ohonom yn ei ddisgwyl ar ein cyfer ni ein hunain ac ar gyfer ein hanwyliaid hefyd.

Mae’r pwynt ynglŷn â thrin pobl gydag urddas yn ymwneud mewn gwirionedd â gwrando ar ac ymgysylltu’n iawn â’r unigolyn a’u gofalwyr. Mae hynny’n bwydo i mewn i gyfeiriad teithio polisi’r Llywodraeth hon dros gyfnod hir o amser. Cafodd ei gychwyn yn flaenorol gan Gwenda Thomas wrth iddi ddod ag ystod o faterion at ei gilydd a oedd yn ymwneud â llais y bobl mewn gofal cymdeithasol. Ac i’r gwasanaeth iechyd hefyd mewn gwirionedd, mae rhywbeth ynglŷn ag ennill rhywfaint o’r tir y mae gofal cymdeithasol wedi’i ennill. Nid yw ar sail gyfartal—mae’n anghyfartal ym maes gofal cymdeithasol; rydym yn cydnabod hynny—ond mae’n ymwneud yn gyffredinol ag ymgysylltu mwy a gwrando ar yr unigolion a’u teuluoedd a gweithio gyda rhywun i ddarparu gofal iechyd, yn hytrach na darparu gofal iechyd i neu ar gyfer unigolyn.

Felly, mae yna heriau go iawn yma, ond rwy’n credu y dylem i gyd gael rhywfaint o gysur yn y ffaith, y rhan fwyaf o’r amser o bell ffordd, fod iechyd a gofal cymdeithasol yn darparu urddas a thosturi mawr yn y gofal a ddarperir. Ond ni ddylai fod unrhyw reswm neu ddisgwyliad y byddwn yn hunanfodlon ynglŷn ag ansawdd y gofal a ddarperir.

Finally, Cabinet Secretary, there is much publicity and concern at present regarding top-up fees in care homes and what these fees are being used for. How can we assure relatives and, indeed, residents in care homes that their fees are being used appropriately?

Yn olaf, Ysgrifennydd y Cabinet, mae llawer o gyhoeddusrwydd a phryder ar hyn o bryd ynglŷn â ffioedd atodol mewn cartrefi gofal ac i ba bwrpas y defnyddir y ffioedd hyn. Sut y gallwn sicrhau perthnasau, a phreswylwyr yn wir, mewn cartrefi gofal bod eu ffioedd yn cael eu defnyddio’n briodol?

Well, where individuals pay top-up fees, it’s because they’re assessed, and either they want to pay a contribution on top or they’re assessed as being able to make a contribution. This is something about the commissioning of care, and it’s about who commissions that care and what standards are provided. There is something for the public sector in the way that care is commissioned, and you will be aware that the Minister is leading the implementation of the Social Services and Well-being (Wales) Act 2014 and the joint commissioning of a range of services between health and local government partners in the future as the Act is progressively implemented. You’ll also be aware of the role of individual families, too, because there’s something about the quality of care and how we get to that point.

So, the public sector definitely have a role, but equally individual families have a role as well in the sort of care they wish to provide with and for their loved ones, but equally people going into care—it isn’t as if people are always in a position where somebody else is making those decisions for them. Where people are paying their own fees, those fees are paid by individuals who often do have capacity to make choices, and it’s about how we equip people to make those choices. That’s why the information and guidance provisions in the social services and well-being Act are so important. I remember, with a range of other people in the Chamber, going through the scrutiny and having exactly these sorts of issues highlighted when the Bill was going through its scrutiny and became an Act. So, we’re well aware of the challenges, there’s no pretence that we’ll resolve them simply by a certain point in time, but it is an issue we recognise exists and one we’re determined to see improve.

Wel, pan fo unigolion yn talu ffioedd atodol, maent yn gwneud hynny oherwydd eu bod yn cael eu hasesu, ac maent naill ai am dalu cyfraniad ar ben hynny neu cânt eu hasesu fel unigolion sy’n gallu gwneud cyfraniad. Mae hyn yn ymwneud â chomisiynu gofal, ac mae’n ymwneud â phwy sy’n comisiynu’r gofal hwnnw a pha safonau sy’n cael eu darparu. Mae rhywbeth i’r sector cyhoeddus yn y modd y caiff y gofal ei gomisiynu, ac fe fyddwch yn ymwybodol fod y Gweinidog yn arwain y gwaith o weithredu Deddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014 ac yn cydgomisiynu ystod o wasanaethau rhwng partneriaid iechyd a llywodraeth leol yn y dyfodol wrth i’r Ddeddf gael ei gweithredu’n raddol. Fe fyddwch yn ymwybodol o rôl teuluoedd unigol hefyd, oherwydd mae rhywbeth ynglŷn ag ansawdd y gofal a sut rydym yn cyrraedd y pwynt hwnnw.

Felly, mae rôl gan y sector cyhoeddus yn bendant, ond i’r un graddau, mae gan deuluoedd unigol ran i’w chwarae hefyd yn y math o ofal y maent yn dymuno ei ddarparu gyda ac ar gyfer eu hanwyliaid, ond yn yr un modd, y bobl sy’n mynd i mewn i ofal—nid yw hi fel pe bai pobl bob amser mewn sefyllfa lle y mae rhywun arall yn gwneud y penderfyniadau hynny ar eu rhan. Lle y mae pobl yn talu eu ffioedd eu hunain, mae’r ffioedd hynny’n cael eu talu gan unigolion sy’n aml yn meddu ar y gallu i wneud penderfyniadau, ac mae’n ymwneud â sut rydym yn arfogi pobl i wneud y penderfyniadau hynny. Dyna pam y mae’r wybodaeth a’r darpariaethau ar gyfer y canllawiau yn y Ddeddf gwasanaethau cymdeithasol a llesiant mor bwysig. Fel amryw o bobl eraill yn y Siambr, rwy’n cofio gwneud y gwaith o graffu a chael y mathau hyn o broblemau yn union yn cael eu hamlygu pan oedd y Bil yn mynd drwy’r broses graffu cyn dod yn Ddeddf. Felly, rydym yn ymwybodol iawn o’r heriau, nid ydym yn esgus y byddwn yn eu datrys erbyn rhyw amser penodol, ond rydym yn cydnabod ei fod yn fater sy’n bodoli a’i fod yn un rydym yn benderfynol o’i weld yn gwella.

Argaeledd Cynlluniau Mân Anhwylderau (Canol De Cymru)

The Availability of Common Ailment Schemes (South Wales Central)

3. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am argaeledd cynlluniau mân anhwylderau mewn fferyllfeydd yng Nghanol De Cymru? OAQ(5)0078(HWS)

3. Will the Minister make a statement on the availability of common ailment schemes in pharmacies in South Wales Central? OAQ(5)0078(HWS)

I thank the Member for the question. The initial pilot for the common ailment scheme, labelled Choose Pharmacy, which is also the name of the IT platform that helps to deliver it, included a number of pharmacies in Cwm Taf within South Wales Central. There are now 19 pharmacies in Cwm Taf who are already running the common ailment scheme, with a further 19 expected to come on-stream and have the IT platform enabled. Cardiff and Vale expects to enable more pharmacies to come on board to deliver the ailment scheme within the next financial year.

Diolch i’r Aelod am y cwestiwn. Roedd y cynllun peilot cychwynnol ar gyfer y cynllun anhwylderau cyffredin, a labelwyd yn Dewis Fferyllfa, sy’n rhannu’r un enw â’r platfform TG sy’n helpu i’w gyflawni, yn cynnwys nifer o fferyllfeydd yng Nghwm Taf yng Nghanol De Cymru. Erbyn hyn mae yna 19 o fferyllfeydd yng Nghwm Taf sydd eisoes yn rhedeg y cynllun anhwylderau cyffredin, a disgwylir y bydd 19 pellach yn eu mabwysiadu i alluogi’r platfform TG. Mae Caerdydd a’r Fro yn disgwyl galluogi mwy o fferyllfeydd i ddechrau darparu’r cynllun anhwylderau cyffredin yn ystod y flwyddyn ariannol nesaf.

Minister, I’m encouraged about Cwm Taf, but, as you know, 20 of the most common illnesses can be treated in pharmacies very well, and this relieves pressure on GPs. There is an advertising scheme—I think probably run by NHS England, but it still has application here in Wales—encouraging people to seek early advice, including visiting their pharmacies. Now, as I understand, there is there no common ailment scheme yet in Cardiff. I think this is a really good model, and it’s one that really should be used in urban areas, where access to pharmacies is usually very easy.

Weinidog, cefais fy nghalonogi ynglŷn â Chwm Taf, ond fel y gwyddoch, gellir trin 20 o’r afiechydon mwyaf cyffredin yn dda iawn mewn fferyllfeydd, ac mae hyn yn lleihau’r pwysau ar feddygon teulu. Mae yna gynllun hysbysebu—sydd yn ôl pob tebyg yn cael ei redeg gan y GIG yn Lloegr, ond mae’n parhau i fod yn berthnasol yma yng Nghymru—sy’n annog pobl i chwilio am gyngor yn gynnar, gan gynnwys ymweld â’u fferyllfeydd. Nawr, yn ôl yr hyn a ddeallaf, nid oes unrhyw gynllun anhwylderau cyffredin yng Nghaerdydd eto. Rwy’n credu bod hwn yn fodel da iawn, ac mae’n un y dylid ei ddefnyddio mewn ardaloedd trefol mewn gwirionedd, lle y mae mynediad at fferyllfeydd yn hawdd iawn fel arfer.

I agree. That’s why this Government is committed to working with the health boards to ensure that at least half of pharmacies in Wales do deliver the common ailments scheme. We’ll then have broader coverage. Cardiff and Vale is not currently delivering the scheme, but it will be, over the next financial year, rolled out within the area. And I recognise exactly the point you make. It’s what was in our manifesto and it’s in our programme for government to make sure that we do deliver more services through community pharmacies, to free up GPs’ workloads and GPs’ time. We estimate that up to 18 per cent of GPs’ workloads and 8 per cent of emergency department consultations are for relatively minor ailments. I’m sure you’ll recall that, when we launched the scheme, I attended a pharmacy, a Sheppards pharmacy, and I managed to have conjunctivitis, coincidentally, at the time. Again, a common ailment that some people do go to their GP for when they don’t need to; it’s perfectly treatable within a community pharmacy setting. What’s been important, though, has been the sharing of a version of the GP record to allow the scheme to go ahead. There’s much more potential than just common ailments in that sharing of the record, and I’m genuinely excited and encouraged about where we are with community pharmacies in Wales and what more we can do within the health service.

Rwy’n cytuno. Dyna pam y mae’r Llywodraeth hon wedi ymrwymo i weithio gyda’r byrddau iechyd i sicrhau bod o leiaf hanner y fferyllfeydd yng Nghymru yn darparu’r cynllun anhwylderau cyffredin. Bydd y cynllun yn cael ei ddefnyddio’n ehangach wedyn. Nid yw Caerdydd a’r Fro yn darparu’r cynllun ar hyn o bryd, ond bydd yn cael ei gyflwyno yn yr ardal yn ystod y flwyddyn ariannol nesaf. Ac rwy’n cydnabod yr union bwynt rydych yn ei wneud. Dyna oedd yn ein maniffesto ac mae yn ein rhaglen lywodraethu i wneud yn siŵr ein bod yn darparu mwy o wasanaethau drwy fferyllfeydd cymunedol, er mwyn lleihau llwythi gwaith ac amser meddygon teulu. Rydym yn amcangyfrif bod hyd at 18 y cant o lwyth gwaith meddygon teulu ac 8 y cant o ymgynghoriadau adrannau achosion brys ar gyfer anhwylderau cymharol fychan. Rwy’n siŵr y byddwch yn cofio, pan lansiwyd y cynllun, fy mod wedi ymweld â fferyllfa, fferyllfa Sheppards, ac roeddwn yn dioddef o lid yr amrant ar y pryd, yn digwydd bod. Unwaith eto, anhwylder cyffredin y mae rhai pobl yn mynd i weld eu meddyg teulu yn ei gylch pan nad oes angen iddynt wneud hynny; gellir ei drin yn hawdd mewn fferyllfeydd cymunedol. Yr hyn sydd wedi bod yn bwysig, fodd bynnag, yw rhannu fersiwn o gofnodion meddygon teulu er mwyn caniatáu i’r cynllun fwrw ymlaen. Mae llawer mwy o botensial nag anhwylderau cyffredin yn unig yn deillio o’r ffaith fod y cofnodion hynny’n cael eu rhannu, ac rwy’n wirioneddol gyffrous ac wedi fy nghalonogi gan y sefyllfa gyda fferyllfeydd cymunedol yng Nghymru a beth arall y gallwn ei wneud o fewn y gwasanaeth iechyd.

As the scheme is entirely aligned with prudent healthcare, I wonder why it’s taking so long to implement. Where is the resistance coming from, and what are the ways in which the Welsh Government can get over them?

Gan fod y cynllun yn cyd-fynd yn llwyr â gofal iechyd darbodus, rwy’n meddwl tybed pam ei bod yn cymryd cymaint o amser i’w weithredu. O ble y daw’r gwrthwynebiad, ac ym mha ffyrdd y gall Llywodraeth Cymru eu goresgyn?

Well, we actually ran a pilot on this before deciding on the roll-out, and I announced the roll-out in March last year. That actually came with an investment of £0.75 million to enable the IT platforms to go up. There are practical things to do to make sure the GP record can be shared. We’ve got sign-off and buy-in from partners, in particular our GP partners, to make sure that the record can be shared, because we want to make sure that the care that is provided within pharmacies is actually shared with the record, so people understand the treatment that is taking place. And I think that is the most transformational part of the scheme that we’re implementing. There should be more that we can do in the safe sharing of that record, with a proper login and with proper audit trails as well. So, I expect that we’ll make real progress over the next year and more. We’ve said that we want at least half of pharmacies to be able to deliver this scheme within the next few years; we actually think that we may be able to go further than that. There are health boards showing real ambition in making sure that community pharmacies are delivering more and more on health, because it is a convenient way to receive healthcare for the individual, but also for the health service a more efficient way of delivering many forms of the different care we’ve talked about.

Wel, mewn gwirionedd rydym wedi cynnal cynllun peilot ar hyn cyn penderfynu ar y broses o gyflwyno, a chyhoeddais ei gyflwyniad ym mis Mawrth y llynedd. Daeth hynny, mewn gwirionedd, gyda buddsoddiad o £0.75 miliwn i alluogi sefydlu’r platfformau TG. Mae yna bethau ymarferol i’w gwneud i sicrhau y gellir rhannu cofnodion Meddygon Teulu. Mae gennym gymeradwyaeth a chefnogaeth partneriaid, yn enwedig ein partneriaid sy’n feddygon teulu, i wneud yn siŵr y gellir rhannu’r cofnodion, am ein bod eisiau gwneud yn siŵr bod y gofal a ddarperir mewn fferyllfeydd yn cael ei rannu ar y cofnod mewn gwirionedd, fel bod pobl yn deall y driniaeth sy’n digwydd. Ac rwy’n credu mai dyna yw’r rhan fwyaf drawsffurfiol o’r cynllun rydym yn ei weithredu. Dylai fod mwy y gallwn ei wneud mewn perthynas â rhannu’r cofnodion hynny’n ddiogel, gyda mewngofnodi priodol a llwybrau archwilio priodol yn ogystal. Felly, rwy’n disgwyl y byddwn yn gwneud cynnydd gwirioneddol dros y flwyddyn nesaf a thu hwnt. Rydym wedi dweud ein bod eisiau i hanner y fferyllfeydd, o leiaf, allu darparu’r cynllun hwn o fewn yr ychydig flynyddoedd nesaf; rydym yn credu y gallwn fynd gam ymhellach na hynny mewn gwirionedd. Mae byrddau iechyd yn dangos uchelgais go iawn yn sicrhau bod fferyllfeydd cymunedol yn darparu mwy a mwy mewn perthynas ag iechyd, gan ei bod yn ffordd gyfleus i’r unigolyn dderbyn gofal iechyd, ond hefyd yn ffordd fwy effeithlon i’r gwasanaeth iechyd ddarparu sawl un o’r gwahanol ffurfiau ar ofal rydym wedi sôn amdanynt.

Indeed, one of those health boards that has great enthusiasm for this is Cwm Taf. In fact, David’s question puts me in mind of my visit last week to Sheppards pharmacy in Llanharry where I was hugely impressed with the way that community pharmacies are now embracing these new opportunities with the support of Welsh Government to deal with common and minor ailments and, as the Cabinet Secretary has said, reducing the pressure on GPs and A&Es too. There was a real welcome on my visit for the restatement by the Welsh Government of its commitment to the community pharmacy sector with a £20 million investment to support and enhance pharmacy services in Wales. So, whilst I understand that the details of the funding announcement are currently being negotiated between Welsh Government and Community Pharmacy Wales, would he agree with me that there is a quiet confidence within the sector that, in contrast with England, where the funding is being cut over the next two spending cycles in fact—being cut—here in Wales we could see a significant expansion of the number of services you can obtain in a local pharmacy and not least, as the Cabinet Secretary alluded to, with the new Choose Pharmacy IT programme being rolled out by the Welsh Government, this might be the key to unlocking that sharing of data that will allow more people to be treated for common and minor ailments at their local trusted community pharmacy and less workload on GPs and even on A&Es?

Yn wir, un o’r byrddau iechyd hynny sydd â brwdfrydedd mawr mewn perthynas â hyn yw Cwm Taf. Yn wir, mae cwestiwn David wedi fy atgoffa am fy ymweliad yr wythnos diwethaf â fferyllfa Sheppards yn Llanhari lle y gwnaed argraff fawr arnaf gan y modd y mae fferyllfeydd cymunedol bellach yn cofleidio’r cyfleoedd newydd hyn gyda chefnogaeth Llywodraeth Cymru i ymdrin â mân anhwylderau ac anhwylderau cyffredin, ac fel y mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi’i ddweud, gan leihau’r pwysau ar feddygon teulu ac adrannau damweiniau ac achosion brys hefyd. Ar fy ymweliad, croesawyd ailddatganiad Llywodraeth Cymru am ei hymrwymiad i’r sector fferylliaeth gymunedol gyda buddsoddiad o £20 miliwn i gefnogi a gwella gwasanaethau fferyllol yng Nghymru. Felly, er fy mod yn deall bod manylion y cyhoeddiad yn cael eu trafod ar hyn o bryd rhwng Llywodraeth Cymru a Fferylliaeth Gymunedol Cymru, a fuasai’n cytuno â mi fod yna hyder tawel o fewn y sector, yn wahanol i Loegr, lle y mae’r cyllid yn cael ei dorri dros y ddau gylch gwariant nesaf mewn gwirionedd—yn cael ei dorri—y gallem weld, yma yng Nghymru, nifer y gwasanaethau y gellid eu cael mewn fferyllfa leol yn ehangu’n sylweddol, ac yn arbennig, fel y cyfeiriodd Ysgrifennydd y Cabinet, gyda’r rhaglen TG newydd Dewis Fferyllfa yn cael ei chyflwyno gan Lywodraeth Cymru, mae’n bosibl mai dyma’r allwedd i ddatgloi’r broses honno o rannu data a fydd yn caniatáu i fwy o bobl gael eu trin am anhwylderau cyffredin a mân anhwylderau yn eu fferyllfa gymunedol ddibynadwy leol a lleihau llwyth gwaith meddygon teulu ac adrannau damweiniau ac achosion brys hyd yn oed?

I quite agree, that is a direction of travel for this Government and there is a palpable difference in attitude between this Government and the UK Government to the community pharmacy sector. And it’s recognised and reflected back regularly from community pharmacy itself. In England, there’ll be a 4 per cent cut within this year for community pharmacy, going up to 7 per cent the year after. The millions of pounds that are coming out of the sector in England are not taking place here. We’re maintaining our funding for the community pharmacy sector and they’ve responded positively to the challenge that I set out about having a more quality-based system of payments. So, we’re not simply going to provide payment on the basis of volume and dispensing volumes, it will really be about a quality based element too. That is about them providing greater value and greater services to individuals. You’re right to point out that community pharmacies are embedded, they’re local, they’re available and they’re trusted by people. We need to take advantage of the fact that is the position of the highly skilled professionals working in those settings. So, I’m generally enthusiastic and positive about their role now and we expect to develop even more with them in the future as well.

Cytunaf yn llwyr, mae hwnnw’n gyfeiriad teithio ar gyfer y Llywodraeth hon ac mae gwahaniaeth amlwg rhwng agwedd y Llywodraeth hon ac agwedd Llywodraeth y DU tuag at y sector fferylliaeth gymunedol. A chaiff hynny ei gydnabod a’i adlewyrchu yn ôl yn rheolaidd gan fferylliaeth gymunedol ei hun. Yn Lloegr, bydd toriad o 4 y cant i’r sector fferylliaeth gymunedol eleni, a bydd hynny’n cynyddu i 7 y cant y flwyddyn nesaf. Nid yw’r miliynau o bunnoedd sy’n dod allan o’r sector yn Lloegr yn digwydd yma. Rydym yn cynnal ein cyllid ar gyfer y sector fferylliaeth gymunedol ac maent wedi ymateb yn bositif i’r her a nodais ynglŷn â chael system daliadau sy’n fwy seiliedig ar ansawdd. Felly, ni fyddwn yn darparu taliadau ar sail cyfaint a chyfaint presgripsiynu, bydd mewn gwirionedd yn ymwneud ag elfen sy’n seiliedig ar ansawdd hefyd. Mae hynny’n ymwneud â hwy’n rhoi mwy o werth a mwy o wasanaethau i unigolion. Rydych yn gywir yn nodi bod fferyllfeydd cymunedol wedi ymwreiddio, maent yn lleol, maent ar gael ac mae pobl yn ymddiried ynddynt. Mae angen i ni fanteisio ar sefyllfa’r gweithwyr proffesiynol medrus iawn sy’n gweithio yn y lleoliadau hynny. Felly, at ei gilydd rwy’n frwdfrydig ac yn gadarnhaol ynglŷn â’u rôl yn awr ac rydym yn disgwyl datblygu mwy eto gyda hwy yn y dyfodol hefyd.

Gwasanaethau Orthodonteg yn Ardal Bwrdd Iechyd Lleol Hywel Dda

Orthodontic Services in the Hywel Dda Local Health Board Area

4. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am wasanaethau orthodonteg yn ardal Bwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda? OAQ(5)0094(HWS)[W]

4. Will the Minister make a statement on orthodontic services in the Hywel Dda University Health Board area? OAQ(5)0094(HWS)[W]

I thank the Member for his question. The health board is working to improve the provision of orthodontic services that meet the clinically assessed dental health needs of their population. This includes developing an outreach service, which means that children needing orthodontic treatment are being assessed closer to home.

Diolch i’r Aelod am ei gwestiwn. Mae’r bwrdd iechyd yn gweithio i wella darpariaeth gwasanaethau orthodonteg sy’n diwallu anghenion iechyd deintyddol a aseswyd yn glinigol eu poblogaeth. Mae hyn yn cynnwys datblygu gwasanaeth allgymorth, sy’n golygu bod plant sydd angen triniaeth orthodontig yn cael eu hasesu yn nes at adref.

Well, they certainly need to improve the service some considerable matter. Can I bring your attention and that of the Chamber to my constituent and the Presiding Officer’s constituent as well, Sheila Joseph, whose 15-year-old son was referred to an orthodontist for consultation for braces? He was told, living in Ceredigion, he would have a three-year waiting list to get braces fitted, whereas in Powys the waiting list is 8 weeks. She decided to spend £3,000 to have private treatment as she couldn’t wait for him to be an adult before he got braces. She now has to travel a round trip every few weeks to Carmarthen simply to have a five minute appointment to have them adjusted, because there is no outreach clinic for orthodontics available in Ceredigion. So, what steps are you taking with the health board, Minister, to ensure that first of all we get an outreach clinic, so that we don’t have the ridiculous three-hour journeys just to get braces adjusted and, secondly, to cut the waiting list in Ceredigion so it’s more commensurate with the waiting lists in other parts of mid Wales?

Wel, yn sicr mae angen iddynt wella’r gwasanaeth yn eithaf sylweddol. A gaf fi dynnu eich sylw, a sylw’r Siambr, at fy etholwr ac etholwr y Llywydd hefyd, Sheila Joseff, mam i fachgen 15 oed a gyfeiriwyd at orthodontydd am ymgynghoriad ar gyfer bresys? Dywedwyd wrtho, ag yntau’n byw yng Ngheredigion, y buasai’n rhaid iddo fod ar restr aros o dair blynedd i ffitio’r bresys, tra bod y rhestr aros ym Mhowys yn 8 wythnos. Penderfynodd wario £3,000 i gael triniaeth breifat gan na allai aros iddo fod yn oedolyn cyn iddo gael bresys. Erbyn hyn mae’n rhaid iddi deithio taith ddwy ffordd i Gaerfyrddin bob ychydig wythnosau yn syml er mwyn mynychu apwyntiad pum munud i’w haddasu, gan nad oes clinig allgymorth ar gyfer orthodonteg ar gael yng Ngheredigion. Felly, pa gamau rydych yn eu cymryd gyda’r bwrdd iechyd, Weinidog, i sicrhau yn gyntaf ein bod yn cael clinig allgymorth, fel nad oes raid i’n hetholwyr deithio tair awr ynfyd i addasu eu bresys yn unig, ac yn ail, i dorri’r rhestr aros yng Ngheredigion fel ei bod yn debycach i hyd rhestrau aros mewn rhannau eraill yng nghanolbarth Cymru?

I recognise there is a challenge, as the health board do as well, around the provision within the health board area, including in the county of Ceredigion. There has been a range of assessment clinics across the health board area including a number of clinics in Aberystwyth and I’ve answered a written question to you recently on this particular topic. So, I recognise that all is not as it should be, that some people do wait too long and it is a real challenge for the health board to confront and manage effectively. I’m actually looking forward to receiving a report on the state of orthodontic services across the country—an update on where we are. That should be provided at the end of January, with a greater explanation of where we currently are and where the need for improvement is. But Hywel Dda understand this will be an element that we’ll return to. They can expect that not just from yourself but families themselves who are waiting longer than they should do for the treatment that you outline and identify. So, there’s no sense of complacency and a recognition of improvement needed.

Fel y bwrdd iechyd, rwy’n cydnabod bod her ynglŷn â’r ddarpariaeth o fewn ardal y bwrdd iechyd, yn cynnwys yn sir Ceredigion. Mae amrywiaeth o glinigau asesu wedi bod ar draws ardal y bwrdd iechyd, gan gynnwys nifer o glinigau yn Aberystwyth, ac rwyf wedi ateb cwestiwn ysgrifenedig atoch yn ddiweddar ar y pwnc penodol hwn. Felly, rwy’n cydnabod nad yw popeth fel y dylai fod, fod rhai pobl yn aros yn rhy hir ac mae’n her go iawn i’r bwrdd iechyd fynd i’r afael â hi a’i rheoli’n effeithiol. Mewn gwirionedd, rwy’n edrych ymlaen at dderbyn adroddiad ar gyflwr y gwasanaethau orthodontig ar hyd a lled y wlad—diweddariad ar ein sefyllfa. Dylai hwnnw gael ei ddarparu ddiwedd mis Ionawr, gyda mwy o esboniad o ble rydym ar hyn o bryd a’r meysydd sydd angen eu gwella. Ond mae Hywel Dda yn deall bod hon yn elfen y byddwn yn dychwelyd ati. Gallant ddisgwyl hynny, nid yn unig gennych chi, ond gan y teuluoedd eu hunain sy’n aros yn hwy nag y dylent am y driniaeth rydych yn ei hamlinellu ac yn ei nodi. Felly, nid oes unrhyw synnwyr o laesu dwylo ac mae’r gwelliant sydd ei angen yn cael ei gydnabod.

Cabinet Secretary, I’m sure you’ll agree with me that the importance of good oral health care can’t be understated and this is particularly important in a social care setting where poor oral health care can affect people’s ability to speak, to communicate and even to eat. Hywel Dda university health board’s local oral health plan update recognises this issue, but outlines very little on what progress has been made in this particular area. Therefore, can you tell us how the Welsh Government monitors the effectiveness of Hywel Dda university health board in ensuring that oral care is integrated into general health and social care plans, so that those in social care settings are receiving the best possible services available?

Ysgrifennydd y Cabinet, rwy’n siwr y byddwch yn cytuno â mi na ellir bychanu pwysigrwydd gofal iechyd y geg da ac mae hyn yn arbennig o bwysig mewn lleoliad gofal cymdeithasol lle y gall gofal iechyd y geg gwael effeithio ar allu pobl i siarad, i gyfathrebu a bwyta hyd yn oed. Mae diweddariad cynllun lleol iechyd y geg bwrdd iechyd prifysgol Hywel Dda yn cydnabod y mater hwn, ond nid yw’n rhoi fawr o amlinelliad o’r cynnydd sydd wedi’i wneud yn y maes penodol hwn. Felly, a allwch ddweud wrthym sut y mae Llywodraeth Cymru’n monitro effeithiolrwydd bwrdd iechyd prifysgol Hywel Dda yn sicrhau bod gofal iechyd y geg yn cael ei integreiddio i gynlluniau iechyd a gofal cymdeithasol cyffredinol, fel bod y rhai sydd mewn lleoliadau gofal cymdeithasol yn derbyn y gwasanaethau gorau sydd ar gael?

Thank you for the question. I recognise that this is moving on from the specific point about orthodontic services to general oral health care, but this is an issue I’ve discussed with the new chief dental officer in Wales and, indeed, made the point with the British Dental Association as well—that we recognise that oral health care is an important part of the whole person. It’s why we launched an improved scheme for oral health care within residential care settings in the last Assembly. I expect to receive updates on what action is actually taking place, because there is something about recognising the commissioning of care within a residential care setting and about the primary care delivery for that person as well. So, this is something that is in my mind. It is part of the conversation I had with the chief dental officer, and I expect to see further progress made within this term.

Diolch am y cwestiwn. Rwy’n cydnabod bod hyn yn symud ymlaen o’r pwynt penodol am wasanaethau orthodonteg i ofal iechyd cyffredinol y geg, ond mae hwn yn fater rwyf wedi’i drafod gyda’r prif swyddog deintyddol newydd yng Nghymru ac yn wir, rwyf wedi gwneud y pwynt gyda Chymdeithas Ddeintyddol Prydain hefyd—ein bod yn cydnabod bod gofal iechyd y geg yn rhan bwysig o’r unigolyn cyfan. Dyna pam ein bod wedi lansio cynllun gwell ar gyfer gofal iechyd y geg mewn lleoliadau gofal preswyl yn y Cynulliad diwethaf. Rwy’n disgwyl derbyn y newyddion diweddaraf ar y camau gweithredu a gymerir, gan fod rhywbeth ynglŷn â chydnabod y gwaith o gomisiynu gofal mewn lleoliad gofal preswyl ac am ddarparu gofal sylfaenol ar gyfer y person hwnnw yn ogystal. Felly, mae hwn yn fater sydd ar fy meddwl. Mae’n rhan o’r sgwrs a gefais gyda’r prif swyddog deintyddol, ac rwy’n disgwyl gweld cynnydd pellach yn cael ei wneud yn ystod y tymor hwn.

Tynnwyd cwestiwn 5 [OAQ(5)0087(HWS)] yn ôl. Cwestiwn 6, Steffan Lewis.

Question 5 [OAQ(5)0087(HWS)] has been withdrawn. Question 6, Steffan Lewis.

Gwasanaethau Bydwreigiaeth

Maternity Services

6. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am wasanaethau bydwreigiaeth yng Nghymru? OAQ(5)0079(HWS)

6. Will the Minister make a statement on maternity services in Wales? OAQ(5)0079(HWS)

I thank the Member for the question. We aim to ensure pregnancy and childbirth is a safe and positive experience for every mother in Wales, wherever they live and whatever their circumstances.

Diolch i’r Aelod am y cwestiwn. Ein nod yw sicrhau fod beichiogrwydd a rhoi genedigaeth yn brofiad diogel a chadarnhaol i bob mam yng Nghymru, ble bynnag y maent yn byw a beth bynnag yw eu hamgylchiadau.

Previously, the Cabinet Secretary suggested to me that Wales did not need a specialist mother and baby unit because such services were being delivered in the community, but on further investigation it appears to me that all but two health board areas in this country have no provision for specialist perinatal mental health care. Presumably, the Government, maybe even the Cabinet Secretary, conducted an impact assessment on the decision to close Wales’s last specialist mother and baby in-patient unit in 2013. Will the Cabinet Secretary make copies of that assessment available in the Assembly library?

Yn flaenorol, awgrymodd Ysgrifennydd y Cabinet nad oedd angen uned mam a’i baban arbenigol yng Nghymru oherwydd bod gwasanaethau o’r fath yn cael eu darparu yn y gymuned, ond ar ôl ymchwilio ymhellach mae’n ymddangos i mi mai dau fwrdd iechyd yn y wlad hon yn unig sydd â darpariaeth ar gyfer gofal iechyd meddwl amenedigol arbenigol. Rwy’n tybio bod y Llywodraeth, ac efallai Ysgrifennydd y Cabinet hyd yn oed, wedi cynnal asesiad effaith ar y penderfyniad i gau’r uned mam a’i phlentyn arbenigol olaf ar gyfer cleifion mewnol yng Nghymru yn 2013. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet sicrhau bod copïau o’r asesiad hwnnw ar gael yn llyfrgell y Cynulliad?

I’m happy to provide further information on the decision not to commission in-patient provision in Cardiff. It really came from concerns about the ability to provide the right quality of care and the safety of care. This is a highly specialist area for a very small number of mothers, and our challenge was whether we could safely do that in Wales or not. What I’m not prepared to do is to commission care that is of poor quality and to simply highlight the fact that it’s local as opposed to the right quality of care. We’re currently commissioning that service either within the English system in the north-west of England or, indeed, in Bristol for south Wales. Most of the care, though, could and should be provided within the community; that’s the point that I’m trying to make. We need to improve the community provision of care, because we do recognise that for a range of mothers, there are mental health challenges that come after the birth of a child. So, it’s a real need that we recognise. That’s why we’re investing additional sums of money in community provision, but I’m more than happy to make available to Members the assessment that we undertook, or the assessment undertaken by the Welsh healthcare specialist commissioning group on why that service was decommissioned within Cardiff at the time, and the most recent assessment of need and ability to do that safely and to the right quality for mothers here in Wales.

Rwy’n hapus i roi rhagor o wybodaeth am y penderfyniad i beidio â chomisiynu darpariaeth cleifion mewnol yng Nghaerdydd. Roedd y penderfyniad, mewn gwirionedd, yn deillio o bryderon ynglŷn â’r gallu i ddarparu’r ansawdd gofal a’r diogelwch gofal cywir. Mae hwn yn faes hynod o arbenigol ar gyfer nifer fach iawn o famau, a’n her oedd rhagweld a allem wneud hynny’n ddiogel yng Nghymru ai peidio. Yr hyn nad wyf yn barod i’w wneud yw comisiynu gofal sydd o ansawdd gwael a thynnu sylw at y ffaith ei fod yn lleol yn hytrach na’i fod yn ofal o’r ansawdd cywir. Ar hyn o bryd rydym yn comisiynu’r gwasanaeth hwnnw naill ai yn system Lloegr yng ngogledd-orllewin Lloegr neu’n wir ym Mryste ar gyfer de Cymru. Fodd bynnag, gellid a dylid darparu’r rhan fwyaf o’r gofal yn y gymuned; dyna’r pwynt rwy’n ceisio ei wneud. Mae angen i ni wella’r ddarpariaeth ofal cymunedol, oherwydd rydym yn cydnabod bod yna heriau iechyd meddwl i’w hwynebu ar ôl geni plentyn i amryw o famau. Felly, mae’n angen gwirioneddol rydym yn ei gydnabod. Dyna pam ein bod yn buddsoddi arian ychwanegol mewn darpariaeth gymunedol, ond rwy’n fwy na pharod i sicrhau bod yr asesiad a wnaethom, neu’r asesiad a wnaed gan y grŵp comisiynu gofal iechyd arbenigol yng Nghymru o’r rhesymau pam y cafodd y gwasanaeth hwnnw ei ddadgomisiynu yng Nghaerdydd ar y pryd, ar gael i’r Aelodau, ynghyd â’r asesiad diweddaraf o’r angen a’r gallu i wneud hynny’n ddiogel ac o’r ansawdd cywir ar gyfer mamau yma yng Nghymru.

Cynllun Ysgol Feddygol Bangor

Bangor Medical School Plans

7. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am gynnydd cynllun ysgol feddygol Bangor? OAQ(5)0088(HWS)[W]

7. Will the Minister make a statement on the progress of the Bangor medical school plans? OAQ(5)0088(HWS)[W]

As the Member knows from our previous exchanges, I have agreed to consider the case for a medical school as part of the work considering the wider workforce requirements for health professional education and training in north Wales. Any decision needs to be supported by clear evidence that change would help deliver on our priorities to train and retain more staff for NHS Wales.

Fel y bydd yr Aelod yn gwybod o’n gohebiaeth flaenorol, rwyf wedi cytuno i ystyried yr achos dros ysgol feddygol fel rhan o’r gwaith o ystyried anghenion y gweithlu ehangach am addysg broffesiynol a hyfforddiant iechyd yng ngogledd Cymru. Bydd angen i unrhyw benderfyniad gael ei gefnogi gan dystiolaeth glir y buasai newid yn helpu i gyflawni ein blaenoriaethau i hyfforddi a chadw mwy o staff ar gyfer GIG Cymru.

Mae ysgol feddygol i Fangor wedi cael ei gynnwys fel prosiect lefel uchel yn ‘growth bid’ gogledd Cymru, sydd wedi cael ei gytuno a chael cefnogaeth pob un o’r chwech awdurdod lleol yn y gogledd. Mae llythyr a gefais i gennych chi yn ddiweddar yn nodi eich bod chi’n disgwyl ‘briefing’ gan swyddogion ar y mater. Rwy’n sylwi bod y geiriau ‘achos busnes’ wedi diflannu o’r llythyr, ond dyna a addawyd cyn yr haf—achos busnes, nid ‘briefing’. A fedrwch chi fy sicrhau i a phobl yn y gogledd-orllewin fod y cynllun i ddatblygu ysgol feddygol ym Mangor yn cael blaenoriaeth gennych chi a gan y Llywodraeth?

A medical school for Bangor has been included as a high-level project in the north Wales growth bid, which has been agreed and supported by each of the six local authorities in north Wales. A letter that I received from you recently notes that you are expecting a briefing from officials on this issue. I note that the words ‘business case’ have disappeared from the letter, but that’s what was pledged before the summer—a business case rather than a briefing. Can you give me an assurance, as well as people in the north-west of Wales, that the case to develop a medical school in Bangor is being given priority by you and your Government?

Yes, I’m happy to confirm that a range of active discussions have taken place with stakeholders in north Wales, including with local government, Bangor University, Glyndŵr University and Cardiff University, who all take part in the current north Wales clinical school. We need to receive a business case setting out the evidence for a potential medical school. I expect to receive a briefing on the updated work that is ongoing. The important point here is doing the right thing to ensure we actually provide greater opportunity for training to take place within Wales, for recruitment and retention to take place in Wales, and how we give people different opportunities and enhanced opportunities to undertake their medical training within north Wales and across the country more broadly. The North Wales Clinical School has helped to do some of that. It means there are more fourth and fifth year placements taking place within north Wales, and that’s practically led to more juniors choosing to come to Wales after a placement within north Wales. We need to understand what’s been successful about that and what more we could do. That fits into our shared expectation and desire to have a healthcare system that has the right quality of training, retains and recruits the right staff that have the sort of healthcare skills that we want, and really recognises and reflects on those, not just Welsh-domiciled students who may not want to train within Wales and may go to other parts of the United Kingdom for their medical training, but how we attract them back as well as attracting them from other parts of the UK and more broadly afield to come into Wales for their medical training. So, I’m genuinely open-minded about the potential case for a medical school in north Wales. I simply need the evidence about what is the right choice to make to meet those ambitions to deliver the sort of healthcare that we need.

Ydw, rwy’n falch o gadarnhau bod ystod o drafodaethau gweithredol wedi cael eu cynnal gyda rhanddeiliaid yng ngogledd Cymru, gan gynnwys gyda llywodraeth leol, Prifysgol Bangor, Prifysgol Glyndŵr a Phrifysgol Caerdydd, sydd oll yn cymryd rhan yn ysgol glinigol gogledd Cymru ar hyn o bryd. Mae angen i ni gael achos busnes yn nodi’r dystiolaeth dros ysgol feddygol bosibl. Rwy’n disgwyl cael sesiwn friffio ar y diweddariad i’r gwaith sy’n parhau. Y pwynt pwysig yma yw gwneud y peth iawn i sicrhau ein bod mewn gwirionedd yn rhoi mwy o gyfle i hyfforddiant ddigwydd yng Nghymru, i recriwtio a chadw staff ddigwydd yng Nghymru, a sut rydym yn rhoi gwahanol gyfleoedd a gwell cyfleoedd i bobl gyflawni eu hyfforddiant meddygol yng ngogledd Cymru ac ar draws y wlad yn ehangach. Mae Ysgol Glinigol Gogledd Cymru wedi helpu i wneud rhywfaint o hynny. Mae’n golygu bod mwy o leoliadau’r bedwaredd a’r bumed flwyddyn yn digwydd yng ngogledd Cymru, ac mae hynny wedi arwain yn ymarferol at fwy o feddygon iau yn dewis dod i Gymru ar ôl bod ar leoliad yng ngogledd Cymru. Mae angen i ni ddeall beth sydd wedi bod yn llwyddiannus am hynny a beth arall y gallem ei wneud. Mae hynny’n cyd-fynd â’n disgwyliad a’n hawydd cyffredin i gael system gofal iechyd sydd â hyfforddiant o’r ansawdd cywir, sy’n cadw ac yn recriwtio’r staff cywir sydd â’r math o sgiliau gofal iechyd rydym eu heisiau, ac sy’n cydnabod o ddifrif ac yn myfyrio ar y rheini, nid myfyrwyr o Gymru’n unig na fyddant o bosibl eisiau hyfforddi yng Nghymru ac a fydd yn mynd i rannau eraill o’r Deyrnas Unedig i gael eu hyfforddiant meddygol o bosibl, ond sut rydym yn eu denu’n ôl, yn ogystal â’u denu o rannau eraill o’r DU ac ymhellach i ddod i Gymru i gael eu hyfforddiant meddygol. Felly, mae gennyf feddwl hollol agored am yr achos posibl dros ysgol feddygol yng ngogledd Cymru. Yn syml, rwyf angen y dystiolaeth ynglŷn â’r dewis iawn i’w wneud er mwyn cyflawni’r amcanion hynny i ddarparu’r math o ofal iechyd sydd ei angen arnom.

Gwella Safon Gwasanaethau’r GIG (Canol De Cymru)

Improving the Standard of NHS Services (South Wales Central)

8. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am y camau y mae'n eu cymryd i wella safon gwasanaethau'r GIG yng Nghanol De Cymru? OAQ(5)0089(HWS)

8. Will the Minister make a statement on what steps he is taking to improve health services in South Wales Central? OAQ(5)0089(HWS)

We continue to work with all the health boards and trusts in the South Wales Central area to improve standards. This includes strong governance, leadership and performance management systems, the monitoring of incidents and concerns, quality improvement initiatives like our 1000 Lives Improvement programme and, of course, the robust inspection of services.

Rydym yn parhau i weithio gyda’r holl fyrddau iechyd a’r ymddiriedolaethau yn ardal Canol De Cymru i wella safonau. Mae hyn yn cynnwys systemau llywodraethu, arweinyddiaeth a rheoli perfformiad cryf, monitro digwyddiadau a phryderon, mentrau gwella ansawdd fel ein rhaglen Gwella 1000 o Fywydau ac wrth gwrs, arolygaeth drwyadl o’r gwasanaethau.

Thank you for that answer, Cabinet Secretary. I’m sure you, like me, would have been pretty horrified by the number of ambulances that are outside the A&E department at the University Hospital of Wales and the pressure that puts on the staff and the concern it puts in patients’ minds. I know I’ve asked for an urgent question on this particular matter because the issues around the A&E department are ongoing in Cardiff, around staffing issues. What measures are you taking to work with Cardiff and Vale to make sure that those pressures are alleviated, especially as we go into the busy Christmas period because it cannot be acceptable to have that many ambulances parked outside an A&E department, which are basically off call and unable to do the job that they’re doing around South Wales Central, of bringing people into our hospitals when they have an emergency.

Diolch i chi am yr ateb hwnnw, Ysgrifennydd y Cabinet. Rwy’n siŵr y buasech, fel fi, wedi cael eich dychryn gan nifer yr ambiwlansys sydd y tu allan i adran ddamweiniau ac achosion brys Ysbyty Athrofaol Cymru a’r pwysau y mae hynny’n ei roi ar y staff a’r pryder y mae’n ei roi ym meddyliau cleifion. Gwn fy mod wedi gofyn am gwestiwn brys ar y mater penodol hwn oherwydd bod y materion sy’n ymwneud â phroblemau staffio’r adran ddamweiniau ac achosion brys yn parhau yng Nghaerdydd. Pa gamau rydych yn eu cymryd i weithio gyda Chaerdydd a’r Fro i sicrhau bod y pwysau hwnnw’n cael ei leddfu, yn enwedig wrth i ni wynebu cyfnod prysur y Nadolig oherwydd ni all fod yn dderbyniol cael cymaint â hynny o ambiwlansys wedi parcio y tu allan i adran ddamweiniau ac achosion brys, ambiwlansys nad ydynt mewn defnydd yn y bôn ac nad ydynt yn gallu gwneud y gwaith y maent yn ei wneud o gwmpas Canol De Cymru, sef cludo pobl i’n hysbytai mewn argyfwng?

I thank the Member for the follow-up question. On ambulances, it’s important not to lose sight of the fact that we have a much improved service compared to where we were two years ago. But it’s part of a whole healthcare system: those that don’t need to call for an ambulance could be safely and properly treated within primary care—potentially going back to Choose Pharmacy; we still have relatively minor ailments arriving in our emergency departments—and what then happens to make sure people, if they do need to be in hospital, are safely transferred in a timely manner into the hospital setting, and, also, that they’re then able to leave hospital safely and go back into the community as well. So, it isn’t just one part of the system we’re concerned with.

I think the photos of ambulances outside A&E departments always raise an element of interest, but I’m much more interested in how long does it take to safely transfer someone to the next point of their care, and the necessary part of the care journey. So, how long does it take a large number of ambulances to offload their patients to make sure they get into where they need to be and for those ambulances to then be released into the system? So, this is work that we’ve undertaken. Actually, there’s much more scrutiny on this since we’ve introduced the new model because of the quarterly figures that highlight the number of lost ambulance hours on handover. So, there’s been guidance sent to the whole healthcare system about improving handover, taking on board the excellence and the best practice in Cwm Taf within the South Wales Central area. So, there are a range of improvement actions and there’s no complacency about it. We expect there to be more challenge within the winter period, as you would expect in every part of the healthcare system, but I am confident that, over the next year, we’ll still see continuing improvement and scrutiny and challenge within the system as we understand more of what needs to work. If we don’t look at it as a whole healthcare system itself, then I think we’ll have the wrong answers at the wrong time and we’ll just transfer the pressures to different parts of the system. So, I think we have the right approach, but let’s not pretend this will be easy. The hardest part of the job is not for me as a politician; it’s for people working on the front line in very real and very difficult circumstances.

Diolch i’r Aelod am y cwestiwn dilynol. O ran ambiwlansys, mae’n bwysig peidio â cholli golwg ar y ffaith fod gennym wasanaeth llawer gwell o’i gymharu â’r sefyllfa roeddem ynddi ddwy flynedd yn ôl. Ond mae’n rhan o system gofal iechyd gyfan: gallasai’r rhai nad oes angen iddynt alw am ambiwlans gael eu trin yn ddiogel ac yn briodol mewn gofal sylfaenol—gan fynd yn ôl, o bosibl, at Dewis Fferyllfa; mae pobl ag anhwylderau cymharol fân yn cyrraedd ein hadrannau damweiniau ac achosion brys—a’r hyn sy’n digwydd wedyn i sicrhau bod pobl, os oes angen iddynt fod yn yr ysbyty, yn cael eu trosglwyddo i’r ysbyty yn ddiogel mewn modd amserol, a hefyd, eu bod wedyn yn gallu gadael yr ysbyty’n ddiogel a dychwelyd i’r gymuned. Felly, nid ag un rhan o’r system yn unig rydym yn ymwneud.

Rwy’n credu bod y lluniau o ambiwlansys y tu allan i adrannau damweiniau ac achosion brys bob amser yn ennyn elfen o ddiddordeb, ond mae gennyf lawer mwy o ddiddordeb mewn gwybod pa mor hir y mae’n ei gymryd i drosglwyddo rhywun i’r cam nesaf o’u gofal yn ddiogel, a’r rhan angenrheidiol o’r daith ofal. Felly, pa mor hir y mae’n ei gymryd i nifer fawr o ambiwlansys ddadlwytho eu cleifion i wneud yn siŵr eu bod yn cyrraedd lle y mae angen iddynt fod ac yna i’r ambiwlansys hynny gael eu rhyddhau i’r system drachefn? Felly, mae hwn yn waith rydym wedi ymgymryd ag ef. A dweud y gwir, mae llawer mwy o graffu wedi bod ar y mater hwn ers i ni gyflwyno’r model newydd oherwydd y ffigurau chwarterol sy’n tynnu sylw at nifer yr oriau ambiwlans a gollwyd wrth drosglwyddo. Felly, anfonwyd canllawiau at y system gofal iechyd gyfan mewn perthynas â gwella trosglwyddo, gan ystyried y rhagoriaeth a’r arferion gorau yng Nghwm Taf yn ardal Canol De Cymru. Felly, mae ystod o gamau gwella ac nid oes unrhyw laesu dwylo mewn perthynas â hyn. Rydym yn disgwyl y bydd mwy o her yn ystod cyfnod y gaeaf, fel y buasech yn ei ddisgwyl ym mhob rhan o’r system gofal iechyd, ond rwy’n hyderus y byddwn, dros y flwyddyn nesaf, yn parhau i weld gwelliant, craffu a herio parhaus o fewn y system wrth i ni gael gwell dealltwriaeth o’r hyn rydym angen iddo weithio. Os nad ydym yn edrych ar y system gofal iechyd yn ei chyfanrwydd, yna rwy’n credu y bydd gennym yr atebion anghywir ar yr adeg anghywir ac ni fyddwn ond yn trosglwyddo’r pwysau i wahanol rannau o’r system. Felly, rwy’n credu bod gennym y dull cywir, ond gadewch i ni beidio ag esgus y bydd hyn yn hawdd. Nid fy rhan i fel gwleidydd fydd rhan anoddaf y gwaith; ond rhan y bobl sy’n gweithio ar y rheng flaen mewn amgylchiadau real iawn ac anodd iawn.

Defnydd Mwy Diogel o Feddyginiaethau Presgripsiwn

The Safer Use of Prescription Medicines

9. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am unrhyw drafodaethau a gynhaliwyd â byrddau iechyd ynghylch defnydd mwy diogel o feddyginiaethau presgripsiwn? OAQ(5)0086(HWS)

9. Will the Cabinet Secretary make a statement on any discussions with health boards over the safer use of prescription medicines? OAQ(5)0086(HWS)

I thank the Member for her question. It is the responsibility of the prescribing healthcare professional to ensure an individual understands what it being prescribed and how it should be taken. Community pharmacists have an important role in ensuring the patient understands the medication regime at the point of dispensing.

Diolch i’r Aelod am ei chwestiwn. Cyfrifoldeb y gweithiwr gofal iechyd proffesiynol sy’n ysgrifennu’r presgripsiwn yw sicrhau bod unigolyn yn deall beth sy’n cael ei bresgripsiynu a sut y dylid ei gymryd. Mae gan fferyllwyr cymunedol rôl bwysig yn sicrhau bod y claf yn deall y drefn ar gyfer cymryd y feddyginiaeth wrth ddarparu’r presgripsiwn.

Thank you, Cabinet Secretary, for that response. Can I highlight some work that’s going on in Cwm Taf Local Health Board at the moment, who’ve been running a campaign to promote public education and awareness of the effective use of prescription medicines over about the last 15 or 16 months? Since the health board started its campaign, support and advice has been given to more than 7,000 individual regular medicine users around clearing out old medicines, identifying, if any, which patients are not taking prescribed medicines, bringing medicines into hospital if admitted, and taking when on holiday. One impact of the campaign has been the return of unwanted medicines in a quantity that would fill three double-decker buses.

This may also highlight an issue around over-prescription, as well as patients not taking their medication, for whatever reasons there might be. Of course, the costs associated with that would also need to be addressed. But would the Cabinet Secretary join me in applauding this excellent campaign on the part of Cwm Taf university health board and encourage other health boards to consider similar initiatives?

Diolch i chi, Ysgrifennydd y Cabinet, am yr ymateb hwnnw. A gaf fi dynnu sylw at waith sydd ar y gweill ym Mwrdd Iechyd Lleol Cwm Taf ar hyn o bryd, sydd wedi bod yn cynnal ymgyrch i hyrwyddo addysg ac ymwybyddiaeth y cyhoedd o ddefnydd effeithiol o feddyginiaethau presgripsiwn dros y 15 neu’r 16 mis diwethaf? Ers i’r bwrdd iechyd ddechrau ei ymgyrch, rhoddwyd cefnogaeth a chyngor i fwy na 7,000 o ddefnyddwyr meddyginiaeth rheolaidd ar waredu hen feddyginiaethau, gan nodi pa gleifion, os o gwbl, nad ydynt yn cymryd meddyginiaethau presgripsiwn; mynd â meddyginiaethau i’r ysbyty os ydynt yn cael eu derbyn i’r ysbyty; a chymryd meddyginiaeth ar wyliau. Un effaith y mae’r ymgyrch wedi’i chael yw’r ffaith y byddai’r meddyginiaethau diangen a ddychwelwyd yn llenwi tri bws deulawr.

Gall hyn hefyd amlygu problem gorbresgripsiynu, yn ogystal â chleifion nad ydynt yn cymryd eu meddyginiaeth, am ba resymau bynnag. Wrth gwrs, buasai angen mynd i’r afael â’r costau sy’n gysylltiedig â hynny hefyd. Ond a fuasai Ysgrifennydd y Cabinet yn ymuno â mi i gymeradwyo’r ymgyrch ardderchog hon ar ran bwrdd iechyd prifysgol Cwm Taf ac annog byrddau iechyd eraill i ystyried mentrau tebyg?

Yes, I’m happy to do so. It’s a very visible figure to think about—enough to fill three double-decker buses. We recognise that there are real challenges here and real areas for further improvement. The points you make are about old medicines and people returning those so that they can be safely disposed of, and, in particular, points about polypharmacy and understanding how different medications interact with each other or whether they’re actually counteracting the things they’re trying to treat. It’s why I’ve been encouraged by the fact that primary care clusters have indeed hired and actually employed a range of clinical pharmacists to do this for them, so it’s freed up GP time as well as improving the quality of care that the individual receives.

It also goes back to the previous question about making sure that, within the community pharmacy system, we reward quality, and this is part of a quality measure to understand not just how we dispense by volume, but to improve the quality of care that is delivered. In fact, Cwm Taf have taken a lead in this, for example, with their electronic discharge letters from the hospital service, as well. So, there is a real gain to be made with discharge from the hospital setting, through the hospital pharmacy service, and a bigger role for community pharmacies there as well. So, I’m encouraged by where we are and where we’re going, but this does highlight that there’s certainly much more improvement we could and should make, and I think individual people see a real benefit as a result of that.

Ydw, rwy’n hapus i wneud hynny. Mae’n ffigwr amlwg iawn i feddwl amdano—digon i lenwi tri bws deulawr. Rydym yn cydnabod bod heriau go iawn yma a meysydd go iawn ar gyfer gwelliant pellach. Mae’r pwyntiau rydych yn eu gwneud ynglŷn â hen feddyginiaethau a phobl sy’n dychwelyd y rheini er mwyn gallu cael gwared arnynt yn ddiogel, ac yn benodol, pwyntiau ynglŷn ag amlgyffuriaeth a deall sut y mae gwahanol feddyginiaethau’n rhyngweithio â’i gilydd neu pa un a ydynt mewn gwirionedd yn lleddfu’r pethau y maent yn ceisio eu trin. Dyna pam y cefais fy nghalonogi gan y ffaith fod clystyrau gofal sylfaenol wedi cyflogi ystod o fferyllwyr clinigol i wneud y gwaith hwn drostynt, felly mae wedi rhyddhau amser meddygon teulu yn ogystal â gwella ansawdd y gofal y mae’r unigolyn yn ei gael.

Mae hefyd yn mynd yn ôl at y cwestiwn blaenorol ynglŷn â gwneud yn siŵr ein bod, o fewn y system fferylliaeth gymunedol, yn gwobrwyo ansawdd, ac mae hyn yn rhan o fesur ansawdd i ddeall sut rydym nid yn unig yn dosbarthu yn ôl cyfaint, ond hefyd yn gwella ansawdd y gofal a ddarperir. Yn wir, mae Cwm Taf ar flaen y gad yn hyn o beth, er enghraifft, gyda llythyrau rhyddhau electronig gan y gwasanaeth ysbytai yn ogystal. Felly, mae cynnydd gwirioneddol i’w wneud mewn perthynas â rhyddhau o’r ysbyty, drwy wasanaeth fferyllol yr ysbytai, a rhan fwy i fferyllfeydd cymunedol ei chwarae hefyd. Felly, rwyf wedi cael fy nghalonogi gan ein sefyllfa a’r cyfeiriad rydym yn mynd iddo, ond mae hyn yn tynnu sylw at y ffaith fod llawer mwy o welliannau y gallem ac y dylem eu gwneud, yn sicr, ac rwy’n credu bod unigolion yn gweld budd go iawn o ganlyniad i hynny.

Y Rhaglen 'Cydweithrediad Rhanbarthol ar gyfer Iechyd'

The ‘A Regional Collaboration for Health’ Programme

10. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am y rhaglen 'Cydweithrediad Rhanbarthol ar gyfer Iechyd'? OAQ(5)0080(HWS)

10. Will the Minister provide an update on the ‘A Regional Collaboration for Health’ programme? OAQ(5)0080(HWS)

Thank you for the question. The Welsh Government is supporting Abertawe Bro Morgannwg University Local Health Board and Hywel Dda Local Health Board, together with Swansea University and Trinity university in the development of a strategic business case, which we expect to be completed in the spring of next year.

Diolch am y cwestiwn. Mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi cynlluniau Bwrdd Iechyd Lleol Prifysgol Abertawe Bro Morgannwg a Bwrdd Iechyd Lleol Hywel Dda, ynghyd â Phrifysgol Abertawe a phrifysgol y Drindod i ddatblygu achos busnes strategol, a disgwylir y bydd hwnnw’n cael ei gwblhau yn ystod y gwanwyn y flwyddyn nesaf.

Can I thank you for that response? I am also supportive of the principle of closer working between the two health boards and the two universities. I want to highlight the importance of Morriston Hospital as a regional centre for the area covered by the two health boards. What progress is being made on greater use of the hub-and-spoke model that has worked so well in renal services and could be applicable to other services, such as the orthodontic service that was discussed earlier?

A gaf fi ddiolch i chi am yr ymateb hwnnw? Rwyf hefyd yn cefnogi’r egwyddor o gydweithio agosach rhwng y ddau fwrdd iechyd a’r ddwy brifysgol. Rwyf am dynnu sylw at bwysigrwydd Ysbyty Treforys fel canolfan ranbarthol ar gyfer yr ardal a gwmpesir gan y ddau fwrdd iechyd. Pa gynnydd sy’n cael ei wneud ar ddefnyddio mwy ar y model prif ganolfan a lloerennau sydd wedi gweithio mor dda mewn gwasanaethau arennol ac a allai fod yn berthnasol i wasanaethau eraill, fel y gwasanaeth orthodontig a drafodwyd yn gynharach?

There’s real learning to take from renal services within south-west and mid and west Wales. Investments are being made across the patch in terms of the dialysis provision, but, in particular, I think it’s a useful opportunity to highlight that there’s genuine UK-wide leading practice taking place within the renal unit in Morriston, in particular dialysis at home and overnight dialysis as well. It makes a really big difference to individuals. If they’re able to dialyse at home, they get a much better quality in terms of the outcomes of their patient care, and particularly so for those people who are younger and those people who have the most active lives, and for parents, with the ability not to have their normal day-to-day life or working life interrupted by the need to go into a dialysis centre during the day. So, there’s an awful lot to learn about the way that’s already been developed.

I’ve been really clear with the health service that this greater collaboration between health boards on the delivery of services across health board areas is part of what we need to see developed and progressed and implemented across the whole healthcare system within NHS Wales. So, there is lots of learning to take, and I’m generally encouraged by the progress that’s already been made by the two health boards and the university partners.

Mae llawer i’w ddysgu gan wasanaethau arennol yn ne-orllewin a chanolbarth a gorllewin Cymru. Mae buddsoddiadau yn cael eu gwneud ar hyd a lled yr ardal o ran y ddarpariaeth dialysis, ond yn benodol, rwy’n credu ei fod yn gyfle defnyddiol i dynnu sylw at y ffaith fod yna waith gwirioneddol arweiniol drwy’r DU yn digwydd yn yr uned arennol yn Nhreforys, yn enwedig dialysis yn y cartref a dialysis dros nos. Mae’n gwneud gwahaniaeth mawr iawn i unigolion. Mae ansawdd canlyniadau gofal cleifion yn llawer gwell os ydynt yn gallu dialysu gartref, ac yn arbennig felly i bobl iau a’r bobl sydd â’r bywydau mwyaf gweithgar, ac i rieni, sy’n gallu byw eu bywydau arferol o ddydd i ddydd neu eu bywydau gwaith heb orfod mynd i ganolfan ddialysis yn ystod y dydd. Felly, mae llawer iawn i’w ddysgu am y ffordd y mae hynny eisoes wedi cael ei ddatblygu.

Rwyf wedi bod yn hynod o glir gyda’r gwasanaeth iechyd fod cydweithredu gwell fel hyn rhwng byrddau iechyd ar ddarparu gwasanaethau ar draws ardaloedd byrddau iechyd yn rhan o’r hyn y mae angen i ni ei weld yn cael ei ddatblygu a’i wella a’i weithredu ar draws y system gofal iechyd gyfan yn y GIG yng Nghymru. Felly, mae llawer i’w ddysgu ac yn gyffredinol rwyf wedi cael fy nghalonogi gan y cynnydd sydd eisoes wedi cael ei wneud gan y ddau fwrdd iechyd a’r partneriaid prifysgol.

3. Cwestiwn Brys: Masnachfraint Rheilffyrdd Cymru a’r Gororau
3. Urgent Question: The Wales and Borders Rail Franchise

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi'i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Rwyf wedi derbyn dau gwestiwn brys o dan Reol Sefydlog 12.66, ac rydw i’n galw ar Dai Lloyd i ofyn y cwestiwn brys cyntaf.

I have accepted two urgent questions under Standing Order 12.66, and I call on Dai Lloyd to ask the first urgent question.

A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am ddatganoli masnachfraint rheilffyrdd Cymru a’r Gororau, yn dilyn sylwadau gan yr Ysgrifennydd Gwladol dros Drafnidiaeth yn San Steffan ddoe sy’n awgrymu na fydd Llywodraeth y DU yn datganoli’r fasnachfraint yn ei chyfanrwydd? EAQ(5)0098(EI)

Will the Minister make a statement on devolving the Wales and Borders rail franchise, following comments yesterday by the Secretary of State for Transport in Westminster suggesting that the UK Government will not devolve the franchise as a whole? EAQ(5)0098(EI)

Yes. The Secretary of State’s comments relate to how legal functions might be shared in the future, and final agreement in this area is yet to be reached. What we would stress, as the Secretary of State has confirmed, is that Welsh Government will either receive functions in respect of cross-border services, or be able to exercise them on his behalf. The details of the agreements reached on legal functions will not affect the range of services delivered through the next Wales and borders franchise.

Gwnaf. Mae sylwadau’r Ysgrifennydd Gwladol yn ymwneud â sut y gellid rhannu swyddogaethau cyfreithiol yn y dyfodol, ac nid ydym wedi dod i gytundeb terfynol yn y maes hwn eto. Yr hyn y byddem yn ei bwysleisio, fel y mae’r Ysgrifennydd Gwladol wedi’i gadarnhau, yw y bydd Llywodraeth Cymru naill ai’n derbyn swyddogaethau mewn perthynas â gwasanaethau trawsffiniol, neu’n gallu eu harfer ar ei ran. Ni fydd manylion y cytundebau a wnaed ar swyddogaethau cyfreithiol yn effeithio ar yr ystod o wasanaethau a ddarperir drwy fasnachfraint nesaf Cymru a’r gororau.

Diolch yn fawr i chi am yr ymateb yna. Yn naturiol, bu tipyn o gynnwrf ddoe yn sgil sylwadau’r Ysgrifennydd Gwladol dros Drafnidiaeth, Chris Grayling, a oedd yn gwbl glir na fyddai rheolaeth lwyr o’r fasnachfraint yn cael ei datganoli i Lywodraeth Cymru. Mae hyn yn gyfan gwbl groes i beth rydym wedi dod i ddeall oedd eich sefyllfa chi gan eich Llywodraeth chi, a hefyd gan Lywodraeth San Steffan cyn nawr. Nid ydym ni’n sôn am gyfrifoldeb cyfreithiol yn unig. Roedd e’n sôn am fwy na hynny. Roedd hefyd yn sôn am reolaeth dydd i ddydd ddoe. Dywedodd yr Ysgrifennydd Gwladol yn glir, ac rydw i’n dyfynnu,

‘we are not devolving responsibility for the whole Welsh franchise…we are doing so in part. I have said to the Welsh Government that I am happy with their taking control of the valleys lines, with a view to developing the metro system that they hope to put into service’.

Now, these comments clearly point to the partial devolution of responsibility of the Wales and borders franchise and not the full devolution, in direct contradiction to assurances given by the Secretary of State for Wales and the Welsh Government on previous occasion. It is worth emphasising the word ‘partial’ here as, if the Secretary of State’s comments are correct, this is a significantly smaller devolution deal than anyone had hitherto imagined. The Cabinet Secretary might care to elaborate further on the discussions his Government have had with the UK transport Secretary regarding the devolution of the franchise. For example, will the franchise map remain, as was promised, the same, or will the Welsh Government inherit a rump franchise? In an answer to a written question of mine of October 11, you stated that you expected, and I quote;

‘the next…franchise to be broadly unchanged.’

If, as the transport Secretary stated yesterday, and, again, I quote:

‘We cannot have a situation where we, the Government in Westminster, give up control over services in England to the Welsh Government’,

what does that mean for current cross-border services? Who will be responsible for overseeing the operation of these services—the Welsh Government or the Department for Transport? Or will they be split at the border? What does this mean for rail services between north and south Wales that have to travel through England? Now, these are important questions that need to be answered if we are to have any clarity as to the future of the franchise. The Siambr will be aware, of course, that a procurement process for the next franchise is well under way, with four train operating companies having been shortlisted in October.

Cabinet Secretary, I hope that you will be able to convince me, in your response, that the Welsh Government knows what is happening. Do the train operating companies also know what they are bidding for now? Because, to be honest, whether it’s plain politics or plain incompetence, the current mismanagement of this process demonstrates that Wales is being failed once again by Governments at both ends of the M4. Your party in Westminster failed to secure the devolution of the responsibility over the rail network to Wales as part of the Wales Bill, and now your Government seem to be failing in securing the devolution of the full Wales and borders franchise. This is threatening to become somewhat of a shambles. So, I ask you: is this the product of incompetence on the part of the Westminster Government and Welsh Labour, or is this a serious roll-back on one of the key pillars of the next round of devolution to Wales?

Thank you very much to you for that response. Naturally, there was a great deal of talk yesterday following the comments made by the Secretary of State for Transport, Chris Grayling, who made it clear that full control of the franchise will not be devolved to the Welsh Government. That was contrary to what we came to understand was your situation, from your Government, and also the Westminster Government. We’re not talking about legal responsibility alone. He talked about more than that. He also mentioned day-to-day management yesterday. The Secretary of State said clearly, and I quote,

nid ydym yn datganoli cyfrifoldeb dros y fasnachfraint gyfan ar gyfer Cymru... rydym yn gwneud hynny’n rhannol. Rwyf wedi dweud wrth Lywodraeth Cymru fy mod yn hapus iddi gymryd rheolaeth dros reilffyrdd y cymoedd, gyda golwg ar ddatblygu’r system fetro y maent yn gobeithio ei rhoi ar waith.

Nawr, mae’r sylwadau hyn yn amlwg yn tynnu sylw at ddatganoli rhan o’r cyfrifoldeb dros fasnachfraint Cymru a’r gororau ac nid at ddatganoli llawn, sy’n gwrthddweud yn llwyr y sicrwydd a roddodd Ysgrifennydd Gwladol Cymru a Llywodraeth Cymru ar achlysuron blaenorol. Mae’n werth pwysleisio’r gair ‘rhannol’ yma gan fod hwn, os yw sylwadau’r Ysgrifennydd Gwladol yn gywir, yn gytundeb datganoli gryn dipyn yn llai nag oedd unrhyw un wedi’i ddychmygu hyd yma. Efallai y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn fodlon ymhelaethu ymhellach ar y trafodaethau y mae ei Lywodraeth wedi’u cael gydag Ysgrifennydd trafnidiaeth y DU ynglŷn â datganoli’r fasnachfraint. Er enghraifft, a fydd map y fasnachfraint yn parhau yr un fath, fel yr addawyd neu a fydd Llywodraeth Cymru yn etifeddu gweddillion masnachfraint? Mewn ymateb i gwestiwn ysgrifenedig gennyf ar 11 Hydref, dywedasoch eich bod yn disgwyl, ac rwy’n dyfynnu;

y bydd y fasnachfraint nesaf... yr un fath ar y cyfan.

Os na allwn, fel y dywedodd yr Ysgrifennydd trafnidiaeth ddoe, ac unwaith eto, rwy’n dyfynnu:

gael sefyllfa lle rydym ni, y Llywodraeth yn San Steffan, yn ildio’r rheolaeth dros wasanaethau yn Lloegr i Lywodraeth Cymru,

beth y mae hynny’n ei olygu ar gyfer gwasanaethau trawsffiniol cyfredol? Pwy fydd yn gyfrifol am oruchwylio gweithrediad y gwasanaethau hyn—Llywodraeth Cymru neu’r Adran Drafnidiaeth? Neu a fyddant yn cael eu hollti ar y ffin? Beth y mae hyn yn ei olygu ar gyfer gwasanaethau trên rhwng gogledd a de Cymru sy’n gorfod teithio drwy Loegr? Nawr, mae’r rhain yn gwestiynau pwysig y mae angen eu hateb os ydym am gael unrhyw eglurder ynglŷn â dyfodol y fasnachfraint. Bydd y Siambr yn gwybod, wrth gwrs, fod proses gaffael ar gyfer y fasnachfraint nesaf ar y gweill ers amser, gyda phedwar cwmnï gweithredu trenau wedi cyrraedd y rhestr fer ym mis Hydref.

Ysgrifennydd y Cabinet, rwy’n gobeithio y byddwch yn gallu fy argyhoeddi, yn eich ymateb, fod Llywodraeth Cymru yn gwybod beth sy’n digwydd. A yw’r cwmnïau trenau hefyd yn gwybod beth y maent yn gwneud cais yn ei gylch bellach? Oherwydd, a bod yn onest, boed yn wleidyddiaeth amlwg neu’n anfedrusrwydd amlwg, mae’r modd y caiff y broses hon ei chamreoli ar hyn o bryd yn dangos bod Llywodraethau ar bob pen i’r M4 yn gwneud cam â Chymru unwaith eto. Mae eich plaid yn San Steffan wedi methu â sicrhau y byddant yn datganoli’r cyfrifoldeb dros y rhwydwaith rheilffyrdd i Gymru fel rhan o Fil Cymru, ac yn awr mae’n ymddangos na all eich Llywodraeth sicrhau y bydd y rheolaeth dros fasnachfraint Cymru a’r gororau yn cael ei datganoli’n llawn. Mae’r sefyllfa hon yn bygwth datblygu i fod yn dipyn o draed moch. Felly, gofynnaf i chi: ai canlyniad anfedrusrwydd Llywodraeth San Steffan a’r Blaid Lafur yng Nghymru yw hyn, neu a yw’n tynnu ôl yn ddifrifol ar un o bileri allweddol y rownd nesaf o ddatganoli i Gymru?

I was intending to be, unlike the Member, generous in my response and suggest that it was a mistake of his rather than a mischief that has led him to assert many factual inaccuracies. But I’m going to begin with the quote that he repeated, from Chris Grayling, which he did not repeat in full. Chris Grayling said,

‘I need to correct the hon. Gentleman on that: we are not devolving responsibility for the whole Welsh franchise’,

and you then stopped, but Chris Grayling went on to say, ‘as he describes’. He went on to say, with regard to giving up control to the Welsh Government, ‘without checks and balances’. What this regards is ensuring that there is accountability for passengers that travel between English locations on the English side of the border within the Wales route. These are agreements that are yet to be reached, but I am on record as saying that it is absolutely right and proper that we should have accountability in place for those elements of the service. We’ve agreed with the UK Government—let me be absolutely clear, again, today—that all services operated under the current Wales and borders franchise will be included in the next Wales and borders franchise and that we will lead on the procurement of these services. The four bidders know that. The map, I said, would largely be unchanged. In fact, subject to us being able to secure train paths, we’ve also secured the Secretary of State’s agreement to operate services to Liverpool and Bristol under a future Wales and borders franchise. So, actually, even more so than saying the map will remain unchanged, in the future it looks as though we will be able to extend services.

Roeddwn yn bwriadu bod yn hael yn fy ymateb, yn wahanol i’r Aelod, ac awgrymu mai camgymeriad ar ei ran yn hytrach na drygioni a’i harweiniodd i honni llawer o wallau ffeithiol. Ond rwyf am gychwyn gyda’r dyfyniad y mae wedi’i ailadrodd, gan Chris Grayling, na lwyddodd i’w ailadrodd yn llawn. Dywedodd Chris Grayling,

Mae angen i mi gywiro’r gŵr bonheddig ar hynny: nid ydym yn datganoli cyfrifoldeb dros y fasnachfraint gyfan ar gyfer Cymru,

ac yna fe stopioch, ond aeth Chris Grayling ymlaen i ddweud, ‘fel y mae’n ei ddisgrifio’. Aeth ymlaen i ddweud, mewn perthynas â throsglwyddo rheolaeth i Lywodraeth Cymru, ‘heb rwystrau a gwrthbwysau’. Yr hyn y mae’n ei olygu yw sicrhau bod yna atebolrwydd ar gyfer teithwyr sy’n teithio rhwng lleoliadau yn Lloegr ar ochr Lloegr i’r ffin o fewn llwybr Cymru. Mae’r rhain yn gytundebau nad ydynt wedi cael eu cyrraedd eto, ond cefais fy nghofnodi’n dweud ei bod yn hollol gywir a phriodol y dylai fod gennym atebolrwydd ar waith ar gyfer yr elfennau hynny o’r gwasanaeth. Rydym wedi cytuno gyda Llywodraeth y DU—gadewch i mi fod yn gwbl glir, eto, heddiw—y bydd yr holl wasanaethau a weithredir o dan fasnachfraint gyfredol Cymru a’r gororau yn cael eu cynnwys ym masnachfraint nesaf Cymru a’r gororau ac y byddwn yn arwain ar y broses o gaffael y gwasanaethau hyn. Mae’r pedwar cynigydd yn gwybod hynny. Bydd y map, fel y dywedais, yn aros yn ddigyfnewid i raddau helaeth. Yn wir, yn amodol ar ein gallu i sicrhau llwybrau trenau, rydym hefyd wedi sicrhau cytundeb yr Ysgrifennydd Gwladol i weithredu gwasanaethau i Lerpwl a Bryste o dan fasnachfraint Cymru a’r gororau yn y dyfodol. Felly, mewn gwirionedd, nid yn unig y bydd y map yn aros yn ddigyfnewid, mae’n ymddangos y byddwn yn gallu ymestyn gwasanaethau yn y dyfodol.

4. Cwestiwn Brys: Ffliw Adar
4. Urgent Question: Avian Flu

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi'i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Galwaf ar Simon Thomas i ofyn yr ail gwestiwn brys.

I now call on Simon Thomas to ask the second urgent question.

A wnaiff y Gweinidog ddatganiad ynglŷn â chamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i warchod adar Cymru rhag ffliw adar? EAQ(5)0075(ERA)

Will the Minister make a statement on steps the Welsh Government is taking to protect birds in Wales from avian flu? EAQ(5)0075(ERA)

Diolch. I declared Wales as an avian influenza prevention zone, a precautionary measure to help prevent infection from wild birds. Working closely with England and Scotland, we are monitoring the situation and have increased surveillance. I have urged keepers to improve biosecurity and be vigilant for signs of disease.

Diolch. Rwyf wedi datgan bod Cymru yn barth atal ffliw adar, mesur rhagofalus er mwyn helpu i atal pobl rhag dal heintiau gan adar gwyllt. Gan weithio’n agos â Lloegr a’r Alban, rydym yn monitro’r sefyllfa ac wedi cynyddu gwyliadwriaeth. Rwyf wedi annog ceidwaid i wella bioddiogelwch a bod yn effro i arwyddion o glefyd.

Hoffwn i ddiolch am y datganiad byr gan y Gweinidog. Roedd yna rywfaint o ddryswch y bore yma pan glywyd bod gwaharddiad ar gadw ieir a gwyddau ac ati yn yr awyr agored yn Lloegr a’r Alban ar y newyddion a dim sôn am Gymru. Mae’n glir bellach fod y rheol hefyd yn cael ei gweithredu yng Nghymru. A gaf i ofyn, felly, i’r Gweinidog gwpl o gwestiynau rydw i’n meddwl sy’n berthnasol?

Yn gyntaf oll, a ydy hyn wedi cael ei gytuno ar y cyd? Mae yna gydweithio, fel y dywedodd y Gweinidog, ond a oes unrhyw beth wedi cael ei gytuno ar y cyd rhwng Llywodraeth Cymru, Llywodraeth San Steffan—DEFRA, sy’n gyfrifol am Loegr—a’r Alban? Ac am faint, felly, mae’r gwaharddiad yma, neu’r rheolau yma, yn debygol o fod mewn lle? Gan ein bod ni’n nesáu at Nadolig ac efallai bod bywyd rhai o’r anifeiliaid yma ar y ddaear yma ddim yn hir iawn i fynd, ond, wedi dweud hynny, mae yna fusnesau pwysig yn sir Benfro yn magu twrcïod, fel Cuckoo Mill Farm, ac mae yna fusnes ieir buarth pwysig yn Aberteifi—Postance ac ati. Mae yna bob math o gwmnïau yn paratoi at y Nadolig ac ar gyfer gwerthu’r cynnyrch. A oes angen i’r Llywodraeth gymryd unrhyw gamau i sefydlu hyder y cyhoedd yn y gadwyn fwyd, achos bydd y Llywodraeth yn gwybod yn y gorffennol fod unrhyw berygl o ffliw adar wedi codi pryderon ynglŷn â bwyd a chig yn y siopau? Rwy’n gobeithio y byddwn ni’n gallu osgoi unrhyw beth o’r fath yna. Y cwestiwn olaf yw: a oes yna unrhyw gamau penodol mae’r Llywodraeth yn eu hargymell neu am eu hargymell i gynhyrchwyr bwyd o’r adar a fydd yn medru cael eu cymryd yn ystod yr wythnosau nesaf?

I’d like to thank the Cabinet Secretary for that brief statement. There was some confusion this morning when we heard on the news that there was a ban on keeping poultry in the open air in England and Scotland, without any mention of Wales. It’s clear now that the rule is being implemented in Wales also. Can I ask the Minister, therefore, just a few questions that I think are relevant?

First of all, has this been agreed jointly? The Minister said that there is collaboration, but was anything jointly agreed between the Welsh Government, the Westminster Government—DEFRA, which is responsible for England—and Scotland? And for how long, therefore, will this prohibition, or these rules, be in place? As we are approaching Christmas and perhaps the life expectancy of some of this poultry isn’t particularly long anyway, but, having said that, there are important businesses in Pembrokeshire producing turkeys, such as Cuckoo Mill Farm, and there is a free-range company in Cardigan—Postance and so on. All sorts of companies are preparing for Christmas and preparing to sell this produce. Does the Government need to take any specific steps to establish the public’s trust in the food chain, because the Government will know that, in the past, any risk of avian flu has raised concerns about produce, particularly meat in our shops? I hope we can avoid any sort of fear of that kind. The final question is: are there any specific steps that the Government is recommending, or intends to recommend, to food producers involved with poultry that could be taken during the next few weeks?

Thank you. Well, the press release did go out from my office last night, so I’m not quite sure why the press release wasn’t picked up. That’s not something, obviously, I have control over. The decision wasn’t taken jointly with UK Government, with DEFRA, or with Scotland. I had conversations with our chief veterinary officer yesterday. She has been in very close contact with, obviously, the CVOs from Scotland and England also. The order I signed last night is for 30 days, so it will last until 6 January. During that period of time, we will continue to monitor very closely. As I said, it is a precautionary measure that we’ve taken. I think the issue you raised about public trust in the food chain is very important, so it’s very good to have the opportunity here. I know the Food Standards Agency has said that the current scientific evidence or advice is that bird flu does not pose a food safety risk to UK consumers. Eggs are safe, for instance. I think it’s also very important for me to say that there have been no cases of avian flu found in Wales or in the UK, but we are monitoring the situation very closely.

Diolch. Wel, anfonwyd y datganiad i’r wasg o fy swyddfa neithiwr, felly nid wyf yn hollol siŵr pam na chafodd y datganiad i’r wasg ei gyhoeddi. Yn amlwg, nid yw hynny’n rhywbeth y mae gennyf reolaeth drosto. Nid wnaed y penderfyniad ar y cyd â Llywodraeth y DU, gyda DEFRA, na’r Alban. Cefais sgyrsiau â’n prif swyddog milfeddygol ddoe. Mae hi wedi bod mewn cysylltiad agos iawn, yn amlwg, â phrif swyddogion milfeddygol yr Alban a Lloegr hefyd. Mae’r gorchymyn a arwyddais neithiwr yn para am 30 diwrnod, felly bydd yn para tan 6 Ionawr. Yn ystod y cyfnod hwnnw, byddwn yn parhau i fonitro’n agos iawn. Fel y dywedais, rydym wedi rhoi mesur rhagofalus ar waith. Rwy’n credu bod y mater a godwyd gennych ynglŷn ag ymddiriedaeth y cyhoedd yn y gadwyn fwyd yn bwysig iawn, felly mae’n dda iawn ein bod yn cael y cyfle yma. Gwn fod yr Asiantaeth Safonau Bwyd wedi dweud, yn ôl y dystiolaeth neu’r cyngor gwyddonol cyfredol, nad yw ffliw adar yn peri risg i ddiogelwch bwyd defnyddwyr y DU. Mae wyau’n ddiogel, er enghraifft. Rwy’n credu ei bod hefyd yn bwysig iawn i mi ddweud nad oes unrhyw achosion o ffliw adar wedi eu canfod yng Nghymru na’r DU, ond rydym yn monitro’r sefyllfa yn ofalus iawn.

Cabinet Secretary, the outbreak of this virus is not a new issue, and, as you know, I already tabled questions on this very matter last week, so I welcome the opportunity to hear more about the Welsh Government’s action on this particular matter. I’m pleased that today you’ve announced that a 30-day prevention zone across Wales will now take place. Now, it is crucial that there are adequate funding and resources in place to ensure that agencies are confident that they have what they need to deliver disease control measures in Wales in the event of an outbreak. So, can you tell us what additional support and funding the Welsh Government is considering should the disease threat escalate? The Welsh Government also has a duty to effectively communicate any precautionary measures within the poultry industry and the wider animal welfare network in Wales. So, can you tell us what guidance and support the Welsh Government is giving to those affected by this announcement to ensure they fully understand the situation and what is required of them? Cabinet Secretary, you have made it clear that your department is monitoring the situation across Europe. Perhaps you can tell us a bit more about the specific work that has already been undertaken in Wales to identify the level of disease threat. I know that work has taken place elsewhere in the UK, but it is crucial that the Welsh Government also establishes its own monitoring arrangements to ensure that no stone is left unturned. Therefore, can you update us on the work that your department has done in recent weeks?

Ysgrifennydd y Cabinet, nid yw’r feirws hwn yn broblem newydd, ac fel y gwyddoch, rwyf eisoes wedi cyflwyno cwestiynau ar y mater yr wythnos diwethaf, felly rwy’n croesawu’r cyfle i glywed mwy am gamau gweithredu Llywodraeth Cymru ar y mater penodol hwn. Rwy’n falch eich bod wedi cyhoeddi heddiw y bydd parth atal 30 diwrnod ar waith ar draws Cymru. Nawr, mae’n hanfodol fod cyllid ac adnoddau digonol yn eu lle i sicrhau bod asiantaethau’n hyderus fod ganddynt yr hyn sydd ei angen i gyflawni mesurau rheoli clefydau yng Nghymru pe bai achosion o’r fath yn digwydd. Felly, a allwch chi ddweud wrthym pa gefnogaeth a chyllid ychwanegol y mae Llywodraeth Cymru yn eu hystyried pe bai bygythiad y clefyd yn gwaethygu? Mae gan Lywodraeth Cymru ddyletswydd hefyd i gyfleu unrhyw fesurau rhagofalus yn effeithiol o fewn y diwydiant dofednod a’r rhwydwaith lles anifeiliaid ehangach yng Nghymru. Felly, a allwch chi ddweud wrthym pa ganllawiau a chefnogaeth y mae Llywodraeth Cymru yn eu rhoi i’r rhai sy’n cael eu heffeithio gan y cyhoeddiad hwn i sicrhau eu bod yn deall y sefyllfa’n iawn a’r hyn sy’n ofynnol ganddynt? Ysgrifennydd y Cabinet, rydych wedi dweud yn glir fod eich adran yn monitro’r sefyllfa ledled Ewrop. Efallai y gallwch ddweud ychydig mwy wrthym am y gwaith penodol sydd eisoes wedi’i wneud yng Nghymru i nodi lefel bygythiad y clefyd. Gwn fod gwaith wedi cael ei wneud mewn mannau eraill yn y DU, ond mae’n hanfodol fod Llywodraeth Cymru hefyd yn sefydlu ei threfniadau monitro ei hun i sicrhau bod popeth sydd angen ei wneud yn cael ei wneud. Felly, a allwch roi’r wybodaeth ddiweddaraf i ni mewn perthynas â’r gwaith y mae eich adran wedi’i wneud yn ystod yr wythnosau diwethaf?

Thank you for those questions. I should say that the risk level of avian influenza incursion into the UK is at ‘medium’ for wild birds—that has been raised from ‘low but heightened’—and is at ‘low but heightened’ for domestic poultry. As I say, I do want to say very clearly that this is a precautionary message. I haven’t been asked for any additional funding. I think, when a decision like this is taken, there are obviously, again, precautionary measures in place with our poultry keepers et cetera to make sure that they are able to react very quickly to these decisions.

I mentioned that the chief veterinary officers work very closely together. When I was talking to our chief veterinary officer yesterday, it was very clear that she had been having discussions with her team. There are no cases, as I say, in Wales or in the UK. As far as I am aware, the nearest case to us is Calais in France, and that’s been there for a little while. There are 14 countries across the EU and Russia that have cases of avian influenza, and I thought it was really important to bring this prevention zone forward. I know that England and Scotland did it. As I say, the decision wasn’t taken very jointly, but I thought it was good to have a GB-wide decision in this case. I do want to assure Members and the public that we will continue to monitor this very carefully.

Diolch i chi am y cwestiynau hynny. Dylwn ddweud bod lefel y perygl o ffliw adar yn lledaenu i’r DU ar y lefel ‘ganolig’ ar gyfer adar gwyllt—mae’r lefel honno wedi cael ei chodi o’r lefel ‘isel ond wedi dwysáu’—ac mae’r lefel ar’ isel ond wedi dwysáu’ ar gyfer dofednod domestig. Fel y dywedaf, rwyf am ddweud yn glir iawn mai neges ragofalus yw hon. Nid oes neb wedi gofyn i mi am unrhyw gyllid ychwanegol. Pan fydd penderfyniad fel hwn yn cael ei wneud, yn amlwg, unwaith eto, rwy’n credu bod yna fesurau rhagofalus ar waith gyda’n ceidwaid dofednod ac yn y blaen i wneud yn siŵr eu bod yn gallu ymateb yn gyflym iawn i’r penderfyniadau hyn.

Soniais fod y prif swyddogion milfeddygol yn gweithio’n agos iawn â’i gilydd. Pan oeddwn yn siarad â’n prif swyddog milfeddygol ddoe, roedd yn amlwg iawn ei bod wedi bod yn cael trafodaethau gyda’i thîm. Nid oes unrhyw achosion, fel y dywedaf, yng Nghymru nag yn y DU. Cyn belled ag y gwn, mae’r achos agosaf atom yn Calais yn Ffrainc, ac mae hwnnw wedi yno ers peth amser. Ceir 14 o wledydd ledled yr UE a Rwsia sydd ag achosion o ffliw adar, ac roeddwn yn credu ei bod yn bwysig iawn i ni gyflwyno’r parth atal hwn. Gwn fod Lloegr a’r Alban wedi gwneud hynny. Fel rwy’n dweud, ni wnaethpwyd y penderfyniad ar y cyd yn hollol, ond roeddwn yn credu ei fod yn beth da cael penderfyniad drwy Brydain gyfan yn yr achos hwn. Rwyf am sicrhau’r Aelodau a’r cyhoedd y byddwn yn parhau i fonitro hyn yn ofalus iawn.

5. 3. Datganiadau 90 Eiliad
5. 3. 90-second Statements

Yr eitem nesaf ar yr agenda yw’r datganiadau 90 eiliad. David Melding.

The next item on our agenda is the 90-second statements. David Melding.

Llywydd, 100 years ago, David Lloyd George became Prime Minister. The Government he formed led the allies to a hard-won victory, massively extended the franchise, and established health and housing as governmental priorities. Wales seemed to find a hero figure—the Arthur of legend. The first man without independent means to become Prime Minister, Lloyd George demonstrated that the Welsh could reach the highest offices of state. Although the Tudors occasionally thought of themselves as Welsh, or at least Shakespeare had those thoughts for them, Lloyd George was Welsh to the core. It was the very source of his energy. As Chancellor of the Exchequer, he had already reshaped the state. After his people’s budget of 1909, the primary purpose of the state was not to protect property but to promote the welfare of the people—Llywydd, perhaps I should say the ‘gwerin’. It led to that amazing battle with the House of Lords and one of the funniest quips in our political history, when he said that the House of Lords is

‘not the watchdog of the constitution, but Mr Balfour's poodle’.

Well, perhaps it went down better in Edwardian times. [Laughter.]

Lloyd George is among our greatest Prime Ministers. Of his contemporaries, only Churchill and Atlee surpassed him—Churchill by ensuring victory in an even grimmer conflict; Atlee by forging a peacetime consensus for a welfare state. Yet, in his range, he had no equal. In periods of war and peace, Lloyd George displayed the highest statecraft. Llywydd, we live in a period of remarkable social and geopolitical change, and it is fitting that we should be inspired by the achievements of Lloyd George, which tackled challenges that were deeper still.

Lywydd, 100 mlynedd yn ôl, daeth David Lloyd George yn Brif Weinidog. Llwyddodd y Llywodraeth a ffurfiodd i arwain y cynghreiriaid i fuddugoliaeth a enillwyd drwy waith caled, ehangodd y bleidlais yn aruthrol, a sefydlodd iechyd a thai fel blaenoriaethau llywodraethol. Roedd hi’n ymddangos bod Cymru wedi dod o hyd i ffigur arwrol—yr Arthur chwedlonol. Lloyd George oedd y dyn cyntaf heb incwm preifat i fod yn Brif Weinidog, a dangosodd y gallai’r Cymry gyrraedd swyddi uchaf y wladwriaeth. Er bod y Tuduriaid yn ystyried eu hunain yn Gymry weithiau, neu o leiaf roedd Shakespeare yn credu hynny ar eu rhan, roedd Lloyd George yn Gymro i’r carn. Dyna oedd union ffynhonnell ei egni. Fel Canghellor y Trysorlys, roedd eisoes wedi ailffurfio’r wladwriaeth. Ar ôl cyhoeddi cyllideb y bobl ym 1909, prif amcan y wladwriaeth, yn hytrach na diogelu eiddo, oedd hyrwyddo lles y bobl—Lywydd, efallai y dylwn ddweud y ‘werin’. Arweiniodd at y frwydr anhygoel honno gyda Thŷ’r Arglwyddi ac un o’r sylwadau mwyaf doniol yn ein hanes gwleidyddol, pan ddywedodd am Dŷ’r Arglwyddi

nid ci gwarchod y cyfansoddiad ydyw, ond pwdl Mr Balfour.

Wel, efallai ei fod yn fwy doniol yn ystod y cyfnod Edwardaidd. [Chwerthin.]

Mae Lloyd George ymhlith ein Prif Weinidogion gorau. O blith ei gyfoeswyr, Churchill ac Atlee yn unig a ragorodd arno—Churchill drwy sicrhau buddugoliaeth mewn brwydr a oedd hyd yn oed yn fwy erchyll; Atlee drwy ffurfio consensws adeg heddwch dros wladwriaeth les. Eto i gyd, yn ei gyfnod, nid oedd neb yn hafal iddo. Mewn cyfnodau o ryfel a heddwch, arddangosodd Lloyd George grefft lywodraethu ar ei gorau. Lywydd, rydym yn byw mewn cyfnod o newid cymdeithasol a geowleidyddol eithriadol, ac mae’n briodol y dylem gael ein hysbrydoli gan lwyddiannau Lloyd George, a aeth i’r afael â heriau a oedd yn ddyfnach byth.

Diolch, Lywydd. The struggle at Standing Rock reservation in the United States has captivated the world: the people versus the Dakota Access pipeline; an ancient and proud community versus the power of the corporations. In a year where the millionaires and billionaires seem to be winning everything, Standing Rock shows that popular resistance can still win. It shows that there are people who will not let our natural resources be damaged by those who only want to wreck the land for profit. By standing together, the people have won an initial victory in the struggle, but they and we must remain vigilant. Thanks to the power of social media, the native Americans have inspired people across the world. They asked for our solidarity and we gave it as part of the new activism where local struggles are connected globally. We in Wales know only too well the value of our natural resources. Was Tryweryn not our own version of Standing Rock? Remembering our own Welsh history, let us say today that Wales stands with Standing Rock.

Diolch, Lywydd. Mae’r frwydr am randir Standing Rock yn yr Unol Daleithiau wedi dal sylw’r byd: y bobl yn erbyn piblinell Dakota Access; cymuned hynafol a balch yn erbyn grym y corfforaethau. Mewn blwyddyn pan fo’r miliwnyddion a’r biliwnyddion i’w gweld yn ennill popeth, mae Standing Rock yn dangos y gall gwrthsafiad poblogaidd ddal i ennill. Mae’n dangos bod yna bobl na fydd yn gadael i’n hadnoddau naturiol gael eu difrodi gan y rhai sydd ond eisiau dryllio’r tir er mwyn gwneud elw. Drwy sefyll gyda’i gilydd, mae’r bobl wedi ennill buddugoliaeth gyntaf yn y frwydr, ond mae’n rhaid iddynt hwy a ninnau barhau i fod yn wyliadwrus. Diolch i rym cyfryngau cymdeithasol, mae’r Americanwyr brodorol wedi ysbrydoli pobl ar draws y byd. Maent wedi gofyn am ein hundod ac fe’i rhoesom fel rhan o’r actifiaeth newydd lle y mae brwydrau lleol wedi eu cysylltu’n fyd-eang. Rydym ni yng Nghymru yn gwybod yn rhy dda beth yw gwerth ein hadnoddau naturiol. Onid Tryweryn oedd ein fersiwn ni o Standing Rock? Wrth gofio ein hanes ni ein hunain yng Nghymru, gadewch i ni ddweud heddiw fod Cymru yn sefyll gyda Standing Rock.

Diolch, Lywydd. Last Friday I had the pleasure of meeting four inspirational year 11 pupils from Denbigh High School, Amy Martin, Jessica Briody-Hughes, Holly Roberts and Katie Rowlands, who are Team Tachyon. They are the world champions for the second time in the F1 in Schools challenge competition, having swept the board for awards, defending their best verbal presentation and best sponsorship and marketing awards that they had won in the world finals in Singapore last year, and successfully retained in Texas this year.

They have a cabinet full of trophies and have this year attained the FIA Women in Motorsport award to add to their impressive collection. They have fully embraced all the challenges using STEM subjects, and are gaining some valuable skills and experiences for their later life. Amy has been offered a place in the F1 Williams team academy and is keen to go on to a career in engineering. They are truly inspirational young women who have taken on the challenges of the project outside of their schoolwork. They’ve become mentors for primary school children taking the F1 challenge now, and made their families, their schools, their communities and me very proud. I hope this Assembly will also be proud of their achievements. Diolch.

Diolch, Lywydd. Ddydd Gwener diwethaf, cefais y pleser o gyfarfod pedair o ddisgyblion ysbrydoledig blwyddyn 11 o Ysgol Uwchradd Dinbych, Amy Martin, Jessica Briody-Hughes, Holly Roberts a Katie Rowlands, sef Tîm Tachyon. Maent yn bencampwyr y byd am yr ail dro yng nghystadleuaeth Her Ysgolion F1, ar ôl ennill y gwobrau i gyd, gan amddiffyn eu gwobr am y cyflwyniad gorau ar lafar a’r gwobrau nawdd a marchnata gorau roeddent wedi eu hennill yn rownd derfynol y byd yn Singapore y llynedd, ac y llwyddodd y tîm i’w hennill eto yn Texas eleni.

Mae ganddynt gabinet yn llawn o dlysau ac eleni maent wedi ennill gwobr yr FIA i Fenywod mewn Chwaraeon Moduro i ychwanegu at eu casgliad trawiadol. Maent wedi goresgyn yr holl heriau sy’n defnyddio pynciau STEM, ac yn ennill sgiliau a phrofiadau gwerthfawr ar gyfer yn nes ymlaen yn eu bywydau. Mae Amy wedi cael cynnig lle yn academi tîm F1 Williams ac mae’n awyddus i gamu ymlaen i yrfa mewn peirianneg. Maent yn fenywod ifanc gwirioneddol ysbrydoledig sydd wedi wynebu heriau’r prosiect y tu allan i’w gwaith ysgol. Maent wedi dod yn fentoriaid i blant ysgolion cynradd sy’n ymgymryd â her F1 yn awr, ac maent wedi gwneud eu teuluoedd, eu hysgolion, eu cymunedau a minnau’n falch iawn ohonynt. Rwy’n gobeithio y bydd y Cynulliad hwn hefyd yn falch o’u cyflawniadau. Diolch.

6. 4. Dadl gan Aelodau Unigol o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Iechyd y Cyhoedd
6. 4. Debate by Individual Members under Standing Order 11.21(iv): Public Health

Yr eitem nesaf ar ein hagenda ni yw’r ddadl gan Aelodau unigol o dan Reol Sefydlog 11.21. Rydw i’n galw ar Jenny Rathbone i wneud y cynnig.

The next item on our agenda is the debate by individual Members under Standing Order 11.21. I call on Jenny Rathbone to move the motion.

Cynnig NDM6144 Jenny Rathbone, Rhun ap Iorwerth, Vikki Howells, Angela Burns, Dai Lloyd

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

Yn nodi:

a) bod lefelau gordewdra yng Nghymru yn parhau i godi ac mae gordewdra yn fwy cyffredin ymysg cymunedau tlawd;

b) bod newid arferion bwyta pobl yn gymhleth ac yn golygu cyfuniad o sicrhau bod bwyd da ar gael ac yn fforddiadwy a sgiliau coginio;

c) nad yw Deddf Teithio Llesol (Cymru) 2013 wedi cael effaith sylweddol hyd yma ar faint o ymarfer corff y mae pobl yn ei wneud;

d) mai dim ond drwy ddegawdau o addysg a chamau gweithredu caled y llywodraeth y mae cyfraddau ysmygu wedi disgyn, a bod hyn wedi digwydd yn erbyn ymdrechion y diwydiant tybaco i wadu'r wyddoniaeth a rhwystro camau gweithredu'r llywodraeth; ac

e) bod angen cyfuniad o addysg, deddfwriaeth a chaffael cyhoeddus i fynd i'r afael â phroblem gynyddol yn ymwneud ag iechyd y cyhoedd.

Motion NDM6144 Jenny Rathbone, Rhun ap Iorwerth, Vikki Howells, Angela Burns, Dai Lloyd

To propose that the National Assembly for Wales:

Notes that

a) levels of obesity across Wales continue to rise and obesity is more prevalent amongst poorer communities;

b) changing people’s eating habits is complicated and involves a combination of good food availability, affordability and cookery skills;

c) the Active Travel (Wales) Act 2013 has yet to impact significantly on the amount of exercise people undertake;

d) declining rates of smoking have only been achieved through decades of education and tough government action, and took place against the tobacco industry’s efforts to deny the science and block government action; and

e) a combination of education, legislation and public procurement is required to tackle a growing public health problem.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch, Lywydd. One quarter of the adult population in Wales is obese, and nearly 60 per cent are overweight: a combination of too much alcohol, too little exercise and too much food laden with fat, sugar and salt. The consequences are serious in terms of diabetes, cardiovascular disease and many cancers. These three conditions are the overwhelming causes of early death and they threaten to undermine and indeed reverse whatever advances are made in medical treatment of life-threatening diseases.

The chief medical officer’s latest annual report highlights that whilst the rich are getting healthier and living longer, the poor are not. The life expectancy gap is already as much as nine to 11 years between different areas of Cardiff alone. This is unfair, avoidable and something we should be no longer prepared to accept or tolerate. We need urgent and decisive action to tackle this health epidemic, which will otherwise bankrupt the NHS. Across the UK, it already costs the NHS £5 billion a year, and that’s projected to double to nearly £10 billion by 2050. And the wider cost to society will reach £50 billion a year.

So, despite the five-a-day campaign, our vegetable consumption is in decline—no better than it was in the 1970s. Less than a third of all adults reported eating five or more portions of fruit and vegetables a day. People are simply not heeding what we’re telling them, and only 1 per cent of food advertising is spent on promoting vegetables.

Diolch, Lywydd. Mae chwarter poblogaeth oedolion Cymru yn ordew, ac mae bron 60 y cant yn cario gormod o bwysau: cyfuniad o ormod o alcohol, rhy ychydig o ymarfer corff a gormod o fwyd llawn o fraster, siwgr a halen. Mae’r canlyniadau’n ddifrifol o ran diabetes, clefyd cardiofasgwlaidd a sawl math o ganser. Y tri chyflwr hwn yw achosion pennaf marwolaeth gynnar ac maent yn bygwth tanseilio a hyd yn oed gwrthdroi pa bynnag ddatblygiadau a wneir i roi triniaeth feddygol i glefydau sy’n bygwth bywyd.

Mae adroddiad blynyddol diweddaraf y prif swyddog meddygol yn nodi, tra bod y cyfoethog yn mynd yn iachach ac yn byw’n hirach, nid yw hynny’n wir am y tlodion. Mae’r bwlch disgwyliad oes eisoes cymaint â naw i 11 mlynedd rhwng gwahanol ardaloedd yng Nghaerdydd yn unig. Mae hyn yn annheg, yn osgoadwy ac yn rhywbeth na ddylem fod yn barod i’w dderbyn neu ei oddef mwyach. Mae angen gweithredu ar frys ac yn bendant i fynd i’r afael â’r epidemig iechyd hwn, a fydd fel arall yn gwneud y GIG yn fethdalwr. Ar draws y DU, mae eisoes yn costio £5 biliwn y flwyddyn i’r GIG, a rhagwelir y bydd hynny’n dyblu i bron £10 biliwn erbyn 2050. A bydd y gost ehangach i gymdeithas yn cyrraedd £50 biliwn y flwyddyn.

Felly, er gwaethaf yr ymgyrch 5 y dydd, rydym yn bwyta llai o lysiau—nid yw’n ddim gwell nag yr oedd yn y 1970au. Dywedodd llai na thraean o’r holl oedolion eu bod yn bwyta pum cyfran neu fwy o ffrwythau a llysiau y dydd. Yn syml nid yw pobl yn gwrando ar yr hyn rydym yn ei ddweud wrthynt, ac 1 y cant o’r arian a werir ar hysbysebion bwyd sy’n cael ei wario ar hyrwyddo llysiau.

Daeth y Dirprwy Lywydd (Ann Jones) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (Ann Jones) took the Chair.

We’re in the grips of an obesogenic culture and we need to act now. Treating people wo have life-threatening levels of obesity is extremely difficult and complex. We must focus on prevention. And unfortunately and tragically, this is not just an adult disease. Over a quarter of our four and five-year-olds in Wales are overweight or obese, and that compares badly with 22 per cent in England. In the most deprived areas of Wales, that rises to over 28 per cent.

So, despite Appetite for Life, despite the Healthy Eating in Schools (Wales) Measure 2009, Wales still has the worst rate of child obesity in the UK. Awareness raising alone hasn’t worked. Greater action on several fronts is required, across all levels of Government. We cannot go on like this.

So, Public Health Wales, in ‘Making a Difference’, says there are three things we could do: first, we could restrict the marketing of unhealthy food, which is not a devolved matter and therefore not something we probably need to ponder on here; secondly, promote healthy eating in schools; and, thirdly, use taxes to get the message across.

‘Appetite for Life’ was introduced in 2008, and became compulsory in 2013. It got rid of the sale of fizzy drinks and sweets from vending machines, but I’m not convinced that it has produced the life change, and system change, that is required in all our schools. It’s fine as far as it goes, but it does not go far enough. How many school governors are aware that they are responsible for ensuring that the mandatory Healthy Eating in Schools (Wales) Measure 2009 is being observed? How would they go about knowing where the ingredients had come from, and what was in them? I’ve yet to see any training on this provided by my local authority, as a school governor.

At the end of last month, I visited Cornist Park School in Flint. There, they have doubled the number of school meals taken since they adopted the Food for Life charter mark, established by the Soil Association. Children order their meal at registration every day, so they choose what they’re going to eat, and are guaranteed to get it. As catering staff know exactly how many portions they have to cook for, that eliminates virtually all food waste. The menu of six dishes to choose from is supplemented by a salad bar, which is actively promoted by staff. There are carrot and cucumber sticks in little bowls on the table, which pupils can help themselves to. At least 75 per cent of the menu of six options is freshly prepared from unprocessed ingredients. Seasonal products are promoted, and many children report that lunch is the highlight of their day.

The headteacher says that the kitchen is at the heart of her school. Complementing the actual meals, the school uses food education as part of the curriculum, and pupils and their families are involved in improving the school lunch experience. At least once a year, the community is invited for lunch, helping to promote healthy eating at home, as well as at school. All of Flintshire’s 73 schools have adopted the entry-level food for catering mark back in 2002. The catering manager assured me that it is no more expensive than meeting the healthy eating in schools Measure, you just have to be a bit more careful as to where the food comes from, and why wouldn’t we want to do that, when we’re dealing with children?

The cabinet member for education says,

‘We want our parents to have confidence in the service, and this demonstrates to them our commitment to their children’s lunch time experience.’

Why is it that other local authorities have not followed Flintshire’s example? The north Wales consortium of LEAs all thought it was a good idea back in 2012, but none have followed Flintshire’s lead, nor has any other local authority across Wales. Yet, across the UK, 1.6 million meals are served every day in education and healthcare settings that meet the Food for Life criteria, including our very own canteen. Over half our universities have a Food for Life award. Why would we not want the same for all of Wales’s pupils?

There is an opportunity here for food producers too because Flintshire only has the bronze level of accreditation and, in order to get the silver and gold award, they’d need to be able to source more organic suppliers who can deliver within the price range and with the reliability that LEAs require. So, it’s encouraging to note that Organic Centre Wales has been working with the Flintshire school meals service to deliver a range of activities, including training for school cooks, farm visits, gardening support, and school-yard farm markets. So, the catering mark offers incentives for caterers to use more local produce, which would help to keep supply and demand for Welsh produce within Wales, reaping the benefits of having our own national food procurement service.

Secondly, I want to look at what we could be doing to tax what is bad for us. Finland, France, Hungary and Mexico have all started to do this. In France, a tax on sugar and artificially sweetened beverages—presumably similar to what the UK Government proposes—as well as, in Finland, a tax on sweets, ice cream and soft drinks, have already shown some benefits. But, in Hungary, they’ve gone even further. Since 2011, they have a public health product tax on sugar, sweetened drinks, confectionary, salted snacks, condiments and flavoured alcohol. The beverages are taxed if they contain more than 8 gm of sugar per 100 ml and food is taxed if it contains more than 1 gm of salt or more than 275 calories per 100 gm. Sales of taxable products have fallen by an average of 27 per cent in the first year, and consumers are either choosing a cheaper, healthier product or a healthier alternative. Two years in, the WHO observed change across all income groups and age groups, but a greater change amongst younger people and lower income groups. Three years in, the resumption in healthy food consumption has been sustained and 40 per cent of Hungary’s food manufacturers have reformulated their products in order to avoid the taxation.

Mexico has by far the world’s highest death rate from chronic disease caused by the consumption of sugary drinks—nearly triple that of the runner-up, South Africa. Excessive consumption of Coca Cola and other soft drinks kills twice as many Mexicans as the trade in the other kind of coke that Mexico is infamous for. Mexico, so far from God, but so close to the United States. Unfortunately, the United States is where most of the obesogenic food and drinks industry is based and it is the globalised, Americanisation of our diets that is the principal cause of our woes and certainly in Mexico. In the last 14 years, the consumption of fruit and vegetables dropped by 30 per cent in Mexico, and the consumption of beans dropped by half, which, along with rice and corn, used to be the staple diet. An 8 per cent tax on non-essential junk food and a 10 per cent tax on sugar-sweetened drinks has had an amazing impact in the first three years. There has been a 5 per cent reduction in the purchase of taxed food items, but a 10 per cent reduction amongst lower income households—a greater impact than that of tobacco taxes on tobacco consumption. The impact was concentrated among the poor who bear the biggest cost in terms of obesity and diabetes. As in Hungary, many companies reformulated their products to avoid the tax.

‘The BMJ’ has since said that this has had an amazing impact in terms of the amount of sugar-sweetened drinks that were consumed in the past. The impact of the tax overall on nutritional consumption and on weight gain or loss remains to be studied. But taxes, I think we already can see from these examples, do change what we eat and drink and our own health professionals are calling out for this. The British Medical Association has called for a 20 per cent tax on fizzy drinks and fruit drinks in a bid to combat our obesity crisis.

Wales should be at the forefront in developing innovative policies in this area and should recognise that tackling the burden of diet-related disease will require a series of food-policy interventions, including the proven use of economic measures and price incentives. We cannot wait for the outcome of the Health Wise Wales research, being conducted by Cardiff and Swansea universities into the correlation between health and lifestyle; we have to act now.

Rydym yn gaeth i ddiwylliant sy’n tueddu i achosi gordewdra ac mae angen i ni weithredu yn awr. Mae trin pobl sydd â lefelau sy’n bygwth bywyd o ordewdra yn anodd a chymhleth dros ben. Mae’n rhaid i ni ganolbwyntio ar atal. Ac yn anffodus ac yn drasig, nid clefyd oedolion yn unig yw hwn. Mae dros chwarter ein plant pedair a phum mlwydd oed yng Nghymru yn cario gormod o bwysau neu’n ordew, ac mae hynny’n cymharu’n wael â 22 y cant yn Lloegr. Yn ardaloedd mwyaf difreintiedig Cymru, mae’n codi i dros 28 y cant.

Felly, er gwaethaf Blas am Oes, er gwaethaf Mesur Bwyta’n Iach mewn Ysgolion (Cymru) 2009, gan Gymru y mae’r gyfradd waethaf o ordewdra ymhlith plant yn y DU. Nid yw codi ymwybyddiaeth ar ei ben ei hun wedi gweithio. Mae angen mwy o weithredu mewn sawl ffordd, ar draws pob lefel o Lywodraeth. Ni allwn barhau fel hyn.

Felly, mae Iechyd Cyhoeddus Cymru, yn ‘Gwneud Gwahaniaeth’, yn dweud bod tri pheth y gallem ei wneud: yn gyntaf, gallem gyfyngu ar farchnata bwyd afiach, nad yw’n fater sydd wedi’i ddatganoli, ac felly nid yw’n rhywbeth sy’n rhaid i ni ei ystyried yma yn ôl pob tebyg; yn ail, hybu bwyta’n iach mewn ysgolion; ac yn drydydd, defnyddio trethi i gyfleu’r neges.

Cyflwynwyd ‘Blas am Oes’ yn 2008, a daeth yn orfodol yn 2013. Cafodd wared ar werthu diodydd swigod a melysion o beiriannau gwerthu, ond nid wyf yn argyhoeddedig ei fod wedi cynhyrchu’r newid bywyd, a’r newid yn y system, sy’n ofynnol yn ein holl ysgolion. Mae’n iawn cyn belled ag y mae’n mynd, ond nid yw’n mynd yn ddigon pell. Faint o lywodraethwyr ysgol sy’n ymwybodol eu bod yn gyfrifol am sicrhau bod y Mesur Bwyta’n Iach mewn Ysgolion (Cymru) 2009 gorfodol yn cael ei ddilyn? Sut y byddent yn mynd ati i wybod o ble roedd y cynhwysion wedi dod, a beth oedd ynddynt? Rwyf eto i weld unrhyw hyfforddiant ar hyn yn cael ei ddarparu gan fy awdurdod lleol, fel llywodraethwr ysgol.

Ddiwedd y mis diwethaf, ymwelais ag Ysgol Parc Cornist yn y Fflint. Yno, maent wedi dyblu nifer y prydau ysgol sy’n cael eu bwyta ers iddynt fabwysiadu nod siarter Bwyd am Oes, a sefydlwyd gan Gymdeithas y Pridd. Mae plant yn archebu eu pryd wrth gofrestru bob dydd, felly maent yn dewis yr hyn y maent yn mynd i’w fwyta, ac maent yn sicr o’i gael. Gan fod staff arlwyo yn gwybod yn union faint o brydau y mae’n rhaid iddynt eu coginio, mae hynny’n dileu pob gwastraff bwyd bron yn llwyr. Mae bar salad, sy’n cael ei hyrwyddo’n weithredol gan y staff, yn mynd gyda’r fwydlen o chwe opsiwn i ddewis o’u plith. Ceir ffyn moron a chiwcymbr mewn powlenni bach ar y bwrdd, a gall y disgyblion helpu eu hunain iddynt. Mae o leiaf 75 y cant o’r fwydlen o chwe opsiwn yn cael ei baratoi’n ffres o gynhwysion heb eu prosesu. Caiff cynnyrch tymhorol eu hyrwyddo, ac mae llawer o blant yn dweud mai cinio yw uchafbwynt eu diwrnod.

Mae’r pennaeth yn dweud bod y gegin yn ganolog i’w hysgol. I fynd gyda’r prydau bwyd eu hunain, mae’r ysgol yn defnyddio addysg bwyd fel rhan o’r cwricwlwm, ac mae disgyblion a’u teuluoedd yn rhan o’r broses o wella profiad cinio ysgol. O leiaf unwaith y flwyddyn, caiff y gymuned wahoddiad i ginio, gan helpu i hyrwyddo bwyta’n iach yn y cartref, yn ogystal ag yn yr ysgol. Mae pob un o’r 73 o ysgolion yn Sir y Fflint wedi mabwysiadu’r nod bwyd arlwyo lefel mynediad yn ôl yn 2002. Cefais fy sicrhau gan y rheolwr arlwyo nad yw’n fwy costus na bodloni’r Mesur bwyta’n iach mewn ysgolion, ond i chi fod ychydig yn fwy gofalus ynglŷn ag o ble y daw’r bwyd, a pham na fyddem am wneud hynny, gyda phlant?

Mae’r aelod cabinet dros addysg yn dweud,

Rydym eisiau i’n rhieni fod â hyder yn y gwasanaeth, ac mae hyn yn dangos ein hymrwymiad i brofiad amser cinio eu plant.

Pam nad yw awdurdodau lleol eraill wedi dilyn esiampl Sir y Fflint? Roedd pawb yng nghonsortiwm gogledd Cymru o Awdurdodau Addysg Lleol yn meddwl ei fod yn syniad da yn ôl yn 2012, ond nid oes yr un wedi dilyn arweiniad Sir y Fflint, ac nid oes unrhyw awdurdod lleol arall yng Nghymru wedi gwneud hynny chwaith. Eto i gyd, ar draws y DU, gweinir 1.6 miliwn o brydau bwyd bob dydd mewn lleoliadau addysg a gofal iechyd sy’n bodloni’r meini prawf Bwyd am Oes, gan gynnwys ein ffreutur ni ein hunain. Mae gan dros hanner ein prifysgolion wobr Bwyd am Oes. Pam na fyddem eisiau’r un peth ar gyfer holl ddisgyblion Cymru?

Mae cyfle yma i gynhyrchwyr bwyd hefyd oherwydd lefel efydd o achrediad yn unig sydd gan Sir y Fflint, ac er mwyn iddynt gael y wobr arian a’r wobr aur, byddai angen iddynt allu defnyddio cyflenwyr mwy organig sy’n gallu darparu o fewn yr ystod pris a gyda’r dibynadwyedd y mae’r Awdurdodau Addysg Lleol ei angen. Felly, mae’n galonogol nodi bod Canolfan Organig Cymru wedi bod yn gweithio gyda gwasanaeth prydau ysgol Sir y Fflint i ddarparu ystod o weithgareddau, gan gynnwys hyfforddiant ar gyfer cogyddion ysgol, ymweliadau â ffermydd, cymorth garddio, a marchnadoedd fferm ar fuarth yr ysgol. Felly, mae’r nod arlwyo yn cynnig cymhellion i arlwywyr ddefnyddio mwy o gynnyrch lleol, a fyddai’n helpu i gadw’r cyflenwad a’r galw am gynnyrch o Gymru yng Nghymru, gan fedi’r manteision o gael ein gwasanaeth caffael bwyd cenedlaethol ein hunain.

Yn ail, rwyf am edrych ar yr hyn y gallem ei wneud i drethu’r hyn sy’n ddrwg i ni. Mae’r Ffindir, Ffrainc, Hwngari a Mecsico i gyd wedi dechrau gwneud hyn. Yn Ffrainc, ceir treth ar siwgr a diodydd wedi’u melysu’n artiffisial—yn debyg i’r hyn y mae Llywodraeth y DU yn ei argymell mae’n debyg—ac yn y Ffindir, mae treth ar losin, hufen iâ a diodydd meddal eisoes wedi dangos rhai manteision. Ond yn Hwngari, maent wedi mynd hyd yn oed ymhellach. Ers 2011, mae ganddynt dreth iechyd y cyhoedd ar gynnyrch siwgr, diodydd wedi’u melysu, melysion, byrbrydau hallt, pupur a halen ac alcohol â blas. Caiff y diodydd eu trethu os ydynt yn cynnwys mwy nag 8gm o siwgr ym mhob 100ml a chaiff bwyd ei drethu os yw’n cynnwys mwy nag 1gm o halen neu fwy na 275 o galorïau ym mhob 100gm. Mae gwerthiannau cynhyrchion trethadwy wedi gostwng 27 y cant ar gyfartaledd yn y flwyddyn gyntaf, ac mae defnyddwyr naill ai’n dewis cynnyrch rhatach, iachach neu ddewis arall iachach. Ddwy flynedd ers ei gychwyn, gwelodd Sefydliad Iechyd y Byd newid ar draws yr holl grwpiau incwm a grwpiau oedran, ond mwy o newid ymysg pobl iau a grwpiau incwm is. Dair blynedd ers ei gychwyn, mae’r newid yn ôl i fwyta bwyd iach wedi cael ei gynnal ac mae 40 y cant o gynhyrchwyr bwyd Hwngari wedi ailffurfio eu cynnyrch er mwyn osgoi’r dreth.

Mecsico sydd â’r gyfradd uchaf o farwolaethau yn y byd o glefydau cronig a achosir gan yfed diodydd siwgr—bron dair gwaith y wlad a ddaeth yn ail, De Affrica. Mae yfed gormod o Coca Cola a diodydd ysgafn eraill yn lladd ddwywaith gymaint o Fecsicanwyr â’r fasnach yn y math arall o gôc y mae Mecsico wedi cael enw drwg amdano. Mecsico, mor bell oddi wrth Dduw, ond mor agos at yr Unol Daleithiau. Yn anffodus, yn yr Unol Daleithiau y mae’r rhan fwyaf o’r diwydiant bwyd a diod sy’n tueddu i achosi gordewdra wedi’i leoli ac Americaneiddio byd-eang ein deiet yw prif achos ein gofidiau ac yn sicr felly ym Mecsico. Yn y 14 mlynedd diwethaf, cafwyd gostyngiad o 30 y cant yn y ffrwythau a’r llysiau a fwyteir ym Mecsico, a gostyngodd lefel y ffa a fwyteir i’w hanner, er mai ffa, ynghyd â reis ac ŷd, oedd yn arfer bod yn brif ymborth. Mae treth o 8 y cant ar fwyd sothach nad yw’n hanfodol a threth o 10 y cant ar ddiodydd wedi’u melysu â siwgr wedi cael effaith anhygoel yn ystod y tair blynedd gyntaf. Cafwyd gostyngiad o 5 y cant yn yr eitemau bwyd wedi’u trethu a brynwyd, ond lleihad o 10 y cant ymhlith teuluoedd incwm is—mwy o effaith na threthi tybaco ar y defnydd o dybaco. Roedd yr effaith yn fwyaf dwys ymhlith y tlodion sy’n talu’r pris mwyaf o ran gordewdra a diabetes. Fel yn Hwngari, mae llawer o gwmnïau wedi ailffurfio’u cynhyrchion er mwyn osgoi’r dreth.

Ers hynny mae’r BMJ wedi dweud bod hyn wedi cael effaith anhygoel o ran faint o ddiodydd wedi’u melysu â siwgr a gâi eu hyfed yn y gorffennol. Mae effaith gyffredinol y dreth ar faint o faeth a fwyteir a faint o bwysau a fegir neu a gollir heb gael ei astudio eto. Ond rwy’n credu y gallwn weld eisoes o’r enghreifftiau hyn fod trethi yn newid yr hyn rydym yn ei fwyta ac yn ei yfed ac mae ein gweithwyr iechyd proffesiynol ein hunain yn galw allan am hyn. Mae Cymdeithas Feddygol Prydain wedi galw am dreth o 20 y cant ar ddiodydd swigod a diodydd ffrwythau mewn ymgais i fynd i’r afael â’n hargyfwng gordewdra.

Dylai Cymru fod ar flaen y gad o ran datblygu polisïau arloesol yn y maes hwn, a dylai gydnabod y bydd mynd i’r afael â baich clefyd sy’n gysylltiedig â deiet yn galw am gyfres o ymyriadau polisi bwyd, gan gynnwys y defnydd profedig o fesurau economaidd a chymhellion pris. Ni allwn aros am ganlyniad ymchwil Doeth am Iechyd Cymru, sy’n cael ei wneud gan brifysgolion Caerdydd ac Abertawe ar y gydberthynas rhwng iechyd a ffordd o fyw; mae’n rhaid i ni weithredu yn awr.

Diolch i bawb sydd yn cymryd rhan yn y drafodaeth bwysig yma’r prynhawn yma. Rwy’n falch iawn o fod yn un o gydgynigwyr y cynnig yma.

Nid yw’n ormod i ddweud bod gordewdra yn un o heriau iechyd mwyaf ein hoes ni. Mae’r ystadegau dros y 15 mlynedd diwethaf wedi dangos cynnydd clir iawn yn nifer yr oedolion a phlant sydd dros bwysau neu sy’n ordew. Mae hynny ym mhob grŵp oedran, fel rwy’n dweud, sy’n golygu nid yw’r llanw yn ymddangos ar hyn o bryd fel ei fod o’n troi yn yr un ffordd ag y mae yna dystiolaeth ei fod o wedi troi mewn perthynas ag ysmygu ac yfed alcohol, lle mae pobl iau yn llai tebygol o fod yn mabwysiadu ffyrdd o fyw sy’n niweidiol i’w iechyd nhw o’i gymharu â phobl ifanc cenedlaethau blaenorol.

Beth sydd yn ofnadwy o bryderus, rwy’n meddwl, yw bod gordewdra plant i’w weld yn waeth rŵan nag oedd o hyd yn oed ychydig o flynyddoedd yn ôl. Erbyn hyn, rwy’n drist iawn i ddweud bod gan fy etholaeth i, Ynys Môn, yr ystadegau gwaethaf ar gyfer gordewdra plant yng Nghymru, efo ychydig o dan draean o blant pump oed yn cael eu hystyried i fod dros eu pwysau neu yn ordew. Efallai bod dweud bod hyn yn mynd i achosi problemau yn y dyfodol, yn storio problemau at y dyfodol yn ystrydebol, ond mae hynny, wrth gwrs, yn hollol wir. Felly, mae’n amlwg i mi fod yr angen i fynd i’r afael â’r broblem yma yn gofyn inni gael o leiaf yr un lefel o ymdrech, a’r un lefel o adnoddau ac ymrwymiad, ac y mae mynd i’r afael ag ysmygu wedi’i gael yn fyd-eang dros gyfnod o ddegawdau.

Mewn rhai ffyrdd, mae’r paralelau efo ysmygu yn glir iawn. Mae’r wyddoniaeth y tu ôl i ysmygu wedi bod yn glir ers degawdau, er gwaethaf beth mae un cyn-arweinydd UKIP yn ei feddwl. Ond, wrth gwrs, dim ond yn 2007 y daeth y gwaharddiad mewn mannau cyhoeddus i rym. Mi oedd gan dybaco mawr gymaint o bŵer i gyfyngu, yn gyntaf, ar y ddealltwriaeth o’r wyddoniaeth ac yna wedyn i atal camau i leihau defnydd o gynhyrchion niweidiol. Dim ond drwy drethu yn drwm, gosod gwaharddiadau ar hysbysebu’n gyhoeddus a negeseuon cyson rydym wedi llwyddo i gael cyfraddau ysmygu i lawr. Hyd yn oed wedyn, wrth gwrs, mae’r rhifau yn rhy uchel.

Ond, mewn rhai ffyrdd, mae mynd i’r afael â gordewdra yn mynd i wneud datrys problemau ysmygu neu fynd i’r afael â phroblemau ysmygu i edrych yn hawdd iawn. Er bod pobl yn deall yn glir iawn beth ydy’r peryglon iechyd efo ysmygu, efo gordewdra mae’r sefyllfa yn llawer mwy cymhleth a mwy amwys mewn llawer o ffyrdd. Mae adnabod un math o fwyd i fynd i’r afael â fo, yn y ffordd y cafodd sigaréts eu targedu, yn fwy o broblem. Nid leiaf oherwydd bod cwmnïau a sefydliadau y tu ôl i ambell i gynnyrch wastad yn mynd i ddadlau a’n ‘bombard-io’ ni efo negeseuon, ‘Peidiwch â phigo arnom ni, pigwch arnyn nhw yn y fan yna.’ Ar ben hynny, y gwahaniaeth mawr arall ydy nad ydych yn gallu ymysgu sigaréts yn gymedrol heb iddynt wneud niwed i chi, ond mi fedrwch chi efo llawer o fathau o fwyd. Mae’r mathau hynny o fwyd ddim ond yn dod yn niweidiol pan fydd rhywun yn cael gormodedd ohonynt.

Mae’r NHS hefyd yn ymateb yn wahanol i bobl sydd am roi’r gorau i ysmygu, o’i gymharu â’r rhai sydd am golli pwysau. Mi all pobl, wrth gwrs, gael eu hannog i drio defnyddio ‘willpower’ ar gyfer atal ysmygu, ond mae’r ystadegau’n awgrymu nad yw hynny’n mynd i fod yn llwyddiannus iawn. I rywun sydd eisiau mynd gam ymhellach, mae yna help, wrth gwrs—cynnyrch nicotin, grwpiau cefnogi, ac yn y blaen. Ond, pan mae’n dod at rywun sy’n ordew ac yn awyddus i golli pwysau, nid yw’r un lefel o gymorth ar gael. Y ffordd arferol, i weld, ydy darparu rhywfaint o gyngor dietegol a gobeithio y bydd grym ewyllys, sef ‘willpower’, yn ddigon, er gwaethaf y ffaith bod temtasiynau o fwyd afiach ym mhob man o’n cwmpas ni. Dim ond pan fydd y problemau’n parhau y bydd claf yn cael ei gyfeirio, o bosibl, at driniaethau mwy dwys.

Tra bo Llywodraethau wedi cymryd camau i wneud y dewis i beidio ag ysmygu yn haws ac wedi atal rhai ffactorau amgylcheddol, pan mae’n dod i ordewdra, mae rhywun yn cael y teimlad weithiau bod Llywodraethau yn dal i wneud penderfyniadau sy’n annog rhywun i beidio â bod yn iach—yn dal i gynllunio dinasoedd o gwmpas y car yn hytrach na theithio llesol, ac yn y blaen. Weithiau, nid yw hyd yn oed yn hawdd cael gafael ar wybodaeth am ddeietau iach.

Felly, mae’n glir i fi, i gloi, y bydd yr ymdrechion i fynd i’r afael â gordewdra angen ymateb llywodraethol o bosibl hyd yn oed yn fwy na’r hyn a ddigwyddodd efo tybaco. Mae angen i holl adrannau’r Llywodraeth fod yn barod i ymrwymo i hyn yn y tymor hir a rhoi egni go iawn i mewn i gael Cymru mewn i siâp a chael cenedl sy’n ffit ac yn iach, achos rwy’n ofni nad ydym ni’n ffit ac yn iach ar hyn o bryd.

Thank you to everyone who is participating in this important debate this afternoon. I’m very pleased to be one of the co-sponsors of this motion.

It’s no overstatement to say that obesity is one of the greatest health challenges of our age. The statistics over the past 15 years have demonstrated a very clear increase in the number of adults and children who are overweight or obese. That affects all age groups, as I say, which means that the tide doesn’t seem to be turning in the same way as evidence suggests that it has turned in relation to smoking and the consumption of alcohol, where younger people are less likely to be adopting lifestyles that are damaging to their health, as compared to young people in previous generations.

What is particularly concerning, I think, is that childhood obesity seems to be worse now than it was even just a few years ago. I am saddened to say that my constituency of Anglesey has the poorest statistics for childhood obesity in Wales, with a little under a third of five-year-olds considered to be overweight or obese. Saying that this is going to cause problems in the future and is storing up problems for the future is clichéd, but it’s entirely true. Therefore, it’s clear to me that the need to tackle this problem requires from us at least the same level of effort, commitment and resource as tackling smoking has been afforded on a global level over a period of decades.

In some ways, the parallels with smoking are very clear. The science behind smoking has been clear for many decades, despite what one former UKIP leader may think. But, of course, it was only in 2007 that the ban on smoking in public places came into force. Big tobacco had such a lot of power to limit, first of all, understanding of the science and then to prevent steps being taken to reduce the use of harmful products. It was only through heavy taxation, banning public advertising and providing consistent messages that we have managed to get smoking rates down. Even having said that, of course, the numbers are still too high.

But, in some way, tackling obesity is going to make resolving the problems of smoking, or tackling the issues around smoking, look very easy. Although people understand clearly what the health risks of smoking are, with obesity the situation is a lot more complex and ambiguous in many ways. Identifying one type of food to tackle, in the way in which cigarettes were targeted, is more problematic, not least because companies and organisations behind certain produce are always going to bombard us with messages of, ‘Don’t pick on us; pick on someone else.’ On top of that, a very significant difference is that you can’t smoke cigarettes moderately without them causing damage, but you can consume many of these foods. Those types of food only become harmful when they are over-consumed.

The NHS responds differently to people who want to give up smoking, compared with those who want to lose weight. People can be encouraged to use willpower to stop smoking, but statistics tend to suggest that that isn’t going to be particularly successful. For someone who wants to go a step further, there is assistance available, with nicotine products, support groups and so on and so forth. But, when it comes to someone who is obese and eager to lose weight, then that level of support isn’t available. The usual approach is to provide some dietary advice and to hope that willpower alone will be sufficient, despite the fact that the temptations of unhealthy food surround us everywhere we look. It’s only when the problems get worse will that patient perhaps be referred for more intensive treatment.

Whilst Governments have taken steps to make the choice not to smoke easier for people, and have prevented some environmental factors, when it comes to obesity one gets the feeling that Governments are still making decisions that encourage individuals not to be healthy—they are still planning our cities around the car, rather than using active travel and so on. Sometimes, it isn’t even easy to get hold of information about healthy diets.

Therefore, it’s clear to me, in conclusion, that efforts to tackle obesity will need an even more robust governmental response than was the case with tobacco. All departments of Government must be willing to commit to this in the long term, and to give real impetus to making sure that Wales is in shape and is a nation that is fit and healthy, because I fear that we aren’t fit and healthy at the moment.

As Public Health Wales reminds us in ‘Making a Difference’, their priority policy areas for creating a healthy Wales, over half of Welsh adults and around a quarter of Welsh children are overweight or obese, with particular issues in disadvantaged communities, such as my own in RCT, where the figure stands at 63 per cent of adults. If the numbers of people who are overweight or obese continue to rise at the present rate, by 2050 this will cost the Welsh NHS £465 million per year, with a cost to society and the economy of £2.4 billion.

Linked to this are clear challenges around physical activity levels. Many adults don’t undertake the recommended weekly amounts of physical activity, with only one in three children meeting guidelines. Faced with these stark facts, I am happy to support this motion today, challenging us all to develop solutions that solve what has been described as an obesity epidemic and calling on all of us to use the levers at our disposal.

Welsh Government has taken action. The Change4Life campaign promotes advice on healthy eating, and schools are expected to promote healthy food choices. Policies like free swimming promote access to exercise opportunities, and I was pleased to recently meet with Ramblers Cymru to talk about the Welsh Government-sponsored initiative, Let’s Walk, which celebrates the benefits of just 30 minutes of walking a day in improving health. Other initiatives, like Healthy Child Wales, will bear fruit in coming years.

Interventions around childhood obesity are one of the cornerstones of Cwm Taf health board’s approach. The childhood obesity steering group brings the health board together with partners like Families First, Flying Start and Communities First to develop and improve services. Work completed so far includes the development of guidance for early years settings to ensure they include evidence-based information on nutrition and physical activity, a mapping exercise to determine the need for training, and a research report that considered the effective engagement of families in targeted child and family weight management programmes. Similarly, the Cwm Taf Healthy Schools scheme is another Welsh Government-funded initiative. This bridges health and education to holistically promote good health in school settings, using interventions like cooking in the classroom. I’m sure Members will join me in congratulating Glenboi Primary School in my constituency, which yesterday completed phase 4 of the programme.

Cwm Taf’s approach also includes an antenatal element. The rate of obesity in pregnant women in Cwm Taf stands at around 33 per cent, and with this being a key indicator under the all-Wales maternity strategy, the health board has developed an appropriate response. Commencing in 2015, Bump Start is a specialised antenatal service to help women with a BMI of 35 or over to limit weight gain in pregnancy to healthy levels. Appointments and undertaking routine antenatal visits involve consultations with the public health midwife and a specialist dietician. In its first year of operation, the scheme has received very good feedback. However, there remains the need to do more. Crucially, unhealthy food remains cheap and easy to access, a point made strongly when the British-Irish Parliamentary Assembly, of which I am a member, took specialist evidence on childhood obesity.

I know I am not alone in my disappointment that the UK Government has watered down the proposals that were expected in its action plan for tackling childhood obesity, especially around sugar and on the advertising of unhealthy foods. I am glad that Welsh Government Ministers have jointly written to the Secretary of State for Health pressing the case for tougher action, and have also put on the record again their commitment to using the powers that are devolved.

Finally, I want to return to another theme that I believe offers a solution to tackle the crisis this motion considers. Members will know that I have previously referred to the nature deficit disorder, whereby children and young people in Wales consider themselves to have a weaker connection to the natural world than their peers in Northern Ireland, Scotland or even London. Initiatives such as Wales’s first nature kindergarten in my constituency, in the Dare Valley Country Park, have a remedial role to play, but we need to bring about a step-change in encouraging our children outdoors. Doing so will enable them to partake of the exercise that can tackle obesity and engender the habits of lifelong activity that will lead to healthier lives.

Fel y mae Iechyd Cyhoeddus Cymru yn ein hatgoffa yn ‘Gwneud Gwahaniaeth’, eu meysydd polisi â blaenoriaeth ar gyfer creu Cymru iach, mae dros hanner oedolion Cymru ac oddeutu chwarter plant Cymru yn cario gormod o bwysau neu’n ordew, gyda phroblemau penodol mewn cymunedau difreintiedig, fel fy un i yn Rhondda Cynon Taf, lle y mae’r ffigur yn 63 y cant o oedolion. Os yw nifer y bobl sy’n cario gormod o bwysau neu’n ordew yn parhau i gynyddu ar y gyfradd bresennol, erbyn 2050 bydd yn costio £465 miliwn y flwyddyn i GIG Cymru, gyda chost i gymdeithas a’r economi o £2.4 biliwn.

Yn gysylltiedig â hyn ceir heriau clir mewn perthynas â lefelau gweithgarwch corfforol. Mae yna lawer o oedolion nad ydynt yn gwneud y lefelau wythnosol a argymhellir o weithgarwch corfforol, gyda dim ond un o bob tri phlentyn yn cyrraedd y lefelau a argymhellir. Yn wyneb y ffeithiau moel hyn, rwy’n hapus i gefnogi’r cynnig hwn heddiw, yn ein herio i ddatblygu atebion sy’n datrys yr hyn a ddisgrifiwyd fel epidemig o ordewdra ac yn galw ar bob un ohonom i ddefnyddio’r dulliau sydd ar gael i ni.

Mae Llywodraeth Cymru wedi rhoi camau ar waith. Mae’r ymgyrch Newid am Oes yn hyrwyddo cyngor ar fwyta’n iach, ac mae disgwyl i ysgolion hyrwyddo dewisiadau bwyd iach. Mae polisïau fel nofio am ddim yn hyrwyddo mynediad i gyfleoedd ymarfer, ac roeddwn yn falch o gyfarfod Cerddwyr Cymru yn ddiweddar i siarad am y fenter a noddir gan Lywodraeth Cymru, Dewch i Gerdded, sy’n dathlu manteision 30 munud yn unig o gerdded y dydd o ran gwella iechyd. Bydd mentrau eraill, fel Plant Iach Cymru, yn dwyn ffrwyth yn y blynyddoedd i ddod.

Ymyriadau’n ymwneud â gordewdra ymysg plant yw un o gonglfeini dull bwrdd iechyd Cwm Taf o weithredu. Mae’r grŵp llywio ar ordewdra ymhlith plant yn dod â’r bwrdd iechyd a phartneriaid megis Teuluoedd yn Gyntaf, Dechrau’n Deg a Cymunedau yn Gyntaf at ei gilydd i ddatblygu a gwella gwasanaethau. Mae’r gwaith a gwblhawyd hyd yn hyn yn cynnwys datblygu canllawiau ar gyfer lleoliadau blynyddoedd cynnar i sicrhau eu bod yn cynnwys gwybodaeth sy’n seiliedig ar dystiolaeth ar faeth a gweithgarwch corfforol, ymarfer mapio i bennu’r angen am hyfforddiant, ac adroddiad ymchwil a oedd yn ystyried ymgysylltiad effeithiol teuluoedd mewn rhaglenni rheoli pwysau wedi’u targedu ar gyfer plant a theuluoedd. Yn yr un modd, menter arall a ariennir gan Lywodraeth Cymru yw cynllun Ysgolion Iach Cwm Taf. Mae’n pontio iechyd ac addysg i hybu iechyd da yn gyfannol mewn lleoliadau ysgol, gan ddefnyddio ymyriadau fel coginio yn yr ystafell ddosbarth. Rwy’n siŵr y bydd yr Aelodau’n ymuno â mi i longyfarch Ysgol Gynradd Glen-boi yn fy etholaeth, a gwblhaodd gam 4 y rhaglen ddoe.

Mae dull Cwm Taf hefyd yn cynnwys elfen gynenedigol. Mae cyfradd gordewdra mewn menywod beichiog yng Nghwm Taf oddeutu 33 y cant, a chan fod hwn yn ddangosydd allweddol o dan y strategaeth mamolaeth ar gyfer Cymru gyfan, mae’r bwrdd iechyd wedi datblygu ymateb priodol. Gan ddechrau yn 2015, mae Bump Start yn wasanaeth cynenedigol arbenigol i helpu menywod sydd â BMI o 35 neu drosodd i gyfyngu ar faint o bwysau y maent yn ei fagu yn ystod beichiogrwydd i lefelau sy’n iach. Mae apwyntiadau ac ymweliadau cynenedigol arferol yn cynnwys ymgynghoriadau gyda’r fydwraig iechyd y cyhoedd a deietegydd arbenigol. Yn ei flwyddyn weithredol gyntaf, mae’r cynllun wedi cael adborth da iawn. Fodd bynnag, mae angen gwneud mwy o hyd. Yn allweddol, mae bwyd afiach yn parhau i fod yn rhad ac yn hawdd cael gafael arno, pwynt a gafodd ei gyfleu’n gadarn pan gasglodd y Cynulliad Seneddol Prydeinig-Gwyddelig, yr wyf yn aelod ohono, dystiolaeth arbenigol ar ordewdra ymlith plant.

Rwy’n gwybod nad fi yw’r unig un sy’n siomedig fod Llywodraeth y DU wedi glastwreiddio’r cynigion a ddisgwyliwyd yn ei chynllun gweithredu ar gyfer mynd i’r afael â gordewdra ymhlith plant, yn enwedig mewn perthynas â siwgr ac ar hysbysebu bwydydd afiach. Rwy’n falch fod Gweinidogion Llywodraeth Cymru wedi ysgrifennu ar y cyd at yr Ysgrifennydd Gwladol dros Iechyd i bwysleisio’r achos dros weithredu llymach, a’u bod hefyd wedi cofnodi unwaith eto eu hymrwymiad i ddefnyddio’r pwerau sydd wedi’u datganoli.

Yn olaf, rwyf am ddychwelyd at thema arall y credaf ei bod yn cynnig ateb i fynd i’r afael â’r argyfwng y mae’r cynnig hwn yn ei ystyried. Bydd yr Aelodau’n gwybod fy mod wedi cyfeirio o’r blaen at anhwylder diffyg natur, lle y mae plant a phobl ifanc yng Nghymru yn ystyried bod eu cysylltiad â’r byd naturiol yn wannach na’u cyfoedion yng Ngogledd Iwerddon, yr Alban neu hyd yn oed Llundain. Mae gan fentrau fel ysgol feithrin natur gyntaf Cymru yn fy etholaeth i, ym Mharc Gwledig Cwm Dâr, rôl adferol i’w chwarae, ond mae angen i ni sicrhau newid sylweddol i annog ein plant i fynd allan i’r awyr agored. Bydd gwneud hynny’n eu galluogi i gymryd rhan yn yr ymarfer corff sy’n gallu mynd i’r afael â gordewdra a meithrin arferion gweithgarwch gydol oes a fydd yn arwain at fywydau iachach.

Rwy’n falch iawn i gymryd rhan yn y ddadl bwysig yma ar bwnc dyrys iawn, ac mae’n bwysig i ni nid jest sôn amdano fe, ond ceisio mynd i’r afael ag o. Efallai fy mod wedi sôn wrth basio rhai troeon o’r blaen fy mod i, mewn bywyd arall, yn feddyg, ond hefyd, yn naturiol, wedi bod yn ymdrin efo’r problemau sy’n deillio o ordewdra dros y blynyddoedd. Ac ie, cyfuniad, fel rydym ni wedi clywed eisoes, o fwyta’n iach—er haws dweud na gwneud yw hynny hefyd, hefyd, ac rydw i’n cytuno efo hynny. Mae’n anodd iawn, weithiau, cael gafael mewn bwyd iach. Os ydych chi’n ceisio mynd i siopa mewn rhai ardaloedd, yn enwedig yn ein dinasoedd mawrion ni, mae’n anodd iawn ffeindio bwyd iach mewn siop sy’n dweud ei bod hi’n gwerthu bwyd. Mae’n anodd iawn. Mae eisiau mynd i’r afael efo hynny. Yn naturiol, mae yna elfen o drio ailddiffinio beth yw maint platiad go iawn—‘portion size’—er enghraifft. Mae hynny wedi cynyddu’n raddol dros y blynyddoedd. Hefyd, wrth gwrs, yng nghanol hyn i gyd mae eisiau pwysleisio pwysigrwydd bwydo o’r fron i’n babanod ni i roi dechrau cyson cyn belled ag y gallwn ni, a hyrwyddo bwydo o’r fron i roi dechrau cadarn mewn bywyd. Hefyd, mae yna ymchwil sy’n dangos bod hynny’n lleihau graddfeydd gordewdra.

Roeddwn yn mynd i sôn hefyd am y cyfuniad o beth rydych yn ei fwyta a pha mor ffit ydych chi. Faint rydych yn symud o gwmpas y lle ydy’r peth. Mae’r diet ychydig bach yn bwysicach na lefel ein ffitrwydd ni, ond nad anghofier pwysigrwydd lefel ffitrwydd personol hefyd. Does dim eisiau mynd i eithafion a phethau eithafol fel mynnu cael y wisg gyntefig ddiweddaraf i fynd i’r gampfa. Mae dim ond cerdded 10,000 o gamau'r dydd yn gwneud y tro, ynghyd â hepgor defnyddio lifftiau ac ati. Cerdded i bob man cyn belled ag sy’n bosibl—ac rydym wedi clywed Vikki efo hanesion y Ramblers ac ati—ie, hyrwyddo cerdded naturiol. Roeddem ni’n arfer ei wneud yn llawer mwy cyffredin nag ydym y dyddiau yma. Ond o fod jest ychydig bach yn fwy ffit o ganlyniad i’r holl gerdded yna, rydych yn gweld gostyngiad o 30 y cant yn lefel eich siwgr, fel rwyf wedi dweud o'r blaen fan hyn, gostyngiad o ryw 30 y cant yn lefel y colesterol yn y gwaed, gostyngiad o ryw 30 y cant yn eich pwysau gwaed a hefyd rydych yn colli pwysau yn naturiol. Pe bawn i’n datblygu tabled sy’n gallu dod â’r atebion yna i ni, fe fyddem i gyd yn pwyso y dylem ni gyd fod yn rhagnodi'r dabled yna yfory. Ond, wrth gwrs, ffitrwydd naturiol sy’n dod â’r gostyngiadau yna yn y lefelau siwgr, colesterol a phwysau gwaed. Mae’n rhaid i ni gael y wybodaeth yna allan yna fel bod pobl yn gallu gwneud dewisiadau amgen.

Yn yr amser sydd ar ôl, roeddwn jest yn mynd i bwysleisio—yn ogystal â’r holl addysg yma—bwysigrwydd deddfu yn y maes. Fel yr oedd Rhun wedi crybwyll eisoes, roeddem wedi bod wrthi’n rhannu’r wybodaeth am sgil-effeithiau drwg a thrychinebus ysmygu am flynyddoedd maith, ac eto roedd lefelau ysmygu yng Nghymru yn dal yn ystyfnig o uchel, yn rhedeg ar rywbeth fel 32 y cant tan y flwyddyn 2000. Beth sydd wedi newid ydy ein bod ni wedi deddfu i wahardd ysmygu mewn adeiladau cyhoeddus, ac mae hynny wedi gwyrdroi sut mae cymdeithas yn meddwl am ysmygu. Mae deddfu weithiau yn gallu arwain y gad ac yn gallu newid y ffordd mae cymdeithas yn meddwl am rhywbeth. Yn ogystal â’r holl addysgu sy’n mynd ymlaen, rwy’n credu bod angen deddfu, felly, yn y maes yma hefyd. Mae angen treth ar siwgr, mae angen deddfu i gael isafswm pris ar alcohol ac mae angen deddfu i gael gwared â rhai pethau fel ‘trans fats’ o’n bwydydd sydd wedi’u prosesu. Felly, mae yna rôl i ddeddfu, fel mae’r cynnig yma yn ei ddweud. Ond hefyd, mae fel petai’r cwmnïau bwyd a diod mawr, fel yr oedd Rhun yn ei ddweud, yn bihafio fel y cwmnïau tybaco, yn trio tanseilio pob neges sy’n trio gwneud rhywbeth penderfynol ynglŷn â threth y siwgr, neu isafswm pris alcohol. Rydym wedi gweld y problemau yna mewn gwledydd eraill, megis yr Alban. Efo Bil Cymru sydd ar y ffordd yma, mae yna berygl y byddwn ni’n colli’r hawl. Mae gennym yr hawl ar hyn o bryd i bennu isafswm pris alcohol, ond ddim am yn rhy hir os bydd Bil Cymru yn dod i weithrediad fel y disgwylir iddo wneud. Os nad ydym yn gallu cael rhyw ddeddfwriaeth newydd i fewn cyn gorffen y cyfnod cyntaf o unrhyw Fesur newydd cyn Ebrill 2018, mae angen gweithredu ar fyrder weithiau, a dyna pam rwy’n croesawu pwysigrwydd y ddadl yma, ond hefyd pwysigrwydd gweithredu a deddfu. Diolch yn fawr.

I’m very pleased to be taking part in this important debate on a very important and serious subject. It’s important that we don’t just talk about it, but try to get to grips and tackle it. Perhaps I’ve mentioned in passing previously that, in another life, I am a doctor, but also, naturally, I’ve been dealing with problems stemming from obesity over the years. And it’s a combination, as we’ve already heard, of healthy eating—even though that’s easier said than done as well, and I agree with that. But it’s very difficult, sometimes, to get hold of healthy food. If you’re trying to go shopping in some areas, especially in our large cities, it’s very difficult to find healthy food in a shop that says that they do sell food. It is very difficult, and we need to get to grips with that. Naturally, there’s an element of trying to define what the size of a portion is. Those portion sizes have increased gradually over the years. Of course, in the middle of all of this, we need to emphasise the importance of breastfeeding, as well, for our babies, to give them a sure start, as far as we can, and to promote breastfeeding to give people that good start in life. There’s research that shows that that does decrease the rate of obesity as well.

I was going to talk as well about it being a combination of what you eat and how fit you are—how much you move around. Diet is perhaps slightly more important than fitness, but we shouldn’t forget the importance of personal fitness as well. You don’t have to go to extremes, such as ensuring that you have the latest kit to go to the gym; it’s just about walking 10,000 steps a day—that’ll do the trick—avoiding the lift and so on, and walking everywhere as far as you can. We’ve heard from Vikki about the Ramblers and so on; it’s promoting walking. We used to do it much more than we do now. Just becoming a little bit fitter with that walking, you will see a decrease of 30 per cent in your blood sugar levels, as I’ve already said in this place, a decrease of 30 per cent in the level of cholesterol in the blood, a decrease of 30 per cent in your blood pressure, and also you do lose weight naturally. So, if we developed tablets that could have those effects, then we would all be calling for them to be prescribed tomorrow. But, of course, that’s natural fitness. That’s what brings those decreases in blood sugar levels, cholesterol levels and blood pressure. We just need to disseminate that information so that people can make alternative choices.

In the time remaining to me, I just want to emphasise, as well as all of this education that’s needed, the importance of legislation in this field. As Rhun has already mentioned, we have been sharing the information on the bad and disastrous effects of smoking for many years, yet the levels of smoking in Wales were still stubbornly high, running at around 32 per cent until the year 2000. What’s happened is that we have legislated to ban smoking in public buildings. That has overturned how people think about smoking. Legislation can sometimes lead the way, and can change the way that society thinks about an issue. As well as all of the education that takes place, we need to legislate in this field as well. We need a tax on sugar, we need to legislate for a minimum unit price for alcohol, and we need to legislate to get rid of some of the things like trans fats from our processed foods. So, there is a role for legislation, as the motion states. Also, these large food and drink companies, as Rhun said, behave like the tobacco companies. They try to undermine all of the messages that mean that we would do something on a minimum unit price for alcohol and on sugar. We’ve seen those problems in other countries, such as Scotland. With this Wales Bill that is on the way, there’s a danger that we’ll lose the right. We do have the right at present to set a minimum unit price for alcohol, but not for too long if the Bill is implemented, as it is expected to be implemented. If we can’t have new legislation in place before the end of the first stage of a new Bill, namely in April 2018, we need to take urgent action. That’s why I welcome this important debate, but also the importance of legislating and taking action. Thank you.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. I think the challenges are abundantly clear, as we’ve heard from others, and have been apparent for some time, but no doubt will be coming ever more apparent because of the ageing society that we have, because of the pressure that brings on the health service. We’ve talked for quite some time, haven’t we, in terms of trying to be more preventative as far as the health service is concerned: looking at the wider determinants of health and ill health and trying to get on the front foot rather than being largely reactive. So, I think this debate is part of that dialogue, Dirprwy Lywydd, that’s been ongoing for some time and will inevitably strengthen because of the challenge we face. But I think it’s really important to have good, hopefully strong, local examples in Wales of what can be done in meeting those challenges. I’ve mentioned before, and I’m very pleased to mention again, that in Newport for some time we’ve been holding physical activity summits to bring together key partners: public health, Aneurin Bevan health board, Newport City Council, Newport Live, which is the leisure services trust, Newport City Homes as a housing association that took the transfer of local government housing stock, sport organisations like Newport Gwent Dragons, Newport County AFC, Natural Resources Wales—there’s a long list, Dirprwy Lywydd—and we’ve come together to look at these challenges and to try and make progress locally.

So, I’m pleased to say that we’ve now reached the stage where the organisations have all committed a day a month of staff time to take the agenda forward. We’ve built an increasingly strong and active partnership. We’re looking at all sorts of issues, including how the active travel Act is effectively taken forward in Newport. We’ve strengthened the parkrun. I did the parkrun in Tredegar House in Newport a couple of weeks ago, and the energy there is absolutely tremendous; several hundred people at 9 o’clock on a Saturday morning doing the parkrun, enjoying it, socialising afterwards, talking about what else they’re going to do to stay active, fit and healthy. There will now be—it’s not yet established—a city centre parkrun along the riverside in Newport to build on the interest that’s being created.

Throughout all of this, Dirprwy Lywydd, we’re also looking at other aspects such as healthy eating, linking with healthy eating networks in schools, and there will be particular projects as part of this coming together that address those issues in schools. I hope very much that we drive forward physical literacy in our schools, because one thing that I think virtually everybody is agreed on is that if you can establish and embed good habits in our young people as early as possible, it’s very likely that those good habits will stay with them throughout life to their benefit, and to the benefit of the health service and Wales generally. So, I very much hope that that report that Tanni Grey-Thompson did on physical literacy is taken forward in whatever shape or form through the curriculum reforms that we’re about to see, and is absolutely central to life in our schools.

What I would also ask, Dirprwy Lywydd, is that, where progress is being made locally, as it is in Newport, that’s recognised by Welsh Government, it’s looked at very closely, good practice is spread and also that there might be some support. In the past, there was some discussion around possible pilot schemes where local projects were addressing these challenges of getting more physically active and a more healthy local population, and then there might be some support from Welsh Government to strengthen it, structure it and take it forward more effectively. So, I hope that will be the case, but whatever happens, I think we’ve got to the stage in Newport where there’s sufficient buy-in and sufficient energy, ideas and commitment to make sure that we do something important and valuable for our local population.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy’n meddwl bod yr heriau’n gwbl glir, fel rydym wedi clywed gan eraill, ac maent wedi bod yn amlwg ers peth amser, ond nid oes unrhyw amheuaeth y dônt yn fwyfwy amlwg oherwydd y gymdeithas sy’n heneiddio sydd gennym, oherwydd y pwysau y mae hynny’n ei roi ar y gwasanaeth iechyd. Rydym wedi siarad ers peth amser, onid ydym, ynglŷn â cheisio bod yn fwy ataliol o ran y gwasanaeth iechyd: edrych ar benderfynyddion ehangach iechyd ac afiechyd a cheisio achub y blaen yn hytrach na bod yn adweithiol yn bennaf. Felly, rwy’n meddwl bod y ddadl hon yn rhan o’r ddeialog honno, ddirprwy Lywydd, sydd wedi bod ar y gweill ers peth amser ac mae’n anochel y bydd yn cryfhau oherwydd yr her sy’n ein hwynebu. Ond rwy’n credu ei bod yn bwysig iawn cael enghreifftiau lleol da a chryf, gobeithio, yng Nghymru o’r hyn y gellir ei wneud i oresgyn yr heriau hynny. Rwyf wedi crybwyll o’r blaen, ac rwy’n falch iawn o sôn unwaith eto, ein bod wedi bod yn cynnal uwchgynadleddau gweithgarwch corfforol yng Nghasnewydd ers peth amser i ddod â phartneriaid allweddol at ei gilydd: iechyd y cyhoedd, bwrdd iechyd Aneurin Bevan, Cyngor Dinas Casnewydd, Casnewydd Fyw, sef yr ymddiriedolaeth gwasanaethau hamdden, Cartrefi Dinas Casnewydd fel cymdeithas dai a gymerodd y trosglwyddiad o stoc dai llywodraeth leol, sefydliadau chwaraeon megis Dreigiau Gwent Casnewydd, Clwb Pêl-droed Casnewydd, Cyfoeth Naturiol Cymru—mae yna restr hir, Ddirprwy Lywydd—ac rydym wedi dod at ein gilydd i edrych ar yr heriau hyn ac i geisio gwneud cynnydd yn lleol.

Felly, rwy’n falch o ddweud ein bod bellach wedi cyrraedd y cam lle y mae’r sefydliadau i gyd wedi ymrwymo diwrnod y mis o amser y staff i symud yr agenda yn ei blaen. Rydym wedi adeiladu partneriaeth fwyfwy cryf a gweithgar. Rydym yn edrych ar bob math o faterion, gan gynnwys sut y mae’r Ddeddf teithio llesol yn cael ei gweithredu’n effeithiol yng Nghasnewydd. Rydym wedi cryfhau’r parkrun. Fe wnes i’r parkrun yn Nhŷ Tredegar yng Nghasnewydd wythnos neu ddwy yn ôl, ac mae’r egni yno’n wirioneddol aruthrol; cannoedd o bobl am 9 o’r gloch ar fore Sadwrn yn gwneud y parkrun, yn ei fwynhau, yn cymdeithasu wedyn, yn siarad am beth arall y maent am ei wneud i gadw’n weithgar, yn heini ac yn iach. Yn awr fe fydd—nid yw wedi’i sefydlu eto—parkrun canol y ddinas yn cael ei gynnal ar hyd glan yr afon yng Nghasnewydd i adeiladu ar y diddordeb sy’n cael ei greu.

Trwy hyn oll, Ddirprwy Lywydd, rydym hefyd yn edrych ar agweddau eraill megis bwyta’n iach, gan gysylltu â rhwydweithiau bwyta’n iach mewn ysgolion, a bydd prosiectau penodol yn dod ynghyd yn rhan o hyn i fynd i’r afael â’r materion hynny mewn ysgolion. Rwy’n gobeithio’n fawr y byddwn yn datblygu llythrennedd corfforol yn ein hysgolion, oherwydd un peth rwy’n meddwl mai un peth y mae bron bawb yn gytûn yn ei gylch yw hyn: os gallwch sefydlu a sefydlu arferion da yn ein pobl ifanc mor gynnar â phosibl, mae’n debygol iawn y bydd yr arferion da hynny’n aros gyda hwy drwy gydol eu bywydau ac er budd y gwasanaeth iechyd a Chymru’n gyffredinol. Felly, rwy’n gobeithio’n fawr fod yr adroddiad a wnaeth Tanni Grey-Thompson ar lythrennedd corfforol yn cael ei ddatblygu ar ryw ffurf neu’i gilydd drwy’r diwygiadau cwricwlaidd rydym ar fin eu gweld, a’i fod yn gwbl ganolog i fywyd yn ein hysgolion.

Yr hyn y byddwn yn ei ofyn hefyd, Ddirprwy Lywydd, yw bod Llywodraeth Cymru yn cydnabod lle y caiff cynnydd ei wneud yn lleol, fel y mae yng Nghasnewydd, a’i bod yn edrych arno’n fanwl ac arferion da’n cael eu lledaenu, a hefyd fel bod modd cael rhywfaint o gymorth. Yn y gorffennol, roedd rhywfaint o drafod ynglŷn â chynlluniau peilot posibl lle roedd prosiectau lleol yn mynd i’r afael â’r heriau hyn o wneud mwy o ymarfer corff a phoblogaeth leol iachach, ac yna efallai y byddai rhywfaint o gymorth gan Lywodraeth Cymru i’w gryfhau, ei strwythuro a’i symud ymlaen yn fwy effeithiol. Felly, rwy’n gobeithio y bydd hynny’n digwydd, ond beth bynnag sy’n digwydd, rwy’n credu ein bod wedi cyrraedd y pwynt yng Nghasnewydd, lle y mae digon o gefnogaeth a digon o egni, syniadau ac ymrwymiad i wneud yn siŵr ein bod yn gwneud rhywbeth pwysig a gwerthfawr i’n poblogaeth leol.

Thanks to the five Members listed for bringing the debate today. There’s a range of issues under deliberation here, too many to cover in one contribution, so I’ll concentrate on the issues of obesity and physical activity, active travel being part of that.

Levels of participation in active travel have not shown improvement, unfortunately, since the active travel Act was passed, and the independent charity Living Streets says that we are still dealing with a decline in the walk-to-school numbers as more and more parents drive instead of walking sometimes fairly short distances. We do need to do more to promote walking to school. I note that there has been a programme; can we offer some kind of financial inducement to schools for participating in organised walking groups? Also, there’s issue that Vikki raised first of all in her short debate that she did a few weeks back of outdoor activities. That’s another thing that schools can actively promote, which would, I’m sure, have a beneficial effect, but can the Government have any effect on this kind of thing being promoted in schools, particularly primary schools, because we need to start them off early? Can we give more support to local authorities over the funding of leisure centres, given that we now face the spectre of outsourcing, which could lead to an increase in admission fees? I appreciate that these are really local authority matters, but we could perhaps do something as a Government—well, I’m not in the Government—as an Assembly, sorry, to monitor this, at least, and perhaps to give some kind of support to local authorities in their subsidising of leisure centres, given that ultimately we could pay rather more in costs for the Welsh health service if we don’t do this now.

Regarding older people, there is the issue of bowling clubs, which is quite often their only leisure activity. We had a recent case where a popular bowling club in east Cardiff was condemned to closure. Again, it’s an issue where it’s a local authority decision whether or not to subsidise these clubs but we could take some more active role, in the Assembly, in promoting these kinds of activities for older people—similarly, things like Nordic walking clubs, which we’ve had.

Regarding active travel, I think we do have a problem in that we’ve also got now the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015, but there doesn’t seem to be anything linking the two pieces of legislation together. For example, there’s no active travel indicator in the Well-being of Future Generations Act that can hold public services boards or councils to account for their provision of active travel. This also affects the south Wales metro system because concerns have been raised, in the active travel board, about the requirements for active travel and whether they’re going to be provided for when we get the metro. Transport for Wales are setting the scoring for procurement and this could and should include standards to increase active travel to and from stations. I appreciate that we need to deliver the south Wales metro—that is the priority—but is the Welsh Government doing anything to ensure that when we do get the metro it does in fact include some good provision for active travel? Thanks.

Diolch i’r pump Aelod a restrwyd am gyflwyno’r ddadl heddiw. Mae yna ystod o faterion dan ystyriaeth yma, gormod i roi sylw iddynt mewn un cyfraniad, felly fe ganolbwyntiaf ar y materion sy’n ymwneud â gordewdra a gweithgarwch corfforol, gyda theithio llesol yn rhan o hynny.

Nid yw lefelau cyfranogiad mewn teithio llesol wedi dangos gwelliant, yn anffodus, ers pasio’r Ddeddf teithio llesol, ac mae’r elusen annibynnol Strydoedd Byw yn dweud ein bod yn dal i ymdrin â dirywiad yn y niferoedd sy’n cerdded i’r ysgol wrth i fwy a mwy o rieni yrru yn lle cerdded pellteroedd sy’n weddol fyr weithiau. Mae angen i ni wneud mwy i hybu cerdded i’r ysgol. Nodaf fod yna raglen wedi bod; gallwn gynnig rhyw fath o anogaeth ariannol i ysgolion gymryd rhan mewn grwpiau cerdded wedi’u trefnu? Hefyd, mae’r mater a grybwyllodd Vikki yn gyntaf oll yn ei dadl fer a wnaeth ychydig wythnosau yn ôl ynglŷn â gweithgareddau awyr agored. Dyna beth arall y gall ysgolion fynd ati i’w hyrwyddo, a fyddai, rwy’n siwr, yn cael effaith fuddiol, ond a all y Llywodraeth gael unrhyw effaith ar y math hwn o beth yn cael ei hyrwyddo mewn ysgolion, yn enwedig ysgolion cynradd, oherwydd mae angen i ni eu dechrau’n gynnar? A allwn roi mwy o gefnogaeth i awdurdodau lleol ar gyllido canolfannau hamdden, o gofio ein bod yn awr yn wynebu’r posibilrwydd o gontractau allanol, a allai arwain at godi ffioedd mynediad? Rwy’n sylweddoli mai materion i awdurdodau lleol yw’r rhain mewn gwirionedd, ond efallai y gallem wneud rhywbeth fel Llywodraeth—wel, nid wyf fi yn y Llywodraeth—fel Cynulliad, mae’n ddrwg gennyf, i fonitro hyn, o leiaf, ac efallai i roi rhyw fath o gymorth i awdurdodau lleol wrth iddynt roi cymhorthdal i ganolfannau hamdden, o gofio yn y pen draw y gallem fod yn talu cryn dipyn yn fwy ar ffurf costau’r gwasanaeth iechyd yng Nghymru os nad ydym yn gwneud hyn yn awr.

O ran pobl hŷn, ceir mater clybiau bowlio, sef eu hunig weithgaredd hamdden yn eithaf aml. Cawsom achos yn ddiweddar lle roedd clwb bowlio poblogaidd yn nwyrain Caerdydd yn mynd i gael ei gau. Unwaith eto, penderfyniad i awdurdod lleol yw rhoi cymhorthdal i’r clybiau hyn neu beidio ond gallem fabwysiadu rôl fwy gweithredol, yn y Cynulliad, a hyrwyddo’r mathau hyn o weithgareddau i bobl hŷn—yn yr un modd, pethau fel clybiau cerdded Nordig, a gawsom.

O ran teithio llesol, rwy’n meddwl bod gennym broblem yn yr ystyr fod gennym Ddeddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015 hefyd bellach, ond nid yw’n ymddangos bod yna unrhyw beth sy’n cysylltu’r ddwy ddeddfwriaeth. Er enghraifft, nid oes dangosydd teithio llesol yn y Ddeddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol sy’n gallu dwyn byrddau gwasanaethau cyhoeddus neu gynghorau i gyfrif am eu darpariaeth deithio llesol. Mae hyn hefyd yn effeithio ar system metro de Cymru gan fod pryderon wedi cael eu mynegi, yn y bwrdd teithio llesol, am y gofynion ar gyfer teithio llesol ac a ddarperir ar eu cyfer pan gawn y metro. Mae Trafnidiaeth Cymru yn gosod y sgoriau ar gyfer caffael a gallai a dylai hyn gynnwys safonau i gynyddu teithio llesol i ac o orsafoedd. Rwy’n sylweddoli bod angen i ni ddarparu metro de Cymru—dyna’r flaenoriaeth—ond a yw Llywodraeth Cymru yn gwneud unrhyw beth i sicrhau, pan fyddwn yn cael y metro, y bydd yn cynnwys darpariaeth dda ar gyfer teithio llesol mewn gwirionedd? Diolch.

I’d like to thank the Members who have brought this debate forward because, obviously, this is a critical issue. Previous speakers have described the situation in Wales, which is obviously a matter of huge concern. It’s clear that eating habits and exercise habits need to be improved—we’ve heard the statistics about that today.

I’m very proud that we do have the Active Travel (Wales) Act 2013 and that it has been passed—a unique Act by this Welsh Government—and I think we absolutely have to make every opportunity to use it to its maximum potential. For example, I know that we are consulting on the local walking and cycling routes that communities themselves feel need to be prioritised. We’ve had a good response in Cardiff, I think we’ve about 200 people giving their input so far, but I think we’ve got to do more. We’ve got to make sure that more people in Cardiff and throughout Wales put out the message that we can develop safe walking and cycling routes, which I think is very important to encourage people to get fit and to leave their cars at home, and we’ve got that legislation there now at the moment. I think we’ve got good examples throughout Wales and we’ve got great organisations like Living Streets and Sustrans, who are working hard on these issues. I know that Sustrans is also considering targeting, in particular, young mums and mums-to-be—and I think Dai Lloyd mentioned this in his contribution—because the evidence does suggest that the biggest impact on whether people adopt walking and cycling habits is whether their parents travelled actively, so the example was there.

We obviously can’t win the battle against obesity simply by promoting active travel, although I think there are great opportunities there. Changing eating habits is very hard, but I do believe it starts right at the beginning and I was pleased that Dai Lloyd mentioned breastfeeding—I expressed my concern that that was not in the chief medical officer of health’s report last week. But I know that the Welsh Government is concerned about promoting breastfeeding, but I just think that is something we’ve got to have another great push on. It is very important, as Vikki Howells mentioned—the importance of antenatal support and working with mothers. But it is very difficult to change eating habits, particularly with adults. However many public health campaigns we run, food still equals comfort for many people and also, I think one of the most important points is that poverty impacts on eating habits, and I think that’s something that I want to say a bit about now.

The Child Poverty Action Group has just published a book called ‘Improving Children’s Life Chances’, which shows that, for both girls and boys aged two to 15, there’s a greater prevalence of overweight and obesity in the 40 per cent of children from lower income groups. And we know that. We know, through the work on health inequalities, that it is the poorer families who are more likely to be overweight.

Research shows that foods that are nutrient-dense per calorie are more expensive. Data from the national diet and nutrition survey 2008-12 show that the lowest income group generally consumes less protein, less iron, fewer fruits and vegetables, less vitamin C, less calcium and less oily fish. And one of the reasons for that is that lean meat, fresh fruit, vegetables and fish are difficult and are expensive forms of calories. I think we all know that that food is more expensive. So, it makes sense that, when incomes are higher, you can afford better-quality food, which is why the effects of austerity and benefit cuts are so pernicious—because they do affect what people are able to eat.

So, I think it’s very important that we do look at this in the overall context of people’s lives and I do believe that poverty has a big impact on what we are able to do. Some of those levers of poverty are not within our power in this Assembly, but I do believe that we have levers here that we can use and should use. People have mentioned a lot of those levers today, but I think it starts with the first food that you have—or we hope you’ll have—which is breast milk. It’s crucially important what happens in school in terms of healthy eating and there have been lots of suggestions here today, and the exercise issue that we know we can promote through the active travel Act. I do believe we have many levers here in this Assembly to tackle this very important issue.

Hoffwn ddiolch i’r Aelodau sydd wedi cyflwyno’r ddadl oherwydd, yn amlwg, mae hwn yn fater hollbwysig. Mae siaradwyr blaenorol wedi disgrifio’r sefyllfa yng Nghymru, sy’n amlwg yn fater o bryder mawr. Mae’n amlwg fod angen gwella arferion bwyta ac arferion ymarfer corff—clywsom yr ystadegau am hynny heddiw.

Rwy’n falch iawn fod gennym Ddeddf Teithio Llesol (Cymru) 2013 a’i bod wedi cael ei phasio—Deddf unigryw gan y Llywodraeth hon yng Nghymru—ac rwy’n credu bod yn rhaid i ni sicrhau pob cyfle i’w defnyddio i’w llawn botensial. Er enghraifft, gwn ein bod yn ymgynghori ar y llwybrau cerdded a beicio lleol y mae’r cymunedau eu hunain yn teimlo y dylid eu blaenoriaethu. Rydym wedi cael ymateb da yng Nghaerdydd, rwy’n credu bod gennym oddeutu 200 o bobl yn rhoi eu mewnbwn hyd yn hyn, ond rwy’n meddwl bod yn rhaid i ni wneud rhagor. Mae’n rhaid i ni wneud yn siŵr fod mwy o bobl yng Nghaerdydd a ledled Cymru’n cyfleu’r neges y gallwn ddatblygu llwybrau cerdded a beicio diogel, a chredaf fod hynny’n bwysig iawn i annog pobl i ddod yn heini ac i adael eu ceir gartref, ac mae gennym y ddeddfwriaeth honno yno yn awr ar hyn o bryd. Rwy’n credu ein bod wedi cael enghreifftiau da ledled Cymru ac mae gennym sefydliadau gwych fel Strydoedd Byw a Sustrans, sy’n gweithio’n galed ar y materion hyn. Gwn fod Sustrans hefyd yn ystyried targedu mamau ifanc a mamau beichiog yn benodol—ac rwy’n meddwl bod Dai Lloyd wedi sôn am hyn yn ei gyfraniad—oherwydd mae’r dystiolaeth yn awgrymu mai’r effaith fwyaf ar ba un a yw pobl yn mabwysiadu arferion cerdded a beicio yw pa un a oedd eu rhieni’n teithio’n llesol, fel bod yr esiampl yno.

Yn amlwg ni allwn ennill y frwydr yn erbyn gordewdra yn syml drwy hyrwyddo teithio llesol, er fy mod yn meddwl bod yna gyfleoedd gwych yno. Mae newid arferion bwyta’n anodd iawn, ond rwy’n credu ei fod yn dechrau ar y cychwyn un ac roeddwn yn falch fod Dai Lloyd wedi crybwyll bwydo ar y fron—mynegais fy mhryder nad oedd hynny yn adroddiad y prif swyddog meddygol ar iechyd yr wythnos ddiwethaf. Ond rwy’n gwybod bod Llywodraeth Cymru yn pryderu ynglŷn â hyrwyddo bwydo ar y fron, ond rwy’n meddwl ei fod yn rhywbeth y mae’n rhaid i ni ei wthio’n galed eto. Mae’n bwysig iawn, fel y crybwyllodd Vikki Howells—pwysigrwydd cymorth cynenedigol a gweithio gyda mamau. Ond mae’n anodd iawn newid arferion bwyta, yn enwedig gydag oedolion. Ni waeth sawl ymgyrch iechyd y cyhoedd a gynhaliwn, mae bwyd yn dal yn gyfystyr â chysur i lawer o bobl a hefyd, rwy’n credu mai un o’r pwyntiau pwysicaf yw bod tlodi’n effeithio ar arferion bwyta, ac rwy’n credu bod hynny’n rhywbeth rwyf am ddweud ychydig amdano yn awr.

Mae’r Grŵp Gweithredu ar Dlodi Plant newydd gyhoeddi llyfr o’r enw ‘Gwella Cyfleoedd Bywyd Plant’, sy’n dangos, ymhlith merched a bechgyn rhwng 2 a 15 oed, fod yna fwy o ordewdra a chario gormod o bwysau ymhlith y 40 y cant o blant o grwpiau incwm is. Ac rydym yn gwybod hynny. Rydym yn gwybod, drwy waith ar anghydraddoldebau iechyd, mai’r teuluoedd tlotach sy’n fwy tebygol o gario gormod o bwysau.

Dengys ymchwil fod bwydydd sy’n llawn maeth fesul calori yn ddrutach. Mae data o arolwg deiet a maeth cenedlaethol 2008-12 yn dangos bod y grŵp incwm isaf yn gyffredinol yn bwyta llai o brotein, llai o haearn, llai o ffrwythau a llysiau, llai o fitamin C, llai o galsiwm a llai o bysgod olewog. Ac un o’r rhesymau am hynny yw bod cig heb lawer o fraster, ffrwythau ffres, llysiau a physgod yn anodd ac yn ffurfiau drud ar galorïau. Rwy’n meddwl ein bod i gyd yn gwybod bod y bwyd hwnnw’n ddrutach. Felly, mae’n gwneud synnwyr, pan fydd incwm yn uwch, eich bod yn gallu fforddio bwyd o ansawdd gwell, a dyna pam y mae effeithiau toriadau caledi a budd-daliadau mor niweidiol—am eu bod yn effeithio ar yr hyn y mae pobl yn gallu ei fwyta.

Felly, rwy’n meddwl ei bod yn bwysig iawn ein bod yn edrych ar hyn yng nghyd-destun cyffredinol bywydau pobl ac rwy’n credu bod tlodi’n effeithio’n fawr ar yr hyn y gallwn ei wneud. Nid yw rhai o’r dulliau mewn perthynas â thlodi yn ein dwylo yn y Cynulliad hwn, ond rwy’n credu bod gennym ddulliau yma y gallwn ac y dylem eu defnyddio. Mae pobl wedi sôn llawer am y dulliau hynny heddiw, ond rwy’n meddwl ei fod yn dechrau gyda’r bwyd cyntaf a gewch—neu y gobeithiwn y byddwch yn ei gael—sef llaeth y fron. Mae’r hyn sy’n digwydd yn yr ysgol yn hanfodol bwysig o ran bwyta’n iach a chafwyd llawer o awgrymiadau yma heddiw, a’r mater ymarfer corff y gwyddom y gallwn ei hyrwyddo drwy’r Ddeddf teithio llesol. Rwy’n credu bod gennym lawer o ddulliau yma yn y Cynulliad i fynd i’r afael â’r mater pwysig hwn.

I only want to make a brief few remarks in response to some of the speeches here this afternoon. I’d like to wholeheartedly endorse what John Griffiths said about the potential of the parkrun. I recently took part in the new Llanelli coast parkrun, which was a terrific experience. Every time I’ve taken part in the parkrun, as somebody who is not a natural runner, I’m always warmly enthused by the support of the volunteers who really encourage you along. For most of the people taking part in the parkrun, were it not for that activity, they’d be doing nothing at 9 o’clock on a Saturday morning. For the £6,000 of investment needed to get them up and running, I think they are a no-brainer from a public health investment point of view, and I’m pleased to see them flourishing across the country.

I wanted to talk in particular about the element of the motion around the untapped potential of the active travel Act, which I think is perhaps a little harsh, given that the Act has only recently become enacted, but I think it’s right to point out that we really can’t just see this as a tick-box exercise and nor can we approach it in a half-cocked manner. This is a huge opportunity to try and get people who currently take little or no physical activity to take some. There’s plentiful evidence to show that for those people who are physically inactive, the way to get them to take some physical activity is as part of their everyday routine, and simply expecting them to go to leisure centres or gyms is likely to be ineffective. So, this is a huge chance to reach a section of the population we most need to reach out to.

I think we do suffer sometimes in this Chamber from what’s known as ‘cognitive dissonance’ when we say one thing, but we do another. We talk, in public health terms, enthusiastically about the value of active travel and physical activity, and yet, when we talk about an economic strategy, for example, or we talk about transport matters, we put this to one side, and we seem to think that physical activity is the responsibility of the health profession. When we do other activities, we don’t think about how those tasks can be used to deliver the rising levels of physical activity we need to see. So, for example, to return to a theme that I’ve talked about recently—the encouragement of free car parking in town centres. We should be encouraging town centres and towns that are cycle and walking friendly, and using scarce public investment to build in networks to encourage people to take those short everyday journeys. Some 20 per cent of car journeys are under a mile. A lot of those could be replaces by walking and cycling trips.

In my town of Llanelli, for example, there was a proposal for an urban cycling network to connect people up with those everyday destinations they want to go to. But, unfortunately, the county council—pre-active travel days, but those schemes are now on the books—are focusing their investment on longer-distance routes and tourism routes, and not on those everyday routes. It’s essential, instead of hardwiring in policies that are going to encourage sedentary lifestyles, such as free car parking, we really need to be seizing every opportunity to build in physical activity to all of our plans.

I note recently that Cardiff council has published an ambitious cycling strategy for the city, which we really must get behind and enthusiastically endorse. I know they’ve been having difficulty within the city region, for example. The city deal, which is still littered with very orthodox and old-fashioned thinking, where local authorities up and down the Valleys see an opportunity for funding and dust off road schemes that they’ve had on the shelves for 30 and 40 years in some cases. Cardiff, to be fair to them, are showing real leadership in building on the gains we’ve seen in the last 10 years in the city of increased levels of cycling, and they’ve put together an ambitious plan. But I know they’ve had difficulty within the city region in getting support for that. I’m pleased, in the case of the Swansea bay city region, that Terry Matthews’s vision hasn’t been about roads and enterprise parks—it’s been about digital connectivity. I think that’s the thinking that we must embrace.

The active travel Act, as has been mentioned, presents us with an enormous potential prize within our grasp. But it can’t simply be seen as a duty that we have to discharge. It’s something that we must embrace enthusiastically. We must push—all of us in our leadership roles within our communities—to get people to feed in the potential routes they’d like to see as part of the integrated network maps, to get those everyday journeys put into the plans so that they are the first to be delivered. It’s a huge prize, and obesity will only be tackled by actions like these. So, we really need to abandon this cognitive dissonance, and scan every opportunity to build in increases in physical activity in all of our programmes. Diolch.

Hoffwn wneud rhai sylwadau cryno mewn ymateb i rai o’r areithiau yma y prynhawn yma. Hoffwn gefnogi’r hyn a ddywedodd John Griffiths am botensial y parkrun yn frwd. Yn ddiweddar, cymerais ran yn y parkrun newydd ar arfordir Llanelli, a oedd yn brofiad gwych. Bob tro rwyf wedi cymryd rhan yn y parkrun, fel rhywun nad yw’n rhedwr naturiol, rwyf bob amser yn cael fy llenwi â brwdfrydedd gan gefnogaeth y gwirfoddolwyr sy’n eich annog i ddal ati. I’r rhan fwyaf o bobl sy’n cymryd rhan yn y parkrun, oni bai am y gweithgaredd hwnnw, ni fyddent yn gwneud dim am 9 o’r gloch ar fore Sadwrn. Am y £6,000 o fuddsoddiad sydd ei angen i’w gweithredu, rwy’n meddwl eu bod yn gwbl amlwg yn fuddsoddiad iechyd y cyhoedd gwerth chweil, ac rwy’n falch o’u gweld yn ffynnu ar draws y wlad.

Roeddwn eisiau siarad yn benodol am yr elfen o’r cynnig sy’n ymwneud â photensial dihysbydd y Ddeddf teithio llesol, a chredaf ei bod ychydig yn llym o bosibl, o ystyried mai newydd gael ei rhoi mewn grym y mae’r Ddeddf, ond rwy’n credu ei bod yn gywir nodi na allwn weld hwn fel ymarfer ticio blychau’n unig ac ni allwn ei weithredu rywsut-rywsut. Dyma gyfle enfawr i geisio cael pobl nad ydynt yn gwneud fawr ddim gweithgarwch corfforol ar hyn o bryd i wneud hynny. Mae yna ddigon o dystiolaeth i ddangos mai’r ffordd i gael pobl sy’n segur yn gorfforol i wneud rhywfaint o weithgarwch corfforol yw ei wneud yn rhan o’u trefn bob dydd, ac mae disgwyl iddynt fynd i ganolfannau hamdden neu gampfeydd yn debygol o fod yn aneffeithiol. Felly, dyma gyfle enfawr i gyrraedd rhan o’r boblogaeth sydd fwyaf o angen i ni estyn allan ati.

Rwy’n credu ein bod yn dioddef weithiau yn y Siambr hon o’r hyn a elwir yn ‘anghysondeb gwybyddol’ pan fyddwn yn dweud un peth, ond yn gwneud rhywbeth arall. O ran iechyd y cyhoedd, rydym yn siarad yn frwdfrydig am werth teithio llesol a gweithgarwch corfforol, ac eto, pan fyddwn yn sôn am strategaeth economaidd, er enghraifft, neu os ydym yn siarad am faterion trafnidiaeth, rydym yn rhoi hynny i’r naill ochr, ac rydym fel pe baem yn meddwl mai cyfrifoldeb y proffesiwn iechyd yw gweithgarwch corfforol. Pan fyddwn yn gwneud gweithgareddau eraill, nid ydym yn meddwl sut y gellir defnyddio’r tasgau hynny i gyflawni’r lefelau cynyddol o weithgarwch corfforol sydd angen i ni eu gweld. Felly, er enghraifft, i ddychwelyd at thema rwyf wedi siarad amdani’n ddiweddar—annog parcio am ddim yng nghanol trefi. Dylem fod yn annog canol trefi a threfi sy’n gwneud beicio a cherdded yn hawdd, a defnyddio buddsoddiad cyhoeddus prin i adeiladu rhwydweithiau i annog pobl i wneud y teithiau dyddiol byr hynny. Mae tua 20 y cant o deithiau car yn llai na milltir. Gellid cerdded a beicio yn lle defnyddio car ar lawer o’r teithiau hyn.

Er enghraifft, yn fy nhref i, sef Llanelli, cafwyd argymhelliad ar gyfer rhwydwaith beicio trefol i gysylltu pobl â’r cyrchfannau pob dydd y byddant eisiau eu cyrraedd. Ond yn anffodus, mae’r cyngor sir—cyn dyddiau teithio llesol, ond mae’r cynlluniau hynny bellach ar y gweill—yn canolbwyntio eu buddsoddiad ar lwybrau pellter hwy a llwybrau twristiaeth, ac nid ar lwybrau bob dydd. Yn hytrach na sefydlu polisïau sy’n mynd i annog ffyrdd o fyw llonydd, megis meysydd parcio rhad ac am ddim, mae gwirioneddol angen i ni achub ar bob cyfle i gynnwys gweithgarwch corfforol ym mhob un o’n cynlluniau.

Nodaf yn ddiweddar fod cyngor Caerdydd wedi cyhoeddi strategaeth feicio uchelgeisiol ar gyfer y ddinas, ac mae gwir angen i ni ei chefnogi a’i hyrwyddo. Gwn eu bod wedi bod yn cael trafferth o fewn y dinas-ranbarth, er enghraifft. Mae’r cytundeb dinas, sy’n dal yn frith o feddwl uniongred a hen-ffasiwn iawn, lle y mae awdurdodau lleol ar hyd a lled y Cymoedd yn gweld cyfle am gyllid ac yn chwythu’r llwch oddi ar gynlluniau ffyrdd sydd wedi bod ganddynt ar y silffoedd ers 30 a 40 mlynedd mewn rhai achosion. Mae Caerdydd, i fod yn deg â hwy, yn dangos gwir arweiniad yn adeiladu ar yr enillion a welsom yn y 10 mlynedd diwethaf yn y ddinas o ran lefelau uwch o feicio, ac maent wedi llunio cynllun uchelgeisiol. Ond rwy’n gwybod eu bod wedi cael anhawster yn y dinas-ranbarth i gael cymorth ar gyfer hynny. Rwy’n falch, yn achos dinas-ranbarth bae Abertawe, nad yw gweledigaeth Terry Matthews wedi ymwneud â ffyrdd a pharciau menter—mae wedi ymwneud â chysylltedd digidol. Rwy’n credu mai dyna’r meddylfryd sy’n rhaid i ni ei gofleidio.

Mae’r Ddeddf teithio llesol, fel y crybwyllwyd, yn rhoi gwobr enfawr bosibl o fewn ein gafael. Ond ni ellir ei hystyried yn syml fel dyletswydd y mae’n rhaid i ni ei chyflawni. Mae’n rhywbeth y mae’n rhaid i ni ei gofleidio’n frwdfrydig. Mae’n rhaid i ni wthio—pob un ohonom yn ein rolau arweiniol yn ein cymunedau—i gael pobl i fwydo’r llwybrau posibl y byddent yn hoffi eu gweld i mewn yn rhan o’r mapiau rhwydwaith integredig, er mwyn cael y teithiau bob dydd hynny yn y cynlluniau fel mai dyna a gaiff ei ddarparu’n gyntaf. Mae’n wobr enfawr, a dim ond camau gweithredu o’r fath sy’n mynd i drechu gordewdra. Felly, mae gwir angen i ni roi’r gorau i’r anghysondeb gwybyddol, ac archwilio pob cyfle i gynnwys cynnydd mewn gweithgarwch corfforol yn ein holl raglenni. Diolch.

Thank you very much. I call on the Minister for Social Services and Public Health, Rebecca Evans.

Diolch yn fawr iawn. Galwaf ar y Gweinidog Gwasanaethau Cymdeithasol ac Iechyd y Cyhoedd, Rebecca Evans.

I’m very grateful to Jenny Rathbone, Rhun ap Iorwerth, Vikki Howells, Angela Burns and Dai Lloyd for choosing to focus on important public health issues in the individual Members’ debate they’ve tabled this afternoon, the spirit of which is consistent with our commitment to support people to be healthy and active. I really welcome all of the thoughtful contributions that have been made. Whilst we’re certainly doing a great deal to create the right circumstances and conditions for people to make healthy and active choices, we must also recognise that Government can’t do it alone. If we are to make the vision of the well-being of future generations Act a reality, we need a whole-of-society approach to maximise physical and mental well-being today, and to ensure that behaviours that benefit health tomorrow are understood and acted upon.

This is a challenging agenda. Levels of obesity in adults have risen slowly since the first Welsh health survey began in 2003, and although levels in children are now stable, they are still unacceptably high. We know levels increase with deprivation, so there’s a compelling case to act in order to address health inequalities. We want to support the public to make healthier choices. Public Health Wales recently launched its 10 Steps to a Healthy Weight campaign to support this, and this does include a focus on breastfeeding. This complements our Change4Life programme and our other campaign work. Our Healthy Child Wales programme focuses on the early years, based on the evidence that maintaining a healthy weight in the early years has a long-term impact on levels of obesity and health in adulthood.

Interactions with the health service are often opportune moments when individuals are receptive to lifestyle advice. Public Health Wales is developing its systems-based approach to this, which includes making every contact count. The aim is to equip staff with the skills needed to deliver brief advice to encourage small changes to improve health and well-being at every opportunity. But this agenda is complex. Improved education and skills, easier access to healthier food and public procurement policies all have a role to play. We also need more restriction on the advertising and promotion of high-fat, salt and sugar foods, particularly to children. Some of this work needs to be done at a UK level. We have long called for the Secretary of State for Health to deliver stronger action, such as tougher action on sugar and on the advertising of unhealthy foods to children, and we do support the UK Government’s announcement of a sugar levy on sugar-sweetened drinks, but we do need to see some progress.

The food industry itself has a role to play. UK-wide voluntary salt reduction targets, considered to be a global example of best practice, have led to a reduction of salt levels in foods by up to 50 per cent since 2012, and this is certainly welcomed, but we do need the industry to do more.

Influencing public procurement on this agenda is vital. The Welsh Government has already acted to create a national procurement service for Wales that is developing central procurement mechanisms for all public sector organisations. We are actively engaging with them to set procurement criteria that factor in nutritional specifications. NHS procurement already employs a dietician to do this. This will be a significant step in ensuring that all food and drink provided in our public sector is healthier. This will build on the nutritional standards that we’ve introduced in some of our public settings, such as schools and hospitals. We’re also developing similar approaches for other settings, such as early years and care homes, because we know how crucial good nutrition is for young children and older people.

People themselves need to have the skills and knowledge that underpin healthier lifestyle choices, and schools have a key role to play in this. Our programme for government makes clear our commitment to work with schools to raise awareness of the importance of healthy lifestyle choices. We have a good platform to build from with our Welsh network of healthy schools schemes, and we’ll maximise opportunities to strengthen work in schools further through the development of the new curriculum.

Today’s motion highlights the potential of the active travel Act to raise physical activity levels across the population, including for children. The active journeys programme, which works in schools to promote active travel amongst pupils, makes resources and support available to schools across Wales. This will be complemented by our Walk to School Wales project, which will develop a toolkit to support schools to review and improve active travel options in their areas. The Welsh Government provides funding for walking and cycling training, which is mostly delivered in schools, and these programmes will be reviewed in the coming year with a view to reinforcing the promotion of active travel.

The Act further puts in place the framework to support active travel as a key element of building physical activity into our daily lives. It does so by mandating the planning of coherent walking and cycling networks in our communities and improving them every year. This year, we saw the first key stage of the Act with the approval of the existing route-maps of all local authorities in Wales, and local authorities are now working on the preparation of their integrated network maps. We’re working with local authorities to ensure that these genuinely reflect the needs of local communities and connect the places that they need to travel between. This requires input from a broad range of perspectives. Last week, I was very pleased to speak to an audience of planning, transport, environment and health professionals who are all keen to strengthen the links between their sectors and professions to move the active travel and wider health and well-being agendas forward. Working together, we will see the active travel Act impact on the number of people making active travel journeys.

I am pleased that we can now report for the first time since records began that over 80 per cent of our adult population are non-smokers. This has been achieved by using the comprehensive approach outlined in our tobacco control action plan. This involves working with young people to prevent the uptake of smoking, working with smokers to help them quit and an increase in smoke-free environments. Legislation is part of this wider picture, including UK-wide work to introduce standardised packaging of tobacco products, and, in Wales, the newly established tobacco control strategic board will oversee continued action.

I was pleased to recently have introduced the Public Health (Wales) Bill to the Assembly. The Bill has a particular focus on addressing health inequalities and creating conditions that promote the good health of children. The aspects of the Bill that relate to smoking are particularly strong in this regard, and I have no doubt that it will help us meet our target of reducing smoking to 16 per cent by 2020. The importance of creating the opportunities and the environment in which people can make healthier lifestyle choices is clear from the contributions that we have heard in the debate today. I hope that I have reassured you that we are taking a wide range of approaches across Government to do this. But, as I said, it is not something that we can do alone, and we look forward to working with a wide range of partners to accelerate progress in this area.

Rwy’n ddiolchgar iawn i Jenny Rathbone, Rhun ap Iorwerth, Vikki Howells, Angela Burns a Dai Lloyd am ddewis canolbwyntio ar faterion iechyd y cyhoedd pwysig yn y ddadl i Aelodau unigol a gyflwynwyd ganddynt y prynhawn yma, ac mae ei hysbryd yn gyson â’n hymrwymiad i gynorthwyo pobl i fod yn iach ac yn weithgar. Rwy’n croesawu’n fawr yr holl gyfraniadau meddylgar a wnaed. Er ein bod yn sicr yn gwneud llawer iawn i greu’r amgylchiadau a’r amodau cywir i bobl wneud dewisiadau iach ac egnïol, rhaid i ni gydnabod hefyd na all y Llywodraeth ei wneud ar ei phen ei hun. Os ydym am wireddu gweledigaeth y Ddeddf llesiant cenedlaethau’r dyfodol, mae angen dull cymdeithas gyfan o weithredu i sicrhau cymaint ag y bo modd o les corfforol a meddyliol heddiw, ac i sicrhau ein bod yn deall patrymau ymddygiad sy’n fuddiol i iechyd yfory a’n bod yn gweithredu arnynt.

Mae hon yn agenda heriol. Mae lefelau gordewdra mewn oedolion wedi codi’n araf ers i’r arolwg iechyd Cymru cyntaf ddechrau yn 2003, ac er bod lefelau mewn plant yn awr yn sefydlog, maent yn dal i fod yn annerbyniol o uchel. Rydym yn gwybod bod lefelau’n cynyddu gydag amddifadedd, felly mae yna achos cryf dros weithredu er mwyn mynd i’r afael ag anghydraddoldebau iechyd. Rydym am gynorthwyo’r cyhoedd i wneud dewisiadau iachach. Yn ddiweddar, lansiodd Iechyd Cyhoeddus Cymru eu hymgyrch 10 Cam at Bwysau Iach i gefnogi hyn, ac mae’n cynnwys ffocws ar fwydo ar y fron. Mae hyn yn ategu ein rhaglen Newid am Oes a’n gwaith ymgyrchu arall. Mae ein rhaglen Plant Iach Cymru yn canolbwyntio ar y blynyddoedd cynnar, ar sail y dystiolaeth fod cario pwysau iach yn y blynyddoedd cynnar yn effeithio’n hirdymor ar lefelau gordewdra ac iechyd pan fyddant yn oedolion.

Mae rhyngweithiadau â’r gwasanaeth iechyd yn aml yn adegau amserol pan fo unigolion yn barod i dderbyn cyngor ar ffordd o fyw. Mae Iechyd Cyhoeddus Cymru yn datblygu eu dull sy’n seiliedig ar systemau yn hyn o beth, sy’n cynnwys gwneud i bob cyswllt gyfrif. Y nod yw arfogi staff â’r sgiliau sydd eu hangen i ddarparu cyngor byr i annog newidiadau bach er mwyn gwella iechyd a lles ar bob cyfle. Ond mae’r agenda hon yn gymhleth. Mae gan addysg a sgiliau gwell, mynediad haws at fwyd iachach a pholisïau caffael cyhoeddus ran i’w chwarae. Mae arnom angen mwy o gyfyngu ar hysbysebu a hyrwyddo bwydydd sy’n llawn braster, halen a siwgr, yn enwedig i blant. Mae angen i beth o’r gwaith gael ei wneud ar lefel y DU. Rydym wedi galw ers amser ar yr Ysgrifennydd Gwladol dros Iechyd i ddarparu camau gweithredu cryfach, megis gweithredu llymach ar siwgr ac ar hysbysebu bwydydd afiach i blant, ac rydym yn cefnogi cyhoeddiad Llywodraeth y DU ynglŷn ag ardoll siwgr ar ddiodydd wedi’u melysu â siwgr, ond mae angen i ni weld rhywfaint o gynnydd.

Mae gan y diwydiant bwyd ei hun ran i’w chwarae. Mae targedau lleihau halen gwirfoddol ar draws y DU, yr ystyrir eu bod yn enghraifft fyd-eang o arfer gorau, wedi arwain at ostwng lefelau halen mewn bwydydd hyd at 50 y cant ers 2012, ac mae hyn yn sicr yn cael ei groesawu, ond rydym angen i’r diwydiant wneud mwy.

Mae dylanwadu ar gaffael cyhoeddus yn yr agenda hon yn hanfodol. Mae Llywodraeth Cymru eisoes wedi gweithredu i greu gwasanaeth caffael cenedlaethol i Gymru sy’n datblygu dulliau caffael canolog ar gyfer holl sefydliadau’r sector cyhoeddus. Rydym yn ymgysylltu’n weithredol â hwy i osod meini prawf caffael sy’n cynnwys manylebau maeth. Mae system gaffael y GIG eisoes yn cyflogi deietegydd i wneud hyn. Bydd hwn yn gam sylweddol i sicrhau bod yr holl fwyd a diod a ddarperir yn ein sector cyhoeddus yn iachach. Bydd yn adeiladu ar y safonau maeth rydym wedi’u cyflwyno yn rhai o’n sefydliadau cyhoeddus, megis ysgolion ac ysbytai. Rydym hefyd yn datblygu dulliau tebyg ar gyfer lleoliadau eraill, megis y blynyddoedd cynnar a chartrefi gofal, gan ein bod yn gwybod pa mor hanfodol yw maeth da ar gyfer plant ifanc a phobl hŷn.

Mae angen i bobl gael y sgiliau a’r wybodaeth sy’n sail i ddewisiadau ffordd o fyw iachach, ac mae gan ysgolion rôl allweddol i’w chwarae yn hyn. Mae ein rhaglen lywodraethu yn egluro ein hymrwymiad i weithio gydag ysgolion i godi ymwybyddiaeth o bwysigrwydd dewisiadau ffordd o fyw iach. Mae gennym sylfaen dda i adeiladu arni gyda’n rhwydwaith Cymru o gynlluniau ysgolion iach, a byddwn yn sicrhau cymaint o gyfleoedd â phosibl ar gyfer cryfhau gwaith mewn ysgolion ymhellach drwy ddatblygiad y cwricwlwm newydd.

Mae cynnig heddiw yn tynnu sylw at botensial y Ddeddf teithio llesol i godi lefelau gweithgarwch corfforol ar draws y boblogaeth, gan gynnwys ar gyfer plant. Mae’r rhaglen teithiau llesol, sy’n gweithio mewn ysgolion i hyrwyddo teithio llesol ymysg disgyblion, yn sicrhau bod adnoddau a chymorth ar gael i ysgolion ledled Cymru. Bydd hyn yn cael ei ategu gan ein prosiect Cerdded i’r Ysgol Cymru, a fydd yn datblygu pecyn cymorth i gynorthwyo ysgolion i adolygu a gwella dewisiadau teithio llesol yn eu hardaloedd. Mae Llywodraeth Cymru yn darparu cyllid ar gyfer hyfforddiant cerdded a beicio, sy’n cael ei gyflwyno mewn ysgolion yn bennaf, a bydd y rhaglenni hyn yn cael eu hadolygu yn ystod y flwyddyn sydd i ddod gyda’r bwriad o atgyfnerthu’r gwaith o hyrwyddo teithio llesol.

Mae’r Ddeddf yn rhoi’r fframwaith ar waith i gefnogi teithio llesol fel elfen allweddol o ddatblygu gweithgarwch corfforol yn ein bywydau bob dydd. Mae’n gwneud hynny drwy fynnu bod rhwydweithiau cerdded a beicio cydlynus yn cael eu cynllunio yn ein cymunedau ac yn cael eu gwella bob blwyddyn. Eleni, gwelsom gyfnod allweddol cyntaf y Ddeddf gyda chymeradwyo mapiau llwybrau presennol yr holl awdurdodau lleol yng Nghymru, ac mae awdurdodau lleol bellach yn gweithio ar baratoi eu mapiau rhwydwaith integredig. Rydym yn gweithio gydag awdurdodau lleol i sicrhau bod y rhain o ddifrif yn adlewyrchu anghenion cymunedau lleol ac yn cysylltu’r lleoedd y mae angen iddynt deithio rhyngddynt. Mae hyn yn galw am fewnbwn o amrywiaeth eang o bersbectifau gwahanol. Yr wythnos diwethaf, roeddwn yn falch iawn o siarad â chynulleidfa o weithwyr proffesiynol ym maes cynllunio, trafnidiaeth, yr amgylchedd ac iechyd ac roedd pawb yn awyddus i gryfhau’r cysylltiadau rhwng eu sectorau a’u proffesiynau i symud yr agenda teithio llesol ac agendâu ehangach iechyd a lles yn eu blaenau. Gan weithio gyda’n gilydd, byddwn yn gweld effaith y Ddeddf teithio llesol ar nifer y bobl sy’n gwneud teithiau teithio llesol.

Rwy’n falch ein bod bellach yn gallu adrodd am y tro cyntaf ers dechrau cadw cofnodion nad yw dros 80 y cant o’n poblogaeth sy’n oedolion yn smygu. Cyflawnwyd hyn drwy ddefnyddio’r dull cynhwysfawr a amlinellir yn ein cynllun gweithredu ar reoli tybaco. Mae’n cynnwys gweithio gyda phobl ifanc i’w hatal rhag dechrau smygu, gweithio gyda smygwyr i’w helpu i roi’r gorau iddi a chynnydd mewn amgylcheddau di-fwg. Mae deddfwriaeth yn rhan o’r darlun ehangach hwn, gan gynnwys gwaith ar draws y DU i gyflwyno pecynnu safonol ar gyfer cynnyrch tybaco, ac yng Nghymru, bydd y bwrdd strategol rheoli tybaco sydd newydd ei sefydlu yn goruchwylio gweithredu parhaus.

Roeddwn yn falch o fod wedi cyflwyno’r Bil Iechyd y Cyhoedd (Cymru) i’r Cynulliad yn ddiweddar. Mae’r Bil yn rhoi pwyslais arbennig ar fynd i’r afael ag anghydraddoldebau iechyd a chreu amodau sy’n hybu iechyd da ymhlith plant. Mae’r agweddau ar y Bil sy’n ymwneud â smygu yn arbennig o gryf yn hyn o beth, ac nid oes gennyf amheuaeth y bydd yn ein helpu i gyrraedd ein targed o leihau smygu i 16 y cant erbyn 2020. Mae pwysigrwydd creu cyfleoedd a’r amgylchedd i bobl allu gwneud dewisiadau ffordd o fyw iachach yn amlwg o’r cyfraniadau a glywsom yn y ddadl heddiw. Gobeithiaf fy mod wedi rhoi sicrwydd i chi ein bod yn defnyddio ystod eang o ddulliau ar draws y Llywodraeth i wneud hyn. Ond fel y dywedais, nid yw’n rhywbeth y gallwn ei wneud ar ein pen ein hunain, ac edrychwn ymlaen at weithio gydag ystod eang o bartneriaid i gyflymu cynnydd yn y maes hwn.

Thank you very much. I call on Angela Burns to reply to the debate.

Diolch yn fawr iawn. Galwaf ar Angela Burns i ymateb i’r ddadl.

Thank you very much, Deputy Presiding Officer. I would like to thank everyone who took part in this debate. I am sorry, I am not going to go through all your individual contributions because I don’t have a huge amount of time, but there are just a couple of points that I really wanted to make. This is, if you like, a game of two halves, so let’s look at the children first.

I am very glad that some Members mentioned the importance of getting them young. Minister, I would say to you that one of the key things that you could do today, now, within your power, without having to do huge great big strategies, would be to increase the amount of time we give to sport in school—not just increasing the amount of time that a child can undertake sport, but also to be far more creative about what physical activity means. To be frank, very few girls like team sports. Very few boys will like certain other things. There is a huge gender imbalance. Teenage girls are very conscious of their bodies, and I think that we could be very creative about looking at how we could bring on board dance, movement, running, single sports—encouraging all sorts of things rather than just saying, ‘If you’re going to do sport, you’ve got to do this kind of sport or that kind of sport.’ I think that it’s really vital that we address it. It’s also very vital that we address the amount of time that we give to sport. Let’s be really clear: in our schools, the amount of time that we give to sport has been decreasing over the last decade, and that goes in the face of everything we’ve spent the last hour talking about here.

Of course, the other thing is, if we have healthy young people, they will grow to be much healthier young adults and older adults, because they will be used to the whole concept of going out, doing things, riding bikes and so on. The amazingly wonderful initiatives that a lot of you have talked about today are great, but do you know what? I couldn’t do a parkrun. I would probably last about three yards and fall over—bump, and I’d be gone. So, fit people—Lee—off you can go, and that’s brilliant. But there’s a whole class of us out there—. In fact, let’s be clear, 59 per cent of us out there are overweight or obese. So, what do we do for the 59 per cent, and how do we change the way that we talk about it? How do we stop it from being pejorative? How do we go out there and say to those people, ‘Hey, you don’t have to lose weight by going to a gym, surrounded by Lycra-clad bunnies, while you’re sitting there, wobbling away, trying to be fit’? That’s why large people—particularly women, but men as well—don’t want to do this kind of stuff, because it’s embarrassing. In fact, if you look at obesity in the UK, there’s a lot of psychology involved in this. There’s a huge psychological report on this, and it talks very clearly about the fact that we need to look at the exercise environment. It needs to be addressed, so that there isn’t an exacerbation of social physique anxiety, and so that fat people, large people, don’t actually feel incredibly embarrassed about trying anything, so they don’t try it. I think we need to look at that. We need to be much cleverer about how we target people. We have got a lot of very overweight adolescents. How do we get to them? What do we do about them? They don’t want to go to a gym, and they probably won’t go to a park. But, if we can train our health professionals in cognitive behaviours, they might be able to find keys that help unlock certain areas of our population and bring them back into the fold.

So, in my view, the easiest things that we can do—. There’s a lot of other stuff that we talked about—taxes, sugar, this, that and the other—but they’re all big picture. Small picture: get our primary schoolchildren and our secondary schoolchildren doing a bit more activity—activity that they enjoy; activity that makes them want to carry on doing it. Give them better food. Since when has a cheese wheel been a food form, let alone good food? The people who are already overweight or obese: be kinder towards them in terms of how we bring them in and get them to do the activity they need, so they don’t feel ashamed, embarrassed and some sort of small dreg of society. A lot of overweight people just have that feeling, because of the national conversation, that they’ve become a problem. We need to help them and be kind about it.

Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Lywydd. Hoffwn ddiolch i bawb a gymerodd ran yn y ddadl hon. Mae’n ddrwg gennyf, nid wyf yn mynd i fynd drwy bob un o’ch cyfraniadau unigol gan nad oes gennyf lawer iawn o amser, ond roedd un neu ddau o bwyntiau roeddwn yn awyddus iawn i’w gwneud. Mae hon, os hoffech, yn gêm o ddau hanner, felly gadewch i ni edrych ar y plant yn gyntaf.

Rwy’n falch iawn fod rhai o’r Aelodau wedi crybwyll pwysigrwydd cael gafael arnynt yn ifanc. Weinidog, byddwn yn dweud wrthych mai un o’r pethau allweddol y gallech eu gwneud heddiw, yn awr, o fewn eich pŵer, heb orfod gwneud strategaethau mawr enfawr, fyddai cynyddu faint o amser rydym yn ei roi i chwaraeon yn yr ysgol—nid cynyddu faint o amser y gall plentyn ymgymryd â chwaraeon yn unig, ond bod yn llawer mwy creadigol hefyd ynglŷn â’r hyn y mae gweithgarwch corfforol yn ei olygu. A bod yn onest, ychydig iawn o ferched sy’n hoffi chwaraeon tîm. Ychydig iawn o fechgyn fydd yn hoffi rhai pethau eraill. Mae yna anghydbwysedd enfawr rhwng y rhywiau. Mae merched yn eu harddegau yn ymwybodol iawn o’u cyrff, ac rwy’n meddwl y gallem fod yn greadigol iawn ynghylch edrych ar sut y gallem gyflwyno dawns, symud, rhedeg, chwaraeon unigol—annog pob math o bethau yn hytrach na dim ond dweud, ‘Os ydych yn mynd i wneud chwaraeon, mae’n rhaid i chi wneud y math hwn o chwaraeon neu’r math arall o chwaraeon.’ Rwy’n credu ei bod yn wirioneddol hanfodol ein bod yn rhoi sylw i hyn. Mae hefyd yn hanfodol iawn ein bod yn mynd i’r afael â faint o amser rydym yn ei roi i chwaraeon. Gadewch i ni fod yn wirioneddol glir: yn ein hysgolion, mae’r amser rydym yn ei roi i chwaraeon wedi bod yn lleihau dros y degawd diwethaf, ac mae hynny’n mynd yn groes i bopeth rydym wedi treulio’r awr ddiwethaf yn sôn amdano yma.

Wrth gwrs, y peth arall yw, os oes gennym bobl ifanc iach, byddant yn tyfu i fod yn oedolion ifanc ac oedolion hŷn llawer iachach, oherwydd byddant wedi arfer â’r holl gysyniad o fynd allan, gwneud pethau, beicio ac yn y blaen. Mae’r mentrau bendigedig y mae llawer ohonoch wedi sôn amdanynt heddiw yn wych, ond wyddoch chi beth? Ni allwn wneud parkrun. Mae’n debyg y buaswn yn para tua thair llath ac yn disgyn—bwmp, a buaswn wedi mynd. Felly, bobl ffit—Lee—i ffwrdd â chi, ac mae hynny’n wych. Ond mae yna ddosbarth cyfan ohonom allan yno—. Yn wir, gadewch i ni fod yn glir, mae yna 59 y cant ohonom allan yno sy’n cario gormod o bwysau neu’n ordew. Felly, beth rydym yn ei wneud ar gyfer y 59 y cant, a sut rydym yn newid y ffordd rydym yn siarad am y peth? Sut rydym yn ei atal rhag bod yn ddifrïol? Sut rydym yn mynd allan yno a dweud wrth y bobl hynny, ‘Hei, nid oes rhaid i chi golli pwysau drwy fynd i gampfa, wedi’ch amgylchynu gan fynychwyr cyson yn eu Lycra, tra byddwch chi’n eistedd yno’n stryffaglu, yn ceisio bod yn heini’? Dyna pam nad yw pobl fawr—menywod yn arbennig, ond dynion yn ogystal—eisiau gwneud pethau o’r fath, oherwydd ei fod yn creu embaras. Yn wir, os edrychwch ar ordewdra yn y DU, mae llawer o seicoleg yn rhan o hyn. Mae adroddiad seicolegol enfawr ar hyn, ac mae’n sôn yn glir iawn am y ffaith fod angen i ni edrych ar yr amgylchedd ymarfer corff. Mae angen mynd i’r afael â hyn, fel nad yw gorbryder cymdeithasol am y corff yn gwaethygu, ac fel nad yw pobl dew, pobl fawr, yn teimlo embaras mawr ynglŷn â cheisio gwneud unrhyw beth, fel nad ydynt yn rhoi cynnig arni. Rwy’n credu bod angen i ni edrych ar hynny. Mae angen i ni fod yn llawer clyfrach ynglŷn â sut rydym yn targedu pobl. Mae gennym lawer iawn o bobl ifanc sy’n cario gormod o bwysau. Sut y gallwn eu cyrraedd? Beth rydym yn ei wneud amdanynt hwy? Nid ydynt am i fynd i gampfa, ac maent yn annhebygol o fynd i barc. Ond os gallwn hyfforddi ein gweithwyr iechyd proffesiynol mewn ymddygiadau gwybyddol, efallai y byddant yn gallu dod o hyd allweddi sy’n helpu i ddatgloi rhannau penodol o’n poblogaeth a dod â hwy yn ôl i mewn i bethau.

Felly, yn fy marn i, y pethau hawsaf y gallwn eu gwneud—. Rydym wedi siarad am lawer o bethau eraill—trethi, siwgr, hyn a’r llall—ond maent i gyd yn perthyn i’r darlun mawr. Y darlun bach: cael ein plant ysgol gynradd a’n plant ysgol uwchradd i wneud ychydig mwy o weithgaredd—gweithgaredd y maent yn ei fwynhau; gweithgaredd sy’n gwneud iddynt fod eisiau parhau i’w wneud. Rhoi bwyd gwell iddynt. Ers pa bryd y mae olwyn gaws wedi bod yn ffurf ar fwyd, heb sôn am fwyd da? Y bobl sydd eisoes yn cario gormod o bwysau neu’n ordew: byddwch yn fwy caredig tuag atynt o ran sut rydym yn eu cynnwys a’u cael i wneud y gweithgaredd sydd angen iddynt ei wneud, fel nad ydynt yn teimlo cywilydd, embaras ac fel pe baent yn wehilion cymdeithas braidd. Mae llawer o bobl sy’n cario gormod o bwysau yn cael y teimlad, oherwydd y sgwrs genedlaethol, eu bod yn broblem bellach. Mae angen i ni eu helpu a bod yn garedig am y peth.

Thank you very much. The proposal is to agree the motion. Does any Member object? [Objection.] Therefore, we defer voting under this item until voting time.

Diolch yn fawr iawn. Y cynnig yw derbyn y cynnig. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Felly, gohiriwn y pleidleisio o dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.

Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.

Voting deferred until voting time.

7. 5. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Datganiad yr Hydref
7. 5. Welsh Conservatives Debate: The Autumn Statement

Detholwyd y gwelliannau canlynol: gwelliant 1 yn enw Jane Hutt, a gwelliannau 2, 3, 4 a 5 yn enw Rhun ap Iorwerth.

The following amendments have been selected: amendment 1 in the name of Jane Hutt, and amendments 2, 3, 4, and 5 in the name of Rhun ap Iorwerth.

We move on now to item 5, which is the Welsh Conservatives’ debate on the autumn statement 2016. I call on Nick Ramsay to move the motion. Nick.

Symudwn ymlaen yn awr at eitem 5, sef dadl y Ceidwadwyr Cymreig ar ddatganiad yr hydref 2016. Galwaf ar Nick Ramsay i gynnig y cynnig. Nick.

Cynnig NDM6182 Paul Davies

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

1. Yn nodi Datganiad yr Hydref Llywodraeth y DU;

2. Yn cydnabod y cyhoeddiad y bydd Llywodraeth Cymru yn elwa ar £436 miliwn yn ychwanegol erbyn 2020-21 i'w chyllidebau cyfalaf o Ddatganiad yr Hydref;

3. Yn nodi y bydd Llywodraeth y DU yn codi'r Cyflog Byw Cenedlaethol i £7.50 i gefnogi swyddi ac enillion ledled y DU;

4. Yn nodi ymhellach y bydd y trothwy Lwfans Personol a Chyfradd Uwch yn codi i £12,000 a £50,000 yn y drefn honno erbyn 2020-21, gan leihau'r bil treth incwm i 1.4 miliwn o unigolion yng Nghymru erbyn 2017-18.

Motion NDM6182 Paul Davies

To propose that the National Assembly for Wales:

1. Notes the UK Government’s Autumn Statement;

2. Acknowledges the announcement that the Welsh Government will benefit from an additional £436 million by 2020-21 to its capital budgets from the Autumn Statement;

3. Notes that the UK Government will raise the National Living Wage to £7.50 to support jobs and earnings across the UK;

4. Further notes that the Personal Allowance and Higher Rate threshold will increase to £12,000 and £50,000 respectively by 2020-21, which will reduce the income tax bill for 1.4 million individuals in Wales in 2017-18.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Thank you, Deputy Presiding Officer. I’m pleased to move this motion today noting the UK Government’s autumn statement—a statement that has seen a significant increase in capital funding for the Welsh Government over the next five years.

Although admittedly times are still very tough financially, Wales is in a stronger funding position than it was before. Not just our view on these benches, but the view of economists like Gerry Holtham. The Welsh Government capital budget will increase by over a quarter in real terms over the next five years, from £1.28 billion in 2015-16 to £1.78 billion in 2020-21. This includes an extra £436 million over five years. That’s money that can be spent here in Wales on roads, houses, schools, hospitals—important infrastructure.

We need to make sure that Wales plays a key part in the UK Government’s industrial strategy, which will pave the way for significant research and development money for our universities. This further strengthens Wales’s already cutting-edge reputation in this area. We know that there have been concerns about the effect of leaving the European Union on funding for research and development, so it’s important that we access funding where we can, prepare for the future, and develop our own industrial strategy here.

To put it bluntly, we need to prepare Wales to seize the opportunities ahead. Of course, there are certain levers that the Welsh Government doesn’t have: taxes—well, at least until 2018. From April 2017, the UK Government will cut income tax, which will reduce the income tax bill for over 1.4 million people in Wales in 2017-18 and take 61,000 people out of income tax altogether.

There are other levers that the Welsh Government does currently have—business rates, for example. Assembly Members will be all too well aware, I’m sure, of my concerns about the business rate revaluation and the effect of this on businesses in my constituency. And not just mine—there are pockets of business rate hikes proposed across other parts of Wales as well. I held a public meeting on Monday evening that was packed with worried shopkeepers and other businesses. Some businesses are facing massive hikes in their rates. Others are facing smaller, but still significant rises that they simply cannot afford. We desperately need a business rate relief scheme here in Wales that is at least equitable with that across the border, and all importantly, a sound transitional scheme. This is a question of fairness. Businesses need to be treated fairly. Can I take this opportunity to once again ask the Welsh Government to look again at this, and provide businesses with the support that they so desperately need in the run-up to next April’s revaluation coming into effect?

Now, on the bright side, we welcome the UK forecast that the economy is projected to grow, with unemployment remaining at an 11-year low, whilst the International Monetary Fund has stated that the UK economy is the fastest growing economy in the G7 this year. The Chancellor said that that growth is forecast to be 2.1 per cent this year and 1.4 per cent in 2017. I give way to Huw Irranca-Davies.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy’n falch o gynnig y cynnig hwn heddiw yn nodi datganiad yr hydref Llywodraeth y DU—datganiad sy’n rhoi cynnydd sylweddol yn y cyllid cyfalaf i Lywodraeth Cymru dros y pum mlynedd nesaf.

Er bod yn rhaid cyfaddef ei bod yn adeg anodd iawn yn ariannol o hyd, mae Cymru mewn sefyllfa gyllidol gryfach nag o’r blaen. Nid ein barn ni’n unig ar y meinciau hyn yw hynny, ond barn economegwyr fel Gerry Holtham. Bydd cyllideb gyfalaf Llywodraeth Cymru yn cynyddu dros chwarter mewn termau real dros y pum mlynedd nesaf, o £1.28 biliwn yn 2015-16 i £1.78 biliwn yn 2020-21. Mae hyn yn cynnwys £436 miliwn yn ychwanegol dros bum mlynedd. Dyna arian y gellir ei wario yma yng Nghymru ar ffyrdd, tai, ysgolion, ysbytai—seilwaith pwysig.

Mae angen i ni wneud yn siŵr fod Cymru’n chwarae rhan allweddol yn strategaeth ddiwydiannol Llywodraeth y DU, a fydd yn paratoi’r ffordd ar gyfer ymchwil sylweddol ac arian datblygu ar gyfer ein prifysgolion. Mae hyn yn cryfhau ymhellach yr enw da sydd eisoes gan Gymru am fod ar y blaen yn y maes hwn. Rydym yn gwybod bod yna bryderon wedi bod am effaith gadael yr Undeb Ewropeaidd ar gyllid ar gyfer ymchwil a datblygu, felly mae’n bwysig ein bod yn cael gafael ar gyllid lle y gallwn, yn paratoi ar gyfer y dyfodol, ac yn datblygu ein strategaeth ddiwydiannol ein hunain yma.

O’i roi’n blwmp ac yn blaen, mae angen i ni baratoi Cymru i fanteisio ar y cyfleoedd sydd o’n blaenau. Wrth gwrs, mae yna rai dulliau y tu hwnt i gyrraedd Llywodraeth Cymru: trethi—wel, tan 2018 o leiaf. O fis Ebrill 2017, bydd Llywodraeth y DU yn torri treth incwm, a fydd yn lleihau’r bil treth incwm i dros 1.4 miliwn o bobl yng Nghymru yn 2017-18 ac yn golygu y gall 61,000 o bobl roi’r gorau i dalu treth incwm yn gyfan gwbl.

Ceir dulliau eraill sydd gan Lywodraeth Cymru at ei defnydd ar hyn o bryd—ardrethi busnes, er enghraifft. Bydd Aelodau’r Cynulliad yn gwybod yn rhy dda, rwy’n siŵr, am fy mhryderon ynglŷn ag ailbrisio ardrethi busnes ac effaith hyn ar fusnesau yn fy etholaeth. Ac nid fy etholaeth i yn unig—ceir pocedi o godiadau arfaethedig yn yr ardrethi busnes ar draws ardaloedd eraill o Gymru yn ogystal. Cynhaliais gyfarfod cyhoeddus nos Lun a oedd yn llawn o siopwyr a phobl fusnes eraill a oedd yn pryderu. Mae rhai busnesau’n wynebu codiadau enfawr yn eu hardrethi. Mae eraill yn wynebu codiadau llai, ond sylweddol er hynny, ac yn syml, ni allant eu fforddio. Mae gwir angen cynllun rhyddhad ardrethi busnes yma yng Nghymru sydd o leiaf yn gyfartal â’r hyn a geir dros y ffin, ac yn bwysig iawn, cynllun trosiannol cadarn. Mae’n fater o degwch. Mae angen i fusnesau gael eu trin yn deg. A gaf fi fanteisio ar y cyfle hwn i ofyn unwaith eto i Lywodraeth Cymru edrych eto ar hyn, a rhoi’r cymorth y maent ei angen mor daer i fusnesau yn y cyfnod cyn y daw’r ailbrisio i rym fis Ebrill nesaf?

Nawr, ar yr ochr olau, rydym yn croesawu rhagolwg y DU y bydd yr economi’n tyfu, gyda diweithdra’n parhau ar ei isaf ers 11 mlynedd, wrth i’r Gronfa Ariannol Ryngwladol ddatgan mai economi’r DU yw’r economi sy’n tyfu gyflymaf yn y G7 eleni. Dywedodd y Canghellor y rhagwelir y bydd y twf hwnnw’n 2.1 y cant eleni ac 1.4 y cant yn 2017. Ildiaf i Huw Irranca-Davies.

I thank Nick for giving way. Certainly, having people in work is a good thing. We have to agree on that. But I wonder, what does he make of the Office for Budget Responsibility’s revised forecast now on wages, growth and investment? Because what they’re showing clearly is that a huge number, not a small underclass of people, but a large number of the people we represent who are going to be around about £1,000 a year worse off. For the people that he was talking about—the small businesses, the ones who want the business rate relief, and so on—those are the same people who won’t be able to spend the money in the shops. So, what does he make of that? What’s gone wrong here with the budget?

Diolch i Nick am ildio. Yn sicr, mae cael pobl mewn gwaith yn beth da. Mae’n rhaid i ni gytuno ar hynny. Ond tybed beth y mae’n ei wneud o ragolwg diwygiedig y Swyddfa Cyfrifoldeb Cyllidebol yn awr ar gyflogau, twf a buddsoddiad? Oherwydd yr hyn y maent yn ei ddangos yn glir yw bod nifer enfawr, nid is-ddosbarth bach o bobl, ond nifer fawr o’r bobl rydym yn eu cynrychioli yn mynd i fod oddeutu £1,000 y flwyddyn yn waeth eu byd. Ar gyfer y bobl roedd yn sôn amdanynt—y busnesau bach, y rhai sydd eisiau’r rhyddhad ardrethi busnes, ac yn y blaen—dyna’r un bobl na fyddant yn gallu gwario’r arian yn y siopau. Felly, beth mae’n ei wneud o hynny? Beth sydd wedi mynd o’i le yma gyda’r gyllideb?

The Member makes a very well-made and important point, and I don’t disagree with you that we mustn’t be complacent here, Huw. I think we would all agree with that. We know from a few years ago that forecasts can be wrong. That is the very nature of them. What I would say is that, overall, since 2010, we know that there’s been deficit reduction. We might disagree about the level of deficit reduction that was required, and that differs from party to party and Member to Member, but the economy is in a sounder position than it was before. But, that doesn’t mean that that wealth is equally spread. What I would say is that, in the wake of the European referendum, we definitely do need to make sure that the people that you represent and that I represent, the people in Wales, do actually continue to get an equitable share of the cake, because I know that that has been a big concern of Members here and in my own constituency as well. But you do make a very good point.

The UK Government is seeking to clamp down on tax evasion. Of course, we have our own take on all this here in Wales with the devolution of some taxes in 2018 and the establishment of the Welsh Revenue Authority, currently in embryonic form.

I’ve sat through—and I can see other Members who’ve done this—many hours of Finance Committee sessions scrutinising the new tax legislation, initially for the new land transaction tax. Measures to tackle evasion and avoidance are integral to the legislation. The GAARs and the TAARs are mindboggling. The Members of the Finance Committee will know what I mean by that and, when we bring it to this Chamber, you will all get your chance to see the intriguing detail of these aspects of tax legislation as well.

I do think the Finance Committee is doing a good job of scrutinising this area and providing effective safeguards and checks. Although, of course, time will tell and this is uncharted water for the Assembly and the Welsh Government and we need to keep a close eye on how it develops.

So, what extra funding will Wales get as a result of this statement? The Welsh Government capital budget will increase by over a quarter in real terms over the next five years. As I said earlier, this includes an extra £436 million for our roads, houses, schools and hospitals—vital infrastructure.

From April 2018, the UK Government will facilitate the Welsh Government’s ability to borrow up to an overall limit of £500 million to finance capital spending. The £2 billion share of Welsh income taxes soon to be under the control of the Welsh Government will allow for an increase in this capital borrowing limit set by the UK Government. This will be one of the key outcomes of the ongoing fiscal framework negotiations. Can I once again put on record the Welsh Conservatives’ support for a fiscal framework? I’ve had many discussions with the Cabinet Secretary for finance about this and I’ve discussed it with his predecessor who’s in the Chamber today as well. This is an ongoing issue of concern for all of us here. It is absolutely essential, particularly now with the devolution of taxation. It is vital that future reductions in the block grant are properly indexed and proportionate in order to avoid the so-called Barnett squeeze, which has been a significant problem in the past, but threatens to be an increased problem in the future if we do not get those reductions in the block grant right.

Although we continue to look forward to a time when the Barnett formula is replaced, the Welsh Government will continue to receive funding though the Barnett formula in the same way as the Government’s investment in areas that are devolved, including transport and housing. This places a greater emphasis on the need to scrutinise the Welsh Government’s investment decisions over the next five years to ensure that this money is being invested transparently and to deliver improvements to Wales’s infrastructure.

The tax-free personal allowance has been increased again to assist working people across the UK and across Wales. Across the UK, this has cut tax for 28 million people since 2010, taking an additional 4 million people out of income tax. The personal allowance will be raised even further to £12,500 by the end of the current UK Parliament. This should reduce the income tax bill for over 1 million people in Wales in 2017-18 and take 61,000 people out of income tax altogether.

If I can turn, in the time I’ve got left, to city deals, I think we would all accept we need to unlock growth and regional productivity, and city deals are key to doing this. We welcome progress in discussions on a city deal for the Swansea bay city region, the consideration of a growth deal for north Wales and the £1.2 billion city deal for the Cardiff capital region. There is progress on the north Wales growth deal whilst, closer to home, one of Cardiff’s iconic buildings, the old Cardiff Bay railway station, is to become a new museum of military medicine with £2 million of funding. I know that the previous Minister, Edwina Hart, backed that. I had some discussions with her back when she was an Assembly Member about that. There’s also £1 million extra funding to support the air ambulance service in Wales and an additional £1.5 million for Mind to provide improved mental health support for emergency service staff in Wales and England.

Deputy Presiding Officer, I’m pleased to have opened this debate today. We are all well aware that times are still very tough financially and we recognise that the Welsh Government has a difficult job to do. However, Government is a question of priorities and making the most of the funding that you do have available. We believe that the autumn statement does at least leave Wales in a better position than it was before. What matters now is that we grasp the opportunity before us and make the most of the additional funding available to develop our infrastructure and to build a better future for everyone living in our country.

Mae’r Aelod yn gwneud pwynt da a phwysig, ac nid wyf yn anghytuno â chi fod rhaid i ni beidio â bod yn hunanfodlon yma, Huw. Rwy’n credu y byddai pob un ohonom yn cytuno â hynny. Rydym yn gwybod ers rhai blynyddoedd yn ôl y gall rhagolygon fod yn anghywir. Dyna yw eu natur. Yr hyn y byddwn yn ei ddweud yw ein bod, at ei gilydd, ers 2010, yn gwybod bod yna leihad wedi bod yn y diffyg. Efallai y byddwn yn anghytuno am lefel y lleihad roedd ei angen yn y diffyg, ac mae hynny’n gwahaniaethu rhwng un blaid a’r llall a rhwng un Aelod â’r llall, ond mae’r economi mewn sefyllfa gadarnach nag o’r blaen. Ond nid yw hynny’n golygu bod y cyfoeth wedi ei ledaenu’n gyfartal. Yr hyn y byddwn yn ei ddweud, yn sgil y refferendwm Ewropeaidd, yw bod gwir angen i ni wneud yn siŵr fod y bobl rydych yn eu cynrychioli ac rwyf fi’n eu cynrychioli, y bobl yng Nghymru, yn parhau i gael cyfran deg o’r gacen mewn gwirionedd, oherwydd gwn fod hynny wedi bod yn bryder mawr i’r Aelodau yma ac yn fy etholaeth i yn ogystal. Ond rydych yn gwneud pwynt da iawn.

Mae Llywodraeth y DU yn ceisio cyfyngu ar efadu treth. Wrth gwrs, mae gennym ein barn ein hunain ar hyn i gyd yma yng Nghymru gyda datganoli rhai trethi yn 2018 a sefydlu Awdurdod Refeniw Cymru, sydd ar ffurf embryonig ar hyn o bryd.

Rwyf wedi eistedd drwy—a gallaf weld Aelodau eraill sydd wedi gwneud hyn—oriau lawer o sesiynau Pwyllgor Cyllid yn craffu ar y ddeddfwriaeth treth newydd, ar gyfer y dreth trafodiadau tir i ddechrau. Mae mesurau i fynd i’r afael ag osgoi ac efadu treth yn rhan annatod o’r ddeddfwriaeth. Mae’r rheolau cyffredinol ar atal camddefnydd a’r cynllun targededig i atal osgoi yn syfrdanol. Bydd Aelodau’r Pwyllgor Cyllid yn gwybod beth rwy’n ei olygu wrth hynny, a phan fyddwn yn dod ag ef i’r Siambr hon, caiff pob un ohonoch gyfle i weld manylion diddorol yr agweddau hyn ar ddeddfwriaeth treth.

Rwy’n meddwl bod y Pwyllgor Cyllid yn gwneud gwaith da ar graffu ar y maes hwn a darparu mesurau diogelu a gwiriadau effeithiol. Er, wrth gwrs, amser a ddengys ac mae hwn yn dir newydd i raddau helaeth i’r Cynulliad a Llywodraeth Cymru ac mae angen i ni gadw llygad barcud ar sut y mae’n datblygu.

Felly, pa gyllid ychwanegol y bydd Cymru’n ei gael o ganlyniad i’r datganiad hwn? Bydd cyllideb gyfalaf Llywodraeth Cymru yn cynyddu dros chwarter mewn termau real dros y pum mlynedd nesaf. Fel y dywedais yn gynharach, mae hyn yn cynnwys £436 miliwn yn ychwanegol ar gyfer ein ffyrdd, ein tai, ein hysgolion a’n hysbytai—seilwaith hanfodol.

O fis Ebrill 2018, bydd Llywodraeth y DU yn hwyluso gallu Llywodraeth Cymru i fenthyg hyd at derfyn cyffredinol o £500 miliwn i ariannu gwariant cyfalaf. Bydd y gyfran o £2 biliwn o drethi incwm Cymru sydd i ddod o dan reolaeth Llywodraeth Cymru yn fuan yn caniatáu ar gyfer cynnydd yn y terfyn benthyca cyfalaf hwn a osodwyd gan Lywodraeth y DU. Dyma fydd un o ganlyniadau allweddol y trafodaethau parhaus ar y fframwaith cyllidol. A gaf fi unwaith eto gofnodi cefnogaeth y Ceidwadwyr Cymreig i fframwaith cyllidol? Rwyf wedi cael nifer o drafodaethau gydag Ysgrifennydd y Cabinet dros gyllid am hyn ac rwyf wedi trafod y mater gyda’i ragflaenydd sydd yn y Siambr heddiw hefyd. Mae hwn yn fater sy’n peri pryder cyson i bob un ohonom yma. Mae’n gwbl hanfodol, yn enwedig gyda datganoli trethi yn awr. Mae’n hanfodol fod gostyngiadau yn y grant bloc yn y dyfodol yn cael eu mynegeio’n briodol ac yn gymesur er mwyn osgoi yr hyn a elwir yn wasgfa Barnett, sydd wedi bod yn broblem sylweddol yn y gorffennol, ond sy’n bygwth bod yn fwy o broblem yn y dyfodol os nad ydym yn cael y gostyngiadau hynny yn y grant bloc yn iawn.

Er ein bod yn parhau i edrych ymlaen at amser pan fydd fformiwla Barnett yn cael ei disodli, bydd Llywodraeth Cymru yn parhau i dderbyn arian drwy fformiwla Barnett yn yr un modd â buddsoddiad y Llywodraeth mewn meysydd sydd wedi’u datganoli, gan gynnwys trafnidiaeth a thai. Mae hyn yn rhoi mwy o bwyslais ar yr angen i graffu ar benderfyniadau buddsoddi Llywodraeth Cymru dros y pum mlynedd nesaf er mwyn sicrhau bod yr arian hwn yn cael ei fuddsoddi’n dryloyw ac i ddarparu gwelliannau i seilwaith Cymru.

Mae’r lwfans personol di-dreth wedi ei godi eto i gynorthwyo pobl sy’n gweithio ar draws y DU ac ar draws Cymru. Ledled y DU, mae hyn wedi torri trethi i 28 miliwn o bobl ers 2010, ac wedi golygu na fydd yn rhaid i 4 miliwn ychwanegol o bobl dalu treth incwm o gwbl. Bydd y lwfans personol yn cael ei godi hyd yn oed ymhellach i £12,500 erbyn diwedd Senedd bresennol y DU. Dylai hyn leihau’r bil incwm treth i dros 1 filiwn o bobl yng Nghymru yn 2017-18 a sicrhau y gall 61,000 o bobl roi’r gorau i dalu treth incwm yn gyfan gwbl.

Os caf droi, yn yr amser sydd gennyf ar ôl, at y cytundebau dinas, rwy’n meddwl y byddem i gyd yn derbyn bod angen i ni ddatgloi twf a chynhyrchiant rhanbarthol, ac mae cytundebau dinas yn allweddol i wneud hyn. Rydym yn croesawu cynnydd yn y trafodaethau ar gytundeb dinas ar gyfer dinas-ranbarth bae Abertawe, yr ystyriaeth o fargen twf ar gyfer gogledd Cymru a’r cytundeb dinas gwerth £1.2 biliwn ar gyfer prifddinas-ranbarth Caerdydd. Ceir cynnydd ar fargen twf y gogledd ac yn nes at adref, mae un o adeiladau eiconig Caerdydd, hen orsaf reilffordd Bae Caerdydd, yn mynd i fod yn amgueddfa meddygaeth filwrol newydd gyda £2 filiwn o gyllid. Gwn fod y Gweinidog blaenorol, Edwina Hart, wedi cefnogi hynny. Cefais drafodaethau gyda hi ynglŷn â hynny pan oedd yn Aelod o’r Cynulliad. Hefyd, £1 filiwn o arian ychwanegol i gefnogi’r gwasanaeth ambiwlans awyr yng Nghymru ac £1.5 miliwn ychwanegol i Mind i ddarparu cymorth iechyd meddwl gwell i staff y gwasanaethau brys yng Nghymru a Lloegr.

Ddirprwy Lywydd, rwy’n falch o fod wedi agor y ddadl hon heddiw. Rydym i gyd yn ymwybodol iawn ei bod yn dal i fod yn adeg anodd iawn yn ariannol ac rydym yn cydnabod bod gan Lywodraeth Cymru waith anodd ei wneud. Fodd bynnag, mater o flaenoriaethau a gwneud y gorau o’r cyllid sydd ar gael i chi yw Llywodraeth. Rydym yn credu bod datganiad yr hydref o leiaf yn gadael Cymru mewn sefyllfa well nag o’r blaen. Yr hyn sy’n bwysig yn awr yw ein bod yn achub ar y cyfle ger ein bron ac yn gwneud y gorau o’r cyllid ychwanegol sydd ar gael i ddatblygu ein seilwaith ac i adeiladu dyfodol gwell i bawb sy’n byw yn ein gwlad.

Thank you very much. I have selected the five amendments to the motion, and I call on Jane Hutt to move formally amendment 1 tabled in her name.

Diolch yn fawr iawn. Rwyf wedi dethol y pum gwelliant i’r cynnig, a galwaf ar Jane Hutt i gynnig gwelliant 1 a gyflwynwyd yn ei henw yn ffurfiol.

Gwelliant 1—Jane Hutt

Dileu pwynt 2 a rhoi yn ei le, gan ail-rifo yn unol â hynny:

2. Yn nodi bod Datganiad yr Hydref yn cynnwys dyraniadau cyfalaf ychwanegol ar gyfer cyllideb Cymru o £442m rhwng 2016-17 a 2020-21.

3. Yn gresynu na ddefnyddiodd Llywodraeth y DU Ddatganiad yr Hydref i ddod â'i pholisi niweidiol o gyni cyllidol i ben.

4. Yn gresynu na gydnabu Llywodraeth y DU yr angen am fuddsoddiad yn y gwasanaeth iechyd, gofal cymdeithasol a gwasanaethau cyhoeddus hanfodol eraill yn Natganiad yr Hydref.

Amendment 1—Jane Hutt

Delete point 2 and replace with, renumbering accordingly:

2. Notes the Autumn Statement includes additional capital allocations for the Welsh budget of £442m between 2016-17 and 2020-21.

3. Regrets the UK Government did not use the Autumn Statement to end its damaging policy of austerity.

4. Regrets the UK Government did not recognise the need for investment in the health service, social care and other essential public services in the Autumn Statement.

Cynigiwyd gwelliant 1.

Amendment 1 moved.

Thank you very much. I call on Adam Price to move amendments 2, 3, 4 and 5, tabled in the name of Rhun ap Iorwerth.

Diolch yn fawr iawn. Galwaf ar Adam Price i gynnig gwelliannau 2, 3, 4 a 5, a gyflwynwyd yn enw Rhun ap Iorwerth.

Gwelliant 2—Rhun ap Iorwerth

Ychwanegu pwynt newydd ar ddiwedd y cynnig:

Yn gresynu bod Llywodraeth y DU wedi methu ag ymrwymo i amserlen ar gyfer cyflwyno trydaneiddio rheilffordd y Great Western rhwng Caerdydd ac Abertawe, a thrydaneiddio prif reilffordd Gogledd Cymru.

Amendment 2—Rhun ap Iorwerth

Add as new point at end of motion:

Regrets that the UK Government failed to commit to a timescale for the delivery of electrification of the Great Western railway between Cardiff and Swansea, and the electrification of the North Wales Main Line.

Gwelliant 3—Rhun ap Iorwerth

Ychwanegu pwynt newydd ar ddiwedd y cynnig:

Yn gresynu bod Llywodraeth y DU wedi methu ag ymrwymo i ddarparu morlyn llanw Bae Abertawe.

Amendment 3—Rhun ap Iorwerth

Add as new point at end of motion:

Regrets that the UK Government failed to commit to delivering the Swansea Bay tidal lagoon.

Gwelliant 4—Rhun ap Iorwerth

Ychwanegu pwynt newydd ar ddiwedd y cynnig:

Yn gresynu bod Llywodraeth y DU wedi methu â dynodi HS2 fel prosiect seilwaith Lloegr yn unig.

Amendment 4—Rhun ap Iorwerth

Add as new point at end of motion:

Regrets that the UK Government failed to designate HS2 as an England-only infrastructure project.

Gwelliant 5—Rhun ap Iorwerth

Ychwanegu pwynt newydd ar ddiwedd y cynnig:

Yn gresynu at fethiant Llywodraeth y DU i ddatganoli'r doll teithwyr awyr.

Amendment 5—Rhun ap Iorwerth

Add as new point at end of motion:

Regrets the failure of the UK Government to devolve air passenger duty.

Cynigiwyd gwelliannau 2, 3, 4 a 5.

Amendments 2, 3, 4 and 5 moved.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rydw i’n falch i fedru symud gwelliannau 2, 3, 4 a 5 yn enw Plaid Cymru. Ac wrth gwrs, mae’r gwelliannau yma yn ffocysu yn benodol ar y pethau a adawyd mas o’r datganiad. Efallai ei fod yn rhyw fath o adlewyrchiad o bersonoliaeth wahanol y Canghellor yma. Mae yna ryw awgrym nad oedd am ddilyn y math o ymagwedd mwy theatrig a oedd gan y Canghellor blaenorol a chyhoeddi llwyth o bethau'r un pryd, felly roedd e eisiau, efallai, dal rhai pethau yn ôl. Rwy’n gobeithio, gyda rhai o’r pethau rwyf am eu codi mewn munud, mai dyna beth ddigwyddodd, ac na fyddwn ni’n gorfod aros yn rhy hir ar gyfer y cyhoeddiadau rydym am eu gweld.

Rydym ni’n cyfeirio yng ngwelliant 2, wrth gwrs, at drydaneiddio, nid yn unig y llinell rhwng Caerdydd ac Abertawe, lle mae yna oedi, wrth gwrs, sy’n gwbl annerbyniol, ac sy’n mynd i effeithio, wrth gwrs, ar yr economi i’r gorllewin o Gaerdydd, ond hefyd trydaneiddio llinell gogledd Cymru. Yn y cyswllt yna, wrth gwrs, hefyd, mae’n beth gwael i weld nad oes cytundeb mai prosiect ar gyfer Lloegr yn unig ydy HS2 a dweud y gwir. Mae yna dystiolaeth gan KPMG sy’n awgrymu y bydd Cymru mewn sefyllfa waeth o ran cystadleurwydd ar ôl HS2, ac eto, oherwydd y ffordd mae wedi cael ei gategoreiddio, wrth gwrs, nid oes codiad Barnett o ran cyllid yn sgil hynny. Mae’n drist ofnadwy, a dweud y gwir. Cefais air gydag Ysgrifennydd Gwladol Cymru ynglŷn â hyn yng nghinio’r CBI. Pam, unwaith eto, nad yw Cymru yn cael ei drin yn gydradd o ran y dreth teithwyr awyr? Nid oes yna ddim rhesymeg, nid oes yna ddim moeseg y tu ôl i’r penderfyniad, a dweud y gwir, pan mae Cymru ei angen, yn y cyfnod ôl-Brexit yma, sy’n fregus yn economaidd â’r holl ansicrwydd. Pam nad ydym ni’n cael chwarae teg? Dyna beth rydym ni’n gofyn amdano fe, wrth gwrs: yr un gallu ag sydd wedi cael ei roi i Ogledd Iwerddon a’r Alban.

Thank you, Deputy Presiding Officer. I’m pleased to have the opportunity to move amendments 2, 3, 4 and 5 tabled in the name of Plaid Cymru. Of course, in these amendments, we are focusing specifically on the things that were omitted from the autumn statement. It may be some sort of reflection of the different personality of this Chancellor. There is some suggestion that he didn’t want to follow the theatrical approach taken by his predecessor and make a huge number of announcements all at once. He perhaps wanted to hold certain things back. I do hope, with some of the things that I am going to raise, that that is the case and that we won’t have to wait too long for announcements that we hope to see.

Amendment 2 refers to the electrification, not only of the Great Western line between Cardiff and Swansea, where there have been delays, which is quite unacceptable and which will, of course, impact on the economy to the west of Cardiff, but also the electrification of the north Wales main line. With regard to that, it is regrettable to see that there has been no agreement that HS2 is an England-only infrastructure project. There is evidence from KPMG that suggests that Wales would be worse off in terms of competitiveness as a result of HS2. Of course, because of its categorisation, there is no Barnett consequential as a result of HS2. That’s very sad, if truth be told. I spoke to the Secretary of State about this issue at a CBI dinner, but why is Wales not treated equitably in terms of air passenger duty? There is no rationale, nor is there any ethical reasoning for that, when Wales needs it, in this post-Brexit period, when there is all this economic uncertainty. Why aren’t we being given fair play? That’s what we’re asking for—the same powers as have been granted to Northern Ireland and Scotland.

I’m grateful to Adam Price for giving way. I neglected to mention air passenger duty in my speech, but you’ve just brought it up, and you make a very valid point, and we will be supporting the Plaid Cymru amendment on air passenger duty. I think that would be a very important tool in the Welsh Government’s toolbox.

Rwy’n ddiolchgar i Adam Price am ildio. Anghofiais sôn am y doll teithwyr awyr yn fy araith, ond rydych newydd gyfeirio ati, ac rydych yn gwneud pwynt dilys iawn, a byddwn yn cefnogi gwelliant Plaid Cymru ar y doll teithwyr awyr. Rwy’n credu y byddai’n adnodd pwysig iawn yng nghasgliad adnoddau Llywodraeth Cymru.

Wel, rwy’n croesawu hynny yn fawr iawn, a dweud y gwir. Os ydy’r lle yma yn gallu siarad gydag un llais, rwy’n gobeithio’n wir y bydd y llais hwnnw’n cael ei glywed lawr yng nghoridorau Whitehall a San Steffan.

Yn olaf, ac i’r un perwyl, a dweud y gwir, rwy’n gobeithio y bydd cefnogaeth yn dod i hwn hefyd. Mae angen symud ymlaen, onid oes, gyda’r cyfle euraidd yma sydd gennym gyda’r morlyn morlanw—dyna y mae Dai Lloyd yn mynnu yw’r term Cymraeg ar gyfer ‘tidal lagoon’. Nid wyf yn siŵr a yw’n trio awgrymu rhywbeth sydd ddim cweit yn gwbl glir, ond rwy’n licio’r cyflythreniad, beth bynnag; mae hi bron yn gynganeddol. Mae’n rheswm arall dros gefnogi’r peth, a dweud y gwir. Mae Charles Hendry wedi cyflwyno ei adroddiad erbyn hyn i’r Ysgrifennydd Gwladol, felly mae’n rhaid nawr, rwy’n credu, inni symud ymlaen a gweld cyfle i Gymru gydio yn y cyfle yma.

Mae yna rai pethau yn y datganiad roeddwn i’n eu croesawu, a dweud y gwir: arian ychwanegol ar gyfer arloesedd, sydd wedi cael ei grybwyll gan yr Aelod sy’n llefaru ar ran y Torïaid—y cynnydd mwyaf, a bod yn gywir, mewn arian ar gyfer arloesedd ers 1979. Felly, mae yna £4.7 biliwn yn ychwanegol dros y cyfnod yma, a £2 biliwn yn ychwanegol erbyn 2020. Mae’n rhaid inni wneud yn siwr bod Cymru yn elwa ar y cyfle yma. Mae yna sôn am greu DARPA, sef y corff yn America a oedd wedi, wrth gwrs, arwain yn rhannol at Tim Berners-Lee yn dyfeisio’r we. Wel, beth am leoli’r corff hwnnw a fydd yn rhedeg y gronfa newydd ar gyfer heriau diwydiannol nid yn y de-ddwyrain o fewn y Deyrnas Gyfunol, ond fan hyn, yma yng Nghymru?

Well, I welcome that very warmly, and if this place can speak with one voice, then I truly hope that that voice will be heard in the corridors of Whitehall and Westminster.

Finally, and to the same end, if truth be told, I hope that there will be support for this too. We do need progress with this golden opportunity that we have with the tidal lagoon. Dai Lloyd insists that it should be called ‘morlyn morlanw’ in Welsh. I’m not sure whether Dai’s terminology is trying to suggest something that isn’t quite clear, but I do like the alliteration. It’s almost ‘cynghanedd’ and it’s another reason for supporting it, if truth be told. Charles Hendry has submitted his report now to the Secretary of State, and therefore I do believe that we need to make progress and see that Wales does grasp this opportunity.

There are some things in the statement that I would welcome: the additional funding for innovation, which has been mentioned by the Conservative spokesperson—the biggest increase in funding for innovation since 1979. I think it’s £4.7 billion in addition over this period, and an additional £2 billion by 2020. We must ensure that Wales benefits from this opportunity. There is talk about the creation of a DARPA, which is the American body that led, partly, to the development of the world wide web by Tim Berners-Lee. Well, why not locate that body, which will run this new fund for industrial challenges, not in the south-east of the UK but here, in Wales?

Continuing the trend of recent years, the UK economy is predicted to be the fastest major growing economy in the world this year with 2.1 per cent growth forecast by the Office for Budget Responsibility. The OBR also forecast that the deficit will fall to 3.5 per cent of GDP this year and 0.7 per cent in 2021, the lowest in two decades, and that debt as a proportion of national income will begin falling in 2018-19 for the first time since 2001-02. However, the Labour Welsh Government spending machine measures success by how much spent not how well and continues to whinge about austerity rather than acknowledge that this was an inheritance not a choice, being defined by how much money you have to spend. They never complained when the previous Labour UK Government pursued light touch financial regulation, ignoring years of warnings that the UK banking system was more exposed to sub-prime debt than anywhere else in the world. [Interruption.] Labour left the UK with the second highest deficit amongst OECD countries and its biggest budget deficit in peacetime history. They still fail to acknowledge that if you have high debt, someone else owns you and that the alternative would generate bigger cuts. I give way.

Gan barhau tuedd y blynyddoedd diwethaf rhagwelir mai economi’r DU yw’r economi fawr sy’n tyfu gyflymaf yn y byd eleni gyda rhagolwg twf o 2.1 y cant gan y Swyddfa Cyfrifoldeb Cyllidebol. Roedd y Swyddfa Cyfrifoldeb Cyllidebol hefyd yn rhagweld y bydd y diffyg yn gostwng i 3.5 y cant o’r cynnyrch domestig gros eleni ac i 0.7 y cant yn 2021, yr isaf ers dau ddegawd, ac y bydd dyled fel cyfran o incwm cenedlaethol yn dechrau gostwng yn 2018-19 am y tro cyntaf ers 2001-02. Fodd bynnag, mae peiriant gwario Llywodraeth Lafur Cymru yn mesur llwyddiant yn ôl faint a wariwyd yn hytrach na pha mor dda y’i gwariwyd ac yn parhau i gwyno am galedi yn hytrach na chydnabod mai etifeddiaeth oedd hon nid dewis, yn cael ei diffinio gan faint o arian sydd gennych i’w wario. Nid oeddent yn cwyno pan aeth y Llywodraeth Lafur flaenorol ar drywydd rheoleiddio ariannol llai dwys gan anwybyddu blynyddoedd o rybuddion fod system fancio’r DU yn fwy agored i ddyled eilaidd nag unrhyw le arall yn y byd. [Torri ar draws.] Gadawodd y Blaid Lafur y DU gyda’r diffyg ail uchaf ymysg gwledydd y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd a’i diffyg cyllidebol uchaf erioed mewn cyfnod o heddwch. Maent yn dal i fethu â chydnabod, os oes gennych ddyled fawr, eich bod yn eiddo i rywun arall ac y byddai’r dewis arall yn cynhyrchu toriadau mwy. Fe ildiaf.

I thank him very much for giving way, indeed. I would simply observe that, back in 2007-08 when I was a Member of Parliament, I recall standing up with the then shadow Chancellor supporting the Labour Government for the way that it regulated. They were both wrong on light regulation. They were both wrong. But I have to point out to the gentleman that the shadow Chancellor, George Osborne at that time, was saying that this was the way to run financial affairs. He was wrong, so were we. But don’t cast it simply at the Labour party. I think the whole world was wrong at that time.

Diolch yn fawr iawn am ildio yno, yn wir, a hoffwn ddweud yn syml, yn ôl yn 2007-08 pan oeddwn yn Aelod Seneddol, rwy’n cofio sefyll gyda changhellor yr wrthblaid ar y pryd i gefnogi’r Llywodraeth Lafur am y ffordd roedd yn rheoleiddio. Roedd y ddwy ochr yn anghywir ar reoleiddio llai dwys. Roedd y ddwy ochr yn anghywir. Ond rhaid i mi dynnu sylw’r gŵr bonheddig at y ffaith fod canghellor yr wrthblaid ar y pryd, George Osborne, yn dweud mai dyma oedd y ffordd i gyflawni materion ariannol. Roedd yn anghywir, ac roeddem ninnau’n anghywir hefyd. Ond peidiwch â bwrw’r bai yn syml ar y blaid Lafur. Rwy’n meddwl bod y byd i gyd yn anghywir bryd hynny.

Had you been here, you’d have heard me warning in 2004 that we faced a day of reckoning, as somebody who came from the mutual banking sector and knew there was a ticking time bomb that wasn’t being addressed.

The Chancellor has now been able to adopt more flexible rules for the budget deficit, but only because of spending discipline since 2010 and because we will no longer have to meet the EU requirement to get overall debt down to 60 per cent of GDP once we leave. The autumn statement was therefore able to acknowledge the need for further stimulus, reducing the income tax bill for 1.4 million individuals in Wales next year, taking a further 61,000 in Wales out of income tax altogether, increasing the Welsh Government’s capital budget for infrastructure spending by over a quarter in real terms to 2020-21 and discussing options for a growth deal with north Wales.

Proposals for the improvement of the regional transport and economic infrastructure detailed in a growth vision for the economy of north Wales, developed by the North Wales Economic Ambition Board in partnership with the Mersey Dee Alliance and the Cheshire and Warrington local enterprise partnership, went to both the UK and Welsh Governments this summer. The UK Treasury responded by asking the ambition board to articulate their strategic priorities and to prioritise projects, and the board is currently working on this. However, the Welsh Government has dodged my questions about how and whether it has responded to the call in the north Wales growth vision document for the devolution of powers by the Welsh Government over employment, taxes, skills and transport, which it states would boost the economy, jobs and productivity, create at least 120,000 jobs and boost the value of the local economy from £12.8 billion to £20 billion by 2035.

The UK economy is projected to continue to grow with unemployment, as we heard, continuing at an 11-year low. Although Wales has been the fastest growing part of the UK outside London since 2010, it began from bottom position and it’s thanks to the policies of economic discipline pursued since the change of UK Government in 2010. It is no coincidence that the two years coincide. With Labour in charge of economic development in Wales, however, we still have the highest levels of underemployment, working age worklessness and child poverty in Britain. Wales still produces the lowest value of goods and services per head amongst the 12 UK nations and regions. The UK Government has published a new draft charter for fiscal responsibility to ensure that future generations are not burdened with our debt and to restore a borrowing ceiling for stimulus during times of slowdown.

The autumn statement details the UK Government’s commitment to maintaining fiscal discipline while recognising the need for investment to drive up productivity and support economic growth. In response, the Confederation of British Industry said that its emphasis on research and development and local infrastructure will help businesses in all corners of the UK to invest with greater confidence for the long term. The Institute of Directors said this was a sensible and sober autumn statement, and the British Chambers of Commerce said that the Chancellor’s strong focus on the growth requirements of our cities, regions and nations will not go unnoticed in business communities across the UK. Is it too much to hope that instead of undermining investment and jobs, the Labour Welsh Government will at last recognise that it has a responsibility to try and instil confidence in both the urban and rural economies by embracing and pursuing policies that improve productivity, competitiveness and resilience? Thank you.

Pe baech wedi bod yma byddech wedi fy nghlywed yn rhybuddio yn 2004 ein bod yn wynebu dydd y farn fel rhywun a ddaeth o’r sector bancio cydfuddiannol a gwybod bod yna fom yn tician nad oedd yn cael sylw.

Mae’r Canghellor bellach wedi gallu mabwysiadu rheolau mwy hyblyg ar gyfer y diffyg yn y gyllideb, ond ni fuasai wedi gallu gwneud hynny heb ddisgyblaeth ar wariant ers 2010 ac oherwydd na fydd yn rhaid i ni fodloni gofyniad yr UE mwyach i gael y ddyled gyffredinol i lawr i 60 y cant o’r cynnyrch domestig gros ar ôl i ni adael. Felly, mae datganiad yr hydref wedi gallu cydnabod yr angen am ysgogiad pellach i leihau’r bil treth incwm i 1.4 miliwn o unigolion yng Nghymru y flwyddyn nesaf gan olygu y gall 61,000 pellach o bobl yng Nghymru roi’r gorau i dalu treth incwm yn gyfan gwbl, gan sicrhau cynnydd o dros chwarter yng nghyllideb cyfalaf Llywodraeth Cymru ar gyfer gwariant seilwaith mewn termau real hyd at 2020-21 a thrafod opsiynau ar gyfer bargen twf â gogledd Cymru.

Aeth cynigion ar gyfer gwella trafnidiaeth ranbarthol a seilwaith economaidd y manylir arnynt mewn gweledigaeth twf ar gyfer economi gogledd Cymru a ddatblygwyd gan Fwrdd Uchelgais Economaidd Gogledd Cymru mewn partneriaeth â Chynghrair Merswy Dyfrdwy a phartneriaeth menter leol Swydd Gaer a Warrington, i Lywodraeth y DU a Llywodraeth Cymru yr haf hwn. Ymatebodd Trysorlys y DU drwy ofyn i’r bwrdd uchelgais fynegi eu blaenoriaethau strategol ac i flaenoriaethu prosiectau ac ar hyn o bryd mae’r bwrdd yn gweithio ar hyn. Fodd bynnag, mae Llywodraeth Cymru wedi osgoi fy nghwestiynau ynglŷn ag y mha fodd y mae wedi ymateb i’r alwad yn y ddogfen weledigaeth twf ar gyfer gogledd Cymru am ddatganoli pwerau gan Lywodraeth Cymru dros gyflogaeth, trethi, sgiliau a thrafnidiaeth, y dywed y bydd yn rhoi hwb i’r economi, swyddi a chynhyrchiant, yn creu o leiaf 120,000 o swyddi ac yn cynyddu gwerth yr economi leol o £12.8 biliwn i £20 biliwn erbyn 2035. 

Rhagamcenir y bydd economi’r DU yn parhau i dyfu gyda diweithdra, fel y clywsom, yn parhau ar ei lefel isaf ers 11 mlynedd. Er mai Cymru yw’r rhan sydd wedi bod yn tyfu gyflymaf yn y DU y tu allan i Lundain ers 2010, dechreuodd o’r safle isaf ac mae’r diolch i bolisïau disgyblaeth economaidd a ddilynwyd ers newid Llywodraeth y DU yn 2010. Nid yw’n gyd-ddigwyddiad fod y flwyddyn yn cyd-daro. Gyda Llafur yn gyfrifol am ddatblygu economaidd yng Nghymru, fodd bynnag, rydym yn dal i fod â’r lefelau uchaf o dangyflogaeth, diweithdra oedran gwaith a thlodi plant ym Mhrydain. Mae Cymru yn dal i gynhyrchu’r nwyddau a gwasanaethau isaf eu gwerth y pen o blith 12 cenedl a rhanbarth y DU. Mae Llywodraeth y DU wedi cyhoeddi siarter ddrafft newydd ar gyfer cyfrifoldeb ariannol i sicrhau nad yw cenedlaethau’r dyfodol yn cael eu llethu gyda ein dyled ac i adfer terfyn benthyca i greu ysgogiad yn ystod adegau o arafu.

Mae datganiad yr hydref yn manylu ar ymrwymiad Llywodraeth y DU i gynnal disgyblaeth ariannol gan gydnabod yr angen i fuddsoddi i wella cynhyrchiant a chynnal twf economaidd. Mewn ymateb, dywedodd Cydffederasiwn Diwydiant Prydain y bydd ei bwyslais ar ymchwil a datblygu a seilwaith lleol yn helpu busnesau ym mhob cwr o’r DU i fuddsoddi gyda mwy o hyder ar gyfer y tymor hir. Dywedodd Sefydliad y Cyfarwyddwyr fod hwn yn ddatganiad hydref synhwyrol a chymedrol, a dywedodd Siambrau Masnach Prydain na fydd ffocws cryf y Canghellor ar ofynion twf ein dinasoedd, ein rhanbarthau a’n gwledydd yn cael ei anwybyddu mewn cymunedau busnes ledled y DU. A yw’n ormod gobeithio y bydd Llywodraeth Lafur Cymru, yn lle tanseilio buddsoddiad a swyddi, yn cydnabod o’r diwedd fod ganddi gyfrifoldeb i geisio meithrin hyder yn yr economïau trefol a gwledig drwy groesawu a mynd ar drywydd polisïau sy’n gwella cynhyrchiant, cystadleurwydd a chydnerthedd? Diolch.

I sometimes think I’m in a surreal reality. Let nobody be in any doubt, then, that this autumn statement is yet more proof, if it were needed, that the UK Tory Government treats Wales as an afterthought, with virtually nothing to say on the significant challenges facing our country.

The additional much lauded £436 million for Wales, which we’ve heard a lot about, for the next five years, is indeed welcome, but it is simply a consequence of the Barnett formula rather than any real show of intent or support for Wales. In fact, it’s worth pointing out that infrastructural investment as a percentage of GDP has continued to go down under this Chancellor.

Businesses and communities in Wales needed certainty from the Chancellor. [Interruption.] If I just continue for a bit longer. Certainty on the future of infrastructural projects like the Swansea tidal lagoon, action on electrification and articulated commitment to support vital investment in the south Wales metro. Instead, we have simply echoes and sounds of silence from the Chancellor on these important projects. And it is noteworthy and relevant that the Chancellor made no mention of the English national health service at all, even though we have had repeated lectures from those opposite about the purported merits of the English versus the Welsh national health service over the last couple of years.

In contrast to this silence, Welsh Labour Government is investing a further £240 million in 2017-18 to meet growing costs and rising demands in health and social care in Wales. When the people of Wales needed real action, all we have got from the UK Tory Government is repeated reannouncements and silence. In fact, very little in the autumn statement will actually improve life for people in Wales, certainly not those suffering from personal independence payment, disability and in-work benefit cuts, high debt and stagnant wages. Certainly, paragraph 2 of the Conservative motion notes that the UK Government will raise the national living wage to £7.50 to support jobs and earnings across the UK, but the national living wage for 2017 is lower than projected just eight months ago, although I have to just warn Members to be very careful with the Office for Budget Responsibility’s revision against revision against revision of the targets that they cling to.

Weithiau byddaf yn meddwl fy mod mewn realiti swreal. Na foed i neb fod mewn unrhyw amheuaeth, felly, fod datganiad yr hydref hwn yn fwy o brawf eto, pe bai ei angen, fod Llywodraeth Dorïaidd y DU yn trin Cymru fel ôl-ystyriaeth, gyda bron ddim i’w ddweud am yr heriau sylweddol sy’n wynebu ein gwlad.

Mae’r £436 miliwn ychwanegol i Gymru a gafodd ei ganmol yn fawr ac y clywsom lawer amdano i’w groesawu, yn sicr, ar gyfer y pum mlynedd nesaf, ond canlyniad syml i fformiwla Barnett ydyw yn hytrach nag unrhyw arddangosiad go iawn o fwriad neu gefnogaeth i Gymru. Yn wir, mae’n werth nodi bod buddsoddiad seilwaith fel canran o’r cynnyrch domestig gros wedi parhau i ddisgyn o dan y Canghellor hwn.

Mae busnesau a chymunedau yng Nghymru angen sicrwydd gan y Canghellor. [Torri ar draws.] Os caf barhau am ychydig bach yn hirach. Sicrwydd ar ddyfodol prosiectau seilwaith fel morlyn llanw Abertawe, gwaith ar drydaneiddio ac ymrwymiad croyw i gefnogi buddsoddiad hanfodol ym metro de Cymru. Yn lle hynny, ni chawn ddim ond adleisiau a thawelwch gan y Canghellor ar y prosiectau pwysig hyn. Ac mae’n werth nodi ac yn berthnasol nad yw’r Canghellor wedi sôn dim am y gwasanaeth iechyd gwladol yn Lloegr o gwbl, er ein bod wedi cael llithoedd ailadroddus gan y rhai gyferbyn ynglŷn â rhinweddau honedig y gwasanaeth iechyd gwladol yn Lloegr o’i gymharu â’r GIG yng Nghymru dros y ddwy flynedd ddiwethaf.

Yn wahanol i’r tawelwch hwn, mae Llywodraeth Lafur Cymru yn buddsoddi gwerth £240 miliwn yn rhagor yn 2017-18 i gwrdd â chostau cynyddol a gofynion cynyddol ym maes iechyd a gofal cymdeithasol yng Nghymru. Pan oedd angen gweithredu go iawn ar bobl Cymru, y cyfan rydym wedi’i gael gan Lywodraeth Dorïaidd y DU oedd ailadrodd ailgyhoeddiadau a distawrwydd. Mewn gwirionedd, ychydig iawn yn natganiad yr hydref fydd yn gwella bywyd i bobl yng Nghymru, yn sicr nid i’r rhai sy’n dioddef yn sgil toriadau i daliadau annibyniaeth personol, anabledd a budd-daliadau mewn gwaith, dyledion mawr a chyflogau disymud. Yn sicr, mae paragraff 2 o gynnig y Ceidwadwyr yn nodi y bydd Llywodraeth y DU yn codi’r cyflog byw cenedlaethol i £7.50 i gefnogi swyddi ac enillion ar draws y DU, ond mae’r cyflog byw cenedlaethol ar gyfer 2017 yn is na’r hyn a ddaroganwyd gwta wyth mis yn ôl, er bod yn rhaid i mi rybuddio’r Aelodau i fod yn ofalus iawn gyda’r diwygiad i ddiwygiad i ddiwygiad i dargedau’r Swyddfa Cyfrifoldeb Cyllidebol y maent yn glynu atynt.

I take your point about the OBR, but the OBR has also projected that the tiny increase is way below what even on their figures would be required to meet an actual living wage, and well below what the Labour Party are committing to introducing.

Rwy’n derbyn eich pwynt am y Swyddfa Cyfrifoldeb Cyllidebol, ond mae’r Swyddfa Cyfrifoldeb Cyllidebol wedi darogan hefyd fod y cynnydd bach gryn dipyn yn is na’r hyn y byddai gofyn ei gael hyd yn oed ar eu ffigurau hwy i fod yn gyflog byw go iawn, ac yn llawer is na’r hyn y mae’r Blaid Lafur yn ymrwymo i’w gyflwyno.

I completely agree with the Member opposite. I think it’s time the OBR did look at its revisions and how it revises its revisions on a very regular basis. I wouldn’t take them as a measure.

So, the OBR was projecting a national living wage of £7.60 an hour in 2017. The Conservative motion itself notes it will be 10p lower, at £7.50. This is going to cost the average recipient on the national living wage over £200 a year. Those who cannot afford to lose out once again will lose out. Not only, therefore, is the Government’s announcement lower than it needs to be to meet their own commitment to £9 by 2020, it is lower than the actual living wage of £8.45. It is highly correct but at the same time shameful that failed Tory austerity has indeed produced a highly low age, low investment, high debt UK economy in which productivity is stagnating. Average wage growth is at its lowest according to the Resolution Foundation since the 1900s. That is the reality of this autumn statement.

The Labour Party believes in a full and proper wage for a working day, and that is why we are committed to introducing a statutory real living wage. [Interruption.] I’m sorry, I would, but I really don’t have time to finish my point. Labour will halt the scourge of low pay by creating a new independent living wage review body to recommend an annual real living wage. And under the next UK Labour Government, we will strive to ensure that everyone will have enough to live on.

Finally, I’d like to concentrate on the Welsh Government’s alternative approach. Despite an 8 per cent real-terms cut to its overall budget the UK Tory Government has given since 2010, the Welsh Government has done all in its power to protect public services in Wales from the worst effects of ongoing austerity and fiscal uncertainty. The Welsh Government will continue to do this to mitigate and innovate against the UK’s worst cuts coming.

Welsh Labour in government have shown that there’s a different way to this failed obsession with austerity followed unconditionally by the Tory Government. It has been bad for growth, bad for wages, bad for debt and bad for the people of the UK.

Lastly, it is right to state that the Welsh Labour Government has different priorities to the Tories in England, where huge cuts to local government, social services and public health budgets are already causing chaos and will store up huge problems for the future and for those who need to use those public services right now. It is right to state that it is universally acknowledged that the national health service is safer in Labour’s hands. I respectfully submit that comparison of the UK Tory Government autumn statement and the Welsh Labour Government’s draft budget shows and fully demonstrates that the prosperity of our people is safer in Welsh Labour hands. Thank you.

Rwy’n cytuno’n llwyr â’r Aelod gyferbyn. Rwy’n credu ei bod yn bryd i’r Swyddfa Cyfrifoldeb Cyllidebol edrych ar ei diwygiadau a’r modd y mae’n diwygio ei diwygiadau yn rheolaidd iawn. Ni fuaswn yn eu cymryd fel mesur.

Felly, mae’r Swyddfa Cyfrifoldeb Cyllidebol yn rhagweld cyflog byw cenedlaethol o £7.60 yr awr yn 2017. Mae cynnig y Ceidwadwyr ei hun yn nodi y bydd 10c yn is ar £7.50. Mae hyn yn mynd i gostio dros £200 y flwyddyn ar gyfartaledd i’r sawl sy’n derbyn y cyflog byw cenedlaethol. Bydd y rhai nad ydynt yn gallu fforddio bod ar eu colled unwaith eto ar eu colled. Nid yn unig fod cyhoeddiad y Llywodraeth, felly, yn is nag y mae angen iddo fod i gyd-fynd â’u hymrwymiad eu hunain i £9 erbyn 2020, mae’n is na’r cyflog byw gwirioneddol o £8.45. Mae’n hollol wir, ond ar yr un pryd yn gywilyddus fod caledi aflwyddiannus y Torïaid wedi cynhyrchu economi yn y DU sy’n seiliedig iawn ar gyflogau isel, lefelau isel o fuddsoddi, dyledion mawr a chynhyrchiant sy’n aros yn ei unfan. Mae’r twf cyflog cyfartalog ar ei isaf ers y 1900au yn ôl Sefydliad Resolution. Dyna realiti datganiad yr hydref hwn.

Mae’r Blaid Lafur yn credu mewn cyflog llawn a phriodol am ddiwrnod o waith, a dyna pam ein bod wedi ymrwymo i gyflwyno cyflog byw go iawn statudol. [Torri ar draws.] Mae’n ddrwg gennyf, fe fuaswn, ond nid oes gennyf amser o gwbl i orffen fy mhwynt. Bydd Llafur yn atal malltod cyflogau isel drwy greu corff annibynnol newydd i adolygu cyflog byw er mwyn argymell cyflog byw blynyddol go iawn. Ac o dan Lywodraeth Lafur nesaf y DU, byddwn yn ymdrechu i sicrhau y bydd gan bawb ddigon i fyw arno.

Yn olaf, hoffwn ganolbwyntio ar ddull amgen Llywodraeth Cymru o weithredu. Er gwaethaf toriad o 8 y cant mewn termau real i’w chyllideb gyffredinol gan Lywodraeth Dorïaidd y DU ers 2010, mae Llywodraeth Cymru wedi gwneud popeth yn ei gallu i ddiogelu gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru rhag effeithiau gwaethaf caledi parhaus ac ansicrwydd cyllidol. Bydd Llywodraeth Cymru yn parhau i wneud hyn er mwyn lliniaru ac arloesi yn erbyn toriadau gwaethaf y DU sydd i ddod.

Mae Llafur Cymru yn y llywodraeth wedi dangos bod yna ffordd wahanol yn lle’r obsesiwn aflwyddiannus gyda chaledi y mae’r Llywodraeth Dorïaidd wedi bod yn ei ddilyn yn ddiamod. Mae wedi bod yn ddrwg i dwf, yn ddrwg i gyflogau, yn ddrwg i ddyled ac yn ddrwg i bobl y DU.

Yn olaf, mae’n iawn dweud bod gan Lywodraeth Lafur Cymru flaenoriaethau gwahanol i’r Torïaid yn Lloegr lle y gwelwyd bod toriadau enfawr i gyllidebau llywodraeth leol, y gwasanaethau cymdeithasol ac iechyd y cyhoedd eisoes yn achosi anhrefn ac yn mynd i greu problemau enfawr ar gyfer y dyfodol ac i’r rhai sydd angen defnyddio’r gwasanaethau cyhoeddus hyn yn awr. Mae’n iawn datgan ei fod yn cael ei gydnabod yn gyffredinol fod y gwasanaeth iechyd gwladol yn fwy diogel yn nwylo Llafur. Gyda phob parch, rwy’n cynnig bod cymhariaeth rhwng datganiad yr hydref Llywodraeth Dorïaidd y DU a chyllideb ddrafft Llywodraeth Lafur Cymru yn dangos yn llwyr fod ffyniant ein pobl yn fwy diogel yn nwylo Llafur Cymru. Diolch.

I welcome this debate on the Chancellor’s autumn statement. My tone will be very different indeed to the last speaker’s, who seems to want to talk Wales down. It seems to be the glass is half empty with the last speaker—

Rwy’n croesawu’r ddadl hon ar ddatganiad yr hydref y Canghellor. Bydd fy nhôn yn wahanol iawn yn wir i’r siaradwr diwethaf sydd i’w weld fel pe bai eisiau bychanu Cymru. Mae’n ymddangos fod y gwydr yn hanner gwag i’r siaradwr diwethaf—

No, completely empty rather, absolutely. Now I welcome the UK’s investment in Wales’s economic future through a £400 million increase in capital funding over the next five years. This money, of course, is additional to the £500 million the Welsh Government will be able to borrow to invest as well from 2018, a move that the Wales Governance Centre has said could open the door for a large increase in the Welsh Government’s ability to borrow and pay for some of the much-needed infrastructure projects across Wales. My own view is—

O na, yn hollol wag, yn bendant. Nawr, rwy’n croesawu buddsoddiad y DU yn nyfodol economaidd Cymru drwy gynnydd o £400 miliwn mewn cyllid cyfalaf dros y pum mlynedd nesaf. Mae’r arian hwn, wrth gwrs, yn ychwanegol at y £500 miliwn y bydd Llywodraeth Cymru yn gallu ei fenthyca i’w fuddsoddi hefyd o 2018, symudiad y mae Canolfan Llywodraethiant Cymru wedi dweud y gallai agor y drws ar gynnydd mawr yng ngallu Llywodraeth Cymru i fenthyca a thalu am rai o’r prosiectau seilwaith mawr eu hangen ar draws Cymru. Fy marn i yw—

Thank you. It’s quite clear from statistics from the ONS that 4.4 per cent of our GDP spending was infrastructural under the Labour Government, and then it went down to 3.3 per cent, and then it’s gone down further to 2 per cent from Osborne to Philip Hammond at this moment in time.

Diolch. Mae’n eithaf clir o ystadegau’r Swyddfa Ystadegau Gwladol fod 4.4 y cant o’n gwariant cynnyrch domestig gros wedi mynd ar seilwaith o dan y Llywodraeth Lafur, ac yna aeth i lawr i 3.3 y cant, yna aeth i lawr ymhellach i 2 y cant rhwng Osborne a Phillip Hammond ar hyn o bryd.

You continue to be ‘glass all empty’. Despite the gloomy forecast, we’ve got to remember that we close 2016 with record-low unemployment—[Interruption.]

Rydych yn parhau i fod â ‘gwydr hollol wag’. Er gwaethaf y rhagolwg tywyll, mae’n rhaid i ni gofio ein bod yn gorffen 2016 gyda diweithdra is nag erioed—[Torri ar draws.]

We close 2016 with record-low unemployment, significantly below the EU average, and with the British economy set to be the fastest growing in the G7. My own view is that making improvements to our infrastructure has got to be the priority for the UK Government and the Welsh Government, especially as a result of leaving the EU. Indeed, as a result of the funding security that the Chancellor has provided, the Welsh Government can be ambitious in seizing the opportunities for Wales in the year ahead, and there’s every reason, I think, to be confident for the Welsh prospects in 2017.

But I agree with Nick Ramsay and Huw Irranca-Davies: we can’t afford to be complacent.

Rydym yn gorffen 2016 gyda diweithdra is nag erioed, yn sylweddol is na chyfartaledd yr UE, a gydag economi Prydain ar y trywydd i dyfu’n gynt na gwledydd eraill y G7. Fy marn i yw bod yn rhaid i Lywodraeth y DU a Llywodraeth Cymru roi’r flaenoriaeth i wella ein seilwaith, yn enwedig o ganlyniad i adael yr UE. Yn wir, o ganlyniad i’r sicrwydd cyllid y mae’r Canghellor wedi ei ddarparu, gall Llywodraeth Cymru fod yn uchelgeisiol ac achub ar y cyfleoedd ar gyfer Cymru yn ystod y flwyddyn i ddod ac mae pob rheswm, rwy’n credu, dros fod yn hyderus ynglŷn â’r rhagolygon i Gymru yn 2017.

Ond rwy’n cytuno â Nick Ramsay a Huw Irranca-Davies: ni allwn fforddio bod yn hunanfodlon.

Excuse me, can we stop having a conversation between the leader of the Conservatives and the front bench there and listen to what Mr George has got to say, please? Sorry—carry on.

Esgusodwch fi, a allwn roi’r gorau i gael sgwrs rhwng arweinydd y Ceidwadwyr a’r fainc flaen yn y fan honno a gwrando ar yr hyn sydd gan Mr George i’w ddweud, os gwelwch yn dda? Mae’n ddrwg gennyf—parhewch.

Thank you, Deputy Presiding Officer. I think that my colleague Nick Ramsay also mentioned that the autumn statement sets out the firm funding foundations to invest in our roads and schools and hospitals to, of course, drive up growth and support the economy as well. Now, on digital infrastructure such as fibre broadband and fifth generation—this is one of my hobby-horses, I know—the autumn statement paves the way for homes and businesses to reap the benefits of greater connectivity and new technologies through a £400 million digital infrastructure fund and a further £740 million to trial superfast 5G mobile networks. Now, the Welsh Government always seems to be playing catch-up on this with regard to the Scottish Government and the UK Government. They seem to be behind all the time on this issue. The additional finances will go a long way to help in terms of the Welsh Government. The Scottish Government doesn’t have any extra powers to the Welsh Government in this regard, yet they’ve put a mobile action plan together and that commits them to collaboratively working together with the telecoms industry. The Welsh Government has not yet even got a similar plan even in its thinking. So, I do think that we need to be supportive, also, of our small and medium-sized businesses.

During the Assembly elections, Labour promised to wipe out business rates altogether. Now, I’ve got to say, that’s a great pledge—I fully support it—but it has not yet been delivered, of course. The powers have been devolved for business rates since 2013 and yet we continue to wait for a permanent system of support for Welsh SMEs. There’s also an additional £16 million over the next four years in resource funding that the Welsh Government can spend on business rates and public services. The power to set business rates, I think, is one of the most powerful levers that the Welsh Government has got to get the economy moving. We’ve heard numerous issues with regard to Monmouthshire and my own constituency with regard to businesses suffering there.

So, as I come to close, Deputy Presiding Officer, I would say there are plenty of opportunities available, but I don’t want them to remain opportunities—I want them to become opportunities and I hope that that will be the case for the Welsh economy in 2017.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Credaf fod fy nghyd-Aelod, Nick Ramsay, wedi crybwyll hefyd fod datganiad yr hydref yn nodi’r sylfeini cyllido cadarn ar gyfer buddsoddi yn ein ffyrdd a’n hysgolion a’n hysbytai i wella twf, wrth gwrs, a chynnal yr economi hefyd. Nawr, ar seilwaith digidol megis band eang ffibr a phumed genhedlaeth—mae hon yn un o fy mhregethau, rwy’n gwybod—mae datganiad yr hydref yn paratoi’r ffordd i gartrefi a busnesau elwa ar fwy o gysylltedd a thechnolegau newydd drwy gronfa seilwaith digidol o £400 miliwn a £740 miliwn pellach i dreialu rhwydweithiau symudol 5G cyflym iawn. Nawr, mae Llywodraeth Cymru bob amser i’w gweld yn llusgo ar ôl ar hyn mewn perthynas â Llywodraeth yr Alban a Llywodraeth y DU. Maent i’w gweld ar ei hôl hi drwy’r amser ar y mater hwn. Bydd y cyllid ychwanegol yn mynd ymhell i helpu o ran Llywodraeth Cymru. Nid oes gan Lywodraeth yr Alban unrhyw bwerau ychwanegol i’r rhai sydd gan Lywodraeth Cymru yn y cyswllt hwn, ac eto maent wedi rhoi cynllun gweithredu symudol at ei gilydd sy’n eu rhwymo i gydweithio â’r diwydiant telathrebu. Nid yw Llywodraeth Cymru hyd yn oed wedi meddwl am gynllun tebyg eto. Felly, rwy’n meddwl hefyd fod angen i ni gefnogi ein busnesau bach a chanolig eu maint.

Yn ystod etholiadau’r Cynulliad, addawodd Llafur ddileu ardrethi busnes yn gyfan gwbl. Nawr, mae’n rhaid i mi ddweud, mae hwnnw’n addewid gwych—rwy’n ei gefnogi’n llawn—ond nid yw wedi cael ei gyflwyno eto, wrth gwrs. Mae’r pwerau wedi cael eu datganoli ar gyfer ardrethi busnes ers 2013 ac eto rydym yn dal i aros am system barhaol o gymorth ar gyfer busnesau bach a chanolig yng Nghymru. Hefyd, mae yna £16 miliwn ychwanegol dros y pedair blynedd nesaf mewn cyllid adnoddau y gall Llywodraeth Cymru ei wario ar ardrethi busnes a gwasanaethau cyhoeddus. Mae’r pŵer i bennu ardrethi busnes, rwy’n meddwl, yn un o’r dulliau mwyaf pwerus sydd gan Lywodraeth Cymru i gael yr economi i symud. Rydym wedi clywed nifer o faterion yn ymwneud â Sir Fynwy a fy etholaeth fy hun mewn perthynas â busnesau sy’n dioddef yno.

Felly, wrth i mi gloi, Ddirprwy Lywydd, buaswn yn dweud bod digon o gyfleoedd ar gael, ond nid wyf am iddynt aros yn gyfleoedd; rwyf am iddynt ddod yn gyfleoedd, ac rwy’n gobeithio y bydd hynny’n wir ar gyfer economi Cymru yn 2017.

I appreciate the optimistic tone of the previous speech. We can support the Conservative motion today, but I want to concentrate, actually, upon the Labour amendments, in particular amendment 3, because this is a mantra that we hear in many debates in this place, about this so-called damaging policy of austerity. Well, what is austerity in current circumstances? The dictionary defines the word as ‘sternness or severity of manner or attitude’, much like the speech we heard from Rhianon Passmore earlier on, perhaps—I’m not commenting on the content of it, but I mean the style of delivery. But all it means, actually, in this context—austerity is living within your means. It’s something that we all have to do in private life and yet that is what the current Chancellor of the Exchequer is not doing, because between April and August this year, we’ve run up a budget deficit of £33.8 billion against a forecast in March for the entire year of £55.5 billion. The Chancellor has missed his target for spending reductions by a very significant margin. In effect, we are overspending by £6.5 billion per month—that’s £80 billion a year and that is equivalent to 5 per cent of our national income. It’s quite clear that that can’t continue indefinitely.

There was a time, of course, when Labour Governments were committed to a balanced budget. The Blair administration, between 1997 and 2001, was a model of fiscal prudence, because, of course, they were following the plans of Kenneth Clarke in the previous Government. But after the 2001 general election, of course, the brakes were removed from the train and the foot was placed firmly on the accelerator, and instead of running surpluses on the current account, which is what happened in those years, everything went rapidly into reverse.

Rwy’n gwerthfawrogi tôn optimistaidd yr araith flaenorol. Gallwn gefnogi cynnig y Ceidwadwyr heddiw, ond rwyf am ganolbwyntio ar welliannau Llafur mewn gwirionedd, yn arbennig gwelliant 3, gan fod hwn yn fantra a glywn mewn nifer o ddadleuon yn y lle hwn, am y polisi caledi honedig ddifrodus hwn. Wel, beth yw caledi yn yr amgylchiadau presennol? Mae’r geiriadur yn diffinio ‘austerity’ fel ‘sternness or severity of manner or attitude’, yn debyg iawn i’r araith a glywsom gan Rhianon Passmore yn gynharach, efallai—nid wyf yn gwneud sylwadau ar ei chynnwys, arddull y cyflwyno rwy’n ei olygu. Ond y cyfan y mae caledi’n ei olygu, mewn gwirionedd, yn y cyd-destun hwn, yw byw o fewn eich gallu. Mae’n rhywbeth y mae’n rhaid i ni i gyd ei wneud mewn bywyd preifat ac eto dyna beth nad yw Canghellor presennol y Trysorlys yn ei wneud, gan ein bod wedi cael diffyg yn y gyllideb rhwng mis Ebrill a mis Awst eleni o £33.8 biliwn yn erbyn rhagolwg ym mis Mawrth ar gyfer y flwyddyn gyfan o £55.5 biliwn. Mae’r Canghellor wedi methu ei darged ar gyfer gostwng gwariant a hynny o gryn dipyn. Mewn gwirionedd, rydym yn gorwario £6.5 biliwn y mis—dyna £80 biliwn y flwyddyn ac mae hynny’n gyfwerth â 5 y cant o’n hincwm cenedlaethol. Mae’n eithaf clir na all hynny barhau am gyfnod amhenodol.

Roedd yna adeg, wrth gwrs, pan oedd Llywodraethau Llafur wedi ymrwymo i gyllideb gytbwys. Roedd gweinyddiaeth Blair, rhwng 1997 a 2001, yn fodel o ddoethineb ariannol, oherwydd, wrth gwrs, roeddent yn dilyn cynlluniau Kenneth Clarke yn y Llywodraeth flaenorol. Ond ar ôl etholiad cyffredinol 2001, wrth gwrs, cafodd y breciau eu tynnu oddi ar y trên a glaniodd y droed yn gadarn ar y sbardun, ac yn hytrach na chynnal gwargedion ar y cyfrif cyfredol, sef yr hyn a ddigwyddai yn y blynyddoedd hynny, aeth popeth yn gyflym am yn ôl.

I thank very much the Member for giving way there. He’s right that, ultimately, we do need to, if not balance the books entirely, at least move towards a more balanced structure within the finances. But does he share with me the worry that, in this period of tightening of the belts, the growth in wealth inequality between those at the very top who seem to have done exceptionally well—and all the data will show it—and those at the bottom who have been punished, that’s the issue of austerity—not finding the balancing of the books, but balancing austerity on the backs of those who can least afford it?

Diolch yn fawr iawn i’r Aelod am ildio. Mae’n iawn fod angen i ni, yn y pen draw, os nad sicrhau cydbwysedd yn gyfan gwbl, o leiaf symud tuag at strwythur mwy cytbwys o fewn y trefniadau ariannol. Ond a yw’n rhannu fy mhryder yn y cyfnod hwn o dynhau gwregysau, y bydd y twf mewn anghydraddoldeb cyfoeth rhwng y rhai ar y brig sydd i’w gweld wedi gwneud yn eithriadol o dda—a bydd y data i gyd yn dangos hynny—a’r rhai ar y gwaelod sydd wedi cael eu cosbi, a dyna yw problem caledi—methu sicrhau cydbwysedd, ond cydbwyso caledi ar gefn y rhai sydd leiaf tebygol o allu ei fforddio?

That’s one of the reasons for UKIP’s relative success, I would say, actually—the realisation of that. It’s certainly one of the reasons, I think, why Donald Trump is going to be the next President of the United States—the feeling of people who’ve been left behind by globalisation—and that’s not something that is going to be very easy to deal with.

But I want to just concentrate upon this question of what austerity means and what, therefore, is our freedom of action to raise tax revenue to spend on all the good things that we would like to spend on. The fact of the matter is that the national debt was doubled in the 13 years that Gordon Brown was either Chancellor of the Exchequer or Prime Minister, but, unfortunately, it was doubled again within the five years that George Osborne was Chancellor of the Exchequer. From a national debt of £350 billion in 1997, it stands this year at £1.6 trillion, and now that’s 85 per cent of our GDP. So, the previous Chancellor set a goal of balancing the budget by 2015, then it was moved to 2020, and the current Chancellor has now abandoned that target altogether. The debt interest that is being paid, even at current rates of interest, is £50 billion a year. That’s money that could be better spent on the health service or any of the other good things that we would like to see the money spent on, but if we carry on borrowing under the illusion that there’s some great money tree out there from which we can pick off the fruits, then I’m afraid that debt interest is going to grow as a proportion of Government spending and there’ll be even bigger squeezes on health and social services.

Byddwn yn dweud mai dyna un o’r rhesymau dros lwyddiant cymharol UKIP mewn gwirionedd—gwireddu hynny. Rwy’n meddwl ei fod yn sicr yn un o’r rhesymau pam mai Donald Trump fydd Arlywydd nesaf yr Unol Daleithiau—teimlad pobl sydd wedi cael eu gadael ar ôl yn sgil globaleiddio—ac nid yw hynny’n rhywbeth sy’n mynd i fod yn hawdd iawn ymdrin ag ef.

Ond rwyf eisiau canolbwyntio ar y cwestiwn hwn o’r hyn y mae caledi yn ei olygu a beth, felly, yw ein rhyddid i weithredu i godi refeniw treth i’w wario ar yr holl bethau da y byddem yn hoffi gwario arnynt. Y ffaith amdani yw bod y ddyled genedlaethol wedi dyblu yn y 13 mlynedd roedd Gordon Brown naill ai’n Ganghellor y Trysorlys neu’n Brif Weinidog, ond yn anffodus, dyblodd eto yn ystod y pum mlynedd roedd George Osborne yn Ganghellor y Trysorlys. O ddyled genedlaethol o £350 biliwn yn 1997, eleni mae’n £1.6 triliwn, ac yn awr mae hynny’n 85 y cant o’n cynnyrch domestig gros. Felly, gosododd y Canghellor blaenorol nod i fantoli’r gyllideb erbyn 2015, yna cafodd ei symud i 2020, ac mae’r Canghellor presennol bellach wedi troi ei gefn ar y targed hwnnw’n gyfan gwbl. Mae’r llog ar y ddyled sy’n cael ei dalu, hyd yn oed ar y cyfraddau llog presennol, yn £50 biliwn y flwyddyn. Dyna arian y gellid ei wario’n well ar y gwasanaeth iechyd neu unrhyw un o’r pethau da eraill y byddem yn hoffi gweld yr arian yn cael ei wario arnynt, ond os ydym yn parhau i fenthyca o dan yr argraff fod yna goeden arian fawr allan yno i ni allu casglu ei ffrwythau, yna mae gennyf ofn fod y llog ar y ddyled yn mynd i dyfu fel cyfran o wariant y Llywodraeth a bydd gwasgfa hyd yn oed yn fwy ar iechyd a gwasanaethau cymdeithasol.

Daeth y Llywydd i’r Gadair.

The Presiding Officer took the Chair.

This isn’t a miraculous realisation on my part. Many other Governments have found themselves in a position where they had no choice but to impose austerity. I’m old enough to remember the Labour Government in the 1970s, and I remember Jim Callaghan, the former Member for Cardiff South East, who, making a speech at a Labour Party conference in 1976, said,

‘We used to think that you could spend your way out of a recession, and increase employment by…boosting Government spending. I tell you in all candour that that option no longer exists, and that in so far as it ever did exist, it only worked on each occasion…by injecting a bigger dose of inflation into the economy, followed by a higher level of unemployment as the next step.’

Indeed, we don’t have to go back as far as Jim Callaghan, because we can read the words of Alistair Darling, and this is the final sentence or two that I shall say in the course of this speech. On 24 March 2010, asked by the BBC how his plans as the Labour Chancellor at the time compared with Margaret Thatcher’s attempt to slim the size of the state, Alistair Darling replied,

‘They will be deeper and tougher—where we make the precise comparison…is secondary to…an acknowledgement that these reductions will be tough’.

I’m afraid there is no escape from reality at the end of the day.

Nid sylweddoliad gwyrthiol ar fy rhan yw hyn. Mae llawer o Lywodraethau eraill wedi mynd i sefyllfa lle nad oedd ganddynt unrhyw ddewis ond gorfodi caledi. Rwy’n ddigon hen i gofio’r Llywodraeth Lafur yn y 1970au, ac rwy’n cofio Jim Callaghan, y cyn Aelod dros Dde-ddwyrain Caerdydd, a ddywedodd mewn araith yng nghynhadledd y Blaid Lafur yn 1976,

Roeddem yn arfer meddwl y gallech wario eich ffordd allan o ddirwasgiad, a chynyddu cyflogaeth drwy... roi hwb i wariant y Llywodraeth. Rwy’n dweud wrthych yn hollol onest nad yw’r opsiwn hwnnw yn bodoli mwyach, ac i’r graddau ei fod wedi bodoli erioed, yr unig ffordd y gweithiai ar bob achlysur... oedd drwy chwistrellu dos fwy o chwyddiant i mewn i’r economi, wedi’i ddilyn gan lefel uwch o ddiweithdra fel y cam nesaf.’

Yn wir, nid oes rhaid i ni fynd yn ôl mor bell â Jim Callaghan, oherwydd gallwn ddarllen geiriau Alistair Darling, a dyma’r frawddeg neu ddwy olaf y byddaf yn eu dweud yn yr araith hon. Ar 24 Mawrth 2010, pan ofynnodd y BBC iddo sut roedd ei gynlluniau fel y Canghellor Llafur ar y pryd yn cymharu ag ymgais Margaret Thatcher i leihau maint y wladwriaeth, atebodd Alistair Darling,

Byddant yn ddyfnach ac yn fwy llym—mae lle rydym yn gwneud yr union gymhariaeth... yn eilaidd i... gydnabod y bydd y toriadau hyn yn anodd.

Rwy’n ofni nad oes dianc rhag realiti yn y pen draw.

I’m grateful for the opportunity to speak in this debate this afternoon. It provides an opportunity to highlight the transformation that has taken place in the United Kingdom economy, thanks to the policies of this Conservative Government in London. Labour left behind a dismal economic legacy: Britain had suffered the deepest recession since the war, we had the second largest structural deficit of any advanced economy in the world, and unemployment had increased by nearly 0.5 million. The incoming Government had to make realistic assessments about the state of the British economy. This involved taking the difficult decisions required to reduce the deficit and to control spending.

Thanks to their long-term economic plans, Britain has a strong and growing economy now. According to the IMF, the UK has the fastest growing economy in the G7 this year. Employment is up by 2.8 million since Labour were in power, and unemployment has fallen to an 11-year low. The deficit has been cut by two thirds and debt as a proportion of national income will begin falling in 2018-19.

As a result, the UK Government has helped ordinary working families keep more of what they earn. Raising the tax-free personal allowance—[Interruption.] Let me finish a few things. If I have time, I’ll give them. Raising the tax-free personal allowance has cut tax, actually, for more than 28 million people, and 4 million people are totally out of tax altogether. The national living wage is going up to £7.50 an hour from next year, giving a further pay rise to 1.3 million people. Fuel duty has been frozen for the seventh year in succession, saving the average car driver nearly £130 and a van driver over £350 a year.

We, here in Wales, have also seen the benefits of these economic transformations. They have allowed the UK Government to invest an unprecedented amount of money in Wales. We already have the biggest rail infrastructure programme since the Victorian era. The electrification of the Great Western main line and the Valleys line network stands in stark contrast to the record of the last Labour Government, which did not electrify one single inch of track in Wales in 13 years.

Investing in rail electrification is one of the most effective ways to grow the economy in Wales. The autumn statement will see the Welsh Government benefit from a boost to capital budgets of over £400 million. This investment gives the Welsh Government the opportunity to greatly strengthen and diversify the Welsh economy. Gerry Holtham—listen to the people on this side, now—confirmed recently that Wales is no longer underfunded. That is his quote closed. The Welsh Government can no longer pass the buck and blame Westminster for their failure to deliver the changes Wales desperately needs. Hopefully, we can progress the M4 relief road, which is desperately needed to relieve congestion on this vital artery of the Welsh economy.

I also wish to say something about the apprenticeship levy. I regret that the Welsh Government has failed to commit itself to reinvest this funding into improved apprenticeship training. This is money given by businesses, and it is vital that this is reinvested into training. Groups such as the Welsh Retail Consortium have expressed their disappointment that the Welsh Government is viewing the levy consequentials merely as a revenue stream. They could be used to boost and enhance skills training for people, particularly those in our most deprived communities, such as south-east Wales. Presiding Officer, I welcome this autumn statement, which gives the Welsh Government the chance to seize the opportunities ahead, in a way that builds an economy that transforms Wales and benefits the people of Wales. Finally, we just heard that because of our Government in London, all of Tata’s plants in the UK are going to remain open, and there will be no redundancies in the future. Thank you.

Rwy’n ddiolchgar am y cyfle i siarad yn y ddadl y prynhawn yma. Mae’n rhoi cyfle i dynnu sylw at y trawsnewid sydd wedi digwydd yn economi’r Deyrnas Unedig, diolch i bolisïau’r Llywodraeth Geidwadol hon yn Llundain. Gadawodd Llafur etifeddiaeth economaidd ddigalon ar ei hôl: roedd Prydain wedi dioddef y dirwasgiad dyfnaf ers y rhyfel, cawsom y diffyg strwythurol ail fwyaf o blith unrhyw economi ddatblygedig yn y byd, ac roedd diweithdra wedi cynyddu bron 0.5 miliwn. Roedd yn rhaid i’r Llywodraeth newydd wneud asesiadau realistig am gyflwr economi Prydain. Roedd hyn yn golygu gwneud y penderfyniadau anodd oedd eu hangen i leihau’r diffyg ac i reoli gwariant.

Diolch i’w cynlluniau economaidd hirdymor, mae gan Brydain economi gref sy’n tyfu bellach. Yn ôl y Gronfa Ariannol Ryngwladol, gan y DU y mae’r economi sy’n tyfu gyflymaf yn y G7 eleni. Mae cyflogaeth 2.8 miliwn yn uwch er pan oedd Llafur mewn grym, ac mae diweithdra wedi gostwng i lefel is nag y bu ers 11 mlynedd. Mae’r diffyg ddwy ran o dair yn llai a bydd y ddyled fel cyfran o incwm cenedlaethol yn dechrau lleihau yn 2018-19.

O ganlyniad, mae Llywodraeth y DU wedi helpu teuluoedd cyffredin sy’n gweithio i gadw mwy o’r hyn y maent yn ei ennill. Mae codi’r lwfans personol di-dreth—[Torri ar draws.] Gadewch i mi orffen ychydig o bethau. Os oes gennyf amser, byddaf yn gadael iddynt. Mae codi’r lwfans personol di-dreth wedi torri treth, mewn gwirionedd, i fwy na 28 miliwn o bobl, ac mae 4 miliwn o bobl wedi gallu rhoi’r gorau i dalu treth yn gyfan gwbl. Mae’r cyflog byw cenedlaethol yn codi i £7.50 yr awr o’r flwyddyn nesaf, gan roi codiad cyflog pellach i 1.3 miliwn o bobl. Mae’r dreth ar danwydd wedi cael ei rhewi am y seithfed blwyddyn yn olynol, gan arbed bron £130 ar gyfartaledd i yrwyr ceir a dros £350 y flwyddyn i yrwyr faniau.

Yma yng Nghymru, rydym ni hefyd wedi gweld manteision y trawsnewidiadau economaidd hyn. Maent wedi caniatáu i Lywodraeth y DU fuddsoddi swm digynsail o arian yng Nghymru. Mae gennym eisoes y rhaglen seilwaith rheilffyrdd fwyaf ers oes Fictoria. Mae trydaneiddio prif reilffordd y Great Western a rhwydwaith rheilffyrdd y Cymoedd yn gwrthgyferbynnu’n llwyr â record y Llywodraeth Lafur ddiwethaf, nad aeth ati i drydaneiddio un fodfedd sengl o drac yng Nghymru mewn 13 mlynedd.

Buddsoddi mewn trydaneiddio’r rheilffyrdd yw un o’r ffyrdd mwyaf effeithiol o dyfu’r economi yng Nghymru. Bydd datganiad yr hydref yn galluogi Llywodraeth Cymru i elwa ar hwb i gyllidebau cyfalaf o dros £400 miliwn. Mae’r buddsoddiad hwn yn rhoi cyfle i Lywodraeth Cymru gryfhau’n fawr ac arallgyfeirio economi Cymru. Yn ddiweddar, cadarnhaodd Gerry Holtham—gwrandewch ar y bobl ar yr ochr hon, yn awr—nad yw Cymru’n cael ei thanariannu mwyach. Dyna gau ei ddyfyniad. Ni all Llywodraeth Cymru daflu’r baich mwyach a beio San Steffan am eu methiant i gyflawni’r newidiadau sydd eu hangen yn ddirfawr ar Gymru. Gobeithio y gallwn symud ymlaen â ffordd liniaru’r M4, sydd ei hangen yn ddirfawr i liniaru tagfeydd ar y brif wythïen hanfodol hon yn economi Cymru.

Rwyf hefyd am ddweud rhywbeth am yr ardoll prentisiaeth. Rwy’n gresynu bod Llywodraeth Cymru wedi methu ymrwymo i ailfuddsoddi’r arian hwn i wella hyfforddiant prentisiaeth. Dyma arian a roddwyd gan fusnesau, ac mae’n hanfodol ei fod yn cael ei ailfuddsoddi mewn hyfforddiant. Mae grwpiau fel Consortiwm Manwerthu Cymru wedi mynegi eu siom fod Llywodraeth Cymru’n edrych ar symiau canlyniadol yr ardoll fel ffrwd refeniw’n unig. Gellid eu defnyddio i hybu a gwella hyfforddiant sgiliau i bobl, yn enwedig y rhai yn ein cymunedau mwyaf difreintiedig, megis de-ddwyrain Cymru. Lywydd, rwy’n croesawu datganiad yr hydref, sy’n rhoi cyfle i Lywodraeth Cymru fanteisio ar y cyfleoedd o’n blaenau, mewn ffordd sy’n adeiladu economi sy’n trawsnewid Cymru ac o fudd i bobl Cymru. Yn olaf, rydym newydd glywed, oherwydd ein Llywodraeth yn Llundain, fod holl safleoedd Tata yn y DU yn mynd i aros ar agor, ac ni fydd unrhyw ddiswyddiadau yn y dyfodol. Diolch.

There has been a little bit of criticism today about those on this side of the Chamber who have been a little bit pessimistic in speaking—the glass is half full and so on. Well, I am going to speak this afternoon for those people for whom the glass is, indeed, half empty. When politicians like us wonder why people are lashing out against the establishment, I think that, sometimes, it is staring us boldly in the face. As Adam Price mentioned yesterday, when the Governor of the Bank of England—the bastion of the establishment; the pinnacle of the institutions of capitalism; the original masters of the universe—says that we are facing the first lost decade since the 1860s, or, as he remarked, last seen when Karl Marx was scribbling in the British Library, we had better take notice because history certainly will. Carney told the audience at the Liverpool John Moores University:

‘We meet today during the first lost decade since the 1860s…Rather than a new golden era, globalisation is associated with low wages, insecure employment, stateless corporations and striking inequalities.’

That’s the issue of the glass half empty. There are opportunities that have been mentioned, but for plenty of people, they see no opportunities. He said that the trickle-down economics favoured by some on the right simply don’t work, saying that while trade makes some countries better off—and, in my own words, some people better off and some corporations better off—he said that it does not raise all boats and went on to call for limited wealth redistribution. The instantly famous Liverpool speech will, I suspect, go down in history as the moment when unrestrained free-market capitalism looked in the mirror and saw something ugly and downright nasty. And here is the backdrop for the autumn statement.

Does the autumn statement help reverse this crisis? Does it stack the deck in favour of the ordinary working man and woman, the vulnerable elderly, the young? Does it reconnect our politics and our economics with the people we represent? Well, we all know that working people are now facing a double whammy in living standards of lower wage growth and higher inflation next year. For the best part of a decade, we have had a drag on economic growth—[Interruption.] I will in a moment—productivity growth at negligible levels, and an even bigger, as was remarked, black hole in the public finances. The OBR has revised wages, growth and investment down over the next few years, while the deficit and debt has been revised up. In every single indicator we’re going in the wrong direction. Disposable household income is now expected to grow at a slower rate than previously expected. I will indeed give way to him.

Cafwyd ychydig o feirniadaeth heddiw ynglŷn â rhai ar yr ochr hon i’r Siambr sydd wedi bod ychydig yn besimistaidd wrth siarad—y gwydr hanner llawn ac yn y blaen. Wel, rwy’n mynd i siarad y prynhawn yma dros y bobl y mae’r gwydr, yn wir, yn hanner gwag. Pan fydd gwleidyddion fel ni yn meddwl tybed pam y mae pobl yn gwrthdaro yn erbyn y sefydliad, rwy’n meddwl, weithiau, fod yr ateb yn glir o’n blaenau. Fel y crybwyllodd Adam Price ddoe, pan fydd Llywodraethwr Banc Lloegr—cadarnle’r sefydliad; pinacl sefydliadau cyfalafiaeth; meistri gwreiddiol y bydysawd—yn dweud ein bod yn wynebu’r degawd coll cyntaf ers y 1860au, neu fel y dywedodd, degawd coll a welwyd ddiwethaf pan oedd Karl Marx yn sgriblo yn y Llyfrgell Brydeinig, byddai’n well i ni gymryd sylw oherwydd bydd hanes yn sicr o wneud. Dywedodd Carney wrth y gynulleidfa ym Mhrifysgol John Moores Lerpwl:

Rydym yn cyfarfod heddiw yn ystod y degawd coll cyntaf ers y 1860au... Yn hytrach nag oes aur newydd, mae globaleiddio’n gysylltiedig â chyflogau isel, cyflogaeth ansicr, corfforaethau heb wladwriaeth ac anghydraddoldebau trawiadol.

Dyna broblem y gwydr hanner gwag. Soniwyd am gyfleoedd, ond i lawer o bobl, nid ydynt yn gweld unrhyw gyfleoedd. Dywedodd nad yw’r economeg o’r brig i lawr a ffefrir gan rai ar y dde yn gweithio, ac er bod masnach yn gwneud rhai gwledydd yn well eu byd—ac yn fy ngeiriau fy hun, rhai pobl yn well eu byd a rhai corfforaethau yn well eu byd—dywedodd nad yw’n codi’r cychod i gyd ac aeth ymlaen i alw am ailddosbarthu cyfoeth cyfyngedig. Nid oes gennyf amheuaeth y bydd yr araith a ddaeth yn enwog yn syth yn Lerpwl, yn mynd i lawr mewn hanes fel y foment pan edrychodd cyfalafiaeth ddigyfyngiad y farchnad rydd yn y drych a gweld rhywbeth hyll a hollol ffiaidd. A dyma yw’r cefndir i ddatganiad yr hydref.

A yw datganiad yr hydref yn helpu i wrthdroi’r argyfwng hwn? A yw’n stacio’r cardiau o blaid gweithwyr cyffredin, yr henoed bregus, yr ifanc? A yw’n ailgysylltu ein gwleidyddiaeth a’n heconomeg â’r bobl rydym yn eu cynrychioli? Wel, rydym i gyd yn gwybod bod gweithwyr yn awr yn wynebu ergyd ddwbl yn eu safonau byw sef llai o godiad cyflog a chwyddiant uwch y flwyddyn nesaf. Ers y rhan fwyaf o ddegawd, rydym wedi gweld twf economaidd yn cael ei ddal yn ôl—[Torri ar draws.] Fe wnaf mewn eiliad—twf cynhyrchiant ar lefelau isel iawn, a thwll du hyd yn oed yn fwy, fel y dywedwyd, mewn cyllid cyhoeddus. Mae’r Swyddfa Cyfrifoldeb Cyllidebol wedi diwygio cyflogau, twf a buddsoddiad i lawr dros yr ychydig flynyddoedd nesaf, tra bo’r diffyg ariannol a’r ddyled wedi cael eu diwygio i fyny. Ym mhob dangosydd rydym yn mynd i’r cyfeiriad anghywir. Erbyn hyn, disgwylir i incwm gwario aelwydydd dyfu ar gyfradd arafach na’r hyn a ddisgwylid yn flaenorol. Fe ildiaf iddo, ar bob cyfrif.

Will the Assembly Member please recognise the fact that mass immigration is a huge factor in lowering the wages of the very worst off in society? It’s those people who are paying the price of 330,000 people a year coming into this country with no skills, and they are taking the jobs of the worst off in our society.

A wnaiff yr Aelod Cynulliad gydnabod y ffaith fod mewnfudo torfol yn ffactor enfawr yn gostwng cyflogau’r gwaethaf eu byd mewn cymdeithas? Y bobl hynny sy’n talu pris am y 330,000 o bobl y flwyddyn sy’n dod i’r wlad hon heb unrhyw sgiliau, ac maent yn cymryd swyddi’r gwaethaf eu byd yn ein cymdeithas.

No, there’s a point of disagreement that we have. We can deal with exploitation of workers by dealing with exploitation of all workers. We can deal in a proper way, in a reasonable way, with controlled and well-managed migration. But let us not place all the evils that have been highlighted by Mark Carney and other informed commentators on immigrants. Please. We had today, out here, a large event with refugees who are here, present in Wales. Let’s not lay at their doorstep the ills of the world, because the ills of the world are in the way in which we have an imbalanced economy where the very wealthy benefit, and the very well off are looked after. In the rules of the game and in the autumn statement they benefit. It’s the poorest in society and it’s the poorest in your constituency and mine and others’, who get the brunt of this. It’s not the immigrants. It is the way that we are running the rules of the game.

Now I would have liked—[Interruption.]

Na, dyna bwynt lle rydym yn anghytuno. Gallwn ymdrin â chamfanteisio ar weithwyr drwy ymdrin â chamfanteisio ar yr holl weithwyr. Gallwn ymdrin mewn ffordd briodol, mewn ffordd resymol, â mudo dan reolaeth ac wedi’i reoli’n dda. Ond gadewch i ni beidio â rhoi’r bai am yr holl ddrygau a amlygodd Mark Carney a sylwebwyr gwybodus eraill ar fewnfudwyr. Os gwelwch yn dda. Cawsom ddigwyddiad mawr heddiw, allan yma, gyda ffoaduriaid sydd yma, yn bresennol yng Nghymru. Gadewch i ni beidio â rhoi’r bai am holl ddrygau’r byd arnynt hwy, gan fod drygau’r byd yn deillio o’r ffordd y mae gennym economi anghytbwys lle y mae’r cyfoethog iawn yn elwa, a lle yr edrychir ar ôl y rhai cefnog iawn. Yn rheolau’r gêm ac yn natganiad yr hydref maent yn elwa. Y tlotaf mewn cymdeithas a’r tlotaf yn eich etholaeth chi a minnau ac eraill, sy’n cario’r baich hwn. Nid bai’r mewnfudwyr yw hyn, ond y ffordd rydym yn trefnu rheolau’r gêm.

Nawr, buaswn wedi hoffi—[Torri ar draws.]

No, because I have a limited time, Presiding Officer. Can I just say—I’m going to run out of time here—we know that overall real earnings are now expected to rise by just £23 a week between 2015 and 2020? This means that the average annual wage will be a £1,000 lower in 2020 than predicted just eight months ago. For those people, the glass is half empty or even worse.

I would have liked the new Chancellor and the new Prime Minister to have used their first autumn statement to change the approach to the disproportionate impact that Government policies have had on women, on ethnic minorities, and on disabled people. But instead, there’s been some tinkering, and they have refused once again to produce a proper impact assessment of their policies over the last few years and now on those groups. The Chancellor’s budget gives little to women, who’ve suffered the brunt of this style of policy. Dr Eva Neitzert, the director of the Women’s Budget Group, said: ‘Before the AFS’—the autumn statement—

‘we were promised action to help the “Just about managing”’.

The JAMs—the catchword of the day.

‘While the increase in the minimum wage and reduction in the universal credit taper to 63p are welcome, they are a drop in the ocean compared to the cut in living standards of between 18 and 20 per cent by 2020 that women and the poorest households are facing because of cuts to benefits, tax credits and services since 2010.’

I could go on, but I’ve gone over time. Can I just say this? The Governor of the Bank of England in the Liverpool speech called on politicians to develop a system of inclusive growth where everyone has a stake. This autumn statement was a chance to better share the proceeds of growth, or at least to spread the pain of austerity more equitably. It is a missed opportunity and my constituents, and many constituents of the Members in here today, are condemned to more of the same, and more of the pain. For many of them, the glass is indeed half empty, if not totally empty.

Na, oherwydd mae fy amser yn brin, Lywydd. A gaf fi ddweud—mae fy amser yn mynd i ddod i ben fan hyn—ein bod yn gwybod nad oes disgwyl i enillion cyffredinol gwirioneddol godi mwy na £23 yr wythnos rhwng 2015 a 2020? Mae hyn yn golygu y bydd y cyflog blynyddol cyfartalog £1,000 yn is yn 2020 nag a ragwelwyd wyth mis yn ôl yn unig. I’r bobl hynny, mae’r gwydr yn hanner gwag neu hyd yn oed yn waeth.

Buaswn wedi hoffi i’r Canghellor newydd a’r Prif Weinidog newydd fod wedi defnyddio eu datganiad hydref cyntaf i newid yr ymagwedd tuag at effaith anghymesur polisïau’r Llywodraeth ar fenywod, ar leiafrifoedd ethnig, ac ar bobl anabl. Ond yn hytrach, mae rhywfaint o ailwampio wedi bod, ac maent wedi gwrthod cynhyrchu asesiad priodol o effaith eu polisïau dros yr ychydig flynyddoedd diwethaf ac yn awr ar y grwpiau hynny. Nid yw cyllideb y Canghellor yn rhoi fawr ddim i fenywod, sydd wedi dioddef y gwaethaf o’r math hwn o bolisi. Dywedodd Dr Eva Neitzert, cyfarwyddwr y Grŵp Cyllideb Menywod—

Cyn datganiad yr hydref cawsom addewid o gamau gweithredu i helpu’r rhai sydd prin yn ymdopi.

Y JAMs—ymadrodd y dydd.

Er bod y cynnydd yn yr isafswm cyflog a’r gostyngiad yn y tapr credyd cynhwysol i 63c yn bethau i’w croesawu, diferyn yn y môr ydynt o gymharu â’r toriad o rhwng 18 ac 20 y cant yn y safonau byw y bydd menywod a’r teuluoedd tlotaf yn ei wynebu erbyn 2020 oherwydd toriadau i fudd-daliadau, credydau treth a gwasanaethau ers 2010.

Gallwn fynd ymlaen, ond mae fy amser wedi dod i ben. A gaf fi ddweud hyn? Galwodd Llywodraethwr Banc Lloegr yn yr araith yn Lerpwl ar wleidyddion i ddatblygu system o dwf cynhwysol lle y mae gan bawb gyfran ynddi. Roedd datganiad yr hydref yn gyfle i rannu elw twf yn well, neu o leiaf i rannu poen caledi yn fwy cyfartal. Mae’n gyfle a gollwyd ac mae fy etholwyr, a llawer o etholwyr yr Aelodau yma heddiw, wedi cael eu condemnio i fwy o’r un peth, a mwy o’r boen. I lawer ohonynt, mae’r gwydr yn wir yn hanner gwag, os nad yn hollol wag.

Rydw i’n galw ar Jane Hutt ar ran y Llywodraeth.

I call on Jane Hutt on behalf of the Government.

Diolch yn fawr, Lywydd. I do welcome this debate today. It provides us with the opportunity to respond to what can only be described as a missed opportunity by the UK Government. The Cabinet Secretary for Finance and Local Government issued a written statement on the day of the autumn statement setting out the implications for Wales. He also had the opportunity in the Chamber yesterday to hear what the autumn statement means for the Welsh budget and our future spending plans. But I do think today’s debate provides another chance—and clearly that’s been demonstrated this afternoon—to reflect on the impact of the UK Government’s austerity measures on Wales.

We have had nearly a decade of the UK Government’s austerity policies, and they’re clearly not working. Alongside the autumn statement, as has been said this afternoon, the OBR downgraded many of its key forecasts for the remainder of this Parliament, and the future promises no great improvement. We can look forward to a budget remaining in deficit until beyond the end of this Parliament, with little or no improvement in living standards. If anything, we can expect a rise in inflation, continued pressure on pay awards and a continued deterioration of living standards. As Huw Irranca-Davies has said, austerity has deepened inequalities.

If you then follow on, the powerful points that were made by Mark Carney, the Governor of the Bank of England—I would also like to repeat some of the points he made in Liverpool. He said that the UK has recorded only a mediocre growth in the economy and negligible growth in productivity. Meanwhile, the budget remains in deficit and Government debt has increased enormously. He spoke about the impact on people’s lives, as Huw Irranca-Davies has today, and he said:

‘When combined with low growth of incomes and entrenched in intergenerational inequality, it is no wonder that many question their prospects.’

But yes, Nick Ramsay, you’re right, in moving this motion, that the one area that offers some promise is the boost to infrastructure investment—something, of course, the Welsh Government’s been arguing for strongly for many years. We will make good use of the additional £442 million capital between 2016-17 and 2020-21. This injection does go some way to restore the cuts the UK Government has made to our capital budget over recent years. However, our capital budget will still be 21 per cent lower in real terms in 2019-20 than it was in 2009-10.

It is disappointing that the UK Government hasn’t taken the opportunity to end austerity. At a time of rising inflation with an ageing population, let’s look at the changes to our revenue budget. An extra £35.8 million between 2016-17 and 2019-20—negligible. They don’t begin to make up the deep cuts we’ve seen to our public spending over recent years. And by the end of the decade, our revenue DEL will have been reduced by 8 per cent in real terms, equivalent to around £1 billion less for vital public services in Wales. Furthermore, as we debated yesterday, there are £3.5 billion of cuts in waiting for 2019-20, threatening more cuts to the Welsh budget. This perpetuates the uncertainty we’re facing at a time when providing stability and certainty is more important than ever.

And what about other key areas where we have been seeking progress—together, I would say, across this Chamber—to help drive forward our economy? I agree with Adam Price, in moving your amendment; it’s disappointing that those key initiatives and levers, such as the devolution of air passenger duty and the importance of the Swansea tidal lagoon, were not supported in the autumn statement—another missed opportunity. Nothing was said, but I very much welcome the fact that the Welsh Conservatives are supporting our call, as they did in the cross-party Silk commission. There’s support for the call, across this Chamber and across parties, for the devolution of air passenger duty.

Always, when we speak with a united voice, we have a stronger, more powerful case. And backing Mark Drakeford, as he has, in all important negotiations—as you say, Nick Ramsay, in terms of the fiscal framework—and of course arguing, as he is today at a JMC Europe on our needs in terms of the impact of Brexit.

Ahead of the autumn statement, Mark Drakeford did write to the Chief Secretary to the Treasury to reinforce the Welsh Government’s support for the Swansea bay tidal lagoon and I am glad that both the Swansea city deal and the north Wales growth deal were both acknowledged in the autumn statement. We now have to see the UK Government move forward in terms of response.

But, Llywydd, the Welsh Government has taken a different approach to austerity. It was set out in our draft budget, a budget for stability and ambition, which was passed yesterday in this Chamber. Despite years of austerity, we’re striving hard to protect our essential public services—and with results. As Rhianon Passmore has said, the people of Wales need certainty and real action.

Diolch yn fawr, Lywydd. Rwy’n croesawu’r ddadl hon heddiw. Mae’n rhoi cyfle i ni ymateb i’r hyn na ellir ond ei ddisgrifio fel cyfle a gollwyd gan Lywodraeth y DU. Cyhoeddodd Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol ddatganiad ysgrifenedig ar ddiwrnod datganiad yr hydref yn nodi’r goblygiadau i Gymru. Cafodd gyfle yn y Siambr ddoe hefyd i glywed beth y mae datganiad yr hydref yn ei olygu i gyllideb Cymru a’n cynlluniau gwariant yn y dyfodol. Ond rwy’n meddwl bod y ddadl heddiw yn rhoi cyfle arall—ac mae’n amlwg fod hynny wedi ei ddangos y prynhawn yma—i fyfyrio ar effaith mesurau caledi Llywodraeth y DU ar Gymru.

Rydym wedi cael bron i ddegawd o bolisïau caledi Llywodraeth y DU, ac mae’n amlwg nad ydynt yn gweithio. Ochr yn ochr â datganiad yr hydref, fel y dywedwyd y prynhawn yma, mae’r Swyddfa Cyfrifoldeb Cyllidol wedi israddio llawer o’i rhagolygon allweddol ar gyfer gweddill y Senedd hon, ac nid yw’r dyfodol yn addo gwelliant mawr. Gallwn edrych ymlaen at gyllideb yn parhau mewn diffyg tan ar ôl diwedd y Senedd hon, gyda fawr ddim gwelliant mewn safonau byw, os o gwbl. Os rhywbeth, gallwn ddisgwyl cynnydd mewn chwyddiant, pwysau parhaus ar ddyfarniadau cyflog a dirywiad parhaus yn y safonau byw. Fel y dywedodd Huw Irranca-Davies, mae caledi wedi dyfnhau anghydraddoldebau.

Os dilynwch wedyn y pwyntiau pwerus a wnaed gan Mark Carney, Llywodraethwr Banc Lloegr—hoffwn innau hefyd ailadrodd rhai o’r pwyntiau a wnaeth yn Lerpwl. Dywedodd mai twf gweddol yn unig a gofnodwyd ar gyfer y DU yn yr economi a fawr ddim twf o gwbl mewn cynhyrchiant. Yn y cyfamser, mae’r diffyg yn y gyllideb yn parhau a dyled y Llywodraeth wedi cynyddu’n aruthrol. Siaradodd am yr effaith ar fywydau pobl, fel y mae Huw Irranca-Davies wedi gwneud heddiw, a dywedodd:

O gyfuno’r effaith â chynnydd isel mewn incwm ac wedi’i gwreiddio mewn anghydraddoldeb rhwng cenedlaethau, nid yw’n syndod fod llawer yn cwestiynu eu rhagolygon.

Ond rydych chi’n iawn, Nick Ramsay, wrth gynnig y cynnig hwn, mai un maes sy’n cynnig rhywfaint o addewid yw’r hwb i fuddsoddiad yn y seilwaith—rhywbeth y mae Llywodraeth Cymru wrth gwrs wedi bod yn dadlau’n gryf drosto ers nifer o flynyddoedd. Byddwn yn gwneud defnydd da o’r cyfalaf ychwanegol o £442 miliwn rhwng 2016-17 a 2020-21. Mae’r chwystrelliad yn mynd beth o’r ffordd i adfer y toriadau y mae Llywodraeth y DU wedi gwneud i’n cyllideb gyfalaf dros y blynyddoedd diwethaf. Fodd bynnag, bydd ein cyllideb gyfalaf yn dal i fod 21 y cant yn is mewn termau real yn 2019-20 nag yr oedd yn 2009-10.

Mae’n siomedig nad yw Llywodraeth y DU wedi manteisio ar y cyfle i roi terfyn ar galedi. Mewn cyfnod o chwyddiant cynyddol gyda phoblogaeth sy’n heneiddio, gadewch i ni edrych ar y newidiadau i’n cyllideb refeniw. £35.8 miliwn ychwanegol rhwng 2016-17 a 2019-20—bach iawn. Nid yw’n dechrau gwneud iawn am y toriadau dwfn rydym wedi’u gweld i’n gwariant cyhoeddus dros y blynyddoedd diwethaf. Ac erbyn diwedd y degawd, bydd ein refeniw DEL wedi gweld toriad o 8 y cant mewn termau real, sy’n cyfateb i oddeutu £1 biliwn yn llai ar gyfer gwasanaethau cyhoeddus hanfodol yng Nghymru. Ar ben hynny, fel y buom yn trafod ddoe, mae £3.5 biliwn o doriadau yn ein haros ar gyfer 2019-20, gan fygwth mwy o doriadau i gyllideb Cymru. Mae hyn yn parhau’r ansicrwydd rydym yn ei wynebu ar adeg pan fo darparu sefydlogrwydd a sicrwydd yn bwysicach nag erioed.

A beth am feysydd allweddol eraill lle rydym wedi bod yn chwilio am gynnydd—gyda’n gilydd, fe fyddwn yn dweud, ar draws y Siambr hon—i helpu i symud ein heconomi yn ei blaen? Rwy’n cytuno gydag Adam Price, wrth i chi gynnig eich gwelliant; mae’n siomedig na chafodd y mentrau a’r dulliau allweddol hynny, megis datganoli’r doll teithwyr awyr a phwysigrwydd morlyn llanw Abertawe, eu cefnogi yn natganiad yr hydref—cyfle arall a gollwyd. Ni ddywedwyd dim, ond rwy’n croesawu’r ffaith fod y Ceidwadwyr Cymreig yn cefnogi ein galwad, fel y gwnaethant yn y comisiwn Silk trawsbleidiol. Mae cefnogaeth i’r alwad ar draws y Siambr hon ac ar draws y pleidiau, am ddatganoli’r doll teithwyr awyr.

Bob amser, pan fyddwn yn siarad gyda llais unedig, mae gennym achos cryfach, mwy pwerus, i gefnogi Mark Drakeford wrth iddo gael ei drafodaethau hollbwysig—fel y dywedwch, Nick Ramsay, o ran y fframwaith cyllidol—a dadlau wrth gwrs, fel y mae’n gwneud heddiw mewn Cyd-bwyllgor y Gweinidogion ar Ewrop ar ein hanghenion o ran effaith Brexit.

Cyn datganiad yr hydref, ysgrifennodd Mark Drakeford at Brif Ysgrifennydd y Trysorlys i gadarnhau cefnogaeth Llywodraeth Cymru i forlyn llanw bae Abertawe ac rwy’n falch fod cytundeb dinas Abertawe a bargen twf gogledd Cymru wedi cael eu cydnabod yn natganiad yr hydref. Erbyn hyn rhaid i ni weld Llywodraeth y DU yn symud ymlaen o ran ymateb.

Ond Lywydd, mae Llywodraeth Cymru wedi mabwysiadu ymagwedd wahanol tuag at galedi. Fe’i nodwyd yn ein cyllideb ddrafft, cyllideb ar gyfer sefydlogrwydd ac uchelgais, a basiwyd ddoe yn y Siambr hon. Er gwaethaf blynyddoedd o galedi, rydym yn ymdrechu’n galed i amddiffyn ein gwasanaethau cyhoeddus hanfodol—ac yn cael canlyniadau. Fel y dywedodd Rhianon Passmore, mae angen sicrwydd a gweithredu go iawn ar bobl Cymru.

Surely the most devastating critique of Welsh Government’s action to date on public services is the critique that came forward yesterday on education, which shows that a policy area where Welsh Labour have been in control for 17 years has delivered abject failure when benchmarked internationally against the best in the world? That, surely, is the fundamental critique of where Welsh Labour have let the Welsh people down? Through education, you give empowerment and you give prosperity, and you haven’t given that to many thousands of children right the way the length and breadth of Wales.

Mae’n siŵr mai’r feirniadaeth fwyaf dinistriol o weithredu Llywodraeth Cymru hyd yma ar wasanaethau cyhoeddus yw’r feirniadaeth a wnaed ddoe ar addysg, sy’n dangos bod maes polisi y bu Llafur Cymru’n ei reoli ers 17 mlynedd wedi methu’n llwyr wrth ei feincnodi’n rhyngwladol yn erbyn y gorau yn y byd. Honno, yn sicr, yw’r feirniadaeth sylfaenol o’r modd y mae Llafur Cymru wedi gwneud cam â’r Cymry? Drwy addysg, rydych yn grymuso ac rydych yn rhoi ffyniant, ac nid ydych wedi rhoi hynny i filoedd lawer o blant ledled Cymru.

Well, you know, as the Cabinet Secretary said yesterday, that Wales now has a clear direction of travel. We have plans in place to develop an excellent professional workforce and we know what we want our new curriculum to deliver. And of course the OECD is very clear that we’re on the right track, and we are investing more in education. I will remind the leader of the Welsh Conservatives of the 20 per cent cut that they were going to make in education when they produced their draft budget. But also, of course, the Welsh Conservatives don’t take responsibility here, in this Chamber, they don’t recognise—they seek to undermine our public services, they don’t recognise that improving the Welsh NHS and ensuring it develops effectively to meet needs is central to our agenda, and how we have protected essential public services. Yes, I hope the leader of the Welsh Conservatives will join with me in praising the Welsh ambulance service. The impressive improvement in ambulance performance in Wales and the fact that it’s the only ambulance service in the UK to improve response times to life-threatening 999 calls is testimony to the hard work and excellent performance of everyone involved in this vital work. But we regret the fact that the UK Government didn’t recognise the need for greater investment in the health service.

So, I think, just in terms of investing and the way we are taking this forward, taking our responsibilities seriously, we’re investing in our NHS and social services—health and social care. The latest figures from the Treasury show that the amount we spend per person on health and social services was 6 per cent higher than in England. A demonstration of our commitment: another £240 million in the draft budget. But, most importantly, our investment in housing and the announcement made by Carl Sargeant last week of £30 million—a new housing pact to deliver 20,000 homes. Our track record of investment in housing and building homes—and this is what a Welsh Labour Government delivers: building homes, meeting housing need, meeting health and education needs, benefiting children and families, tackling inequalities and a housing pact with the public sector, and a fiscal stimulus for our house builders. So, I doubt if even Mark Isherwood could dispute that outcome in terms of our £30 million investment. We will be steadfast, Lywydd—we will be steadfast and ambitious with the powers and responsibilities we have. After six wasted years of austerity, we will continue to provide a shield to the vulnerable, support health and social care, invest in our economy and skills and our children’s futures.

Wel, wyddoch chi, fel y dywedodd Ysgrifennydd y Cabinet ddoe, mae gan Gymru bellach gyfeiriad teithio clir. Mae gennym gynlluniau ar waith i ddatblygu gweithlu proffesiynol ardderchog ac rydym yn gwybod beth rydym am i’n cwricwlwm newydd ei gyflawni. Ac wrth gwrs mae’r Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd yn glir iawn ein bod ar y trywydd iawn, ac rydym yn buddsoddi mwy mewn addysg. Rwyf am atgoffa arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig am y toriad o 20 y cant roeddent yn mynd i’w wneud ym maes addysg pan gynhyrchwyd eu cyllideb ddrafft. Ond hefyd, wrth gwrs, nid yw’r Ceidwadwyr Cymreig yn cymryd cyfrifoldeb yma, yn y Siambr hon, nid ydynt yn cydnabod—maent yn ceisio tanseilio ein gwasanaethau cyhoeddus, nid ydynt yn cydnabod bod gwella GIG Cymru a sicrhau ei fod yn datblygu’n effeithiol i ateb anghenion yn ganolog i’n hagenda, a sut rydym wedi diogelu gwasanaethau cyhoeddus hanfodol. Ie, rwy’n gobeithio y bydd arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig yn ymuno â mi i ganmol gwasanaeth ambiwlans Cymru. Mae’r gwelliant trawiadol ym mherfformiad y gwasanaeth ambiwlans yng Nghymru a’r ffaith mai dyma’r unig wasanaeth ambiwlans yn y DU i wella amseroedd ymateb i alwadau 999 sy’n bygwth bywyd yn dyst i waith caled a pherfformiad rhagorol pawb sy’n ymwneud â’r gwaith hollbwysig hwn. Ond rydym yn gresynu at y ffaith nad oedd Llywodraeth y DU yn cydnabod yr angen am fwy o fuddsoddi yn y gwasanaeth iechyd.

Felly, rwy’n meddwl, o ran buddsoddi a’r ffordd rydym yn bwrw ymlaen â hyn, gan fod o ddifrif am ein cyfrifoldebau, rydym yn buddsoddi yn ein GIG a’n gwasanaethau cymdeithasol—iechyd a gofal cymdeithasol. Mae’r ffigurau diweddaraf gan y Trysorlys yn dangos bod y swm y byddwn yn ei wario y pen ar iechyd a gwasanaethau cymdeithasol 6 y cant yn uwch nag yn Lloegr. Arddangosiad o’n hymrwymiad: £240 miliwn arall yn y gyllideb ddrafft. Ond yn bwysicaf oll, mae ein buddsoddiad mewn tai a’r cyhoeddiad a wnaed gan Carl Sargeant yr wythnos diwethaf o £30 miliwn—cytundeb tai newydd i ddarparu 20,000 o gartrefi. Ein hanes o fuddsoddi mewn tai ac adeiladu tai—a dyma beth y mae Llywodraeth Lafur Cymru yn ei gyflawni: adeiladu cartrefi, diwallu anghenion tai, diwallu anghenion iechyd ac addysg, manteision i blant a theuluoedd, mynd i’r afael ag anghydraddoldebau a chytundeb tai gyda’r sector cyhoeddus, ac ysgogiad cyllidol ar gyfer ein hadeiladwyr tai. Felly, rwy’n amau a allai Mark Isherwood hyd yn oed amau’r canlyniad hwnnw mewn perthynas â’n buddsoddiad o £30 miliwn. Byddwn yn gadarn, Lywydd—byddwn yn gadarn ac yn uchelgeisiol gyda’r pwerau a’r cyfrifoldebau sydd gennym. Ar ôl chwe blynedd a wastraffwyd ar galedi, byddwn yn parhau i ddarparu amddiffyniad i’r bregus, yn cefnogi iechyd a gofal cymdeithasol, yn buddsoddi yn ein heconomi a’n sgiliau a dyfodol ein plant.

Rwy’n galw ar Suzy Davies i ymateb i’r ddadl.

I call on Suzy Davies to reply to the debate.

Diolch yn fawr, Lywydd. Can I just say thank you to everyone who took part in the debate today, as well? The core of the autumn statement, of course, has been about the capital announcement and the possibilities for infrastructure. Adam Price expressed, of course, some frustration over the speed of development, but you didn’t demur about its importance. I will come back to infrastructure, but I want to start with the direct impact on families’ pockets, as a number of speakers have alluded to this, but primarily Huw Irranca-Davies, because I just want to reassure you that your points aren’t lost on us. We may all be looking at good news as far as the rest of the G7 is concerned in terms of comparisons, as Mohammad Asghar said, but Nick Ramsay was right: complacency is a friend to no-one here. Nevertheless, I hope that Members will be able to accept that the living wage and the change in that, the shift in the income tax thresholds and the earlier reversal to welfare cuts, which compromised the purpose of universal credit, are to be welcomed as steps to improve the prospects of those on lower incomes to help keep more of what they earn and assume greater control over their family finances.

But, back to the importance of infrastructure and that extra 25 per cent capital funding that Wales will be getting over the Assembly period, Mark Isherwood made the essential point here that it’s how the money is spent, rather than the money itself that is the most important thing. And I think all of us will be asking Welsh Government over those five years to explain to us how that money will be used to invest in infrastructure projects that go beyond the short-time construction boom. Because it’s just as important to the family pocket as the tax and benefit breaks to have infrastructure that leads to good, sustained, good-quality employment, rather than just a big bang for your buck in a short period of time. So, I’m hoping, Rhianon Passmore, that you will help us in encouraging Welsh Government to get that infrastructure going and that you’ll be as keen as us to avoid the serial faffing around that the Government imposed on the M4, which would not put a penny piece in the pockets of your constituents, and they really would have benefited from those improvements and their ability to access different parts of Wales and, possibly, economic opportunities over the border. The junction 41 fiasco that some of us will remember with great scars cost—cost—small business owners in my region, local employers who employ people and pay them money. So, you can understand my concerns about her party assuming this essential and important responsibility for infrastructure. Leader of the house, we are all careful what you wish for.

Russell George made it plain that infrastructure is not an aim in itself: it’s about growth. Growth means better job prospects, better wages, less pressure on small businesses to do the heavy lifting in our economy at the moment, particularly when they’re being faced by this failure to deal with crippling business rates. When we’ve faced criticism here that we talk too much about businesses and the economy and employers, let’s just remember that the opportunities for them are the opportunities for those who work for them as well, for those who work in those businesses, and for those who may want to set up their own businesses. I do say this though: businesses have done quite well in terms of support under both the London Governments since 2010 and I would like to see them respond by sharing the benefits of any growth that they’ve had with those who work for them. But if the Government here can’t help them with business rates, those benefits get eaten up by costs that they can’t control. For everyone to have a stake, as you say, Huw Irranca-Davies, we’ve got to give businesses, small businesses in particular, a chance to fill the glass in the first place. [Interruption.] I think I’ve got just about enough time.

Diolch yn fawr, Lywydd. A gaf fi ddweud diolch hefyd wrth bawb a gymerodd ran yn y ddadl heddiw? Roedd craidd datganiad yr hydref, wrth gwrs, yn ymwneud â’r cyhoeddiad cyfalaf a’r posibiliadau ar gyfer seilwaith. Mynegodd Adam Price beth rhwystredigaeth, wrth gwrs, ynglŷn â chyflymder y datblygiad, ond ni wnaethoch betruso ynglŷn â’i bwysigrwydd. Dof yn ôl at seilwaith, ond rwyf am ddechrau gyda’r effaith uniongyrchol ar bocedi teuluoedd, gan fod nifer o siaradwyr wedi cyfeirio at hyn, ond yn bennaf Huw Irranca-Davies, oherwydd rwyf am eich sicrhau ein bod yn deall eich pwyntiau. Efallai y byddwn i gyd yn edrych ar newyddion da o ran gallu cymharu â gweddill y G7, fel y dywedodd Mohammad Asghar, ond roedd Nick Ramsay yn iawn: nid yw hunanfodlonrwydd yn gyfaill i neb yma. Serch hynny, rwy’n gobeithio y bydd yr Aelodau’n gallu derbyn bod y cyflog byw a’r newid ynddo, y newid yn y trothwyon treth incwm a gwrthdroi toriadau lles yn gynharach, a oedd yn peryglu diben y credyd cynhwysol, i’w croesawu fel camau i wella rhagolygon y rhai ar incwm is i helpu i gadw mwy o’r hyn y maent yn ei ennill a chael mwy o reolaeth ar eu cyllid teuluol.

Ond yn ôl at bwysigrwydd seilwaith a’r 25 y cant ychwanegol o gyllid cyfalaf y bydd Cymru yn ei gael dros gyfnod y Cynulliad, gwnaeth Mark Isherwood y pwynt hanfodol yma mai sut y caiff yr arian ei wario, yn hytrach na’r arian ei hun yw’r peth pwysicaf. Ac rwy’n credu y bydd pob un ohonom yn gofyn i Lywodraeth Cymru dros y pum mlynedd hynny i egluro i ni sut y caiff yr arian hwnnw ei ddefnyddio i fuddsoddi mewn prosiectau seilwaith sy’n mynd y tu hwnt i ffyniant adeiladu yn y cyfnod byr. Oherwydd yr hyn sydd yr un mor bwysig â’r gostyngiadau treth a budd-daliadau i boced y teulu, yw seilwaith sy’n arwain at gyflogaeth gyson o ansawdd da, yn hytrach na chael gwerth eich arian am gyfnod byr o amser. Felly, rwy’n gobeithio, Rhianon Passmore, y byddwch yn ein helpu i annog Llywodraeth Cymru i gael y gwaith ar seilwaith ar y gweill ac fe fyddwch yr un mor awyddus â ni i osgoi’r ffwdanu diamcan a welwyd gan y Llywodraeth mewn perthynas â’r M4, na fyddai’n rhoi’r un geiniog ym mhocedi eich etholwyr, a byddent yn wir wedi elwa o’r gwelliannau hynny a’u gallu i gael mynediad i wahanol rannau o Gymru ac o bosibl, i gyfleoedd economaidd dros y ffin. Mae llanast cyffordd 41 y bydd rhai ohonom yn ei gofio, ac a adawodd greithiau mawr, wedi costio—costio—i berchnogion busnesau bach yn fy rhanbarth, cyflogwyr lleol sy’n cyflogi pobl ac yn talu arian iddynt. Felly, gallwch ddeall fy mhryderon ynglŷn â’i phlaid yn ysgwyddo’r cyfrifoldeb hanfodol a phwysig hwn am seilwaith. Arweinydd y tŷ, rydym i gyd yn ofalus ynglŷn â’r hyn rydych yn ei ddymuno.

Gwnaeth Russell George hi’n amlwg nad yw seilwaith yn nod ynddo’i hun: mae’n ymwneud â thwf. Mae twf yn golygu rhagolygon swyddi gwell, cyflogau gwell, llai o bwysau ar fusnesau bach i wneud y gwaith trwm yn ein heconomi ar hyn o bryd, yn enwedig â hwythau’n wynebu’r methiant hwn i ymdrin ag ardrethi busnes andwyol. Pan ydym wedi wynebu beirniadaeth yma ein bod yn siarad gormod am fusnesau a’r economi a chyflogwyr, gadewch i ni gofio mai’r cyfleoedd iddynt hwy yw’r cyfleoedd i’r rhai sy’n gweithio iddynt yn ogystal, i’r rhai sy’n gweithio yn y busnesau hynny, ac i’r rhai a allai fod eisiau sefydlu eu busnesau eu hunain. Ond rwy’n dweud hyn: mae busnesau wedi gwneud yn eithaf da o ran cymorth o dan y ddwy Lywodraeth yn Llundain ers 2010 a hoffwn eu gweld yn ymateb drwy rannu manteision unrhyw dwf a gawsant gyda’r rhai sy’n gweithio iddynt. Ond os na all y Llywodraeth yma eu helpu gydag ardrethi busnes, caiff y manteision hynny eu llyncu gan gostau na allant eu rheoli. I bawb gael cyfran, fel y dywedwch, Huw Irranca-Davies, mae’n rhaid i ni roi cyfle i fusnesau, busnesau bach yn arbennig, i lenwi’r gwydr yn y lle cyntaf. [Torri ar draws.] Rwy’n meddwl bod gennyf ddigon o amser.

It’s a very short intervention. Would she join me in commending coffee shops like the one—I won’t name it, but it rhymes with hosta—that sent my 17-year-old a letter saying the wages for the people who are baristas—and he’s one; not a barrister, but a barista—are going up? They said, ‘This is what we’ll be paying the 25-year-olds, but you’re a barista as well; you can do the job, we’re going to pay you.’ Why can’t everybody do that?

Mae’n ymyriad byr iawn. A fyddai’n ymuno â mi i ganmol siopau coffi fel yr un—ni wnaf ei henwi, ond mae’n odli gyda hosta—a anfonodd lythyr at fy mab 17 oed yn dweud bod y cyflog i bobl sy’n faristas—ac mae ef yn un; nid bargyfreithiwr, ond barista—yn codi? Roeddent yn dweud, ‘Dyma fyddwn yn ei dalu i rai 25 oed, ond rydych chi’n farista hefyd; gallwch wneud y gwaith, rydym yn mynd i dalu i chi.’ Pam na all pawb wneud hynny?

Listen, there’s no greater supporter than me for people setting up their own independent coffee shops, as it goes, so you picked the right person to talk to there.

But on this issue of small businesses, leader of the house, I didn’t really hear anything about that in the draft budget that you referred to and that we spent quite a lot of time on yesterday.

I’m running out of time now. I just want to mention Neil Hamilton. Debt reduction—well, of course, we all want see that, but I don’t think that the spectre of tariffs affects our future balance of payments, which obviously is a likely consequence of your position, or is going to really alleviate anyone’s concerns about what’s a very difficult problem. But it is an issue and I think it should concern us all, which is why I commend this very careful and this very steady-as-you-go autumn statement to this Chamber. Thank you.

Gwrandewch, nid oes neb yn cefnogi pobl sy’n sefydlu eu siopau coffi annibynnol eu hunain yn fwy na fi, fel y mae’n digwydd, felly fe ddewisoch y person iawn i siarad â hi.

Ond ar fater busnesau bach, arweinydd y tŷ, ni chlywais ddim am hynny yn y gyllideb ddrafft y cyfeirioch ati ac y treuliasom gryn dipyn o amser arni ddoe.

Rwy’n brin o amser erbyn hyn. Rwyf eisiau sôn am Neil Hamilton. Lleihau’r ddyled—wel, wrth gwrs, rydym i gyd am weld hynny, ond nid wyf yn credu bod bwgan tariffau yn effeithio ar weddill ein taliadau yn y dyfodol, sy’n amlwg yn ganlyniad tebygol i’ch safbwynt, na’n mynd i leddfu pryderon unrhyw un yn sylweddol am yr hyn sy’n broblem anodd iawn. Ond mae’n broblem ac rwy’n credu y dylai ymwneud â ni i gyd, a dyna pam rwy’n cymeradwyo’r datganiad hydref gofalus a phwyllog iawn hwn i’r Siambr. Diolch.

Y cwestiwn yw a ddylid derbyn y cynnig heb ei ddiwygio. A oes unrhyw wrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Gohiriaf y bleidlais, felly, ar yr eitem yma tan y cyfnod pleidleisio.

The proposal is to agree the motion without amendment. Does any Member object? [Objection.] I will defer voting, therefore, under this item until voting time.

Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.

Voting deferred until voting time.

8. 6. Dadl UKIP Cymru: Ffioedd Asiantau Gosod
8. 6. UKIP Cymru Debate: Letting Agents Fees

Detholwyd y gwelliannau canlynol: gwelliannau 1, 3 a 4 yn enw Rhun ap Iorwerth, a gwelliant 2 yn enw Jane Hutt.

The following amendments have been selected: amendments 1, 3 and 4 in the name of Rhun ap Iorwerth, and amendment 2 in the name of Jane Hutt.

Yr eitem nesaf ar ein hagenda ni yw dadl UKIP ac rwy’n galw ar Gareth Bennett i wneud y cynnig.

The next item on our agenda is the UKIP debate and I call on Gareth Bennett to move the motion.

Cynnig NDM6181 Neil Hamilton, Gareth Bennett

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

1. Yn nodi cynigion gan Lywodraeth y DU i ddileu ffioedd a godir gan asiantau gosod i denantiaid yn Lloegr.

2. Yn gresynu bod tenantiaid yn talu £233, ar gyfartaledd, mewn ffioedd gosod.

3. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i:

(a) cymryd camau i ystyried effaith dileu'r ffioedd hyn, sydd eisoes wedi digwydd yn yr Alban;

(b) cyflwyno deddfwriaeth yn y Cynulliad hwn i wahardd ffioedd rhentwyr, gan sicrhau na ellir codi'r costau hyn, wedyn, ar:

(i) tenantiaid, drwy godi rhenti artiffisial uwch; a

(ii) landlordiaid preifat, gan nodi eu bod yn rhan werthfawr o'r broses o helpu rhentwyr ar yr ysgol eiddo.

Motion NDM6181 Neil Hamilton, Gareth Bennett

To propose that the National Assembly for Wales:

1. Notes proposals from the UK Government to abolish fees charged by letting agents to tenants in England.

2. Regrets that, on average, tenants are charged £233 in letting fees.

3. Calls on the Welsh Government to:

(a) take action to consider the impact of the abolition of these fees which has already taken place in Scotland;

(b) bring forward legislation in this Assembly to ban renters fees, ensuring that costs cannot be passed on to:

(i) tenants, by way of artificially higher rents; and

(ii) private landlords, noting that they form a valuable part of helping renters on to the property ladder.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch, Lywydd. Thanks for the opportunity of bringing this debate today. As many of us know, moving from one rented property to another can sometimes be difficult. I do understand this, as I have never had a residential mortgage, and hence have never been an owner-occupier. So, I have spent a lot of time in my life living in the private rented sector. Oddly, though, I do also have a buy-to-let mortgage, so I have also been a landlord. Hence I have also dealt with tenants from the other viewpoint. So, I do need to declare an interest when I deal with housing issues. But I also, hopefully, have a slight theoretical advantage in that I have been able to view the whole issue of property ownership and renting from both sides of the fence.

To go back to what I was saying at the start, moving is usually a difficult and sometimes traumatic time. This this can apply to private renters, some of whom, of course, are entire families, as much as it does to owner-occupiers moving up or down the property ladder. Increasingly, in a UK facing a housing shortage, there can be problems with finding the right property and then securing it before it gets snapped up. Allied to this difficulty is the expense involved. Some of the expense incurred in moving is largely unavoidable. However, there are also added expenses that are not only questionable, but often downright unfathomable. These are letting agency fees.

In England and Wales, this is a largely unregulated area. In the 1980s, when property prices began to become an exciting topic of conversation for more and more so-called upwardly mobile people throughout the UK, it was often sniffily remarked that, while solicitors and accountants required some kind of examination process to become qualified, there was no such requirement for estate agents and letting agents.

Although, since 1981, we have had the trade association called the Association of Residential Letting Agents, or ARLA, that situation of non-regulation remains largely the case today. ARLA attempts to set a required code of conduct for letting agents, but the crucial difference here is that one does not have to become a member of ARLA to practise as a letting agent. It isn’t like the Bar Council or the British Medical Association. To quote a report from the House of Commons library from March 2015,

‘There is no overarching statutory regulation of private sector letting or managing agents in England or any legal requirement for them to belong to a trade association, although many letting and managing agents submit to voluntary regulation.’

The situation here in Wales is slightly different, in that we have already passed the Housing (Wales) Act 2014. This introduced a compulsory registration scheme covering both private landlords and letting and management agents, overseen by the new public body called Rent Smart Wales. This licensing system provides a useful starting point for the subject that we are looking at today, since we now already have the regulatory framework in Wales to deliver further standards regarding the precise issue of letting agency fees. Why is this now such a burning issue? Well, with a dearth of available council housing and social housing, more people are having to go into the private rented sector to find suitable property to move into. This brings more and more people into the world of the letting agent. So, perhaps it is time to consider some kind of regulation for this sector, regulation that might perhaps complement some of the aforementioned measures that the Assembly introduced during the fourth Assembly term to regulate private landlords.

Of course, there is no point bringing in regulation if there is nothing wrong with the sector. Unfortunately, the experience of a significant number of renters in Wales is that there are many charges involved in moving, in renting, even in renewing a tenancy, which add to the cost and which they often simply do not understand. Shelter Cymru, in a recent report, found that one in three tenants using letting agencies paid more than £200 in agency fees to begin a tenancy. Taken with the advance rent and bond, this means that the cost of moving into an average three-bed home in Cardiff is pushed up to more than £1,600. These are significant costs. Of what do these fees consist? Well, often they are covered simply by the catch-all term of ‘administration charges’. Before moving in, prospective tenants would expect to have to submit to various checks on referees and personal credit. However, many of these checks are not particularly costly to carry out, hardly justifying the sometimes exorbitant fees that are in some cases levied upon the prospective tenants.

A report on the situation in England by the House of Commons Communities and Local Government Committee revealed many sharp practices that are probably equally prevalent in Wales. One of those cited in the report was drip pricing, a sales technique whereby charges are only revealed gradually to the prospective buyer, or, in this case, the prospective tenant. ‘Fees may apply’ is the operative phrase here. There can sometimes be double charging, where both landlord and tenant are charged by the agency for carrying out the same checks. In some cases, the landlord doesn’t know that the agency is charging the prospective tenant. In cases where there are multiple applications for the same property, the agents can make money from a number of prospective tenants, most of whom don’t actually move in. And prospective tenants looking for a new home can find themselves forking out for credit checks and other administration fees several times over before being able to finally, hopefully, move into a property. Perhaps the most pernicious types of these fees are repeat charges for sitting tenants who are simply renewing their existing tenancy. In this case, credit checks and personal references should no longer be required, but the more unscrupulous kind of letting agent will still apply a highly mysterious charge. Of course, letting agents do face costs, but their staple source of income is supposed to come from their percentage commission on the monthly rent on a property, which they rightly take from the landlord. So, excessive administration fees are simply a healthy bonus payment for them.

In November 2015, the Consumer Rights Act 2015 came into law, a piece of Westminster legislation that also applied to Wales. This was supposed to force letting agents to be transparent when displaying their charges, so that consumers— in this case, prospective tenants—could make an informed choice as to which agent they wanted to use. Unfortunately, when Shelter Cymru investigated how well this was operating in the early months of 2016, they discovered a widespread flouting of the law. They carried out a mystery shop of 85 letting agents across Wales to see how they displayed their charges and whether or not these charges remained consistent. The law requires agents to show a full list of fees in the office and on the website. More than half—52 per cent—of agents did not display an actual fee or indeed any way in which the fee could be calculated. More than half the agents stated a different fee when contacted by telephone to what was stated on their website.

So, what needs to be done now? Well, I am sometimes slightly dismayed by the extent to which we seem to follow Scotland’s path here in the Assembly. On this occasion, though, if we do look north, then we find that there is a legislative course that we could perhaps follow. In November 2012, the Scottish Parliament voted to approve new legislation that outlawed all tenancy charges, apart from rent and a refundable deposit. This move then impacted on England. In July 2013, the Commons’ select committee on communities and local government compiled a report on the private rented sector. Following Scotland’s lead on letting agency fees was considered at that point, but the committee sensibly decided to wait for more evidence to emerge from Scotland as to what effect the Scottish legislative changes had had on the Scottish private rented sector.

In March 2015, the same Commons committee published a report in which they gathered together the evidence from Scotland and had another look at the situation. A major worry was that if letting agents were no longer able to charge tenants for various check, then they might charge the landlords instead, and the landlords would simply pass the fees onto the tenants in the form of rent increases. However, the Commons investigation found no clear evidence that rents had risen as a result of the abolition of letting agency fees. The committee’s recommendation was that there should be a comprehensive impact assessment of the effects of introducing a similar ban in England. Since then, in the recent autumn statement, the Chancellor stated that Ministers will bring in a ban as soon as possible.

Is a blanket ban on fees what we want, though? Will such a ban be enforceable? And, if such a ban does come in, will it simply push up rents? In terms of enforcement, we need to go back to the example of Scotland. There, it was actually illegal to charge premiums—that is, fees charged at the start of a tenancy—after the housing Act (Scotland), passed by the Westminster Parliament back in 1984. However, the 2012 law passed by the Holyrood Parliament clarified this and led to enforcement action finally being taken. This near 30-year gap does demonstrate the danger of passing poorly drafted and subsequently unenforceable legislation, of which of course we have to beware.

What about the issue of charges being passed on to tenants as increased rents? Well, Generation Rent, the campaigning group, looked at Scotland before and after the ban and concluded that abolishing fees did not necessarily drive up rents. However, the evidential problem was that rents did go up in the period under review and Generation Rent was unable to separate the agency fees issue from other factors in the housing market. So to be frank, they simply didn’t know. The Commons select committee also concluded that the evidence was inconclusive, and that more research needed to be done on this while the National Landlords Association believed that, in Scotland,

‘the letting fee still exists but has been transferred into the rent; tenants are now paying a higher rent.’

PricedOut, another pressure group, opined that even if some of the fees were passed on in the form of higher rent, this would mean that the charges were spread across a tenancy, which was preferable to tenants being hit with a huge lump sum when they wanted to move to a new place. ARLA, the Association of Residential Letting Agents, has been critical of the proposed ban in England. They claim that the average charge is actually £202 per tenant and that this is broadly a fair fee to cover agents’ costs. The Residential Landlords Association says that it would have been better to improve the transparency of fees charged by agents by forcing them to publicise their charges and what the charges actually cover rather than have a blanket ban. The problem with this is that the consumer Act legislation already did this, covering England and Wales, and Shelter Cymru’s evidence seemed to conclusively reveal that it had had little effect on the commercial behaviour of many letting agents.

So, if you want to deal with this problem, you have probably got two options. You could call for complete transparency. This would mean agents having to publish a full breakdown of fees alongside any property advert. It would also forbid double charging and would force letting agents to reveal all of the tenancy charges to the landlords they were working for. But this is already provided for in the consumer rights Act and, in actuality, probably doesn’t really function very well in the housing sector. The other option is to have a blanket ban and to make all fees and charges, other than rents and deposits, unlawful when charged to the prospective tenant. There could be a case for either option. But, as earlier legislation has failed, it seems to me that we may now need to address this as a legislative issue, targeted purely at the letting agents. Hence the debate that UKIP Wales has brought here today.

Diolch, Lywydd. Diolch am y cyfle i gyflwyno’r ddadl hon heddiw. Fel y mae llawer ohonom yn gwybod, gall symud o un eiddo rhent i un arall fod yn anodd weithiau. Rwy’n deall hyn, gan nad wyf erioed wedi cael morgais preswyl, ac felly erioed wedi bod yn berchennog preswyl. Felly, rwyf wedi treulio llawer o amser yn fy mywyd yn byw yn y sector rhentu preifat. Yn rhyfedd ddigon, fodd bynnag, mae gennyf forgais prynu i osod hefyd, felly rwyf hefyd wedi bod yn landlord. O’r herwydd, rwyf hefyd wedi ymdrin â thenantiaid o’r safbwynt arall. Felly, mae angen i mi ddatgan buddiant pan fyddaf yn ymdrin â materion tai. Ond mae gennyf fantais ddamcaniaethol fach hefyd, gobeithio, gan fy mod wedi gallu edrych ar holl fater perchnogaeth eiddo a rhentu o’r ddwy ochr i’r ffens.

I fynd yn ôl at yr hyn roeddwn yn ei ddweud ar y dechrau, mae symud fel arfer yn amser anodd, ac weithiau’n drawmatig. Gall hyn fod yn berthnasol i rentwyr preifat, a rhai ohonynt, wrth gwrs, yn deuluoedd cyfan, lawn cymaint ag i berchen-feddianwyr sy’n symud i fyny neu i lawr yr ysgol eiddo. Yn gynyddol, gyda phrinder tai yn y DU, gall fod problemau gyda dod o hyd i’r eiddo cywir a’i brynu cyn iddo gael ei fachu. Yn gysylltiedig â’r anhawster hwn, mae’r gost sy’n rhan o’r broses. Nid oes modd osgoi rhai o’r costau a geir wrth symud. Fodd bynnag, mae yna hefyd gostau ychwanegol sydd nid yn unig yn amheus, ond yn aml yn hollol anesboniadwy. Ffioedd yr asiantaethau gosod tai yw’r rhain.

Yng Nghymru a Lloegr, mae hwn yn faes sydd, i raddau helaeth, heb ei reoleiddio. Yn y 1980au, pan ddechreuodd prisiau eiddo ddod yn bwnc trafod cyffrous i fwyfwy o bobl a oedd yn anelu i symud i fyny mewn cymdeithas ar draws y DU, câi ei ddweud yn aml gyda pheth dirmyg, er bod cyfreithwyr a chyfrifwyr angen rhyw fath o broses arholi er mwyn cymhwyso, nid oedd gofyniad o’r fath ar gyfer gwerthwyr tai ac asiantaethau gosod tai.

Er bod gennym y gymdeithas fasnach a elwir yn Gymdeithas Asiantaethau Gosod Preswyl, neu ARLA, ers 1981, mae’r sefyllfa honno o ddiffyg rheoleiddio yn parhau i fod yr un fath i raddau helaeth heddiw. Mae ARLA yn ceisio gosod cod ymddygiad gofynnol ar gyfer asiantaethau gosod tai, ond y gwahaniaeth hanfodol yma yw nad oes yn rhaid i rywun ddod yn aelod o ARLA i weithredu fel asiant gosod tai. Nid yw’n debyg i Gyngor y Bar neu Gymdeithas Feddygol Prydain. I ddyfynnu o adroddiad o lyfrgell Tŷ’r Cyffredin ym mis Mawrth 2015,

Nid oes unrhyw reoleiddio statudol trosfwaol mewn perthynas ag asiantau sy’n gosod neu’n rheoli tai y sector preifat yn Lloegr nac unrhyw ofyniad cyfreithiol iddynt berthyn i gymdeithas fasnach, er bod llawer o asiantau sy’n gosod a rheoli tai yn gwirfoddoli i gael eu rheoleiddio.

Mae’r sefyllfa yma yng Nghymru ychydig yn wahanol, yn yr ystyr ein bod eisoes wedi pasio Deddf Tai (Cymru) 2014. Roedd hon yn cyflwyno cynllun cofrestru gorfodol i gynnwys landlordiaid preifat ac asiantau sy’n gosod a rheoli tai, cynllun a gâi ei oruchwylio gan y corff cyhoeddus newydd o’r enw Rhentu Doeth Cymru. Mae’r system drwyddedu yn darparu man cychwyn defnyddiol ar gyfer y pwnc rydym yn edrych arno heddiw, gan fod gennym y fframwaith rheoleiddio yng Nghymru eisoes i gyflwyno safonau pellach yn ymwneud yn benodol â ffioedd yr asiantaethau gosod tai. Pam y mae’n gymaint o bwnc llosg yn awr? Wel, gyda phrinder tai cyngor a thai cymdeithasol, mae mwy o bobl yn gorfod mynd i mewn i’r sector rhentu preifat i ddod o hyd i eiddo addas i symud iddo. Daw hyn â mwy a mwy o bobl i mewn i fyd yr asiant gosod tai. Felly, efallai ei bod yn bryd ystyried rhyw fath o reoleiddio ar gyfer y sector, rheoleiddio, o bosibl, a allai ategu rhai o’r mesurau uchod a gyflwynodd y Cynulliad yn ystod pedwerydd tymor y Cynulliad i reoleiddio landlordiaid preifat.

Wrth gwrs, nid oes diben cyflwyno rheoliadau os nad oes unrhyw beth o’i le ar y sector. Yn anffodus, profiad nifer sylweddol o bobl sy’n rhentu yng Nghymru yw bod llawer o gostau ynghlwm wrth symud a rhentu, a hyd yn oed wrth adnewyddu tenantiaeth, sy’n ychwanegu at y gost ac yn aml, nid ydynt yn eu deall. Canfu Shelter Cymru, mewn adroddiad diweddar, fod un o bob tri thenant sy’n defnyddio asiantaethau gosod wedi talu mwy na £200 mewn ffioedd asiantaeth er mwyn dechrau tenantiaeth. O’u cymryd gyda rhent ymlaen llaw a bond, mae hyn yn golygu bod y gost o symud i gartref tair ystafell wely cyffredin yng Nghaerdydd yn cael ei gwthio i fyny dros £1,600. Mae’r rhain yn gostau sylweddol. Beth y mae’r ffioedd hyn yn ei gynnwys? Wel, yn aml cânt eu disgrifio’n syml drwy ddefnyddio’r ymadrodd cyffredinol, ‘taliadau gweinyddol’. Cyn symud i mewn, byddai disgwyl i ganolwyr a chredyd personol darpar denantiaid gael eu harchwilio. Fodd bynnag, nid yw llawer o’r gwiriadau hyn yn arbennig o gostus i’w cynnal, a phrin eu bod yn cyfiawnhau’r ffioedd sydd weithiau’n afresymol ac sy’n cael eu codi ar y darpar denantiaid mewn rhai achosion.

Datgelodd adroddiad ar y sefyllfa yn Lloegr gan Bwyllgor Cymunedau a Llywodraeth Leol Tŷ’r Cyffredin lawer o arferion llym sydd yr un mor gyffredin yng Nghymru yn ôl pob tebyg. Un o’r rhai a nodwyd yn yr adroddiad oedd prisio ychwanegol cudd, techneg werthu lle nad yw’r taliadau ond yn cael eu datgelu’n raddol i’r darpar brynwr, neu yn yr achos hwn, y darpar denant. ‘Gall fod ffioedd i’w talu’ yw’r ymadrodd gweithredol yma. Gall tâl dwbl gael ei godi, pan fo landlord a’r tenant yn talu i’r asiantaeth am gyflawni’r un archwiliadau. Mewn rhai achosion, nid yw’r landlord yn gwybod bod yr asiantaeth yn codi tâl ar y darpar denant. Mewn achosion lle y ceir ceisiadau lluosog am yr un eiddo, gall yr asiantaethau gael arian gan nifer o ddarpar denantiaid, ac ni fydd y rhan fwyaf ohonynt yn symud i mewn. A gall darpar denantiaid sy’n chwilio am gartref newydd orfod talu am wiriadau credyd a ffioedd gweinyddol eraill sawl gwaith cyn gallu symud i mewn i eiddo o’r diwedd, gobeithio. Efallai mai’r mathau mwyaf enbyd o’r ffioedd hyn yw taliadau sy’n ailadrodd ar gyfer tenantiaid sy’n byw yn yr eiddo eisoes ac sydd ond yn adnewyddu eu tenantiaeth bresennol. Yn yr achos hwn, ni ddylai fod angen gwiriadau credyd a geirda personol mwyach, ond bydd y math mwy diegwyddor o asiantaeth gosod tai yn dal i godi tâl dirgel iawn. Wrth gwrs, mae asiantaethau gosod tai yn wynebu costau, ond mae eu prif ffynhonnell incwm i fod i ddod o’r ganran o’u comisiwn ar y rhent misol ar eiddo y byddant yn ei gymryd gan y landlord, a hynny’n briodol. Felly, bonws iach iddynt, a dim mwy na hynny, yw ffioedd gweinyddu gormodol.

Ym mis Tachwedd 2015, daeth Deddf Hawliau Defnyddwyr 2015 yn gyfraith, deddf San Steffan a oedd hefyd yn berthnasol i Gymru. Roedd i fod i orfodi asiantaethau gosod tai i fod yn dryloyw wrth arddangos eu ffioedd, fel bod cwsmeriaid—yn yr achos hwn, darpar denantiaid—yn gallu gwneud dewis gwybodus ynglŷn â pha asiantaeth roeddent am ei defnyddio. Yn anffodus, pan aeth Shelter Cymru ati i archwilio pa mor dda roedd hyn yn gweithio ym misoedd cynnar 2016, darganfu fod y gyfraith yn cael ei herio ar raddfa eang. Cynaliasant archwiliad dirgel o 85 o asiantaethau gosod tai ar draws Cymru i weld sut roeddent yn arddangos eu ffioedd ac a oedd y ffioedd hyn yn dal i fod yn gyson. Mae’r gyfraith yn mynnu bod asiantaethau’n dangos rhestr lawn o ffioedd yn y swyddfa ac ar y wefan. Nid oedd mwy na hanner—52 y cant—yr asiantaethau yn arddangos ffi wirioneddol neu’n wir, unrhyw ffordd o allu cyfrifo’r ffi. Rhoddodd mwy na hanner yr asiantaethau ffi wahanol i’r hyn a oedd ar eu gwefan pan gysylltwyd â hwy dros y ffôn.

Felly, beth sydd angen ei wneud yn awr? Wel, rwyf weithiau’n cael fy siomi braidd o ran i ba raddau y mae’n ymddangos ein bod yn dilyn llwybr yr Alban yma yn y Cynulliad. Ar yr achlysur hwn, fodd bynnag, os edrychwn tua’r gogledd, yna fe welwn fod yna gwrs deddfwriaethol y gallem ei ddilyn o bosibl. Ym mis Tachwedd 2012, pleidleisiodd Senedd yr Alban o blaid cymeradwyo deddfwriaeth newydd a oedd yn gwahardd pob taliad tenantiaeth, ar wahân i rent a blaendal ad-daladwy. Effeithiodd y symudiad hwn ar Loegr wedyn. Ym mis Gorffennaf 2013, lluniodd pwyllgor dethol Tŷ’r Cyffredin ar gymunedau a llywodraeth leol adroddiad ar y sector rhentu preifat. Ystyriwyd dilyn arweiniad yr Alban ar ffioedd asiantaethau gosod tai bryd hynny, ond yn gall iawn, penderfynodd y pwyllgor aros i fwy o dystiolaeth ddod yn amlwg o’r Alban ynglŷn â’r effaith roedd y newidiadau deddfwriaethol yn yr Alban wedi ei chael ar y sector rhentu preifat yn yr Alban.

Ym mis Mawrth 2015, cyhoeddodd yr un pwyllgor Tŷ’r Cyffredin adroddiad lle y casglwyd ynghyd y dystiolaeth o’r Alban ac edrychodd eto ar y sefyllfa. Roedd yna bryder mawr, os nad oedd asiantaethau gosod tai yn gallu codi tâl ar denantiaid mwyach am wahanol archwiliadau, yna efallai y byddent yn codi tâl ar y landlordiaid yn lle hynny, a byddai’r landlordiaid yn syml yn trosglwyddo’r ffioedd ymlaen i’r tenantiaid drwy godi’r rhent. Fodd bynnag, ni chanfu ymchwiliad Tŷ’r Cyffredin dystiolaeth glir fod rhenti wedi codi o ganlyniad i ddiddymu ffioedd asiantaethau gosod tai. Argymhelliad y pwyllgor oedd y dylid cael asesiad effaith cynhwysfawr o effeithiau cyflwyno gwaharddiad tebyg yn Lloegr. Ers hynny, yn natganiad yr hydref yn ddiweddar, dywedodd y Canghellor y bydd y Gweinidogion yn cyflwyno gwaharddiad cyn gynted ag y bo modd.

Ai gwaharddiad cyffredinol ar y ffioedd hyn rydym ei eisiau, er hynny? A fydd gwaharddiad o’r fath yn orfodadwy? Ac os cyflwynir gwaharddiad o’r fath, a fydd yn codi’r rhenti’n uwch? O ran gorfodi, mae angen i ni fynd yn ôl at enghraifft yr Alban. Yno, roedd yn anghyfreithlon i godi premiymau mewn gwirionedd—hynny yw, ffioedd a godir ar ddechrau’r denantiaeth—ar ôl Deddf tai (yr Alban), a basiwyd gan Senedd San Steffan yn ôl yn 1984. Fodd bynnag, roedd deddf 2012 a basiwyd gan Senedd Holyrood yn ei hegluro ac arweiniodd at roi camau gorfodi ar waith o’r diwedd. Mae’r bwlch o 30 mlynedd bron yn dangos y perygl o basio deddfwriaeth a ddrafftiwyd yn wael a’i bod yn anorfodadwy yn sgil hynny, ac mae’n rhaid i ni fod yn wyliadwrus rhag hynny wrth gwrs.

Beth am fater taliadau’n cael eu trosglwyddo i denantiaid ar ffurf codiad yn y rhent? Wel, edrychodd Generation Rent, y grŵp ymgyrchu, ar yr Alban cyn ac ar ôl y gwaharddiad a daeth i’r casgliad nad oedd diddymu ffioedd o reidrwydd yn cynyddu rhenti. Fodd bynnag, y broblem amlwg oedd bod rhenti wedi codi yn y cyfnod dan sylw ac ni allodd Generation Rent wahanu mater ffioedd asiantaethau oddi wrth ffactorau eraill yn y farchnad dai. Felly, yn syml iawn, nid oeddent yn gwybod. Daeth pwyllgor dethol Tŷ’r Cyffredin i’r casgliad hefyd fod y dystiolaeth yn amhendant, a bod angen gwneud mwy o ymchwil ar hyn tra oedd Cymdeithas Genedlaethol y Landlordiaid yn credu, yn yr Alban, fod

y ffi osod yn dal i fodoli, ond ei bod wedi ei throsglwyddo’n rhan o’r rhent; mae tenantiaid bellach yn talu rhent uwch.

Roedd PricedOut, grŵp pwyso arall, o’r farn hyd yn oed os yw rhai o’r ffioedd wedi eu trosglwyddo ymlaen ar ffurf rhent uwch, byddai hyn yn golygu bod y taliadau’n cael eu gwasgaru ar hyd y denantiaeth, a oedd yn well na bod tenantiaid yn cael eu taro gan gyfandaliad enfawr pan fyddent eisiau symud i le newydd. Mae ARLA, Cymdeithas Asiantaethau Gosod Preswyl, wedi bod yn feirniadol o’r gwaharddiad arfaethedig yn Lloegr. Maent yn honni mai’r ffi gyfartalog mewn gwirionedd yw £202 am bob tenant a bod hon yn ffi deg at ei gilydd i dalu costau asiantaethau. Dywed y Gymdeithas Landlordiaid Preswyl y byddai wedi bod yn well gwella tryloywder ffioedd a godir gan asiantaethau drwy eu gorfodi i roi sylw i’w ffioedd a beth y mae’r ffioedd yn talu amdano mewn gwirionedd yn hytrach na chael gwaharddiad llwyr. Y broblem gyda hyn yw bod deddfwriaeth y Ddeddf defnyddwyr eisoes wedi gwneud hyn, ar gyfer Cymru a Lloegr, ac roedd tystiolaeth Shelter Cymru i’w gweld yn datgelu’n derfynol mai ychydig iawn o effaith a gafodd ar ymddygiad masnachol llawer o asiantaethau gosod tai.

Felly, os ydych am ymdrin â’r broblem hon, mae gennych ddau opsiwn yn ôl pob tebyg. Gallech alw am dryloywder cyflawn. Byddai hyn yn golygu bod asiantaethau’n gorfod cyhoeddi dadansoddiad llawn o’r ffioedd ochr yn ochr ag unrhyw hysbyseb eiddo. Byddai hefyd yn gwahardd codi tâl dwbl a fyddai’n gorfodi asiantaethau gosod tai i ddatgelu pob un o’r taliadau tenantiaeth i’r landlordiaid y maent yn gweithio iddynt. Ond darparwyd ar gyfer hyn eisoes yn y Ddeddf hawliau defnyddwyr ac mewn gwirionedd, mae’n debyg nad yw’n gweithredu’n dda iawn yn y sector tai mewn gwirionedd. Y dewis arall yw cael gwaharddiad llwyr a gwneud yr holl ffioedd a thaliadau, heblaw rhenti a blaendaliadau, yn anghyfreithlon pan gânt eu codi ar y darpar denant. Gallai fod achos dros y naill opsiwn neu’r llall. Ond gan fod deddfwriaeth gynharach wedi methu, mae’n ymddangos i mi y gallai fod angen i ni fynd i’r afael â hyn yn awr fel mater deddfwriaethol, wedi’i dargedu’n llwyr ar yr asiantaethau gosod tai. A dyna yw’r ddadl y mae UKIP Cymru wedi ei chyflwyno yma heddiw.

Rwyf wedi dethol y pedwar gwelliant i’r cynnig. Rydw i’n galw ar Sian Gwenllian i gynnig gwelliannau 1, 3 a 4 a gyflwynwyd yn enw Rhun ap Iorwerth.

I have selected the four amendments to the motion. I call on Sian Gwenllian to move amendments 1, 3 and 4 tabled in the name of Rhun ap Iorwerth.

Gwelliant 1—Rhun ap Iorwerth

Ychwanegu fel pwynt 3 newydd ac ail-rifo yn unol â hynny:

Yn gresynu bod Llywodraeth Cymru wedi methu â manteisio ar y cyfle yn y Cynulliad blaenorol i wahardd ffïoedd gormodol gan asiantau gosod.

Amendment 1—Rhun ap Iorwerth

Add as new point 3 and renumber accordingly:

Regrets that in the previous Assembly, the Welsh Government failed to take the opportunity to ban excessive letting agents’ fees.

Gwelliant 3—Rhun ap Iorwerth

Ychwanegu fel is-bwynt newydd ar ddiwedd pwynt 3:

ystyried ymhellach ffyrdd o fynd i'r afael â thaliadau gwasanaeth gormodol ac annheg, neu gynnydd heb gyfiawnhad mewn taliadau gwasanaeth, a gaiff eu gosod ar lesddeiliaid.

Amendment 3—Rhun ap Iorwerth

Add as new sub-point at end of point 3:

Further consider ways of tackling excessive and unfair service charges, or unjustified rises in service charges, that are levied on to leaseholders.

Gwelliant 4—Rhun ap Iorwerth

Ychwanegu fel pwynt newydd ar ddiwedd y cynnig:

Yn credu, os yw Llywodraeth Cymru wedi llunio cyngor cyfreithiol yn awgrymu y byddai Bil ar wahardd ffïoedd gormodol asiantau y tu allan i gymhwysedd deddfwriaethol y Cynulliad, y dylai'r cyngor hwn gael ei gyhoeddi.

Amendment 4—Rhun ap Iorwerth

Add as new point at end of motion:

Believes that, if the Welsh Government has produced legal advice suggesting a Bill on banning excessive agents’ fees would be outside of the legislative competency of the Assembly, this advice should be published.

Cynigiwyd gwelliannau 1, 3 a 4.

Amendments 1, 3 and 4 moved.

Diolch yn fawr, Lywydd. Rydw i’n cynnig y gwelliannau. Rydw i hefyd yn datgan diddordeb fel mam i bedwar o bobl ifanc sydd wedi talu crocbris mewn ffïoedd gosod ar hyd y blynyddoedd.

Mae Plaid Cymru’n falch o gefnogi’r cynnig yma i wahardd ffïoedd gosod. Fel rydych chi’n gwybod, fe wnaethom ni gyflwyno gwelliannau i’r perwyl hwnnw yn ystod y drafodaeth ar y Bil rhentu tai, a, bryd hynny, fe gawsom ni ein cefnogi gan y Democratiaid Rhyddfrydol a’r Ceidwadwyr yn ystod y ddadl honno. Mae’n amlwg o’r cynnig sydd gerbron heddiw, y buasai UKIP hefyd wedi cefnogi’r gwelliannau hynny, sy’n golygu mai’r unig blaid sydd ddim eto wedi ymrwymo’n gyhoeddus i wahardd ffïoedd asiantau gosod yw’r blaid Lafur. Ond, mae’r gwelliannau gan y Llywodraeth heddiw yn arwydd gobeithiol, a, gobeithio’n wir, erbyn diwedd y dydd heddiw, y byddan nhw hefyd yn cefnogi rhoi diwedd ar y ffïoedd tramgwyddus hyn. Rwy’n edrych ymlaen at weld hynny’n digwydd.

Mae gwelliant 1, felly, yn gresynu na fanteisiwyd ar y cyfle i wahardd y ffïoedd hyn yn gynharach. Nod ein hail welliant ni ydy ceisio ychwanegu at y cynnig a galw am ystyried ffyrdd o roi diwedd ar daliadau gwasanaeth eithafol ac annheg, neu godiadau mewn taliadau gwasanaeth lle mae pobl sydd yn dal prydles yn aml yn gorfod ei dalu. Felly, mae’r ail welliant yn ehangu’r maes. Mae’r taliadau hyn yn aml yn debyg eu natur i ffïoedd gosod eithafol yn yr ystyr bod y defnyddiwr eisoes wedi ei glou i mewn i drefniant tymor hir, heb fedru siopa o gwmpas, ac y bydd weithiau’n gorfod talu’n ddrud am wasanaeth sy’n aml jest ddim yn cael ei ddarparu. Gall codiadau mawr mewn ffïoedd hefyd greu anhawster wrth werthu fflat neu eiddo arall, sy’n golygu na all rhywun symud fel y maen nhw’n dymuno.

Mae’r gwelliant olaf yn ymwneud â’r stori a oedd yn y cyfryngau ychydig wythnos yn ôl, lle’r honnwyd bod y Llywodraeth wedi dweud wrth ei meincwyr cefn mai’r rheswm nad oedd am bleidleisio dros welliant Plaid Cymru i wahardd ffïoedd gosod oedd oherwydd bod yna gwestiynau cyfreithiol ynghylch cymhwysedd. Rŵan, nid dyna ydy’r ddadl a wnaed yn gyhoeddus gan y Llywodraeth ar y pryd, ac mae rhywun angen gofyn cwestiwn pam na ddefnyddiwyd y ddadl honno. Ond, mi oedd o’n rhan o batrwm cyffredinol gan y Llywodraeth i atal gwelliannau a deddfwriaeth a defnyddio dadleuon technegol nad oedd llawer o Aelodau Cynulliad mewn sefyllfa i graffu arnyn nhw na’u cwestiynu. Rydym ni, felly, o’r farn os ydy’r Llywodraeth yn dymuno defnyddio dadleuon cyfreithiol yn erbyn gwelliant neu Fil arfaethedig, yn hytrach na dadleuon o egwyddor, yna fe ddylai’r dadleuon cyfreithiol hynny gael eu cyhoeddi ymlaen llaw. Mi fyddai hynny wedyn yn rhoi digon o amser i bobl sydd, efallai, ddim yn cyd-fynd efo’r farn yna i gael y ddadl at ei gilydd ac i gael cyngor annibynnol.

Ond, i fod yn glir, mae Plaid Cymru yn bendant o’r farn bod gwahardd ffïoedd asiantau gosod yn rhywbeth y gall ac y dylai’r Siambr hon ddeddfu arno fo, a gobeithio bod y Llywodraeth, bellach, yn sylweddoli eu bod nhw wedi gwneud cam gwag mawr yn hyn o beth yn y gorffennol. Mae’n ddiddorol iawn gweld bod UKIP yn defnyddio’r Alban fel esiampl o arfer dda. Mae’n dangos, wrth gwrs, onid ydy, fod Llywodraethau datganoledig yn gallu bod yn llawer mwy goleuedig na’r wladwriaeth ganolog.

Thank you very much, Llywydd. I move the amendments. I also declare an interest as the mother of four young people who have paid a huge amount in letting fees over the years.

Plaid Cymru is pleased to support this motion to abolish fees charged by letting agents. As you know, we introduced amendments to that end during the debate on the renting homes Bill. At that time, we were supported by the Liberal Democrats and the Conservatives during that debate. It’s clear from the motion before us today that UKIP too would have supported those very amendments, which means that the only party that hasn’t yet publicly committed to abolish letting agents’ fees is the Labour Party. But, the Government amendments do provide some hope, and I very much hope that, by the end of today, they too will be supporting abolishing these problematic fees. I look forward to seeing that happen this afternoon.

Amendment 1, therefore, regrets that the previous Assembly didn’t take the opportunity to ban these fees at an earlier stage The aim of our second amendment is to add to the motion and to call for consideration to be given to how extreme and unfair service charges could be abolished, or increases in services charges paid by the leaseholder. Therefore, the second amendment expands this field. These service charges are often similar to extreme letting fees in the sense that the client is already tied in to a long-term agreement without the ability to shop around, and will often have to pay a high price for a service, which, quite often, simply isn’t provided. Large increases in fees can also create difficulties in selling a flat or another property, which can mean that an individual cannot move as they would perhaps wish.

The final amendment relates to a story covered in the media a few weeks ago, where it was claimed that the Government had told its backbenchers that the reason they weren’t voting in favour of the Plaid Cymru amendment to ban letting agent fees was because there were legal questions surrounding competency. That’s not the case put forward publicly by the Government at the time, and one would need to ask the question as to why they didn’t make that case at that time. It was part of a more general pattern by the Government to oppose amendments and legislation and use technical arguments that many Members of the Assembly weren’t in the position to scrutinise or to question properly. We’re of the view, therefore, that if the Government wants to use legal arguments against any amendment or proposed Bill, rather than to make the case on a matter of principle, then that legal advice should be published beforehand. That would give adequate time for people who don’t necessarily agree with that view to actually bring together their case and to seek independent advice where necessary.

To be clear, Plaid Cymru is of the view that banning these fees is something that this Chamber can and should legislate on. I do hope that the Government now realises that they have made a major mistake in this area in the past. It is interesting to see that UKIP is turning to Scotland as an example of good practice. It does demonstrate, of course, that devolved Governments can be far more enlightened than the central state.

Rwy’n galw ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Gymunedau a Phlant i gynnig yn ffurfiol gwelliant 2 a gyflwynwyd yn enw Jane Hutt.

I call on the Cabinet Secretary for Communities and Children to move formally amendment 2 tabled in the name of Jane Hutt.

Gwelliant 2—Jane Hutt

Ym mhwynt 3, dileu is-bwyntiau (a) a (b) a rhoi yn eu lle:

(a) ystyried sut y gallai deddfwriaeth ar y maes hwn weithio yng ngoleuni tystiolaeth ar effaith dileu'r ffioedd hyn yn yr Alban a'r ymatebion i'r ymgynghoriad yn Lloegr.

(b) ymgynghori â'r pleidiau eraill yn y Cynulliad, a rhanddeiliaid, ar y ffordd orau ymlaen i Gymru.

Amendment 2—Jane Hutt

In point 3, delete sub-points (a) and (b) and replace with:

(a) Consider how legislation on this subject might work in light of the evidence on the impact of abolition in Scotland and the responses to the consultation in England.

(b) Consult with other parties in the Assembly and stakeholders on the best way forward for Wales.

Cynigiwyd gwelliant 2.

Amendment 2 moved.

I would endorse my friend Gareth Bennett’s comments on the difficulties created for tenants by letting fees and charges. The issue of tenancy and letting agent fees is not confined to fees for credit checks and referencing before or at the start of the tenancy, though. There are frequently schedules of pre-agreed fixed costs for breakages, repairs et cetera, and other charges imposed during the tenancy, which provide unscrupulous letting agents—and, for that matter, landlords—with the opportunity to exploit and overcharge tenants.

Welsh Tenants, an organisation that acts as a voice for tenants in Wales, provides an example of a letting agent’s schedule of fees and charges on its website. It contains some, shall we say, interesting charges such as: change of utilities—£25; replacement of tenant—25 per cent of the monthly rent; and contract renewals, as mentioned by Gareth Bennett—£50. Quite what these charges actually cover in terms of work or services provided by the letting agent or how they’re justified by the agency itself is questionable. Perhaps the most illustrative of the fees in the example provided by Welsh Tenants is a £25 fee for the return of overpaid rent. So, if the tenant overpays rent, they are charged £25 for the privilege of having their money given back to them. It seems very odd to me. This example schedule probably represents one of the worst schedules of fees and charges imposed by letting agents, at least I hope so, and I’m sure there are many agents who aren’t as keen to levy charges as in that schedule.

However, the fact that letting agencies can impose such charges and get away with it says a lot about the state of the private rented sector and the dire need to address additional costs to tenants that hamper or prevent their moving to more suitable accommodation. It has been argued, particularly by trade organisations representing letting agents and letting agents themselves, that rents will rise if these letting fees are banned. That doesn’t appear to be borne out by what is happening in Scotland. I would refer Members to Shelter’s report, ‘Ending Letting Fees’, in 2013, which concluded that landlords in Scotland, after the ban was enforced there, were no more likely to increase rents than those elsewhere in the UK.

Even if banning these fees leads to an increase in rents, I would suggest that, firstly, at least the tenant will end up paying the fees in a more manageable way. The fees will be divided over months as opposed to having to pay hundreds of pounds upfront in addition to the bond and the rent. Secondly, landlords are in a better position to negotiate sensible fees and charges with letting agents than their tenants are, which will keep down increases in rents in the first place.

An indication of how lucrative these fees and charges are for letting agents can be found in the way the share prices of the letting agent Foxtons crashed in the hours following the announcement of a ban on fees in England. It suggests that, quite apart from being legitimate costs that are merely being passed on to tenants, these fees and charges are a source of profit for letting agents. Looking at some of the fees and charges in the schedule of fees and charges I referred to earlier, there is a good percentage of profit to be creamed off those fixed costs for an unscrupulous letting agent. For instance, a fixed charge of £400 for a washing machine that may only cost the landlord or letting agent £250 to replace would see a fair bit of profit.

Rent Smart is likely to place more private rental properties in the hands of letting agents, so the proportion of tenants in Wales affected by these fees and charges is not going to reduce any time soon. Close scrutiny of the operation of letting agents in Wales will therefore be necessary. I have no objection to commercial enterprises making as much profit as they like out of people who have sufficient bargaining power to protect themselves from being overcharged and exploited. However, that isn’t the position that the majority of tenants find themselves in. Most tenants have only two options: pay the charges and stand a chance of getting the home they want, or refuse to pay and stay where they are—if they have already a place to live, that is. The only assistance for tenants in Wales is to be found in this Chamber, and I would urge Members to support the motion. Thank you.

Byddwn yn ategu sylwadau fy nghyfaill Gareth Bennett ar yr anawsterau a grëwyd i denantiaid gan ffioedd a thaliadau. Nid yw materion tenantiaeth a ffioedd asiantaethau gosod tai wedi eu cyfyngu i ffioedd ar gyfer gwirio credyd a geirda cyn neu ar ddechrau’r denantiaeth, er hynny. Yn aml, ceir atodlenni o gostau sefydlog y cytunwyd arnynt ymlaen llaw ar gyfer toriadau, atgyweiriadau ac yn y blaen, a thaliadau eraill a godir yn ystod y denantiaeth, sy’n rhoi cyfle i asiantaethau gosod tai diegwyddor—a landlordiaid o ran hynny—gamfanteisio a chodi gormod ar denantiaid.

Mae Tenantiaid Cymru, sefydliad sy’n gweithredu fel llais ar ran tenantiaid yng Nghymru, yn rhoi enghraifft o atodlen ffioedd a thaliadau asiant gosod tai ar eu gwefan. Mae’n cynnwys rhai taliadau diddorol, gawn ni ddweud, megis: newid cyfleustodau—£25; newid tenant—25 y cant o’r rhent misol; ac adnewyddu contract, fel y soniodd Gareth Bennett—£50. Mae beth yn union y mae’r taliadau hyn yn eu cynnwys mewn gwirionedd o ran y gwaith neu’r gwasanaethau a ddarperir gan yr asiant gosod tai neu sut y cânt eu cyfiawnhau gan yr asiantaeth ei hun yn amheus. Efallai mai’r enghraifft orau o’r ffioedd yn yr enghraifft a ddarperir gan Tenantiaid Cymru yw ffi o £25 am ddychwelyd rhent a ordalwyd. Felly, os yw tenant yn gordalu rhent, codir tâl o £25 arnynt am y fraint o gael eu harian wedi’i ddychwelyd iddynt. Mae’n ymddangos yn rhyfedd iawn i mi. Yr atodlen enghreifftiol hon yw un o’r atodlenni gwaethaf o ffioedd a thaliadau a osodir gan asiantaethau gosod tai, neu rwy’n gobeithio hynny o leiaf, ac rwy’n siŵr fod llawer o asiantau nad ydynt mor awyddus i godi taliadau â’r hyn a geir yn yr atodlen honno.

Fodd bynnag, mae’r ffaith fod asiantaethau yn gallu codi taliadau o’r fath heb gael eu cosbi yn dweud llawer am gyflwr y sector rhentu preifat a’r angen dybryd i fynd i’r afael â chostau ychwanegol i denantiaid sy’n llesteirio neu’n eu rhwystro rhag symud i lety mwy addas. Dadleuwyd, yn enwedig gan sefydliadau masnach sy’n cynrychioli asiantaethau gosod tai ac asiantaethau gosod tai eu hunain, y bydd rhenti’n codi os yw’r ffioedd gosod hyn yn cael eu gwahardd. Nid yw’n ymddangos bod hynny’n wir yn ôl yr hyn sy’n digwydd yn yr Alban. Cyfeiriaf yr Aelodau at adroddiad Shelter, ‘End Letting Fees’, yn 2013, a ddaeth i’r casgliad nad oedd landlordiaid yn yr Alban, ar ôl i’r gwaharddiad ddod i rym yno, yn fwy tebygol o gynyddu rhenti na landlordiaid mewn mannau eraill yn y DU.

Hyd yn oed os yw gwahardd y ffioedd hyn yn arwain at godi rhenti, byddwn yn awgrymu, yn gyntaf, o leiaf y bydd y tenant yn talu ffioedd mewn ffordd haws. Bydd y ffioedd yn cael eu rhannu dros fisoedd yn hytrach na gorfod talu cannoedd o bunnoedd ymlaen llaw yn ychwanegol at y bond a’r rhent. Yn ail, mae landlordiaid mewn sefyllfa well i drafod ffioedd a thaliadau synhwyrol gydag asiantaethau gosod tai nag y mae eu tenantiaid, a bydd hynny’n cadw cynnydd yn y rhenti i lawr yn y lle cyntaf.

Gellir gweld arwydd o ba mor broffidiol yw’r ffioedd a’r taliadau hyn i asiantaethau gosod yn y ffordd y disgynnodd prisiau cyfranddaliadau asiantaeth gosod tai Foxtons yn yr oriau’n dilyn cyhoeddi gwaharddiad ar ffioedd yn Lloegr. Mae’n awgrymu, ar wahân i’r ffaith fod costau dilys yn cael eu trosglwyddo i denantiaid, fod y ffioedd a’r taliadau hyn yn ffynhonnell elw i asiantaethau gosod tai. O edrych ar rai o’r ffioedd a’r taliadau yn yr atodlen ffioedd a thaliadau y cyfeiriais ati’n gynharach, mae canran dda o elw i’w gael o’r costau sefydlog hynny i asiantaeth gosod tai ddiegwyddor. Er enghraifft, byddai tâl sefydlog o £400 am beiriant golchi a fyddai ond wedi costio £250 i landlord neu asiantaeth gosod tai osod un arall yn ei le yn arwain at gryn dipyn o elw.

Mae Rhentu Doeth yn debygol o roi mwy o eiddo rhent preifat yn nwylo asiantaethau gosod tai, felly nid yw’r gyfran o denantiaid yng Nghymru yr effeithir arnynt gan y ffioedd a’r taliadau hyn yn mynd i leihau’n fuan iawn. Bydd angen archwiliad manwl o weithrediad asiantaethau gosod tai yng Nghymru felly. Nid oes gennyf unrhyw wrthwynebiad i fentrau masnachol wneud cymaint o elw ag y dymunant gan bobl sydd â digon o rym bargeinio i ddiogelu eu hunain rhag talu gormod a chael eu hecsbloetio. Fodd bynnag, nid dyna’r sefyllfa y mae’r mwyafrif o denantiaid ynddi. Dau opsiwn yn unig sydd gan y rhan fwyaf o denantiaid: talu’r taliadau a bod â gobaith o gael y cartref y maent ei eisiau, neu wrthod talu ac aros lle y maent—os oes lle i fyw ganddynt eisoes, hynny yw. Yn y Siambr hon y ceir yr unig gymorth sydd ar gael i denantiaid yng Nghymru, a byddwn yn annog yr Aelodau i gefnogi’r cynnig. Diolch.

The people who suffer most from these letting agency charges are those who would, in the past, have been housed in council or housing association properties. It’s the shortage of social housing as a result of the right-to-buy legislation and the failure to replace those homes with new homes that has driven people eligible for employment support allowance into the private rented sector. There are many vulnerable people in poor health, living on benefits, being forced to move every year, even if they are model tenants. The letting agency fee has to be paid out of their employment and support allowance—the money that’s supposed to be used for food, heating and other essential items like clothing. So, there can be no justification for continuing with this fee, which, in any case, the letting agencies are charging both the tenants and the landlords for the same piece of work. What’s more, they are outrageously overcharging the tenants for things that don’t actually cost that much. So, it’s merely because there is such a sellers’ market that they are able to do this. So, the solution has to be to abolish letting agency fees and ensure that any fees that need to be charged are imposed on the landlord. Just as it happens with estate agents who are buying and selling properties, it is the seller who pays the fee. So, I hope that we will be able to resolve this matter. Obviously, I’m hoping that good luck will shine on me when the ballot for individual Members’ Bills comes up in January, and that I might be chosen so that I can introduce such a Bill. But I hope that whoever is lucky on that day will also consider this very important matter.

Y bobl sy’n dioddef fwyaf o’r taliadau hyn i asiantaethau gosod tai yw’r rhai a fyddai, yn y gorffennol, wedi cael cartref mewn tŷ cyngor neu eiddo cymdeithas dai. Prinder tai cymdeithasol yn sgil y ddeddfwriaeth hawl i brynu a methiant i adeiladu cartrefi newydd yn lle’r tai hynny sydd wedi gyrru pobl sy’n gymwys i gael lwfans cyflogaeth a chymorth i mewn i’r sector rhentu preifat. Mae yna lawer o bobl agored i niwed mewn iechyd gwael, sy’n byw ar fudd-daliadau, yn cael eu gorfodi i symud bob blwyddyn, hyd yn oed os ydynt yn denantiaid di-fai. Rhaid talu’r ffi i’r asiantaeth gosod tai o’u lwfans cyflogaeth a chymorth—yr arian sydd i fod i gael ei ddefnyddio ar gyfer bwyd, gwres ac eitemau hanfodol eraill fel dillad. Felly, ni all fod unrhyw gyfiawnhad dros barhau â’r ffi hon, sy’n cael ei chodi gan asiantaethau gosod tai ar denantiaid a’r landlordiaid am yr un gwaith. Ar ben hynny, maent yn codi gormod lawer ar y tenantiaid am bethau nad ydynt yn costio cymaint â hynny mewn gwirionedd. Felly, yr unig reswm y gallant wneud hyn yw am mai marchnad y gwerthwr yw hi i raddau helaeth iawn. Rhaid mai’r ateb, felly, yw diddymu ffioedd asiantaethau gosod tai a sicrhau bod unrhyw ffioedd sydd angen eu codi yn cael eu codi ar y landlord. Yn union fel y mae’n digwydd gyda gwerthwyr tai sy’n prynu a gwerthu eiddo, y gwerthwr sy’n talu’r ffi. Felly, rwy’n gobeithio y gallwn ddatrys y mater hwn. Yn amlwg, rwy’n gobeithio y bydd lwc dda’n gwenu arnaf pan ddaw’n adeg i bleidleisio dros Filiau Aelodau unigol ym mis Ionawr, ac y caf fy newis er mwyn i mi allu cyflwyno Bil o’r fath. Ond rwy’n gobeithio y bydd pwy bynnag sy’n lwcus ar y diwrnod hwnnw hefyd yn ystyried y mater pwysig hwn.

Can I welcome this UKIP debate and also commend the opening speech by Gareth Bennett, which analysed very effectively and thoroughly the current situation and, I thought, made a very persuasive case? So, we do give a general welcome to this policy shift. I think it’s very important to reflect the change in society. We now have generation rent. It will take us a long time to build the quantity of houses we need to really have an effect on supply and therefore reduce the average cost of housing, which would definitely be in the public interest, however that is achieved—through private or social, or a combination of both types of housebuilding. So, I very much welcome the fact the Chancellor identified this subject as worthy of attention and has suggested a ban on letting agency fees.

I’m not sure it’s been mentioned so far, but in the last 10 or 15 years, there has been a general increase in the charges that have been made by letting agents. There’s also very little consistency in their approach, and a couple of Members have mentioned this. They seem sometimes to be just a random attempt to get an extra charge, at a time when a potential tenant has little power, really, to object. In any case, for the operation of the market, it would better if these costs were met by the landlord—or landlady, indeed—who can seek the most efficient type of service and is in a position to bargain effectively. We’ve heard that there is already experience of how the reform might operate in Scotland, where they have banned the fees. And whilst there’s been a general increase in rentals in the last—well, even since the financial crash, rents have gone up, but I don’t think there is evidence that Scottish rents have gone up more than the UK average. So, that would suggest to me that banning the letting agency fees has not been borne directly by tenants. It seems to have been largely absorbed.

Can I just say that we will abstain on the actual motion just to trigger the amendments? We’ll support all of the amendments apart from the final amendment, because I’m not quite sure where we are in terms of the privilege that Governments have for legal advice, and they do need legal advice sometimes. That would be the case for the UK Government as well as the Government here, so we will probably abstain on amendment 4, but then we will support the motion, however it is amended. We do this because I think the Welsh Government is right to seek to consult with the various stakeholders about the way forward. But I think the general presumption now has to be that these fees should be abolished. Thank you.

A gaf fi groesawu’r ddadl hon gan UKIP a chymeradwyo’r araith agoriadol gan Gareth Bennett hefyd, a oedd yn dadansoddi’r sefyllfa bresennol yn effeithiol ac yn drylwyr iawn, ac roeddwn yn meddwl ei fod yn cyflwyno achos argyhoeddiadol iawn? Felly, rydym yn croesawu’r newid polisi hwn yn gyffredinol. Credaf ei bod yn bwysig adlewyrchu’r newid yn y gymdeithas. Erbyn hyn mae gennym genhedlaeth rent. Bydd yn cymryd amser hir i adeiladu’r nifer o dai sydd eu hangen arnom i ni effeithio ar gyflenwad a lleihau cost tai ar gyfartaledd, a fyddai’n sicr o fudd i’r cyhoedd sut bynnag y cyflawnir hynny—drwy adeiladu tai preifat neu gymdeithasol, neu gyfuniad o’r ddau fath o adeiladu. Felly, rwy’n croesawu’n fawr y ffaith fod y Canghellor wedi nodi’r pwnc hwn fel un sy’n deilwng o sylw ac wedi awgrymu gwaharddiad ar ffioedd asiantaethau gosod tai.

Nid wyf yn siŵr ei fod wedi cael ei grybwyll hyd yn hyn, ond yn y 10 neu 15 mlynedd diwethaf, bu cynnydd cyffredinol yn y taliadau a godir gan asiantaethau gosod tai. Hefyd, ychydig iawn o gysondeb a geir rhwng eu dulliau o weithredu, a soniodd un neu ddau o’r Aelodau am hyn. Mae’n ymddangos weithiau nad ydynt ond yn ymgais ar hap i gael tâl ychwanegol, ar adeg pan nad oes gan denant posibl fawr o bŵer, mewn gwirionedd, i wrthwynebu. Beth bynnag, o ran gweithrediad y farchnad, byddai’n well pe bai’r costau hyn yn cael eu talu gan y landlord, a all ofyn am y math mwyaf effeithiol o wasanaeth ac sydd mewn sefyllfa i fargeinio’n effeithiol. Rydym wedi clywed bod yna eisoes brofiad o sut y gallai’r diwygiad weithredu yn yr Alban, lle y maent wedi gwahardd y ffioedd. Ac er bod cynnydd cyffredinol wedi bod yn y rhenti yn—wel, hyd yn oed ers y cwymp ariannol, mae rhenti wedi codi, ond nid wyf yn credu bod tystiolaeth fod rhenti’r Alban wedi codi mwy na chyfartaledd y DU. Felly, byddai hynny’n awgrymu nad yw tenantiaid wedi gorfod ysgwyddo’r baich yn uniongyrchol yn sgil gwahardd ffioedd yr asiantaethau gosod tai. Mae’n ymddangos eu bod wedi cael eu hamsugno i raddau helaeth.

A gaf fi ddweud y byddwn yn ymatal ar y cynnig ei hun, a hynny’n unig er mwyn sbarduno’r newidiadau? Byddwn yn cefnogi’r holl welliannau heblaw am y gwelliant olaf, oherwydd nid wyf yn hollol siŵr lle rydym o ran y fraint sydd gan Lywodraethau mewn perthynas â chyngor cyfreithiol, ac maent angen cyngor cyfreithiol weithiau. Byddai hynny’n wir ar gyfer Llywodraeth y DU yn ogystal â’r Llywodraeth yma, felly byddwn yn ôl pob tebyg yn ymatal ar welliant 4, ond wedyn byddwn yn cefnogi’r cynnig, sut bynnag y caiff ei ddiwygio. Rydym yn gwneud hyn oherwydd credaf fod Llywodraeth Cymru yn iawn i geisio ymgynghori â’r rhanddeiliaid amrywiol ynglŷn â’r ffordd ymlaen. Ond rwy’n credu erbyn hyn fod yn rhaid i’r rhagdybiaeth gyffredinol fod o blaid diddymu’r ffioedd hyn. Diolch.

Rwy’n galw ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Gymunedau a Phlant, Carl Sargeant.

I call on the Cabinet Secretary for Communities and Children, Carl Sargeant.

Thank you, Presiding Officer. I thank comrades for their contributions. Jenny Rathbone has been a champion of this proposal for many months, and she continues to be so. I’m very grateful for the opportunity to have some conversations with her regarding this very issue.

The Welsh Government has consistently demonstrated its commitment to a fair deal for private sector tenants, most recently introducing the Renting Homes (Wales) Act 2016 and the introduction, indeed, of Rent Smart Wales.

Llywydd, we are cracking down on rogue agents and landlords and are working to raise standards in the sector. This debate is not about who cares about the interests of tenants more. It’s about one particular proposal, the effectiveness of which has yet to be proved. The First Minister has already given his assurance that we are actively considering a ban on letting fees to tenants and this issue, and I’m happy to confirm that today.

Just before I continue, it is worth noting Sian Gwenllian’s contribution today, which perhaps needed some more meat on the bone around the detail there. I’m very keen to acknowledge that Members across all parties are in this space of considering this proposal, but the Member would be wrong to think that the Conservatives in any way supported the renting homes Bill. In fact, they actively sought to derail it. They’ve suddenly seen the light about letting agent fees; actually, they voted against the legislation that we introduced here in this Chamber. The other point of fact that the Member may wish to consider is that I think she suggested that we had shared legal advice with Labour backbenchers. That wasn’t ever said, and is not true either. If the Member didn’t suggest that, I apologise, but from her wording, that is what I took from her contribution. But if that’s the case, then I acknowledge that, too.

In terms of the proposals I believe we all share about some of the practices of letting agents, Rent Smart Wales will improve the way they’re run, their businesses, with sanctions if they fail to do so. Legislation brought in via the Consumer Protection Act 1987 means agents have to publish their fees upfront, but I am also conscious of the Shelter survey that went on, and we have to look at this more carefully in terms of what the legislation says.

The motion refers, quite rightly, to concerns about the impact that agent fees can have on tenants and proposes further legislation. I understand the thinking behind the motion, but there are two fundamental flaws that you must think through before we legislate. Firstly, it appears to suggest we consider the impact and then move directly and very rapidly to that legislation without further consideration. What is needed right now is a very detailed and careful consideration of experience elsewhere—Scotland, for example—and the policy objectives of the legislation solution that has been put forward. Similarly, we need to look very closely at what is being proposed for England and the evidence base that underpins that also.

Secondly, the motion suggests that costs must not be passed on to tenants via rent increases. There is a separate discussion to be had about the desirability of comprehensive rent controls, but this goes way beyond the question of banning agents’ fees to tenants. So, again, it’s a complex point that you raise within the same debate, which I think, actually, may have been better discussed on a separate occasion. But it is something that we are considering as a whole, as the motion suggests. The proposal to prevent agents from increasing their fees to landlords would require a system of Government-determined limits on agents’ fees, and the letting agents are businesses. Together they employ thousands of people in communities throughout Wales, but we must make sure, with legislation, that we control that properly.

For these reasons, I can’t support the motion today. The flaws in the UKIP proposals demonstrate the need for full consideration of the evidence and consultation before we move to legislation. Similarly, I’m unable to support the first of Plaid Cymru’s amendments, which suggests we should have acted without evidence or full consideration. I would be surprised if the Member, and the party, really considered that to be their position. We are always prepared to reflect on what’s in place and take further action where the evidence shows that there is more that can be done. Evidence is now emerging from Scotland, and this is the time to determine what we should do here, in Wales. Our approach is set out in this Government amendment. We need to look very carefully at the evidence presented. Scotland first introduced legislation banning agents’ fees in 1984. They reinforced that in 2012, and whilst the evidence from the Shelter research suggests there has been little impact on rental levels, other anecdotal evidence suggests that rents have gone up, and there are even greater stories of agents who are still charging tenants. We must look through that to see if there’s a solution for us here in Wales. But I’m happy to move our amendment today.

Diolch i chi, Lywydd. Diolch i’r cymrodyr am eu cyfraniadau. Mae Jenny Rathbone wedi bod yn hyrwyddo’r cynnig hwn ers misoedd lawer, ac mae hi’n parhau i wneud. Rwy’n ddiolchgar iawn am y cyfle i gael trafodaethau gyda hi ynglŷn â’r union fater hwn.

Mae Llywodraeth Cymru wedi dangos ei hymrwymiad cyson i fargen deg i denantiaid y sector preifat, gan gyflwyno Deddf Rhentu Cartrefi (Cymru) 2016 yn fwyaf diweddar a chyflwyno Rhentu Doeth Cymru, yn wir.

Lywydd, rydym yn mynd ar ôl asiantaethau a landlordiaid diegwyddor ac yn gweithio i godi safonau yn y sector. Nid yw’r ddadl hon yn ymwneud â phwy sy’n malio fwyaf am fuddiannau tenantiaid. Mae’n ymwneud ag un cynnig penodol, ac mae ei effeithiolrwydd eto i’w brofi. Mae’r Prif Weinidog eisoes wedi rhoi ei sicrwydd ein bod yn mynd ati i ystyried gwaharddiad ar ffioedd gosod i denantiaid a’r mater hwn, ac rwy’n hapus i gadarnhau hynny heddiw.

Cyn i mi barhau, mae’n werth nodi cyfraniad Sian Gwenllian heddiw, a oedd angen ychydig mwy o gig ar yr asgwrn o ran y manylion o bosibl. Rwy’n awyddus iawn i gydnabod bod Aelodau o bob plaid ar y cam hwn o ystyried y cynnig, ond byddai’r Aelod yn anghywir i feddwl bod y Ceidwadwyr mewn unrhyw ffordd wedi cefnogi’r Bil rhentu cartrefi. Yn wir, aethant ati i geisio’i atal. Maent wedi gweld y goleuni ynglŷn â ffioedd asiantaethau gosod tai; mewn gwirionedd, pleidleisiasant yn erbyn y ddeddfwriaeth a gyflwynwyd gennym yma yn y Siambr hon. Y ffaith arall y bydd yr Aelod yn dymuno’i hystyried o bosibl yw fy mod yn meddwl ei bod wedi awgrymu ein bod wedi rhannu cyngor cyfreithiol gyda meinciau cefn Llafur. Ni ddywedwyd hynny erioed, ac nid yw’n wir chwaith. Os nad oedd yr Aelod yn awgrymu hynny, rwy’n ymddiheuro, ond o’i geiriad, dyna a ddeallais o’i chyfraniad. Ond os yw hynny’n wir, yna rwy’n cydnabod hynny hefyd.

O ran y cynigion y credaf ein bod i gyd yn eu rhannu am rai o arferion asiantaethau gosod tai, bydd Rhentu Doeth Cymru yn gwella’r ffordd y cânt eu rhedeg, eu busnesau, gyda sancsiynau os nad ydynt yn gwneud hynny. Mae deddfwriaeth a gyflwynwyd drwy Ddeddf Diogelu Defnyddwyr 1987 yn golygu bod yn rhaid i asiantaethau gyhoeddi eu ffioedd ymlaen llaw, ond rwy’n ymwybodol o arolwg Shelter a gynhaliwyd hefyd, ac mae’n rhaid i ni edrych ar hyn yn fwy gofalus o ran yr hyn y mae’r ddeddfwriaeth yn ei ddweud.

Mae’r cynnig yn cyfeirio, yn gwbl briodol, at bryderon ynghylch yr effaith y gall ffioedd asiantaethau ei chael ar denantiaid ac mae’n argymell rhagor o ddeddfwriaeth. Rwy’n deall y meddylfryd sy’n sail i’r cynnig, ond mae yna ddau ddiffyg sylfaenol y mae’n rhaid i chi feddwl drwyddynt cyn i ni ddeddfu. Yn gyntaf, mae’n ymddangos ei fod yn awgrymu ein bod yn ystyried yr effaith ac yna’n symud ymlaen yn uniongyrchol ac yn gyflym iawn at y ddeddfwriaeth honno heb ystyriaeth bellach. Yr hyn sydd ei angen ar hyn o bryd yw ystyriaeth fanwl a gofalus iawn o brofiad mewn mannau eraill—yr Alban, er enghraifft—ac amcanion polisi yr ateb deddfwriaethol a gyflwynwyd. Yn yr un modd, mae angen i ni edrych yn ofalus iawn ar yr hyn sy’n cael ei gynnig ar gyfer Lloegr a’r sylfaen dystiolaeth sy’n sail i hynny hefyd.

Yn ail, mae’r cynnig yn awgrymu na ddylid trosglwyddo costau i denantiaid drwy godi rhent. Ceir trafodaeth ar wahân am ddichonoldeb rheolaethau rhent cynhwysfawr, ond mae hyn yn mynd ymhell y tu hwnt i’r cwestiwn o wahardd ffioedd asiantaethau i denantiaid. Felly, unwaith eto, rydych yn codi pwynt cymhleth yn yr un ddadl y credaf mewn gwirionedd y byddai wedi cael ei drafod yn well, efallai, ar achlysur ar wahân. Ond mae’n rhywbeth rydym yn ei ystyried yn ei gyfanrwydd, fel y mae’r cynnig yn awgrymu. Byddai’r argymhelliad i rwystro asiantaethau rhag cynyddu eu ffioedd i landlordiaid yn galw am system o derfynau wedi’u pennu gan y Llywodraeth ar ffioedd asiantaethau, ac mae’r asiantaethau gosod yn fusnesau. Gyda’i gilydd maent yn cyflogi miloedd o bobl mewn cymunedau ledled Cymru, ond rhaid i ni wneud yn siŵr, gyda deddfwriaeth, ein bod yn rheoli hynny’n iawn.

Am y rhesymau hyn, ni allaf gefnogi’r cynnig heddiw. Mae’r diffygion yng nghynigion UKIP yn dangos yr angen i ystyried y dystiolaeth a’r ymgynghoriad yn llawn cyn i ni symud at ddeddfwriaeth. Yn yr un modd, nid wyf yn gallu cefnogi gwelliant cyntaf Plaid Cymru, sy’n awgrymu y dylem fod wedi gweithredu heb dystiolaeth neu ystyriaeth lawn. Buaswn yn synnu os yw’r Aelod, a’r blaid, yn ystyried mai dyna yw eu safbwynt o ddifrif. Rydym bob amser yn barod i fyfyrio ar yr hyn sydd ar waith a chymryd camau pellach os yw’r dystiolaeth yn dangos bod mwy y gellir ei wneud. Mae tystiolaeth yn dod i’r amlwg yn awr o’r Alban, a dyma’r amser i benderfynu beth y dylem ei wneud yma yng Nghymru. Mae ein dull o weithredu wedi’i nodi yng ngwelliant y Llywodraeth. Mae angen i ni edrych yn ofalus iawn ar y dystiolaeth a gyflwynwyd. Cyflwynodd yr Alban ddeddfwriaeth yn gwahardd ffioedd asiantaethau gosod tai yn gyntaf yn 1984. Atgyfnerthwyd honno ganddi yn 2012, ac er bod y dystiolaeth o ymchwil Shelter yn awgrymu mai prin fu’r effaith ar lefelau rhent, mae tystiolaeth anecdotaidd arall yn awgrymu bod rhenti wedi codi, a cheir mwy fyth o straeon am asiantaethau sy’n dal i godi tâl ar denantiaid. Mae’n rhaid i ni edrych drwy hynny i weld a oes ateb i ni yma yng Nghymru. Ond rwy’n hapus i gynnig ein gwelliant heddiw.

Galwaf ar Neil Hamilton i ymateb i’r ddadl.

I call on Neil Hamilton to reply to the debate.

Diolch yn fawr iawn, Lywydd. Well, this has been one of those agreeable occasions where everybody is broadly in agreement, although I have known many such occasions in the past where everybody has been wrong. But I don’t think that this is likely to be one of them. I’m grateful for the support that has been offered by the Conservative Party and by Plaid Cymru. I can say that we, for our part, accept Plaid Cymru’s amendments to our motion.

It was interesting to hear Sian Gwenllian’s point about how, sometimes, devolved parliaments perhaps can be more enlightened than the parliaments from which they emerged. The opposite can also be true, but I’m in favour of competition, generally speaking, and therefore if we can gain from the experience of other devolved parliaments, it’s a very good thing. So, it’s one of the advantages of devolution, which I’m happy to accept.

Both Jenny Rathbone and my colleague Michelle Brown made reference to the fact that it’s a sellers’ market. This is where the bulk of the problem arises from, of course, because the letting agents and the landlords effectively have the whip hand and the tenant does have an inequality of bargaining power, which enables the letting agents to get away with these fees. I hope that Jenny Rathbone is fortunate in the private Member’s Bill ballot as well. As I know she has been a staunch advocate of these proposed changes for many years, it would certainly be welcome if she had the opportunity to introduce such a measure.

In the course of the debate, some of the more unscrupulous charges have been set out in some detail, and it’s quite clear that they are wholly indefensible. Michelle Brown made a very valuable contribution, I think, to the debate in that respect. So, there does seem to be a widespread agreement on the general principle. I can understand the attitude of the Government wanting to look at the experience of such legislation elsewhere, obviously, and the proposals as they are going to be brought in in England. There is a legal obligation to consult, clearly, before such measures are introduced, but we want to emphasise our belief that this is an urgent matter that needs to be dealt with.

So, if we vote against the Labour amendment today, it doesn’t mean that we think that the Government is unreasonable in proposing what it does, but merely because we want to underline the necessity of getting on with the job as quickly as possible. I hope that we will be able to solve this festering sore, which does affect the most vulnerable in society. We should be careful, of course, of causing the housing market to seize up, and therefore shouldn’t, I think, go down the general route of rent control, but I do believe that unscrupulous fees of this kind ought to be made illegal as soon as possible.

Diolch yn fawr iawn, Lywydd. Wel, mae hwn wedi bod yn un o’r achlysuron dymunol hynny lle y mae pawb yn cytuno’n fras, er fy mod yn gwybod am sawl achlysur o’r fath yn y gorffennol lle roedd pawb yn anghywir. Ond nid wyf yn credu bod hwn yn debygol o fod yn un ohonynt. Rwy’n ddiolchgar am y gefnogaeth a gynigiwyd gan y Blaid Geidwadol a chan Blaid Cymru. Gallaf ddweud ein bod ni, o’n rhan ninnau, yn derbyn gwelliannau Plaid Cymru i’n cynnig.

Roedd yn ddiddorol clywed pwynt Sian Gwenllian ynglŷn â sut y gallai seneddau datganoledig, weithiau, fod yn fwy goleuedig efallai na’r seneddau y daethant ohonynt. Gall y gwrthwyneb fod yn wir hefyd, ond rwyf o blaid cystadleuaeth, yn gyffredinol, ac felly os gallwn elwa o brofiad seneddau datganoledig eraill, mae’n beth da iawn. Felly, mae’n un o fanteision datganoli rwy’n hapus i’w dderbyn.

Cyfeiriodd Jenny Rathbone a fy nghyd-Aelod Michelle Brown at y ffaith mai marchnad y gwerthwr yw hi. Dyma ble y mae’r rhan fwyaf o’r broblem yn codi, wrth gwrs, mai gan yr asiantaethau gosod tai a’r landlordiaid i bob pwrpas y mae’r llaw uchaf ac nid oes gan y tenant bŵer bargeinio cyfartal, sy’n galluogi’r asiantaethau gosod tai i godi’r ffioedd hyn. Gobeithiaf y bydd Jenny Rathbone yn ffodus yn y balot i gael y Bil Aelod preifat hefyd. Gan fy mod yn gwybod ei bod wedi dadlau’n frwd dros y newidiadau arfaethedig hyn ers blynyddoedd lawer, byddai’n sicr yn rhywbeth i’w groesawu pe bai’n cael cyfle i gyflwyno mesur o’r fath.

Yn ystod y ddadl, cafodd rhai o’r cyhuddiadau mwy diegwyddor eu nodi’n eithaf manwl, ac mae’n eithaf amlwg eu bod yn hollol anamddiffynadwy. Gwnaeth Michelle Brown gyfraniad gwerthfawr iawn i’r ddadl yn hynny o beth, rwy’n credu. Felly, mae’n ymddangos bod cytundeb eang ar yr egwyddor gyffredinol. Gallaf ddeall agwedd y Llywodraeth yn dymuno edrych ar brofiad o ddeddfwriaeth o’r fath mewn mannau eraill, yn amlwg, a’r cynigion fel y maent yn mynd i gael eu cyflwyno yn Lloegr. Mae rhwymedigaeth gyfreithiol i ymgynghori, yn amlwg, cyn y cyflwynir mesurau o’r fath, ond rydym yn awyddus i bwysleisio ein cred fod hwn yn fater brys y mae angen ymdrin ag ef.

Felly, os ydym yn pleidleisio yn erbyn y gwelliant Llafur heddiw, nid yw’n golygu ein bod yn credu bod y Llywodraeth yn afresymol yn cynnig yr hyn y mae’n ei wneud, ond yn hytrach am ein bod am danlinellu’r angen i fwrw ymlaen â’r gwaith cyn gynted â phosibl. Rwy’n gobeithio y byddwn yn gallu datrys y dolur llidus hwn, sy’n effeithio ar y mwyaf bregus mewn cymdeithas. Dylem fod yn ofalus, wrth gwrs, rhag peri i’r farchnad dai grebachu, ac felly ni ddylem fynd ar hyd y llwybr cyffredinol o reoli rhenti, ond rwy’n credu y dylid gwneud ffioedd diegwyddor o’r mathau hyn yn anghyfreithlon mor fuan â phosib.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig heb ei ddiwygio? A oes unrhyw wrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Gohiriaf y bleidlais ar yr eitem yma tan y cyfnod pleidleisio, felly.

The proposal is to agree the motion without amendment. Does any Member object? [Objection.] I will defer voting under this item until voting time.

Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.

Voting deferred until voting time.

9. Cwestiwn Brys: Tata Steel
9. Urgent Question: Tata Steel

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Rwyf wedi derbyn cwestiwn brys o dan Reol Sefydlog 12.66. Rwy’n galw ar Adam Price i ofyn y cwestiwn brys.

I have accepted an urgent question under Standing Order 12.66. I call on Adam Price to ask the urgent question.

A wnaiff Llywodraeth Cymru ddatganiad am ganlyniad trafodaethau diweddar rhwng Tata Steel a’r Undebau ynghylch dyfodol ei weithgareddau yng Nghymru a Phrydain? EAQ(5)0097(EI)

Will the Welsh Government make a statement on the outcome of recent talks between Tata Steel and unions over the future of its Welsh and British operations? EAQ(5)0097(EI)

Yes, I’d like to thank the Member for his question. I’d also like to thank the Presiding Officer for deferring this urgent question until this moment. This is a huge moment for steel in Wales and Britain. I welcome, as a very significant step, the announcement earlier this afternoon that steel unions have secured from Tata Steel a commitment to secure employment and production at Port Talbot and its other steel sites across the UK.

Ie, hoffwn ddiolch i’r Aelod am ei gwestiwn. Hoffwn hefyd ddiolch i’r Llywydd am ohirio’r cwestiwn brys hwn nes yn awr. Mae hon yn foment enfawr i ddur yng Nghymru a Phrydain. Rwy’n croesawu, fel cam arwyddocaol iawn, y cyhoeddiad yn gynharach y prynhawn yma fod yr undebau dur wedi cael ymrwymiad gan Tata Steel i ddiogelu cyflogaeth a chynhyrchiant ym Mhort Talbot a’i safleoedd dur eraill ledled y DU.

There can be no doubt at all that after an intensely difficult year, some degree of certainty, at least in the near term for steelworkers and their families, is very good news indeed, particularly at this time of year. ‘Crisis averted’ for the Welsh steel industry will be welcomed on all sides of the Assembly, but ‘crisis merely delayed’ would be a very different proposition and that’s why I’m sure many of us will want to study the detail of the outcome of the discussions between Tata Steel and the unions. In this regard, can the Cabinet Secretary tell us more based on what he knows about the proposal?

There is a 10-year investment plan promised, we understand, for Port Talbot and for the downstream sites, but only a five-year commitment for the retention of the two blast furnaces and through the employment compact. Is it true that the £1 billion investment plan is effectively self-funded by operations at Port Talbot, and if those targets for earnings are not met the investment would stop, which leaves us with the possibility that we could be back here having the same conversations in 2021? Surely, a 10-year investment plan deserves a 10-year commitment. Could he say what the status now is of the merger discussions with ThyssenKrupp? The principal advantage of the pension fund closure is its attractiveness to potential merger partners or to buyers.

On a broader level, could the Cabinet Secretary say whether he thinks it’s really intolerable for workers in any company to be put in this position, where they have to choose between their pensions and their jobs? Are we setting a dangerous precedent that other solvent companies would seek to exploit? Does he know if the proposal that steelworkers should work to 65 instead of retiring at 60 is back on the table? And, has Tata indicated to him what would happen if steelworkers rejected the pension proposals as they did almost unanimously last year? Finally, what confidence can we have in the board of Tata Steel, which, with the exception of the interim chair, is the very same board that only a few months ago enthusiastically embraced Cyrus Mistry’s plan for divestment and rejected the turnaround plan that it is happily now embracing today?

Ni all fod unrhyw amheuaeth o gwbl ar ôl blwyddyn hynod o anodd, fod rhywfaint o sicrwydd, yn y tymor byr o leiaf, i weithwyr dur a’u teuluoedd yn newyddion da iawn yn wir, yn enwedig ar yr adeg hon o’r flwyddyn. Bydd ‘argyfwng wedi’i osgoi’ i’r diwydiant dur yng Nghymru yn cael ei groesawu ar bob ochr i’r Cynulliad, ond byddai ‘argyfwng wedi’i oedi’n unig’ yn gynnig gwahanol iawn a dyna pam rwy’n siŵr y bydd llawer ohonom yn awyddus i astudio manylion canlyniad y trafodaethau rhwng Tata Steel a’r undebau. Yn hyn o beth, a all Ysgrifennydd y Cabinet ddweud mwy wrthym ynglŷn â’r hyn y mae’n ei wybod am y cynnig?

Deallwn fod cynllun buddsoddi 10 mlynedd wedi’i addo ar gyfer Port Talbot ac ar gyfer y safleoedd derbyn, ond ymrwymiad pum mlynedd yn unig ar gyfer cadw’r ddwy ffwrnais chwyth a thrwy’r compact cyflogaeth. A yw’n wir fod y cynllun buddsoddi gwerth £1 biliwn yn cael ei hunanariannu i bob pwrpas gan weithrediadau ym Mhort Talbot, ac os nad yw’r targedau hynny ar gyfer enillion yn cael eu cyrraedd byddai’r buddsoddiad yn dod i ben, sy’n ein gadael gyda’r posibilrwydd y gallem fod yn ôl yma yn cael yr un sgyrsiau yn 2021? ‘Does bosibl nad yw cynllun buddsoddi 10 mlynedd yn haeddu ymrwymiad 10 mlynedd. A allai ddweud beth yw statws y trafodaethau uno gyda ThyssenKrupp yn awr? Prif fantais cau’r gronfa bensiwn yw atyniad hynny i bartneriaid uno posibl neu i brynwyr.

Ar lefel ehangach, a allai Ysgrifennydd y Cabinet ddweud a yw’n meddwl ei bod yn wirioneddol annioddefol fod gweithwyr mewn unrhyw gwmni yn cael eu rhoi yn y sefyllfa hon, lle y mae’n rhaid iddynt ddewis rhwng eu pensiynau a’u swyddi? A ydym yn gosod cynsail peryglus y byddai cwmnïau solfent eraill yn ceisio manteisio arno? A yw’n gwybod a yw’r cynnig y dylai gweithwyr dur weithio tan eu bod yn 65 yn lle ymddeol yn 60 yn ôl ar y bwrdd? Ac a yw Tata wedi dweud wrtho beth fyddai’n digwydd pe bai gweithwyr dur yn gwrthod y cynigion pensiwn fel y gwnaethant bron yn unfrydol y llynedd? Yn olaf, pa hyder y gallwn ei gael ym mwrdd Tata Steel, sydd, ac eithrio’r cadeirydd dros dro, yn union yr un bwrdd ag a groesawodd gynllun Cyrus Mistry ar gyfer dadfuddsoddi ychydig fisoedd yn ôl yn unig, ac a wrthododd y cynllun gwrthdroad y mae’n hapus i’w groesawu heddiw?

Yes, I’d like to thank the Member for his questions. I agree that this has been a very long and taxing year for all Tata employees, for their families and for the wider communities, and I’m pleased that the uncertainty is now over and that they can look forward to Christmas and face the new year with confidence and security. I’m going to be making further announcements in due course regarding the support that Welsh Government is able to offer Tata. Members may be aware as well that a statement has been issued confirming our support of £4 million towards the financial costs of implementing skills training interventions. It’s going to be matched by the investment being made available by the company and it most certainly demonstrates our firm belief in the future of steel production in Wales, and the competitive benefits brought by a competent, efficient and highly skilled workforce.

I give full recognition that details are still emerging for Members to digest, but I can assure Members that Welsh Government, Tata and trade unions have worked together relentlessly over the past eight or so months, and today we have taken the biggest step forward in decades in securing the long-term sustainability of steelmaking in Wales. I’ll be able to provide some detail of what is contained within the agreement. The deal that was secured includes a commitment from Tata Steel to secure jobs and production at Port Talbot and other steelworks—the other steelworks across Wales. This is an announcement that applies to all of the steelworks across the country.

Unions announced that significant elements of this commitment are a guaranteed five-year minimum commitment to twin blast furnace steelmaking and a commitment to invest in blast furnace 5 as part of a wider capital expenditure investment plan. It includes a jobs pact of equivalence to that agreed with Tata Steel in the Netherlands, which includes a commitment to seek to avoid any compulsory redundancies for five years. It includes a £1 billion, 10-year investment plan to support steel making at Port Talbot and secure the future of the downstream operations. The commencement of a consultation by Tata Steel on the closure of the British Steel pension scheme and the replacement of it with a defined contribution scheme, with maximum contributions of 10 per cent from the company and 6 per cent from employees, will begin in due course and there will be a ballot of members in the new year.

As far as I am aware, merger talks are continuing as they were with ThyssenKrupp, but the most important factor in today’s announcement is that it enables Port Talbot and steelworks across Wales to become even more competitive, to undergo transformation that continues to see them producing metal for many years to come. The best way to secure the long-term future of steel making in Wales is to make steel making amongst the most competitive anywhere on the planet, and that’s what today’s announcement and future announcements are going to be about.

Ie, hoffwn ddiolch i’r Aelod am ei gwestiynau. Rwy’n cytuno bod hon wedi bod yn flwyddyn hir ac anodd iawn i holl weithwyr Tata, i’w teuluoedd ac i’r cymunedau ehangach, ac rwy’n falch fod yr ansicrwydd yn awr ar ben ac y gallant edrych ymlaen at y Nadolig ac wynebu’r flwyddyn newydd gyda hyder a sicrwydd. Rwy’n mynd i fod yn gwneud cyhoeddiadau pellach maes o law ynglŷn â’r cymorth y mae Llywodraeth Cymru yn gallu ei gynnig i Tata. Efallai fod yr aelodau’n ymwybodol hefyd fod datganiad wedi’i gyhoeddi yn cadarnhau ein cymorth o £4 miliwn tuag at gostau ariannol gweithredu’r ymyriadau hyfforddiant sgiliau. Bydd y buddsoddiad sy’n cael ei wneud gan y cwmni yn cyfateb iddo, ac mae’n sicr yn dangos ein cred gadarn yn nyfodol cynhyrchiant dur yng Nghymru, a’r manteision cystadleuol y mae gweithlu cymwys, effeithlon a medrus iawn yn eu cynnig.

Rwy’n cydnabod yn llwyr fod y manylion yn dal i ymddangos i’r Aelodau eu treulio, ond a gaf fi sicrhau’r Aelodau fod Llywodraeth Cymru, Tata a’r undebau llafur wedi gweithio gyda’i gilydd yn ddiflino dros yr wyth mis diwethaf neu fwy, a heddiw rydym wedi cymryd y cam mwyaf ymlaen ers degawdau i sicrhau cynaliadwyedd hirdymor cynhyrchiant dur yng Nghymru. Byddaf yn gallu rhoi rhywfaint o fanylion ynglŷn â’’r hyn sydd wedi’i gynnwys yn y cytundeb. Mae’r cytundeb a gafwyd yn cynnwys ymrwymiad gan Tata Steel i ddiogelu swyddi a chynhyrchiant ym Mhort Talbot a gweithfeydd dur eraill—y gweithfeydd dur eraill ledled Cymru. Mae hwn yn gyhoeddiad sy’n berthnasol i bob gwaith dur ar draws y wlad.

Cyhoeddodd yr undebau fod elfennau sylweddol o’r ymrwymiad hwn yn ymrwymiad o bum mlynedd fan lleiaf o sicrwydd ar gyfer cynhyrchu dur yn y ddwy ffwrnais chwyth ac ymrwymiad i fuddsoddi yn ffwrnais chwyth 5 fel rhan o gynllun buddsoddi gwariant cyfalaf ehangach. Mae’n cynnwys cytundeb swyddi sy’n gyfwerth â’r hyn a gytunwyd gyda Tata Steel yn yr Iseldiroedd, sy’n cynnwys ymrwymiad i geisio osgoi unrhyw ddiswyddiadau gorfodol am bum mlynedd. Mae’n cynnwys cynllun buddsoddi 10 mlynedd gwerth £1 biliwn i gefnogi cynhyrchiant dur ym Mhort Talbot ac i sicrhau dyfodol gweithfeydd derbyn. Bydd ymgynghoriad gan Tata Steel ar gau cynllun pensiwn Dur Prydain a chael cynllun cyfraniadau wedi’u diffinio yn ei le, gydag uchafswm cyfraniadau o 10 y cant gan y cwmni a 6 y cant gan y cyflogeion, yn dechrau maes o law a bydd yr aelodau’n pleidleisio yn y flwyddyn newydd.

Hyd y gwn, mae trafodaethau uno’n parhau fel roeddent gyda ThyssenKrupp, ond y ffactor pwysicaf yng nghyhoeddiad heddiw yw ei fod yn galluogi Port Talbot a’r gweithfeydd dur ledled Cymru i fod hyd yn oed yn fwy cystadleuol, i fynd drwy drawsnewidiad sy’n mynd i olygu eu bod yn cynhyrchu metel am flynyddoedd lawer i ddod. Y ffordd orau i sicrhau dyfodol hirdymor i gynhyrchiant dur yng Nghymru yw gwneud cynhyrchiant dur ymysg y mwyaf cystadleuol yn unrhyw le ar y blaned, ac ymwneud â hynny y bydd cyhoeddiad heddiw a chyhoeddiadau yn y dyfodol.

Can I join you in welcoming this news today? Because, having spoken to the unions this afternoon, it’s clear that there are still some serious concerns amongst the unions regarding some of these proposals, particularly in relation to the pension scheme and the longer term aspects, but do you also agree with me now that this has to be supported by Welsh Government and UK Government investment? You’ve already indicated, I think—you just said, I heard—that you’re going to make some announcements, perhaps, towards that end. Will you also talk to Cabinet colleagues in Westminster to ensure they now honour some of their commitments of support for the steel industry? Tata’s announcement itself asked for support for the steel industry on some of the aspects. We need that for longer term investment.

When you, hopefully, will meet with Ratan Tata—I did call for you to do that earlier—I think it’s also important for you to get him to actually give an undertaking personally to the steel industry here in the UK, because Adam Price is quite right in what he said: there’s a lack of confidence in Tata’s commitments because of the last 12 months, and that has strained the relationship between the employees and the company. It is now important that that confidence is returned and, perhaps, personal commitments from Ratan Tata might help that process. I think it’s important we get that so that the commitments that have been made for five years, we have confidence they will be delivered, and that the 10-year, £1 billion investment is therefore likely to ensure that those commitments to the works will go ahead in the longer term.

Can you also tell me what discussions you might be having now with ThyssenKrupp to look at the merger proposals? We know from the previous reports about their consolidation considerations. This is a plan for five years; what’s their position in relation to the next five years? Will there also be an honouring of the Dutch commitments if a merger takes place? I think we need that.

I welcome the skills, because efficiency and productivity are the way forward, but we also need to look at how we get the markets and the procurement undertaken so we can get the competitiveness in delivering and actually selling the steel. So, will you also look at ways in which the Welsh Government can look at procurement to again ensure that the steel that is produced in Wales can be used in Wales whenever possible, and if not in Wales, discuss with your colleagues in Westminster that it’s used in England, Scotland and Ireland, so that we can get the best for our steel industry?

Cabinet Secretary, this announcement has lifted, to an extent—I use the words ‘to an extent’—the darkness away from many steelworkers and their families. They’ve been living through hell for the last 12 months, there’s no doubt about that. The communities around them have tried to support them, but there has been uncertainty, and that support, therefore, has been limited because of that uncertainty. What they want now and what we want now is certainty. I hope that this actual statement starts that process of certainty.

A gaf fi ymuno â chi i groesawu’r newyddion yma heddiw? Oherwydd, ar ôl siarad â’r undebau y prynhawn yma, mae’n amlwg fod yna rai pryderon difrifol o hyd ymysg yr undebau ynglŷn â rhai o’r cynigion hyn, yn enwedig mewn perthynas â’r cynllun pensiwn a’r agweddau tymor hwy, ond a ydych hefyd yn cytuno â mi yn awr fod yn rhaid i hyn gael ei gefnogi gan fuddsoddiad Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU? Rwy’n meddwl eich bod wedi nodi eisoes—rydych newydd ddweud, fe glywais—eich bod yn mynd i wneud cyhoeddiadau, efallai, i’r perwyl hwnnw. A wnewch chi hefyd siarad â chydweithwyr yn y Cabinet yn San Steffan i sicrhau eu bod yn anrhydeddu rhai o’u hymrwymiadau o gefnogaeth i’r diwydiant dur yn awr? Roedd cyhoeddiad Tata ei hun yn gofyn am gefnogaeth i’r diwydiant dur ar rai o’r agweddau. Mae arnom angen hynny ar gyfer buddsoddiad yn y tymor hwy.

Pan fyddwch, gobeithio, yn cyfarfod â Ratan Tata—gelwais arnoch i wneud hynny’n gynharach—rwy’n meddwl ei bod hefyd yn bwysig i chi ei gael ef i roi ymrwymiad personol i’r diwydiant dur yma yn y DU mewn gwirionedd, gan fod Adam Price yn llygad ei le yn yr hyn a ddywedodd: mae yna ddiffyg hyder yn ymrwymiadau Tata oherwydd y 12 mis diwethaf, ac mae hynny wedi creu straen yn y berthynas rhwng y gweithwyr a’r cwmni. Mae’n bwysig adfer yr hyder hwnnw yn awr ac efallai y gallai ymrwymiadau personol gan Ratan Tata helpu’r broses honno. Rwy’n credu ei bod yn bwysig i ni gael hynny fel bod gennym hyder y bydd yr ymrwymiadau sydd wedi’u gwneud am bum mlynedd yn cael eu cyflawni, a bod y buddsoddiad 10 mlynedd, gwerth £1 biliwn yn debygol felly o sicrhau y bydd yr ymrwymiadau hynny i’r gwaith yn parhau yn y tymor hwy.

A allwch ddweud wrthyf hefyd pa drafodaethau y gallech fod yn eu cael yn awr gyda ThyssenKrupp i edrych ar y cynigion i uno? Gwyddom o’r adroddiadau blaenorol am eu hystyriaethau ynglŷn â chyfuno. Mae hwn yn gynllun am bum mlynedd; beth yw eu safbwynt mewn perthynas â’r pum mlynedd nesaf? A fydd ymrwymiadau’r Iseldiroedd hefyd yn cael eu hanrhydeddu os oes uno’n digwydd? Rwy’n credu ein bod angen hynny.

Rwy’n croesawu’r sgiliau, gan mai effeithlonrwydd a chynhyrchiant yw’r ffordd ymlaen, ond mae angen i ni edrych hefyd ar sut rydym yn cael y marchnadoedd a’r caffael wedi’i wneud fel y gallwn sicrhau cystadleurwydd wrth gyflenwi a gwerthu’r dur mewn gwirionedd. Felly, a wnewch chi hefyd edrych ar ffyrdd y gall Llywodraeth Cymru edrych ar gaffael i sicrhau eto y gall y dur a gynhyrchir yng Nghymru gael ei ddefnyddio yng Nghymru pa bryd bynnag y bo modd, ac os nad yng Nghymru, a wnewch chi drafod gyda’ch cydweithwyr yn San Steffan ei fod yn cael ei ddefnyddio yn Lloegr, yr Alban ac Iwerddon, i ni allu cael y gorau ar gyfer ein diwydiant dur?

Ysgrifennydd y Cabinet, mae’r cyhoeddiad hwn wedi cael gwared, i raddau—defnyddiaf y geiriau ‘i raddau’—ar y tywyllwch i lawer o weithwyr dur a’u teuluoedd. Maent wedi bod yn byw drwy uffern dros y 12 mis diwethaf, nid oes amheuaeth am hynny. Mae’r cymunedau o’u hamgylch wedi ceisio eu cefnogi, ond cafwyd ansicrwydd, ac mae’r cymorth hwnnw, felly, wedi bod yn gyfyngedig oherwydd yr ansicrwydd hwnnw. Yr hyn y maent ei eisiau yn awr a’r hyn rydym ni ei eisiau yn awr yw sicrwydd. Rwy’n gobeithio bod y datganiad hwn yn ddechrau ar y broses honno o sicrwydd.

I’d like to thank the Member for his questions and say that it most certainly does just that, and I’m surely not the only Member in this Chamber to have family employed within the Tata steelworks estate. Today marks a very significant moment in terms of giving security to many people who have lived the past year in a constant state of anxiety about their future employment.

In terms of our engagement with UK Government, the Member is absolutely right. We will continue to press UK Government Ministers to support steel in the UK, and I will be meeting tomorrow with the UK Government Minister Nick Hurd, who is Minister of State for Climate Change and Industry to discuss Tata Steel and the support that we now expect of the UK Government. We certainly expect the UK Government to take action in terms of energy costs and on research and development to ensure that the steel industry is sustainable for the long-term future. I will also be leaving the Chamber to go to speak by video-conference with Bimlendra Jha, and I will be raising the issues that you pointed out concerning the crucial role that Ratan Tata could play in easing tensions and reinstating trust within the workforce for Tata.

In terms of our engagement with ThyssenKrupp, I would now be very pleased to engage with them. It’s our expectation that the conditions that we have laid out for our support and the support that I hope to be announcing in the coming days would have to stand any merger, and would have to be conditional on any ongoing support. In terms of procurement, David Rees is aware of the work stream, and is part of the steel taskforce that has been looking into this area to ensure that we can exploit every and any opportunity in terms of public procurement projects and infrastructure projects. I do believe that, with the package of support that we are offering, with the potential support that UK Government could and, in my view, should bring forward, steel making in Wales and the UK has a very bright future from today onwards.

Hoffwn ddiolch i’r Aelod am ei gwestiynau a dweud ei fod yn sicr yn gwneud hynny, ac nid fi yw’r unig Aelod yn y Siambr hon, rwy’n siŵr, sydd ag aelodau o’r teulu’n cael eu cyflogi ar ystad gwaith dur Tata. Mae heddiw’n foment arwyddocaol iawn o ran rhoi sicrwydd i lawer o bobl sydd wedi byw dros y flwyddyn ddiwethaf mewn cyflwr cyson o bryder am eu gwaith yn y dyfodol.

O ran ein hymgysylltiad â Llywodraeth y DU, mae’r Aelod yn hollol gywir. Byddwn yn parhau i bwyso ar Weinidogion Llywodraeth y DU i gefnogi dur yn y DU, ac yfory byddaf yn cyfarfod gyda Gweinidog Llywodraeth y DU, Nick Hurd, sy’n Weinidog Gwladol dros Newid yn yr Hinsawdd a Diwydiant i drafod Tata Steel a’r gefnogaeth rydym yn awr yn ei disgwyl gan Lywodraeth y DU. Rydym yn sicr yn disgwyl i Lywodraeth y DU roi camau ar waith o ran costau ynni ac ymchwil a datblygu er mwyn sicrhau bod y diwydiant dur yn gynaliadwy ar gyfer y dyfodol hirdymor. Byddaf hefyd yn gadael y Siambr i fynd i siarad drwy fideo-gynadledda gyda Bimlendra Jha, a byddaf yn tynnu sylw at y materion rydych wedi eu nodi ynghylch y rôl hanfodol y gallai Ratan Tata ei chwarae yn lleddfu tensiynau ac adfer ymddiriedaeth yn Tata ymysg y gweithlu.

O ran ein hymwneud â ThyssenKrupp, byddwn yn awr yn falch iawn o ymgysylltu â hwy. Rydym yn disgwyl y byddai’n rhaid i’r amodau rydym wedi’u gosod ar gyfer ein cefnogaeth a’r cymorth rwy’n gobeithio ei gyhoeddi yn y dyddiau nesaf allu gwrthsefyll unrhyw uno, a byddai’n rhaid iddo fod yn amodol ar unrhyw gefnogaeth barhaus. O ran caffael, mae David Rees yn ymwybodol o’r ffrwd waith, ac mae’n rhan o’r tasglu dur sydd wedi bod yn edrych ar y maes i sicrhau y gallwn fanteisio ar bob cyfle o ran prosiectau caffael cyhoeddus a phrosiectau seilwaith. Gyda’r pecyn cymorth rydym yn ei gynnig, gyda’r gefnogaeth bosibl y gallai, ac yn fy marn i, y dylai Llywodraeth y DU ei chyflwyno, rwy’n credu bod gan gynhyrchiant dur yng Nghymru a’r DU ddyfodol disglair iawn o heddiw ymlaen.

I very much welcome Tata’s statement today, and indeed your response, Cabinet Secretary, here in the Chamber. I think Tata’s statement is testament to the very strong ‘Save Our Steel’ campaign of the steelworkers and the trade unions representing them, and indeed the role played by our Welsh Labour Government here and yourself as Cabinet Secretary, and of course many Assembly Members as well, particularly my colleague David Rees as the AM for Aberavon. So, it’s very pleasing that we’ve reached this stage today, Cabinet Secretary, but obviously, as we’ve already discussed, there is further work to be done to ensure that we do have the certainty that David Rees spoke about and the stability moving forward.

For me, of course, I’m crucially concerned with Tata at Llanwern and indeed the Orb steelworks, with their very high-quality electrical steels. Tata at Llanwern with the Zodiac plant is a very high-quality downstream operation, producing steel for the car industry and their general production at Llanwern. So, I wonder if you could assure me and the workers in those Newport plants, Cabinet Secretary, that when discussing the use of that £1 billion investment for all the steel operations of Tata, you will not neglect sites such as those at Llanwern and the Orb steelworks, and make sure that that £1 billion investment supports those very high-quality operations and ensures a sustainable future for those Newport plants.

Rwy’n croesawu datganiad Tata heddiw yn fawr iawn, ac yn wir eich ymateb, Ysgrifennydd y Cabinet, yma yn y Siambr. Rwy’n credu bod datganiad Tata yn dyst i ymgyrch gref iawn y gweithwyr dur a’r undebau llafur sy’n eu cynrychioli i achub ein dur, ac yn wir y rôl a chwaraewyd gan ein Llywodraeth Lafur Cymru yma a chi eich hun fel Ysgrifennydd y Cabinet, a nifer o Aelodau Cynulliad hefyd wrth gwrs, yn enwedig fy nghyd-Aelod David Rees, yr AC dros Aberafan. Felly, mae’n braf iawn ein bod wedi cyrraedd y cam hwn heddiw, Ysgrifennydd y Cabinet, ond yn amlwg, fel rydym eisoes wedi trafod, mae mwy o waith i’w wneud i sicrhau ein bod yn cael y sicrwydd y siaradodd David Rees amdano a sefydlogrwydd wrth symud ymlaen.

I mi, wrth gwrs, mae fy niddordeb mawr i yn Tata yn Llanwern ac yn wir, gwaith dur Orb, gyda’u dur trydanol o ansawdd uchel iawn. Mae Tata yn Llanwern gyda ffatri Zodiac yn waith derbyn o ansawdd uchel iawn, sy’n cynhyrchu dur ar gyfer y diwydiant ceir a’u cynhyrchiant cyffredinol yn Llanwern. Felly, tybed a allwch fy sicrhau i a’r gweithwyr yng ngweithfeydd Casnewydd, Ysgrifennydd y Cabinet, na fyddwch yn esgeuluso safleoedd fel y rhai yn Llanwern a gwaith dur Orb wrth drafod y defnydd o’r buddsoddiad gwerth £1 biliwn i holl weithrediadau dur Tata, ac y byddwch yn gwneud yn siŵr fod y buddsoddiad o £1 biliwn yn cefnogi’r gweithfeydd hyn sydd o ansawdd uchel ac yn sicrhau dyfodol cynaliadwy i’r gweithfeydd hynny yng Nghasnewydd.

I would like to thank John Griffiths for his questions and say that, whilst I am very grateful for his kind words, I do believe that it is the First Minister who has led on this issue, and has been able to ensure that we are at the point where we are today. I’d also say that Assembly Members have expressed concern over the future of the steel industry from across the Chamber, and I think Assembly Members right across the political spectrum will be relieved and will welcome today’s announcement.

The ‘Save Our Steel’ campaign has been a huge success, and I think those who have led it, and most of all those who have participated in it, have ensured the long-term future of steel working for future generations, potentially, their children, and many people who could be employed in the sector in the years to come. This announcement does of course cover Llanwern and all the other steel sites, because without Port Talbot, each of those steel sites in Wales would be left fatally exposed. I should have added just previously that the package of support that I’ve announced today of more than £4 million is of course relevant and open to steelworkers at all of the Welsh sites.

Hoffwn ddiolch i John Griffiths am ei gwestiynau a dweud, er fy mod yn ddiolchgar iawn am ei eiriau caredig, rwy’n credu mai’r Prif Weinidog sydd wedi arwain ar y mater hwn, ac sydd wedi gallu sicrhau ein bod ar y pwynt lle rydym heddiw. Hoffwn ddweud hefyd fod Aelodau’r Cynulliad wedi mynegi pryder ynglŷn â dyfodol y diwydiant dur o bob rhan o’r Siambr, ac rwy’n meddwl y bydd Aelodau’r Cynulliad ar draws y sbectrwm gwleidyddol yn teimlo rhyddhau ac yn croesawu’r cyhoeddiad heddiw.

Mae’r ymgyrch i achub ein dur wedi bod yn llwyddiant ysgubol, ac rwy’n meddwl bod y rhai sydd wedi ei harwain, ac yn bennaf oll, pawb sydd wedi cymryd rhan ynddi, wedi sicrhau dyfodol hirdymor cynhyrchiant dur, o bosibl, ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol, eu plant, a llawer o bobl a allai fod yn cael eu cyflogi yn y sector yn y blynyddoedd i ddod. Mae’r cyhoeddiad hwn yn cynnwys Llanwern wrth gwrs, a’r holl weithfeydd dur eraill, oherwydd heb Port Talbot, byddai pob un o’r gweithfeydd dur yng Nghymru dan fygythiad difrifol. Dylwn fod wedi ychwanegu gynnau fod y pecyn cymorth rwyf wedi ei gyhoeddi heddiw o fwy na £4 miliwn yn berthnasol, wrth gwrs, ac yn agored i weithwyr dur ar bob un o’r safleoedd yng Nghymru.

Can I thank the Cabinet Secretary for responding to the statement today as well? Could I also express my congratulations to, certainly, the trade unions for bringing this to a conclusion just before Christmas, anyway, and giving at least some comfort?

But I do share the concerns of both Adam Price and David Rees on what faith we should place in the commitments that Tata Steel have given today. It was only this time last week that we were standing here and asking you questions about what you thought about the commitments that Tata Steel were able to give and, at the time, you mentioned that you weren’t prepared to, understandably, respond to press speculation, and I respect that, but can you give us an indication of how much you—or, at least, it may have been the First Minister—were kept in the loop over what’s been happening over this last week? I appreciate some of that information might have been given in confidence and shouldn’t necessarily be shared, but I think we would all like some reassurance that nobody in Government has been frozen out from being fully involved in the conversation that’s been taking place over the last week, if not longer than that.

Secondly, to go back to the point that Adam Price raised—because obviously, there is a discrepancy between five years and 10 years here. While I understand the Welsh Government’s willingness to only commit to a certain period of time on this, you may remember questions I’ve raised before about what the Welsh Government is able to do in terms of securing the public purse against potential breaches of conditions, not by Tata necessarily but by future purchasers or, in this case, mergers. We’ve all expressed our concerns about ThyssenKrupp here in the past.

Now, I note in your statement today, which I’ve seen fairly recently, that the wider package—this £4 million that you’re making available—will be subject to agreeing the detail of legally binding conditions. I’d be grateful, first of all, if you could confirm who will be legally bound by those conditions, because there’s always the potential that this arrangement—in the next 10 years, Port Talbot, in particular, could be subject to yet another sales option. Secondly, to what extent will you be able to make the details of those conditions available to us as Assembly Members? I recognise that commercial confidentiality will have a role here, but bearing in mind particularly what David Rees mentioned on the issue of trust earlier on, I wouldn’t like to think that that was used as an excuse for not sharing with us those that, legally, you can. Thank you.

A gaf fi ddiolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ymateb i’r datganiad heddiw hefyd? Ac a gaf fi fynegi fy llongyfarchiadau, yn sicr, i’r undebau llafur am ddod â hyn i ben ychydig cyn y Nadolig, beth bynnag, a rhoi rhywfaint o gysur o leiaf?

Ond rwy’n rhannu pryderon Adam Price a David Rees o ran pa ffydd y dylem ei roi yn yr ymrwymiadau y mae Tata Steel wedi eu rhoi heddiw. Yr adeg hon yr wythnos diwethaf roeddem yn sefyll yma’n gofyn cwestiynau i chi ynglŷn â’r hyn roeddech yn ei feddwl o’r ymrwymiadau roedd Tata Steel yn gallu eu rhoi ac ar y pryd, fe sonioch nad oeddech, yn ddealladwy, yn barod i ymateb i ddyfalu yn y wasg, ac rwy’n parchu hynny, ond a allwch roi syniad i ni i ba raddau y cawsoch chi—neu’r Prif Weinidog o leiaf—eich cynnwys yn rhan o’r hyn sydd wedi bod yn digwydd yn ystod yr wythnos ddiwethaf? Rwy’n sylweddoli y gallai rhywfaint o’r wybodaeth honno fod wedi cael ei rhoi’n gyfrinachol ac ni ddylid ei rhannu o reidrwydd, ond rwy’n meddwl y byddem i gyd yn hoffi rhywfaint o sicrwydd nad oes neb yn y Llywodraeth wedi cael ei gau allan rhag cymryd rhan lawn yn y sgwrs sydd wedi bod yn digwydd yn ystod yr wythnos ddiwethaf, os nad yn hwy na hynny.

Yn ail, i fynd yn ôl at y pwynt a wnaeth Adam Price—oherwydd yn amlwg, mae yna wahaniaeth yma rhwng pum mlynedd a 10 mlynedd. Er fy mod yn deall parodrwydd Llywodraeth Cymru i ymrwymo i gyfnod penodol o amser yn unig ar hyn, efallai y byddwch yn cofio cwestiynau rwyf wedi eu gofyn o’r blaen am yr hyn y mae Llywodraeth Cymru yn gallu ei wneud o ran diogelu’r pwrs cyhoeddus yn erbyn y posibilrwydd y caiff yr amodau eu torri, nid gan Tata o reidrwydd, ond gan brynwyr yn y dyfodol neu yn sgil uno, yn yr achos hwn. Mae pawb ohonom wedi mynegi ein pryderon am ThyssenKrupp yma yn y gorffennol.

Nawr, rwy’n sylwi yn eich datganiad heddiw, a welais yn weddol ddiweddar, y bydd y pecyn ehangach—y £4 miliwn hwn rydych yn ei ryddhau—yn amodol ar gytuno ar fanylion yr amodau sy’n rhwymo mewn cyfraith. Byddwn yn ddiolchgar, yn gyntaf oll, pe baech yn cadarnhau pwy fydd yn cael eu rhwymo’n gyfreithiol gan yr amodau hynny, oherwydd mae posibilrwydd bob amser fod y trefniant hwn—yn y 10 mlynedd nesaf, gallai Port Talbot, yn arbennig, fod yn destun opsiwn gwerthu arall eto. Yn ail, i ba raddau y byddwch yn gallu rhyddhau manylion yr amodau hynny i ni fel Aelodau’r Cynulliad? Rwy’n cydnabod y bydd gan gyfrinachedd masnachol ran i’w chwarae yma, ond gan gadw mewn cof yn arbennig yr hyn a grybwyllodd David Rees ar fater ymddiriedaeth yn gynharach, ni fuaswn yn hoffi meddwl bod hynny’n cael ei ddefnyddio fel esgus dros beidio â rhannu’r hyn a allwch yn gyfreithiol gyda ni. Diolch.

Can I thank Suzy Davies for her questions? We have been working on this, as you’re aware, for many months and there has been no freezing out. In fact, the relationship that Welsh Government has had with Tata has been very productive. I would have dearly loved to be able to provide a running commentary on where we were with Tata, but unfortunately, given the sensitivity of this issue and the commercial confidence that must be maintained, I simply was not able to do that. Responding to negative press speculation with any detail would also, potentially, have undermined talks that were ongoing and potentially not led us to the point where we’re at today.

In terms of the support that we are willing to offer—not just the £4 million for skills and training but also additional support that I intend to announce in the coming days—there would be conditionality attached to that support if Tata were to be purchased or taken over by any other future venture. We would expect the conditions to be honoured, or we would expect that resource to be clawed back. I am not in a position at this moment in time to be able to say to what degree we are going to be able to share with you details of the support, simply because it is commercial in confidence right now.

Hoffwn ddiolch i Suzy Davies am ei chwestiynau. Rydym wedi bod yn gweithio ar hyn, fel y gwyddoch, ers misoedd lawer ac ni chafodd neb ei gau allan. Yn wir, mae’r berthynas sydd wedi bod rhwng Llywodraeth Cymru a Tata wedi bod yn gynhyrchiol iawn. Buaswn wedi bod wrth fy modd yn gallu darparu sylwebaeth ar ble roeddem gyda Tata, ond yn anffodus, o ystyried sensitifrwydd y mater a’r cyfrinachedd masnachol sy’n rhaid ei gynnal, yn syml iawn, ni allwn wneud hynny. Gallai ymateb mewn unrhyw fanylder i ddyfalu negyddol yn y wasg hefyd fod wedi tanseilio sgyrsiau a oedd ar y gweill ac o bosibl, gallai fod wedi ein harwain at sefyllfa wahanol i’r un rydym ynddi heddiw.

O ran y cymorth rydym yn barod i’w gynnig—nid yn unig y £4 miliwn ar gyfer sgiliau a hyfforddiant, ond cymorth ychwanegol hefyd y bwriadaf ei gyhoeddi yn y dyddiau nesaf—byddai amodau ynghlwm wrth y cymorth hwnnw pe bai Tata yn cael eu prynu neu’n cael eu meddiannu gan unrhyw gwmni arall yn y dyfodol. Byddem yn disgwyl i’r amodau gael eu hanrhydeddu, neu byddem yn disgwyl i’r adnodd hwnnw gael ei adfachu. Nid wyf mewn sefyllfa ar hyn o bryd i allu dweud i ba raddau y gallwn rannu manylion y cymorth gyda chi, yn syml oherwydd ei bod yn wybodaeth gyfrinachol ar hyn o bryd.

Diolch, Lywydd. Thank you, Minister. I must say, I’ll express my relief at the fact a deal has been reached and my thanks to you and the First Minister and the officials for your role in playing this. It’s clearly a matter of concern that we are subject to the whims of a boardroom in India and I’m sure there are many in the Chamber who are discomforted by how dependent we are on the decisions that we have so little control over. Can he reassure us that, in the economic strategy that he is putting together with colleagues, great effort will be put in place to make sure that we are more resilient to these external shocks in future, and we put in place for our communities other options so that we’re not held to ransom like this from multinationals who exercise decisions sometimes on a whimsy?

Diolch, Lywydd. Diolch yn fawr, Weinidog. Rhaid i mi ddweud, fe fynegaf fy rhyddhad ynglŷn â’r ffaith fod cytundeb wedi ei gyrraedd a hoffwn ddiolch i chi a’r Prif Weinidog a’r swyddogion am eich rôl yn hyn. Mae’n amlwg yn fater o bryder ein bod yn ddarostyngedig i fympwyon ystafell y bwrdd yn yr India ac rwy’n siŵr fod llawer yn y Siambr sy’n teimlo’n anesmwyth ynglŷn â pha mor ddibynnol yr ydym ar y penderfyniadau nad oes gennym fawr o reolaeth drostynt. A all ein sicrhau, yn y strategaeth economaidd y mae’n ei rhoi at ei gilydd gyda chyd-Aelodau, y gwneir ymdrech fawr i wneud yn siŵr ein bod yn gallu gwrthsefyll sioc allanol o’r fath yn well yn y dyfodol, a’n bod yn rhoi opsiynau eraill ar waith ar gyfer ein cymunedau fel nad ydym yn cael ein dal yn wystlon fel hyn gan gwmnïau rhyngwladol, sy’n gwneud penderfyniadau ar chwiw weithiau?

Local management is, of course, crucial and accountability to the community is essential. I think one of the lessons that we can take from the past year is that communities will stand up united when they face the prospect of a significant number of jobs being lost. That, in turn, I think justifies the position that we’ve taken through the programme for government and the Welsh Labour manifesto, which is to look at growing those companies that are indigenous to Wales and have global potential at an accelerated pace, to essentially enable those local companies to grow from good to great and to become world-class companies that employ significant numbers. Earlier today, you asked a question about the fourth industrial revolution and I think it’s fair to say that the emerging economic strategy must pay due regard to that and the issues that you’ve just raised now.

Mae rheolaeth leol yn allweddol, wrth gwrs, ac mae atebolrwydd i’r gymuned yn hanfodol. Rwy’n credu mai un o’r gwersi y gallwn eu dysgu o’r flwyddyn ddiwethaf yw y bydd cymunedau’n sefyll yn unedig pan fyddant yn wynebu’r posibilrwydd o nifer sylweddol o swyddi’n cael eu colli. Rwy’n meddwl bod hynny, yn ei dro, yn cyfiawnhau ein safbwynt drwy’r rhaglen lywodraethu a maniffesto Llafur Cymru, sef edrych ar dyfu’r cwmnïau sy’n gynhenid i Gymru ac sydd â photensial byd-eang cyflym, i alluogi’r cwmnïau lleol hynny yn y bôn i dyfu o fod yn dda i fod yn wych ac i ddod yn gwmnïau o safon fyd-eang sy’n cyflogi niferoedd sylweddol. Yn gynharach heddiw, fe ofynnoch gwestiwn am y pedwerydd chwyldro diwydiannol ac rwy’n meddwl ei bod yn deg dweud bod yn rhaid i’r strategaeth economaidd sy’n dod i’r amlwg roi sylw dyledus i hynny a’r materion rydych newydd eu crybwyll yn awr.

Thank you, Cabinet Secretary. This has certainly been a far more positive item than the day that the previous Assembly was recalled on 4 April only this year. It’s been a very long eight months following the initial Tata announcement.

Felly, diolch yn fawr i’r Ysgrifennydd Cabinet. Rydym nawr yn symud ymlaen i’r cyfnod pleidleisio. Oni bai bod tri Aelod yn dymuno i mi ganu’r gloch, rwy’n symud yn syth i’r cyfnod pleidleisio.

Diolch i chi, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae hon yn sicr wedi bod yn eitem lawer mwy cadarnhaol na’r diwrnod y cafodd y Cynulliad blaenorol ei alw’n ôl ar 4 Ebrill eleni. Mae wedi bod yn wyth mis hir iawn yn dilyn cyhoeddiad cyntaf Tata.

So, I thank the Cabinet Secretary. We now move to voting time. Unless three Members wish for the bell to be rung, I move to voting time.

10. 7. Cyfnod Pleidleisio
10. 7. Voting Time

Y bleidlais gyntaf, felly, ar ddadl yr Aelodau unigol ar iechyd y cyhoedd. Rwy’n galw am bleidlais ar y cynnig yn enw Jenny Rathbone, Rhun ap Iorwerth, Vikki Howells, Angela Burns a Dai Lloyd. Agor y bleidlais. Cau’r bleidlais. O blaid, 48; yn ymatal, neb; yn erbyn, neb. Ac felly, mae’r cynnig yn cael ei gymeradwyo.

The first vote is on the individual Member debate on public health. I call for a vote on the motion in the name of Jenny Rathbone, Rhun ap Iorwerth, Vikki Howells, Angela Burns and Dai Lloyd. Open the vote. Close the vote. In favour, 48; no abstentions; none against. So, the motion is agreed.

Derbyniwyd y cynnig: O blaid 48, Yn erbyn 0, Ymatal 0.

Motion agreed: For 48, Against 0, Abstain 0.

Canlyniad y bleidlais ar gynnig NDM6144.

Result of the vote on motion NDM6144.

Yr ail bleidlais ar ddadl y Ceidwadwyr Cymreig ar ddatganiad yr hydref. Rwy’n galw am bleidlais ar y cynnig yn enw Paul Davies. Agor y bleidlais. Cau’r bleidlais. O blaid, 17, neb yn ymatal, 31 yn erbyn. Ac felly, mae’r cynnig wedi ei wrthod.

The second vote is on the Welsh Conservatives’ debate on the autumn statement. I call for a vote on the motion in the name of Paul Davies. Open the vote. Close the vote. In favour, 17, no abstentions, 31 against. So, the motion is not agreed.

Gwrthodwyd y cynnig: O blaid 17, Yn erbyn 31, Ymatal 0.

Motion not agreed: For 17, Against 31, Abstain 0.

Canlyniad y bleidlais ar gynnig NDM6182.

Result of the vote on motion NDM6182.

Rwy’n galw felly am bleidlais ar welliant 1, a gyflwynwyd yn enw Jane Hutt. Agor y bleidlais. Cau’r bleidlais. O blaid 31, neb yn ymatal, 17 yn erbyn. Ac felly, mae’r gwelliant wedi ei dderbyn.

I call for a vote on the amendment 1, tabled in the name of Jane Hutt. Open the vote. Close the vote. In favour 31, no abstentions, 17 against. So, the amendment is agreed.

Derbyniwyd y gwelliant: O blaid 31, Yn erbyn 17, Ymatal 0.

Amendment agreed: For 31, Against 17, Abstain 0.

Canlyniad y bleidlais ar welliant 1 i gynnig NDM6182.

Result of the vote on amendment 1 to motion NDM6182.

Rwy’n galw nawr am bleidlais ar welliant 2, a gyflwynwyd yn enw Rhun ap Iorwerth. Agor y bleidlais. Cau’r bleidlais. O blaid 37, neb yn ymatal, 11 yn erbyn. Ac felly, mae gwelliant 2 wedi ei dderbyn.

I now call for a vote on amendment 2, tabled in the name of Rhun ap Iorwerth. Open the vote. Close the vote. In favour 37, no abstentions, 11 against. So, amendment 2 is agreed.

Derbyniwyd y gwelliant: O blaid 37, Yn erbyn 11, Ymatal 0.

Amendment agreed: For 37, Against 11, Abstain 0.

Canlyniad y bleidlais ar welliant 2 i gynnig NDM6182.

Result of the vote on amendment 2 to motion NDM6182.

Rwy’n galw nawr am bleidlais ar welliant 3, a gyflwynwyd yn enw Rhun ap Iorwerth. Agor y bleidlais. Cau’r bleidlais. O blaid 37, neb yn ymatal, 11 yn erbyn. Ac felly, mae gwelliant 3 wedi ei dderbyn.

I now call for a vote on amendment 3, tabled in the name of Rhun ap Iorwerth. Open the vote. Close the vote. In favour 37, no abstentions, 11 against. So, amendment 3 is agreed.

Derbyniwyd y gwelliant: O blaid 37, Yn erbyn 11, Ymatal 0.

Amendment agreed: For 37, Against 11, Abstain 0.

Canlyniad y bleidlais ar welliant 3 i gynnig NDM6182.

Result of the vote on amendment 3 to motion NDM6182.

Rwy’n galw nawr am bleidlais ar welliant 4, a gyflwynwyd yn enw Rhun ap Iorwerth. Agor y bleidlais. Cau’r bleidlais. O blaid 12, neb yn ymatal, 36 yn erbyn. Ac felly, mae gwelliant 4 wedi ei wrthod.

I now call for a vote on amendment 4, tabled in the name of Rhun ap Iorwerth. Open the vote. Close the vote. In favour 12, no abstentions, 36 against. So, amendment 3 is not agreed.

Gwrthodwyd y gwelliant: O blaid 12, Yn erbyn 36, Ymatal 0.

Amendment not agreed: For 12, Against 36, Abstain 0.

Canlyniad y bleidlais ar welliant 4 i gynnig NDM6182.

Result of the vote on amendment 4 to motion NDM6182.

Galwaf am bleidlais ar welliant 5, a gyflwynwyd yn enw Rhun ap Iorwerth. Agor y bleidlais. Cau’r bleidlais. O blaid 48, neb yn ymatal, neb yn erbyn. Ac felly, mae gwelliant 5 wedi ei dderbyn.

I call for a vote on amendment 5, tabled in the name of Rhun ap Iorwerth. Open the vote. Close the vote. In favour 48, no abstentions, none against. So, amendment 5 is agreed.

Derbyniwyd y gwelliant: O blaid 48, Yn erbyn 0, Ymatal 0.

Amendment agreed: For 48, Against 0, Abstain 0.

Canlyniad y bleidlais ar welliant 5 i gynnig NDM6182.

Result of the vote on amendment 5 to motion NDM6182.

Rwy’n galw nawr am bleidlais ar y cynnig fel y’i diwygiwyd.

I now call for a vote on the motion as amended.

Cynnig NDM6182 fel y’i diwygiwyd:

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

1. Yn nodi Datganiad yr Hydref Llywodraeth y DU.

2. Yn nodi bod Datganiad yr Hydref yn cynnwys dyraniadau cyfalaf ychwanegol ar gyfer cyllideb Cymru o £442m rhwng 2016-17 a 2020-21.

3. Yn gresynu na ddefnyddiodd Llywodraeth y DU Ddatganiad yr Hydref i ddod â'i pholisi niweidiol o gyni cyllidol i ben.

4. Yn gresynu na gydnabu Llywodraeth y DU yr angen am fuddsoddiad yn y gwasanaeth iechyd, gofal cymdeithasol a gwasanaethau cyhoeddus hanfodol eraill yn Natganiad yr Hydref.

5. Yn nodi y bydd Llywodraeth y DU yn codi'r Cyflog Byw Cenedlaethol i £7.50 i gefnogi swyddi ac enillion ledled y DU.

6. Yn nodi ymhellach y bydd y trothwy Lwfans Personol a Chyfradd Uwch yn codi i £12,000 a £50,000 yn y drefn honno erbyn 2020-21, gan leihau'r bil treth incwm i 1.4 miliwn o unigolion yng Nghymru erbyn 2017-18.

7. Yn gresynu bod Llywodraeth y DU wedi methu ag ymrwymo i amserlen ar gyfer cyflwyno trydaneiddio rheilffordd y Great Western rhwng Caerdydd ac Abertawe, a thrydaneiddio prif reilffordd Gogledd Cymru.

8. Yn gresynu bod Llywodraeth y DU wedi methu ag ymrwymo i ddarparu morlyn llanw Bae Abertawe.

9. Yn gresynu at fethiant Llywodraeth y DU i ddatganoli'r doll teithwyr awyr.

Motion NDM6182 as amended:

To propose that the National Assembly for Wales:

1. Notes the UK Government’s Autumn Statement.

2. Notes the Autumn Statement includes additional capital allocations for the Welsh budget of £442m between 2016-17 and 2020-21.

3. Regrets the UK Government did not use the Autumn Statement to end its damaging policy of austerity.

4. Regrets the UK Government did not recognise the need for investment in the health service, social care and other essential public services in the Autumn Statement.

5. Notes that the UK Government will raise the National Living Wage to £7.50 to support jobs and earnings across the UK.

6. Further notes that the Personal Allowance and Higher Rate threshold will increase to £12,000 and £50,000 respectively by 2020-21, which will reduce the income tax bill for 1.4 million individuals in Wales in 2017-18.

7. Regrets that the UK Government failed to commit to a timescale for the delivery of electrification of the Great Western railway between Cardiff and Swansea, and the electrification of the North Wales Main Line.

8. Regrets that the UK Government failed to commit to delivering the Swansea Bay tidal lagoon.

9. Regrets the failure of the UK Government to devolve air passenger duty.

Agor y bleidlais. Cau’r bleidlais. O blaid 31, neb yn ymatal, 17 yn erbyn. Mae’r cynnig wedi’i ddiwygio wedi’i dderbyn.

Open the vote. Close the vote. In favour 31, no abstentions, 17 against. The motion as amended is agreed.

Derbyniwyd y cynnig wedi’i ddiwygio: O blaid 31, Yn erbyn 17, Ymatal 0.

Motion as amended agreed: For 31, Against 17, Abstain 0.

Canlyniad y bleidlais ar gynnig NDM6182 wedi’i ddiwygio.

Result of the vote on motion NDM6182 as amended.

Symud nawr at bleidlais ar ddadl UKIP ar ffioedd asiantau gosod. Rwy’n galw am bleidlais ar y cynnig a gyflwynwyd yn enw Neil Hamilton a Gareth Bennett. Agor y bleidlais. Cau’r bleidlais. O blaid 6, yn ymatal 11, 31 yn erbyn. Felly mae’r cynnig wedi’i wrthod.

We now move to a vote on the UKIP debate on letting agency fees. I call for a vote on the motion tabled in the name of Neil Hamilton and Gareth Bennett. Open the vote. Close the vote. In favour 6, 11 abstentions, 31 against. Therefore, the motion is not agreed.

Gwrthodwyd y cynnig: O blaid 6, Yn erbyn 31, Ymatal 11.

Motion not agreed: For 6, Against 31, Abstain 11.

Canlyniad y bleidlais ar gynnig NDM6181.

Result of the vote on motion NDM6181.

Galwaf am bleidlais ar welliant 1, a gyflwynwyd yn enw Rhun ap Iorwerth. Agor y bleidlais. Cau’r bleidlais. O blaid 23, neb yn ymatal, 25 yn erbyn, ac felly, mae gwelliant 1 wedi ei wrthod.

I call for a vote on amendment 1, tabled in the name of Rhun ap Iorwerth. Open the vote. Close the vote. In favour 23, no abstentions, 25 against, and, therefore, amendment 1 is not agreed.

Gwrthodwyd y gwelliant: O blaid 23, Yn erbyn 25, Ymatal 0.

Amendment not agreed: For 23, Against 25, Abstain 0.

Canlyniad y bleidlais ar welliant 1 i NDM6181.

Result of the vote on amendment 1 to NDM6181.

Galwaf am bleidlais ar welliant 2, a gyflwynwyd yn enw Jane Hutt. Agor y bleidlais. Cau’r bleidlais. O blaid 36, ymatal 6, yn erbyn 6. Felly, mae gwelliant 2 wedi ei dderbyn.

I now call for a vote on amendment 2, tabled in the name of Jane Hutt. Open the vote. Close the vote. In favour 36, 6 abstentions and 6 against. Therefore, amendment 2 is agreed.

Derbyniwyd y gwelliant: O blaid 36, Yn erbyn 6, Ymatal 6.

Amendment agreed: For 36, Against 6, Abstain 6.

Canlyniad y bleidlais ar welliant 2 i NDM6181.

Result of the vote amendment 2 to NDM6181.

Galwaf am bleidlais ar welliant 3, a gyflwynwyd yn enw Rhun ap Iorwerth. Agor y bleidlais. Cau’r bleidlais. O blaid 48, neb yn ymatal, neb yn erbyn. Ac felly, mae gwelliant 3 wedi’i dderbyn.

I now call for a vote on amendment 3, tabled in the name of Rhun ap Iorwerth. Open the vote. Close the vote. In favour 48, no abstentions and no-one against. Therefore, amendment 3 is agreed.

Derbyniwyd y gwelliant: O blaid 48, Yn erbyn 0, Ymatal 0.

Amendment agreed: For 48, Against 0, Abstain 0.

Canlyniad y bleidlais ar welliant 3 i NDM6181.

Result of the vote amendment 3 to NDM6181.

Galwaf am bleidlais ar welliant 4, a gyflwynwyd yn enw Rhun ap Iorwerth. Agor y bleidlais. Cau’r bleidlais. O blaid 12, 11 yn ymatal, 25 yn erbyn. Mae gwelliant 4 wedi ei wrthod.

I now call for a vote on amendment 4, tabled in the name of Rhun ap Iorwerth. Open the vote. Close the vote. In favour 12, 11 abstentions, 25 against. Therefore, amendment 4 is not agreed.

Gwrthodwyd y gwelliant: O blaid 12, Yn erbyn 25, Ymatal 11.

Amendment not agreed: For 12, Against 25, Abstain 11.

Canlyniad y bleidlais ar welliant 4 i NDM6181.

Result of the vote amendment 4 to NDM6181.

Cynnig NDM6181 fel y’i diwygiwyd:

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

1. Yn nodi cynigion gan Lywodraeth y DU i ddileu ffioedd a godir gan asiantau gosod i denantiaid yn Lloegr.

2. Yn gresynu bod tenantiaid yn talu £233, ar gyfartaledd, mewn ffioedd gosod.

3. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i:

(a) ystyried sut y gallai deddfwriaeth ar y maes hwn weithio yng ngoleuni tystiolaeth ar effaith dileu'r ffioedd hyn yn yr Alban a'r ymatebion i'r ymgynghoriad yn Lloegr.

(b) ymgynghori â'r pleidiau eraill yn y Cynulliad, a rhanddeiliaid, ar y ffordd orau ymlaen i Gymru.

(c) ystyried ymhellach ffyrdd o fynd i'r afael â thaliadau gwasanaeth gormodol ac annheg, neu gynnydd heb gyfiawnhad mewn taliadau gwasanaeth, a gaiff eu gosod ar lesddeiliaid.

Motion NDM6181 as amended:

To propose that the National Assembly for Wales:

1. Notes proposals from the UK Government to abolish fees charged by letting agents to tenants in England.

2. Regrets that, on average, tenants are charged £233 in letting fees.

3. Calls on the Welsh Government to:

(a) consider how legislation on this subject might work in light of the evidence on the impact of abolition in Scotland and the responses to the consultation in England.

(b) consult with other parties in the Assembly and stakeholders on the best way forward for Wales.

(c) further consider ways of tackling excessive and unfair service charges, or unjustified rises in service charges, that are levied on to leaseholders.

Galwaf nawr am bleidlais ar y cynnig fel y’i diwygiwyd. Agor y bleidlais. Cau’r bleidlais. O blaid 48, neb yn ymatal, neb yn erbyn. Felly, mae’r cynnig fel y’i diwygiwyd wedi ei dderbyn.

I now call for a vote on the motion as amended. Open the vote. Close the vote. In favour 48, no abstentions, none against, Therefore, the motion as amended is agreed.

Derbyniwyd y cynnig fel y’i diwygiwyd: O blaid 48, Yn erbyn 0, Ymatal 0.

Motion as amended agreed: For 48, Against 0, Abstain 0.

Canlyniad y bleidlais ar gynnig NDM6181 fel y’i diwygiwyd.

Result of the vote on motion NDM6181 as amended.

Os gwnaiff pawb adael y Siambr yn dawel—nid yw busnes y dydd wedi’i gwpla.

I ask those who are leaving the Chamber to do so quietly—the day’s business has not been concluded.

11. 8. Dadl Fer: Casnewydd—Dinas ar i Fyny
11. 8. Short Debate: Newport—A City on the Rise

Rydym yn symud ymlaen yn awr i’r eitem olaf ar ein hagenda am y prynhawn yma, sef y ddadl fer. Rwy’n galw ar John Griffiths i gyflwyno y ddadl a gyflwynwyd yn ei enw e. John Griffiths.

We now move to the final item on our agenda this afternoon, which is the short debate. I call on John Griffiths to speak on the topic he has chosen. John Griffiths.

Diolch yn fawr, Lywydd. I intend to give Jane Bryant two minutes, Llywydd, and Mohammad Asghar a minute to speak in this debate, following their requests. I’m very pleased to have the opportunity of this short debate, which I hope to use to highlight the ways that well-thought-through regeneration plans can help reinvigorate a city like Newport and give the city, and indeed its wider region, the thriving future we need. Newport, of course, was a docks town and a centre of industry, particularly for steel, for many years. Steel, of course, is still very important as an industry in Newport, and the challenge ahead is to maintain and grow our existing strengths such as steel, while also developing new jobs and growth that will make the city thrive again in the twenty-first century, as it has in the past.

Diolch yn fawr, Lywydd. Rwy’n bwriadu rhoi dau funud i Jane Bryant, Lywydd, a munud i Mohammad Asghar i siarad yn y ddadl hon, yn dilyn eu cais am gael gwneud hynny. Rwy’n falch iawn o gael y cyfle i gyflwyno’r ddadl fer hon y gobeithiaf ei defnyddio i dynnu sylw at y ffyrdd y gall cynlluniau adfywio sy’n seiliedig ar feddwl trwyadl helpu i ailfywiogi dinas fel Casnewydd a rhoi i’r ddinas, a’r rhanbarth ehangach yn wir, y dyfodol ffyniannus rydym ei angen. Tref ddociau a chanolfan ddiwydiant oedd Casnewydd am flynyddoedd lawer, wrth gwrs, yn enwedig ar gyfer dur. Mae dur, wrth gwrs, yn dal yn bwysig iawn fel diwydiant yng Nghasnewydd, a’r her o’n blaenau yw cynnal a thyfu ein cryfderau presennol megis dur, gan ddatblygu swyddi a thwf newydd hefyd a fydd yn gwneud i’r ddinas ffynnu eto yn yr unfed ganrif ar hugain, fel y mae wedi gwneud yn y gorffennol.

Daeth y Dirprwy Lywydd i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer took the Chair.

Many communities in Wales and beyond have had similar experiences to those of Newport over the last few decades. The changing nature of work and the decline of heavy industry has seen a fall in traditional jobs, and these changes have questioned how we will prosper again. So, I welcome the opportunity to use this debate to highlight how this challenge is being met in Newport and how a brighter future is being forged.

One of the key themes behind the reinvigoration of Newport is partnership. Partnership is absolutely central. Collaboration between Welsh Government, local government, the private sector, the third sector, universities and many others is driving this regeneration forward. And there is also recognition of the importance of the partnership between the citizens of Newport and their council. It’s a different kind of partnership to the one that drives major developments, but it is absolutely crucial to the city’s success.

Dirprwy Lywydd, I will talk about both types of partnership today. One of the first things I must mention is a flagship development I’ve raised in this Chamber and outside many times before. Newport’s Friars Walk retail and leisure scheme is the cornerstone of Newport’s regeneration and has been key to attracting further inward investment into the city. It’s been central to Newport council’s plans to encourage a greater vitality of business and, indeed, use of new residential space in the city. With the council working closely with the developers, this £100 million scheme has brought jobs, retail and leisure back into the very heart of the city. But the plans went much wider than Friars Walk. The council made an ambitious and strong bid for funding from the Welsh Government’s Vibrant and Viable Places framework. This bid was successful, and £15 million in grants and a £1.2 million loan were awarded for various regeneration plans. Across a range of projects, this has seen 35 properties invested in through grants or loans, it has seen skills, jobs and training delivered, and it has had a significant effect. In fact, Newport delivered the first major housing scheme to be completed under Vibrant and Viable Places, with a major project on its Cardiff Road. A mix of properties have been delivered in partnership with housing associations, both those for sale at market rate and affordable homes for those in need, together with properties for rent.

The economic impact has been watched carefully. Between Friars Walk and the schemes funded by Vibrant and Viable Places, the council calculates that over 1,200 jobs have been created, and, out of 600 people in need of employment support in the central area of the city, 340 have been helped into work through work-based skills training, funded with Vibrant and Viable Places money. There have been construction traineeships created, and 37 local construction suppliers have successfully secured contracts, helping to keep local jobs local and boost the Welsh economy. Small businesses are being helped through a business development fund. Over £96 million additional private investment has been attracted by the schemes, which is an important mark of success, I believe. Public money has unlocked this extra investment and it’s brought additional growth. And, of course, small businesses, as we all know, I believe, are the very lifeblood of our local and national economies.

Dirprwy Lywydd, the success of these schemes should be celebrated, but it is only part of the picture of the positive developments happening across Newport. For example, the Glan Llyn housing and business development in my constituency—in fact, on part of the old Llanwern steel-making site—will provide 4,000 homes and 6,000 jobs over the next 20 years. We have a very important project, which will see Coleg Gwent and the University of South Wales working together in partnership with the council and private sector to develop a major knowledge quarter in the city centre, at the riverside. This will be anchored around the existing university city centre campus and would involve the relocation of Coleg Gwent’s Newport campus from Nash in the city to that riverfront site. It would put further education and higher education in the faces of local people with its central location and, I believe, greatly strengthen progression routes from FE into higher education.

And also, of course, we have the construction of a major convention centre due to start next year, the result of partnership between Welsh Government and the Celtic Manor. This will be Wales’s premier convention centre, and it’s estimated this will bring an economic benefit of £70 million a year into the region. And already we are seeing further growth in hotels locally, and there will be an undoubted benefit for a host of local small businesses. The date for work to start on this was announced at last week’s Newport city summit. This was the fourth such summit that Newport has held. It’s an event that brings together key partners from the public, private and third sector to share ideas and information on the major projects and developments that are happening in the city and the wider region. This year, it was very successful once again, with a strong sense of progress and further opportunity. In fact, the optimism in Newport is very heartening. It shows that, with the right leadership, investment and partnership working, the challenges that we face over the years ahead to provide good jobs, liveable space and a thriving economy can be met.

And, Dirprwy Lywydd, our local paper, the ‘South Wales Argus’ has been, and is, a champion of Newport. They are running a campaign called ‘We’re backing Newport’ to highlight and promote the city. This is about talking up the real achievements we have and showing what a good place Newport is to live, work and do business. Dirprwy Lywydd, as well as celebrating the big projects, we must also recognise our independent and small businesses. They are the very heart and backbone of our distinctive local economy and as much a part of our future as the big, major schemes, and they are crucial to our economic success. Again, they are very much recognised in the ongoing campaigns of the ‘South Wales Argus’ and by the city council and key partners.

Of course, the purpose of regeneration is to help people and to make our city a great place to live. The citizens of Newport must be central to it. The council has recognised this too, with a different sort of partnership—one that promotes Newport as a city of democracy. It’s very fitting that Newport should be promoted in that way, given our Chartist history, which I was very pleased to highlight in one the first 90-second statements here in this Chamber. It’s a very proud history that Newport City Council is now building upon with the City of Democracy.

Of course, Dirprwy Lywydd, as we all know, any city or town depends crucially on its people—it’s only as good as its population. I believe we’re very fortunate in Newport to have a resourceful local population, which has shown itself adaptable to the needs of a changing economy over a period of many years. Newport people contribute to their city very proudly and want to make it a success. When we look at the sporting field, Dirprwy Lywydd, we see that pride manifested in very strong support for Newport Gwent Dragons and Newport County AFC, the latter, of course, now properly restored to the football league and I hope remaining in the football league for many years to come.

So, in conclusion, Dirprwy Lywydd, I will continue, and I know that colleagues will continue, to support the efforts of all those working towards a brighter future for Newport, my home town and, now, of course, home city. We must build on the strong progress that we’ve made in recent times. I strongly believe that Newport’s advantages, including geographical location and its transport and communication links, will help ensure that the city’s most exciting times lie ahead.

Mae llawer o gymunedau yng Nghymru a thu hwnt wedi cael profiadau tebyg i rai Casnewydd dros y degawdau diwethaf. Mae natur gyfnewidiol gwaith a dirywiad diwydiant trwm wedi arwain at ostyngiad yn nifer y swyddi traddodiadol, ac mae’r newidiadau hyn wedi cwestiynu sut y byddwn yn ffynnu eto. Felly, croesawaf y cyfle i ddefnyddio’r ddadl hon i dynnu sylw at sut y mae’r her hon yn cael ei goresgyn yng Nghasnewydd a sut y mae dyfodol mwy disglair yn cael ei greu.

Un o’r themâu allweddol sy’n sail i ailfywiogi Casnewydd yw partneriaeth. Mae partneriaeth yn gwbl ganolog. Mae cydweithio rhwng Llywodraeth Cymru, llywodraeth leol, y sector preifat, y trydydd sector, prifysgolion a llawer o rai eraill yn gyrru’r adfywiad hwn yn ei flaen. A cheir cydnabyddiaeth hefyd o bwysigrwydd y bartneriaeth rhwng dinasyddion Casnewydd a’u cyngor. Mae’n fath gwahanol o bartneriaeth i’r un sy’n gyrru datblygiadau mawr, ond mae’n gwbl hanfodol i lwyddiant y ddinas.

Ddirprwy Lywydd, byddaf yn siarad am y ddau fath o bartneriaeth heddiw. Un o’r pethau cyntaf y mae’n rhaid i mi sôn amdano yw datblygiad blaenllaw y soniais amdano yn y Siambr hon a’r tu allan sawl gwaith o’r blaen. Cynllun manwerthu a hamdden Friars Walk Casnewydd yw conglfaen y gwaith o adfywio Casnewydd ac mae wedi bod yn allweddol i ddenu mwy o fewnfuddsoddiad i’r ddinas. Mae wedi bod yn ganolog i gynlluniau Cyngor Casnewydd i annog mwy o fywiogrwydd busnes ac yn wir, y defnydd o ofod preswyl newydd yn y ddinas. Gyda’r cyngor yn gweithio’n agos gyda’r datblygwyr, mae’r cynllun £100 miliwn hwn wedi dod â swyddi, siopau a hamdden yn ôl i mewn i galon y ddinas. Ond aeth y cynlluniau yn llawer ehangach na Friars Walk. Cyflwynodd y cyngor gais uchelgeisiol a chryf am gyllid o fframwaith Lleoedd Llewyrchus Llawn Addewid Llywodraeth Cymru. Roedd y cais yn llwyddiannus, a dyfarnwyd £15 miliwn mewn grantiau a benthyciad o £1.2 miliwn ar gyfer cynlluniau adfywio amrywiol. Ar draws ystod o brosiectau, mae hyn wedi sicrhau buddsoddiad mewn 35 eiddo drwy grantiau neu fenthyciadau, mae wedi arwain at ddarparu sgiliau, swyddi a hyfforddiant, ac mae wedi cael effaith sylweddol. Yn wir, cyflwynodd Casnewydd y cynllun tai mawr cyntaf i’w gwblhau dan Lleoedd Llewyrchus Llawn Addewid, gyda phrosiect mawr ar Heol Caerdydd. Mae cymysgedd o eiddo wedi cael eu darparu mewn partneriaeth â chymdeithasau tai, rhai i’w gwerthu ar gyfradd y farchnad a thai fforddiadwy i rai mewn angen, ynghyd ag eiddo rhent.

Mae’r effaith economaidd wedi cael ei gwylio’n ofalus. Rhwng Friars Walk a’r cynlluniau a ariennir gan Lleoedd Llewyrchus Llawn Addewid, mae’r cyngor yn cyfrifo bod dros 1,200 o swyddi wedi eu creu, ac o 600 o bobl sydd angen cymorth cyflogaeth yn ardal ganolog y ddinas, mae 340 wedi cael eu helpu i gael gwaith drwy hyfforddiant sgiliau yn y gweithle, a ariennir gydag arian Lleoedd Llewyrchus Llawn Addewid. Crëwyd hyfforddeiaethau adeiladu, ac mae 37 o gyflenwyr adeiladu lleol wedi llwyddo i sicrhau contractau, gan helpu i gadw swyddi lleol yn lleol a rhoi hwb i economi Cymru. Mae busnesau bach yn cael eu helpu drwy gronfa datblygu busnes. Mae dros £96 miliwn o fuddsoddiad preifat ychwanegol wedi cael ei ddenu gan y cynlluniau, sy’n arwydd pwysig o lwyddiant, rwy’n credu. Mae arian cyhoeddus wedi datgloi’r buddsoddiad ychwanegol hwn ac mae wedi dod â thwf ychwanegol. Ac wrth gwrs, busnesau bach, fel rydym i gyd yn gwybod, rwy’n credu, yw asgwrn cefn ein heconomïau lleol a chenedlaethol.

Ddirprwy Lywydd, dylid dathlu llwyddiant y cynlluniau hyn, ond nid yw ond yn rhan o’r darlun o’r datblygiadau cadarnhaol sy’n digwydd ar draws Casnewydd. Er enghraifft, bydd datblygiad tai a busnesau Glan Llyn yn fy etholaeth i—ar ran o hen safle cynhyrchu dur Llanwern mewn gwirionedd—yn darparu 4,000 o gartrefi a 6,000 o swyddi dros yr 20 mlynedd nesaf. Mae gennym brosiect pwysig iawn, a fydd yn golygu bod Coleg Gwent a Phrifysgol De Cymru yn cydweithio mewn partneriaeth â’r cyngor a’r sector preifat i ddatblygu ardal wybodaeth fawr yng nghanol y ddinas, ar lan yr afon. Bydd hon yn cael ei hangori o amgylch campws presennol y brifysgol yng nghanol y ddinas a byddai’n golygu adleoli campws Casnewydd Coleg Gwent o Nash yn y ddinas i’r safle ar lan yr afon. Byddai’n sicrhau bod addysg bellach ac addysg uwch yn amlwg iawn i’r bobl leol gyda’i leoliad canolog ac yn fy marn i, byddai’n cryfhau’n fawr y llwybrau dilyniant o addysg bellach i addysg uwch.

Hefyd, wrth gwrs, mae gennym y gwaith adeiladu ar ganolfan gynadledda fawr i fod i ddechrau y flwyddyn nesaf, o ganlyniad i bartneriaeth rhwng Llywodraeth Cymru a’r Celtic Manor. Hon fydd prif ganolfan gynadledda Cymru, ac amcangyfrifir y bydd yn dod â budd economaidd o £70 miliwn y flwyddyn i mewn i’r rhanbarth. Ac eisoes rydym yn gweld twf pellach mewn gwestai yn lleol, ac fe fydd yna fantais ddiamheuol i lu o fusnesau bach lleol. Cyhoeddwyd y dyddiad ar gyfer dechrau gwaith ar hyn yn uwchgynhadledd dinas Casnewydd yr wythnos diwethaf. Hon oedd y bedwaredd uwchgynhadledd o’r fath y mae Casnewydd wedi’i chynnal. Mae’n ddigwyddiad sy’n dwyn partneriaid allweddol o’r sector cyhoeddus, y sector preifat a’r trydydd sector at ei gilydd i rannu syniadau a gwybodaeth am y prif brosiectau a’r datblygiadau sy’n digwydd yn y ddinas a’r rhanbarth ehangach. Eleni, roedd yn llwyddiannus iawn unwaith eto, gydag ymdeimlad cryf o gynnydd a chyfle pellach. Mewn gwirionedd, mae’r optimistiaeth yng Nghasnewydd yn galonogol iawn. Gyda’r arweinyddiaeth gywir, buddsoddi a gweithio mewn partneriaeth, mae’n dangos bod modd goresgyn yr heriau sy’n ein hwynebu dros y blynyddoedd nesaf i ddarparu swyddi da, mannau y gellir byw ynddynt ac economi ffyniannus.

A Ddirprwy Lywydd, mae ein papur lleol, y ‘South Wales Argus’ yn hyrwyddo Casnewydd fel y gwnaeth erioed. Maent yn cynnal ymgyrch cefnogi Casnewydd i dynnu sylw at y ddinas a’i hyrwyddo. Mae hyn yn ymwneud â siarad am ein cyflawniadau gwirioneddol a dangos lle mor dda yw Casnewydd i fyw, gweithio a gwneud busnes. Ddirprwy Lywydd, yn ogystal â dathlu’r prosiectau mawr, mae’n rhaid i ni hefyd gydnabod ein busnesau annibynnol a bach. Maent yn asgwrn cefn ac yn gwbl ganolog i’n heconomi leol unigryw ac yn gymaint rhan o’n dyfodol â’r cynlluniau mawr pwysig, ac maent yn hanfodol i’n llwyddiant economaidd. Unwaith eto, maent yn cael eu cydnabod yn amlwg yn ymgyrchoedd parhaus y ‘South Wales Argus’ a chan gyngor y ddinas a phartneriaid allweddol.

Wrth gwrs, diben adfywio yw helpu pobl ac i wneud ein dinas yn lle gwych i fyw. Rhaid i ddinasyddion Casnewydd fod yn ganolog iddo. Mae’r cyngor wedi cydnabod hyn hefyd, gyda math gwahanol o bartneriaeth—un sy’n hyrwyddo Casnewydd fel dinas democratiaeth. Mae’n addas iawn y dylid hyrwyddo Casnewydd yn y ffordd honno, o ystyried ein hanes Siartaidd, ac roeddwn yn falch iawn o dynnu sylw at hynny yn un o’r datganiadau 90 eiliad cyntaf yma yn y Siambr hon. Mae Cyngor Dinas Casnewydd yn adeiladu ar hanes balch iawn yn awr gyda Dinas Democratiaeth.

Wrth gwrs, Ddirprwy Lywydd, fel y gwyddom oll, mae unrhyw ddinas neu dref yn dibynnu’n allweddol ar ei phobl—nid yw ond cystal â’i phoblogaeth. Rwy’n credu ein bod yn ffodus iawn yng Nghasnewydd i gael poblogaeth leol ddyfeisgar, sydd wedi dangos ei gallu i addasu i anghenion economi sy’n newid dros gyfnod o nifer o flynyddoedd. Mae pobl Casnewydd yn cyfrannu at eu dinas yn falch iawn ac yn awyddus i’w gwneud yn llwyddiant. Pan edrychwn ar y cae chwaraeon, Ddirprwy Lywydd, gwelwn y balchder hwnnw’n cael ei amlygu ar ffurf cefnogaeth gref iawn i Ddreigiau Casnewydd Gwent a Chlwb Pêl-droed Casnewydd, yr olaf, wrth gwrs, bellach wedi eu hadfer yn briodol i’r gynghrair bêl-droed ac yn mynd i aros yn y gynghrair bêl-droed am lawer o flynyddoedd i ddod, rwy’n gobeithio.

Felly, i gloi, Ddirprwy Lywydd, rwy’n parhau, ac rwy’n gwybod y bydd y cyd-Aelodau’n parhau i gefnogi ymdrechion pawb sy’n gweithio tuag at ddyfodol mwy disglair i Gasnewydd, fy nhref enedigol ac erbyn hyn, wrth gwrs, fy ninas enedigol. Mae’n rhaid i ni adeiladu ar y cynnydd cryf rydym wedi’i wneud yn ddiweddar. Credaf yn gryf y bydd manteision Casnewydd, gan gynnwys ei lleoliad daearyddol a’i chysylltiadau trafnidiaeth a chyfathrebu, yn helpu i sicrhau bod amseroedd mwyaf cyffrous y ddinas o’n blaenau.

Thank you to my fellow Newportonian, John Griffiths, for showcasing our city here today. I agree wholeheartedly with the points that John has made. Newport city centre has a renewed vibrancy, not least because of Friars Walk, which has brought flagship retail and restaurants, along with the invaluable independent businesses—some that have stayed in Newport through thick and thin—and new exciting businesses such as Parc Pantry, Crafted and the award-winning Tiny Rebel Brewery Co., which are just a couple of examples.

There’s so much more to come. John has mentioned a new world-class convention centre at the Celtic Manor, which will be another string to Newport’s bow, and not just to Newport’s bow, but Wales’s. We have one of the first UK proton beam therapy units for cancer treatment about to open in the west of the city, and I’ve spoken in the Chamber before about the plan of the Office of National Statistics to develop a data hub.

I’m personally proud, as someone who was born and brought up and lives in Newport, of our cultural and sporting heritage. With the Roman remains at Caerleon, a rich medieval maritime history, our majestic transporter bridge and the elegant Tredegar House, along with the historic parks, such as Belle Vue. Our unique Chartist history puts Newport at the forefront of a modern democracy. Our industrial and musical past and present attracts people to our city. From the Tredegar House Folk Festival to the Caerleon arts festival, we’ve a rich history and we’re a city that must continue to rise.

Diolch i fy nghyd-frodor o Gasnewydd, John Griffiths, am dynnu sylw at ein dinas yma heddiw. Cytunaf yn llwyr â’r pwyntiau y mae John wedi eu gwneud. Mae bywiogrwydd newydd yn perthyn i ganol dinas Casnewydd, i raddau helaeth oherwydd Friars Walk, sydd wedi dod â siopau a bwytai blaenllaw i mewn, ynghyd â’r busnesau annibynnol amhrisiadwy—a rhai ohonynt wedi aros yng Nghasnewydd drwy adegau da a drwg—a busnesau newydd cyffrous megis Parc Pantry, Crafted a’r Tiny Rebel Brewery Co. sydd wedi ennill gwobrau, ac un neu ddau o enghreifftiau’n unig yw’r rhain.

Mae cymaint mwy i ddod. Mae John wedi crybwyll canolfan gynadledda newydd o safon fyd-eang yn y Celtic Manor, a fydd yn destun balchder unwaith eto i Gasnewydd, ac nid yn unig i Gasnewydd, ond i Gymru. Mae gennym un o’r unedau therapi pelydr proton cyntaf yn y DU ar gyfer triniaeth ganser ar fin agor yng ngorllewin y ddinas, ac rwyf wedi siarad yn y Siambr o’r blaen am gynllun y Swyddfa Ystadegau Gwladol i ddatblygu canolfan ddata.

Yn bersonol rwy’n falch, fel rhywun a gafodd ei eni a’i fagu ac sy’n byw yng Nghasnewydd, o’n treftadaeth ddiwylliannol a chwaraeon, gyda’r olion Rhufeinig yng Nghaerllion, hanes morwrol canoloesol cyfoethog, ein pont gludo fawreddog a cheinder Tŷ Tredegar, ynghyd â’r parciau hanesyddol, megis Belle Vue. Mae ein hanes Siartaidd unigryw yn rhoi Casnewydd ar y blaen mewn democratiaeth fodern. Mae ein gorffennol a’n presennol diwydiannol a cherddorol yn denu pobl i’n dinas. O Ŵyl Werin Tŷ Tredegar i ŵyl gelfyddydau Caerllion, mae gennym hanes cyfoethog ac rydym yn ddinas sy’n rhaid iddi barhau i gamu ymlaen.

I am grateful to John Griffiths for bringing this debate forward this afternoon. I love Newport. It is the place I chose to make my home more than 45 years ago, but like many other towns and cities, Newport has suffered due to changes in shopping habits. The latest Local Data Company report ranks Newport as one of the worst-performing town centres for retail and leisure vacancies, with a rate of over 25 per cent. It is good to see, therefore, the work that is going on to regenerate the city. We have already seen the success of the Friars Walk project. The company behind Friars Walk, Queensberry Real Estate has plans to create a public square to regenerate the southern part of Commercial Street—this is very good news. But we must attract more visitors to Newport.

Deputy Presiding Officer, over five years ago, in this Chamber, I raised the point for a convention centre in Wales. I’m glad that Sir Terry Matthews has understood our belief and, after five years, something is moving on. I’m very excited about the plan for an international convention centre that John has just mentioned. It is a £21 billion industry for the United Kingdom, and I’m sure we’ll be having a big share out of it. We have already seen the benefit of holding the Ryder Cup and the NATO summit in the Celtic Manor, and an international convention centre can build on that success and bring at least £17 million a year to that area in Newport. I’m sure everyone will join with me in welcoming the development and recognising the huge contribution it will make to ensure that Newport remains a city on the rise and one of the best in Wales.

Rwy’n ddiolchgar i John Griffiths am gyflwyno’r ddadl hon y prynhawn yma. Rwyf wrth fy modd â Chasnewydd. Dyma’r lle y dewisais wneud fy nghartref dros 45 mlynedd yn ôl, ond fel llawer o drefi a dinasoedd eraill, mae Casnewydd wedi dioddef o ganlyniad i newidiadau mewn arferion siopa. Mae’r adroddiad diweddaraf gan y Local Data Company yn gosod Casnewydd ymhlith y canol trefi sy’n perfformio waethaf o ran adeiladau manwerthu a hamdden gwag, gyda chyfradd o dros 25 y cant. Mae’n dda gweld, felly, y gwaith sy’n cael ei wneud ar adfywio’r ddinas. Rydym eisoes wedi gweld llwyddiant prosiect Friars Walk. Mae gan y cwmni sydd wrth wraidd Friars Walk, Queensberry Real Estate gynlluniau i greu sgwâr cyhoeddus i adfywio rhan ddeheuol Commercial Street—dyma newyddion da iawn. Ond rhaid i ni ddenu mwy o ymwelwyr i Gasnewydd.

Ddirprwy Lywydd, dros bum mlynedd yn ôl, yn y Siambr hon, nodais y pwynt am ganolfan gynadledda yng Nghymru. Rwy’n falch fod Syr Terry Matthews wedi deall ein cred ac ar ôl pum mlynedd, mae rhywbeth yn symud ymlaen. Rwy’n gyffrous iawn am y cynllun ar gyfer y ganolfan gynadledda ryngwladol a grybwyllodd John. Mae’n ddiwydiant gwerth £21 biliwn ar gyfer y Deyrnas Unedig, ac rwy’n siŵr y byddwn yn cael cyfran fawr ohono. Rydym eisoes wedi gweld budd o gynnal Cwpan Ryder ac uwchgynhadledd NATO yn y Celtic Manor, a gall canolfan gynadledda ryngwladol adeiladu ar y llwyddiant hwnnw a dod ag o leiaf £17 miliwn y flwyddyn i’r ardal honno yng Nghasnewydd. Rwy’n siŵr y bydd pawb yn ymuno â mi i groesawu’r datblygiad a chydnabod y cyfraniad enfawr y bydd yn ei wneud i sicrhau bod Casnewydd yn parhau i fod yn ddinas ar gynnydd ac yn un o’r goreuon yng Nghymru.

Thank you very much. I call the Cabinet Secretary for Communities and Children to reply to the debate—Carl Sargeant.

Diolch yn fawr iawn. Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Gymunedau a Phlant i ymateb i’r ddadl—Carl Sargeant.

Thank you, Deputy Presiding Officer. The great transporter suspension bridge; Dame Butler; Goldie Lookin Chain; Newport City Football Club; John Griffiths—his passion for Newport is, as always, inspiring, and these are just some of the things that give Newport its fame. He is a strong champion for the city and a determined advocate of action to ensure it continues to fulfil its potential.

Deputy Llywydd, I’m a Cabinet Secretary from the north, as you are very well aware, and I can say that Newport is blessed to have two of the finest Assembly Members in the south in their area—John Griffiths and Jayne Bryant—and I’m very pleased to be able to work with them. Their contribution here today says an awful lot about them and the city they represent. I welcome the opportunity to highlight the positive work that is being undertaken in this city and I’d like to echo the praise for some of the notable achievements already expressed in this debate today. Although, my slight disappointment is that, in my three visits to the city over the last two weeks, I haven’t yet found the Tiny Rebel brewery, but I’ll rely on Jayne Bryant to give me an introduction, perhaps. [Laughter.] As John Griffiths quite rightly says, Newport is a city on the rise; Newport is a city that’s moving in the right direction. Indeed, the Newport rising of the Chartists in 1839—I believe if John was old enough, he’d have been at the forefront of that, too.

Newport has been flying the flag in Wales in recent years, and has played host, very successfully, to privileged and prestigious events, such as the NATO summit in September 2014, drawing in leaders from across the world—President Obama in Newport; even he’s heard about it. And, of course, that followed the memorable Ryder Cup at the Celtic Manor in 2010. These events have put Newport and Wales on the map, and when the eyes of the world were upon us, Wales delivered—Newport delivered. We are fully aware of these events and they’re a starting point for the city and a fantastic springboard for further progress. So, the council and others need to be able to harness the positive effects of major events like these, to ensure that the benefits are felt through other local communities as well—indeed, in Hefin’s constituency, which is neighbouring—helping them to build resilience and becoming more prosperous as we move forward. A successful and thriving Newport isn’t just good for local residents; it benefits the surrounding areas too, and provides wider opportunities. We often hear, as I do in the north, about cities and places that compete with each other, and Newport being the second or the third town of south Wales. I think you’re coming close to the top, and I think, because of the work that you do as a collective—team Labour, John Griffiths and Jayne Bryant, working with Debbie Wilcox and the Labour team, and formerly Bob Bright—that’s shown we can rebuild our communities. I’m very proud to be part of that.

Through our capital regeneration programme, Vibrant and Viable Places, we provided £16 million of Vibrant and Viable Places capital funding to improve the new housing, to improve housing conditions, develop local infrastructure, and the key buildings that Members have alluded to today. Indeed, I was very pleased to visit Friars Walk in the city centre. There’s a whole new vibrancy around that area, and it’s a fantastic place to develop new business and to support employment, supporting the local community. But it’s not by chance—this has come about by planning, and the support of the local authority, and I hope that continues into the future.

I mentioned earlier that I visited Newport on three occasions in the last week, the latest being this morning—indeed, I was at the football ground that John Griffiths often appears at—not playing, but he’s an avid fan, and long may that continue, too. It’s great to know that the team are in the league that he was hoping for.

A fortnight ago I saw first-hand some of these excellent projects. The work undertaken at the national building demonstrates what can be achieved through strong partnership working—exactly what John Griffiths was talking about. The project now provides businesses premises, as well as 12 new homes in that city. Indeed, it was a privilege to open a new children’s nursery, which is a business that’s been able to expand due to the new facilities within a newly refurbished national building—a fantastic facility. The housing estate properties on Cardiff Road—again, I recognise all of these as transformational for this fine city.

Llywydd, I think there is a great journey for Newport, demonstrated by the vision of individuals as they pass through that community, but now people are not just passing through—they’re stopping and thinking and working, with an opportunity for involvement and investing there. Again, there is no shortage to the work undertaken by my good friend John Griffiths. I wish Newport the very best of luck, and I hope that progress continues, working with partners such as Newport City Homes and other partners, indeed, that work in that area. I think there is a great opportunity for all of us to say, ‘We’re backing Newport’, like the campaign, and that’s been highlighted today with the contribution by Members in this Chamber. I wish them the best of luck and hope that Newport continues to rise as a city for the future here in Wales. Diolch yn fawr.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Y bont gludo grog fawr; Fonesig Butler; Goldie Lookin Chain; Clwb Pêl-droed Dinas Casnewydd; John Griffiths—mae ei angerdd am Gasnewydd, fel bob amser, yn ysbrydoli, a dyna rai’n unig o’r pethau sy’n rhoi ei enwogrwydd i Gasnewydd. Mae’n hyrwyddwr cryf ar ran y ddinas ac yn dadlau’n benderfynol dros weithredu er mwyn sicrhau ei bod yn parhau i gyflawni ei photensial.

Ddirprwy Lywydd, rwy’n Ysgrifennydd y Cabinet o’r gogledd, fel y gwyddoch yn iawn, a gallaf ddweud bod Casnewydd wedi cael ei bendithio i gael dau o Aelodau gorau’r Cynulliad yn y de yn eu hardal—John Griffiths a Jayne Bryant—ac rwy’n falch iawn o allu gweithio gyda hwy. Mae eu cyfraniad yma heddiw yn dweud llawer iawn amdanynt a’r ddinas y maent yn ei chynrychioli. Croesawaf y cyfle i dynnu sylw at y gwaith cadarnhaol sy’n cael ei wneud yn y ddinas hon a hoffwn adleisio’r clod i rai o’r llwyddiannau nodedig a fynegwyd eisoes yn y ddadl hon heddiw. Er hynny, siom bychan yw’r ffaith nad wyf, mewn tri ymweliad â’r ddinas dros y pythefnos diwethaf, wedi dod o hyd i fragdy’r Tiny Rebel eto, ond dibynnaf ar Jayne Bryant i roi cyflwyniad i mi, efallai. [Chwerthin.] Fel y mae John Griffiths yn ei ddweud yn ddigon cywir, mae Casnewydd yn ddinas ar gynnydd; mae Casnewydd yn ddinas sy’n symud i’r cyfeiriad cywir. Yn wir, gwrthryfel Siartwyr Casnewydd yn 1839—pe bai John yn ddigon hen, credaf y byddai wedi bod ar flaen y gad yn hwnnw, hefyd.

Mae Casnewydd wedi bod yn chwifio’r faner yng Nghymru yn y blynyddoedd diwethaf, ac wedi croesawu digwyddiadau mawreddog o fri yn llwyddiannus iawn, megis uwchgynhadledd NATO ym mis Medi 2014, gan ddenu arweinwyr o bob rhan o’r byd—yr Arlywydd Obama yng Nghasnewydd; mae ef hyd yn oed wedi clywed amdani. Ac wrth gwrs, roedd hynny’n dilyn y Cwpan Ryder cofiadwy yn y Celtic Manor yn 2010. Mae’r digwyddiadau hyn wedi rhoi Casnewydd a Chymru ar y map, a phan oedd llygaid y byd arnom, fe gyflawnodd Cymru—fe gyflawnodd Casnewydd. Rydym yn ymwybodol iawn o’r digwyddiadau hyn ac maent yn fan cychwyn ar gyfer y ddinas ac yn sbardun gwych i gynnydd pellach. Felly, mae angen i’r cyngor ac eraill allu harneisio effeithiau cadarnhaol digwyddiadau mawr fel y rhain, er mwyn sicrhau bod y manteision yn cael eu teimlo drwy gymunedau lleol eraill yn ogystal—yn wir, yn etholaeth gyfagos Hefin—gan eu helpu i adeiladu cydnerthedd a dod yn fwy llewyrchus wrth i ni symud ymlaen. Nid yn unig y mae Casnewydd lwyddiannus a ffyniannus yn dda i drigolion lleol; mae o fudd i’r ardaloedd cyfagos hefyd, ac yn darparu cyfleoedd ehangach. Rydym yn aml yn clywed, fel y gwnaf yn y gogledd, am ddinasoedd a lleoedd sy’n cystadlu â’i gilydd, a Chasnewydd yn ail neu’n drydedd dref de Cymru. Rwy’n credu eich bod yn dod yn agos at y brig, ac rwy’n meddwl, oherwydd y gwaith rydych yn ei wneud ar y cyd—tîm Llafur, John Griffiths a Jayne Bryant, yn gweithio gyda Debbie Wilcox a’r tîm Llafur, a Bob Bright o’r blaen—mae hynny wedi dangos y gallwn ailadeiladu ein cymunedau. Rwy’n falch iawn o fod yn rhan o hynny.

Drwy ein rhaglen adfywio cyfalaf, Lleoedd Llewyrchus Llawn Addewid, rydym wedi darparu £16 miliwn o gyllid cyfalaf Lleoedd Llewyrchus Llawn Addewid i wella’r tai newydd, i wella amodau tai, datblygu seilwaith lleol, a’r adeiladau allweddol y mae’r Aelodau wedi cyfeirio atynt heddiw. Yn wir, roeddwn yn falch iawn o ymweld â Friars Walk yng nghanol y ddinas. Mae yna fywiogrwydd newydd ynglŷn â’r ardal honno, ac mae’n lle gwych i ddatblygu busnes newydd ac i gefnogi cyflogaeth, gan gefnogi’r gymuned leol. Ond nid drwy hap y digwyddodd hyn—mae wedi digwydd drwy gynllunio, a chefnogaeth yr awdurdod lleol, ac rwy’n gobeithio y bydd hynny’n parhau yn y dyfodol.

Soniais yn gynharach fy mod wedi ymweld â Chasnewydd ar dri achlysur yr wythnos diwethaf, a’r ymweliad diweddaraf y bore yma—yn wir, roeddwn yn y cae pêl-droed y mae John Griffiths yn aml yn ymddangos ynddo—nid i chwarae, ond mae’n gefnogwr brwd, a hir y parhaed hynny hefyd. Mae’n wych gwybod bod y tîm yn y gynghrair y gobeithiai y byddai ynddi.

Bythefnos yn ôl gwelais â’m llygaid fy hun rai o’r prosiectau ardderchog hyn. Mae’r gwaith a wnaed yn yr adeilad cenedlaethol yn dangos yr hyn y gellir ei gyflawni drwy weithio mewn partneriaeth gref—yn union yr hyn roedd John Griffiths yn siarad amdano. Mae’r prosiect bellach yn darparu safleoedd busnes, yn ogystal â 12 o gartrefi newydd yn y ddinas. Yn wir, roedd yn fraint cael agor meithrinfa newydd i blant, sy’n fusnes sydd wedi gallu ehangu oherwydd y cyfleusterau newydd mewn adeilad cenedlaethol wedi’i adnewyddu—cyfleuster gwych. Eiddo’r ystad dai ar Heol Caerdydd—eto, rwy’n cydnabod pob un o’r rhain fel pethau trawsnewidiol ar gyfer y ddinas wych hon.

Lywydd, rwy’n credu bod yna daith wych i Gasnewydd, a ddangoswyd gan weledigaeth unigolion wrth iddynt basio drwy’r gymuned honno, ond erbyn hyn nid pasio drwodd yn unig y mae pobl yn ei wneud—maent yn aros ac yn meddwl ac yn gweithio, gyda chyfle i gymryd rhan a buddsoddi yno. Unwaith eto, nid oes prinder gwaith yn cael ei gyflawni gan fy nghyfaill da, John Griffiths. Dymunaf bob lwc i Gasnewydd, a gobeithiaf y bydd y cynnydd hwnnw’n parhau, gan weithio gyda phartneriaid megis Cartrefi Dinas Casnewydd a phartneriaid eraill yn wir, sy’n gweithio yn yr ardal honno. Rwy’n credu bod yna gyfle gwych i ni gyd ddweud, ‘Rydym yn cefnogi Casnewydd’, fel yr ymgyrch, ac mae hynny wedi cael ei amlygu heddiw gyda chyfraniad yr Aelodau yn y Siambr hon. Rwy’n dymuno pob lwc iddynt a gobeithio y bydd Casnewydd yn parhau i gamu ymlaen fel dinas ar gyfer y dyfodol yma yng Nghymru. Diolch yn fawr.

Thank you very much. That brings today’s proceedings to a close. Thank you.

Diolch yn fawr iawn. Dyna ddiwedd y trafodion am heddiw. Diolch.

Daeth y cyfarfod i ben am 18:53

The meeting ended at 18:53.