Y Cyfarfod Llawn

Plenary

22/05/2024

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

1. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Ogledd Cymru a Thrafnidiaeth

Prynhawn da a chroeso, bawb, i'r Cyfarfod Llawn. Yr eitem gyntaf ar ein hagenda ni y prynhawn yma fydd cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Ogledd Cymru a Thrafnidiaeth. Mae'r cwestiwn cyntaf gan Jenny Rathbone.

Gwasanaethau Bws yng Nghaerdydd

1. A wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet roi'r wybodaeth ddiweddaraf am wella'r gwasanaeth bysiau yng Nghaerdydd? OQ61174

9. Pa gynlluniau sydd gan yr Ysgrifennydd Cabinet i gefnogi teithio ar fysiau yng Nghaerdydd? OQ61161

Lywydd, deallaf eich bod wedi caniatáu i gwestiynau 1 a 9 gael eu grwpio. Rwy'n ddiolchgar iawn.

Gallaf ddweud bod Cyngor Caerdydd a gweithredwyr bysiau lleol wedi bod yn gweithio’n rhagweithiol gyda’i gilydd i ddarparu rhwydwaith bysiau cynaliadwy yn y rhanbarth, gyda chefnogaeth cymorth ariannol sylweddol gan Lywodraeth Cymru drwy ein grant rhwydwaith bysiau, a gyflwynwyd ym mis Ebrill hefyd.

Mae cyllid y Llywodraeth ar gyfer yr orsaf fysiau i'w groesawu’n fawr, ond nid felly'r oedi cyn adeiladu gorsaf fysiau newydd. Cafodd yr orsaf fysiau ganolog ei dymchwel yn 2008 ac mae’r un newydd, yn ôl yr hyn a ddeallaf, ar fin cael ei hailagor. Ac mae wedi'i gwneud yn anodd iawn i bobl leol ac ymwelwyr â'n prifddinas wybod sut i ddefnyddio'r system fysiau. Yn y cyfamser, mae datblygiadau enfawr wedi bod, pob un ohonynt i'w croesawu, ond mae anghenion teithwyr bysiau yn sicr wedi eu dadflaenoriaethu. Ac ymddengys i mi fod angen inni edrych ar y broses gaffael o ran sut y gallai hyn fod wedi digwydd, gan y dywedwyd wrthyf na fyddai'n bosibl i'r datblygwyr orffen yn gynt heb achosi llawer o gostau ychwanegol i ddiwygio'r contract. Hoffwn ddeall sut y gallwn ddysgu o'r broses hon fel ein bod yn sicrhau, pan fydd rhywun yn ymrwymo i gontract, eu bod wedyn yn ei gwblhau o fewn amser penodol.

Wel, a gaf i ddiolch i Jenny Rathbone am ei chwestiwn, ac rwy'n cydnabod pwysigrwydd gorsaf fysiau newydd i Gaerdydd ac i'r rhanbarth ehangach hefyd? Mae'n hanfodol bwysig, er mwyn newid dulliau teithio, ein bod yn darparu cyfleuster addas ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain i bobl aros ynddo am eu bysiau.

Nawr, rwy’n falch o allu rhoi gwybod i'r Senedd heddiw y bydd yr orsaf fysiau yn bendant ar agor erbyn toriad yr haf. Bu oedi—mae’r Aelod yn hollol gywir. Mae'r oedi diweddaraf yn ymwneud â chymeradwyo'r adeilad. Roedd yn anodd dod o hyd i swyddogion awdurdod lleol â’r sgiliau a’r arbenigedd priodol, ond rydym wedi gallu dod o hyd iddynt o Gaerffili, felly rydym yn ddiolchgar iawn i’r awdurdod lleol hwnnw. Ac fe gafodd allweddi'r orsaf, i bob pwrpas, eu rhoi i Trafnidiaeth Cymru ddydd Llun. Byddant yn cyfarfod â gwahanol grwpiau rhanddeiliaid nawr i sicrhau bod pryderon pawb ynghylch hygyrchedd yn cael eu hystyried, ac os oes unrhyw newidiadau munud olaf y bydd angen eu gwneud, fe gânt eu gwneud. Ond gallaf rannu’r wybodaeth honno heddiw y bydd yr orsaf fysiau’n cael ei hagor yn yr wythnosau nesaf. Diolch.

Pa gynlluniau sydd gan Ysgrifennydd y Cabinet i gefnogi teithio ar fysiau yng Nghaerdydd?

Nid oes angen ichi ofyn y cwestiwn a gyflwynwyd yn y cyd-destun hwnnw, gallwch symud yn syth at eich cwestiwn atodol.

Diolch. Fel y mae Jenny Rathbone eisoes wedi’i ddweud, bu oedi enfawr mewn perthynas â'r orsaf fysiau. Mae fy etholwyr wedi gorfod aros am naw mlynedd bellach, rwy'n credu. Fe'ch clywaf yn dweud, ac rwy’n falch iawn o’ch clywed yn dweud, y bydd ar agor cyn yr haf, ond rydym wedi clywed hyn sawl tro o’r blaen, felly rwy'n credu y dylem gadw hynny mewn cof.

Ond roeddwn am godi’r cwestiwn ynghylch hygyrchedd yr orsaf fysiau newydd, oherwydd yn amlwg, rydym am i’r gyfnewidfa fod yn gwbl hygyrch. Dywedir wrthyf nad ymgynghorwyd â Chymdeithas Pobl Fyddar Prydain yng Nghymru ynghylch cynllun y gyfnewidfa, a deallaf fod gan Cŵn Tywys Cymru bryderon ynghylch diffyg man cymorth canolog ac y bydd yn rhaid i bobl sy’n ddall neu’n rhannol ddall ddod o hyd i lysgenhadon crwydr i gael cymorth, sy’n achosi cryn dipyn o bryder. Felly, nid wyf yn gwybod a oes unrhyw wybodaeth gan Ysgrifennydd y Cabinet ynglŷn â faint o waith a wnaed gyda grwpiau anabledd er mwyn cynhyrchu'r fersiwn derfynol hon. Ac rwy'n gobeithio y bydd argymhellion y grwpiau'n cael eu hystyried pan fydd hyn wedi'i gwblhau.

Yn sicr. A gaf i ddiolch i Julie Morgan am ei chwestiwn hefyd? Gallaf roi sicrwydd i'r Aelodau, o gofio bod yr orsaf wedi'i rhoi yn ôl i Trafnidiaeth Cymru yr wythnos hon, ein bod bellach yn gwbl sicr y bydd yn agor cyn toriad yr haf. Mae wedi dod yn ôl gan y contractwyr yn barod i Trafnidiaeth Cymru wneud gwaith ymgysylltu terfynol gyda nifer o wahanol grwpiau, a byddant yn cynnwys—gallaf roi sicrwydd i Julie Morgan—Cymdeithas Pobl Fyddar Prydain a Cŵn Tywys Cymru. Byddant yn cael cyfle i ymweld â'r orsaf fysiau cyn iddi agor, i gael cyfle i roi adborth pellach. A gallaf roi sicrwydd i'r Aelodau hefyd y bydd cyfnewidfa fysiau Caerdydd yn cydymffurfio'n llawn â'r gofynion a nodir yn Neddf Cydraddoldeb 2010. I gynorthwyo cwsmeriaid dall a rhannol ddall, bydd lloriau botymog yn yr ymgynullfannau oll, a bydd map hygyrchedd hefyd, a fydd yn darparu gwybodaeth ynglŷn â lleoliad cilfannau bysiau a chyfleusterau. Nid yw’r llysgenhadon yno i gymryd lle gwasanaethau cymorth hollbwysig, maent yno i’w hategu, ac rwy’n siŵr y bydd grwpiau defnyddwyr yn eu croesawu pan fydd y gyfnewidfa ar agor.

13:35

Fel y gwyddoch, Ysgrifennydd y Cabinet, rwyf eisoes wedi dweud yn y Siambr hon fod bysiau yn Lloegr, ers peth amser bellach, wedi’u hôl-osod â ffaniau er mwyn helpu i wella ansawdd aer. Yn wir, canfuwyd, dros gyfnod o 100 diwrnod, y gall un bws dynnu oddeutu 65g o ronynnau o'r aer, sef oddeutu pwysau pêl dennis. Mae cael gwared ar y gronynnau hyn yn fuddugoliaeth hawdd i gynghorau, i wella ansawdd aer a mynd i’r afael â llygredd gwenwynig, gan nad oes angen ynni—mae’r hidlyddion yn gweithio wrth i’r bws symud o gwmpas. Gyda hyn mewn golwg, pam nad oes gennym y bysiau hyn yng Nghaerdydd? Diolch.

A gaf i ddiolch i Joel James am ei gwestiwn? Os caf dawelu ei feddwl, mae datgarboneiddio'r fflyd fysiau yn ymrwymiad yn rhaglen lywodraethu Llywodraeth Cymru. Yn y gwanwyn, rydym wedi bod yn rhannu ein cynlluniau i gyflawni'r ymrwymiad hwn a'r targed a nodir yn 'Cymru Sero Net'. Rydym wedi bod yn buddsoddi mewn bysiau trydan ledled Cymru—yn y gogledd a'r de. Mae cynlluniau cyffrous ar y gweill hefyd ar gyfer gwasanaethau hydrogen hefyd. Mae datgarboneiddio’r fflyd fysiau yng Nghymru erbyn 2035 yn rhaglen uchelgeisiol, ond rydym yn hyderus y gallwn ei chyflawni ac rydym yn awyddus i weithio gyda phartneriaid i gyflawni yn erbyn yr agenda hon.

Cerbydau Eco-gyfeillgar

2. Sut y mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi'r defnydd o gerbydau eco-gyfeillgar ar y rhwydwaith trafnidiaeth yng Nghymru? OQ61139

Mae cefnogi’r newid i gerbydau di-allyriadau yn ganolog i’n dull o fynd i’r afael ag allyriadau trafnidiaeth. Rydym yn buddsoddi mewn teithio llesol, trenau trydan newydd, bysiau di-allyriadau, clybiau ceir trydan a’r rhwydwaith gwefru i gefnogi cerbydau trydan ledled Cymru.

Diolch. Ar ôl adroddiadau ym mis Chwefror fod FleetEV o Gaerdydd wedi sicrhau contract gwerth miliynau o bunnoedd gyda Llywodraeth Cymru i gyflenwi cerbydau trydan, cysylltodd uwch swyddog proffesiynol trafnidiaeth yng ngogledd Cymru â mi i fynegi pryder mai dim ond ers mis Hydref 2022 yr oedd y cwmni yn gorfforedig, heb unrhyw ffigurau masnachu a gwerth net o ddim ond £6,316. Fe wnaethant ychwanegu nad yw hwn yn gwmni digon sefydledig ac ariannol sefydlog i wario cymaint arno, a bod yr unig gyfarwyddwr a chyfranddaliwr wedi bod yn gyfarwyddwr pedwar cwmni yn y gorffennol, pob un ohonynt wedi mynd i ddwylo’r gweinyddwyr. A ydych chi'n rhannu’r pryder hwn, a wnewch chi ymchwilio, a sut rydych chi'n ymateb i bryder fy etholwr, er bod Llywodraeth Cymru yn datgan bod cyflawniad masnachol Llywodraeth Cymru wedi dilyn datganiad polisi caffael Cymru, na chafodd cyfrifon ail flwyddyn FleetEV eu postio tan 28 Rhagfyr 2023, ac arhosodd Llywodraeth Cymru tan ddechrau mis Ionawr, wrth i’r cwmnïau tendro eraill aros, cyn bwrw ymlaen â’r broses gaffael, a arweiniodd at y cyhoeddiad mai FleetEV oedd y cynigydd llwyddiannus?

A gaf i ddiolch i Mark Isherwood am ei gwestiynau ar y mater hwn? Byddaf yn archwilio’r materion a godwyd heddiw ac yn rhoi adborth i’r Aelodau. Mae rhai pryderon difrifol wedi’u codi. Credaf fod angen ymchwilio iddynt, ac felly byddaf yn rhannu’r adborth cyn gynted ag y gallaf gydag Aelodau ar draws y Siambr.

Ysgrifennydd y Cabinet, nid oes amheuaeth nad yw newid i ddefnyddio cerbydau trydan yn rhan hanfodol o’n taith at sero net, ac mae’n gam y mae llawer o fy etholwyr yn awyddus i’w gymryd. Fodd bynnag, gall fod rhwystrau, ac fel cynrychiolydd etholaeth yn y Cymoedd, y pryder mwyaf cyffredin y mae trigolion yn ei godi gyda mi yw sut y gallant wneud y newid i gerbyd trydan os ydynt yn byw mewn tŷ teras neu fathau eraill o dai heb fynediad at barcio oddi ar y ffordd. Maent yn gofyn i mi pa seilwaith y mae Llywodraeth Cymru yn ei awgrymu i bobl fel nhw i'w helpu i wefru eu cerbydau gartref. Nawr, fe wyddom fod nifer cynyddol o fannau gwefru ar gael mewn mannau cyhoeddus, fel arfer oherwydd ffrydiau ariannu Llywodraeth Cymru, ond byddwn yn dweud nad oes mynediad digonol at y rhain ar hyn o bryd er mwyn rhoi'r hyder sydd ei angen ar bobl heb fynediad at fannau parcio oddi ar y ffordd yn eu cartrefi eu hunain i wneud y newid i geir trydan. Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, pa sicrwydd y gallwch ei roi i fy etholwyr ar y mater dyrys hwn?

A gaf i ddiolch i Vikki Howells am y cwestiwn a godwyd heddiw, sy’n hynod bwysig i lawer o gymunedau, yn enwedig yn y Cymoedd, lle mae llawer iawn o dai teras ar y stryd yn uniongyrchol, ac na fyddent yn addas, ar hyn o bryd, ar gyfer mathau traddodiadol o wefru cerbydau trydan? Ar gyfer yr eiddo hynny, ac yn yr awdurdodau lleol hynny, mae Trafnidiaeth Cymru yn gweithio ar atebion, ac rwy’n siŵr y bydd pecyn o syniadau yn cael ei gyflwyno i’w hystyried cyn bo hir. Ond mae Vikki Howells yn llygad ei lle—rydym yn buddsoddi'n helaeth mewn mannau gwefru cerbydau trydan, mannau gwefru cerbydau trydan cyhoeddus. Credaf ein bod wedi buddsoddi dros £6 miliwn i helpu awdurdodau lleol i gynyddu nifer y mannau gwefru sydd ar gael i’r cyhoedd, ac mae gennym bellach dros 2,500 ohonynt yng Nghymru. Nawr, mae hynny'n gynnydd o 55 y cant dros y flwyddyn ddiwethaf, felly cynnydd sylweddol iawn. Rydym ar ei hôl hi o gymharu â Llundain, lle mae 221 o ddyfeisiau gwefru ar gael i'r cyhoedd fesul 100,000 o’r boblogaeth. Fodd bynnag, mae Cymru yn gwneud yn well ar hyn o bryd na llawer o ranbarthau Lloegr.

Mae'n gwbl hanfodol ein bod yn edrych ar dechnoleg ddatblygol hefyd. Mae Toyota wedi addo cerbyd cell cyflwr solet sych erbyn 2028. Nawr, mae angen inni ddeall pa oblygiadau a allai fod ar gyfer mannau gwefru cerbydau trydan pe caiff y cerbyd hwn ei ddatblygu'n llwyddiannus a'i werthu ar y farchnad agored. Rwy'n siŵr y byddai pob gweithgynhyrchydd yn dymuno dilyn y dechnoleg honno, o ystyried bod ganddi'r potensial i gynnig pellteroedd teithio llawer hirach a gwefru llawer cyflymach. Felly, mae angen inni sicrhau hefyd fod pob un o’r mannau gwefru cerbydau trydan yr ydym yn buddsoddi ynddynt yn cael eu diogelu at y dyfodol, gan y gallem gyrraedd sefyllfa, yn debyg i Betamax a VHS, lle mae’n rhaid inni ddewis rhwng y naill a'r llall, ac rydym am allu dewis yr enillydd yn y pen draw.

13:40

Dewisodd fy nheulu Betamax, nad oedd yn ddewis doeth yn y pen draw. [Chwerthin.]

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

Cwestiynau gan lefarwyr y pleidiau nawr. Llefarydd y Ceidwadwyr, Darren Millar. 

Diolch, Lywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, yn rhinwedd eich swydd fel Ysgrifennydd y Cabinet dros ogledd Cymru, a allwch ddweud wrthym pa gamau rydych yn eu cymryd i sicrhau bod gogledd Cymru'n cael ei gyfran deg o fuddsoddiad gan Lywodraeth Cymru?

Wel, gallwn siarad am oriau lawer ar y pwnc hwn—ac rwyf wedi gwneud hynny yn y gorffennol—ynglŷn â rôl hanfodol mentrau fel cyllidebau dangosol rhanbarthol, sicrhau bod Gweinidogion Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda'r Gweinidog dros ogledd Cymru ar faterion sy’n berthnasol i'r gogledd. Mae gennym is-bwyllgor Cabinet sy’n ystyried y prif faterion sy’n berthnasol i ogledd Cymru, ac rwy’n benderfynol o sicrhau, wrth inni chwilio am gyfleoedd i Gymru gyfan, ein bod yn gwneud hynny mewn ffordd deg a chyfartal, ac yn buddsoddi’n deg ac yn gyfartal mewn cyfleoedd i ysgogi ffyniant ledled y wlad.

Wel, rydych yn gwneud y synau iawn, ond rydym eto i weld y camau gweithredu iawn gan Lywodraeth Cymru—dyna'r realiti. Mae setliadau llywodraeth leol fel arfer yn waeth yng ngogledd Cymru. Rydym yn gweld diffyg buddsoddiad yn ein seilwaith ffyrdd yn y gogledd. Rydych yn adeiladu ysbytai newydd yn y de, ond nid yn y gogledd. Dyna hanes y Llywodraeth hon, ac rwy'n gobeithio efallai y gallwch chi fel Ysgrifennydd Cabinet newydd, sy’n cynrychioli etholaeth yn y gogledd, newid hynny.

Mae gan Lywodraeth y DU, wrth gwrs, ei hagenda ffyniant bro, ac mae'n awyddus i godi’r gwastad ledled y DU gyfan. Mae angen i Lywodraeth Cymru gael agenda ffyniant bro yng Nghymru, ond nid dyna’r realiti, oherwydd gadewch inni ystyried y gwahaniaeth, er enghraifft, rhwng gwariant yng ngogledd Cymru a de Cymru, dim ond ar y prosiectau metro. Mae metro de Cymru wedi cael dros £1 biliwn gan Lywodraeth Cymru, ac mae cyfres o brosiectau seilwaith mawr eisoes yn mynd rhagddynt mewn mannau eraill yn y de. Yn y gogledd, dim ond £50 miliwn a ddyrannwyd i’r prosiect metro yno. Nawr, hyd yn oed wrth roi cyfrif am y gwahaniaethau mewn poblogaeth, mae'r de yn dal i gael mwy na phum gwaith y buddsoddiad y pen—pum gwaith—na'r gogledd. Nid yw hynny'n ddigon da, Ysgrifennydd y Cabinet. Beth rydych chi'n mynd i’w wneud i fynd i’r afael â’r annhegwch difrifol hwnnw?

Wel, a gaf i ddiolch i Darren Millar am ei ail gwestiwn heddiw? Gadewch imi nodi'r ffeithiau. Mae metro de Cymru yn fuddsoddiad sylweddol iawn—buddsoddiad fel rhan o’r fargen ddinesig. Nid yw metro gogledd Cymru, a'r gwelliannau i seilwaith rheilffyrdd y gogledd, yn rhan o fargen dwf gogledd Cymru—y cytundeb cyfatebol. Er mwyn sicrhau bod y gwelliannau i'r seilwaith yn cael eu cwblhau i alluogi metro gogledd Cymru, mae'n rhaid i'r rheini sy'n gyfrifol am eu hariannu ysgrifennu'r sieciau. Nid yw hynny'n digwydd. Rydym wedi cael addewidion amhendant o arian ar gyfer trydaneiddio prif linell reilffordd y gogledd, a fyddai, gyda dim ond £1 biliwn, ond yn ei thrydaneiddio o Gaer i Brestatyn ar y gorau, yn ôl pob tebyg. Mae arnom angen ymrwymiadau cadarn gan Lywodraeth y DU, nid yn unig ar y brif linell reilffordd, ond mae arnom angen iddynt wneud ymrwymiad cadarn i uwchraddio rheilffordd Wrecsam-Bidston, y maent yn gyfrifol amdani, rheilffordd y Gororau, y maent yn gyfrifol amdani. Mae angen iddynt addo nad rhwng Caer a Phrestatyn yn unig y byddant yn trydaneiddio, ond yr holl ffordd i Gaergybi. Ac yn hollbwysig, er mwyn galluogi mwy o wasanaethau i deithwyr, mae’n rhaid inni sicrhau bod y problemau sy'n gysylltiedig â chyfyngiadau capasiti yng ngorsaf Caer yn cael eu datrys hefyd. Mae’r rhain oll wedi bod yn flaenoriaethau i Lywodraeth Cymru, Growth Track 360, bwrdd rheilffyrdd Cymru, sy’n cyfuno swyddogion Llywodraeth Cymru â swyddogion Llywodraeth y DU. Yn anffodus, dro ar ôl tro, mae Trysorlys y DU wedi dweud 'na’. Dyna'r rheswm pam ein bod wedi gweld mwy o fuddsoddiad yn ne Cymru nag yng ngogledd Cymru. Pan gawn Lywodraeth Lafur newydd mewn grym yn San Steffan, rwy'n hyderus y bydd y gwahaniaeth mewn gwariant a buddsoddiad yn cael ei ddatrys.

13:45

Wrth gwrs, mewn gwirionedd, mae Llywodraeth bresennol y DU, y Llywodraeth Geidwadol, wedi cyflawni rhywfaint o drydaneiddio yng Nghymru, yn wahanol i’r addewidion a wnaed ac na chafodd eu cadw gan y Llywodraeth Lafur flaenorol, ac mae wedi ymrwymo i werth dros £1 biliwn o fuddsoddiad yn rhwydwaith rheilffyrdd gogledd Cymru er mwyn ei thrydaneiddio. Ond gadewch inni fynd yn ôl at eich cyfrifoldebau yma. Y gwir amdani yw bod cannoedd o filiynau o bunnoedd wedi’i ddyrannu gan Lywodraeth Cymru i brosiectau yn y de, a'r nesaf peth i ddim, fel briwsion oddi ar y bwrdd, wedi'i roi i bobl y gogledd, sy'n ddig iawn wrth Lywodraeth Cymru am y sefyllfa honno a dweud y gwir.

Gadewch inni sôn am fater arall lle mae gwahaniaeth ac annhegwch enfawr i bobl y gogledd. Gadewch inni ystyried Trafnidiaeth Cymru, er enghraifft. Prisiau tocynnau ar Trafnidiaeth Cymru: rhwng Abertawe a Chaerdydd, gallwch dalu £5.50 am docyn unffordd; mae taith debyg yn y gogledd rhwng Cyffordd Llandudno a Chaer yn costio £13.10. Mae'n wahaniaeth enfawr, sylweddol, sy'n annheg iawn. Pam y dylai pobl yn y gogledd dalu dwywaith cymaint am eu tocynnau trên, a pheidio â chael y buddsoddiad yn y metro a addawyd gennych ddau faniffesto yn ôl, a pham y dylent oddef y setliadau annheg a gânt o ran buddsoddiad cyfalaf gan Lywodraeth Cymru?

Nid yw eich atebion heddiw yn ddigon da. Hoffwn wybod beth rydych chi'n ei wneud i fynd i'r afael â'r problemau hyn a pha gamau penodol y byddwch yn eu cymryd ar unwaith i fynd i'r afael â'r gwahaniaeth hwn gan Trafnidiaeth Cymru.

A gaf i godi un pwynt ynglŷn â'r rheilffyrdd a'r gogledd a buddsoddiad? Fe wnaethom ofyn yn gyson i Lywodraeth y DU wario arian ar ddyblu rheilffordd Wrecsam i Gaer, oni wnaethom? Roeddent yn dweud 'na' o hyd. O ganlyniad i gytundeb rhyngom ni a Democratiaid Rhyddfrydol Cymru, bu modd inni fuddsoddi ynddi. Byddwn yn parhau i fuddsoddi ynddi. Ni ddylem orfod gwneud hynny. Trysorlys y DU sy’n gyfrifol am y darn hwnnw o seilwaith rheilffyrdd, ond dywedodd Trysorlys y DU, o dan y Torïaid, unwaith eto, 'Na, ni fyddwn yn darparu ar gyfer gogledd Cymru’, yn union fel y dywedasant, 'Ni fyddwn yn darparu ar gyfer gogledd Cymru ar y lein o Wrecsam i Bidston’, yn union fel y gwnaethant ddweud na fyddant yn darparu ar gyfer gogledd Cymru o ran cyfyngiadau capasiti yng ngorsaf Caer, a fydd yn hwyluso mwy o wasanaethau i mewn i ogledd Cymru.

Maent wedi dweud 'na' wrthym pan wnaethom ofyn am rywfaint o reolaeth dros Avanti West Coast. Rydych yn sôn am wasanaethau rheilffyrdd yng ngogledd Cymru, felly gadewch imi ddweud wrthych: mae prydlondeb Trafnidiaeth Cymru yn llawer gwell—llawer gwell—na phrydlondeb Avanti West Coast, cwmni y mae Llywodraeth y DU yn gyfrifol amdano, ac maent yn gwrthod caniatáu unrhyw lais i ni o ran pwy ddylai reoli'r fasnachfraint honno. Yn wir, fe wnaethant ailbenodi Avanti West Coast heb hyd yn oed ofyn a oeddem yn cydsynio. Aethant ymlaen i roi sawl blwyddyn arall i Avanti West Coast, perfformiwr gwael iawn o gymharu â Trafnidiaeth Cymru, sawl blwyddyn arall o weithredu’r gwasanaeth rheilffordd aflwyddiannus hwnnw.

Nawr, o ran buddsoddiad yn y gogledd, gadewch inni ystyried rhai o'r buddsoddiadau diweddar a wnaethom. Gadewch inni ystyried y ganolfan ymchwil gweithgynhyrchu uwch yn Airbus, darn hynod werthfawr o seilwaith a fydd yn ysgogi ffyniant nid yn unig yn Airbus ond ar draws y rhanbarth. Hefyd, mae lleoli pencadlys y banc datblygu yn y gogledd—

Hynod bwysig—rwy'n falch eich bod yn ei groesawu. Ac nid yn unig hynny, fel y dywedais, rydym yn buddsoddi—

Mae'n fwy na briwsion. Rydym yn buddsoddi mewn cyfleoedd ar draws y gogledd, ond rydym am wneud mwy ac fe fyddwn yn gwneud mwy. Byddwn yn gwneud hynny'n rhannol am ein bod wedi buddsoddi £800 miliwn mewn cerbydau rheilffyrdd newydd. Pan ddaeth Trafnidiaeth Cymru yn gyfrifol am y fasnachfraint yn 2018, roedd gan Trafnidiaeth Cymru un o’r fflydoedd hynaf yn y DU. Erbyn diwedd eleni, bydd ganddynt un o'r fflydoedd mwyaf newydd. Dim ond 270 o gerbydau trên a oedd ar waith pan ddaethom yn gyfrifol amdanynt yn 2018. Erbyn i'r archebion gael eu cwblhau, bydd gennym fwy na 470 o gerbydau trên ar y rheilffyrdd, trenau newydd sbon yn gweithredu yn y gogledd. Ni all y masnachfreintiau y mae Llywodraeth y DU yn eu gweithredu yng Nghymru frolio'r un peth.

Diolch, Lywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, hoffwn eich holi ynglŷn â thrafnidiaeth i bobl ifanc, os gwelwch yn dda. Mae strategaeth dlodi plant ddiweddaraf Llywodraeth Cymru yn cydnabod bod cost trafnidiaeth yn gwaethygu allgáu a thlodi plant. Nawr, mae nifer o gynlluniau gan y Llywodraeth sydd â'r nod o leihau costau trafnidiaeth yn rhannol i bobl ifanc. Rwy'n croesawu hynny. Ond mae Senedd Ieuenctid Cymru wedi canfod nad yw 72 y cant o bobl ifanc yn ymwybodol o'r gostyngiadau sydd ar gael. A allwch ddweud wrthyf sut mae Llywodraeth Cymru yn helpu pobl ifanc i deithio’n gynaliadwy ac yn fforddiadwy, ond hefyd sut rydych chi'n codi ymwybyddiaeth ymhlith y bobl ifanc hyn am y cynlluniau gostyngiadau a allai eu helpu i wneud y teithiau hynny?

13:50

Wel, a gaf i ddiolch i Delyth Jewell am ei chwestiwn? Gwn fod hwn yn bwnc y mae'n angerddol yn ei gylch, ac mae wedi'i godi gyda mi nid yn unig yn y Siambr, ond hefyd yn ein trafodaethau preifat. Credaf y bydd cyfleoedd enfawr ar ôl inni basio’r Bil bysiau i greu nid yn unig system drafnidiaeth integredig, ond hefyd i sicrhau bod gennym brisiau tocynnau tecach, ac mae hynny’n cynnwys ar gyfer pobl ifanc. Nawr, fel y mae'r Aelod wedi'i nodi, mae cynlluniau teithio rhatach a theithio am ddim eisoes ar gael i blant a phobl ifanc ar drafnidiaeth gyhoeddus yng Nghymru. Rydym yn cadw golwg ar hynny. Mae’n seiliedig ar argaeledd cyllid o ran pa mor bell y gallwn fynd gyda hynny. Rydym yn agored i ystyried yr holl opsiynau ar gyfer pobl ifanc, gan gynnwys y rhai a allai ddod i fodolaeth pan fyddwn wedi dechrau rheoleiddio'r gwasanaethau bysiau eto.

Diolch. Nawr, fe wnaethoch chi gyfeirio’n anuniongyrchol, o bosibl, at Fesur Teithio gan Ddysgwyr (Cymru) 2008, a rhywfaint o’r trafodaethau a gawsom ynglŷn â hwnnw. Dywedwyd wrthym, ar y Mesur teithio gan ddysgwyr, na fydd yr adolygiad presennol yn arwain at unrhyw gynnydd yn y pellter cymhwystra ar gyfer cludiant am ddim i'r ysgol. Nawr, mae cost cludiant i'r ysgol wedi arwain at blant yn colli ysgol, am na all eu rhieni fforddio eu hanfon yno ar y bws ysgol. Nawr, rwy’n poeni am effeithiau hyn ar addysg, ar dlodi sy’n gwaethygu, fel rydym eisoes wedi’i drafod, allgáu cymdeithasol, ac ar y Gymraeg hefyd, oherwydd—unwaith eto, rydym wedi trafod hyn o’r blaen—mae achosion ledled Cymru lle mae rhieni yn dymuno anfon eu plentyn i addysg cyfrwng Cymraeg, ond nid ydynt yn gymwys i gael cludiant am ddim i'w hysgol Gymraeg agosaf. Felly, a allech ddweud wrthyf, yn gyntaf, os gwelwch yn dda, sut mae hyn yn cysylltu â 'Cymraeg 2050'? A hefyd, Ysgrifennydd y Cabinet, fe sonioch chi am gyllid. Mae'n peri pryder i mi nad yw Llywodraeth Cymru yn pwyso digon ar Lywodraeth y DU na Keir Starmer am ariannu teg i Gymru i helpu i unioni'r mater hwn, sy'n gwneud cam â'n plant a'n pobl ifanc. Felly, pa gamau y gwnewch chi eu cymryd ar fyrder i fynd i’r afael â hynny?

Unwaith eto, a gaf i ddiolch i’r Aelod am ei chwestiwn ar y pwnc hwn? Credaf fod 20 y cant o bobl ifanc mewn rhannau o Gymru yn methu mynychu eu cyfweliadau swyddi am nad oes ganddynt fynediad at drafnidiaeth gyhoeddus neu am fod trafnidiaeth gyhoeddus yn rhy ddrud. Felly, mae anghyfiawnder cymdeithasol enfawr yn y system sy'n gweithredu heddiw, a dyna pam ein bod mor benderfynol o fynd ar drywydd y Bil bysiau erbyn diwedd tymor y Senedd hon. Nod yr adolygiad a gynhaliwyd yw darparu rhyw fath o bont i ni at yr adeg pan fydd masnachfreinio yn digwydd. A’r pwynt allweddol gyda masnachfreinio, mewn perthynas â phobl ifanc ym myd addysg, yw y bydd yn ein galluogi i ddefnyddio’r holl wasanaethau at ddibenion cludo pobl ifanc i’r ysgol; bydd yn ein galluogi i gyfuno gwasanaethau rheolaidd i deithwyr yn well gyda chludiant i'r ysgol. Dylwn ddweud nad yw'r broblem yn ymwneud â fforddiadwyedd yn unig, o ran y cynlluniau pontio. Mae'n ymwneud hefyd ag argaeledd gyrwyr bysiau a bysiau, sy'n her fawr. Ac mewn rhai rhannau o Gymru, cafwyd heriau o ran recriwtio i'r sector. Mae'n un o'r rhesymau, mewn gwirionedd, pam y gwnaethom sefydlu'r bwrdd amrywiaeth mewn trafnidiaeth gyhoeddus, am ein bod yn cydnabod yr angen i gynyddu nifer y bobl a oedd yn hyfforddi nid yn unig fel gyrwyr bysiau, ond hefyd yn y diwydiant rheilffyrdd, ac roedd angen inni sicrhau bod gennym weithlu mwy amrywiol. Felly, mae’r gwaith hwnnw’n mynd rhagddo, ond mae'n ymwneud â mwy na'r cyllid ar gyfer y gwasanaeth; mae a wnelo ag argaeledd bysiau a gyrwyr hefyd.

Diolch eto am hynny. Nawr, o ran y Bil bysiau, rwy'n croesawu'r hyn rydych wedi’i ddweud, yn sicr ynglŷn â'r angen i bontio’r bwlch hwnnw. Nawr, cyn i'r bont honno gael ei chwblhau, pan fydd y blociau adeiladu'n dal i fod ar yr ochr, beth y gallwn ei wneud i sicrhau nad yw'r garfan sy'n colli cludiant am ddim i'r ysgol ar hyn o bryd yn cael cam rhwng nawr a hynny? A phan fydd y bysiau'n cael eu masnachfreinio, a ydych chi'n cytuno â mi y dylem fynd gam ymhellach mewn gwirionedd a chyflwyno tocyn bws am ddim i bobl ifanc? Oherwydd gwn fod yr Alban wedi cyflwyno hyn yn yr ychydig flynyddoedd diwethaf—teithio am ddim ar fysiau i bobl ifanc rhwng pump a 21 oed. Fe wnaeth y defnydd ychwanegol a ddeilliodd o hynny alluogi rhai cwmnïau bysiau i gynyddu'r gwasanaethau a ddarperir. Felly, mewn gwirionedd, er y gallai fod buddsoddiad ymlaen llaw, gallai hynny dalu ar ei ganfed a helpu i ryddhau rhagor o arian ar gyfer gwasanaethau ychwanegol yn gyffredinol. Felly, a yw tocyn bws am ddim i bobl ifanc yn rhywbeth yr ydych chi eisoes yn ei ystyried? Ac os nad yw, a wnewch chi ymrwymo i ddechrau edrych nawr ar y potensial i gyflwyno hynny yng Nghymru pan gaiff y Bil bysiau ei weithredu, os gwelwch yn dda?

Mae gennyf gryn ddiddordeb yn y math hwn o fenter a'r potensial i fynd hyd yn oed ymhellach hefyd. Mewn rhai rhannau o Ewrop, mae gennych gludiant bws am ddim, y telir amdano drwy’r hyn sy’n cyfateb i’n treth gyngor ni. Felly, mae ffyrdd amgen ac ychwanegol o godi refeniw nid yn unig i gynyddu nifer y gwasanaethau sy’n weithredol, ond hefyd i wella hygyrchedd drwy ddileu’r gost i’r rheini nad ydynt yn gallu fforddio talu.

Felly, gyda masnachfreinio, bydd yn cynnig cyfle i greu nid yn unig un rhwydwaith, gydag un amserlen, gydag un tocyn, ond i gyflwyno trefn brisiau tocynnau lawer tecach ar drenau ac ar fysiau. Felly, rwy’n awyddus i ddysgu o fannau eraill, gan fod enghreifftiau rhagorol ledled Ewrop a thu hwnt, ac o fewn y Deyrnas Unedig, ac rwy’n awyddus iawn i ddysgu o unrhyw brofiadau a allai fod gan Aelodau yn y Siambr hon.

13:55
Gwasanaethau Rheilffyrdd i Gymunedau Gwledig

3. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i wella mynediad at wasanaethau rheilffyrdd dibynadwy i gymunedau gwledig? OQ61170

Mae Llywodraeth Cymru wedi buddsoddi £800 miliwn mewn trenau newydd, sy’n dechrau gweithredu ledled Cymru. Wrth i'r trenau newydd ddod yn weithredol, mae dibynadwyedd a pherfformiad wedi gwella. Byddwn yn parhau i adeiladu ar y cynnydd hwn, ac yn alinio ein hamserlenni’n well â phatrymau teithio ôl-COVID newidiol ein teithwyr.

Diolch am yr ymateb.

Ysgrifennydd y Cabinet, rydych wedi cydnabod o'r blaen yr angen i gynyddu'r defnydd o reilffordd Calon Cymru, ac eto rydym yn gweld cylch dieflig o ostyngiad yn nifer y defnyddwyr os bydd gwasanaethau'n dod yn fwyfwy anymarferol ac anneniadol. Mae rhanddeiliaid lleol, fel Cymdeithas Teithwyr Rheilffordd Calon Cymru, wedi beirniadu’r amserlen newydd arfaethedig gan Trafnidiaeth Cymru, gan nodi y bydd yn ei gwneud bron yn amhosibl i unigolion gymudo neu gael amseroedd teithio rhesymol. Gyda dim ond tri thrên cyfeillgar i dwristiaid yn ystod yr wythnos, nid yw'r amserlen yn manteisio ychwaith ar botensial sylweddol y rheilffordd i ddenu ymwelwyr a hyrwyddo twristiaeth gynaliadwy. Yn ei hymgynghoriad, mae'r gymdeithas yn tynnu sylw at ddau adroddiad ymgynghorol sydd wedi canfod bod angen o leiaf un trên bob dwy awr er mwyn i'r rheilffordd weithredu yn y ffordd orau bosibl. Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, pa drafodaethau a gawsoch gyda Trafnidiaeth Cymru i gaffael trenau newydd, modern a mynd i’r afael â materion dibynadwyedd i adfywio rheilffordd Calon Cymru? Diolch yn fawr iawn.

Wel, a gaf i ddiolch i Jane Dodds am ei chwestiwn atodol? Mae'r rheilffordd yn un o'r rhai mwyaf syfrdanol yn unrhyw le yn y Deyrnas Unedig. Mae’r Aelod yn llygad ei lle nid yn unig ei bod yn bwysig i bobl sy’n gorfod cymudo i’w cymunedau yn y canolbarth. Mae hefyd yn hanfodol bwysig i'r economi dwristiaeth yn y canolbarth. Yn dilyn trafodaethau gyda Network Rail, rwy'n gobeithio gallu rhannu newyddion cyffrous am botensial twristiaeth y rheilffordd honno yn y dyfodol agos.

Roeddwn ar y rheilffordd hefyd—roeddwn ar wasanaeth rheilffordd—yr wythnos hon, a chyfarfûm â’r grŵp teithwyr y cyfeiriodd yr Aelod ato, pobl wych a rannodd eu siom â mi ynghylch lleihau'r gwasanaeth. Yn anffodus, gwnaed yr arbedion o £1 filiwn i £1.5 miliwn drwy ddileu un o'r gwasanaethau dyddiol hynny, ond dim ond chwe theithiwr, ar gyfartaledd, a oedd ar y gwasanaeth dyddiol hwnnw. Ond rwy'n cydnabod bod ei golli'n rhywbeth sydd wedi digalonni pobl yr ardal yn fawr. Felly, rwyf wedi gofyn i Trafnidiaeth Cymru weithio gyda grwpiau defnyddwyr teithwyr a chyda’r awdurdod lleol i drafod sut y gellid unioni’r sefyllfa drwy ddefnyddio gwasanaeth bysiau o ansawdd uchel fel opsiwn tymor byr, o leiaf. Byddwn yn falch iawn o gyfarfod â Trafnidiaeth Cymru, gyda’r Aelod, i sicrhau nad yw ei hetholwyr o dan anfantais.

Diolch am eich ateb i Jane Dodds, Ysgrifennydd y Cabinet. Yn ôl ar 24 Ebrill, mynegais bryderon ynglŷn â'r toriadau i reilffordd Calon Cymru. Fe ddywedoch chi bryd hynny eich bod o ddifrif ynghylch anghenion y bobl sy’n byw yng nghefn gwlad Cymru. Fe aethoch yn eich blaen hefyd i ddweud y byddech yn cyfarfod â thrigolion ac Aelodau etholedig ynglŷn â hyn. Ers ein trafodaeth ar 24 Ebrill, nid wyf wedi cael cyfle i gyfarfod â chi i drafod yr heriau hyn. Yn ogystal, nid wyf wedi clywed am unrhyw gyfarfodydd a gawsoch gydag etholwyr yn uniongyrchol ynghylch y toriadau hyn. Felly, mae gennyf ddiddordeb mewn gwybod pa gamau a gymerwyd gennych i fynd i'r afael â'r pryderon a godwyd gan bobl ynghylch y lleihau nifer y gwasanaethau ar reilffordd Calon Cymru. Ac a allwch gadarnhau heddiw eich bod o ddifrif ynglŷn â'r mater hwn, neu ai dim ond geiriau cynnes a sbin cysylltiadau cyhoeddus gan y Llywodraeth yw hyn mewn gwirionedd? Oherwydd mae’r bobl sy’n byw yn fy etholaeth yn awyddus i weld y gwasanaethau hyn yn cael eu hailgyflwyno, ac nid geiriau cynnes yn unig gan Lywodraeth Cymru yw'r hyn sydd ei angen arnynt; maent angen gweld gweithredu'n digwydd.

A gaf i ddiolch i James Evans am ei gwestiwn a dweud fy mod yn gresynu’n fawr nad ydym wedi cael cyfle i gyfarfod i drafod hyn wyneb yn wyneb? Ond rwyf wedi cyfarfod â thrigolion, ac fel y soniais wrth Jane Dodds, rwyf wedi cyfarfod â'r grŵp defnyddwyr yr wythnos diwethaf. Cynhaliwyd digwyddiad ar reilffordd Calon Cymru. Cyfarfûm â llawer o sefydliadau, yn cynnwys Trafnidiaeth Cymru, yn cynnwys rheolwyr rheilffyrdd a Network Rail. Codwyd y mater hwn gan nifer o bobl, ac felly rwyf wedi siarad â Trafnidiaeth Cymru ynglŷn â'r angen i fynd i’r afael â’r pryderon a godwyd a’r angen i ddarparu gwasanaethau bysiau o ansawdd uchel, fel y dywedais wrth Jane Dodds, yn y tymor byr, o leiaf. Ond byddwn yn dal i groesawu cyfle i drafod y mater wyneb yn wyneb gyda James Evans.

14:00

Bydd yr Ysgrifennydd Cabinet yn—. Mi wnaf i aros am eiliad. Bydd yr Ysgrifennydd Cabinet yn ymwybodol bod yna ymgynghoriad wedi bod ar newid amserlen trenau rheilffordd y Cambrian o Fachynlleth i Bwllheli. Mae'r newidiadau arfaethedig yma wedi achosi lot fawr o bryderon i bobl ar arfordir Meirionnydd—pobl a fydd, o gael y newidiadau yma mewn grym, yn methu mynd i'w gwaith, yn methu mynd i'w lle addysg. Yn wir, yr hyn sydd yn sarhad pellach ydy bod yr argymhellion yn argymell cynyddu nifer y trenau yn ystod tymor yr haf, er mwyn cael mwy o dwristiaid, ond llai yn ystod y tymor sydd y tu allan i dymor yr ymwelwyr, fydd yn niweidio cyfleoedd pobl leol er mwyn mynd i'r gwaith, addysg, siopa, ac yn y blaen. Felly, dwi eisiau sicrwydd gennych chi—tra dwi'n ymwybodol ac yn gwerthfawrogi mai ymgynghoriad oedd o—na fydd yr argymhellion yn yr ymgynghoriad yma yn cael eu gweithredu, ac y byddwch chi yn gwrando ar lais pobl sydd yn byw yn yr ardal ac yn ddibynnol ar y trên yna er mwyn mynd i'r gwaith ac addysg, ac yn datblygu amserlen a fydd yn siwtio anghenion pobl arfordir Meirionnydd.

A gaf i ddiolch i Mabon am ei gwestiwn a'i sicrhau y bydd Trafnidiaeth Cymru yn ystyried yr ymatebion i'r ymgynghoriad dros y newidiadau arfaethedig i'r amserlen, ac unrhyw newidiadau a allai ddigwydd yn y dyfodol hefyd? Byddwn yn cytuno bod cael gwared ar ddau wasanaeth rhwng Machynlleth a Phwllheli, un i bob cyfeiriad, yn anffodus wrth gwrs, ond eto, fel gyda gwasanaeth Calon Cymru, mae'r galw amdanynt yn isel iawn. Mae ganddynt gyfartaledd o bedwar i bump o deithwyr, ac felly cyfradd cymhorthdal sylweddol iawn. Ac rwy'n gwybod bod Aelodau yn y Siambr hon wedi galw droeon am gymhwyso cymorthdaliadau tebyg i wasanaethau rheilffyrdd ar gyfer gwasanaethau bysiau, ond y broblem gyda hynny yw y bydd cymorthdaliadau i wasanaethau rheilffyrdd bob amser yn sylweddol uwch.

Nawr, y cwestiwn yw: ar ba bwynt ydych chi'n ystyried bod gwasanaeth yn anghynaladwy? A chyda dim ond pedwar i bump o deithwyr, barnwyd bod y gwasanaeth hwn yn anghynaladwy gan Trafnidiaeth Cymru yn yr amgylchedd ariannol presennol. Nawr, rydym yn gobeithio y bydd cyllid yn gwella. Rydym hefyd yn gobeithio y bydd pobl yn newid ymddygiad teithio mewn cyd-destun ôl-COVID, wrth inni weld mwy o bobl yn defnyddio trafnidiaeth i gyrraedd a gadael y swyddfa, yn hytrach na gweithio gartref, ac i ac o hybiau rhanbarthol. Ond gallaf sicrhau'r Aelod fod elfen hanfodol i'r penderfyniad a wnaed gan Trafnidiaeth Cymru, sef nad yw'r gwasanaethau a gollwyd yn cael eu defnyddio gan ddisgyblion i gyrraedd yr ysgolion yn Harlech a Thywyn. Dyna un budd sy'n deillio o'r ffaith eu bod wedi gwrando eisoes, ond gallaf sicrhau'r Aelod y bydd Trafnidiaeth Cymru yn ystyried yr holl ymatebion a ddaeth i law o'r ymgynghoriad.

Sefydliadau Trafnidiaeth Gymunedol

4. Pa gymorth y mae Llywodraeth Cymru yn ei gynnig i sefydliadau trafnidiaeth gymunedol? OQ61151

Rydym yn parhau i ddarparu cyllid grant craidd gwerthfawr i'r Gymdeithas Cludiant Cymunedol i'w galluogi i ddarparu cefnogaeth gynhwysfawr i'r sector trafnidiaeth gymunedol ledled y wlad. Rydym hefyd yn annog awdurdodau lleol i ddyrannu rhywfaint o'r arian bysiau a ddyfarnwn iddynt i gefnogi cynlluniau trafnidiaeth gymunedol lleol.

Mae sefydliadau trafnidiaeth gymunedol yn fy etholaeth i wedi bod yn darparu gwasanaeth rhagorol i'r cymunedau hynny a allai gael eu tanwasanaethu gan ddarparwyr gwasanaethau bysiau mawr a thraddodiadol. Mae Dolen Teifi, er enghraifft, sy'n gwasanaethu llawer yng Ngheredigion a sir Gaerfyrddin, yn enghraifft wych o sefydliad sy'n llenwi rhai o'r bylchau yn ein system drafnidiaeth gyhoeddus ar hyn o bryd. Roedd lansiad Bws Bach y Wlad hefyd yn newyddion i'w groesawu yn ddiweddar. Mae llawer iawn o'r sefydliadau hyn ar raddfa fach iawn ac yn gweithredu allan o ganolfannau a hybiau cymunedol, fel yr un yn Ystradowen, er enghraifft, sy'n darparu gwasanaeth hanfodol ac, mewn llawer o achosion, yn achubiaeth i drigolion lleol. Gyda'r newyddion diweddar fod First Cymru yn lleihau ei amserlen ar rai o'r prif lwybrau yn fy etholaeth, pa gymorth ychwanegol mae Llywodraeth Cymru yn gallu ei gynnig i'r sefydliadau trafnidiaeth gymunedol hyn fel y gallant dyfu a llenwi'r bylchau a adawyd gan y cwmnïau traddodiadol?

14:05

Mae Adam Price yn gwneud nifer o bwyntiau hanfodol bwysig yn ei gwestiwn ynglŷn â chyfiawnder cymdeithasol—y byddai llawer gormod o bobl yn cael eu gadael heb fynediad at waith, at wasanaethau, oni bai am wasanaethau trafnidiaeth gymunedol mewn ardaloedd gwledig. Bob blwyddyn, mae tua 0.75 miliwn o bobl yn dibynnu ar wasanaethau trafnidiaeth gymunedol ledled Cymru. Mae'n ffigur syfrdanol, ac erbyn hyn mae gennym rwydwaith o 110 o sefydliadau trafnidiaeth gymunedol sy'n weithredol yn eu cymunedau ledled Cymru. 

Ers sawl blwyddyn, rydym wedi darparu cyllid grant craidd o ychydig o dan £0.25 miliwn i'r Gymdeithas Cludiant Cymunedol i gefnogi eu gweithgareddau yng Nghymru, ac yn ei dro mae hynny wedi helpu i ddenu £2 filiwn neu fwy o fuddsoddiad ychwanegol i gefnogi trafnidiaeth gymunedol yng Nghymru. Fodd bynnag, rwyf i fod i gyfarfod â thîm Cymru y Gymdeithas yn ystod yr wythnosau nesaf, i weld beth arall y gallwn ei wneud i gryfhau ein cefnogaeth i'r sector allweddol hwn. Ac unwaith eto, mae llawer i'w ddweud dros ei gryfhau fel rhan o'r bont tuag at fasnachfreinio, oherwydd pan allwn fasnachfreinio gwasanaethau bysiau, byddwn yn gallu integreiddio amserlenni'r gwasanaethau bysiau masnachol a chonfensiynol yn well gyda chludiant yn y gymuned. 

Rwy'n falch o weld cwestiwn yn cael ei gyflwyno ar drafnidiaeth gymunedol oherwydd mae'n rhoi cyfle imi siarad am y cynllun llwyddiannus iawn sy'n gweithredu yn Llandeilo Ferwallt yn Abertawe, ac rwy'n awyddus iawn i dalu teyrnged i'r cynghorydd lleol yno, Lyndon Jones, sydd wedi bod yn rhan annatod iawn o sefydlu'r cynllun trafnidiaeth gymunedol hwnnw. Nawr, mae'r cynllun hwnnw wedi bod mor boblogaidd, mae mor llwyddiannus, mae'n gymaint o achubiaeth i bobl yn Llandeilo Ferwallt, fel eu bod am weld y rhwydwaith hwnnw'n ehangu, ac mae pentrefi ac aneddiadau cyfagos hefyd eisiau gweld parhad y cynllun hwnnw. Ond mae'r sefydliadau'n dweud wrthyf eu bod yn ei chael hi'n anodd iawn recriwtio gyrwyr bysiau, ac mae honno'n her fawr iawn iddynt. Felly, beth y gall Llywodraeth Cymru ei wneud yn rhagweithiol i sicrhau bod mwy o yrwyr bysiau'n cael eu recriwtio, fel y gallwn wella'r cynllun hwn?

Diolch i Tom Giffard ac rwy'n cytuno ag ef fod pwysau gwirioneddol yn y sector mewn rhannau o Gymru, ac mewn ymateb i gwestiynau yn gynharach gan Delyth Jewell, nodais beth o'r gwaith y buom yn ei wneud i fynd i'r afael â hyn. Rydym am wneud mwy na mynd i'r afael â materion recriwtio yn unig; rydym am sicrhau ein bod hefyd yn defnyddio'r atebion i'r trafferthion recriwtio ar hyn o bryd i hybu amrywiaeth o fewn y sector, oherwydd mae'n dal i fod yn sector sy'n cael ei ddominyddu gan ddynion, ac rydym am sicrhau ei fod yn fwy amrywiol. Felly, rydym yn gweithio gyda Trafnidiaeth Cymru a gweithredwyr i benderfynu beth sydd angen ei wneud i recriwtio mwy o bobl, hyfforddi mwy o bobl, ac i sicrhau bod y sector yn fwy amrywiol.

Gwella Trafnidiaeth Gyhoeddus yng Ngorllewin De Cymru

5. A all yr Ysgrifennydd Cabinet roi diweddariad am gynlluniau i wella trafnidiaeth gyhoeddus yng Ngorllewin De Cymru ? OQ61128

Mae ein cynllun cyflawni cenedlaethol ar gyfer trafnidiaeth yn nodi'r prosiectau a'r rhaglenni a fydd yn gwella gwasanaethau trafnidiaeth gyhoeddus yng Ngorllewin De Cymru. Rydym yn darparu cefnogaeth sylweddol a pharhaus drwy ein grantiau trafnidiaeth, a hefyd mae Trafnidiaeth Cymru yn gallu darparu cymorth ble bynnag a phryd bynnag y bo angen.

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Roeddwn yn falch o weld cynigion ar gyfer cynnydd bach yn y ddarpariaeth o wasanaethau ar hyd rhai gorsafoedd rheilffordd ar draws Gorllewin De Cymru. Fodd bynnag, mynegwyd pryderon wrthyf nad yw lefel y gwasanaeth sy'n cael ei argymell gymaint â'r hyn a addawyd yn flaenorol i rai gorsafoedd. Bydd gorsafoedd sy'n rhan o wasanaeth Swanline, fel Llansamlet, Sgiwen, Llansawel, Baglan, y Pîl a Phencoed, yn cael gwasanaeth bob dwy awr am ran helaeth o'r dydd. Yr ymrwymiad blaenorol oedd darparu gwasanaeth bob awr. Nid wyf yn credu bod gwasanaeth unwaith bob dwy awr ar lwybr mor boblogaidd yn ddigon da i fy etholwyr. Ni fydd yn annog pobl i ddefnyddio trafnidiaeth gyhoeddus yn lle ceir, a bydd yn cyfrannu, wrth gwrs, at fethu cyrraedd ein targedau allyriadau carbon. Felly, a ydych chi'n credu bod gwasanaeth unwaith bob dwy awr yn ddigon da, o ystyried bod rhai o gymunedau'r Cymoedd tua'r dwyrain bellach yn ystyried cael pedwar trên yr awr? A ydych chi'n cytuno bod hyn yn teimlo'n annheg i drigolion y rhanbarth rwy'n ei gynrychioli?

A gaf i ddiolch i Sioned Williams am ei chwestiwn a dweud ein bod yn dymuno trawsnewid trafnidiaeth gyhoeddus i gynyddu nifer y gwasanaethau y mae pobl yn eu defnyddio, i integreiddio'r rhwydwaith bysiau a threnau, i wneud yn siŵr fod gennym un amserlen, un drefn docynnau? A byddwn yn gwneud hynny'n rhannol trwy fasnachfreinio bysiau, ond hefyd trwy gyflwyno mwy o drenau ar y rheilffyrdd, a dyna pam mae tua £800 miliwn ar gyfer cerbydau trenau yr un mor bwysig.

Nawr, ar y rhaglenni nad oes modd eu darparu, mae yna amryw o resymau, ac nid mater o gost yn unig ydyw yn y cyfnod anodd hwn. Ceir rhesymau hefyd sy'n ymwneud â gwaith seilwaith y mae angen i Network Rail ei wneud, gwaith nad ydym yn gyfrifol amdano, sydd wedi cyfyngu ar ein cynlluniau, ond rwy'n cydnabod bod yna amryw o resymau ledled Cymru. Ac felly, byddaf yn darparu rhestr gynhwysfawr i'r Aelodau o resymau pam nad yw rhai gwasanaethau wedi'u cyflwyno yn ôl y bwriad.   

14:10

Ysgrifennydd y Cabinet, os ydym am annog newid i ddulliau teithio, mae arnom angen rhwydwaith trafnidiaeth gyhoeddus gyflym, ddibynadwy a gwirioneddol integredig. Mae metro bae Abertawe, sy'n gysylltiedig â metro de Cymru ac sy'n darparu gwasanaeth rheolaidd a dibynadwy, yn hanfodol. Fel y mae, ni all pobl ddibynnu ar y rhwydwaith trenau neu fysiau i deithio i ddigwyddiadau mawr ar draws y rhanbarth. Ysgrifennydd y Cabinet, pryd y gall pobl fy rhanbarth yng Ngorllewin De Cymru ddisgwyl trenau a bysiau cyflym, dibynadwy a rhad?   

A gaf i ddiolch i Altaf Hussain am ei gwestiwn, a dweud bod rhai gwasanaethau nad yw Llywodraeth Cymru yn gyfrifol amdanynt o gwbl ac na allwn ddylanwadu arnynt, yn anffodus? Maent yn cynnwys y gwasanaethau a weithredir gan Great Western Railway. Mae hwnnw'n gyfrifoldeb a gedwir yn ôl i'r Adran Drafnidiaeth. O ran yr hyn rydym ni'n gyfrifol amdano, bydd yr Aelod yn ymwybodol fod prydlondeb wedi gwella'n eithaf sylweddol ar wasanaethau Trafnidiaeth Cymru, gan gynnwys yn ei ranbarth ef.

Hefyd, gyda Trafnidiaeth Cymru, mae awdurdodau lleol yn gweithio ar gynlluniau trafnidiaeth rhanbarthol ledled Cymru, gan gynnwys yn yr ardal metro honno, yn cydgynllunio gwasanaethau a gwaith seilwaith y bydd eu hangen i gyflawni canlyniadau trafnidiaeth llawer gwell. Rwy'n gobeithio y bydd y cynlluniau trafnidiaeth yn cael eu cwblhau a'u cyhoeddi yr adeg hon y flwyddyn nesaf, ac o hynny ymlaen byddwn yn gallu cyflwyno un system drafnidiaeth gyhoeddus integredig, gan ddefnyddio'r Bil bysiau.

I'r rhan fwyaf o fy etholwyr, mae trafnidiaeth gyhoeddus yn golygu bysiau. Mae'n bwysig fod bysiau'n cael eu trefnu fel bod teithio yn bosibl heb orfod aros yn hir. Rwyf am nodi'r angen am wasanaethau bysiau gyda'r nos. A yw'r Gweinidog yn cytuno bod angen system drafnidiaeth integredig lle mae bysiau wedi'u trefnu i gysylltu â threnau? Ac unwaith eto rwy'n gofyn am ailagor gorsaf Glandŵr i leihau traffig ar ddiwrnodau gemau, a lleihau traffig yng nghanol y ddinas.

A gaf i ddiolch i Mike Hedges am ei gwestiwn? Mae'n llygad ei le: mae gennym rwydwaith tameidiog ar hyn o bryd, un sydd wedi'i integreiddio'n wael. Fel y crybwyllais sawl gwaith y prynhawn yma, ein huchelgais yw cael un rhwydwaith gydag un amserlen ac un system docynnau ar draws y gwasanaethau trenau a bysiau yng Nghymru. Os gallwn gyflawni hynny erbyn 2027, ni fydd y lle cyntaf yn y Deyrnas Unedig i fod wedi gwneud hynny ar raddfa o'r fath. Bydd hefyd yn ein galluogi i gyflwyno trefniadau tocynnau tecach o lawer, fel y nodais sawl gwaith hefyd. Yn y cyfamser, rydym yn benderfynol o edrych ar sut y gallwn wella gwasanaethau bysiau yn y tymor byr; unwaith eto, ar sawl achlysur, crybwyllais yr angen am bont tuag at fasnachfreinio. Mae Trafnidiaeth Cymru yn gweithio gyda gweithredwyr ar sut y gallwn ddarparu'r bont honno.

Byddwn hefyd yn cytuno y gallai'r orsaf newydd yng Nglandŵr fod yn ychwanegiad gwych. Mae Trafnidiaeth Cymru yn datblygu cynlluniau ar gyfer hyd at saith gorsaf newydd yn ardal bae Abertawe, gan gynnwys Glandŵr, a bydd y gwaith hwnnw'n arwain at ateb a ffafrir yr haf hwn. Ond yn y pen draw, byddwn yn dibynnu eto ar Lywodraeth y DU, sy'n gyfrifol am seilwaith rheilffyrdd, i ddarparu'r cyllid er mwyn i'r gwaith angenrheidiol allu digwydd. 

Prosiectau Ffyrdd yn Sir Benfro

6. A wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet roi diweddariad ar weithredu prosiectau ffyrdd yn Sir Benfro? OQ61124

Wrth gwrs. Ar hyn o bryd rydym yn uwchraddio'r A40 rhwng Llanddewi Felffre a Redstone Cross, ac mae ein rhestr gyfredol o welliannau rhwydwaith strategol wedi'i chynnwys yn y cynllun cyflawni cenedlaethol ar gyfer trafnidiaeth. Byddwn yn parhau i fonitro rhannau o'r rhwydwaith sy'n profi tagfeydd ac yn nodi atebion sy'n cyd-fynd â strategaeth drafnidiaeth Cymru, lle bo angen.

Diolch am yr ateb hwnnw, Ysgrifennydd y Cabinet. Fe fyddwch yn ymwybodol o gynllun addasu arfordirol Niwgwl yn fy etholaeth i, o gofio bod Llywodraeth Cymru wedi darparu cyllid i gynnal astudiaethau dichonoldeb. Rwy'n sylweddoli mai'r awdurdod lleol sy'n gyfrifol am y prosiect posibl hwn, ac mae'n eithaf amlwg y byddai cynigion Cyngor Sir Penfro ar gyfer y ffordd yn costio miliynau o bunnoedd i'r trethdalwr, ond nawr mae'r gymuned leol wedi llunio cynllun amgen a allai arbed llawer o arian. Felly, o ystyried yr arbedion sylweddol y gellid eu gwneud, yn ogystal â'r buddion amgylcheddol cadarnhaol, credaf ei bod yn bwysig iawn fod Llywodraeth Cymru yn clywed cynigion y gymuned. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet gytuno i gyfarfod â mi i drafod y cynlluniau hyn ymhellach, o gofio bod Llywodraeth Cymru eisoes wedi darparu cyllid ar gyfer cynnal astudiaethau dichonoldeb?

14:15

Hoffwn ddiolch yn fawr iawn i Paul Davies am y cwestiwn a'r gwahoddiad—mae hyn yn swnio'n ddiddorol. Os gallwn gyflawni'r canlyniadau am lai o gost, byddai hynny'n wych. Mae gennyf ddiddordeb mawr yn yr hyn y gallai ei rannu gyda ni. Felly, yn sicr, rwy'n barod i gyfarfod â'r Aelod a chyda'r gymuned.

Tynnwyd cwestiwn 7 [OQ61172] yn ôl.

Gwasanaethau Bysiau yn Nwyrain De Cymru

8. A wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet ddatganiad am ddyfodol gwasanaethau bysiau yn Nwyrain De Cymru? OQ61130

Mae darparu gwasanaethau bysiau lleol o ansawdd da yn parhau i fod yn ganolog i'n gweledigaeth i greu system drafnidiaeth gyhoeddus gwbl gynaliadwy ac integredig ar gyfer Dwyrain De Cymru. Yn ogystal â darparu gwell gwasanaethau, rydym yn gweithio'n galed i foderneiddio'r fflyd fysiau a'r seilwaith teithwyr ledled y rhanbarth.

Diolch. Roedd y bws 26 a oedd yn cael ei redeg gan Stagecoach yn arfer cysylltu Caerffili a Chaerdydd trwy Nantgarw, ond mae'r llwybr wedi ei newid i fynd dros fynydd Caerffili, yn lle'r llwybr ysbyty 86 Heath annigonol. Fis diwethaf, ceisiodd etholwr ddal y bws, ond roedd 20 munud yn hwyr ac nid oedd gwybodaeth ar gael yn y safle bws. Hefyd, nid oedd amserlenni papur ar gael ar y bws pan gyrhaeddodd, fel yr arferai fod. Rwyf wedi gofyn i Stagecoach am hyn, a deallaf fod newidiadau wedi'u gwneud i'r llwybr hwn am nad oedd yn wasanaeth arbennig o broffidiol. Ond sut y gallai teithwyr wybod am y newid pan nad oedd yr amserlenni heb eu diweddaru? Rwy'n gofyn ynghylch mwy na'r un llwybr penodol hwn, Ysgrifennydd y Cabinet, ond y pwynt yw bod llawer o bobl yn dibynnu ar fysiau i gyrraedd apwyntiadau, mae angen iddynt wybod pryd y bydd eu bws yn cyrraedd a ble y bydd yn mynd â nhw. Felly, os gwelwch yn dda, a wnewch chi godi hyn gyda chwmnïau bysiau, fel bod gwybodaeth yn hygyrch i deithwyr pan wneir newidiadau, nid ar wefan neu ap yn unig, ond yn y safleoedd bysiau eu hunain hefyd?

A gaf i ddiolch i Delyth Jewell am y cwestiwn hwn? Ar y pwyntiau y mae'n eu codi, rydym wedi canfod, drwy ein hymchwil, mai'r prif reswm pam mae pobl yn dewis peidio â defnyddio gwasanaethau bws yw oherwydd eu bod yn ofni na fyddant yn brydlon neu eu bod yn mynd i gael eu canslo. Mae'n ymddangos bod hynny'n bwysicach na phris y tocyn. Ac felly, mae gwasanaethau dibynadwy a phrydlon yn hanfodol bwysig, a darparu gwybodaeth hefyd. Efallai y bydd llawer ohonom yn defnyddio ap, ond mae llawer ohonom nad ydym yn gwneud hynny, ac mae cael gwybodaeth—gwybodaeth fyw, yn ddelfrydol—mewn safleoedd bysiau yn hynod bwysig. Rydym yn meddwl am hyn wrth inni symud ymlaen gyda'r Bil bysiau—pwy fydd yn cymryd cyfrifoldeb am ddarparu gwybodaeth mewn safleoedd bysiau, pwy fydd yn cymryd cyfrifoldeb am y safleoedd bysiau hefyd. Mae llawer o feddwl yn cael ei roi i sut y gallwn wella hyn yn y tymor hir. Yn y tymor byr, byddaf yn sicr yn cyfarfod â gweithredwyr bysiau, byddaf yn ei godi gydag awdurdodau lleol a Trafnidiaeth Cymru hefyd, oherwydd os nad yw pobl yn gwybod pryd y bydd bysiau'n cyrraedd, ni fydd pobl yn mynd i'r safleoedd bysiau yn y lle cyntaf.

2. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Ddiwylliant a Chyfiawnder Cymdeithasol

Yr eitem nesaf, felly, yw'r cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Ddiwylliant a Chyfiawnder Cymdeithasol. Mae'r cwestiwn cyntaf gan Buffy Williams.

Y Grŵp Cyfleusterau Chwaraeon Cydweithredol

1. A wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet roi diweddariad ar gyllid ar gyfer y grŵp cyfleusterau chwaraeon cydweithredol? OQ61132

Mae Llywodraeth Cymru wedi cadw cyllid cyfalaf ar gyfer Chwaraeon Cymru ar £8 miliwn yn 2024-25. Mae'r grŵp cydweithio ar gaeau pob tywydd a'r grŵp cydweithio ar gyrtiau yn penderfynu ar brosiectau llwyddiannus yn dilyn proses ymgeisio.

Diolch i Cameron Winnett a Keiron Assiratti, mae gan y Rhondda nifer cynyddol o chwaraewyr rygbi sy'n cyrraedd lefel ranbarthol a rhyngwladol. Y penwythnos diwethaf, enillodd Glynrhedynog a Wattstown eu rowndiau terfynol rhanbarthol. Mae ein timau menywod a merched hefyd yn mynd o nerth i nerth, gyda channoedd o ferched yn hyfforddi gyda Rhondda Miners, Penygraig a Threorci. Gyda chymaint o rygbi'n cael ei chwarae ac ar safon mor uchel, rydym yn ysu yn y Rhondda am gae 3G wedi'i achredu gan World Rugby gyda phad sioc. Cynhaliwyd cyfarfodydd yn ddiweddar, gyda safle unigryw wedi'i nodi yng Ngholeg y Cymoedd sydd eisoes yn gartref i gyfleusterau hyfforddi a chwarae rhagorol. Mae ganddo hefyd lyfrgell y gall chwaraewyr, rhieni a gwylwyr ei defnyddio i fynd ar drywydd cymwysterau, sesiynau codi ymwybyddiaeth a chlybiau gwaith cartref. Mae partneriaid yn gweithio'n ddiflino i wireddu hyn, ond mae diffyg cyllid ar hyn o bryd. Rwy'n deall bod yn rhaid diogelu gwasanaethau rheng flaen yn ystod yr argyfwng costau byw, ond a yw Ysgrifennydd y Cabinet yn ymwybodol o unrhyw gyfleoedd cyllido posibl ar gyfer y safle hwn? A wnaiff hi sicrhau bod cyllideb yr uned gydweithio'n cael ei diogelu yn y dyfodol? Ac a yw hi'n cytuno â mi y gall chwaraeon cymunedol chwarae rhan allweddol wrth gyflawni cyfiawnder cymdeithasol?

Diolch. Rwy'n cytuno'n llwyr â chi ar y pwynt olaf hwnnw, a dyna pam fy mod mor falch fod diwylliant, sy'n amlwg yn cynnwys chwaraeon, a chyfiawnder cymdeithasol wedi cael eu cynnwys gyda'i gilydd mewn un portffolio, oherwydd rwy'n cytuno'n llwyr â chi ei fod yn chwarae rhan allweddol. Rwy'n falch iawn o longyfarch Clwb Rygbi Glynrhedynog a Chlwb Rygbi Wattstown ar eu llwyddiannau diweddar. Mae'n gamp arall, ond ddoe cyfarfûm â Chymdeithas Bêl-droed Cymru ac roeddem yn siarad am Wattstown o safbwynt pêl-droed, felly mae'n amlwg fod llawer yn digwydd yn eich etholaeth.

Rwy'n credu ei bod yn dda iawn clywed am y camau cadarnhaol iawn sydd wedi'u cymryd gyda menywod a merched yn chwarae rygbi. Hoffwn yn fawr weld hynny'n parhau ar bob lefel, ond yn sicr ar lefel gymunedol. Mae buddsoddi mewn cyfleusterau chwaraeon yn ymrwymiad allweddol yn ein rhaglen lywodraethu. Er bod gennym bwysau cyllidebol wrth gwrs, fe wnaethom gadw'r gyllideb, fel y dywedais yn fy ateb gwreiddiol i chi, ar £8 miliwn o gyfalaf i Chwaraeon Cymru. Maent yn gyfrifol am bennu eu cyllidebau mewnol eu hunain, ac rwy'n gwybod eu bod wedi dyrannu £1 filiwn i'r grŵp cydweithio ar gaeau pob tywydd a £0.5 miliwn i'r grŵp cydweithio ar gyrtiau ar gyfer y flwyddyn ariannol hon.

Fe wnaethoch chi sôn am Goleg y Cymoedd. Mae darparu cyfleuster 3G yn y Rhondda, sy'n flaenoriaeth i URC, wedi'i nodi fel ateb posibl ar gyfer hyn. Rwy'n deall nad oedd y cais yn barod i'w gyflwyno o fewn y cyfnod ymgeisio y flwyddyn hon—mae bellach wedi dod i ben—ond rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn fod pob parti'n dod at ei gilydd nawr i weithio tuag at gyflwyno'r cais ar gyfer y prosiect yn y flwyddyn ariannol nesaf.

14:20

Ysgrifennydd y Cabinet, yn ddiweddar, ymwelais â Chanolfan Battle Back gyda'r grŵp trawsbleidiol ar y lluoedd arfog. Mae'r ganolfan honno'n gwneud gwaith gwych yn cefnogi cyn-filwyr ar eu taith i adferiad. Ers i'r ganolfan agor, mae wedi helpu 5,500 o bersonél gwasanaeth clwyfedig, anafedig a sâl ar eu taith i adferiad drwy chwaraeon a gweithgareddau hamdden. Dyna sut maent yn sicrhau adferiad i ffitrwydd llawn. Maent hefyd yn gwneud llawer o waith yn cydlynu Gemau Invictus, ac rwy'n falch o ddweud bod llawer o ddiddordeb gan bersonél Cymreig sy'n gwasanaethu mewn cystadlu yn y Gemau Invictus—rhywbeth sy'n gadarnhaol iawn. Yn ystod ein hymweliad, fe wnaethom drafod y posibilrwydd o lansio cynllun achredu i glybiau chwaraeon ddod yn gyfeillgar tuag at y lluoedd arfog a chyn-filwyr. Byddai'r cynllun hwn yn annog clybiau i greu amgylchedd cydweithredol croesawgar a chefnogol i'n cyn-filwyr yn ein cymuned. Ysgrifennydd y Cabinet, o ystyried eich ymrwymiad i'n lluoedd arfog ac i chwaraeon, a fyddech chi'n barod i gyfarfod â mi, Darren Millar a Chanolfan Battle Back i weld sut y gallwn ni gael y cynllun achredu hwn yn weithredol i sicrhau amgylchedd croesawgar o'r fath i bersonél ein gwasanaethau yn ein clybiau chwaraeon ledled Cymru?

Diolch. Byddwn yn hapus iawn i gyfarfod â chi i drafod. Mae gennym gynlluniau chwaraeon sy'n benodol i'r lluoedd arfog. Fel y gwyddoch, mae gennym ein cynllun nofio am ddim, er enghraifft; mae hwnnw'n parhau i roi arian i awdurdodau lleol i alluogi ein cyn-filwyr i gael mynediad am ddim, ac aelodau o'r lluoedd arfog sy'n gwasanaethu hefyd. Rwy'n credu bod y cynllun hwnnw wedi tyfu o ran ei boblogrwydd dros y blynyddoedd, a gwn fod chwaraeon eraill hefyd yn cynyddu eu cynigion penodol i gymuned y lluoedd arfog a chyn-filwyr. Fe wneuthum gyfarfod â Tenis Cymru yn ddiweddar, ac roeddent yn sôn am eu cynigion nhw hefyd. Dyna i chi Glwb Beicio Golau Glas hefyd. Ond fe sonioch chi am rywbeth penodol iawn, ac rwy'n hapus iawn i edrych ar ffyrdd arloesol o helpu cymuned ein lluoedd arfog a chyn-filwyr. 

Cymorth i Amgueddfeydd Lleol yn Aberconwy

2. Pa gymorth y mae Llywodraeth Cymru yn ei ddarparu i amgueddfeydd lleol yn Aberconwy? OQ61126

Mae cymorth datblygu amgueddfeydd yng Nghymru yn cael ei ddarparu'n uniongyrchol gan Lywodraeth Cymru. Mae'r cymorth hwn yn cynnwys rhaglen datblygu'r gweithlu, cronfa grantiau cyfalaf a grantiau refeniw a ddarperir drwy Ffederasiwn Amgueddfeydd ac Orielau Celf Cymru. Gall pob amgueddfa leol ac annibynnol achrededig yn Aberconwy elwa o'r gefnogaeth hon.

Diolch. Rwy'n codi heddiw i ofyn am gefnogaeth a chyfle ariannu i Amgueddfa ac Oriel Llandudno, amgueddfa a ffurfiwyd ym 1925 gan Francis Edouard Chardon. Maent yn cynnal gweithdai i ysgolion ac yn ceisio gwneud hwn yn atyniad pob tywydd allweddol yng ngogledd Cymru. Mae ganddynt dros 9,000 o arteffactau ac maent hefyd yn gwneud llawer o raglenni addysgol ar hanes byd natur, daeareg, celfyddyd gain, hanes cymdeithasol a hanes milwrol. Fel y dywedodd un o gyd-Aelodau eich plaid eich hun, Alun Davies, mae gwleidyddiaeth datganoli wedi gweld y Llywodraeth hon yn fwriadol yn penderfynu dadflaenoriaethu cyllid i ddiwylliant yn ei chyllideb gyffredinol—nid yn unig oherwydd yr argyfwng heddiw neu ddoe, ond dros gyfnod hunanlywodraeth ddatganoledig. Rydym wedi gweld toriadau yng nghyllideb Llywodraeth Cymru ar gyfer 2024-25 yn gwthio cyllid i'r celfyddydau i lawr yn is unwaith eto. Mae torri'r sefydliadau yma sy'n dal hanes Cymru yn niweidio canolfannau ar draws y wlad fel Amgueddfa Llandudno. Mae angen arian ychwanegol arnynt nawr. Maent yn gweld biliau uwch, maent angen staff, ac maent angen hyn i gyd i ddim ond cadw'r drysau ar agor. Pa gynlluniau sydd gennych ar waith? A ydych chi'n gwybod am unrhyw gyllid grant nad ydynt yn ei gael ar hyn o bryd efallai? Rwy'n gwybod eich bod wedi bod yno, ac rwy'n gwybod y bydd hynny'n dod yn eich ymateb. Mae'n wych a byddai'r syniad ohono'n cau ei ddrysau yn arswydo pobl Aberconwy, ond hefyd ein hymwelwyr sy'n dibynnu arno fel cyrchfan twristiaid.

14:25

Nid oeddwn yn mynd i ddweud, 'Fe ymwelais', ond fel y dywedwch, fe wneuthum. Rwy'n ceisio cofio ai yn 2021 neu—. Rwy'n credu mai yn 2021 yr ymwelais â'r lle. Rwy'n cofio bod yn rhaid imi wisgo gorchudd wyneb, felly roedd hi tua'r adeg honno. Ac mae arnaf gywilydd dweud mai dyma'r tro cyntaf i mi ymweld â'r lle. Pan fyddwch chi'n meddwl fy mod i'n dod o ychydig ymhellach draw ar hyd yr arfordir, dyma'r tro cyntaf imi ymweld â'r lle.

Rwy'n gwybod bod Llywodraeth Cymru wedi darparu cyllid i Amgueddfa Llandudno drwy ei rhaglen grantiau, a weinyddir gan Ffederasiwn Amgueddfeydd ac Orielau Celf Cymru, fel y nodais yn fy ateb gwreiddiol. Rwy'n credu eu bod hefyd wedi derbyn cyllid ar gyfer digwyddiadau arbennig, felly nid wyf yn ymwybodol o unrhyw gyllid nad ydynt wedi'i gael. Ond rwy'n llwyr ddeall difrifoldeb y sefyllfa y mae ein sector celfyddydau a diwylliant yn ei hwynebu ar hyn o bryd.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr, Laura Anne Jones.

Diolch, Lywydd. I'r rhai a welodd y sioe hyfryd ar risiau'r Senedd ddoe gan Opera Cenedlaethol Cymru, y gerddorfa a'r corws, yn perfformio Emyn y Pasg, dan arweiniad y Maestro Carlo Rizzi, rwy'n credu ei bod yn amlwg pam mae angen i chi wneud popeth a allwch, Ysgrifennydd y Cabinet, i ddiogelu'r sefydliad hwn sydd o safon fyd-eang.

Ysgrifennydd y Cabinet, dros yr wythnosau diwethaf, mae amryw o Aelodau, gan fy nghynnwys i, Rhianon Passmore o'ch meinciau eich hun, a llawer o Aelodau ar draws y Siambr hon, wedi bod yn cyfleu eu pryder a'u dicter am y toriadau i Opera Cenedlaethol Cymru. Mae'r argyfwng, wrth gwrs, yn bygwth dyfodol ein sefydliad celfyddydol blaenllaw a'r unig gwmni opera llawn amser yma yng Nghymru. Mae Opera Cenedlaethol Cymru yn un o drysorau Cymru. Dyma'r cyflogwr mwyaf ym myd y celfyddydau, ac fe'i crëwyd yn y 1940au gan grŵp o feddygon, glowyr ac athrawon a oedd yn dymuno adeiladu ensemble perfformio a fyddai'n gwneud cyfiawnder â'r enw a roddir i ni fel gwlad y gân.

Ar hyn o bryd, mae Opera Cenedlaethol Cymru yn sefyll ar ymyl y dibyn, ar ôl wynebu toriadau gan gynghorau celfyddydau Cymru a Lloegr sy'n cyfateb i 25 y cant o'i chyllideb flynyddol. Mae hyn yn amlwg yn anghynaliadwy. Oni bai bod modd dod o hyd i gymorth ariannol pellach, mae Opera Cenedlaethol Cymru yn mynd i gael ei orfodi i wneud y gerddorfa a'r corws—calon eu cwmni—yn rhan-amser. Fel y gwyddoch chi, Ysgrifennydd y Cabinet, mae eisoes yn torri'n ôl ar ei leoliadau teithio, ac mae eisoes wedi cynnig diswyddo gwirfoddol i weddill y cwmni. Bydd hyn yn arwain at golli sgiliau hanfodol ar draws y sefydliad. Fe fyddwch yn ymwybodol wrth gwrs—

Rwy'n credu bod Ysgrifennydd y Cabinet yn ymwybodol erbyn hyn. A wnewch chi ddod at eich cwestiwn, os gwelwch yn dda? Rwyf wedi bod yn hael iawn.

Diolch, Lywydd. Wrth gwrs, fe fyddwch yn ymwybodol o'r ddeiseb o bron i 10,000 o bobl yn galw am ddiogelu Opera Cenedlaethol Cymru, ac felly roeddwn eisiau gofyn i chi pa drafodaethau a gawsoch yn ddiweddar gyda Llywodraeth y DU ynghylch Opera Cenedlaethol Cymru. A allwch chi leddfu'r ofnau presennol a'n sicrhau y byddwch chi'n gwneud popeth yn eich gallu i sicrhau dyfodol Opera Cenedlaethol Cymru?

Yn anarferol iawn, rwy'n cytuno â llawer iawn o'r hyn mae Laura Anne Jones wedi'i ddweud. A ydym ni erioed wedi clywed protest fel honno ar risiau'r Senedd? Nid wyf yn credu hynny. Roedd yn wirioneddol anhygoel. Rwy'n deall yn llwyr y pryderon ynghylch Opera Cenedlaethol Cymru. Cyfarfûm â nhw ddoe i drafod beth maent yn ei wneud i liniaru effaith y toriadau ariannol. Pan gefais y portffolio hwn, roedd hi'n anarferol iawn cael sefydliad wedi'i ariannu gan Gyngor Celfyddydau Cymru a Chyngor Celfyddydau Lloegr. Roedd gennyf ddiddordeb mawr yn y ffordd y daeth y trefniant hwnnw i fodolaeth.

Yn bersonol, credaf mai Opera Cenedlaethol Cymru yw un o'n llwyddiannau allforio byd-eang mwyaf. Roeddwn i'n ffodus iawn o'u gweld yn Dubai pan oeddwn yno ar gyfer Gulfood yn y portffolio blaenorol, a'r gwaith a wnaethant gyda phobl Cymru a phlant ysgol Cymru allan yn Dubai. Mae cymaint o agweddau ar Opera Cenedlaethol Cymru. Rwyf wedi mynychu grŵp rhyng-weinidogol ar ddiwylliant a chwaraeon gyda Lucy Frazer, Angus Robertson a Gweinidog Gogledd Iwerddon i drafod yr hyn y gallwn ei wneud ar hyn. Rwyf wedi ymrwymo i wneud popeth a allaf i weld a oes unrhyw beth pellach y gallwn ei wneud yn y flwyddyn ariannol hon.

Nid wyf am ailadrodd yr anawsterau y mae'r Llywodraeth yn eu hwynebu gyda'n cyllideb, ond yn amlwg, rwy'n credu ei bod yn deg dweud bod y toriad a ddaeth gan Gyngor Celfyddydau Lloegr wedi dod dros nos. Roedd yn arwyddocaol iawn, ac rwy'n credu ei fod yn sioc lwyr. Felly, mae'n debyg y bydd angen imi gael trafodaeth bellach. Er fy mod yn deall bod Cyngor Celfyddydau Lloegr a Chyngor Celfyddydau Cymru yn gyrff hyd braich oddi ar y Llywodraeth, ac na fyddem yn ymyrryd â'u penderfyniadau ariannu, rwy'n credu bod angen cael y drafodaeth honno'n uniongyrchol gyda Chyngor Celfyddydau Lloegr nawr, er mwyn imi allu deall y ffordd unigryw hon o ariannu sefydliad.

14:30

Diolch yn fawr, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae'n wych clywed y byddwch yn edrych ar hynny ac y byddwch yn gwneud gwaith pellach i ddeall hynny ac yn dod i gasgliad cadarnhaol gyda phobl dros y ffin, gobeithio.

Hoffwn ddweud, yn ogystal â'r ffaith, wrth gwrs, fel rydych wedi sôn, fod Opera Cenedlaethol Cymru yn fyd-enwog ar hyd a lled y byd, eu bod hefyd yn gwneud llawer iawn o waith yn ein cymuned ac ar lawr gwlad. Ac mae pryderon y bydd y rhaglen Lles gyda WNO mewn perygl yn dilyn y toriadau hyn hefyd—rhaglen a gafodd ei hymestyn yn 2003 oherwydd ei chanlyniadau cydnabyddedig, fel gwelliannau iechyd meddwl, gwelliannau i hyder, emosiynau cadarnhaol a theimladau ac atal gorbryder, iselder a phanig i'r rhai sy'n cymryd rhan yn y rhaglen. Nid wyf yn credu y byddai unrhyw un ohonom eisiau gweld hyn yn dod i ben, ac rydym eisiau iddo gael ei ddiogelu. Felly, o ran hynny, er bod Cyngor Celfyddydau Cymru, fel y dywedoch chi'n gynharach, yn gorff hyd braich oddi ar Lywodraeth Cymru ac Opera Cenedlaethol Cymru, a wnewch chi ein sicrhau ni heddiw, Ysgrifennydd y Cabinet, y byddwch chi'n gwneud popeth yn eich gallu i ddiogelu'r gwasanaeth enwog hwn sydd bellach yn flaenllaw, sef Lles gyda WNO, a diogelu ei ddyfodol? Diolch.

Felly, nid wyf yn credu bod angen i chi gymryd fy ngair i ar hyn. O ran Opera Cenedlaethol Cymru—roedd un o'r bobl y gwneuthum gyfarfod â nhw ddoe, eu cyfarwyddwr cyllid, Stephanie, yn awyddus iawn i ddweud wrthyf am yr holl waith y maent yn ei wneud i gefnogi'r gwasanaeth hwnnw, oherwydd maent yn cydnabod ei bwysigrwydd yn llwyr. Rwyf wedi ymrwymo i ymweld â rhywle lle gallaf weld y gwasanaeth hwn yn cael ei gynnal, yn ystod toriad yr haf yn ôl pob tebyg, oherwydd rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn, fel y dywedwch, nad ydym yn canolbwyntio ar eu cynyrchiadau anhygoel yn unig. Mae'n ymwneud â'r holl waith arall: soniais am y gwaith addysg y maent yn ei wneud; rydych newydd sôn am y gwaith a wnânt ym maes iechyd. Felly, rwy'n credu eu bod nhw eu hunain eisiau ei ddiogelu. Ond fy ymrwymiad iddynt ddoe—cyfarfûm â'r cadeirydd a'u prif weithredwr dros dro—oedd y byddwn yn gwneud popeth yn fy ngallu i'w helpu drwy'r cyfnod anodd hwn.

Diolch yn fawr, Ysgrifennydd y Cabinet. Wel, mae'n dda clywed hynny, ond wrth gwrs, mae angen mwy na geiriau arnom—rydym angen camau gweithredu brys nawr mewn perthynas â phopeth sydd mewn perygl, fel y mae'r ddau ohonom wedi eu hamlinellu heddiw. Heb ein celfyddydau a'n diwylliant, nid ydym yn ddim fel cenedl; heb ein celfyddydau a'n diwylliant, rydym yn colli cymaint o'n hanes unigryw yma yng Nghymru a phopeth sy'n ein gwneud yn falch o fod yn Gymry. Heb ein celfyddydau a'n diwylliant, mae Cymru'n colli ei doniau gorau a ni sydd ar ein colled o ganlyniad i hynny.

Mae gennym hanes hirsefydlog o'n celfyddydau'n cyfoethogi ein diwylliant, yn rhoi hwb i'n heconomi ac yn gwneud Cymru'n lle gwell i fyw, perfformio ac ymweld ag ef. Nid nawr yw'r amser, yn amlwg, i roi'r ffidl yn y to mewn perthynas â'r sector—dyma'r amser i ddyblu ein hymdrechion, fel rydych chi newydd ddweud, a sicrhau bod cenedlaethau'r dyfodol yn gallu mwynhau'r cyfoeth sydd gan ein holl gelfyddydau i'w gynnig a gwneud yn siŵr ei fod ar gyfer pawb, nid dim ond y rhai sy'n gallu ei fforddio—y rhai sydd ag arian.

Yr hyn y mae'r sector yn crefu amdano yw strwythur a chynllun ar waith i sicrhau na fydd toriadau a bygythiadau fel hyn yn digwydd yn y dyfodol, oherwydd pan fydd wedi mynd, fe fydd wedi mynd am byth. Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, gofynnaf i chi eto: a allwch chi leddfu pryderon cyfredol a sicrhau y bydd yna gynlluniau cyllido hirdymor ar waith nawr gyda Chyngor Celfyddydau Cymru, drwy gyllid cyfalaf, i ddiogelu popeth a garwn yma yng Nghymru?

Wel, fe fydd yr Aelod yn deall na allaf gynnig unrhyw sicrwydd hirdymor, oherwydd nid ydym yn gwybod beth fydd ein cyllideb. Rydym yn tybio y byddwn yn cael setliad amlflwyddyn arall, ond nid ydym yn gwybod. Felly, yn anffodus, ni allaf gynnig y sicrwydd hwnnw. Yr hyn y gallaf ei gynnig yw sicrwydd y byddaf yn gweithio'n agos iawn gyda'r sector.

Efallai eich bod yn ymwybodol ein bod ar fin lansio ein dogfen ymgynghori ar flaenoriaethau ar gyfer diwylliant. Holwyd i mi pam y dylem fwrw ymlaen â hwnnw, a phan ddeuthum i'r swydd, roeddwn wedi bod yn gweithio gyda Siân Gwenllian ar hwnnw, fel rhan o'r cytundeb cydweithio, ond fe ofynnais am rywfaint o—nid seibiant, ond amser i wneud yn siŵr mai dyma'r adeg iawn. Ac ar ôl edrych ar y ddogfen ymgynghori gyffrous iawn y byddwn yn ei lansio, rwy'n credu mai dyma'r amser iawn, oherwydd roedd un o'n—. Wel, mae gennym dair blaenoriaeth ac mae'r cyntaf yn cyd-fynd yn llwyr â'ch pwynt chi nad rhywbeth ar gyfer pobl sy'n gallu ei fforddio yn unig ydyw—mae'n ymwneud â hygyrchedd i bawb. Bydd yr ail flaenoriaeth yn yr ymgynghoriad yn ymwneud â ni fel cenedl ddiwylliant, a bydd y drydedd yn ymwneud â sicrhau bod y sector yn gynaliadwy ac yn wydn. Ac mae'r pwynt a wnewch ynglŷn â cholli talent yn berthnasol iawn, oherwydd nid ydym eisiau i'n cantorion a'n cerddorion, er enghraifft, fynd i rywle arall—rydym eisiau eu cadw yma yng Nghymru.

Felly, yr hyn rwy'n ceisio edrych arno yw—. Ni fydd y cyllidebau'n cynyddu'n sylweddol yn y dyfodol agos iawn, ond mae angen inni edrych ar ffyrdd o weithio, mae angen inni edrych ar sut rydym yn gweithio gyda'n partneriaid, a bod ychydig yn fwy creadigol yn ein meddylfryd efallai. Felly, rwy'n gwbl ymrwymedig i hynny.

14:35

Diolch, Llywydd. Gaf i groesawu'n fawr y sylwadau dŷch chi newydd eu gwneud fel ymateb i Laura Anne Jones? Mi gawsom ni i gyd ein swyno, ein cyfareddu, ddoe y tu allan i'r Senedd, a dwi'n meddwl ein bod ni i gyd angen cael ein hatgoffa weithiau o bwysigrwydd y pethau yna, o ran ein hiechyd a'n hiechyd meddwl ni hefyd. Maen nhw'n ysgogi pobl mewn ffyrdd hollol wahanol, fel oedd yn amlwg o'r dorf. Ond yn amlwg, yr wythnos diwethaf, mi wnaethom ni hefyd glywed bod Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru yn edrych i dorri eu gwersi cerddoriaeth ac actio i blant a phobl ifanc, gan olygu mai dyma fydd yr unig goleg cerdd a drama yn y Deyrnas Unedig heb adran iau. Ar y penwythnos, mi gyhoeddodd y BBC erthygl yn dyfynnu Michael Sheen, sydd ar hyn o bryd wedi bod yn portreadu Aneurin Bevan yn y cynhyrchiad Nye. Disgrifiodd y toriadau i'n cyrff diwylliannol fel

'ymosodiad ar ddiwylliant yng Nghymru'.

Beth ydy eich asesiad chi o effaith y toriadau ar ein sectorau diwylliannol a chelfyddydol yng Nghymru, ac a ydych chi'n deall ac yn rhannu pryderon pobl fel Michael Sheen?

Wrth gwrs, rwy'n cydnabod y pryderon. Byddwch wedi clywed fy atebion i Laura Anne Jones ynglŷn ag edrych i weld beth y gallaf ei wneud i gefnogi'r sector. Ac rwy'n credu mai dyma'r amser iawn i lansio'r ymgynghoriad, a byddwn yn gwneud hynny yr wythnos hon. Oherwydd credaf ei bod yn bwysig iawn ein bod yn cael yr ymatebion i'r ymgynghoriad, i weld sut y gallwn ei gefnogi; ar wahân i gyllid, beth arall y gallwn ei wneud? Ac fel y dywedais, nid wyf yn tanamcangyfrif difrifoldeb y mater. Mae'n ymwneud â chelfyddydau a diwylliant—rydych wedi fy nghlywed yn dweud o'r blaen fy mod i bob amser wedi meddwl mai diwylliant yw achubwr mawr bywyd, ac mae'n cael effaith ar ein hiechyd, ac mae'n cael effaith ar ein llesiant. Felly, byddaf yn parhau i weithio'n agos—. Byddaf yn parhau i weithio'n agos gyda Chyngor Celfyddydau Cymru, yn enwedig, i weld beth—. Maent wedi cael yr adolygiad buddsoddi, er enghraifft. Rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn ein bod yn dod â'r holl ddarnau ynghyd.

Diolch am yr ateb hwnnw. Fe fyddwch yn deall bod nifer o sylwadau wedi'u gwneud sydd wedi bod yn feirniadol yn benodol o ddull Llywodraeth Cymru o ymdrin â diwylliant a'r celfyddydau hyd yma. Mae awdur Cymreig y ddrama Nye, Tim Price, wedi lleisio ei bryder, gan ddatgan

'Mae'r theatr yng Nghymru mewn argyfwng yn sgil y toriadau, ac yn dal i aros am strategaeth theatr gan Gyngor Celfyddydau Cymru.'

Aeth rhagddo i ddweud:

'Nid wyf yn credu bod Llywodraeth Cymru yn gweld gwerth y celfyddydau yn yr un ffordd ag y mae gwledydd a rhanbarthau eraill yn ei wneud ac rwy'n credu y bydd hynny'n cael effaith enfawr ar lesiant ac ar yr economi.'

Rhaid i mi ddweud, ers i chi ddod i'r swydd, rwyf wedi gwerthfawrogi'r newid cywair ac rwy'n sicr eich bod yn deall, fel Ysgrifennydd y Cabinet. Ond a gaf i ofyn, ai chi yw'r unig lais yn y Llywodraeth, neu a ydych chi'n gweld newid mawr ei angen gan eich cyd-Aelodau, nid yn unig i sicrhau dyfodol y sefydliadau annwyl hyn ond i'w cefnogi i wneud y gorau o'u heffaith? Rydych chi wedi sôn yn y gorffennol eich bod wedi cael gwybod am waith Amgueddfa Cymru mewn addysg ac yn y blaen. Rydym yn gwybod eu bod yn cyfrannu, o ran y cyfraniad a wnânt i iechyd a chyfiawnder cymdeithasol. Felly, sut mae sicrhau nad yw'r buddsoddiad ond yn dod o'r portffolio diwylliant yn unig, ond o bob rhan o'r Llywodraeth?

Na, nid fi yw'r unig lais o gwbl. Cefais drafodaeth gydag Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi, Ynni a'r Gymraeg ynghylch gwerth allforio Opera Cenedlaethol Cymru. Mae'n deall hynny'n iawn. Rwyf wedi cael trafodaeth gydag Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg mewn perthynas ag Amgueddfa Cymru, fel y gwnaethoch chi nodi. Soniais am y gwasanaeth llesiant y mae Opera Cenedlaethol Cymru yn ei ddarparu. Felly, nid fi yw'r unig lais o gwbl, ac rwyf eisiau eich sicrhau o hynny. Nid oes neb eisiau gwneud toriadau i'r gyllideb, neb; nid oes yr un ohonom yn dod i'r byd gwleidyddol i wneud toriadau i'r gyllideb, ond rydym wedi wynebu toriadau gwirioneddol sylweddol. Felly, rwyf eisiau sicrhau pawb fod Llywodraeth Cymru yn cydnabod pa mor bwysig yw'r sector diwylliant, ein sector chwaraeon, a'n sectorau celfyddydol i bob un ohonom.

Fe wnaethoch chi sôn mewn ateb cynharach am Goleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru. Rwy'n gwybod, unwaith eto, fod hynny wedi creu haen arall o bryder i bobl, ac rwy'n sylweddoli'n iawn y gallai hynny gael effaith ar ddarpariaeth cerddoriaeth, yn enwedig i'n pobl ifanc. Felly, er bod hwnnw'n gorff annibynnol, mae'n haen arall, a maes arall, sy'n peri pryder.

Diolch yn fawr iawn i chi. Yn amlwg, mae yna gysylltiad, onid oes, rhwng yr holl doriadau yma o ran y sector yn gyfan gwbl. Ac, yn amlwg, mae'r strategaeth ddiwylliant yma yn hirddisgwyliedig, ond mi fyddwch chi'n ymwybodol hefyd ein bod ni wedi cytuno bod yr adnoddau oedd ar gael wedi mynd at liniaru'r toriadau mwyaf diweddar.

Felly, un o'r pethau y byddwn i yn hoffi gofyn i chi yw, gyda'r sefyllfa ariannol a'r lefel o doriadau ledled Cymru—a ddim dim ond gan Lywodraeth Cymru—mor ddyrys, oes yna asesiad effaith wedi'i gomisiynu o ran beth ydy'r sefyllfa o ran diwylliant a'r celfyddydau yng Nghymru ar hyn o bryd? Ac os felly, a wnewch chi ymrwymo i'w rannu gyda ni fel Aelodau o'r Senedd? Ond os does yna ddim, a wnewch chi ymrwymo i gomisiynu asesiad effaith fel bod y strategaeth ddiwylliant derfynol yn un a fydd yn sicrhau dyfodol y sectorau hyn a'r gweithlu? Oherwydd mae yna wastad risg, onid oes, y byddwn ni'n gofyn i bobl fod yn cyflawni ar y strategaeth yma, ond efallai na fyddan nhw'n bodoli, a rhai o'r gwasanaethau dŷn ni'n cymryd yn ganiataol rŵan ddim yn bodoli. Felly, mae'n rhaid inni ddeall beth ydy'r sefyllfa, beth fydd y sefyllfa, er mwyn i'r strategaeth honno fod yn un llwyddiannus.

14:40

Diolch. Rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn ein bod yn lansio'r ymgynghoriad. Fel y dywedais, rydym yn gwneud hynny yr wythnos hon, a hoffwn dalu teyrnged i'r gwaith y mae Siân Gwenllian wedi'i wneud gyda ni, a Phlaid Cymru, fel rhan o'r cytundeb cydweithio. Ac fel y dywedwch, yn dilyn yr ymatebion i'r ymgynghoriad rwy'n credu bod yr arian a oedd wedi'i neilltuo ar gyfer cynllun gweithredu wedi ei roi tuag at liniaru colli swyddi. Ac rwy'n credu mai dyna'r peth iawn i'w wneud. Roedd angen inni ddiogelu bywoliaeth pobl.

Felly, rwy'n credu mai'r peth gorau i'w wneud nawr yw cael yr ymgynghoriad allan yno. Rwyf wedi gofyn am ymgynghoriad estynedig, oherwydd, am ei fod dros yr haf, rwyf bob amser yn gweld nad ydych yn cael yr ymatebion yn ôl mor gyflym. Felly, mae'n bwysig iawn—felly rwyf wedi'i ymestyn rywfaint, wythnos neu ddwy—i gael yr ymatebion hynny yn ôl, ac yna mae angen inni gyflwyno cynllun gweithredu. Ac ar yr adeg honno, rwy'n credu bod angen inni sicrhau bod yna gyllid ar gael ar gyfer y cynllun gweithredu.

Hyd y gwn i, nid oes unrhyw asesiad effaith wedi'i ystyried hyd yma, ond mae'n sicr yn rhywbeth rwy'n hapus i'w ystyried. 

Datganoli'r Gwasanaeth Prawf

3. A wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet ddatganiad am y paratoadau ar gyfer datganoli'r gwasanaeth prawf yng Nghymru? OQ61141

Diolch. Mae Llywodraeth Cymru wedi bod yn gweithio gydag amrywiaeth o academyddion ac ymarferwyr sydd â phrofiad o'r gwasanaeth prawf i gynghori ar ddyfodol y gwasanaeth prawf yng Nghymru. Comisiynwyd Canolfan Polisi Cyhoeddus Cymru i fwrw ymlaen â gwaith ymchwil penodol i amlinellu opsiynau ar gyfer datganoli i Gymru.

Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet am yr ateb hwnnw. Yn ddiweddar, mynychais gynhadledd droseddeg flynyddol Cymru yng Ngregynog ac roedd yn galonogol iawn gweld yr ymdeimlad o gyffro ynghylch y datganoli pellach a allai ddod i'r Senedd hon, a'r ymdeimlad ymarferol o fynd i'r afael â'r heriau technegol a gweinyddol a fydd yn dod yn sgil datganoli.

Felly, a yw Ysgrifennydd y Cabinet yn cytuno â mi fod yr amser wedi dod i symud ymlaen o gyflwyno'r achos dros ddatganoli cyfiawnder ieuenctid a'r gwasanaeth prawf a chanolbwyntio yn hytrach ar y gwaith paratoi ymarferol cyn bod y Senedd hon yn ysgwyddo'r cyfrifoldebau hynny ymhen yr hyn a allai fod yn ychydig wythnosau, os ydym am roi unrhyw goel ar y dyfalu heddiw?

Diolch. Yn sicr, rwy'n cytuno bod yr achos wedi ei wneud dros ddatganoli. Rydym wedi cael amrywiaeth o gomisiynau. Rydym wedi cael comisiwn Thomas. Rydym wedi cael comisiwn Brown, ac yn fwyaf diweddar, rydym wedi cael y comisiwn a gadeiriwyd gan Laura McAllister a Rowan Williams. Ac rwy'n credu ei bod yn bryd i ni symud ymlaen nawr o ddadlau dros yr achos i wneud y gwaith paratoi. 

Mae gennym raglen waith uchelgeisiol ar waith i ddatblygu ein dealltwriaeth o sut y gallai datganoli weithio yn y meysydd sy'n fwyaf tebygol o gael eu datblygu, ac mae hynny'n cynnwys y gwasanaeth prawf. Ac rydym hefyd wedi comisiynu Canolfan Polisi Cyhoeddus Cymru, sy'n bwrw ymlaen â gwaith i nodi opsiynau posibl ar gyfer datganoli'r gwasanaeth prawf, gan ddysgu gan y nifer o arbenigwyr sydd gennym ledled y DU, a hefyd ledled Ewrop. Mae'r gwaith hwnnw bellach yn dod i ben. Deallaf y dylem fod yn cael rhywfaint o adborth ar y canfyddiadau hynny ar ddiwedd y mis, ac wrth gwrs, hoffwn ddiolch i chi am eich gwaith fel cyn Brif Weinidog yn sicrhau bod y rhaglen waith sylweddol honno'n cael ei sefydlu. 

Duw a'n gwaredo rhag unrhyw ddatganoli pellach pan fo rhywun yn ystyried, ar ôl 26 mlynedd, eich bod wedi methu ym maes iechyd, trafnidiaeth, addysg, diwylliant, y celfyddydau, gofal cymdeithasol, yr economi, a gallwn barhau. Credaf fod Llywodraeth Geidwadol y DU wedi dweud yn glir iawn nad oes ganddi unrhyw gynlluniau i ddatganoli'r gwasanaeth prawf i Gymru yn y dyfodol agos. Rwy'n credu bod hwnnw'n benderfyniad doeth. Pam y byddem eisiau datganoli mwy o bŵer pan fo Llywodraeth Cymru wedi dangos cymaint o ddiffyg crebwyll dros 26 mlynedd o ran cyfraith a threfn a llawer o faterion eraill? Sut y gallem ymddiried yn y Llywodraeth hon i weithredu, rheoli a chynnal gwasanaeth prawf pan fo'n cael ei harwain gan rywun sy'n amlwg yn credu bod derbyn arian ar gyfer eu hymgyrch gan rywun sy'n llygru yn y ffordd y maent yn ei wneud—? Mae hynny'n annerbyniol. Onid yw Ysgrifennydd y Cabinet yn cytuno, ar adeg pan fo'r Senedd yn mynd drwy ei thrawsnewidiad mwyaf mewn hanes, a phan fo'i harweinydd ei hun yn dangos diffyg crebwyll o'r fath, y dylid sicrhau bod pwerau plismona, cyfiawnder a'r gwasanaeth prawf yn aros yn nwylo doeth Llywodraeth Geidwadol yn y Deyrnas Unedig?

14:45

Rwy'n siŵr na fydd yr Aelod yn synnu nad wyf yn cytuno â hi, a dyna pam mae angen Llywodraeth Lafur arnom yn y DU cyn gynted â phosibl.

Effaith yr Argyfwng Costau Byw ar Bobl Anabl

4. Pa asesiad mae'r Ysgrifennydd Cabinet wedi wneud o effaith yr argyfwng costau byw ar bobl anabl? OQ61173

Mae ein hasesiad o effeithiau costau cynyddol yng Nghymru, gan gynnwys i bobl anabl, wedi cael ei lywio gan leisiau pobl yr effeithiwyd arnynt a'i ystyried gan ein his-bwyllgor Cabinet. Gan ddefnyddio'r ysgogiadau sydd gennym, yn ystod 2022-25, rydym wedi darparu cymorth ariannol wedi'i dargedu sy'n werth bron i £5 biliwn.

Gwrando ar leisiau pobl yr effeithiwyd arnynt, iawn. Wel, dosbarthodd rhwydwaith Ymddiriedolaeth Trussell yng Nghymru bron i 190,000 o barseli bwyd brys yn y 12 mis o fis Ebrill y llynedd. Dyna'r nifer uchaf o becynnau y maent erioed wedi gorfod eu cyflenwi. Yn y cyfnod hwnnw, roedd 73 y cant o'r bobl a gyfeiriwyd at fanciau bwyd yn bobl anabl, sy'n fwy na dwbl y gyfran o'r boblogaeth sy'n bobl anabl mewn gwirionedd. Nawr, mae hynny'n amlwg yn peri pryder. Yn wir, mae ymchwil gan Scope wedi amlygu bod costau byw yn uwch i bobl ag anableddau, gydag aelwydydd anabl yn gwario £625 yn fwy bob blwyddyn ar gyfartaledd o'i gymharu ag aelwydydd nad ydynt yn anabl. O ystyried hyn, a ydych chi'n cytuno bod y cynigion i gynyddu'r cap ar ofal cymdeithasol amhreswyl i oedolion yng Nghymru yn annoeth ac a ydych yn cydnabod y bydd hyn yn gwthio pobl anabl i drafferthion ariannol dyfnach byth?

Y bore yma, cyd-gadeiriais fy nghyfarfod cyntaf o'r tasglu hawliau pobl anabl, ac roedd yn gyfarfod diddorol iawn, lle clywsom gan ffrydiau'r gweithgor a sefydlwyd gan fy rhagflaenydd, Jane Hutt. Hwn oedd degfed cyfarfod y tasglu hawliau pobl anabl. Yr hyn a wnaeth argraff arnaf oedd effaith andwyol cymaint o bethau ar bobl anabl oherwydd y costau ychwanegol a'r rhwystrau sylweddol y maent yn eu hwynebu. Fel Llywodraeth, fe fyddwch yn gwybod ein bod wedi bod yn gweithio gyda phobl anabl i sicrhau eu bod yn cael popeth y dylent ei gael, ac mae gennym siarter budd-daliadau Cymru hefyd, ac rwy'n edrych ymlaen at fwrw ymlaen â honno.

Ysgrifennydd y Cabinet, fel y mae Llyr wedi nodi, mae'r argyfwng costau byw wedi cael effaith ddramatig ar lawer o bobl anabl. Diolch byth, mae chwyddiant bellach dan reolaeth, ac mae'r Gronfa Ariannol Ryngwladol a Banc Lloegr wedi uwchraddio rhagolygon twf y DU unwaith eto. Yn anffodus, mae penderfyniadau fel cynyddu'r tâl am ofal amhreswyl yn sicr yn creu ofn ymhlith llawer o bobl anabl ac yn gwneud iddynt orfod dewis rhwng bwyd neu ofal. Ysgrifennydd y Cabinet, a wnewch chi annog cyd-Aelodau yn Llywodraeth Cymru i gael gwared ar y cynnydd arfaethedig mewn taliadau, a fydd, yn ôl Anabledd Cymru, yn gwneud fawr ddim i fynd i'r afael â diffygion yng nghyllidebau awdurdodau lleol ac a allai arwain at bobl yn optio allan o ofal cymdeithasol?

Rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn nad yw pobl yn optio allan o wasanaethau y maent eu hangen, ac mae hyn yn rhywbeth y byddaf yn sicr yn hapus i'w drafod gyda fy nghyd-Aelod.

Opera Cenedlaethol Cymru

5. Pa drafodaethau y mae'r Ysgrifennydd Cabinet wedi'u cael â Chyngor Celfyddydau Cymru ynghylch y pwysau cyllidebol y mae Opera Cenedlaethol Cymru yn eu hwynebu? OQ61168

Mae cyllid Llywodraeth Cymru ar gyfer y celfyddydau yn cael ei sianelu drwy Gyngor Celfyddydau Cymru. Cyfarfûm â chadeirydd a phrif weithredwr Cyngor Celfyddydau Cymru fis diwethaf i drafod sefyllfa bresennol sectorau'r celfyddydau yng Nghymru, gan gynnwys y sector cerddoriaeth. O dan yr egwyddor hyd braich, nid yw Llywodraeth Cymru yn ymyrryd â phenderfyniadau cyllido Cyngor Celfyddydau Cymru. Cyfarfûm ag Opera Cenedlaethol Cymru ddoe hefyd.

14:50

Gwych. Rwy'n credu bod Laura Anne Jones a Heledd Fychan wedi achub y blaen arnaf braidd yn eu cwestiynau blaenorol. Rwy'n llwyr gefnogi'r egwyddorion yr oeddent yn gofyn i chi yn eu cylch yn gynharach mewn perthynas ag Opera Cenedlaethol Cymru. Roedd yn wych ddoe, ac mae un o aelodau corws Opera Cenedlaethol Cymru, Angharad Morgan, yn byw yn fy etholaeth i, ac roedd hi'n canu yno ddoe hefyd. Ac un o'r pethau a bwysleisiodd i mi yw nid yn unig y gwaith rheolaidd a'r teithiau rheolaidd y mae Opera Cenedlaethol Cymru yn eu gwneud, ond hefyd y gwaith allgymorth cymunedol a wnânt gyda phobl ag anghenion dysgu ychwanegol, er enghraifft, sy'n agos iawn at fy nghalon. Ac maent yn gwneud pethau rhyfeddol.

Ond i ychwanegu cyfeiriad newydd i'r cwestiwn, roeddwn eisiau eich atgoffa o'r datganiad barn a gefnogir yn eang y mae Rhianon Passmore wedi'i gyhoeddi. Nid yw'n gallu bod yma heddiw, ond dyma yw ei hegwyddor. Mae hi'n dweud ein bod ni'n cydnabod 

'yr heriau sy'n gysylltiedig â chyni cyllidol a'r toriadau a wnaed fel rhan o'r cytundeb cyllido rhwng y ddwy genedl.'

Ac mae hi eisiau pwysleisio'r agwedd ddwy genedl. Ac mae hi'n

'galw ar Lywodraeth Cymru i weithio ar frys gyda phartneriaid, gan gynnwys Llywodraeth y DU, i geisio sicrhau trefniadau cyllido rhwng y ddwy genedl a fydd yn helpu Opera Cenedlaethol Cymru i barhau i fod yn sefydliad amser llawn yn y tymor byr a'r tymor canolig, hyd nes y gellir rhoi cynlluniau cynaliadwy ar waith ar gyfer y tymor hwy.'

Yn y bôn, yr hyn y mae'n ei ddweud yw bod angen inni gadw Opera Cenedlaethol Cymru'n fyw hyd nes y gellir dod o hyd i gyllid pellach. A fyddech chi'n cytuno ac yn cefnogi hynny, ac a wnewch chi ymateb i hynny, yn ogystal â'r ymatebion rydych chi wedi'u rhoi eisoes? 

Diolch. Wel, rwy'n credu bod Rhianon Passmore ar y trydydd diwrnod yn y swydd, yn curo ar fy nrws i drafod Opera Cenedlaethol Cymru, ac maent yn gwybod, yn y Senedd hon—ac yn sicr roedd hyn yn rhywbeth y buom yn ei drafod ddoe—fod ganddynt gefnogaeth drawsbleidiol, a chredaf fod hynny'n bwysig iawn. Felly, rwyf wedi ymrwymo'n llwyr i barhau i weithio gyda nhw. Mae'r gwaith cymunedol yn bwysig iawn—fe glywsoch chi Laura Anne Jones yn sôn am y gwaith ym maes iechyd, fe glywsoch chi Heledd Fychan yn sôn am y gwaith addysgol. Rydych chi'n iawn, mae'r gwaith cymunedol yr un mor bwysig. Ac rwy'n credu mai'r tro cyntaf imi ddod ar draws Opera Cenedlaethol Cymru oedd pan wnaethant weithdy yn fy etholaeth pan gefais fy ethol gyntaf, tua 17 mlynedd yn ôl, ac rwy'n cofio'r gwaith allgymorth roeddent yn ei wneud yno. Felly, nid wyf yn tanbrisio difrifoldeb y sefyllfa, ac rwyf wedi ymrwymo'n llwyr i wneud popeth a allaf.

Ysgrifennydd y Cabinet, rydym wedi clywed gan gyd-Aelodau o amgylch y Siambr heddiw ynglŷn â pha mor bwysig yw Opera Cenedlaethol Cymru i'n bywyd yma yng Nghymru. Ac rwy'n credu hefyd ei bod yn amlwg iawn nad hwn yw'r sefydliad diwylliannol cyntaf sydd wedi rhybuddio am broblemau ariannol dros y misoedd diwethaf. Rydym wedi clywed, er enghraifft, gan Amgueddfa Cymru hefyd, sydd wedi nodi pryderon ariannol am eu sefydliad. Nawr, rydym yn gwybod, yng nghyllideb ddiwethaf Llywodraeth Cymru, fod diwylliant neu'r llinell ddiwylliant yn y gyllideb wedi wynebu toriadau mwy yn ôl pob tebyg nag unrhyw ran arall o gyllideb Llywodraeth Cymru. Felly, yn ystod eich cyfnod chi fel Ysgrifennydd y Cabinet, a allwch chi dawelu meddyliau'r Senedd na fydd y penderfyniad hwnnw'n cael ei wneud eto ac y bydd diwylliant yn cael ei flaenoriaethu mewn gwariant yn y dyfodol?

Wel, fe fyddwch wedi fy nghlywed yn dweud mewn ateb i Laura Anne Jones na allaf roi unrhyw ymrwymiad ynghylch cyllideb y flwyddyn nesaf oherwydd nid oes gennym unrhyw sicrwydd ynghylch y cyllid yn y dyfodol ar hyn o bryd. Rydym yn disgwyl setliad cyllido amlflwyddyn arall. Ond wrth gwrs, mae ansicrwydd mawr mewn perthynas ag amseriad hwnnw, o ystyried yr ansicrwydd ynglŷn ag amseriad etholiad cyffredinol nesaf y DU.

Pobl sydd wedi Colli eu Clyw

6. A wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet ddatganiad am fynediad at wasanaethau cyhoeddus ar gyfer pobl sydd wedi colli eu clyw? OQ61123

Mae Llywodraeth Cymru wedi sefydlu gweithgor i ganolbwyntio ar fynediad at wasanaethau fel rhan o'r tasglu hawliau pobl anabl. Mae'r gwaith hwn yn rhan annatod o wella mynediad at bob gwasanaeth yng Nghymru, gan gynnwys ar gyfer y rhai hynny sydd â cholled clyw.

Mae'n bwysig iawn fod pobl sydd â cholled clyw yn cael mynediad, os ydynt ei angen, at gyfieithydd Iaith Arwyddion Prydain wrth fynychu apwyntiadau meddygol, wrth ymdrin â chynghorau a gwasanaethau cyhoeddus eraill. Rwy'n aml yn ei gymharu â fi'n siarad Cymraeg: rwy'n ddigon hapus i siarad Cymraeg yn gymdeithasol, ond pan fo'n mynd yn gymhleth, rwy'n defnyddio un o'r rhain sy'n ei chyfieithu i mi. Ac rwy'n credu bod llawer o bobl eraill yn gwneud yr un peth. Rwy'n credu ei bod yn bwysig i bobl fyddar gael cyfieithydd Iaith Arwyddion Prydain er mwyn sicrhau eu bod yn deall yn iawn. Dyma'r unig ffordd o sicrhau bod y gymuned fyddar yn deall yr hyn sy'n cael ei ddweud yn iawn. Beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i sicrhau mynediad at ddehonglwyr Iaith Arwyddion Prydain pan fo galw amdanynt?

Diolch. Rwy'n credu eich bod chi'n gwneud pwynt pwysig iawn, Mike Hedges. O dan Ddeddf Cydraddoldeb 2010, rhaid i ddarparwyr gwasanaethau ddarparu addasiadau rhesymol, ac mae hynny'n cynnwys dehonglwyr Iaith Arwyddion Prydain, sy'n hanfodol i sicrhau mynediad at wasanaethau. Ond rydym yn cydnabod fodd bynnag fod prinder dehonglwyr a chyfieithwyr Iaith Arwyddion Prydain yng Nghymru, a bod angen adeiladu capasiti. Soniais mewn ateb cynharach fy mod wedi cyd-gadeirio cyfarfod y tasglu hawliau pobl anabl y bore yma, ac mae gennym ddehonglydd Iaith Arwyddion Prydain yno i helpu rhai o'n pobl sy'n mynychu'r grŵp hwnnw. Rwyf wedi gorfod dysgu siarad yn llawer arafach, wrth symud ymlaen, ond mae'n bwysig iawn ein bod yn cael y drafodaeth honno. Roedd yn dda clywed rhywun yn dweud y bore yma fod Iaith Arwyddion Prydain yn rhan o TGAU nawr, ac yn amlwg, mae'n rhan o'r cwricwlwm, a Llywodraeth Cymru oedd un o'r rhai cyntaf i gydnabod Iaith Arwyddion Prydain fel iaith. Felly, nid wyf yn anghytuno â'r hyn rydych chi'n ei ddweud o gwbl. Rwy'n credu bod angen inni edrych ar y capasiti i sicrhau bod gennym ddigon o ddehonglwyr Iaith Arwyddion Prydain yma yng Nghymru, ond yn y cyfamser, rydym yn sicr yn annog darparwyr gwasanaethau a defnyddwyr gwasanaethau i weithio gyda'i gilydd i sicrhau bod y gwasanaethau hynny'n ymateb i anghenion pob dinesydd yng Nghymru.

14:55

Wel, mae mynediad at wasanaethau cyhoeddus i arwyddwyr Iaith Arwyddion Prydain byddar yn cael ei rwystro gan ddiffyg darpariaeth o ddehonglwyr Iaith Arwyddion Prydain. Fe wnaeth rheolwr Gwasanaeth Dehongli a Chyfieithu Cymru, WITS, fynychu cyfarfod olaf y grŵp trawsbleidiol ar faterion byddar a gadeirir gennyf, a thynnu sylw at brinder dehonglwyr, yn enwedig ar gyfer gofal brys a gofal heb ei gynllunio, gyda'r rhan fwyaf o geisiadau wedi'u trefnu ymlaen llaw, a chyda heriau o ran dod o hyd i ddehonglwyr sydd â sgiliau priodol ar fyr rybudd. Sut ydych chi'n cynnig mynd i'r afael â hyn a'r pryderon ynghylch y ffaith nad yw staff yn y gwasanaeth iechyd yn gwybod sut i drefnu dehonglwyr, ynghylch datgysylltiad rhwng staff yn y gwasanaeth iechyd a WITS sy'n arwain at ansicrwydd ynglŷn ag argaeledd dehonglwyr, ynghylch unigolion byddar yn cael llythyrau apwyntiad heb wybodaeth glir yn dweud a oes dehonglydd wedi'i drefnu, gan achosi dryswch ac ansicrwydd, ac ynghylch y diffyg ymwybyddiaeth yn y proffesiwn meddygol am anghenion unigolion sy'n ddall a byddar?

Wel, soniais am yr angen i adeiladu capasiti yma yng Nghymru. Ni oedd y wlad gyntaf yn y DU i gydnabod Iaith Arwyddion Prydain ochr yn ochr â Saesneg, Cymraeg ac ieithoedd eraill yn ei chwricwlwm ac mae angen i ni sicrhau nawr ein bod yn cefnogi'r cynnydd yn y gwasanaethau. Mae'n amlwg iawn mai Iaith Arwyddion Prydain yw iaith gyntaf neu iaith ddewisol y gymuned fyddar nid yn unig yng Nghymru, ond ledled y DU.

Stelcio

7. A wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet ddatganiad ar strategaeth Llywodraeth Cymru i fynd i'r afael â'r mater o stelcio? OQ61171

Mae ein strategaeth 'Trais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol: strategaeth 2022 i 2026' yn blaenoriaethu mynd i'r afael â phob math o gam-drin domestig a thrais rhywiol. Mae ein hymrwymiad i fynd i'r afael â stelcio ac aflonyddu yn cael ei gyflawni drwy ein glasbrint trais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol, sy'n cynnwys ffrydiau gwaith sy'n canolbwyntio ar fynd i'r afael â chyflawni ac aflonyddu ar sail rhywedd ym mhob man cyhoeddus.

Diolch am yr ymateb.

Ysgrifennydd y Cabinet, er bod gorchmynion diogelu rhag stelcio wedi'u cyflwyno fel arf hanfodol i ddiogelu dioddefwyr y drosedd erchyll hon, y gwir amdani yw bod y gorchmynion hyn yn parhau i gael eu tanddefnyddio'n frawychus ledled Cymru. Datgelodd ceisiadau rhyddid gwybodaeth diweddar ystadegau brawychus gan dri heddlu yng Nghymru: dros y ddwy flynedd ddiwethaf, cofnododd y lluoedd hyn dros 13,000 o achosion o stelcio, ond yn ystod yr un cyfnod, dim ond 12 gorchymyn amddiffyn rhag stelcio a gyhoeddwyd rhyngddynt. Ni wnaeth Heddlu Dyfed-Powys ymateb ac nid oeddent yn gallu darparu unrhyw ddata. Mae'r rhesymau dros y methiant hwn yn amlochrog wrth gwrs, ond ni ellir anwybyddu'r diffyg hyfforddiant a dealltwriaeth ymhlith swyddogion gorfodi'r gyfraith. Yn ôl adroddiad yn 2021 gan Ymddiriedolaeth Suzy Lamplugh, dywedodd 50 y cant o adfocadau stelcio nad yw'r heddlu 'prin byth' neu 'byth' yn ystyried gorchymyn amddiffyn rhag stelcio heb gael eu hannog. Ni all y sefyllfa hon barhau. Hoffwn ofyn i chi, Ysgrifennydd y Cabinet, a fyddech chi'n ystyried bwrw ymlaen â'r mater hwn a hyrwyddo rhaglenni ymyriadau stelcio amlasiantaethol, sy'n rhywbeth sy'n cael ei argymell gan Ymddiriedolaeth Suzy Lamplugh a phartneriaid eraill, er mwyn mynd i'r afael â phroblem gynyddol stelcio. Diolch yn fawr iawn.

Diolch. Rwy'n ymwybodol o'r adroddiad y mae'r Aelod yn cyfeirio ato gan Ymddiriedolaeth Suzy Lamplugh, a'r argymhellion yn yr adroddiad hwnnw i fynd i'r afael â stelcio. Fe fyddwch yn ymwybodol iawn ein bod yn gweithio'n agos iawn gyda'n cydweithwyr yn yr heddlu. Nid wyf yn credu at ei gilydd fod y materion a godwyd yn yr adroddiad wedi'u datganoli, a mater i Lywodraeth y DU yw ymateb i'r argymhellion hyn, ond roeddwn yn falch iawn o glywed bod heddluoedd gogledd Cymru a Dyfed-Powys wedi recriwtio cydgysylltydd ar gam-drin domestig a stelcio yn ddiweddar i ganolbwyntio ar y peryglon a achosir gan gyflawnwyr, gan fabwysiadu dull rhagweithiol iawn yn y maes hwn. Felly, bydd yn ymchwilio i'r defnydd effeithiol o orchmynion amddiffyn rhag stelcio ac yn edrych ar ymateb amlddisgyblaethol i stelcio. Felly, mae'n rhywbeth y byddaf yn sicr yn ei godi gyda'r comisiynwyr heddlu a throseddu pan fyddaf yn eu cyfarfod—yr wythnos ar ôl y nesaf, rwy'n credu. Hefyd yng ngogledd Cymru, mae'r heddlu wedi dechrau panel stelcio amlasiantaethol newydd. Mae hwnnw'n cynnwys yr heddlu, gwasanaethau dioddefwyr, y gwasanaeth prawf a seicolegydd fforensig. Felly, yn sicr bydd gennyf ddiddordeb mawr mewn gweld sut effaith y bydd hwnnw'n ei chael.

15:00

Yn ddiweddar, Ysgrifennydd y Cabinet, dywedwyd wrthyf am yr acronym SODA—sefydlog, obsesiynol, digroeso ac ailadroddus. Nid oeddwn yn ymwybodol ohono cyn hyn. Ysgrifennydd y Cabinet, o ystyried yr hyn a ddywedoch chi mewn ymateb i Jane Dodds, beth arall y gallwch ei ddweud ynglŷn ag unrhyw ymgyrch gyfathrebu bosibl y gall Llywodraeth Cymru ei chynnal er mwyn annog pobl, os oes arwyddion o stelcio, i’w cefnogi fel eu bod yn teimlo y gallant gysylltu â'r heddlu a bod yn ymwybodol o'r arwyddion hynny?

Nid oeddwn innau'n ymwybodol o’r grŵp hwnnw ychwaith. Credaf fy mod wedi ysgrifennu’r holl wybodaeth yn gywir, ond byddaf yn sicr yn edrych ar hynny. Yn dilyn fy nghyfarfod gyda'r pedwar comisiynydd heddlu a throseddu newydd—wel, dwy newydd, dau sydd wedi'u hailethol—byddaf yn sicr—. Mae hwn yn faes rwy'n awyddus iawn i edrych arno mewn perthynas â stelcio. Yn amlwg, gellid defnyddio llinell gymorth Byw Heb Ofn ar hyn o bryd, gan nad wyf yn ymwybodol o unrhyw gynlluniau i gael llinell benodol ar gyfer stelcio, ond fe fyddwch yn gwybod yn iawn am Byw Heb Ofn. Mae hwnnw’n wasanaeth 24/7 rhad ac am ddim i bawb yn y sefyllfa hon, ac ar hyn o bryd, hoffwn annog pobl i'w ddefnyddio, neu'n wir, i ffonio’r heddlu.

Tlodi Tanwydd

8. Sut y mae Llywodraeth Cymru yn mynd i'r afael â thlodi tanwydd yng Nghymru? OQ61167

Diolch. Mae ein cronfa cymorth dewisol a chymorth i'r Sefydliad Banc Tanwydd yn darparu achubiaeth i aelwydydd mewn angen dybryd. Mae ein cynllun Cartrefi Clyd Nyth a’n rhaglen ôl-osod er mwyn optimeiddio yn trawsnewid cartrefi aelwydydd incwm isel ar gyfer y tymor hir, gan ostwng biliau a lleihau allyriadau carbon.

Diolch, Weinidog. Yn ôl Gofal a Thrwsio Cymru, mae pobl hŷn yn gwario 19 y cant o’u hincwm ar gyfartaledd ar ynni. Yn ôl Cyngor ar Bopeth, mae 11 y cant o bobl yng Nghymru mewn dyled oherwydd eu biliau ynni, sy’n golygu bod yn rhaid iddynt boeni am feilïaid yn dod i'w cartrefi, ar ben y ffaith eu bod yn ei chael hi'n anodd talu am eu hanfodion misol. Mae Llywodraeth Cymru wedi gosod targedau ar gyfer 2035 na ddylai unrhyw aelwydydd fod yn byw mewn tlodi tanwydd difrifol, ond ychydig iawn y mae’r dyheadau hyn yn ei olygu i’r rheini sy'n byw mewn tlodi tanwydd ar hyn o bryd. Gwn fod y Llywodraeth wedi datgan yn 2021 y byddent yn ystyried cyflwyno targedau interim ar dlodi tanwydd, ond nid yw hyn wedi digwydd eto. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ymrwymo nawr i roi targedau interim y cynllun trechu tlodi tanwydd yng Nghymru ar waith? Diolch.

Diolch. Wel, bydd yr Aelod yn ymwybodol fy mod yn y swydd ers deufis, ac mae hyn yn sicr yn rhywbeth yr ydym yn edrych arno yn ei gyfanrwydd mewn perthynas â'r holl faterion sy'n ymwneud â thlodi.

3. Cwestiynau i Gomisiwn y Senedd

Yr eitem nesaf, felly, fydd y cwestiynau i Gomisiwn y Senedd. Y cwestiwn cyntaf i'w ateb gan Janet Finch-Saunders ac i'w ofyn gan Carolyn Thomas.

Cynaliadwyedd a'r Amgylchedd Naturiol

1. Sut y mae Comisiwn y Senedd yn hyrwyddo pwysigrwydd cynaliadwyedd a diogelu'r amgylchedd naturiol ar ystâd y Senedd? OQ61138

Hoffwn ddiolch i'r Aelod, gan ei bod yn bwysig ein bod yn cadw'r amgylchedd naturiol ym mhopeth a wnawn yma yng Nghomisiwn y Senedd. Bûm yn gweld y gwenyn yr wythnos diwethaf. Rwy'n deall eich bod chi wedi bod hefyd.

Rhyfeddol. Hoffwn ddweud yn fy ymateb i chi y dylai unrhyw Aelod sydd heb fod yn gweld y gwenyn fynd i'w gweld, a gallwch brynu'r mêl.

Mae'r Comisiwn o ddifrif ynglŷn â'r portffolio cynaliadwyedd. Mae gennym system amgylcheddol a ddilyswyd yn allanol ar waith, a ni oedd y ddeddfwrfa gyntaf yn y DU i gyhoeddi strategaeth carbon niwtral. Rydym yn cyhoeddi diweddariadau cynnydd yn ein hadroddiad blynyddol ar gynaliadwyedd. Rydym wedi gwneud gostyngiadau sylweddol i’r defnydd o ynni dros y ddau aeaf diwethaf, ar adeg pan gododd prisiau’n sylweddol, ac rydym wedi rhoi cyngor ynni i staff pan oeddent yn wynebu biliau uwch gartref. Rydym yn cynnal wythnos feicio ac amgylchedd i staff ym mis Mehefin. Eleni, byddwn yn helpu pobl gyda theithio carbon isel a thrwsio dillad. Rydym wedi gwneud gwelliannau helaeth i ystad y Senedd i gefnogi bioamrywiaeth, gan gynnwys y llain o flodau gwyllt ger y Senedd, gerddi estynedig, cychod gwenyn, gwestai trychfilod a phyllau dŵr. Rydym hefyd wedi gwneud gwaith ar adfer draenogod, adfer natur. Rydym wedi cynnal teithiau cerdded bioamrywiaeth a llesiant i staff ddechrau mis Mai fel y gallent archwilio’r ardaloedd hynny, ac mae ysgol gynradd leol hefyd wedi ymweld â’r cwch gwenyn yn gynharach y mis hwn.

15:05

Diolch. Mae'n braf iawn clywed am bopeth sy'n digwydd; byddai’n wych ei hyrwyddo ar wefan y Senedd hefyd. Edrychais ar wefan y Senedd a dyna ble y clywais am y gwenyn, felly bûm yn eu gweld ddoe a mwynheais yr ymweliad yn fawr—diolch.

Yn ddiweddar, noddais ddiwrnod bioamrywiaeth y Senedd, gan ddod â 25 o sefydliadau o bob rhan o Gymru ynghyd i arddangos eu gwaith caled a’u hymroddiad i hyrwyddo pwysigrwydd bioamrywiaeth a diogelu ein bywyd gwyllt a’n cynefinoedd naturiol. Fe’i hysbysebais i’r cyhoedd hefyd—roedd yn ddigwyddiad cyhoeddus—ac rwyf wedi darganfod nad oedd rhai ymwelwyr â’r bae wedi sylweddoli cyn hynny y gallent ymweld â’r Senedd heb archebu ymlaen llaw, ac nad yw’r fynedfa’n glir iawn. Felly, fel y dywedais, daeth llawer iawn o bobl i’r digwyddiad a chafodd dderbyniad da, gan aelodau’r cyhoedd yn ogystal ag Aelodau o’r Senedd, ac roedd yn hyfryd eu gweld yn ei fwynhau, a daeth pob sefydliad ag amrywiaeth liwgar o wrthrychau ac arddangosfeydd.

Felly, a fyddech yn ystyried gwneud diwrnod bioamrywiaeth y Senedd yn ddigwyddiad blynyddol? Oherwydd hoffent weld hynny'n digwydd eto. Efallai y byddai wythnos gyntaf mis Mai yn dda iawn. Ac a fyddech yn ystyried dod o hyd i ffyrdd newydd o hyrwyddo'r ffaith bod y Senedd yn agored i'r cyhoedd? Pan ddeuthum drwy'r brif fynedfa ddoe, roedd yn wych gweld arwydd y tu allan yn dweud 'mynedfa y ffordd yma'. Ac roeddwn yn credu bod hynny'n syniad da iawn.

Diolch. Gwnaf, wrth gwrs, fe ystyriaf y pwyntiau hynny, a phan fyddwn yn cyfarfod nesaf fel Comisiwn, byddaf yn eu codi, ond hoffwn ddiolch i chi am gynnal y digwyddiad. Mewn gwirionedd, bu rhai o fy etholwyr yn y digwyddiad, felly mae hynny’n dangos sut rydych yn estyn allan pan fyddwch yn cynnal digwyddiad o’r fath. O ran cynnal diwrnod bioamrywiaeth y Senedd eto, ni allaf weld unrhyw broblem gyda hynny, ond unwaith eto, byddaf yn ei godi. Mae i'w weld yn gwneud synnwyr perffaith inni gynnal un.

Rydym wedi ymrwymo i fod yn gleient angori ar gyfer Rhwydwaith Gwres Caerdydd, a fydd yn darparu gwres carbon isel i'n hystad. Mae ein cysylltiad â'r rhwydwaith yn cael ei adeiladu ar hyn o bryd. Rydym wedi gweithio gydag RSPB Cymru a Buglife i wneud ystad y Senedd yn ardal Urban Buzz, er mwyn hyrwyddo bioamrywiaeth. Yn ein strategaeth carbon, rydym wedi ymrwymo i ddyblu'r mannau gwyrdd ar yr ystad. Rydym eisoes yn gwneud cynnydd ar hyn, gyda llain ardd fwy o faint ym maes parcio Tŷ Hywel, sy'n cynnwys llawer o blanhigion sy’n denu peillwyr. Nid ydym yn defnyddio cemegau niweidiol i leihau chwyn ar yr ystad, gan ddefnyddio finegr neu ddulliau mecanyddol yn lle hynny. Mae newid y ffordd rydym yn torri’r llystyfiant ger y Senedd wedi troi’r tir—ac mae hyn yn bwysig iawn—yn llain flodau gwyllt bwysig, sy'n cynnwys dwy rywogaeth o degeirian, ac mae llawer mwy o bryfed yno bellach. Rydym yn cyhoeddi data cynaliadwyedd helaeth bob blwyddyn, yn yr adroddiad annibynnol ac yn yr adroddiad blynyddol a chyfrifon. Mae ein ffreutur yn defnyddio bwyd o bob rhan o Gymru lle bo modd, ac yn ddiweddar, mae wedi ennill gwobr Bwyd Am Oes Cymdeithas y Pridd. Mae ein cyfraddau gwastraff bwyd yn isel ac mae unrhyw fwyd dros ben a gwastraff bwyd gan staff yn cael ei ddanfon i'w gompostio yn lleol. Rydym wedi trawsnewid yr ystad gyfan bron i redeg ar oleuadau LED mwy effeithlon, ac mae hynny eto'n waith pwysig iawn. Rydym yn hyrwyddo teithio cynaliadwy a llesol, gyda chyfleusterau helaeth ar gyfer beicwyr a gyrwyr cerbydau trydan, ac yn ddiweddar, fe wnaethom gwblhau’r siarter teithio'n iach i staff fel rhan o grŵp bwrdd gwasanaethau cyhoeddus Caerdydd.

Wrth ddweud hyn oll, hoffwn ddiolch i’r tîm sy’n cael ei arwain gan Matthew Jones, oherwydd y tu ôl i bob un ohonom ni wleidyddion, mae pobl yn gweithio yn y cefndir. Matthew a aeth â mi i weld y gwenyn ac mae ef a’i dîm i’w canmol, a Chomisiwn y Senedd, a bod yn deg, am yr holl waith a wnawn ar hyn. Mae'n bwysig i bob un ohonom, fel Comisiynwyr. Diolch.

15:10
Cynnydd yn y Dreth Gyngor

2. Pa drafodaethau y mae Comisiwn y Senedd wedi'u cael â'r Bwrdd Taliadau ynghylch effaith y cynnydd yn y dreth gyngor ar gyllideb Comisiwn y Senedd? OQ61177

Mae’r Comisiwn yn ymwybodol o effaith bosibl y cynnydd yn y dreth gyngor i Aelodau ar gyllideb y penderfyniad. Nid yw Comisiwn y Senedd wedi cael trafodaethau ar y mater hwn gyda’r bwrdd taliadau annibynnol. Fodd bynnag, mae swyddogion wedi darparu gwybodaeth i’r bwrdd ar y mater hwn. Mae darpariaeth y penderfyniad sy’n caniatáu i’r Aelodau gael ad-daliad am y dreth gyngor ar eu llety yng Nghaerdydd yn ddigon i dalu am y cynnydd yng nghostau Aelodau ar sail eu llety presennol.

Diolch yn fawr iawn am eich ymateb, Gomisiynydd. Tri y cant oedd codiad treth arfaethedig Cyngor Caerdydd ym mis Ionawr, ond dyblwyd hyn wedyn i godiad o 6 y cant yn eu cyllideb derfynol. Bydd hyn, wrth gwrs, yn taro pocedi trigolion Caerdydd, ond bydd hefyd yn taro cyllideb Comisiwn y Senedd. Mae gan lawer o Aelodau’r Senedd lety yng Nghaerdydd er mwyn cyflawni eu dyletswyddau yn y Senedd, a gallant hawlio gwariant ar lety preswyl. Ar gyfer Aelodau a ddiffinnir fel rhai sydd â'u prif gartref yn yr ardal allanol, gallant hawlio'r dreth gyngor sy’n daladwy yn ôl hyd at swm eiddo ym mand treth gyngor F. Roedd cynnydd o 7 y cant yng nghyllideb Comisiwn y Senedd ar gyfer 2024-25 o gymharu â chyllideb y flwyddyn flaenorol mewn cyllid ar gyfer treuliau Aelodau, ond cyhoeddwyd y gyllideb ddiweddaraf hon ym mis Tachwedd y llynedd, cyn i gynnydd treth anghyfrifol Cyngor Caerdydd gael ei gyhoeddi. Bydd y cynnydd o 7 y cant yn y gyllideb ar gyfer treuliau Aelodau hefyd, heb os, yn cyfrif y cynnydd mewn costau byw a chostau teithio uwch. Felly, hoffwn pe gallai’r Comisiynydd amlinellu a yw’r Comisiwn wedi gwneud asesiad o’r codiadau yn y dreth gyngor a’u heffaith ar gyllideb Comisiwn y Senedd ar gyfer treuliau, a oedd y codiad o 7 y cant ar gyfer treuliau Aelodau yn ddigon i dalu am hyn a pha gynlluniau wrth gefn sydd gan y Comisiwn ar waith fel ei fod yn barod ar gyfer gwariant nas rhagwelir yn y dyfodol?

Iawn. Diolch. Yn gyntaf oll, nid wyf am feirniadu Cyngor Caerdydd. Credaf fod eu haelodau'n craffu arnynt a'u bod yn gwneud y penderfyniadau hynny. Mae pethau fel anheddau sy'n gysylltiedig â swydd ar gyfer gweithwyr yn y sefyllfa hon, ond nid yw’n berthnasol i'r Aelodau, felly efallai y byddai’n werth i’r Aelod siarad â’r Llywodraeth am hyn a gweld a oes cyfle, efallai, i ddiwygio’r gyfraith. Mae hynny, yn amlwg, y tu hwnt i awdurdodaeth Comisiwn y Senedd, ond yn sicr, mae wedi codi pwynt pwysig. Dywedodd hefyd, wrth gwrs, fod y bwrdd taliadau, hyd at fand F, yn talu'r dreth gyngor yn llawn ar gyfer yr Aelodau sy’n byw yng Nghaerdydd ac sy’n gorfod teithio o’r cylch allanol, rwy’n credu yw'r term. Rwy'n gymudwr, felly rwy'n dechrau dod i ddeall y pethau hyn a darganfod sut beth yw hi i deithio mor bell.

Un peth—. Fe wnaethoch chi fynegi pryder am y gyllideb. Mae cyllideb ddrafft y Senedd yn cynnwys swm a bennwyd ar gyfer materion yn ymwneud â threuliau Aelodau y mae’r bwrdd taliadau wedi gofyn i ni eu neilltuo. Y newyddion da i chi yw nad yw'r rhan fwyaf o'r Aelodau yn hawlio'r uchafswm treuliau y mae ganddynt hawl iddo. Credaf ei bod yn werth inni ddatgan hynny'n uchel: nid yw'r Aelodau'n hawlio'r uchafswm treuliau y mae ganddynt hawl iddo. Ac mae hynny'n rhoi cryn dipyn o le i ni fynd i'r afael â threuliau annisgwyl fel hyn gan Gyngor Caerdydd. Felly, nid yw'n bryder ar gyfer y gyllideb yn y dyfodol. Gan eich bod wedi tynnu ein sylw at hyn, bydd yn cael ei ystyried fel mater yn y gyllideb ddrafft yn y dyfodol, ond nid ydym yn pryderu ei fod yn mynd i arwain at unrhyw angen am ganllawiau atodol yn y dyfodol.

Pobl sy'n Fyddar neu'n Drwm eu Clyw

3. Sut mae Comisiwn y Senedd yn sicrhau bod pobl sy'n fyddar neu'n drwm eu clyw yn gallu cymryd rhan weithredol yng ngwaith y Senedd? OQ61149

Diolch am eich cwestiwn, Julie. Mae Comisiwn y Senedd yn parhau i fod yn ymrwymedig i optimeiddio cyfranogiad pobl sy’n fyddar neu’n drwm eu clyw yng ngwaith y Senedd. Ar ein hystad, gellir defnyddio gwasanaethau a chyfleusterau, gan gynnwys dehonglwyr BSL, palanteipyddion, siaradwyr gwefusau a systemau dolen glyw, i hwyluso cyfranogiad ar gyfer pobl sy’n fyddar neu sy’n byw â cholled clyw ym musnes y Senedd, a theithiau ac ymweliadau â’r Senedd. Rhoddir is-deitlau ar yr holl gynnwys fideo a ddarperir ar gyfer sianeli'r Senedd ar y cyfryngau cymdeithasol. Gwneir hyn yn Gymraeg ac yn Saesneg. Mae staff y Comisiwn wrthi'n archwilio sut y gellid gwella'r ddarpariaeth bresennol o wasanaethau dehongli Iaith Arwyddion Prydain yn fyw ac wedi'u recordio ar gyfer eitemau'r Cyfarfod Llawn ar ddyddiau Mawrth a Mercher.

15:15

Diolch am yr ateb.

Diolch yn fawr iawn, Joyce. Bythefnos yn ôl, cefais ddatganiad 90 eiliad yma yn y Siambr i sôn am fywyd Dorothy Miles, a oedd yn fardd iaith arwyddion byddar o ogledd Cymru. Roeddwn yn falch iawn fod y datganiad wedi’i ddehongli’n fyw yma i Iaith Arwyddion Prydain. Roedd aelodau o Gymdeithas Pobl Fyddar Prydain yn yr oriel, ac nid oedd busnes y Senedd wedi'i ddehongli tan y datganiad, ac ar ôl y datganiad, fe newidiodd yn ôl i ddim dehongliad, a chredaf fod hyn wedi bod yn anodd iawn, gan fod gennym bobl fyddar yma yn y Senedd nad oeddent yn gallu dilyn y trafodion.

Felly, credaf fod angen gwneud llawer mwy o waith, ac rwy'n falch iawn o glywed yr hyn rydych yn ei gynllunio, gan ein bod am wneud y lle hwn yn hygyrch i bawb. Ar hyn o bryd, mae'r trefniadau presennol yn golygu y gall pobl gael eu hallgáu. Tybed a allai fod yn werth ichi edrych ar Senedd yr Alban, lle mae ganddynt dudalen benodol ar y wefan, sy’n helpu pobl i ddod o hyd i'r holl fannau gwahanol ble mae gwasanaethau dehongli ar gael. I ddechrau, gan fy mod yn ymwybodol fod prinder dehonglwyr, mater a godwyd yn y set flaenorol o gwestiynau, tybed a fyddai'r Comisiwn yn ystyried dehongli pob sesiwn gwestiynau i'r Prif Weinidog yn fyw i Iaith Arwyddion Prydain fel man cychwyn.

Daeth y Dirprwy Lywydd (David Rees) i’r Gadair.

Unwaith eto, mae’r holl bwyntiau a wnewch yn gwbl ddilys, ac roeddwn yn falch iawn o weld, pan oeddech yn gofyn eich cwestiwn, fod y dehongliad ar gael. Ond rydych yn llygad eich lle, yn amlwg, wrth ddweud nad oedd hynny'n wir am y sesiwn gyfan y prynhawn hwnnw, ac na ddarparwyd dehongliad i'r bobl a fyddai wedi gobeithio cael un. Fodd bynnag, ar Senedd.tv, mae gennym is-deitlau ar gyfer y busnes a gyflawnir yma, ac mae gennym y Cofnod, y gall pobl ei ddarllen. Ond credaf ei bod yn deg dweud ein bod wedi cyrraedd pwynt lle rydym ar fin newid y Siambr hon, ac mewn cyfarfod a gawsom yr wythnos diwethaf, codwyd y newidiadau a fydd yn digwydd pan fydd wedi’i had-drefnu. Un o'r materion a godwyd oedd man ar gyfer dehonglwr BSL, felly mae'r bwriad yno, dyna rwy'n ceisio'i ddweud.

Rydym hefyd wedi ymgysylltu ag Iwerddon a'r Alban eisoes ar yr hyn y maent yn ei wneud, ac mae hynny eisoes wedi digwydd; mae staff y Comisiwn wedi gwneud hynny. Ac rydych yn llygad eich lle fod prinder dehonglwyr BSL ar hyn o bryd. Ond o ran symud ymlaen a gwneud hon yn Senedd gynhwysol—a dyna rydym yn sôn amdano—rydym yn gwneud pethau eraill y tu hwnt i BSL ar gyfer pobl eraill sy'n drwm eu clyw, neu sydd angen cymorth a chefnogaeth gyda chlyw cyfyngedig. Felly, mae’n fater sydd ar y gweill. Rydym yn ceisio gwneud cynnydd arno, ac rydym yn gobeithio gwneud hynny cyn gynted â phosibl, o ystyried y cyfyngiadau rwyf newydd eu crybwyll.

Fel y dywedais yn gynharach, i lawer o bobl fyddar, BSL yw'r dull cyfathrebu a ffafrir ganddynt, ac mae hynny’n golygu y gallant ddeall yr hyn sy’n cael ei ddweud yn llawn. I gael dealltwriaeth lawn, yn bendant, mae angen BSL arnynt. Ni wnaiff darllen gwefusau mo'r tro, byddant yn cael dealltwriaeth weddol—ac rwyf wedi cymharu'r peth â mi a'r Gymraeg—ond nid ydych yn cael y ddealltwriaeth lawn na'r elfennau mwyaf cynnil. Os nad oes BSL ar gael, is-deitlau yw'r opsiwn ail orau, er bod pobl sy'n gwylio is-deitlau ar y teledu yn sylweddoli y gallant gael pethau'n rhyfeddol o anghywir ar y rheini. A yw’r Comisiynydd yn cytuno â mi ei bod yn bwysig inni sicrhau bod pobl sy’n fyddar neu’n drwm eu clyw yn cael yr un mynediad at wybodaeth â phobl sy’n clywed?

Rwy’n cytuno’n llwyr â chi, Mike. Mae’r ddarpariaeth dolen glyw o amgylch yr ystad wedi’i harchwilio a’i gwella, ac mae systemau dolen un-i-un gwell wedi’u gosod yn y dderbynfa ym mhob un o’r tri adeilad. Rydym bellach wedi prynu systemau dolen symudol mwy newydd, mwy datblygedig, y gellir eu defnyddio mewn ystafelloedd cyfarfod a mannau digwyddiadau mwy, oherwydd yn amlwg, nid oedd y rhai a oedd yn bodoli eisoes yn ddigonol.

Mae systemau sain isgoch wedi'u gosod yn y Siambr, yr ystafelloedd pwyllgora a'r orielau cyhoeddus. Yn ogystal â'r system sefydlog yn yr ystafelloedd, mae gennym hefyd fersiwn symudol ar gyfer pwyllgorau a digwyddiadau allanol oddi ar y safle. Mae’r system honno’n darparu cyfieithiad a mwyhad sain gair am air drwy glustffonau neu ddolenni sain personol, sydd ar gael ar gais i Aelodau, tystion a’r cyhoedd sy’n mynychu trafodion.

Gofynnir i bobl sy'n dod i ddigwyddiadau, teithiau, digwyddiadau allgymorth a chyfarfodydd y Senedd a ydynt angen unrhyw addasiadau rhesymol fel rhan o’r broses gynllunio. Yn yr un modd, mae’n rhaid i sefydliadau sy’n cynllunio digwyddiadau ar ystad y Senedd gadw at restr wirio hygyrchedd.

Mae gwasanaeth dehongli Iaith Arwyddion Prydain ar gael ar gyfer y cwestiynau i'r Prif Weinidog bob dydd Mawrth ac ym mhob un o gyfarfodydd Senedd Ieuenctid Cymru. Mae staff y Comisiwn yn archwilio sut y gallwn wella hynny, ac rwyf wedi ateb y cwestiynau hynny wrth ymateb i'r cwestiwn blaenorol.

Mae gwasanaeth dehongli ar gael, ar gais, i unrhyw un sy’n dymuno gwylio dadl neu gyfarfod pwyllgor penodol, ar gyfer digwyddiadau ac ar gyfer teithiau’r Senedd. Mae gwasanaeth dehongli Iaith Arwyddion Prydain wedi'i ddarparu'n rhagweithiol lle mae'r pwnc hwnnw'n cael ei drafod—ac fe wnaethom ni hynny hefyd.

Mae staff y Comisiwn wedi cael hyfforddiant ymwybyddiaeth o anabledd, gyda dosbarthiadau ymwybyddiaeth o fyddardod a BSL ychwanegol yn cael eu darparu. Mae ein cydweithwyr blaen y tŷ a diogelwch wedi cwblhau hyfforddiant hyder o ran anabledd. Bydd modiwl hyfforddiant gwasanaeth cwsmeriaid cynhwysol newydd y Comisiwn yn darparu arferion gorau wrth gysylltu ag aelodau o'r gymuned fyddar. Y gobaith yw y bydd hynny'n codi ymwybyddiaeth a hyder ein staff wrth ymdrin ag ystod amrywiol o gwsmeriaid.

Rwyf eisoes wedi crybwyll y ffaith bod y ddarpariaeth dysgu yn y gweithle ryngseneddol yn cynnwys sesiynau yn yr Oireachtas a Senedd yr Alban ar BSL.

15:20
Cynlluniau Buddsoddi Moesegol

4. A wnaiff y Comisiwn roi'r wybodaeth ddiweddaraf am gynlluniau buddsoddi moesegol ei gronfa bensiwn? OQ61163

Mae tri chynllun pensiwn yn gysylltiedig â’r Senedd. Mewn perthynas â chynllun pensiwn Aelodau o’r Senedd, nid oes gan y Comisiwn unrhyw bŵer i ddylanwadu ar ddyraniad asedau’r cynllun. Y bwrdd pensiynau sydd â’r pŵer i fuddsoddi asedau’r cynllun, sy’n annibynnol oddi ar y Comisiwn.

Caiff cynllun pensiwn y staff cymorth ei redeg gan Aviva. Nid yw'r Comisiwn yn ymwneud â phenderfynu sut i fuddsoddi'r asedau. Mae cynllun pensiwn y gwasanaeth sifil, sydd ar gael i staff y Comisiwn, yn gynllun heb ei ariannu, ac felly nid oes ganddo asedau i’w buddsoddi. Telir y buddion o refeniw treth yn hytrach nag o asedau a neilltuwyd i'w talu.

Rwy'n gobeithio bod hynny’n ddigon clir.

Diolch yn fawr iawn am yr ateb yna. Wel, wrth gwrs, mi fydd Hefin yn ymwybodol bod amryw o alwadau wedi cael eu gwneud dros y blynyddoedd ynghylch ymddihatru, neu divest, buddsoddiadau o gwmnïau sydd yn anfoesol. Mae yna bryder mawr ar hyn o bryd y gall pot pensiwn y Comisiwn a phethau sy’n ymwneud â phensiwn y Comisiwn fod yn cael eu defnyddio i ariannu cwmnïau arfau, a’r arfau hynny, yn eu tro, yn cael eu gwerthu i Lywodraeth Israel, sydd wedyn yn defnyddio’r arfau hynny i ymosod ar ysbytai, cwmnïau elusennol, ysgolion ac ati yn Gaza. A fedrwch chi roi sicrwydd i ni y gwnewch chi, fel Comisiwn, edrych i mewn i hyn a rhoi pwysau, lle mae’n addas ac yn bosibl i wneud hynny, ar fuddsoddwyr y pensiwn i ymddihatru o gwmnïau sy’n cynhyrchu arfau?

Mae gennym y tri phensiwn y soniais amdanynt y mae'r Comisiwn yn perthyn iddynt—neu y mae staff y Comisiwn yn perthyn iddynt. Cyfrifoldeb y bwrdd pensiynau yw pensiwn yr Aelodau. Felly, ni all y Comisiwn ddylanwadu ar hynny’n uniongyrchol. Mae'n rhaid iddo fod drwy'r bwrdd pensiynau. Mae gennyf newyddion da a newyddion drwg. Y newyddion da yw fy mod newydd ymuno â’r bwrdd pensiynau. Mae hynny'n newyddion da. Y newyddion drwg yw nad wyf wedi bod i'r cyfarfod cyntaf eto. Ond yn sicr, credaf fod yr hyn a ddywedodd yn werth y sgwrs honno, ac ymateb gan y bwrdd pensiynau i chi o bosibl. Efallai yr hoffech ysgrifennu at y bwrdd pensiynau yn uniongyrchol gyda’r materion hyn. Yn sicr, mae gan y bwrdd pensiynau ddiddordeb mewn buddsoddiad hirdymor mewn cwmnïau sy’n debygol o fod yn gynaliadwy a chadw strategaeth sy’n ymwneud â buddsoddiadau priodol.

Fel y dywedais yn fy ateb i chi’n gynharach, y broblem gyda phensiwn y staff cymorth yw ei fod yn cael ei redeg gan Aviva, felly nid oes gennym lais mewn perthynas â hwnnw, ond unwaith eto, efallai yr hoffech ysgrifennu’n uniongyrchol at Aviva gyda’ch pryderon, a chodi’r pryderon hynny gyda nhw. Ac yna, rhagor o newyddion da i chi: mae cynllun pensiwn y gwasanaeth sifil, sydd ar gael i staff y Comisiwn, yn gynllun heb ei ariannu, ac felly nid oes ganddo asedau i'w buddsoddi.

Felly, lle gallaf eich helpu yw gyda chynllun yr Aelodau, a gwneud y sylwadau hynny drwy'r bwrdd pensiynau. Felly, efallai y gallem gael trafodaeth—. Mae Mike Hedges hefyd yn aelod o’r bwrdd pensiynau. Rwy’n siŵr y byddem yn fodlon cael trafodaeth gyda chi—Mike—

15:25

—cyn ein cyfarfod nesaf, a sicrhau bod eich pryderon yn cael eu clywed yn glir.

Hoffwn ddilyn trywydd cwestiwn Mabon a gofyn yn benodol am yr hyn y gellir ei wneud i ymryddhau o gwmnïau Israelaidd yn gyffredinol, o ystyried bod mwyafrif cynyddol o bobl nid yn unig yn erbyn, ond yn ffieiddio at ymosodiadau parhaus Israel yn Gaza a'u canlyniadau gwaedlyd. Mae'n hen bryd inni weithredu ar hyn. Bydd llawer o bobl yn arswydo wrth glywed y gallai eu buddsoddiadau pensiwn fod yn cynnal economi rhyfel sy'n achosi cymaint o farwolaeth a dinistr i bobl Gaza. Hoffwn wybod beth y gall y Senedd ei wneud i chwarae ei rhan i ddod â’r gwrthdaro erchyll hwn i ben ac i sicrhau heddwch, dynoliaeth a dyfodol i Balesteina, drwy ei chynlluniau pensiwn, ond hefyd drwy ei phrosesau caffael.

Rwy'n credu y byddwn yn eich cyfeirio at yr ateb a roddais i Mabon, ond hefyd, mae’r bwrdd pensiynau'n adolygu cymwysterau amgylcheddol, cymdeithasol a llywodraethiant ei reolwyr yn flynyddol, ac yn cwestiynu ei gynghorwyr ar ymagwedd y rheolwyr at y materion amgylcheddol, cymdeithasol a llywodraethiant ym mhob un o gyfarfodydd y bwrdd pensiynau. Felly, unwaith eto, yng nghyfarfod nesaf y bwrdd pensiynau, rwy'n fwy na pharod i'w godi, ac rwy'n siŵr y byddai Mike Hedges yn dweud yr un peth. Rwy'n ailadrodd yr hyn a ddywedais wrth Mabon, ac mae'r hyn rydych chi wedi'i ddweud wedi'i glywed yn glir.

Gwneud Ystâd y Senedd yn Ddementia-gyfeillgar

5. Pa waith y mae'r Comisiwn wedi'i wneud i wneud ystâd y Senedd yn ddementia-gyfeillgar? OQ61159

Diolch am eich cwestiwn, Luke. Mae’r Senedd wedi ymrwymo i wneud ystad y Senedd yn groesawgar ac yn hygyrch i bobl â dementia, ac i’r bobl sy’n dod gyda nhw hefyd. Ers i’r Comisiwn ymrwymo i ddod yn sefydliad dementia-gyfeillgar yn 2015, rydym yn parhau i adeiladu ar y gwaith hwn yn y chweched Senedd, gan gynnwys darparu hyfforddiant i staff, yn ogystal â sesiynau ac erthyglau codi ymwybyddiaeth. Rydym yn datblygu canllawiau gwasanaeth cwsmeriaid ar anableddau anweladwy, sy'n cynnwys canllawiau'n ymwneud â darparu gwasanaeth cynhwysol i bobl â dementia, a fydd yn cyd-fynd â darpariaeth hyfforddiant newydd i staff rheng flaen i roi croeso cynhwysol i gwsmeriaid, gan adeiladu ar yr hyfforddiant blaenorol y maent wedi'i gael.

Diolch am eich ateb. Mae'n newyddion da clywed am yr hyfforddiant sy'n cael ei ddarparu. Mae bob amser yn syndod i lawer o bobl pan fyddwch yn rhoi'r wybodaeth iddynt ynglŷn â sut y gall dementia effeithio ar ganfyddiad. Efallai y bydd rhywbeth syml i ni, fel marc du, yn edrych fel twll du i rywun â dementia, ac felly byddant yn ofni croesi'r twll hwnnw.

Fel cadeirydd y grŵp trawsbleidiol ar ddementia, roeddwn yn falch iawn o weld digwyddiad Cymdeithas Alzheimer's yn yr eglwys Norwyaidd yr wythnos diwethaf, fel rhan o Wythnos Gweithredu ar Ddementia, lle clywsom yn uniongyrchol gan bobl sy’n byw gyda dementia, a rhai o’u pryderon, yn ogystal â rhai o’r heriau y maent yn eu hwynebu. Felly, tybed a allai’r Comisiwn ymrwymo i ymgysylltu â phobl sy’n byw gyda dementia yn rheolaidd i weld beth yw’r heriau o ran newid ystad y Senedd, ond hefyd i ymgynghori’n weithredol â nhw i sicrhau, pan fyddant yn dod i’r Senedd, fod y safbwyntiau hynny wedi’u hystyried a bod eu hymweliad yn brofiad dymunol.

Diolch. Rydym bob amser yn awyddus i ymgysylltu â phobl, a gwneud profiad unrhyw un sy'n dod yma yn brofiad da, felly, wrth gwrs, byddem yn ymrwymo i ymgysylltu. A bydd modiwl hyfforddiant gwasanaeth cwsmeriaid cynhwysol newydd y Comisiwn yn darparu arferion gorau wrth gysylltu â phobl â dementia a'r rheini sy'n eu cefnogi. Bydd yn cynyddu ymwybyddiaeth a hyder ein haelodau staff wrth iddynt ymwneud ag ystod amrywiol o gwsmeriaid â gofynion gwahanol. Mae tîm ymgysylltu ag ymwelwyr y Comisiwn yn gweithio gyda grwpiau ac unigolion cyn eu hymweliadau i sicrhau bod eu hanghenion a'u gofynion penodol yn cael eu diwallu. Mae’r Comisiwn wedi datblygu taith rithwir 360 gradd, sydd ar gael ar wefan y Senedd, i helpu ymwelwyr i ymgyfarwyddo â’r adeilad a’i nodweddion, yn enwedig i’r rheini a allai fod yn nerfus cyn gwneud ymweliad o’r fath. Rydym yn darparu ystafelloedd tawel ar yr ystad a thoiledau Changing Places i oedolion.

Cynhaliwyd sesiynau hyfforddi ac ymwybyddiaeth fel rhan o'r mis cynhwysiant yn 2022, ac rydym yn parhau i nodi dyddiadau perthnasol yn y calendr amrywiaeth i godi ymwybyddiaeth. Rywsut, fe wnaeth COVID amharu a tharfu ar lawer o waith da. Wrth gwrs, mae angen inni sicrhau bod yr holl arferion da a oedd yno'n flaenorol yn parhau nawr. Ond rydym eisoes yn gweithio'n agos gyda Chymdeithas Alzheimer's Cymru. Mae eu tîm deall dementia wedi darparu eu hyfforddiant Cyfeillion Dementia a sesiwn ymwybyddiaeth i'r Aelodau. Rwyf wedi cymryd rhan yn yr hyfforddiant, ac rwy'n siŵr fod llawer o rai eraill yn yr ystafell hon wedi gwneud hynny. Rydym am wneud ein gorau glas. Adeilad y bobl yw hwn, nid ein hadeilad ni—rydym yn cydnabod hynny, ac fe wnawn unrhyw beth y gallwn ei wneud. Felly, yr ateb byr yw, 'Fe fyddwn yn ymgysylltu', ond rydym hefyd wedi cyhoeddi canllawiau, blogiau ac erthyglau sy'n hyrwyddo ymwybyddiaeth o ddementia, ac rydym o ddifrif ynglŷn â'n cyfrifoldeb.

15:30
4. Cwestiynau Amserol
Yr Ymchwiliad Gwaed Heintiedig

1. A wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet ddatganiad yn dilyn cyhoeddi'r adroddiad ar yr Ymchwiliad Gwaed Heintiedig? TQ1093

Diolch yn fawr. Ar ddydd Llun, fe wnes i ymddiheuro ar ran Llywodraeth Cymru i bawb yng Nghymru a ddioddefodd ac a effeithiwyd gan y sgandal gwaed wedi'i heintio. Hoffwn i ailadrodd yr ymddiheuriad yma heddiw a chadarnhau y bydd y Llywodraeth yn cynnal dadl yn y Senedd ar y mater yma ar 4 Mehefin. Byddaf i'n rhoi gwybod i Aelodau bryd hynny sut y byddwn ni'n parhau i weithio gyda'r Llywodraethau eraill ar draws y Deyrnas Unedig i weithredu'r cyfiawnder y mae'r dioddefwyr yn ei haeddu.

Diolch ichi am yr ateb yna. Dwi am ddechrau drwy ychwanegu fy llais at y rhai sydd wedi llongyfarch a diolch i ddioddefwyr a goroeswyr y sgandal yma, eu teuluoedd a’u cefnogwyr, sydd wedi gorfod ymgyrchu am yn llawer rhy hir dros gyfiawnder. Roedd hyn yn sgandal y gellid yn hawdd fod wedi’i osgoi. Fel y dywed yr adroddiad o'r ymchwiliad, nid damwain oedd hyn; nid anffawd oedd o. Roedd pobl yn derbyn gwaed wedi ei heintio gan bobl a oedd yn gwybod bod y gwaed wedi cael ei heintio. Mae'n ganlyniad uniongyrchol i fethiannau systemig yn sgil cynllwynio i gelu'r gwir a chuddio gwybodaeth er mwyn gwarchod enwau da, ac yn ganlyniad i ddiffyg tryloywder a methiant gwleidyddion ac uwch-swyddogion i gydnabod bai. Mae o'n gwbl ddamniol ac mae yna wersi yno i bob un ohonom ni.

Mae adroddiad Langstaff yn rhoi llais iddynt ac yn dangos y methiannau systematig ar bob lefel a greodd yr amgylchedd lle llwyddodd y sgandal hon i bara cyhyd. Mae'r ffaith y bu'n rhaid i ymgyrchwyr ymladd mor galed yn erbyn system a geisiodd ddiogelu ei buddiannau ei hun a blaenoriaethu ei hamddiffyniad ei hun dros gywiro ei chamgymeriadau yn gywilyddus. Mae yna argymhellion yn adroddiad Langstaff sydd o fewn meysydd o gymhwysedd datganoledig, yn cynnwys ar ddiogelwch cleifion a gofal hemoffilig. A all Ysgrifennydd y Cabinet ein sicrhau bod y rhain yn cael eu gweithredu? Yn fwy cyffredinol, a yw hi'n cytuno â mi fod gwers bwysig yn hyn am hollbwysigrwydd dyletswydd gonestrwydd a pharodrwydd i fynd i'r afael â materion systemig yn ein gwasanaeth iechyd yn agored, yn onest ac ar y cyd â dioddefwyr a goroeswyr? Pa gamau y mae Ysgrifennydd y Cabinet yn eu cymryd i sicrhau cydymffurfiaeth â'r rhain a'u bod yn cael eu gweithredu yma? A yw hi hefyd yn cytuno na ellir oedi cyn talu iawndal i'r rhai y mae'r sgandal hon yn effeithio arnynt, a bod rôl i Weinidogion Cymru yn dwyn Llywodraeth y DU i gyfrif, gan sicrhau bod y gost yn cael ei thalu'n llawn gan Whitehall, a bod y cynllun yn cael ei gyflawni'n gyflym ac mewn ffordd sy'n sicrhau nad oes unrhyw un y mae'r cynllun yn effeithio arno yn colli iawndal y maent wedi aros yn rhy hir amdano?

15:35

Diolch yn fawr, Mabon. Rwy'n credu eich bod chi'n hollol gywir o ran y cywair a ddefnyddiwyd gennych yno. Dyma'r sgandal waethaf yn hanes y GIG. Hoffwn dalu teyrnged i'r holl bobl hynny, yn enwedig y rhai a ddioddefodd dros gymaint o flynyddoedd ac na chafodd eu lleisiau mo'u clywed. Ond hoffwn dalu teyrnged hefyd i'r ymgyrchwyr a safodd gyda nhw, ac yn enwedig, yn y Siambr hon, i Julie Morgan, a wnaeth sefyll gyda'r dioddefwyr dros flynyddoedd maith, nid yn unig yn y Siambr hon ond yn San Steffan hefyd. Diolch am eich holl waith, Julie.

Rwy'n credu eich bod chi'n hollol iawn yn eich dicter, a hoffwn adleisio'r dicter hwnnw ar ran y dioddefwyr. Cawsant eu trin yn wael iawn, ac o'r diwedd mae'n dda bod eu lleisiau wedi cael eu clywed. Mae llawer iawn o argymhellion yn yr adroddiad; mae'n adroddiad hir iawn. Mae yna 12 o argymhellion, ar draws pob maes gofal iechyd, a byddwn yn rhoi amser i fynd i'r afael â nhw. Ar y camau nesaf, fe sefydlir grŵp y camau nesaf i Gymru ar adroddiad yr ymchwiliad gwaed heintiedig. Bydd yn ystyried yr argymhellion ac yn llunio ein hymateb iddynt. Bydd y grŵp hwnnw'n cael ei gadeirio gan ein dirprwy brif swyddog meddygol newydd, Push Mangat.

Mae swyddogion eisoes yn gweithio gyda Llywodraeth y DU ar y camau nesaf mewn perthynas ag iawndal, drwy'r Awdurdod Iawndal Gwaed Heintiedig sydd newydd ei ffurfio. Rwyf eisoes wedi cael llythyr gan Weinidog Llywodraeth y DU, sy'n awyddus iawn i weld nad oes unrhyw oedi. Mae wedi awgrymu y bydd yr ail daliad dros dro, a gyhoeddwyd yr wythnos hon—£210,000 i fuddiolwyr byw sydd wedi'u cofrestru ar gynllun cymorth—yn cael ei dalu o fewn 90 diwrnod. Byddwn yn sianelu hynny drwy gynllun Cymru am y tro, er mwyn sicrhau eu bod yn cael eu talu. Rydym wedi cael cadarnhad y bydd Llywodraeth y DU yn talu'r gost yn llawn ac y bydd yn talu am hyn.

Diolch yn fawr i Ysgrifennydd y Cabinet am ei hymateb ac am ei hymddiheuriad ar ran Llywodraeth Cymru, a diolch i Mabon am ofyn y cwestiwn amserol.

Fel y dywedais yn ystod y datganiad busnes ddoe, roeddwn i fyny yn Neuadd Ganolog San Steffan pan gafodd y datganiad pwysig hwn ei wneud, ac roeddwn gyda phobl o dde Cymru sydd wedi dioddef ac wedi cael eu heffeithio. Roeddwn eisiau defnyddio'r cyfle hwn i dalu teyrnged i Lynne Kelly, sy'n etholwr i mi yng Ngogledd Caerdydd, ac sydd wedi bod yn sbardun i'n hymateb yng Nghymru. Yn wir, cysylltodd â mi gyntaf pan oeddwn yn Aelod Seneddol iddi nôl ym 1997, i roi gwybod i mi am y sgandal ac am yr angen am ymchwiliad. Roedd hi yno ar y bws i Lundain ddoe, yn gofalu am, ac yn rhoi sylw i'r holl bobl a fu'n brwydro cyhyd. Felly, roeddwn eisiau cofnodi fy niolch a fy edmygedd o bopeth y mae hi wedi'i wneud.

Roedd neges Syr Brian Langstaff yn glir: nid camgymeriad ydoedd, ond ymgais i gelu, ac fe ddigwyddodd ar raddfa anferthol. Yn amlwg, mater i Lywodraeth y DU ydyw nawr, ond mae dyletswydd arnom ninnau hefyd i sicrhau bod pob un o'r argymhellion yn yr adroddiad yn cael eu cyflawni. Rwy'n credu bod ddoe yn bwysig iawn i'r bobl a oedd yno i'w glywed, a'r rhai a'i gwyliodd ar y teledu gartref, a gafodd eu heintio neu eu heffeithio. Ond roedd yna ofn hefyd, 'A ydynt yn mynd i'w wneud?', oherwydd maent wedi cael 40 mlynedd o aros i rywbeth ddigwydd ac nid oes unrhyw beth wedi digwydd.

Hefyd, roedd y cyhoeddiad ddoe ynghylch iawndal i'w groesawu'n fawr, ond dylai fod wedi cael ei wneud o leiaf flwyddyn yn ôl, pan ryddhaodd Syr Brian ei argymhelliad brys cyntaf ar iawndal. Ers hynny, mae dros 80 o bobl wedi marw, felly mae pobl wedi colli cyfle i gael rhywfaint o gymorth ariannol o leiaf, a hefyd i deimlo rhyddhad y bydd eu teuluoedd yn cael eu cefnogi. 

Rwy'n credu bod y tactegau oedi sydd eisoes wedi'u gweld gan Lywodraeth y DU yn gwneud i ymgyrchwyr boeni na chânt yr iawndal, ac y bydd llusgo traed ar yr holl argymhellion. Rwy'n credu bod dyletswydd arnom, yma yng Nghymru, i wneud yn siŵr fod hyn yn digwydd. Pa bwysau y gall Ysgrifennydd y Cabinet ei roi ar Lywodraeth y DU i sicrhau bod yr holl argymhellion hyn yn cael eu cyflawni?

15:40

Diolch yn fawr, Julie. A gaf i ddweud pa mor ostyngedig y teimlaf wrth feddwl am y gwaith a wnaethoch chi ar hyn dros gymaint o flynyddoedd? Rwy'n gwybod faint o effaith a gafodd straeon y dioddefwyr hynny arnoch. Diolch i chi am sefyll gyda nhw. Fe wnaethoch chi glywed eu lleisiau. Fe wnaethoch chi wrando arnynt. Mae'n wers i bawb ohonom—fod angen i fwy ohonom wrando a chlywed yr hyn y mae ein hetholwyr yn ei ddweud wrthym. Rwy'n gobeithio eich bod chi a hwythau'n teimlo eich bod wedi cael cyfiawnder wedi'r blynyddoedd maith o ymgyrchu pan na chaent eu clywed. 

Rwyf am i fy swyddogion roi amser i ystyried yr adroddiad hwn. Mae wedi cymryd amser hir. Nid wyf am roi ateb sydyn, oherwydd rwyf am roi'r parch y mae'n ei haeddu iddo. Ond yn sicr, byddwn yn rhoi ystyriaeth ddifrifol iddo. Yn amlwg, bydd llawer o'r argymhellion ar gyfer Llywodraeth y DU, ond rwy'n ymrwymo i chi y byddwn o ddifrif ynglŷn ag unrhyw beth mewn perthynas â Chymru. 

Rwy'n eich clywed yn llwyr o ran y brys am y taliadau hynny. Cafwyd ymrwymiad i dalu'r taliad interim ychwanegol o £210,000 o fewn 90 diwrnod. Byddwn yn chwarae ein rhan fel Llywodraeth Cymru i sicrhau y bydd cynllun cymorth gwaed heintiedig Cymru yn talu o fewn yr amserlen honno. Gwelwyd tactegau oedi dros y blynyddoedd. Rwyf am wneud ymrwymiad i chi y byddwn yn gwneud ein gorau glas i sicrhau y gallwn wneud y taliadau o fewn 90 diwrnod i'r bobl a fu'n aros cyhyd. 

Gadewch imi ymuno â chyd-Aelodau a diolch i Mabon ap Gwynfor am godi hyn yma heddiw, ac ymuno ag Ysgrifennydd y Cabinet hefyd i roi clod i bawb sydd wedi ymgyrchu ar y mater hwn dros y blynyddoedd. Rwyf hefyd yn ymuno ag Ysgrifennydd y Cabinet yn ei geiriau o eglurhad, drwy nodi bod y sgandal hon yn un o fethiannau mwyaf y wladwriaeth Brydeinig, a myfyrio hefyd ar eiriau Syr Brian Langstaff, a ysgrifennodd yr adroddiad. Dewisodd ddefnyddio'r gair 'calamity'—trychineb—ond, mewn gwirionedd, nid oes unrhyw eiriau a all grynhoi'n llwyr y drasiedi sydd wedi digwydd dros ddegawdau, gan gynnwys y celu gwarthus gan uwchreolwyr yn y gwasanaeth iechyd gwladol, gweinidogaethau Llywodraeth a'r gwasanaeth sifil. Mae'r ymagwedd ofnadwy tuag at ddioddefwyr, creulondeb y ffordd y cawsant eu trin, yn sicr y tu hwnt i drychineb yn fy marn i.

Fel y gwyddom, cawsant eu heintio â gwaed halogedig, ac yna eu dibwyllo i bob pwrpas gan yr awdurdodau a wnaeth gelu'r cyfan bob cam o'r ffordd. Mae cymaint o bobl ddiniwed wedi dioddef yn ddiangen. Yn sicr, mae ein meddyliau gyda nhw a'u hanwyliaid. Gwyddom fod tua 400 o bobl wedi'u heintio yng Nghymru, ond gwyddom hefyd ei bod yn debygol nad dyma'r nifer llawn. Roedd yr adroddiad a drafodir gennym heddiw yn glir yn ei feirniadaeth o Lywodraethau'r DU a Chymru, felly rwy'n sicr yn croesawu'r ymddiheuriadau ffurfiol gan y ddwy Lywodraeth i'r dioddefwyr. Rhaid inni sicrhau na chaniateir i sefyllfaoedd fel hyn ddigwydd eto, a bod y meddwl grŵp a'r cyfrinachedd sy'n annog celu—y pwyntiau a grybwyllodd Mabon ap Gwynfor—yn cael eu dileu unwaith ac am byth.

Mae nifer ohonom yma heddiw wedi sôn am ymrwymiad y Prif Weinidog i becyn iawndal cynhwysfawr. Felly, cwestiwn ar y pwynt hwnnw yn gyntaf, Ysgrifennydd y Cabinet, os caf ategu cyd-Aelodau ynghylch yr amseriad. Tybed a oes gennych unrhyw bryderon, i ddechrau, am y cyflymder. Fe wnaethoch chi ddweud 90 diwrnod, ond a oes gennych unrhyw bryderon na fydd hynny'n cael ei gyflawni? A oes unrhyw broblemau neu rwystrau a allai atal hynny rhag digwydd yn gynt yn hytrach nag yn hwyrach? Ac unwaith eto, os caf wneud y pwynt ar y cyfrinachedd a'r diwylliant o gelu a oedd fel pe bai'n dod drwodd yn yr adroddiad, Ysgrifennydd y Cabinet, a oes unrhyw fesurau rhagweithiol y byddwch yn eu hystyried i sicrhau na cheir diwylliant o gyfrinachedd a chelu o'r fath yng nghyrff cyhoeddus Cymru, fel nad yw'r trasiedïau hyn yn digwydd eto?

15:45

Diolch yn fawr, Sam. Yn sicr, mae hon yn bennod gywilyddus yn hanes gwleidyddol y DU, ac mae'n bwysig ein bod i gyd yn myfyrio ar hynny. Mae tua 264 o bobl yn fuddiolwyr o gynllun cymorth gwaed heintiedig Cymru. Nid yw'r gair 'buddiolwr' yn teimlo'n iawn i mi. Mae'r rhain yn bobl sy'n ddioddefwyr, sydd wedi talu pris enfawr, ac nid oes unrhyw arian yn mynd i wneud iawn am y dioddefaint y maent wedi'i wynebu, yn enwedig y rhai sydd wedi colli anwyliaid ac sydd wedi dioddef mewn poen aruthrol yn aml. 

Ar y 90 diwrnod, beth yw'r rhwystrau? Wel, mae'n debyg fod angen i'r arian ddod i mewn i'n cyfrif fel y gallwn ei wario. Mae llawer o sibrydion yn chwyrlio o gwmpas y prynhawn yma am etholiad cyffredinol—mae angen inni wneud yn siŵr nad yw hynny'n mynd yn y ffordd. Ond hefyd rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn pwysleisio'r ffaith, yng Nghymru nawr, mewn perthynas â'r gwasanaeth iechyd gwladol, fod yna ddyletswydd gonestrwydd gyfreithiol—dyletswydd gyfreithiol. Felly, mae hyn yn rhywbeth y mae'n rhaid inni sicrhau ei fod yn cael ei gymhwyso a'i gymryd o ddifrif. Rwy'n gwybod bod llawer o hyfforddiant yn digwydd yn ein gwasanaeth iechyd i sicrhau bod pobl yn deall beth mae hynny'n ei olygu yn ymarferol.

Y Cytundeb Cydweithio

2. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am y Cytundeb Cydweithio rhwng Llywodraeth Cymru a Phlaid Cymru yn dod i ben? TQ1095

Diolch am eich cwestiwn, Andrew R.T. Davies. Roedd y cytundeb cydweithio'n ymwneud â gwleidyddiaeth aeddfed. Drwy weithio gyda'n gilydd, rydym wedi cyflawni llawer iawn. Fel y nododd y Prif Weinidog yn y Cyfarfod Llawn ddoe, er ein bod yn gresynu at ymadawiad cynnar Plaid Cymru, rydym wedi ymrwymo i weithio ar y cyd yn y Senedd ar feysydd blaenoriaeth allweddol.

Rwy'n siomedig nad yw'r Prif Weinidog yma y dydd Mercher hwn eto. Bythefnos yn ôl, nid oedd yma ar gyfer dadl ar ei gyfrifoldebau portffolio. Unwaith eto, rwyf wedi gofyn cwestiwn. Mae'n gwneud imi gwestiynu beth yw'r pwynt cyflwyno cwestiynau os nad yw Gweinidogion yn dod yma i'w hateb? Siomedig iawn.

Fe ddywedoch chi yn eich sylwadau agoriadol fod hyn yn ymwneud â Llywodraeth aeddfed. Cyflawnodd y Llywodraeth aeddfed honno 20 mya genedlaethol, 36 yn fwy o wleidyddion a chynllun ffermio cynaliadwy aflwyddiannus, yn ogystal â methiant i fynd i'r afael â'r rhestrau aros cronig yn ein GIG, y safonau addysg sy'n gostwng fel y nododd y Rhaglen Ryngwladol Asesu Myfyrwyr ar sgoriau rhyngwladol, ac yn amlwg torri rhyddhad ardrethi busnes i lawer o fusnesau bach a chanolig eu maint. Go brin fod hynny'n Llywodraeth aeddfed a phrin ei fod yn gyflawni ar gyfer pobl Cymru.

Ond ar bwynt mwy trefniadol, os caf, gan mai chi yw arweinydd y tŷ, Weinidog, rwy'n edrych ar flaenraglen fusnes y Llywodraeth am y tair wythnos nesaf, a'r wythnos gyntaf yn ôl ar ôl inni ddychwelyd o'r toriad fe geir dwy eitem fusnes, edrychaf ar y dydd Mawrth canlynol, ceir dwy eitem fusnes arall, a'r drydedd wythnos, ceir dwy arall—

Rhaid i mi atgoffa arweinydd yr wrthblaid fod y cwestiwn ar y cytundeb cydweithio, nid ar fusnes sydd ar y ffordd.

Wel, rwy'n ceisio arwain at y pwynt ynglŷn â sut mae'r Llywodraeth yn gweithredu, gan gyflwyno busnes y mae'n amlwg nad yw'n ymddangos—[Torri ar draws.]

Yn amlwg, nid yw'n ymddangos bod ganddi syniad i ble mae hi eisiau mynd. Yn y pen draw, dylai'r Prif Weinidog fod wedi ymdrin â hyn er mwyn nodi a rhoi hyder i ni ei fod yn gwybod i ble mae am i'r Llywodraeth hon fynd. Felly, a allwch chi fel arweinydd y tŷ roi ymrwymiad y bydd y Llywodraeth yn cael ei brwdfrydedd yn ôl ac yn dechrau cyflawni ar gyfer pobl Cymru, yn hytrach na pharhau ar y llwybr i'r gwaelod y mae i'w gweld wedi rhoi ei brid ar ei ddilyn?

Yn fy ymateb i'w bwyntiau atodol, ac nid wyf yn siŵr lle'r oedd y cwestiwn—