Y Cyfarfod Llawn

Plenary

13/03/2024

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.

Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

Datganiad gan y Llywydd
Statement by the Llywydd

Prynhawn da a chroeso, bawb, i'r Cyfarfod Llawn. Cyn i ni ddechrau, dwi angen hysbysu Aelodau y bydd y bleidlais nesaf ar gyfer Biliau Aelodau yn cael ei chynnal ar 24 Ebrill, a bydd gwybodaeth am y broses yma'n cael ei ddosbarthu i'r Aelodau cyn hir, felly—

Good afternoon and welcome to this afternoon's Plenary meeting. Before we begin, I'd like to inform Members that the next ballot for Members' Bills will be held on 24 April. Information on the process will be circulated to Members shortly. So—

—get your thinking caps on.

—rhowch eich meddyliau ar waith.

1. Cwestiynau i Weinidog yr Economi
1. Questions to the Minister for Economy

Yr eitem gyntaf, felly, yw'r cwestiynau i Weinidog yr Economi, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Peter Fox.

The first item is questions to the Minister for Economy, and the first question is from Peter Fox.

Pwysau ar Fusnesau
Pressures on Businesses

1. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o'r pwysau y mae busnesau yng Nghymru yn eu hwynebu? OQ60829

1. What assessment has the Welsh Government made of the pressures that businesses in Wales are facing? OQ60829

Thank you for the question. At a time of great uncertainty, with the UK economy facing a long period of stagnation and, now, recession, I regularly engage with business organisations to take forward our economic mission to maximise the certainty for Welsh businesses, to boost growth, lower inequality and provide support to retain more value within the Welsh economy.

Diolch am eich cwestiwn. Ar adeg o gryn ansicrwydd, gydag economi’r DU yn wynebu cyfnod hir o ddiffyg twf, a dirwasgiad bellach, rwy’n ymgysylltu’n rheolaidd â sefydliadau busnes i fwrw ymlaen â’n cenhadaeth economaidd i roi cymaint o sicrwydd â phosibl i fusnesau Cymru, i hybu twf, i leihau anghydraddoldeb ac i ddarparu cymorth i gadw mwy o werth o fewn economi Cymru.

Thank you for that, Minister. As you will know, research from the Business Barometer from Lloyds Bank Commercial Banking shows that confidence in Welsh businesses fell by 7 per cent during February—over three times the UK average. This is really worrying, as I'm sure, Minister, you would agree. Welsh businesses should not be disadvantaged by operating in Wales, but we know that, in Wales, they are disadvantaged through paying the highest rates of business rates, for instance, in the United Kingdom. Minister do you agree with me that our economy should be a priority and that the next First Minister and his Government should introduce greater support for businesses in Wales to ensure that they are not disadvantaged against their counterparts across the border?

Diolch, Weinidog. Fel y gwyddoch, mae ymchwil o’r Baromedr Busnes gan Lloyds Bank Commercial Banking yn dangos bod hyder ym musnesau Cymru wedi gostwng 7 y cant ym mis Chwefror—dros deirgwaith yn fwy na chyfartaledd y DU. Mae hyn yn peri cryn bryder, fel y byddech yn cytuno, rwy’n siŵr, Weinidog. Ni ddylai busnesau Cymru fod o dan anfantais am eu bod yn gweithredu yng Nghymru, ond fe wyddom, yng Nghymru, eu bod o dan anfantais am eu bod yn talu’r cyfraddau uchaf o ardrethi busnes, er enghraifft, yn y Deyrnas Unedig. Weinidog, a ydych yn cytuno â mi y dylai ein heconomi fod yn flaenoriaeth ac y dylai’r Prif Weinidog nesaf a’i Lywodraeth gyflwyno mwy o gymorth i fusnesau yng Nghymru er mwyn sicrhau nad ydynt o dan anfantais o gymharu â busnesau dros y ffin?

The business environment contains a whole range of different factors. When I became the Minister for Economy, every business organisation was clear about the fact that they wanted to work with the Government here in Wales and the fact that they felt they had a good relationship, particularly having gone through the pandemic together—they recognised the additional levels of support they had.

But they're also very clear about the levers they understood that we have and those that rest with the UK Government. And what they wanted was a Government with stability here in Wales that could be a predictable partner. But they understand, if you like, the rules around what can happen here and the support that is available, and they regularly recognise the additional support that businesses do have here, like the development bank, for example—there isn't an equivalent within the regions of England, and the Federation of Small Businesses regularly call for it—and like the fact that we have clear ambitions about the future of our economy around the transition to net zero being an opportunity for a just transition and the economy of the future.

So, actually, the business environment here in Wales is one where there is a Government that wants to work with businesses, that wants to grow jobs—good jobs in the economy. And they understand our ambitions around fair work as well, and the fact that they're treated as proper partners with the Government, together with other social partners, like trade unions, is an asset, not a disadvantage. I look forward to working with a future UK Government that can provide some of the much-needed stability at a UK level to help grow the economy to provide the good jobs that all of us want to see for our constituents.

Mae'r amgylchedd busnes yn cynnwys ystod eang o wahanol ffactorau. Pan ddeuthum yn Weinidog yr Economi, roedd pob sefydliad busnes yn glir eu bod am weithio gyda’r Llywodraeth yma yng Nghymru a'u bod yn teimlo bod ganddynt berthynas dda, yn enwedig wedi inni fod drwy’r pandemig gyda’n gilydd—roeddent yn cydnabod y lefelau ychwanegol o gymorth a gawsant.

Ond maent hefyd yn glir iawn ynghylch yr ysgogiadau y deallent sydd gennym ni a'r rheini sydd yn nwylo Llywodraeth y DU. A’r hyn yr oeddent am ei weld oedd Llywodraeth â sefydlogrwydd yma yng Nghymru ac a allai fod yn bartner rhagweladwy. Ond maent yn deall, os mynnwch, y rheolau ynglŷn â beth a all ddigwydd yma a'r cymorth sydd ar gael, ac maent yn cydnabod yn rheolaidd y cymorth ychwanegol sydd ar gael i fusnesau yma, fel y banc datblygu, er enghraifft—nid oes unrhyw beth cyfatebol yn rhanbarthau Lloegr, ac mae’r Ffederasiwn Busnesau Bach yn galw amdano’n rheolaidd—ac fel y ffaith bod gennym uchelgeisiau clir ynghylch dyfodol ein heconomi o ran y gred fod y newid i sero net yn gyfle ar gyfer pontio teg ac i economi'r dyfodol.

Felly, mewn gwirionedd, mae'r amgylchedd busnes yma yng Nghymru yn un lle mae gennym Lywodraeth sy'n awyddus i weithio gyda busnesau, sy'n awyddus i dyfu swyddi—swyddi da yn yr economi. Ac maent yn deall ein huchelgeisiau ynghylch gwaith teg hefyd, ac mae'r ffaith eu bod yn cael eu trin fel partneriaid cywir gyda'r Llywodraeth, ynghyd â phartneriaid cymdeithasol eraill, fel undebau llafur, yn ased, nid yn anfantais. Edrychaf ymlaen at weithio gyda Llywodraeth y DU yn y dyfodol sy'n gallu darparu rhywfaint o'r sefydlogrwydd mawr ei angen ar lefel y DU i helpu i dyfu’r economi er mwyn darparu’r swyddi da y mae pob un ohonom am eu gweld ar gyfer ein hetholwyr.

Minister, the reality of the Conservative chaos Government in Westminster is increased cost of doing business. It's landed the UK in a recession and it's caused pain for many businesses within Wales. The Welsh Government is rightly focused on doing all it can to protect Welsh businesses and Welsh jobs. [Interruption.] Presiding Officer, we hear chaos on the Conservative benches in this Chamber, as well as the chaos in London. 

Businesses in Alyn and Deeside have directly benefited from our unique offer in Business Wales, Minister, and I'm proud that north Wales is home to the UK's first regional bank in the Development Bank of Wales. [Interruption.] Presiding Officer, I can hear shouts, but let me tell them this: the Development Bank of Wales has supported more than 32,000 jobs, over 3,000 businesses, delivered £1.2 billion in economic impact for the Welsh economy, and has introduced the new green business loans fund to help firms lower their energy costs. Minister, do you agree with me that these services are absolutely vital to help Welsh businesses through the UK economic turmoil?

Weinidog, realiti anhrefn y Llywodraeth Geidwadol yn San Steffan yw costau cynyddol gwneud busnes. Mae wedi gwthio’r DU i ddirwasgiad ac mae wedi achosi poen i lawer o fusnesau yng Nghymru. Mae Llywodraeth Cymru, yn gwbl briodol, yn canolbwyntio ar wneud popeth yn ei gallu i ddiogelu busnesau Cymru a swyddi Cymru. [Torri ar draws.] Lywydd, rydym yn clywed anhrefn ar feinciau’r Ceidwadwyr yn y Siambr hon, yn ogystal â’r anhrefn yn Llundain.

Mae busnesau yn Alun a Glannau Dyfrdwy wedi elwa’n uniongyrchol o’n cynnig unigryw yn Busnes Cymru, Weinidog, ac rwy’n falch fod gogledd Cymru yn gartref i fanc rhanbarthol cyntaf y DU ym Manc Datblygu Cymru. [Torri ar draws.] Lywydd, gallaf glywed gweiddi, ond gadewch imi ddweud hyn wrthynt: mae Banc Datblygu Cymru wedi cefnogi mwy na 32,000 o swyddi, dros 3,000 o fusnesau, wedi darparu £1.2 biliwn mewn effaith economaidd i economi Cymru, ac wedi cyflwyno'r gronfa benthyciadau busnes gwyrdd newydd i helpu cwmnïau i leihau eu costau ynni. Weinidog, a ydych yn cytuno â mi fod y gwasanaethau hyn yn gwbl hanfodol i helpu busnesau Cymru i ymdopi â helbul economaidd y DU?

I'm very pleased that Jack Sargeant mentioned Business Wales, which, again, is unique to Wales as a service that helps to support the economy, that helps to support businesses and the growth in jobs. Businesses that survive and businesses that are grown with help from Business Wales are actually much greater than those that don't. And, indeed, the Development Bank of Wales—the first development bank in any part of the UK—is a real success story. And I see your colleague in north Wales, Ken Skates, on the screen. He helped to create that development bank and bring it into being and it has been a real success story, not just with the figures that the Member has highlighted, but it's additional finance that doesn't exist elsewhere. I think it's a model for other parts of the UK to learn from and recognise. Without that, we'd be more exposed to what's happened with the Tories and in the last 14 years across the economy, and the jobs that it has helped to support would not be there. And, of course, there are many of those jobs in the Member's constituency in Alyn and Deeside. I look forward to a successful future for DBW, for more innovation here in Wales, and a different way to support businesses for a healthy economic future. I think that's a record that this Welsh Labour Government can be very proud of.

Rwy’n falch iawn fod Jack Sargeant wedi crybwyll Busnes Cymru, sydd, unwaith eto, yn unigryw i Gymru fel gwasanaeth sy’n helpu i gefnogi’r economi, sy’n helpu i gefnogi busnesau a’r twf mewn swyddi. Mae nifer y busnesau sy'n goroesi a busnesau sy'n tyfu gyda chymorth gan Busnes Cymru yn llawer mwy na'r nifer nad ydynt yn gwneud hynny. Ac yn wir, mae Banc Datblygu Cymru—y banc datblygu cyntaf yn y DU—wedi bod yn llwyddiant ysgubol. Ac rwy’n gweld eich cyd-Aelod yng ngogledd Cymru ar y sgrin, Ken Skates. Fe helpodd i greu a gwireddu’r banc datblygu hwnnw, ac mae wedi bod yn llwyddiant ysgubol, nid yn unig o ran y ffigurau y mae’r Aelod wedi tynnu sylw atynt, ond mae’n gyllid ychwanegol nad yw’n bodoli yn unman arall. Credaf ei fod yn fodel y gall rhannau eraill o'r DU ddysgu ohono a'i gydnabod. Hebddo, byddem yn fwy agored i’r hyn sydd wedi digwydd gyda’r Torïaid ac yn y 14 mlynedd diwethaf ar draws yr economi, ac ni fyddai’r swyddi y mae wedi helpu i’w cefnogi yn bodoli. Ac wrth gwrs, mae llawer o’r swyddi hynny yn etholaeth yr Aelod yn Alun a Glannau Dyfrdwy. Edrychaf ymlaen at ddyfodol llwyddiannus i Fanc Datblygu Cymru, i fwy o arloesi yma yng Nghymru, a ffordd wahanol o gefnogi busnesau ar gyfer dyfodol economaidd iach. Credaf fod hynny'n gyflawniad y gall y Llywodraeth Lafur Cymru hon fod yn falch iawn ohono.

13:35
Hawliau Datblygu a Ganiateir ar gyfer Meysydd Carafannau
Permitted Development Rights for Caravan Parks

I've asked this question before, and I'll keep on asking until—

Rwyf wedi gofyn y cwestiwn hwn o'r blaen, ac rwyf am barhau i'w ofyn tan—

We don't need to know whether you've asked the question before; the record will show that. Can you just read the question on the order paper, please?

Nid oes angen inni wybod a ydych wedi gofyn y cwestiwn o'r blaen; bydd y cofnod yn dangos hynny. A wnewch chi ddarllen y cwestiwn ar y papur trefn, os gwelwch yn dda?

2. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael â'r Gweinidog Newid Hinsawdd ynghylch newid hawliau datblygu a ganiateir ar gyfer meysydd carafannau? OQ60835

2. What discussions has the Minister had with the Minister for Climate Change regarding changing permitted development rights for caravan parks? OQ60835

My officials in Visit Wales work closely with officials in the Minister for Climate Change’s planning division on this issue and keep me informed of progress. A consultation on proposed changes is likely to take place later this year.

Mae fy swyddogion yn Croeso Cymru yn gweithio’n agos gyda swyddogion yn is-adran gynllunio’r Gweinidog Newid Hinsawdd ar y mater hwn ac yn fy hysbysu am gynnydd. Mae ymgynghoriad ar newidiadau arfaethedig yn debygol o gael ei gynnal yn ddiweddarach eleni.

Oh, that's in stark contrast, Minister, because you told me in November that that consultation process had now closed. You're aware of calls from me, and many within the tourism sector, that the Welsh Government need to increase the number of pop-up days that sites can operate from 28 to 60. This would bring us in line with England and will help our struggling tourism businesses. So, you told me in November that it had closed, and you said then that you would carefully consider the arguments in light of our planning and tourism policies. And you acknowledged the responses calling for this too. Now, I asked the First Minister again in January about this, and he said that consideration would be given to permitted development rights for pop-up sites over the next 12 months. But, clearly, there has to be a balance. Not everybody wants these pop-up sites, but, clearly, there's a greater number asking for them. Over a quarter of a year on now from the closure of the consultation, it isn't right that you've still not made a decision. We're just coming into the spring season now, after a hard winter for these businesses, still recovering from COVID. At what point, Deputy Minister, will you take this matter seriously? It means a lot to so many businesses. And just bring us back—. Twenty-eight days are not enough; 60 make it more viable. Diolch.

O, mae hynny'n cyferbynnu'n llwyr, Weinidog, gan ichi ddweud wrthyf ym mis Tachwedd fod y broses ymgynghori honno bellach wedi cau. Rydych yn ymwybodol o alwadau gennyf fi, a llawer o fewn y sector twristiaeth, fod angen i Lywodraeth Cymru gynyddu nifer y diwrnodau dros dro y gall safleoedd eu gweithredu o 28 i 60. Byddai hyn yn dod â ni ochr yn ochr â Lloegr, ac yn helpu ein busnesau twristiaeth sy'n ei chael hi'n anodd. Felly, fe ddywedoch chi wrthyf ym mis Tachwedd ei fod wedi cau, ac fe ddywedoch chi bryd hynny y byddech yn ystyried y dadleuon yn ofalus yng ngoleuni ein polisïau cynllunio a thwristiaeth. Ac fe wnaethoch gydnabod yr ymatebion a oedd yn galw am hyn hefyd. Nawr, fe holais y Prif Weinidog eto ynglŷn â hyn ym mis Ionawr, a dywedodd y byddai ystyriaeth yn cael ei rhoi i hawliau datblygu a ganiateir ar gyfer safleoedd dros dro dros y 12 mis nesaf. Ond yn amlwg, mae'n rhaid cael cydbwysedd. Nid oes eisiau'r safleoedd dros dro hyn ar bawb, ond yn amlwg, mae mwy yn gofyn amdanynt. Dros chwarter blwyddyn wedi i’r ymgynghoriad ddod i ben, nid yw’n iawn nad ydych wedi gwneud penderfyniad o hyd. Rydym yn ddechrau ar dymor y gwanwyn, ar ôl gaeaf caled i'r busnesau hyn, sy'n dal i adfer ar ôl COVID. Ddirprwy Weinidog, pryd fyddwch chi o ddifrif ynghylch y mater hwn? Mae'n golygu llawer i gynifer o fusnesau. A dewch â ni nôl—. Nid yw 28 diwrnod yn ddigon; mae 60 yn ei wneud yn fwy ymarferol. Diolch.

Thank you for that supplementary, Janet. What I was responding to when you asked this question in November, and then, of course, a different response you had from the First Minister, and from the Minister for Climate Change, who responded to the Petitions Committee debate, were two different things. So, what I answered your question about last November was the consultation following the COVID period, and the decision not to extend the rights following COVID, which they did in England. What I told you at that time was that that particular consultation had closed. What the Minister for Climate Change is doing, however, is looking at a number of strategic priorities that she has in the year coming, and a consultation on proposed changes to extending the 28 days is likely to take place later in the year, alongside other priorities, which are electric vehicle charging, air-source heat pumps and vending machines. So, the situation now is different to the time when you asked me the question back in November. But let me be absolutely clear: this is a matter for the Minister for Climate Change, not for me. This is not a piece of tourism legislation; this is legislation in relation to the planning of regulations, which are rightly the responsibility of the Minister for Climate Change, and not for the Deputy Minister for Arts, Sport and Tourism.

Diolch am eich cwestiwn atodol, Janet. Roedd yr hyn yr oeddwn yn ymateb iddo pan ofynnoch chi'r cwestiwn hwn ym mis Tachwedd, ac yna, wrth gwrs, yr ymateb gwahanol a gawsoch gan y Prif Weinidog, a chan y Gweinidog Newid Hinsawdd, a ymatebodd i ddadl y Pwyllgor Deisebau, yn ddau beth gwahanol. Felly, yr hyn yr atebais eich cwestiwn arno fis Tachwedd diwethaf oedd yr ymgynghoriad yn dilyn cyfnod COVID, a’r penderfyniad i beidio ag ymestyn yr hawliau yn dilyn COVID, rhywbeth a wnaethant yn Lloegr. Yr hyn a ddywedais wrthych bryd hynny oedd bod yr ymgynghoriad penodol hwnnw wedi dod i ben. Yr hyn y mae’r Gweinidog Newid Hinsawdd yn ei wneud, fodd bynnag, yw edrych ar nifer o flaenoriaethau strategol sydd ganddi yn y flwyddyn i ddod, ac mae ymgynghoriad ar newidiadau arfaethedig i ymestyn y terfyn 28 diwrnod yn debygol o gael ei gynnal yn ddiweddarach yn y flwyddyn, ynghyd â blaenoriaethau eraill, sef gwefru cerbydau trydan, pympiau gwres ffynhonnell aer a pheiriannau gwerthu. Felly, mae’r sefyllfa bellach yn wahanol i'r adeg y gofynnoch chi'r cwestiwn i mi yn ôl ym mis Tachwedd. Ond gadewch imi fod yn gwbl glir: mater i'r Gweinidog Newid Hinsawdd yw hwn, nid i mi. Nid deddfwriaeth twristiaeth yw hon; mae'n ddeddfwriaeth sy'n ymwneud â chynllunio rheoliadau, sy’n gyfrifoldeb, yn gywir ddigon, i'r Gweinidog Newid Hinsawdd, ac nid i Ddirprwy Weinidog y Celfyddydau, Chwaraeon a Thwristiaeth.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau'r llefarwyr nawr. Llefarydd y Ceidwadwyr, Paul Davies.

Questions from the spokespeople now. The Conservative spokesperson, Paul Davies.

Diolch, Llywydd. Minister, this is probably the last time you'll address the Chamber in the role as economy Minister, and so, of course, it's only appropriate that we reflect back on your time in the job. Now, your department is responsible for creating conditions for business growth here in Wales and helping create employment opportunities. Therefore, can you tell us how many jobs have been created since you came into post?

Diolch, Lywydd. Weinidog, mae’n debyg mai dyma’r tro olaf y byddwch yn annerch y Siambr yn eich rôl fel Gweinidog yr economi, ac felly, wrth gwrs, nid yw ond yn briodol inni fyfyrio ar eich cyfnod yn y swydd. Nawr, mae eich adran yn gyfrifol am greu amodau ar gyfer twf busnes yma yng Nghymru a helpu i greu cyfleoedd cyflogaeth. Felly, a allwch chi ddweud wrthym faint o swyddi sydd wedi'u creu ers ichi ddechrau yn y swydd?

No. I don't carry those figures around in my head. What I do know, though, is that we have a really challenging environment for businesses here in Wales. As I set out in response to your colleague Peter Fox, we're in a period of sustained flatlining in terms of the UK economy, then a period of recession, and we're not immune to that recession. It comes at the end of 14 long years of the UK Government following a policy of austerity. It follows the challenges to our trading environment of leaving the European Union and the deal that's then been done. And the UK stands out from other competitor economies in not faring as well in recovering from the global shocks that have taken place. I do, however, retain some optimism for the future, based on opportunities we have in Wales, but also based on the fact that there must be a general election in the not too distant future, and I am optimistic about there being a UK Government that has stability at its core and is able to keep its promises and to help grow the UK economy in a way that is desperately needed.

Na allaf. Nid wyf yn cadw'r ffigurau hynny yn fy mhen. Yr hyn rwy'n ei wybod, fodd bynnag, yw bod gennym amgylchedd heriol iawn i fusnesau yma yng Nghymru. Fel y nodais mewn ymateb i’ch cyd-Aelod, Peter Fox, rydym mewn cyfnod o ddiffyg cynnydd parhaus o ran economi’r DU, yna cyfnod o ddirwasgiad, ac nid ydym yn imiwn rhag effeithiau'r dirwasgiad hwnnw. Daw ar ddiwedd 14 blynedd hir o bolisïau cyni gan Lywodraeth y DU. Mae'n dilyn yr heriau i'n hamgylchedd masnachu yn sgil ymadael â'r Undeb Ewropeaidd a'r fargen a gytunwyd wedyn. Ac mae'r DU yn sefyll allan o gymharu ag economïau ein cystadleuwyr am nad ydym wedi adfer cystal wedi'r ergydion byd-eang sydd wedi digwydd. Fodd bynnag, rwy'n dal i fod yn obeithiol ar gyfer y dyfodol, ar sail y cyfleoedd sydd gennym yng Nghymru, ond hefyd ar sail y ffaith bod etholiad cyffredinol yn anochel yn y dyfodol agos, ac rwy'n obeithiol ynghylch cael Llywodraeth y DU sefydlog sy'n gallu cadw ei haddewidion a helpu i dyfu economi’r DU mewn ffordd sydd ei hangen yn daer.

13:40

Well, clearly, Minister, you don't know how many jobs have been created, which is no surprise because you haven't bothered to set any job creation targets during your time as Minister. This is lazy politics, Minister, and, sadly, it's a fact that Wales has one of the lowest employment rates of the 12 nations and regions of the UK, which is nothing to be proud of. Now, job insecurity seems to be a real problem in several sectors at the moment, and we've seen you being extremely vocal in support of protecting jobs in the Welsh steel sector, for example. By contrast, we've seen absolutely nothing from you in relation to jobs in the farming sector, a sector that will be crippled if the Welsh Government pushes ahead with its sustainable farming scheme proposals. The Welsh Government's own economic impact assessment shows that there could be an 11 per cent cut in labour on Welsh farms, which is the equivalent of losing 5,500 jobs based on current employment levels. That same modelling shows a £125 million hit to output from the sector and a loss of £199 million to farm business incomes. So, Minister, we've quite rightly heard you fight to support workers in the steel sector, but we're yet to see you fighting to protect jobs in the agricultural sector. Why is that?

Wel, yn amlwg, Weinidog, nid ydych yn gwybod faint o swyddi sydd wedi’u creu, nad yw'n syndod, gan nad ydych wedi trafferthu gosod unrhyw dargedau ar gyfer creu swyddi yn ystod eich cyfnod fel Gweinidog. Gwleidyddiaeth ddiog yw hyn, Weinidog, ac yn anffodus, mae’n ffaith bod gan Gymru un o’r cyfraddau cyflogaeth isaf o blith 12 gwlad a rhanbarth y DU, nad yw’n rhywbeth i fod yn falch ohono. Nawr, ymddengys bod ansicrwydd swyddi yn broblem wirioneddol mewn sawl sector ar hyn o bryd, ac rydym wedi eich gweld yn siarad yn uchel iawn o blaid diogelu swyddi yn sector dur Cymru, er enghraifft. Mewn cyferbyniad, nid ydym wedi gweld unrhyw beth o gwbl gennych mewn perthynas â swyddi yn y sector ffermio, sector a fydd yn dioddef yn enbyd os bydd Llywodraeth Cymru yn bwrw ymlaen â'i chynigion ar gyfer y cynllun ffermio cynaliadwy. Mae asesiad effaith economaidd Llywodraeth Cymru ei hun yn dangos y gallai fod toriad o 11 y cant mewn llafur ar ffermydd Cymru, sy’n cyfateb i golli 5,500 o swyddi yn seiliedig ar lefelau cyflogaeth presennol. Mae’r un gwaith modelu hwnnw’n dangos ergyd o £125 miliwn i allbwn o’r sector a cholled o £199 miliwn i incwm busnesau fferm. Felly, Weinidog, rydym wedi eich clywed yn ymladd, yn gwbl briodol, i gefnogi gweithwyr yn y sector dur, ond rydym eto i'ch gweld yn ymladd i ddiogelu swyddi yn y sector amaethyddol. Pam felly?

Well, there are, I think, two broad points to make in response. The first, of course, is that, as the Member knows, the lead Minister for the sustainable farming scheme is Lesley Griffiths, and she has lead responsibility for the economy as it relates to agriculture, food and drink. And, actually, of course, food and drink has been a success story for the Welsh economy in the last decade, and more a point that is regularly made in this Chamber but never, perhaps, I think, given the recognition it deserves from all sides. When it comes to the consultation around the future of the sustainable farming scheme, the economic assessment is not the current one that is out for consultation, and the consultation that's just finished will then look at all of the responses that have come in, and it's important that people understand that a decision has not been made. That's why it's important to hear what people have to say about how the scheme can be improved, because, as you've heard not just from the First Minister, but from Lesley Griffiths herself as well, the primary objective is how we help farmers to keep on producing food and drink in a sustainable manner to make sure there is a living to be made and we get the food and drink we want, and, indeed, the food and drink that goes into exports, which, as I say, have been a substantial success story, and that that is done—and this is the second part—in a way where the agricultural sector makes its contribution towards the climate and nature emergencies we face, as, indeed, all sectors of the economy must, as, indeed, all public services must as well. My colleague the Minister for health is making changes in a way that sustainability works in the health service, because our NHS is actually one of the largest emissions sectors, if you think about the age of some of our stock and some of our buildings. This is a whole-society challenge, and it's how we have a sustainable process with the resource that we have available to us to make sure that farmers can carry on earning a living, and producing high-quality food and drink, and balancing the needs of nature and climate with that.

Wel, credaf fod dau bwynt cyffredinol i’w gwneud wrth ymateb. Y cyntaf, wrth gwrs, fel y gŵyr yr Aelod, yw mai Lesley Griffiths yw'r Gweinidog arweiniol ar gyfer y cynllun ffermio cynaliadwy, a hi sydd â chyfrifoldeb arweiniol am yr economi mewn perthynas ag amaethyddiaeth, bwyd a diod. Ac mewn gwirionedd, wrth gwrs, mae bwyd a diod wedi bod yn enghraifft o lwyddiant yn economi Cymru yn y degawd diwethaf, ac mae'n bwynt sy'n cael ei godi'n rheolaidd yn y Siambr hon, ond nad yw byth, efallai, yn cael y gydnabyddiaeth y mae'n ei haeddu gan bob ochr. O ran yr ymgynghoriad ar ddyfodol y cynllun ffermio cynaliadwy, nid yr asesiad economaidd yw’r un sy'n destun ymgynghoriad ar hyn o bryd, a bydd yr ymgynghoriad sydd newydd ddod i ben yn edrych ar yr holl ymatebion a ddaeth i law, ac mae'n bwysig fod pobl yn deall nad oes penderfyniad wedi'i wneud. Dyna pam ei bod yn bwysig clywed yr hyn sydd gan bobl i’w ddweud ynglŷn â sut y gellir gwella’r cynllun, oherwydd, fel rydych wedi'i glywed nid yn unig gan y Prif Weinidog, ond gan Lesley Griffiths ei hun hefyd, y prif amcan yw sut rydym yn helpu ffermwyr i ddal ati i gynhyrchu bwyd a diod mewn modd cynaliadwy i sicrhau y gallant wneud bywoliaeth a’n bod yn cael y bwyd a diod yr ydym ei eisiau, ac yn wir, y bwyd a diod sy’n cael eu hallforio, sydd, fel y dywedaf, wedi bod yn enghraifft o lwyddiant, a bod hynny'n digwydd—a dyma'r ail ran—mewn ffordd lle mae'r sector amaethyddol yn gwneud ei gyfraniad i'r argyfyngau hinsawdd a natur sy'n ein hwynebu, fel sy'n rhaid i bob sector o'r economi ei wneud, a phob gwasanaeth cyhoeddus hefyd. Mae fy nghyd-Aelod y Gweinidog iechyd yn gwneud newidiadau yn y ffordd y mae cynaliadwyedd yn gweithio yn y gwasanaeth iechyd, gan mai ein GIG yw un o’r sectorau sydd â'r allyriadau mwyaf, os meddyliwch am oedran rhywfaint o’n stoc a'n hadeiladau. Mae hon yn her i’r gymdeithas gyfan, ac mae'n fater o gael proses gynaliadwy gyda’r adnoddau sydd ar gael i ni i sicrhau y gall ffermwyr barhau i ennill bywoliaeth, a chynhyrchu bwyd a diod o ansawdd uchel, a chydbwyso anghenion natur a hinsawdd gyda hynny.

Llywydd, we're really getting a real insight into how the next Government will operate if he's elected First Minister next week. The reality is that this Government does not understand or care about rural communities, and your lack of interest or support for the Welsh farming sector speaks absolute volumes. And it's not just in rural communities that the Welsh Government is failing when it comes to the economy, is it? Let's have a little rundown of some of your greatest hits, shall we: economic inactivity levels are higher than the UK average; the employment rate is lower than the UK average; business deaths in Wales continue to exceed business births; business confidence has fallen to 25 per cent; one in nine workers in Wales are in secure work; and Welsh workers take home the smallest wage packets in the UK. This is your legacy, Minister: a record of failure. Hardly a stronger, fairer, greener Welsh economy, is it, Minister?

And is it not the case that this Government has run out of steam and ideas, which is why it's spent more time creating more politicians in Cardiff Bay instead of creating conditions for economic growth? And, therefore, what reassurances can you possibly offer to anyone living outside of the Cardiff Bay bubble that you actually understand the economic challenges that Wales faces, given your record and lack of action as economy Minister?

Lywydd, rydym yn cael cipolwg go iawn yma ar sut y bydd y Llywodraeth nesaf yn gweithredu os caiff ei ethol yn Brif Weinidog yr wythnos nesaf. Y gwir amdani yw nad yw’r Llywodraeth hon yn deall nac yn malio am gymunedau gwledig, ac mae eich diffyg diddordeb neu gymorth i sector ffermio Cymru yn siarad cyfrolau. Ac nid mewn cymunedau gwledig yn unig y mae Llywodraeth Cymru yn methu o ran yr economi, nage? Gadewch inni fyfyrio ar rai o'ch cyflawniadau: mae lefelau anweithgarwch economaidd yn uwch na chyfartaledd y DU; mae'r gyfradd gyflogaeth yn is na chyfartaledd y DU; mae nifer y busnesau sy'n mynd i'r wal yng Nghymru yn parhau i fod yn uwch na nifer y busnesau newydd; mae hyder busnes wedi gostwng i 25 y cant; un o bob naw gweithiwr yng Nghymru sydd mewn swydd ddiogel; a gweithwyr Cymru sy'n cael y pecynnau cyflog lleiaf yn y DU. Dyma eich gwaddol, Weinidog: hanes o fethiant. Go brin ei bod yn economi Gymreig gryfach, decach a gwyrddach, yw hi, Weinidog?

Ac onid yw'n wir fod y Llywodraeth hon wedi chwythu ei phlwc ac wedi rhedeg allan o syniadau, a dyna pam ei bod wedi treulio mwy o amser yn creu mwy o wleidyddion ym Mae Caerdydd yn hytrach na chreu amodau ar gyfer twf economaidd? Ac felly, pa sicrwydd y gallwch chi ei gynnig i unrhyw un sy'n byw y tu allan i swigen Bae Caerdydd eich bod chi o ddifrif yn deall yr heriau economaidd y mae Cymru'n eu hwynebu, o ystyried eich cyflawniad a'ch diffyg gweithredu fel Gweinidog yr Economi?

Well, I understand the politics in the Chamber and I understand why the Member makes the points that he makes. When it comes to rural Wales, if you ask farmers or rural communities whether they view the scheme in England as something that they want to see, there is a very clear and pretty robust refusal to contemplate having the same scheme that his colleagues in England are under. We are working with and listening to agricultural communities here, and I can actually say this as someone who spent many hours as a child on farms, the son of a vet and the son of a farmer as well.

I look forward to working with communities across Wales in whatever role I hold in the future. And when it comes to the challenges we face in the economy here in Wales, we're not immune to what happens across the border, the choices made by the UK Government. We're not immune to the aggressive attempt to undermine our powers and responsibilities here in Wales, often cheered on by the UK Government. The UK Government's actions are cheered on by Tories in this Chamber. Cutting across and undermining actions on adult literacy, numeracy, on skills acquisition, taking away money from Wales with hardly a whimper of protest from the Welsh Tories as over £1 billion has been taken out of Wales from former EU funds. That money could and should have been used to support the economy here in Wales in a way that would be successful for the future. If the Member doesn't believe me, he should go and have a word with the Chair of the economy committee, which has actually undertaken a review now and in the past on the way we used those former European funds to help support the economy here in Wales.

I do agree there is a Government that has run out of steam, ideas and indeed decency. The sooner we have a general election to sweep them out of office, the better for Wales, the better for our economic prospects. I look forward to knocking doors here in Wales to make sure we deliver a healthy number of Labour representatives to make sure that happens.

Wel, rwy’n deall y wleidyddiaeth yn y Siambr ac rwy’n deall pam fod yr Aelod yn gwneud y pwyntiau y mae’n eu gwneud. O ran y Gymru wledig, os gofynnwch i ffermwyr neu gymunedau gwledig a ydynt yn ystyried y cynllun yn Lloegr yn rhywbeth yr hoffent ei weld, maent yn glir ac yn gadarn yn gwrthod ystyried cael yr un cynllun â'r hyn sydd gan ei gymheiriaid yn Lloegr. Rydym yn gweithio gyda chymunedau amaethyddol yma ac yn gwrando arnynt, a gallaf ddweud hyn fel rhywun a dreuliodd oriau lawer ar ffermydd pan oeddwn yn blentyn, yn fab i filfeddyg ac yn fab i ffermwr hefyd.

Edrychaf ymlaen at weithio gyda chymunedau ledled Cymru ym mha bynnag rôl y byddaf ynddi yn y dyfodol. Ac o ran yr heriau sy'n ein hwynebu yn yr economi yma yng Nghymru, nid ydym yn imiwn rhag yr hyn sy'n digwydd dros y ffin, y dewisiadau a wneir gan Lywodraeth y DU. Nid ydym yn imiwn rhag yr ymgais ymosodol i danseilio ein pwerau a’n cyfrifoldebau yma yng Nghymru, ymgais a gefnogir yn aml gan Lywodraeth y DU. Mae gweithredoedd Llywodraeth y DU yn cael eu canmol gan y Torïaid yn y Siambr hon. Tanseilio a tharfu ar weithgarwch ar rifedd a llythrennedd oedolion, ar gaffael sgiliau, mynd ag arian oddi ar Gymru heb fawr ddim gwrthwynebiad gan y Torïaid Cymreig wrth i Gymru golli dros £1 biliwn o arian blaenorol yr UE. Fe allai ac fe ddylai’r arian hwnnw fod wedi'i ddefnyddio i gefnogi’r economi yma yng Nghymru mewn ffordd a fyddai’n llwyddiannus ar gyfer y dyfodol. Os nad yw’r Aelod yn fy nghredu, dylai gael gair â Chadeirydd pwyllgor yr economi, sydd wedi cynnal adolygiad nawr ac yn y gorffennol ar y ffordd y gwnaethom ddefnyddio'r cyllid Ewropeaidd blaenorol i helpu i gefnogi’r economi yma yng Nghymru.

Rwy'n cytuno bod gennym Lywodraeth sydd wedi chwythu ei phlwc ac sydd wedi rhedeg allan o syniadau, ac o weddusrwydd yn wir. Po gyntaf y cawn etholiad cyffredinol i gael gwared arnynt, y gorau oll i Gymru, y gorau oll i’n rhagolygon economaidd. Edrychaf ymlaen at guro ar ddrysau yma yng Nghymru i sicrhau ein bod yn darparu nifer iach o gynrychiolwyr Llafur i wneud yn siŵr fod hynny’n digwydd.

13:45

Diolch, Llywydd. No doubt a surprise to the Minister, I'll continue with the theme of potentially this being his last economy questions session. I was wondering if you could give me a quintessential Vaughan Gething economy policy. What is 'brand Vaughan Gething, economy Minister'?

Diolch, Lywydd. Bydd yn syndod i'r Gweinidog, heb os, y byddaf yn parhau â'r thema mai hon, o bosibl, fydd ei sesiwn gwestiynau olaf ar yr economi. Tybed a allech chi roi polisi economi sy'n nodweddiadol o Vaughan Gething i mi. Beth yw 'brand Vaughan Gething, Gweinidog yr Economi'?

I'm not here to have a brand that's personal, I'm here to do a job on behalf of the Welsh Government and the people of Wales. It's always been very clear that my interest is in how we have more jobs and better jobs and the conditions for that to happen. We've actually been fighting against a UK Government that should have been on the side of wanting the economy to work. The stability we haven't had, the investment choices we haven't had. Just take as an example one of the slightly more positive aspects of the budget: seeing the purchase of the Horizon site. Actually, because there's been so much chaos within the UK Government, we haven't had the stability to make choices. The number of different energy and security Ministers, the number of different science Ministers I've met. That choice could have been made earlier. We could have already started a generation of small modular reactors with a clear choice at Trawsfynydd, and we could have had certainty around what the future will be for Wylfa. It's a huge opportunity for the economy of north Wales. That's about stability, about having a plan. We've had to work with a UK Government that cannot and will not provide. And as I said to Paul Davies, it's been much more interested in trying to attack and undermine our powers. So, we have been hamstrung by a UK Government going in the wrong direction. My view is that we do have a vision for the future where more jobs and better jobs can be created, and we can meet our obligations to the climate emergency that surrounds us.

Nid wyf yma i gael brand personol, rwyf yma i weithio ar ran Llywodraeth Cymru a phobl Cymru. Mae bob amser wedi bod yn glir iawn mai fy niddordeb i yw sut i sicrhau mwy o swyddi a swyddi gwell a'r amodau i hynny ddigwydd. Rydym wedi bod yn ymladd yn erbyn Llywodraeth y DU a ddylai fod wedi bod eisiau helpu i wneud i'r economi weithio. Y sefydlogrwydd nad ydym wedi'i gael, y dewisiadau buddsoddi nad ydym wedi'u cael. Ystyriwch, er enghraifft, un o agweddau ychydig yn fwy cadarnhaol y gyllideb: prynu safle Horizon. A dweud y gwir, gan y bu cymaint o anhrefn yn Llywodraeth y DU, nid ydym wedi cael sefydlogrwydd i wneud dewisiadau. Y nifer o wahanol Weinidogion ynni a diogelwch, y nifer o wahanol Weinidogion gwyddoniaeth rwyf wedi cyfarfod â nhw. Gallai’r dewis hwnnw fod wedi’i wneud yn gynharach. Gallem fod wedi dechrau cenhedlaeth o adweithyddion modiwlar bach yn barod gyda dewis clir yn Nhrawsfynydd, a gallem fod wedi cael sicrwydd ynglŷn â beth fydd y dyfodol i Wylfa. Mae’n gyfle enfawr i economi gogledd Cymru. Mae hynny'n ymwneud â sefydlogrwydd, â chael cynllun. Rydym wedi gorfod gweithio gyda Llywodraeth y DU na all ddarparu ac sy'n gwrthod darparu. Ac fel y dywedais wrth Paul Davies, bu ganddi lawer mwy o ddiddordeb mewn ceisio ymosod ar ein pwerau a’u tanseilio. Felly, rydym wedi cael ein dal yn ôl gan Lywodraeth y DU sy'n mynd i'r cyfeiriad anghywir. Fy marn i yw bod gennym weledigaeth ar gyfer y dyfodol lle gellir creu mwy o swyddi a swyddi gwell, a lle gallwn gyflawni ein rhwymedigaethau i'r argyfwng hinsawdd sydd o'n cwmpas.

Well, I listened very carefully there and didn't hear any specific new policies that you've enacted since becoming the economy Minister. If anything, it sounded almost managerial. So, am I to take from that that Vaughan Gething's brand is that of a manager? I will give it to you, that answer was quintessentially Vaughan Gething—lots of words, nothing new. The reality is that very little has changed since your predecessor was in your role.

Now, of course, you'll point to your economy missions at some point, but, let's be honest, very little detail there, heavy on principles, light on targets and pathways, nothing to measure success and nothing new, no matter how you dress it up, because Welsh Government were supposedly prioritising these missions already. So, I'm finding it hard to see what improvements we've seen to the economy during your time as the Minister. Now, the Minister will leave his post while Wales's economy continues to rank among the lowest of the UK's devolved nations and English regions. Paul Davies gave a list, let's add productivity to that list: consistently the lowest or second lowest of the UK's nations and regions. So, it begs the question, is this a taste of what to expect if you are successful on Saturday—more of the same?

Wel, gwrandewais yn ofalus iawn yno ac ni chlywais unrhyw bolisïau newydd penodol a roddwyd mewn grym gennych ers ichi ddod yn Weinidog yr Economi. Os rhywbeth, roeddech yn swnio bron fel rheolwr. Felly, a ddylwn gymryd o hynny mai bod yn rheolwr yw brand Vaughan Gething? Mae'n rhaid imi gyfaddef, roedd yr ateb hwnnw'n nodweddiadol o Vaughan Gething—llawer o eiriau, dim byd newydd. Y gwir amdani yw mai ychydig iawn sydd wedi newid er pan oedd eich rhagflaenydd yn eich rôl.

Nawr, wrth gwrs, fe fyddwch yn cyfeirio at eich cenadaethau economaidd ar ryw bwynt, ond gadewch inni fod yn onest, ychydig iawn o fanylion sydd ynddynt, llawer o egwyddorion, dim llawer o dargedau a llwybrau, dim byd i fesur llwyddiant a dim byd newydd, ni waeth sut rydych yn ei gyflwyno, gan fod Llywodraeth Cymru yn blaenoriaethu'r cenadaethau hyn eisoes i fod. Felly, rwy’n ei chael hi'n anodd gweld pa welliannau a welsom i’r economi yn ystod eich cyfnod fel y Gweinidog. Nawr, bydd y Gweinidog yn gadael ei swydd tra bo economi Cymru yn parhau i fod ymhlith yr isaf o wledydd datganoledig y DU a rhanbarthau Lloegr. Cawsom restr gan Paul Davies, gadewch inni ychwanegu cynhyrchiant at y rhestr honno: yr isaf neu’r isaf ond un yn gyson o blith gwledydd a rhanbarthau’r DU. Felly, mae'n codi'r cwestiwn, ai blas yw hyn o beth sydd i'w ddisgwyl os ydych chi'n llwyddiannus ddydd Sadwrn—mwy o'r un peth?

Actually, of course, there are a number of things that have happened positively. I'm being honest about the picture that we face with the UK Government moving in the wrong direction. If you look at, for example, productivity, over the course of devolution we have made real progress on productivity. The challenge is that, even though we've caught up to the rest of the UK, there's still a gap. What you now see, right across the UK, is that the fall in economic activity post pandemic is a real challenge in every part of the UK, including here in Wales. It makes the case that to have a settled view on how our powers are respected and us having the resources to use makes a difference, because using those powers to invest in the skills of people is part of what has made a big difference in improving productivity, working alongside businesses to do that.

And if you think about two different aspects of that, part of the reason we're seeing success in the growth of the semiconductor cluster is a clear vision that the Welsh Government has led in bringing together academia, business and local government and other partners. There's a view on the skills already in the workforce and an understanding that this Government wants to further invest in the skills of the workforce that is here already today, as well as those who are yet to be in the world of work. And that confidence is recognised by people who are prepared to invest significant amounts of money already, and I'm confident we'll see more of that, not just with the good news about the purchase by Vishay of Newport Wafer Fab, not just KLA, but I think there is more to come within the cluster. That comes because the Welsh Government is part of how that confidence is engendered. 

And when it comes to making sure that people do have a future, I'm very proud to have led the work on the young person's guarantee. If that were not in place, you can guarantee, I'm afraid, that there would be thousands of young people who would not be in education, employment or training. So, these are real interventions that will make a difference. I want us to be able to do more. That requires us to have a different set of resources available to us, it requires us to have our powers respected, with clarity on what we do without the UK Government, what we do together with partners outside of this place, including local government, businesses and trade unions, and where we need to be partners for success.

A dweud y gwir, mae nifer o bethau cadarnhaol wedi digwydd. Rwy'n bod yn onest ynglŷn â'r darlun sy'n ein hwynebu gyda Llywodraeth y DU yn symud i'r cyfeiriad anghywir. Os edrychwch, er enghraifft, ar gynhyrchiant, yn ystod datganoli, rydym wedi gwneud cynnydd gwirioneddol o ran cynhyrchiant. Yr her yw, er ein bod wedi dal i fyny â gweddill y DU, mae bwlch o hyd. Yr hyn a welwch nawr, ledled y DU, yw bod y gostyngiad mewn gweithgarwch economaidd ar ôl y pandemig yn her wirioneddol ym mhob rhan o’r DU, gan gynnwys yma yng Nghymru. Mae’n cryfhau'r achos fod cael safbwynt pendant ar sut y caiff ein pwerau eu parchu a bod gennym yr adnoddau i’w defnyddio yn gwneud gwahaniaeth, gan fod defnyddio’r pwerau hynny i fuddsoddi yn sgiliau pobl yn rhan o’r hyn sydd wedi gwneud gwahaniaeth mawr o ran gwella cynhyrchiant, gan weithio ochr yn ochr â busnesau i wneud hynny.

Ac os meddyliwch am ddwy agwedd wahanol ar hynny, rhan o'r rheswm ein bod yn gweld llwyddiant yn nhwf y clwstwr lled-ddargludyddion yw gweledigaeth glir y mae Llywodraeth Cymru wedi'i harwain i ddod â'r byd academaidd, busnes a llywodraeth leol a phartneriaid eraill ynghyd. Rydym yn edrych ar y sgiliau sydd eisoes yn y gweithlu, a cheir dealltwriaeth fod y Llywodraeth hon yn awyddus i fuddsoddi ymhellach yn sgiliau’r gweithlu sydd gennym eisoes heddiw, yn ogystal â’r rhai sydd eto i ddod i'r byd gwaith. Ac mae'r hyder hwnnw'n cael ei gydnabod gan bobl sy'n barod i fuddsoddi symiau sylweddol o arian yn barod, ac rwy'n hyderus y gwelwn fwy o hynny, nid yn unig gyda'r newyddion da fod Vishay yn prynu Newport Wafer Fab, nid yn unig KLA, ond credaf fod mwy i ddod o fewn y clwstwr. Mae hynny'n digwydd am fod Llywodraeth Cymru yn rhan o sut y caiff yr hyder hwnnw ei feithrin.

A phan ddaw'n fater o sicrhau bod gan bobl ddyfodol, rwy'n falch iawn fy mod wedi arwain y gwaith ar y warant i bobl ifanc. Pe na bai'n bodoli, mae arnaf ofn y gallech warantu y byddai miloedd o bobl ifanc na fyddent mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant. Felly, mae’r rhain yn ymyriadau gwirioneddol a fydd yn gwneud gwahaniaeth. Rwyf am inni allu gwneud mwy. Er mwyn i hynny ddigwydd, mae angen inni gael set wahanol o adnoddau ar gael i ni, mae angen i'n pwerau gael eu parchu, gydag eglurder ynghylch yr hyn a wnawn heb Lywodraeth y DU, yr hyn a wnawn gyda phartneriaid y tu allan i’r lle hwn, gan gynnwys llywodraeth leol, busnesau ac undebau llafur, a lle mae angen inni fod yn bartneriaid er mwyn llwyddo.

13:50
Gwella'r Economi ym Mangor
Improving the Economy in Bangor

3. A wnaiff y Gweinidog roi diweddariad am gynlluniau i wella'r economi yn ninas Bangor? OQ60807

3. Will the Minister provide an update on plans to improve the economy in the city of Bangor? OQ60807

Diolch am y cwestiwn. 

Thank you for the question. 

The Welsh Government works across portfolios and in collaboration with local partners and is supporting a wide range of holistic and transformative activity and investments to help improve the economy of Bangor and its surrounding region.

Mae Llywodraeth Cymru yn gweithio ar draws portffolios ac mewn cydweithrediad â phartneriaid lleol ac yn cefnogi ystod eang o weithgarwch cyfannol a thrawsnewidiol a buddsoddiadau i helpu i wella economi Bangor a’r ardal gyfagos.

Mae yna ddatblygiad cyffrous ar y gweill ar gyfer canol y ddinas fyddai'n dod â channoedd o bobl yna bob dydd, gan wella economi'r stryd fawr a'r ddinas yn gyffredinol. Mae'r cynllun yma, sef canolfan iechyd a llesiant, ar y gweill ers tro, efo Llywodraeth Cymru yn un o'r partneriaid. Ond mae o'n symud yn araf, yn araf, araf—mor araf â malwoden. Ac yn ôl yr hyn dwi'n ei weld, mae prosesau a'r model busnes mae'n rhaid i'r bwrdd iechyd eu dilyn yn llawer rhy drwsgl a biwrocrataidd, a dyna sydd yn dal pethau nôl, nid yn unig ym Mangor, ond gyda phrosiectau iechyd eraill ar draws Cymru. Fel Gweinidog yr Economi, a wnewch chi edrych ar beth sydd angen digwydd o ran gweithredu mewn ffordd llawer mwy effeithiol pan fo'r bwrdd iechyd yn ymwneud efo prosiectau o'r math yma, er mwyn cyflymu'r broses o wella'r economi?

There is an exciting development in the offing for the city centre, which will bring hundreds of people there every day, and it will improve the high street's economy and the economy of the city generally. This scheme, this well-being and health centre, has been in the offing for some time, with the Welsh Government being one of the partners. But it is moving very, very slowly—as slowly as a snail, in fact. And from what I can see, the processes and the business model that the health board are having to follow are far too unwieldy and bureaucratic, and that is what's holding things back, not only in Bangor, but also with other health projects across Wales. As the Minister for Economy, will you look at what needs to happen in terms of operating in a much more effective way when the health board is involved in this kind of project, in order to accelerate the process of improving the economy?

I think it's a fair point around wanting to have partners together to try to make sure that you do deliver some of the economic benefit that comes from that, and public services are definitely part of that too. I know that there's a Bangor strategic partnership that brings together the council, Welsh Government regeneration officials, the university and, indeed, the health board, and the plans that could take place in the Menai centre with the well-being hub are a big part of that, to generate the footfall that you would then get. When I was the health Minister, I always understood that having health facilities or services helps to keep high streets and town and city centres going. So, there was the benefit of doing more in community pharmacy, in terms of access to medication, what it meant and the quality you'd get, but also that would be a good thing for the surrounding high street. Having a significant health and well-being hub in the middle of Bangor itself would be a significant benefit beyond.

I take on board seriously the point you made about how quickly the process takes place, and I do want to understand not just where we are now, but what we can do better in the future—the immediate future around Bangor, but also the learning to try to make sure that we don't have the same potential delays for future regeneration prospects where the health service is one of the key partners, as it should be. So, I'm more than happy to take up the point the Member has made, to have a discussion with the health Minister and, indeed, regeneration officials, to understand why those decisions haven't been made as rapidly as all of us in this Chamber from different parties would want them to, and then to see what we can learn and then implement it, both for Bangor, but also for other projects that I'm sure the health service will need to be a key partner in.

Credaf ei fod yn bwynt teg o ran bod yn awyddus i ddod â phartneriaid ynghyd i geisio gwneud yn siŵr eich bod yn sicrhau rhywfaint o'r budd economaidd a ddaw yn sgil hynny, ac mae gwasanaethau cyhoeddus yn bendant yn rhan o hynny hefyd. Gwn fod yna bartneriaeth strategol Bangor sy’n dod â’r cyngor, swyddogion adfywio Llywodraeth Cymru, y brifysgol, a'r bwrdd iechyd yn wir, at ei gilydd, ac mae’r cynlluniau a allai ddigwydd yng nghanolfan Menai gyda’r hyb llesiant yn rhan fawr o hynny, i gynhyrchu nifer yr ymwelwyr y byddech yn eu cael wedyn. Pan oeddwn yn Weinidog iechyd, roeddwn bob amser yn deall bod cael cyfleusterau neu wasanaethau iechyd yn helpu i gynnal strydoedd mawr a chanol trefi a dinasoedd. Felly, roedd mantais i wneud mwy mewn fferylliaeth gymunedol, o ran mynediad at feddyginiaeth, yr hyn a olygai a'r ansawdd y byddech yn ei gael, ond hefyd, y byddai hynny'n beth da i'r stryd fawr o'i gwmpas. Byddai cael hyb iechyd a lles priodol yng nghanol Bangor ei hun yn fantais sylweddol ychwanegol.

Rwy’n derbyn o ddifrif y pwynt a wnaethoch ynglŷn â pha mor gyflym y mae’r broses yn mynd rhagddi, a hoffwn ddeall nid yn unig ble rydym arni ar hyn o bryd, ond beth y gallwn ei wneud yn well yn y dyfodol—y dyfodol agos ym Mangor, ond hefyd y dysgu i geisio sicrhau nad oes gennym yr un oedi posibl ar gyfer rhagolygon adfywio yn y dyfodol lle mae’r gwasanaeth iechyd yn un o’r partneriaid allweddol, fel y dylai fod. Felly, rwy’n fwy na pharod i dderbyn y pwynt y mae’r Aelod wedi’i wneud, i gael trafodaeth gyda’r Gweinidog iechyd, ac yn wir, swyddogion adfywio, i ddeall pam nad yw’r penderfyniadau hynny wedi’u gwneud mor gyflym ag y byddai pob un ohonom o wahanol bleidiau yn y Siambr hon am iddynt gael eu gwneud, ac yna gweld beth y gallwn ei ddysgu ac yna rhoi hynny ar waith, ar gyfer Bangor, ond hefyd ar gyfer prosiectau eraill y bydd angen i’r gwasanaeth iechyd fod yn bartner allweddol ynddynt, rwy'n siŵr.

13:55

I'm grateful to Siân Gwenllian for raising this important point, and for your response, Minister, to see this thing progress, sooner rather than later. You said, in response to one of my colleagues earlier in the Chamber, that economies work best when Government and business are working together. We've seen a great example, just down the road from Bangor, in UK Government's investment at Wylfa, with £168 million to ensure the security of that site for the future, which should have a knock-on effect, certainly for communities like Bangor, and the rest of north Wales as a result, as that opportunity is realised.

So, Minister, I want to know, with that investment taking place by UK Government in Wylfa on Ynys Môn, how you think places like Bangor can best realise the opportunity it will represent, and how north Wales also will make the opportunity realised as well, and what you are doing specifically to support that.

Rwy’n ddiolchgar i Siân Gwenllian am godi’r pwynt pwysig hwn, ac am eich ymateb, Weinidog, i sicrhau y gwneir cynnydd ar hyn yn gynt yn hytrach nag yn hwyrach. Fe ddywedoch mewn ymateb i un o fy nghyd-Aelodau yn y Siambr yn gynharach fod economïau'n gweithio orau pan fo’r Llywodraeth a busnesau'n cydweithio. Rydym wedi gweld enghraifft wych, nid nepell o Fangor, gyda buddsoddiad Llywodraeth y DU yn Wylfa, gyda £168 miliwn i sicrhau diogelwch y safle hwnnw ar gyfer y dyfodol, a ddylai gael effaith ganlyniadol, yn sicr ar gyfer cymunedau fel Bangor, a gweddill gogledd Cymru o ganlyniad, wrth i’r cyfle hwnnw gael ei wireddu.

Felly, Weinidog, hoffwn wybod, gyda’r buddsoddiad gan Lywodraeth y DU yn Wylfa ar Ynys Môn, sut y credwch y gall lleoedd fel Bangor wireddu’r cyfle y bydd yn ei gynrychioli, a sut y bydd gogledd Cymru hefyd yn gwireddu’r cyfle, a’r hyn a wnewch yn benodol i gefnogi hynny.

Well, actually, north-west Wales is the part of Wales that has a history and a tradition around the nuclear sector. I'd like to see a new generation of activity, both opportunities around small modular reactors and the potential for medical radioisotope production at Trawsfynydd, as well as wanting to see not just an outline proposal around Wylfa, but, actually, a plan that can be delivered as well.

As I said earlier, I think the clarity around the site and the purchase that was announced in the budget is good news, and I do welcome that. What I now want to see is some clarity around the plans for the future. Because if it's left to a large gigawatt production facility, then, actually, the funding around that is more challenging. And it, again, does go into the point about not having the certainty of Ministers in their place for a sustained period of time, as well as the Treasury needing to understand what it's prepared to do around the funding model for that. There is a potential future where it could be a combination of different SMRs. For me, that comes back to Trawsfynydd again, and about having a place to test an SMR development. I think that would be a sensible thing to do, to have a single SMR on multiple SMR sites, then you can understand how quickly you could potentially roll that out. It's then a real option, as opposed to a theoretical one.

I do believe, though, that another generation of nuclear civilian power is going to be required to meet our climate change obligations, and I want to see the maximum economic opportunity realised for residents, not just on the island, but across north Wales, with a significant supply chain. And, of course, I mentioned in response to Siân Gwenllian that the university—one of the key partners in the Bangor strategic partnership—does have plenty to offer when it comes to research, as indeed does Parc Menai. So, I think there's a lot that north-west Wales has to offer, and indeed I hope lots of good-quality employment for people, regardless of who they choose to vote for at election time.

Wel, mae gogledd-orllewin Cymru yn rhan o Gymru sydd â hanes a thraddodiad mewn perthynas â'r sector niwclear. Hoffwn weld cenhedlaeth newydd o weithgarwch, gyda chyfleoedd yn ymwneud ag adweithyddion modiwlar bach a’r potensial ar gyfer cynhyrchu radioisotopau meddygol yn Nhrawsfynydd hefyd, yn ogystal â gweld nid yn unig cynnig bras ar gyfer Wylfa, ond cynllun y gellir ei gyflawni hefyd.

Fel y dywedais yn gynharach, credaf fod yr eglurder ynghylch y safle a’r pryniant a gyhoeddwyd yn y gyllideb yn newyddion da, ac rwy'n croesawu hynny. Yr hyn yr hoffwn ei weld nawr yw rhywfaint o eglurder ynghylch y cynlluniau ar gyfer y dyfodol. Oherwydd os caiff ei adael i fod yn gyfleuster cynhyrchu gigawat mawr, mae'r cyllid o gwmpas hynny yn fwy heriol. Ac unwaith eto, mae'n ymwneud â'r pwynt ynglŷn â methu cael y sicrwydd o fod Gweinidogion yn eu swyddi am gyfnod estynedig, yn ogystal â bod angen i'r Trysorlys ddeall yr hyn y mae'n barod i'w wneud mewn perthynas â'r model ariannu ar gyfer hynny. Un dyfodol posibl yw y gallai fod yn gyfuniad o wahanol adweithyddion modiwlar bach. I mi, mae hynny’n dod yn ôl i Drawsfynydd eto, a chael lle i brofi datblygiad adweithydd modiwlar bach. Credaf y byddai hynny'n beth synhwyrol i'w wneud, cael un adweithydd modiwlar bach ar sawl safle adweithyddion modiwlar bach, yna gallwch ddeall pa mor gyflym y gallech gyflwyno hynny o bosibl. Golyga hynny ei fod yn opsiwn go iawn wedyn, yn hytrach nag un damcaniaethol.

Serch hynny, rwy'n credu y bydd angen cenhedlaeth arall o ynni niwclear sifil i gyflawni ein rhwymedigaethau newid hinsawdd, a hoffwn weld y cyfle economaidd mwyaf posibl yn cael ei wireddu ar gyfer trigolion, nid yn unig ar yr ynys, ond ar draws gogledd Cymru, gyda chadwyn gyflenwi sylweddol. Ac wrth gwrs, soniais wrth ymateb i Siân Gwenllian fod gan y brifysgol—un o’r partneriaid allweddol ym mhartneriaeth strategol Bangor—ddigonedd i’w gynnig o ran ymchwil, fel sydd gan Barc Menai yn wir. Felly, credaf fod gan ogledd-orllewin Cymru lawer i’w gynnig, a llawer o gyflogaeth o ansawdd da i bobl, rwy'n gobeithio, pwy bynnag y byddant yn dewis pleidleisio drostynt mewn etholiad.

Busnesau Canol Tref yn y Gogledd
Town Centre Businesses in North Wales

4. Sut y mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi twf busnesau canol tref yng Ngogledd Cymru? OQ60838

4. How is the Welsh Government supporting the growth of town centre businesses in North Wales? OQ60838

We are providing £125 million of funding over three years to Welsh local authorities through our Transforming Towns programme. Last year, we published our town centres position statement, which sets out the challenges facing towns in Wales, and a series of interrelated, cross-policy actions to help address those challenges.

Rydym yn darparu £125 miliwn o gyllid dros dair blynedd i awdurdodau lleol Cymru drwy ein rhaglen Trawsnewid Trefi. Y llynedd, cyhoeddwyd ein datganiad sefyllfa ar ganol trefi, sy’n nodi’r heriau sy’n wynebu trefi Cymru, a chyfres o gamau gweithredu cydgysylltiedig, traws-bolisi i helpu i fynd i’r afael â’r heriau hynny.

I was delighted with the Chancellor's announcement that Rhyl is set to receive £20 million over 10 years as part of the levelling-up agenda. This follows £20 million given to Denbighshire County Council from the previous year's levelling-up fund. This is welcome news for the regeneration of Rhyl's town centre, following the cuts to business rates in the Welsh Government's budget, which has left many businesses anxious amongst rising costs and lower footfall, sadly. Shopping habits have also changed dramatically, with a huge acceleration in online sales during the COVID-19 pandemic, and people are still slow to return to the high street, and many have not at all. Welsh Government policy does not appear to recognise this monumental change in shopping habits since the pandemic, and little action appears to be ongoing to entice people back to the high street.

The Welsh Government's retail action plan reads more like an essay on workers' rights for those working for large, national high-street companies, rather than an action plan that actually supports small businesses and their staff. The number of start-ups in Wales may be promising, but the support isn't there later on. One in six high-street shops are empty, and we need to support these businesses as much as possible, so that they can survive, but they can also grow and create jobs. I would, therefore, like to ask the Minister: in light of the funding commitments made in the spring budget last Wednesday, what action is the Minister taking to support the survival and growth of businesses in town centres such as Rhyl, and across north Wales, and working with the UK Government? Thank you.

Roeddwn wrth fy modd gyda chyhoeddiad y Canghellor fod y Rhyl ar fin cael £20 miliwn dros 10 mlynedd fel rhan o’r agenda ffyniant bro. Mae hyn yn dilyn £20 miliwn a roddwyd i Gyngor Sir Ddinbych o gronfa ffyniant bro'r flwyddyn flaenorol. Mae hyn yn newyddion i’w groesawu ar gyfer adfywio canol tref y Rhyl, yn dilyn y toriadau i ardrethi busnes yng nghyllideb Llywodraeth Cymru, sydd wedi gadael llawer o fusnesau’n bryderus oherwydd costau cynyddol a nifer is o ymwelwyr, yn anffodus. Mae arferion siopa hefyd wedi newid yn ddramatig gyda chynnydd enfawr mewn prynu ar-lein yn ystod pandemig COVID-19, ac mae pobl yn dal yn araf i ddychwelyd i'r stryd fawr, ac mae nifer heb ddychwelyd o gwbl. Nid yw'n ymddangos bod polisi Llywodraeth Cymru yn cydnabod y newid aruthrol hwn mewn arferion siopa ers y pandemig, ac nid yw'n ymddangos bod llawer o weithredu ar y gweill i ddenu pobl yn ôl i’r stryd fawr.

Mae cynllun gweithredu manwerthu Llywodraeth Cymru yn edrych yn debycach i draethawd ar hawliau gweithwyr i bobl sy’n gweithio i gwmnïau stryd fawr cenedlaethol yn hytrach na chynllun gweithredu sy'n cefnogi busnesau bach a’u staff. Efallai fod nifer y busnesau newydd yng Nghymru yn addawol, ond nid yw'r cymorth yno yn nes ymlaen. Mae un o bob chwe siop stryd fawr yn wag, ac mae angen inni gefnogi’r busnesau hyn i'r graddau mwyaf posibl, fel y gallant oroesi, ond fel y gallant hefyd dyfu a chreu swyddi. Hoffwn ofyn i’r Gweinidog: yng ngoleuni’r ymrwymiadau ariannu a wnaed yng nghyllideb y gwanwyn ddydd Mercher diwethaf, pa gamau y mae’r Gweinidog yn eu cymryd i gefnogi goroesiad a thwf busnesau yng nghanol trefi fel y Rhyl, ac ar draws gogledd Cymru, ac yn gweithio gyda Llywodraeth y DU? Diolch.

Well, unlike the Member, I think it's a good thing that the Government has a positive position on workers' rights in addition to growing the economy. I'm very proud that that's our position. Fair work should not be something that compromises the future of our economy. I look behind me again to the Member for Alyn and Deeside, where we have one of the most productive businesses in the UK and a jewel in our manufacturing crown, Airbus in Broughton. It has trade union recognition—a very, very high percentage of people—at one of the most productive sites across our economy. There's no reason that that can't take place in other sectors as well.

When it comes to Rhyl, I do welcome the fact that there is money available to invest in Rhyl. I regret the fact that more money has been taken away from the Welsh Government in the way that our budget has been cut and, indeed, the failure to replace former European funds, despite repeated manifesto pledges to do so. I also want to recognise not just the fact that there is some UK Government money available, but the fact that we have partners in the leadership at Denbighshire council who are serious about taking forward the future of town centres and, in particular, Rhyl as well. The administration that Jason McLellan leads is actually undertaking a number of projects to help regenerate Rhyl itself, together with support from Transforming Towns, including contemporary living and independent retail, with the renovation of three High Street properties into small business spaces. There's work around the gateway project on the High Street, the former post office on Wellington Road and around Edward Henry Street.

These are things that are only possible because this Government is working in partnership with the council in a long-term way, rather than having announcements made in individual budget events. I'd like to see a strategic partnership to help us to redevelop and regenerate town centres right across the country. We could do much more of that if the UK Government were more interested in seeing us as partners to deliver, rather than finding a way to make convenient political announcements. I look forward to the judgement of the people on the political announcements whenever the general election comes.

Wel, yn wahanol i’r Aelod, credaf ei fod yn beth da fod gan y Llywodraeth safbwynt cadarnhaol ar hawliau gweithwyr yn ogystal â thyfu’r economi. Rwy'n falch iawn mai dyna yw ein safbwynt. Ni ddylai gwaith teg fod yn rhywbeth sy’n peryglu dyfodol ein heconomi. Edrychaf y tu ôl i mi eto at yr Aelod dros Alun a Glannau Dyfrdwy, lle mae gennym un o’r busnesau mwyaf cynhyrchiol yn y DU, a gem yn ein coron weithgynhyrchu, Airbus ym Mrychdyn. Mae ganddi gydnabyddiaeth undebau llafur—canran uchel iawn o bobl—yn un o'r safleoedd mwyaf cynhyrchiol ar draws ein heconomi. Nid oes unrhyw reswm na all hynny ddigwydd mewn sectorau eraill hefyd.

Ar y Rhyl, rwy'n croesawu'r ffaith bod arian ar gael i fuddsoddi yn y Rhyl. Gresynaf at y ffaith bod Llywodraeth Cymru wedi colli mwy o arian o ran y ffordd y mae ein cyllideb wedi’i thorri, ac yn wir, y methiant i ddarparu arian yn lle'r arian Ewropeaidd blaenorol, er gwaethaf addewidion maniffesto dro ar ôl tro i wneud hynny. Hoffwn gydnabod hefyd nid yn unig y ffaith bod rhywfaint o arian gan Lywodraeth y DU ar gael, ond y ffaith bod gennym bartneriaid yn yr arweinyddiaeth yng nghyngor sir Ddinbych sydd o ddifrif ynglŷn â sicrhau dyfodol canol trefi, a'r Rhyl hefyd yn arbennig. Mae’r weinyddiaeth y mae Jason McLellan yn ei harwain yn cyflawni nifer o brosiectau i helpu i adfywio’r Rhyl ei hun, ynghyd â chymorth gan Trawsnewid Trefi, gan gynnwys byw cyfoes a manwerthu annibynnol, gydag adnewyddu tri eiddo ar y Stryd Fawr yn lleoliadau busnesau bach. Mae gwaith yn mynd rhagddo ar y prosiect porth ar y Stryd Fawr, yr hen swyddfa bost ar Ffordd Wellington ac o amgylch Stryd Edward Henry.

Mae’r rhain yn bethau sydd ond yn bosibl am fod y Llywodraeth hon yn gweithio mewn partneriaeth â’r cyngor mewn ffordd hirdymor, yn hytrach na chael cyhoeddiadau wedi'u gwneud mewn cyllidebau unigol. Hoffwn weld partneriaeth strategol i’n helpu i ailddatblygu ac adfywio canol trefi ledled y wlad. Gallem wneud llawer mwy o hynny pe bai gan Lywodraeth y DU fwy o ddiddordeb yn ein gweld fel partneriaid i gyflenwi, yn hytrach na dod o hyd i ffordd o wneud cyhoeddiadau gwleidyddol cyfleus. Edrychaf ymlaen at weld barn y bobl ar y cyhoeddiadau gwleidyddol pryd bynnag y daw’r etholiad cyffredinol.

14:00

Minister, surely there's a direct link between the health of high streets and the financial health of households across the United Kingdom. So, would you agree that struggling high streets across the UK are struggling as a direct result of 14 years of mismanagement of the economy by the UK Tory Government?

Weinidog, mae'n rhaid bod cysylltiad uniongyrchol rhwng iechyd y stryd fawr ac iechyd ariannol aelwydydd ar draws y Deyrnas Unedig. Felly, a fyddech chi'n cytuno bod strydoedd mawr ar draws y DU yn ei chael hi'n anodd o ganlyniad uniongyrchol i 14 mlynedd o gamreoli'r economi gan Lywodraeth Dorïaidd y DU?

It's undeniable that choices made by the Conservative UK Government in the last 14 years have had a real impact on the incomes of workers and what that means for high streets. We're still dealing with the realities of Liz Truss's £40 billion-odd of unfunded tax cuts, and the reality of what that has done, in terms of not just the UK's standing in the world, but for real incomes for people, and what that's meant for interest rates and what it has meant for businesses—for interest rates for investment as well. All of these things matter.

It is undeniably a fact that taxes on working people are at their highest level since world war two. It is a fact that gross domestic product per head is falling across the UK. The Office for Budget Responsibility say that GDP will only rise across the UK because of population growth, but each person is likely to have less on average overall, and that has a direct impact on high streets and those areas where discretionary spend is made available. It shows why we desperately need more stability in the UK context, as well as here in Wales. Until we see a decisive change at a UK level, I'm afraid that the future is not a great one for high streets right across Wales, and, indeed, across the UK. I look forward to working in partnership with high streets, local authorities and a different UK Government that will invest in our economic future.

Ni ellir gwadu bod dewisiadau a wnaed gan Lywodraeth Geidwadol y DU yn ystod y 14 mlynedd diwethaf wedi cael effaith wirioneddol ar incwm gweithwyr a'r hyn y mae hynny'n ei olygu i'r stryd fawr. Rydym yn dal i ymdopi â realiti toriadau treth Liz Truss, oddeutu £40 biliwn o doriadau treth heb eu hariannu, a realiti'r hyn y mae hynny wedi'i wneud, nid yn unig mewn perthynas â statws y DU yn y byd, ond mewn perthynas ag incwm gwirioneddol i bobl, a'r hyn y mae hynny'n ei olygu ar gyfer cyfraddau llog ac i fusnesau—a chyfraddau llog ar gyfer buddsoddi hefyd. Mae'r holl bethau hyn yn bwysig.

Heb os, mae'n ffaith bod trethi ar bobl sy'n gweithio ar eu lefel uchaf ers yr ail ryfel byd. Mae'n ffaith bod cynnyrch domestig gros y pen yn gostwng ar draws y DU. Dywed y Swyddfa Cyfrifoldeb Cyllidebol na fydd cynnyrch domestig gros ond yn cynyddu ledled y DU oherwydd twf yn y boblogaeth, ond mae pob unigolyn yn debygol o fod â llai ar gyfartaledd yn gyffredinol, ac mae hynny'n cael effaith uniongyrchol ar y stryd fawr a'r mannau lle mae gwariant dewisol ar gael. Mae'n dangos pam mae gwir angen mwy o sefydlogrwydd yng nghyd-destun y DU, yn ogystal ag yma yng Nghymru. Hyd nes y gwelwn newid pendant ar lefel y DU, mae arnaf ofn nad yw'r dyfodol yn edrych yn wych i strydoedd mawr ledled Cymru, ac yn wir, ledled y DU. Edrychaf ymlaen at weithio mewn partneriaeth â strydoedd mawr, awdurdodau lleol a Llywodraeth wahanol yn y DU a fydd yn buddsoddi yn ein dyfodol economaidd.

Cyllideb Llywodraeth y DU ac Economi Cymru
The UK Government Budget and the Welsh Economy

5. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o'r effaith y bydd cyllideb ddiweddar Llywodraeth y DU yn ei chael ar economi Cymru? OQ60843

5. What assessment has the Welsh Government made of the impact the recent UK Government budget will have on the Welsh economy? OQ60843

It is clear that the UK economy remains stagnant as we run through the period of current recession. The prospects for growth set out by the OBR are not optimistic. The Chancellor’s statement failed to present a convincing plan for growth that backs Wales's economic potential in a fairer UK economy.

Mae'n amlwg fod economi'r DU yn parhau'n ddisymud yn ystod y cyfnod hwn o ddirwasgiad presennol. Nid yw'r rhagolygon twf a nodir gan y Swyddfa Cyfrifoldeb Cyllidebol yn optimistaidd. Mae datganiad y Canghellor wedi methu cyflwyno cynllun argyhoeddiadol ar gyfer twf sy'n cefnogi potensial economaidd Cymru mewn economi decach yn y DU.

Diolch am yr ateb.

Thank you for that response.

We all know that the Chancellor's budget reflected the gulf between the priorities of Westminster and the concerns of ordinary working people in Wales. It's incredibly concerning that the Chancellor has continued to press ahead with tax cuts at the expense of public investment in infrastructure, which we so desperately need to support key services and stimulate economic prosperity. However, as we often hear in this Chamber, and as we've already heard today, the Welsh Government seems to live in hope that Keir Starmer's arrival will bring with it a favourable UK context, a phrase we've become somewhat accustomed to hearing now.

But Starmer's refusal to commit to the reversal of austerity measures, should he become the next Prime Minister, or, as he euphemistically calls it, 'fiscal discipline', doesn't bode well for Wales and the Welsh Government. Given that so many of the Welsh Government's plans for a healthier Welsh economy rest on the hopes of a favourable Labour Westminster Government, how will the Welsh Government get a handle on the long-term issues confronting Wales's economy should this backdrop prove not to be so favourable?

Gwyddom i gyd fod cyllideb y Canghellor wedi adlewyrchu'r gagendor rhwng blaenoriaethau San Steffan a phryderon gweithwyr cyffredin yng Nghymru. Mae'n hynod bryderus fod y Canghellor wedi parhau i fwrw ymlaen â thoriadau treth ar draul buddsoddiad cyhoeddus mewn seilwaith, sydd ei angen yn ddybryd i gefnogi gwasanaethau allweddol ac ysgogi ffyniant economaidd. Fodd bynnag, fel rydym yn aml yn ei glywed yn y Siambr hon, ac fel y clywsom eisoes heddiw, mae'n ymddangos bod Llywodraeth Cymru yn byw mewn gobaith y bydd dyfodiad Keir Starmer yn arwain at gyd-destun ffafriol yn y DU, ymadrodd yr ydym wedi dod yn gyfarwydd â'i glywed nawr.

Ond nid yw'r ffaith bod Starmer yn gwrthod ymrwymo i wrthdroi mesurau cyni, pe bai'n dod yn Brif Weinidog, neu 'ddisgyblaeth ariannol' fel y mae'n ei alw'n llednais, yn argoeli'n dda i Gymru a Llywodraeth Cymru. O ystyried bod cymaint o gynlluniau Llywodraeth Cymru ar gyfer economi iachach i Gymru yn dibynnu ar y gobaith o gael Llywodraeth Lafur ffafriol yn San Steffan, sut y bydd Llywodraeth Cymru yn mynd i'r afael â'r materion hirdymor sy'n wynebu economi Cymru os na fydd y cyd-destun mor ffafriol wedi'r cyfan?

14:05

Again, Plaid Cymru want to be disappointed with a UK Labour Government that is yet to be elected. I look forward to getting out on doorsteps and in media studios persuading people to vote Labour in the next UK general election. I think it's essential for the future of the UK and the future of the people we represent. I also cast my mind back to when I was genuinely young and knocking doors in the run-up to the 1997 general election; we had exactly this sort of context, as well, from some of our critics: what would happen with the fiscal discipline that Gordon Brown was describing? And in the end, actually, what did happen was that within a couple of years, there was sustained investment in the future of public services and the economy. It made a huge difference. When I describe the improvement in productivity and economic activity rates through the period of devolution before the last few years, that happened because of the resources we had, because we had a stable environment to make choices here. And I look forward to us being able to significantly improve both public services and the economy in Wales with that stability.

I think, when you look at the Chancellor's recent statement, though, it does show that, if we have more of the same, it's a bleak future, because most independent commentators recognise that the cuts to public services are unachievable. Public services being decent is good for the economy. I was surprised to see the levelling-up mission providing £242 million to invest in Canary Wharf, which doesn't seem like the right sort of priority to me. I think we'll see entirely different priorities with an incoming UK Labour Government. I look forward to campaigning for that Government, to working with them and standing up for Wales to make the choices that we need to have a better economic future for all of our constituents.

Unwaith eto, mae Plaid Cymru eisiau cael eu siomi gan Lywodraeth Lafur y DU sydd eto i'w hethol. Rwy'n edrych ymlaen at fynd o ddrws i ddrws a mynd i stiwdios y cyfryngau i berswadio pobl i bleidleisio dros Lafur yn etholiad cyffredinol nesaf y DU. Rwy'n credu bod hynny'n hanfodol ar gyfer dyfodol y DU a dyfodol y bobl a gynrychiolwn. Rwyf hefyd yn meddwl am yr adeg pan oeddwn i'n wirioneddol ifanc ac yn curo ar ddrysau yn y cyfnod cyn etholiad cyffredinol 1997; roeddem yn cael yr un math o gyd-destun yn union gan rai o'n beirniaid: beth fyddai'n digwydd gyda'r ddisgyblaeth ariannol yr oedd Gordon Brown yn ei disgrifio? Ac yn y pen draw, yr hyn a ddigwyddodd oedd buddsoddiad parhaus yn nyfodol gwasanaethau cyhoeddus a'r economi o fewn blwyddyn neu ddwy. Fe wnaeth wahaniaeth enfawr. Pan fyddaf yn disgrifio'r gwelliant mewn cyfraddau cynhyrchiant a gweithgarwch economaidd drwy'r cyfnod datganoli cyn yr ychydig flynyddoedd diwethaf, digwyddodd hynny oherwydd bod gennym adnoddau, oherwydd bod gennym amgylchedd sefydlog i wneud dewisiadau yma. Ac edrychaf ymlaen at allu gwella gwasanaethau cyhoeddus a'r economi yng Nghymru yn sylweddol gyda'r sefydlogrwydd hwnnw.

Wrth edrych ar ddatganiad diweddar y Canghellor, serch hynny, rwy'n credu ei fod yn dangos y bydd y dyfodol yn un llwm iawn os byddwn yn cael mwy o'r un peth, oherwydd mae'r rhan fwyaf o sylwebyddion annibynnol yn cydnabod nad oes modd cyflawni'r toriadau i wasanaethau cyhoeddus. Mae sicrhau bod gwasanaethau cyhoeddus yn weddus yn dda i'r economi. Roeddwn yn synnu gweld y genhadaeth ffyniant bro yn darparu £242 miliwn i'w fuddsoddi yn Canary Wharf, oherwydd nid yw'n ymddangos fel y math cywir o flaenoriaeth i mi. Rwy'n credu y byddwn yn gweld blaenoriaethau hollol wahanol gyda Llywodraeth Lafur newydd yn y DU. Rwy'n edrych ymlaen at ymgyrchu dros y Llywodraeth honno, at weithio gyda nhw a sefyll dros Gymru i wneud y dewisiadau sydd eu hangen arnom i sicrhau dyfodol economaidd gwell i'n holl etholwyr.

Datblygu Sgiliau ym Maes Gweithgynhyrchu
Skills Development in Manufacturing

6. Sut y mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi datblygu sgiliau ym maes gweithgynhyrchu yng Nghymru? OQ60810

6. How is the Welsh Government supporting skills development in Welsh manufacturing? OQ60810

Thank you for the question. Through key skills programmes like apprenticeships, the flexible skills programme and personal learning accounts, we continue to work in collaboration with industry, businesses, learning providers and key stakeholders, including trade unions, to increase our skills development in Welsh manufacturing to meet the needs of the future economy. 

Diolch am y cwestiwn. Drwy raglenni sgiliau allweddol fel prentisiaethau, y rhaglen sgiliau hyblyg a chyfrifon dysgu personol, rydym yn parhau i weithio ar y cyd â'r diwydiant, busnesau, darparwyr dysgu a rhanddeiliaid allweddol, gan gynnwys undebau llafur, i gynyddu ein datblygiad sgiliau ym maes gweithgynhyrchu yng Nghymru er mwyn diwallu anghenion economi'r dyfodol. 

Thank you, Minister, for that answer. Minister, as the Welsh Government's economic mission illustrates, the primary role of any economic development or skills strategy should be to create the right conditions for businesses, workers and learners to thrive. And when I say this, I'm particularly looking at the role that Government can play in developing technology. Can I ask the Minister what conversations he's had with the skills sector, with industry and with trade union colleagues about supporting development and the adoption of strategic technologies of importance, particularly AI, automation and carbon-neutral technologies in areas such as aerospace, advanced manufacturing, housing and renewables? Diolch.

Diolch am yr ateb hwnnw. Weinidog, fel y mae cenhadaeth economaidd Llywodraeth Cymru yn ei ddangos, prif rôl unrhyw ddatblygiad economaidd neu strategaeth sgiliau yw creu'r amodau cywir er mwyn i fusnesau, gweithwyr a dysgwyr ffynnu. A phan ddywedaf hyn, rwy'n edrych yn arbennig ar y rôl y gall y Llywodraeth ei chwarae wrth ddatblygu technoleg. A gaf i ofyn i'r Gweinidog pa sgyrsiau y mae wedi'u cael gyda'r sector sgiliau, gyda'r diwydiant a chydag undebau llafur am gefnogi datblygiad a mabwysiadu technolegau strategol o bwys, yn enwedig deallusrwydd artiffisial, awtomatiaeth a thechnolegau carbon niwtral mewn meysydd fel awyrofod, gweithgynhyrchu uwch, tai ac ynni adnewyddadwy? Diolch.

We're having exactly those conversations. The refreshed manufacturing plan came on the back of a survey with manufacturers about the future for advanced manufacturing, about how much time and attention they'd given to both understand the opportunities as well as the risks of technological change, including AI. And it's one of the things we're keen to help them with, because there are a number of things that are actually now mature, and so, part of how you can improve both productivity and profitability is taking on board consistently technologies that are already mature, as well as cutting-edge technology.

If you think about Airbus and its wider supply chain, Airbus is investing lots in the cutting edge of technological intervention for its business. Lots of their suppliers then need to apply what is already here, as well as understanding that intervention and progress. And it's a theme about what we want to do with the investment in skills for the future—in schools, where businesses have links, but also for those who are already in the world of work. That's why I referred to personal learning accounts and also why I referred to trade unions, because in some of those businesses, it is actually trade union learning that helps get people through the door, for what they can do outside the world of work, but also what that means for them as a productive employee as well. I think we have lots to offer for the future, and again, going back to the stability we want to see, we can invest in that in a sustained way that businesses want us to, that trade unions want us to, and all of that means we're going to have a much better prospect for a really significant future for these key sectors of the economy.

Rydym yn cael yr union sgyrsiau hynny. Cyhoeddwyd y cynllun gweithgynhyrchu diwygiedig yn dilyn arolwg gyda gweithgynhyrchwyr am ddyfodol gweithgynhyrchu uwch, am faint o amser a sylw roeddent wedi'i roi i ddeall y cyfleoedd yn ogystal â pheryglon newidiadau technolegol, gan gynnwys deallusrwydd artiffisial. Ac mae'n un o'r pethau rydym yn awyddus i'w helpu gyda nhw, oherwydd mae yna nifer o bethau sy'n ddatblygedig bellach, ac felly, rhan o sut y gallwch wella cynhyrchiant a phroffidioldeb yw rhoi ystyriaeth gyson i dechnolegau sydd eisoes yn ddatblygedig, yn ogystal â thechnoleg arloesol.

Os meddyliwch am Airbus a'i gadwyn gyflenwi ehangach, mae Airbus yn buddsoddi llawer mewn ymyriadau technolegol arloesol ar gyfer ei fusnes. Mae angen i lawer o'u cyflenwyr gymhwyso'r hyn sydd yma eisoes, yn ogystal â deall yr ymyriadau a'r cynnydd hwnnw. Ac mae'n thema sy'n ymwneud â'r hyn rydym eisiau ei wneud gyda buddsoddiad mewn sgiliau ar gyfer y dyfodol—mewn ysgolion, lle mae gan fusnesau gysylltiadau, ond hefyd i'r rhai sydd eisoes yn y byd gwaith. Dyna pam y cyfeiriais at gyfrifon dysgu personol a hefyd pam y cyfeiriais at undebau llafur, oherwydd mewn rhai o'r busnesau hynny, dysg undebau llafur sy'n helpu pobl i gamu drwy'r drws mewn gwirionedd, o ran yr hyn y gallant ei wneud y tu hwnt i fyd gwaith, ond hefyd yr hyn y mae hynny'n ei olygu iddynt fel gweithiwr cynhyrchiol. Rwy'n credu bod gennym lawer i'w gynnig ar gyfer y dyfodol, ac unwaith eto, gan droi'n ôl at y sefydlogrwydd rydym eisiau ei weld, gallwn fuddsoddi yn hwnnw mewn ffordd barhaus, fel y mae busnesau eisiau i ni ei wneud, fel y mae undebau llafur eisiau i ni ei wneud, ac mae hynny i gyd yn golygu y bydd gennym lawer gwell gobaith o sicrhau dyfodol gwirioneddol arwyddocaol i'r sectorau allweddol hyn o'r economi.

Minister, our further education colleges are doing fantastic work in developing skills to meet the future needs of our manufacturing sector. One just needs to look at the approach taken by Bridgend College in my region, whose partnerships with industry are helping with the transformation of the sector. Manufacturing techniques are emerging on an almost daily basis, many of which are truly transformative, none more so than the latest developments in additive manufacturing; 3D printing is taking manufacturing by storm.

Minister, the Welsh Government can play a role in not only helping to develop future skills, but also in creating the demand for such skills. A few weeks ago, I met with a developer keen to bring 3D printing homes and buildings to Wales. Buildings can be printed in a matter of days, whereas it takes many months utilising traditional building techniques. Minister, what discussions have you had with the Minister for Climate Change about how these new manufacturing methods can address Wales's housing shortage?

Weinidog, mae ein colegau addysg bellach yn gwneud gwaith gwych wrth ddatblygu sgiliau i ddiwallu anghenion ein sector gweithgynhyrchu yn y dyfodol. Nid oes ond angen edrych ar y dull a fabwysiadwyd gan Goleg Pen-y-bont ar Ogwr yn fy rhanbarth i, y mae ei bartneriaethau â diwydiant yn helpu i drawsnewid y sector. Mae technegau gweithgynhyrchu yn dod i'r amlwg bron bob dydd, ac mae llawer ohonynt yn wirioneddol drawsnewidiol, yn enwedig y datblygiadau diweddaraf mewn gweithgynhyrchu haen-ar-haen; mae argraffu 3D yn ysgubo drwy weithgynhyrchu.

Weinidog, gall Llywodraeth Cymru chwarae rhan nid yn unig wrth helpu i ddatblygu sgiliau'r dyfodol, ond hefyd wrth greu'r galw am sgiliau o'r fath. Ychydig wythnosau'n ôl, cyfarfûm â datblygwr sy'n awyddus i ddod â chartrefi ac adeiladau argraffu 3D i Gymru. Gellir argraffu adeiladau mewn mater o ddyddiau, lle mae'n cymryd misoedd lawer gan ddefnyddio technegau adeiladu traddodiadol. Weinidog, pa drafodaethau a gawsoch gyda'r Gweinidog Newid Hinsawdd ynglŷn â sut y gall y dulliau gweithgynhyrchu newydd hyn fynd i'r afael â'r prinder tai yng Nghymru?

14:10

I too recognise the key role that FE colleges have for workers of the future, both young people going through at the end of their time in school, as well as people who are reskilling as adults. I'm very optimistic about a whole range of areas that the Member has mentioned, including modern manufacturing methods of construction. It's something that the Member for Alyn and Deeside has regularly championed and talked about as well and how that can help us to improve the rate of increase in house building that we want to see and what that means in terms of local jobs and opportunities as well. It's something I think we can be ambitious about here in Wales.

I also take the point around how you apply some of this through learning in a range of businesses. Some of the points you've mentioned about additive manufacturing and 3D printing are pretty mature and well recognised, and some of this is about how we practically help business to take on board those opportunities. The Toyota lean clusters programme is one of the things we have consistently supported. That learning comes from something that's, again, based in Alyn and Deeside, but it's actually a national programme, and taking on board different manufacturers across a whole range of sectors. They see a real benefit to that. So, there's a whole range of different interventions that we have supported and continue to support right across the economy, in addition to the specific point the Member made around housing, where, as I say, I'm very optimistic about an even greater role for modern methods of construction.

Rwyf innau hefyd yn cydnabod y rôl allweddol sydd gan golegau addysg bellach i weithwyr y dyfodol, pobl ifanc sy'n dod at ddiwedd eu cyfnod yn yr ysgol, yn ogystal â phobl sy'n ailsgilio fel oedolion. Rwy'n optimistaidd iawn am ystod eang o feysydd y mae'r Aelod wedi'u crybwyll, gan gynnwys dulliau gweithgynhyrchu modern o adeiladu. Mae'n rhywbeth y mae'r Aelod dros Alun a Glannau Dyfrdwy wedi ei hyrwyddo a'i drafod yn rheolaidd, yn ogystal â sut y gall hynny ein helpu i wella cyflymder y cynnydd yn nifer y tai yr hoffem eu gweld yn cael eu hadeiladu a beth mae hynny'n ei olygu o ran swyddi a chyfleoedd lleol hefyd. Mae'n rhywbeth y credaf y gallwn fod yn uchelgeisiol yn ei gylch yma yng Nghymru.

Rwyf hefyd yn derbyn y pwynt ynglŷn â sut rydych chi'n cymhwyso peth o hyn drwy ddysgu mewn amrywiaeth o fusnesau. Mae rhai o'r pwyntiau rydych chi wedi'u crybwyll am weithgynhyrchu haen-ar-haen ac argraffu 3D yn eithaf datblygedig ac yn cael eu cydnabod yn dda, ac mae rhywfaint o hyn yn ymwneud â sut rydym yn mynd ati'n ymarferol i helpu busnesau i ystyried y cyfleoedd hynny. Mae rhaglen clwstwr darbodus Toyota yn un o'r pethau rydym wedi'u cefnogi'n gyson. Daw'r dysgu hwnnw o rywbeth sydd, unwaith eto, wedi'i leoli yn Alun a Glannau Dyfrdwy, ond mae'n rhaglen genedlaethol mewn gwirionedd, ac mae'n ystyried gwahanol weithgynhyrchwyr ar draws ystod eang o sectorau. Maent yn gweld budd gwirioneddol i hynny. Felly, rydym wedi cefnogi ac yn parhau i gefnogi ystod eang o ymyriadau gwahanol ar draws yr economi, yn ogystal â'r pwynt penodol a wnaeth yr Aelod ynghylch tai, lle rwy'n optimistaidd iawn, fel y dywedaf, ynghylch rôl hyd yn oed yn fwy i ddulliau modern o adeiladu.

Diogelu Busnesau yn y Dyfodol
Futureproofing Businesses

7. Sut y mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi busnesau bach a chanolig i ddiogelu eu busnesau yn y dyfodol? OQ60823

7. How is the Welsh Government supporting small and medium sized enterprises to futureproof their businesses? OQ60823

Thank you for the question. The Welsh Government supports SMEs in Wales to futureproof by helping them build more resilient businesses and develop their business practices. This includes dedicated support available through the Business Wales service, Social Business Wales and, indeed, the Development Bank of Wales.

Diolch am y cwestiwn. Mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi busnesau bach a chanolig yng Nghymru i ddiogelu at y dyfodol drwy eu helpu i adeiladu busnesau mwy gwydn a datblygu eu harferion busnes. Mae hyn yn cynnwys cymorth penodol sydd ar gael drwy wasanaeth Busnes Cymru, Busnes Cymdeithasol Cymru, a Banc Datblygu Cymru yn wir.

Diolch. Llywydd, the interest I'm declaring is as academic associate member of the Chartered Institute of Personnel and Development, who I'm going to mention in the supplementary. The Welsh Government's final 2024 budget included £20 million for SMEs to futureproof their businesses. This news has been welcomed, indeed, by the CIPD and the Federation of Small Businesses, who have jointly published a report called 'A Skills-Led Economy for Wales', which covered the issue of productivity and people, skills and workforce planning needs in quite a lot of detail. Therefore, can the Minister, with that in mind, give further detail on how the funding will be spent and how organisations like CIPD and FSB and human resources professionals can engage with it for the benefit of SMEs?

Diolch. Lywydd, rwy'n datgan buddiant fel aelod cyswllt academaidd o'r Sefydliad Siartredig Personél a Datblygu, y byddaf yn cyfeirio ato yn y cwestiwn atodol. Roedd cyllideb derfynol Llywodraeth Cymru ar gyfer 2024 yn cynnwys £20 miliwn i fusnesau bach a chanolig i ddiogelu eu busnesau at y dyfodol. Croesawyd y newyddion gan y Sefydliad Siartredig Personél a Datblygu a'r Ffederasiwn Busnesau Bach, sydd wedi cyhoeddi adroddiad ar y cyd o'r enw 'A Skills-led Economy for Wales', a oedd yn ymdrin mewn cryn dipyn o fanylder â chynhyrchiant a phobl, sgiliau ac anghenion cynllunio'r gweithlu. Felly, gyda hynny mewn golwg, a all y Gweinidog ddarparu rhagor o fanylion ar sut y bydd y cyllid yn cael ei wario a sut y gall sefydliadau fel y Sefydliad Siartredig Personél a Datblygu, y Ffederasiwn Busnesau Bach a gweithwyr proffesiynol adnoddau dynol gymryd rhan er budd busnesau bach a chanolig?

In fact, we're just working out the final details of the announcement, but we're looking at how we can help a number of eligible businesses. We think we can help over 2,500 businesses across Wales in the sector. The funding is to be used within the next financial year for businesses that are located in Wales. One of the things we want to see is capital match-funded grants to help people improve their premises, to improve their productivity, or a range of other things, for example energy consumption, as well. I'll be publishing the details of that, and I'll make sure that that comes back to the Member.

The point about this is how we help these businesses to be more productive and fit for the future, to make sure they've got a real chance of survival. Often, it's that capital investment that businesses aren't able to see. Having a match-funded basis on which to do that is going to help more of those businesses, and I think that will lead to a real and sustained future for SMEs, which are a key part of our economic system here in Wales, together with the larger businesses they often work in tandem with.

Mewn gwirionedd, rydym wrthi'n ystyried manylion terfynol y cyhoeddiad, ond rydym yn edrych ar sut y gallwn helpu nifer o fusnesau cymwys. Rydym yn credu y gallwn helpu dros 2,500 o fusnesau'r sector ledled Cymru. Bydd y cyllid yn cael ei ddefnyddio o fewn y flwyddyn ariannol nesaf ar gyfer busnesau sydd wedi'u lleoli yng Nghymru. Un o'r pethau rydym eisiau ei weld yw grantiau cyfalaf cyfatebol i helpu pobl i wella eu hadeiladau, i wella eu cynhyrchiant, ac ystod o bethau eraill hefyd, er enghraifft defnydd o ynni. Byddaf yn cyhoeddi manylion hynny, a byddaf yn sicrhau bod yr Aelod yn eu derbyn.

Y pwynt am hyn yw sut rydym yn helpu'r busnesau hyn i fod yn fwy cynhyrchiol ac addas ar gyfer y dyfodol, er mwyn sicrhau bod ganddynt obaith gwirioneddol o oroesi. Yn aml, nid yw busnesau'n gallu gweld y buddsoddiad cyfalaf hwnnw. Bydd cael sail arian cyfatebol ar gyfer gwneud hynny yn helpu mwy o'r busnesau hynny, ac rwy'n credu y bydd hynny'n arwain at ddyfodol gwirioneddol a pharhaus i fusnesau bach a chanolig, sy'n rhan allweddol o'n system economaidd yma yng Nghymru, ynghyd â'r busnesau mwy y maent yn aml yn gweithio ochr yn ochr â nhw.

Toriadau i'r Portffolio Diwylliant
Cuts to the Culture Portfolio

8. A wnaiff y Gweinidog amlinellu sut y bydd y toriadau i'r portffolio diwylliant yng nghyllideb Llywodraeth Cymru ar gyfer 2024-25 yn effeithio ar y sector? OQ60817

8. Will the Minister outline how the cuts to the culture portfolio in the Welsh Government's budget for 2024-25 will impact the sector? OQ60817

All Ministers have had to make stark and painful choices, and we have radically reshaped spending plans to focus funding on core public services. I have acted to mitigate the full scale of budget pressures on the culture sector. However, there is no budget flexibility that can prevent significant reductions.

Mae pob Gweinidog wedi gorfod gwneud dewisiadau anodd a phoenus, ac rydym wedi ail-lunio cynlluniau gwariant yn radical i ganolbwyntio cyllid ar wasanaethau cyhoeddus craidd. Rwyf wedi gweithredu i liniaru maint llawn y pwysau cyllidebol ar y sector diwylliant. Fodd bynnag, nid oes hyblygrwydd yn y gyllideb a all atal gostyngiadau sylweddol.

Minister, you'll be aware that the Public and Commercial Services Union were outside the Senedd just a fortnight ago, campaigning against the Welsh Government's proposed budget cuts to the culture and heritage sector. Indeed, this sector has taken a disproportionate hit relative to other sectors in the Welsh Government budget. In my view, those cuts are short sighted for many reasons, but in particular, the letter sent to us by the chair of the PCS union said, and I quote: 'Frustratingly, the money offered by the Welsh Government to reduce staffing levels equals the figure that would have been needed to retain those very staff that are being forced to leave.'

So, the proposed cuts in my view are completely counterintuitive. Now, I'm going to predict the usual answer of 'austerity' from the Deputy Minister, and that does remind me of a very wise quote that I once heard:

'it's not necessarily...about the amount of money that you have; it's what you do effectively with the money that you do have.'

And that person is right, and this cut is a great example of an ineffective way of using taxpayers' money, to make people redundant that you could have otherwise have saved using the same amount money. Now, that quote was said here in the Senedd Chamber two months ago by one Dawn Bowden. Do you stand by those words still?

Weinidog, fe fyddwch yn ymwybodol fod Undeb y Gwasanaethau Cyhoeddus a Masnachol y tu allan i'r Senedd bythefnos yn ôl, yn ymgyrchu yn erbyn toriadau arfaethedig Llywodraeth Cymru yn y gyllideb i'r sector diwylliant a threftadaeth. Yn wir, mae'r sector hwn wedi cael ei effeithio'n anghymesur o'i gymharu â sectorau eraill yng nghyllideb Llywodraeth Cymru. Yn fy marn i, mae'r toriadau hynny'n annoeth am sawl rheswm, ond yn fwyaf arbennig, roedd y llythyr a anfonwyd atom gan gadeirydd Undeb y Gwasanaethau Cyhoeddus a Masnachol yn dweud, ac rwy'n dyfynnu: 'Mae'n rhwystredig fod yr arian a gynigir gan Lywodraeth Cymru i leihau lefelau staffio yr un fath â'r ffigur y byddai wedi bod ei angen i gadw'r union staff sy'n cael eu gorfodi i adael.'

Felly, yn fy marn i mae'r toriadau arfaethedig yn gwbl wrthgynhyrchiol. Nawr, rwy'n rhagweld yr ateb arferol ynghylch 'cyni' gan y Dirprwy Weinidog, ac mae hynny'n fy atgoffa o ddyfyniad doeth iawn a glywais unwaith:

'nid yw... yn ymwneud o reidrwydd â faint o arian sydd gennych; mae'n ymwneud â'r hyn a wnewch yn effeithiol gyda'r arian sydd gennych chi.'

Ac mae'r person hwnnw'n iawn, ac mae'r toriad hwn yn enghraifft wych o ffordd aneffeithiol o ddefnyddio arian trethdalwyr, i wneud pobl yn ddi-waith y gallech fod wedi'u harbed fel arall drwy ddefnyddio'r un swm o arian. Nawr, cafodd y dyfyniad hwnnw ei ddweud yma yn Siambr y Senedd ddeufis yn ôl gennych chi, Dawn Bowden. A ydych chi'n dal i lynu wrth y geiriau hynny?

14:15

Thanks, Tom Giffard, for that question, and I think that, in general terms, that is absolutely right. Now, one of the things that we've had to do as a Government is to reprioritise our spending, because whatever we say and however you try to wrap it up, we face significant cuts in our budget and we had to make priorities across front-line services and the NHS. That was our political priority. So, there were other services that had to have cuts to accommodate that. Now, throughout the budget scrutiny process—that's on the floor of this Senedd, that's my appearance in committee and so on—I have answered all of these questions previously, but I've also listened to some of those questions, and when additional funding did become available, the Cabinet agreed that we should have a £1.4 million further injection into Cadw and the royal commission, for instance, because that was one of the areas that PCS and others in particular were particularly concerned about in terms of their level of cuts compared to the rest of the culture sector.

But one of the things I would say is that throughout this process—and it is a shame, in effect, that it is a financial crisis that brings us to the point that we sit down and we talk to our arm's-length bodies that deliver our cultural offer about whether they work more effectively together—throughout this budget round, I've been having those conversations with them about how we do things differently, and it's why I also welcome the call from the Arts Council of Wales's chief executive officer when he talked about that we need a national debate about culture and how important it is. I absolutely agree with him. We have a number of cultural bodies that deliver our cultural offer in Wales. For a number of them, there is duplication, there is overlap and there is not the efficiency of operation that there could otherwise be. It is a financial crisis that has finally made us sit down and have a look at that, and those conversations are going on between the arm's-length bodies at the moment, looking at how they can work more collaboratively, how they can avoid duplication and how they can provide a more cohesive cultural offer.

Diolch am y cwestiwn, Tom Giffard, a chredaf, yn gyffredinol, fod hynny'n hollol wir. Nawr, un o'r pethau y bu'n rhaid inni ei wneud fel Llywodraeth yw ailflaenoriaethu ein gwariant, oherwydd beth bynnag a ddywedwn a sut bynnag rydych chi'n ceisio ei gyflwyno, rydym yn wynebu toriadau sylweddol yn ein cyllideb ac roedd yn rhaid inni wneud blaenoriaethau ar draws gwasanaethau rheng flaen a'r GIG. Dyna oedd ein blaenoriaeth wleidyddol. Felly, bu'n rhaid torri gwasanaethau eraill i ddarparu ar gyfer hynny. Nawr, drwy gydol y broses graffu ar y gyllideb—ar lawr y Senedd hon, ac ymddangos ger bron y pwyllgor ac yn y blaen—rwyf wedi ateb yr holl gwestiynau hyn o'r blaen, ond rwyf hefyd wedi gwrando ar rai o'r cwestiynau hynny, a phan ddaeth cyllid ychwanegol ar gael, cytunodd y Cabinet y dylem gael buddsoddiad pellach o £1.4 miliwn i Cadw a'r comisiwn brenhinol, er enghraifft, oherwydd mai dyna un o'r meysydd yr oedd Undeb y Gwasanaethau Cyhoeddus a Masnachol ac eraill yn poeni'n arbennig yn ei gylch o ran lefel y toriadau o gymharu â gweddill y sector diwylliant.

Ond un o'r pethau y byddwn i'n ei ddweud yw drwy gydol y broses hon—ac mae'n drueni, mewn gwirionedd, mai argyfwng ariannol sy'n ein cymell i fynd i siarad gyda'n cyrff hyd braich sy'n darparu ein cynnig diwylliannol i weld a ydynt yn gweithio'n fwy effeithiol gyda'i gilydd—drwy gydol cylch y gyllideb, rwyf wedi bod yn cael y sgyrsiau hynny gyda nhw ynglŷn â sut rydym yn gwneud pethau'n wahanol, a dyna pam fy mod i hefyd yn croesawu'r alwad gan brif weithredwr Cyngor Celfyddydau Cymru pan ddywedodd ein bod angen dadl genedlaethol am ddiwylliant a pha mor bwysig ydyw. Rwy'n cytuno'n llwyr. Mae gennym nifer o gyrff diwylliannol sy'n darparu ein cynnig diwylliannol yng Nghymru. Gyda nifer ohonynt, mae yna ddyblygu, mae yna orgyffwrdd ac nid yw pethau'n gweithredu mor effeithlon ag y gallent fel arall. Argyfwng ariannol sydd wedi gwneud i ni ddod at ein gilydd o'r diwedd ac edrych ar hynny, ac mae'r sgyrsiau hynny'n digwydd rhwng cyrff hyd braich ar hyn o bryd, i edrych ar sut y gallant weithio'n fwy cydweithredol, sut y gallant osgoi dyblygu a sut y gallant ddarparu cynnig diwylliannol mwy cydlynol.

Diolch i'r Dirprwy Weinidog a'r Gweinidog.

Thank you to the Deputy Minister and the Minister.

2. Cwestiynau i Weinidog y Gymraeg ac Addysg
2. Questions to the Minister for Education and the Welsh Language

Y cwestiynau i Weinidog y Gymraeg ac Addysg sydd nesaf. Y cwestiwn cyntaf gan Delyth Jewell.

The next item is questions to the Minister for Education and the Welsh Language, and the first question is from Delyth Jewell.

Mesur Teithio gan Ddysgwyr (Cymru) 2008
Learner Travel (Wales) Measure 2008

1. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi’u cael â’r Gweinidog Newid Hinsawdd ynglŷn ag effaith y Mesur Teithio gan Ddysgwyr? OQ60811

1. What discussions has the Minister had with the Minister for Climate Change regarding the impact of the Learner Travel Measure? OQ60811

Mi wnaeth y Gweinidog Newid Hinsawdd a minnau gwrdd yn ddiweddar i drafod canfyddiadau'r adolygiad mewnol ar y Mesur teithio gan ddysgwyr a bydd datganiad yn cael ei wneud maes o law am y canlyniadau.

The Minister for Climate Change and I met recently to discuss the findings of the internal review of the learner travel Measure and a statement will be made on the outcomes in due time.

Diolch am hynny, Gweinidog. Mae'n ddwy flynedd ers cyhoeddi adroddiad adolygiad 2021 o'r Mesur teithio gan ddysgwyr. Ar y pryd, nodwyd bod y Llywodraeth eisiau datblygu'r rhaglen yn ehangach a gwella darpariaeth. Ers hynny, bu mwy o sialensiau. Mae nifer o awdurdodau lleol wedi cwtogi eu darpariaeth cludiant ysgol o ganlyniad i heriau cyllido cyffredinol. Yn yr ardal dwi'n cynrychioli, mae dalgylchoedd ysgolion cyfrwng Cymraeg—maen nhw'n lot mwy na rhai yr ysgolion Saesneg eu hiaith, ac os yw'r ysgol yn bell i ffwrdd, does dim cludiant ysgol ar gael gan y cyngor. Mae hynny yn gallu ychwanegu haen newydd o rwystr i'r rhieni hynny sydd ddim yn gallu siarad Cymraeg eu hunain, ond sydd yn penderfynu a ddylen nhw wneud y naid o anfon eu plant nhw i ysgol Gymraeg. Gall hynny, dwi wir yn meddwl, olygu y bydd llai o rieni yn gwneud y naid.

Felly, pa gamau ydych chi’n cymryd, gyda’r Gweinidog trafnidiaeth, i fonitro effeithiau’r newidiadau hyn ar nifer o deuluoedd di-Gymraeg sy’n debygol o anfon eu plant i’r ysgolion Cymraeg, a pha effaith ydych chi’n meddwl y gall hyn ei gael ar hyder y rhieni hynny sydd ddim yn gallu siarad Cymraeg eu hunain, ond sydd ar fin gwneud y penderfyniad hollbwysig yna o roi'r cyfle yna i'w plant nhw?

Thank you, Minister. Two years have passed since the publication of the report on the 2021 review of the learner travel Measure. At the time, it was noted that the Government wanted to develop the programme more widely and improve provision. Since then, there have been more challenges. A number of local authorities have reduced their school transport provision as a result of general funding challenges. In the area that I represent, the catchment areas of Welsh-medium schools are much larger than those of English-language schools, and if the school is far away, there is no school transport available from the council. That can add another layer of barrier for those parents who can't speak Welsh themselves, but who decide that they should make the leap of sending their children to a Welsh school. That could mean, I do believe, that fewer parents will take that plunge.

So, what actions are you taking, along with the Minister for transport, to monitor the impact of these changes on the number of non-Welsh speaking families who are likely to send their children to Welsh language schools, and what impact do you think this could have on the confidence of those parents who can't speak Welsh themselves, but who are on the verge of making that vital decision to give their children that valuable opportunity?

14:20

Diolch i Delyth Jewell am y cwestiwn pwysig hwnnw. Mae'r cwestiwn yn un teilwng. Un o'r heriau yw'r data ynglŷn â'r rhesymau dros benderfyniadau rhieni yn dewis addysg cyfrwng Cymraeg ar gyfer eu plant, ond mae'r her ychwanegol, yr her ehangach mae'r Aelod yn cyfeirio ati, yn un deg.

Bydd y Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd yn cyhoeddi'r canfyddiadau, rwy'n credu, cyn diwedd yr wythnos hon, felly mae hynny'n amserol yng nghyd-destun y cwestiwn. Beth fyddwn i'n ddweud, o ran y newidiadau sydd yn digwydd gan rhai cynghorau o ran eu cyllideb, yw bod hyn, wrth gwrs, yn rhan o'r pwysau rŷn ni wedi bod yn trafod mewn amryw gyd-destunau yn ddiweddar. Does dim un ohonyn nhw yn mynd yn is, wrth gwrs, na'r lleiafswm sydd yn ofynnol o ran y Mesur. Dŷn ni wedi cyrraedd y casgliad ei bod hi ddim yn bosib ailedrych ar y Mesur ar hyn o bryd, ond mae yn bosib inni edrych ar y canllawiau statudol ynghlwm â hynny, a bydd y datganiad gan y Dirprwy Weinidog yn dweud mwy am hynny.

Mae hefyd, rwy'n credu, yn bwysig gweld hyn yng nghyd-destun y diwygiadau ehangach sydd ar waith o ran y Bil bysiau, ac mae cyfle, rwy'n credu, yn sgil hynny, inni allu sefydlu rhwydwaith o wasanaethau bws sydd yn gwasanaethu ysgolion yn y ffordd mae'r Aelod yn sôn amdano fe. Rwy'n cydnabod bod angen gwneud hynny. Felly, rwy'n gobeithio, rhwng y ddau, y byddwn ni'n gallu gwneud cynnydd yn y dyfodol agos.

Thank you to Delyth Jewell for that important question. It is a good question. One of the challenges is the data on the reasons for parents choosing Welsh-medium education for their children, but there is a broader challenge that the Member has referred to, and that's fair enough.

The Deputy Minister for Climate Change will announce the outcomes before the end of this week, so that's timely in the context of the question. What I would say, in terms of the changes being made by some councils as a result of budgets, is that that is part of the pressures that we have discussed in a number of different contexts recently. None will fall below the minimum required by the Measure, of course, but we have come to the conclusion that it's not currently possible to review the Measure, but it is possible for us to look at statutory guidance related to the Measure, and the statement from the Deputy Minister will have more to say on that.

I think it's also important to see this in the context of the broader reforms in train in terms of the bus Bill, and I think there is an opportunity, as a result of that, for us to establish a network of bus services that serve schools in the way that the Member mentioned. I do recognise that that needs to be done. So, I hope that, between the two of us, we will be able to make progress in the near future.

Minister, my question is very much in the same vein as Delyth Jewell's question. So, my concern with the current learner travel Measure as it stands currently is, of course, that there are many children who do not receive free transport to their nearest English-medium school because there's a Welsh-medium school that comes first. And there are some very unusual cases where you've got an English and a Welsh-medium school almost next door to each other, but the Welsh-medium school is slightly closer to a family that might be living 10 miles away, and they're not receiving—that family—they're not being able to receive free school transport to their nearest English-medium school. Then, often, having to get behind a car in the morning and travel behind the school bus, which is going to that very location. So, can I ask, Minister, is this something that you recognise and is this something that we will see rectified? Because at the moment Powys County Council are saying—I'm sure other local authorities across Wales will be saying the same—'We can't make adaptions to this because we're waiting for the outcome of the learner travel Measure being updated.'

Weinidog, mae fy nghwestiwn i'n debyg i gwestiwn Delyth Jewell. Felly, fy mhryder i gyda'r Mesur teithio gan ddysgwyr fel y mae ar hyn o bryd yw'r ffaith bod yna lawer o blant nad ydynt yn cael cludiant am ddim i'w hysgol cyfrwng Saesneg agosaf oherwydd bod yna ysgol cyfrwng Cymraeg yn nes. Ac mae yna rai achosion anarferol iawn lle mae gennych chi ysgol cyfrwng Saesneg ac ysgol cyfrwng Cymraeg bron â bod drws nesaf at ei gilydd, ond lle mae'r ysgol Gymraeg ychydig yn agosach at deulu a allai fod yn byw 10 milltir i ffwrdd, ac nid ydynt yn cael—y teulu hwnnw—nid ydynt yn gallu cael cludiant am ddim i'w hysgol cyfrwng Saesneg agosaf. Yna, yn aml, maent yn gorfod mynd i'r car yn y bore a theithio y tu ôl i'r bws ysgol, sy'n mynd i'r union leoliad hwnnw. Felly, a gaf i ofyn, Weinidog, a yw hyn yn rhywbeth rydych chi'n ei gydnabod ac a yw'n rhywbeth y byddwn yn ei weld yn cael ei gywiro? Oherwydd ar hyn o bryd mae Cyngor Sir Powys yn dweud—rwy'n siŵr y bydd awdurdodau lleol eraill ledled Cymru yn dweud yr un peth—'Ni allwn wneud addasiadau i hyn oherwydd rydym yn aros i'r Mesur teithio gan ddysgwyr gael ei ddiweddaru.'

I thank Russell George for that. I do think it's a much less likely scenario than that which Delyth Jewell outlined, but what we want to do—and you'll see this when the review is published in the coming days—is that there's an acknowledgement that it won't be possible in the short term for us to amend the legislation that underpins learner travel, but the opportunity to update the statutory guidance over the course of the next year we hope will enable us to address the kind of points that he has made, as well as other feedback from stakeholders. And, importantly, we want to create an opportunity for stakeholders generally, of course, but especially children and young people themselves and school communities, to contribute to that piece of work and help shape it in a way that I hope will be able to address some of the points that the Member has made.

Diolch i Russell George am hynny. Rwy'n credu ei bod yn senario lawer llai tebygol na'r senario a amlinellwyd gan Delyth Jewell, ond yr hyn rydym eisiau ei wneud—a byddwch yn gweld hyn pan gyhoeddir yr adolygiad yn y dyddiau nesaf—yw sicrhau bod cydnabyddiaeth na fydd yn bosibl inni ddiwygio'r ddeddfwriaeth sy'n sail i deithio gan ddysgwyr yn y tymor byr, ond rydym yn gobeithio y bydd y cyfle i ddiweddaru'r canllawiau statudol dros y flwyddyn nesaf yn ein galluogi i fynd i'r afael â'r math o bwyntiau y mae wedi'u gwneud, yn ogystal ag adborth arall gan randdeiliaid. Ac yn bwysig, rydym eisiau creu cyfle i randdeiliaid yn gyffredinol, wrth gwrs, ond yn enwedig plant a phobl ifanc eu hunain a chymunedau ysgol, gyfrannu at y gwaith hwnnw a helpu i'w siapio mewn ffordd a fydd, gobeithio, yn gallu mynd i'r afael â rhai o'r pwyntiau y mae'r Aelod wedi'u gwneud.

Darpariaeth Nyrsys mewn Ysgolion
Provision of Nurses in Schools

2. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad ar ddarpariaeth nyrsys mewn ysgolion? OQ60815

2. Will the Minister make a statement on the provision of nurses in schools? OQ60815

Certainly. The provision of nurses in schools is determined in line with local population health needs by the local health board.

Yn sicr. Mae'r ddarpariaeth nyrsys mewn ysgolion yn cael ei phennu gan y bwrdd iechyd lleol yn unol ag anghenion iechyd y boblogaeth leol.

Thank you, Minister. I have been contacted by several residents in my region who are deeply concerned about changes in the way medication is administered in local special educational needs schools in Rhondda Cynon Taf. Whereas previously on-site special school nurse teams were responsible for administering medication, medication is now being administered by teaching assistants. This understandably concerns many parents and carers whose children have very complex care needs, not only regarding the training and competency of teaching assistants to be able to administer medication, but also regarding what protections are in place for the teaching assistants themselves. I think we can all recognise the important and invaluable work that teaching assistants do in a classroom, and taking on this extra role will further add to the burden that they are under, at the disadvantage of pupil engagement and learning. And as the Minister will know, school nurses will have occupational protections that teaching assistants simply will not have. With this in mind, do you, Minister, recognise these concerns that parents, carers and teaching assistants have and the overall negative impact they will have on learning in the class, and what steps can be taken to address them? Thank you.

Diolch yn fawr, Weinidog. Mae sawl preswylydd yn fy rhanbarth wedi cysylltu â mi yn pryderu'n fawr am newidiadau yn y ffordd y caiff meddyginiaeth ei rhoi mewn ysgolion anghenion addysgol arbennig lleol yn Rhondda Cynon Taf. Lle'r oedd timau nyrsys ysgol arbennig ar y safle yn gyfrifol am roi meddyginiaeth yn y gorffennol, mae meddyginiaeth bellach yn cael ei rhoi gan gynorthwywyr addysgu. Yn ddealladwy, mae hyn yn peri pryder i lawer o rieni a gofalwyr y mae gan eu plant anghenion gofal cymhleth iawn, nid yn unig o ran hyfforddiant a chymhwysedd cynorthwywyr addysgu i allu rhoi meddyginiaeth, ond hefyd o ran pa amddiffyniadau sydd ar waith i'r cynorthwywyr addysgu eu hunain. Rwy'n credu y gallwn ni i gyd gydnabod y gwaith pwysig ac amhrisiadwy y mae cynorthwywyr addysgu yn ei wneud mewn ystafell ddosbarth, a bydd ymgymryd â'r rôl ychwanegol hon yn ychwanegu at y baich sydd arnynt, a hynny er anfantais i ymgysylltiad a dysg disgyblion. Ac fel y gŵyr y Gweinidog, mae gan nyrsys ysgol amddiffyniadau galwedigaethol lle nad oes gan gynorthwywyr addysgu amddiffyniadau o'r fath. Gyda hyn mewn golwg, Weinidog, a ydych chi'n cydnabod y pryderon sydd gan rieni, gofalwyr a chynorthwywyr addysgu a'r effaith negyddol gyffredinol y byddant yn ei chael ar ddysgu yn y dosbarth, a pha gamau y gellir eu cymryd i fynd i'r afael â nhw? Diolch.

14:25

I should say at the outset that, for the record, the responsibility for school nursing rests with the Minister for Health and Social Services, but I'm happy to respond to the question tabled today, although I think any similar questions or follow-ups might be better directed to the Minister for health in future.

Just to say that the arrangements for school nursing and the important work that they do to provide that link between school and home and the community is obviously particularly important in the context of providing medicine in the kind of situations that the Member has just outlined in his question. He will want to know that in April this year, NHS Wales will start the implementation of a new operating model to underpin the existing school nursing frameworks in Wales. It's a nurse-led model, which has been co-produced by the NHS and the Welsh Government, and it will set out some planned contacts that children and their families can expect from school nursing services. It will set out very clear guidance on the role of the school nursing service, and the involvement in relation to safeguarding, and to ensure provision of well-being contacts as well. So, I hope that the Member will welcome that progress during the course of this year.

Dylwn ddweud i ddechrau, ar gyfer y cofnod, mai'r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol sy'n gyfrifol am nyrsio ysgolion, ond rwy'n hapus i ymateb i'r cwestiwn a gyflwynwyd heddiw, er fy mod yn credu y byddai'n well cyfeirio unrhyw gwestiynau tebyg neu gwestiynau dilynol at y Gweinidog iechyd yn y dyfodol.

Hoffwn ddweud bod y trefniadau ar gyfer nyrsio ysgolion a'r gwaith pwysig y maent yn ei wneud i ddarparu'r cysylltiad hwn rhwng yr ysgol a'r cartref a'r gymuned yn amlwg yn arbennig o bwysig yng nghyd-destun darparu meddyginiaeth yn y math o sefyllfaoedd y mae'r Aelod newydd eu hamlinellu yn ei gwestiwn. Ym mis Ebrill eleni, bydd GIG Cymru yn dechrau gweithredu model gweithredu newydd i ategu'r fframweithiau nyrsio ysgolion presennol yng Nghymru. Mae'n fodel dan arweiniad nyrsys, sydd wedi'i gydgynhyrchu gan y GIG a Llywodraeth Cymru, a bydd yn nodi cysylltiadau wedi'u cynllunio y gall plant a'u teuluoedd eu disgwyl gan wasanaethau nyrsio ysgolion. Bydd yn nodi canllawiau clir iawn ar rôl y gwasanaeth nyrsio ysgolion, a'r ymwneud mewn perthynas â diogelu, ac yn sicrhau bod cysylltiadau llesiant yn cael eu darparu hefyd. Felly, rwy'n gobeithio y bydd yr Aelod yn croesawu'r cynnydd hwnnw yn ystod y flwyddyn hon.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr, Samuel Kurtz.

Questions now from the party spokespeople. Conservative spokesperson, Samuel Kurtz.

Diolch, Llywydd. Weinidog, the consultation into changing school term times ended a month ago, with the suggestions in it gaining widespread disapproval from teaching unions, families, and young people too. This co-operation agreement idea between Labour and Plaid Cymru jeopardises one of the pinnacle events in Wales's cultural calendar, potentially costing the Royal Welsh Show over £1 million, with possible other knock-on effects to eisteddfodau and other summer show events, directly impacting the Welsh language and our culture. Now, while it is likely that a different education Minister will be tasked with taking the findings of the consultation forward, are you able to confirm today that the Royal Welsh Show will continue to be held during the school holidays and will not be required to move its dates to another point in the year?

Diolch, Lywydd. Weinidog, daeth yr ymgynghoriad ar newid amseroedd tymhorau ysgolion i ben fis yn ôl, gyda'r awgrymiadau ynddo yn cael eu beirniadu'n eang gan undebau athrawon, teuluoedd a phobl ifanc hefyd. Mae'r syniad hwn, o'r cytundeb cydweithio rhwng y Blaid Lafur a Phlaid Cymru, yn peryglu un o'r digwyddiadau pwysicaf yng nghalendr diwylliannol Cymru, a allai gostio dros £1 filiwn i'r Sioe Frenhinol, gyda sgil-effeithiau posibl eraill i eisteddfodau a digwyddiadau eraill yn yr haf, gan effeithio'n uniongyrchol ar yr iaith Gymraeg a'n diwylliant. Nawr, er ei bod yn debygol mai Gweinidog addysg gwahanol fydd yn cael y dasg o fwrw ymlaen â chanfyddiadau'r ymgynghoriad, a ydych chi'n gallu cadarnhau heddiw y bydd Sioe Frenhinol Cymru yn parhau i gael ei chynnal yn ystod gwyliau'r ysgol ac na fydd yn rhaid iddi newid ei dyddiadau i adeg arall yn y flwyddyn?

Well, the consultation has closed. The responses are being considered. It's a very much more mixed response than the Member suggests in his question. I've met myself with the Royal Welsh Show. I heard from them, at first-hand, their concerns about their position, but also discussed with them options around the dates for the show. The purpose of the reform, just to be clear, is to make sure that our young people get the best possible education and that we are doing something proactive in relation to the learning loss that many of our young children face over the summer holiday. It is absolutely not a holiday for all our families in Wales—just to be clear. Some regard it with fear and anxiety. It also seeks to address the concern that staff and pupils and many parents talk about, which is the length of the autumn term. So, it's a complex set of reforms. It has many facets. That's why it's been important to hear the voices of a range of people, one of which is the Royal Welsh, but there will be a number of perspectives, and they will all be taken into account before any announcements are made.

Wel, mae'r ymgynghoriad wedi dod i ben. Mae'r ymatebion yn cael eu hystyried. Mae'n ymateb llawer mwy cymysg nag y mae'r Aelod yn ei awgrymu yn ei gwestiwn. Rwyf wedi cyfarfod â'r Sioe Frenhinol. Rwyf wedi clywed eu pryderon yn uniongyrchol, ond rwyf hefyd wedi trafod opsiynau gyda nhw ynghylch dyddiadau'r sioe. I fod yn glir, pwrpas y diwygio yw sicrhau bod ein pobl ifanc yn cael yr addysg orau sy'n bosibl a'n bod yn gwneud rhywbeth rhagweithiol ynglŷn â'r dysgu y mae llawer o'n plant ifanc yn ei golli dros wyliau'r haf. Nid yw'n wyliau o gwbl i'n holl deuluoedd yng Nghymru—i fod yn glir. Mae rhai yn ofnus ac yn bryderus yn ei gylch. Mae hefyd yn ceisio mynd i'r afael â'r pryder y mae staff a disgyblion a llawer o rieni yn sôn amdano, sef hyd tymor yr hydref. Felly, mae'n set gymhleth o ddiwygiadau. Mae llawer o agweddau arno. Dyna pam mae wedi bod yn bwysig clywed ystod o leisiau, ac un ohonynt yw'r Sioe Frenhinol, ond bydd yna sawl persbectif, a byddant i gyd yn cael eu hystyried cyn y byddwn yn gwneud unrhyw gyhoeddiad.

[Inaudible.]—confirmation there that the Royal Welsh will be able to continue during the school term and it won't have to be moved into another part of the school holidays, affecting potentially the National Eisteddfod, the Urdd Eisteddfod, and other cultural events in Wales. I'm sure a lot of people will be slightly disappointed with that response, education Minister.

But in recent weeks, a report of a school in my constituency experiencing violence from pupils towards teachers has appeared in the press. I've reached out to the school to offer my support, and was impressed with the response from the headteacher. Unfortunately, however, incidents such as this are on the rise, and my colleague Laura Anne Jones has highlighted this issue on a number of previous occasions. In January of this year, teachers at a high school in the Vale of Glamorgan went on strike to demand action, following more than 50 serious incidents of verbal and physical abuse towards staff between September and early January. Teachers have described how they have to lock themselves and pupils into classrooms to, and I quote, 'Protect them from being used like punch-bags.' It is vital that we attract new teachers to the profession, but with the rise in violent disruption, the profession isn't as attractive as it might well be. So, what action are the Welsh Government taking to address these issues and provide schools with the resources to make both teachers and pupils feel safe whilst in school? And have you given any consideration to the five-point plan brought forward by my colleague Laura Anne Jones to help in this regard?

[Anghlywadwy.]—cadarnhad yno y bydd y Sioe Frenhinol yn gallu parhau yn ystod gwyliau'r ysgol ac na fydd yn rhaid ei symud i adeg arall yn ystod gwyliau'r haf, gan effeithio ar yr Eisteddfod Genedlaethol o bosibl, Eisteddfod yr Urdd, a digwyddiadau diwylliannol eraill yng Nghymru. Rwy'n siŵr y bydd llawer o bobl braidd yn siomedig gyda'r ymateb hwnnw, Weinidog addysg.

Ond yn ystod yr wythnosau diwethaf, mae adroddiad wedi ymddangos yn y wasg sy'n cyfeirio at ddisgyblion yn ymddwyn yn dreisgar tuag at athrawon mewn ysgol yn fy etholaeth. Cynigiais fy nghefnogaeth i'r ysgol, ac mae'r ymateb gan y pennaeth wedi creu argraff arnaf. Yn anffodus, fodd bynnag, mae digwyddiadau fel hyn ar gynnydd, ac mae fy nghyd-Aelod Laura Anne Jones wedi tynnu sylw at y mater ar sawl achlysur yn flaenorol. Ym mis Ionawr eleni, aeth athrawon mewn ysgol uwchradd ym Mro Morgannwg ar streic i fynnu camau gweithredu, yn dilyn mwy na 50 o ddigwyddiadau difrifol o gam-drin geiriol a chorfforol tuag at staff rhwng mis Medi a dechrau mis Ionawr. Mae athrawon wedi disgrifio sut mae'n rhaid iddynt gloi eu hunain a disgyblion mewn ystafelloedd dosbarth er mwyn, ac rwy'n dyfynnu, 'eu gwarchod rhag cael eu dyrnu.' Mae'n hanfodol ein bod yn denu athrawon newydd i'r proffesiwn, ond gyda'r cynnydd mewn aflonyddwch treisgar, nid yw'r proffesiwn mor ddeniadol ag y gallai fod. Felly, pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i fynd i'r afael â'r materion hyn a darparu adnoddau i ysgolion i sicrhau bod athrawon a disgyblion yn teimlo'n ddiogel tra byddant yn yr ysgol? Ac a ydych chi wedi rhoi unrhyw ystyriaeth i'r cynllun pum pwynt a gyflwynwyd gan fy nghyd-Aelod Laura Anne Jones i helpu yn hyn o beth?

Just on the Member's first supplementary comment on my first answer, I don't think those organisations will be disappointed by my response. I think they will be pleased to hear a Government taking a range of considerations into account before announcing a large policy change in accordance with our expectations on Governments everywhere.

In relation to your second point, I'm aware of the circumstances in the particular school to which the Member refers and I was distressed to hear the circumstances of the incident there, as we will all have been. There has been a change in society and there have been consequences to the way in which we have had to respond to COVID and other pressures in recent years. This is not a challenge unique to Wales, but that doesn't make it any less important for us here. And it has created additional pressures and complexities in our school system. Right across Wales, there are schools trying to navigate these new challenges day in, day out. Our role as a Government is to support them in doing that, in often very challenging circumstances.

What we are doing specifically in relation to this is making sure that we are supporting schools with additional resources to assess the challenges that they can face, to set out strategies that we feel can help prevent some of those behaviour issues from occurring, dealing with them when they do happen, and preventing problems, crucially, from being entrenched or escalating to a stage where exclusion is being considered, because that, actually, isn't the solution either. I have considered the five points in the plan that Laura Jones put forward. Practically, all of them are things we're already doing, but it's nevertheless helpful to get confirmation that that is something that she supports as well.

Ar sylw atodol yr Aelod ar fy ateb cyntaf, nid wyf yn credu y bydd y sefydliadau hynny'n siomedig ynghylch fy ymateb. Rwy'n credu y byddant yn falch o glywed Llywodraeth yn ystyried ystod o bethau cyn cyhoeddi newid polisi mawr yn unol â'n disgwyliadau gan Lywodraethau ym mhobman.

O ran eich ail bwynt, rwy'n ymwybodol o'r amgylchiadau yn yr ysgol benodol y cyfeiriwch ati ac roedd yn ddrwg gennyf glywed am amgylchiadau'r digwyddiad yno, fel y bydd pawb yma. Mae newid wedi bod mewn cymdeithas ac mae canlyniadau wedi bod i'r ffordd y bu'n rhaid i ni ymateb i COVID a phwysau eraill yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Nid yw hon yn her sy'n unigryw i Gymru, ond nid yw hynny'n ei gwneud yn llai pwysig i ni yma. Ac mae wedi creu pwysau a chymhlethdodau ychwanegol yn ein system ysgolion. Ledled Cymru, mae ysgolion yn ceisio mynd i'r afael â'r heriau newydd hyn bob dydd. Ein rôl fel Llywodraeth yw eu cefnogi i wneud hynny, mewn amgylchiadau heriol iawn yn aml.

Yr hyn a wnawn yn benodol mewn perthynas â hyn yw sicrhau ein bod yn cefnogi ysgolion gydag adnoddau ychwanegol i asesu'r heriau y gallant eu hwynebu, i nodi strategaethau y teimlwn y gallant helpu i atal rhai o'r problemau ymddygiad hynny rhag digwydd, ymdrin â nhw pan fyddant yn digwydd, ac atal problemau, yn hollbwysig, rhag magu gwreiddiau neu waethygu i'r pwynt lle mae gwaharddiad yn cael ei ystyried, oherwydd nid dyna'r ateb ychwaith mewn gwirionedd. Rwyf wedi ystyried y pum pwynt yn y cynllun a gyflwynodd Laura Jones. Yn ymarferol, mae pob un ohonynt yn bethau rydym eisoes yn eu gwneud, ond serch hynny, mae'n ddefnyddiol cael cadarnhad ei bod hithau'n cefnogi hynny hefyd.

14:30

Felly, yn olaf, Weinidog, gan ei bod yn debygol mai dyma fydd ein set olaf o gwestiynau ar addysg a’r Gymraeg, roeddwn am ddiolch ichi am eich atebion—yn naturiol, nid wyf bob amser wedi cytuno â chi—a'r ffordd y mae gennym y gallu i weithio ar faterion yn ymwneud â'r Gymraeg.

Fodd bynnag, rwyf am dynnu sylw yn ôl at gwestiwn yr wyf wedi’i ofyn nifer o weithiau o'r blaen, ond sydd bob amser wedi cael ymateb gwan yn fy marn i. Rwyf i, a'm nghyd-Aelodau yn y Ceidwadwyr Cymreig, yn gefnogol o darged 'Cymraeg 2050', ac rydym yn sylweddoli pwysigrwydd sicrhau bod dysgu’r Gymraeg yn yr ysgol yn rhoi sylfaen gadarn yn yr iaith i'r genhedlaeth nesaf. Ond mae ansicrwydd a fydd digon o athrawon â sgiliau Cymraeg digon da i ddiwallu anghenion dysgu Cymraeg i ddisgyblion ym mhob ysgol ledled Cymru.

A allwch chi ddweud ble rydym ni ar hyn o bryd o ran darparu hyfforddiant iaith Gymraeg digonol a pha dargedau sydd ar waith i sicrhau y gall hyfforddiant o’r fath barhau a chynyddu? Diolch.

So, finally, Minister, as it is likely that this will be our final set of questions on education and the Welsh language, I wanted to thank you for your responses—naturally, I haven't always agreed with you—and for the way that we can work together on issues related to the Welsh language.

However, I do want to refer back to a question that I've asked a number of times in the past, which has always had a weak response in my view. I and my fellow Members of the Welsh Conservatives are supportive of the 'Cymraeg 2050' target, and we do understand the importance of ensuring that learning Welsh at school provides a firm foundation in the language for the next generation. But there's uncertainty as to whether there will be enough teachers with good enough Welsh language skills to meet the needs of teaching Welsh to pupils in all schools across Wales. 

Can you tell us where we are at the moment in terms of providing adequate Welsh language training and what targets are in place to ensure that training of this kind can continue and increase? Thank you.

Diolch i Sam Kurtz. Gaf fi ddweud, rwy'n i'n cytuno â rhan gyntaf y cwestiwn a'i sylwadau hael iawn ynghylch hynny? Mae wedi bod yn braf cael y cyfle i gydweithio gyda fe, a hefyd mae cael llefarydd o'i blaid ef sydd mor bleidiol i’r Gymraeg yn beth i'w ddathlu, felly diolch iddo fe am hynny. Mae'r her a'r pwynt y mae’n ei wneud yn bwysig iawn o ran sicrhau bod staff digonol gyda ni i ddiwallu ac i ddarparu’r gwasanaeth rŷn ni ei eisiau i bawb sydd am ddysgu drwy gyfrwng y Gymraeg.

O ran hyfforddiant, mae’r darlun yn un amrywiol o fewn y partneriaethau sy’n darparu'r addysg gychwynnol, ac, yn sicr, mae mwy i’w wneud i sicrhau bod recriwtio ar gyfer athrawon, trwy gyfrwng y Gymraeg yn benodol, yn fwy cyson ymhlith y partneriaethau a bod hynny’n cryfhau’n gyffredinol. Mae, wrth gwrs, targedau gan bob un ohonyn nhw. Mae hyn yn rhan o’r cynllun 10 mlynedd sydd gyda ni fel Llywodraeth i gynyddu’r niferoedd sydd yn dod i mewn i ddysgu trwy gyfrwng y Gymraeg a byddwn ni'n gwneud adroddiad ar y cynnydd, yn ôl y cynllun hwnnw, maes o law.

Mae hefyd yn bwysig, rwy'n credu—. Er ein bod ni'n sôn yn aml iawn, am resymau sydd yn ddilys ac yn ddealladwy, am yr heriau sydd yn wynebu'r bobl sydd yn dewis mynd i ddysgu, mae hefyd wir yn bwysig inni gofio maint y cyfle i newid bywydau pobl ifanc a'r anrhydedd o allu gwneud hynny. Mae'n un o'r cyfleoedd prin sydd ar gael i rywun allu effeithio ar gynifer o bobl, felly mae hefyd yn broffesiwn i'w ddathlu. Ac rwy’n adnabod athrawon sydd yn mynd i mewn i'r gwaith bob dydd, sydd yn cael eu hysbrydoli ac sydd yn awyddus ac yn falch iawn o wneud y gwaith, ac rwy'n ddiolchgar iawn iddyn nhw am yr hyn maen nhw'n ei wneud.

I thank Sam Kurtz. Could I just say that I agreed with the first part of the question and his very kind remarks about that? It has been nice to collaborate with him, and also to have a Conservative spokesperson who is so supportive of the Welsh language is something to celebrate, so I appreciate that. The challenge and the point that he makes are very important in terms of ensuring that we have adequate numbers of staff to meet the needs and to provide the service that we want for all those wanting to learn through the medium of Welsh.

In terms of training, it's a varied picture within the partnerships that provide initial education, and, certainly, there's more to do to ensure that recruitment for Welsh-medium teachers specifically is more consistent among those partnerships and that that is strengthened generally. Of course, there are targets for all of them. This is part of the 10-year plan that we have as a Government to increase the numbers coming into the Welsh-medium teaching workforce, and we'll be completing a progress report on that before long. 

And it's also important—. Although we talk a lot about, for valid reasons, the challenges facing those who choose to go into teaching, it's also important that we remember the scale of the opportunity to change the lives of young people and the privilege of doing that. It's one of the few opportunities available for somebody to be able to affect the lives of so many people, so it's also a profession to be celebrated. And I know teachers who go into work every day, who are inspired and who are very eager and proud to do that work, and I'm very grateful to them for what they do.

Diolch, Llywydd. Weinidog, mi oeddwn i, yn debyg iawn i Sam Kurtz, yn adlewyrchu efallai mai dyma ein sesiwn graffu olaf ni efo chi yn y rôl hon. Roeddwn i eisiau diolch am y berthynas adeiladol. Un peth a oedd yn sefyll allan i mi roedd yr adeg efo RAAC—roedd yna lawer o gamwybodaeth allan yn fanna ac ansicrwydd, a'ch bod chi wedi cymryd yr amser i fy mriffio i'n bersonol yr adeg honno. A dwi'n meddwl bod y ffaith ein bod ni'n gallu cydweithio yn adeiladol yn eithriadol o bwysig, a chael y negeseuon allan pan fo yna lot o anwiredd yna. Felly, diolch i chi am hynny. Hefyd, dwi eisiau croesawu'r buddsoddiad i Eisteddfod yr Urdd a'r Eisteddfod Genedlaethol a gyhoeddwyd eleni, a gobeithio'n fawr y bydd hyn yn rhywbeth fydd yn bosib i'r Llywodraeth ei gefnogi yn y dyfodol, fel bod pob ardal yn elwa o hynny.

Yn amlwg, pan fo'n dod i ddiwedd cyfnod Gweinidog, o bosib, mewn rôl, mae rhywun yn adlewyrchu ar record a gwaddol. Un o'r pethau yn sicr rydyn ni wedi'i weld ydy ein bod ni ymhellach o gyrraedd y targed o filiwn o siaradwyr 'Cymraeg 2050' nag oeddem ni pan ddaethoch chi'n Weinidog, am amryw resymau. Ond pam ydych chi'n meddwl bod hynny, a beth sydd angen digwydd i newid hynny os ydym ni am gyrraedd y targed hwnnw?

Thank you, Llywydd. Minister, like Sam Kurtz, I was reflecting on the fact that this may be our final scrutiny session with you in this current role, and I wanted to thank you for the constructive relationship we've had. One thing that stood out to me was the issue of RAAC—there was a lot of misinformation and uncertainty out there, and you did take the time to brief me personally at that point. And I think the fact that we have been able to work constructively together is very important, and to get the messages out there when there's a great deal of misinformation out there. So, thank you for that. I also wanted to welcome the investment in the Urdd Eisteddfod and the National Eisteddfod announced for this year, and I very much hope that this will be something that the Government can also support in the future, so that every area benefits from that.

Clearly, when it comes to the end of one’s ministerial role, possibly, then one does reflect on the Minister’s legacy and record. One of the things that we have certainly seen is that we are further from reaching the target of a million Welsh speakers by 2050 than we were when you became Minister, and there are many reasons for that. But why do you think that’s the case, and what needs to happen to change that if we are to achieve that target?

14:35

Diolch i Heledd Fychan am y ffordd gwnaeth hi agor ei chwestiwn. Mae hi wedi bod yn bleser cydweithio â hi. Rwy'n gobeithio gallu parhau i gydweithio â chi yn y dyfodol, beth bynnag ddaw dros yr wythnosau nesaf. Ac mae hi wir yn bwysig ein bod ni'n ffeindio ffyrdd o gydweithio ar bethau rydyn ni'n eu gweld yn gyffredin. Felly, diolch am fod yn gallu gwneud hynny.

O ran y cynnydd yn erbyn y targed, gaf i jest dweud dwi ddim yn sicr ein bod ni'n gallu dweud mor glir â hynny ein bod ni'n gwybod beth yw'r cynnydd yn erbyn y targed? Mae'n glir, rwy'n credu, yn gynyddol glir, fod cyfyngiadau ar yr hyn y mae'r cyfrifiad yn gallu ei ddweud wrthym ni, ac mae ffynonellau eraill o ddata yn dangos darlun eithaf gwahanol. Felly, mae llawer iawn o waith yn digwydd ar hyn o bryd i fynd i'r afael â sut rydyn ni'n cysoni hynny. A hefyd, yn edrych tua'r dyfodol, mae posibilrwydd sicr na fydd cyfrifiad yn digwydd yn y dyfodol. Felly, mae angen edrych ar ffyrdd efallai yn fwy creadigol o asesu cynnydd yn erbyn y targed, a gallu ymateb i newidiadau mewn ffordd sydd efallai yn fwy hyblyg ac yn fwy nuanced na chyfrifiad bob 10 mlynedd. Gyda nod tuag at 2050, efallai nad yw hynny'n ddigon aml i ni allu gwneud y newidiadau i'n strategaeth fydd yn sicrhau ein bod ni'n gallu cyrraedd y nod. Felly, y peth pwysig, rwy'n credu, yw sicrhau ein bod ni'n deall beth mae'r data'n ei ddweud wrthym ni.

Ond, o ran yr ymateb a beth y gallwn ni ei wneud yn fwy, rwy'n ffyddiog iawn ac rwy'n optimistaidd iawn bod y Bil rydyn ni'n cydweithio â Phlaid Cymru arno fe o ran sicrhau addysg Gymraeg i bawb yng Nghymru—yn yr ystyr bod pawb yn gadael yr ysgol, o ba bynnag gyfrwng, yn gallu bod yn hyderus yn y Gymraeg—yn mynd i fod yn fwy uchelgeisiol ar un ogwydd na'r nod o filiwn o siaradwyr. Mae'n mynd i fod yn gatalydd i'r system mewn ffordd ehangach, ac yn mynd i'r afael rywfaint â'r cwestiwn gwnaeth Sam Kurtz ei ofyn ynglŷn â beth rŷn ni'n gallu ei wneud i sicrhau mwy o athrawon yn dod i mewn i'r system. Felly, rwy'n optimistaidd iawn bod yr hyn sydd gyda ni ar y gweill yn y Bil hwnnw yn mynd i fod yn gyfraniad pwysig tuag at y nod.

I thank Heledd Fychan for the way that she opened her question. It has been a pleasure to co-operate with her. I hope that I can continue to co-operate with you, whatever comes over the next few weeks. And it really is important that we do find ways to collaborate on the things that we see as common ground. So, I’m grateful for the opportunity to be able to do that.

In terms of progress against the target, can I just say that I’m not certain that we can say that clearly that we do know what the progress is against that target? It is increasingly clear, I think, that there are restrictions on what the census can tell us, and other sources of data show quite a different picture. So, a lot of work is happening at present to tackle how we make that consistent. And also, looking to the future, there is a possibility that there won’t be a census held in the future. So, we need to look at more creative ways perhaps of assessing progress against the target, and being able to respond to changes in a way that perhaps is more flexible and more nuanced than a 10-year census. In terms of the 2050 target, perhaps that isn’t frequent enough for us to be able to make the changes to the strategy that will ensure that we meet that target. So, the important thing, I think, is to ensure that we do understand what the data is telling us.

But, in terms of the response and what more we can do, I am very confident and I am very optimistic that the Bill that we’re working with Plaid Cymru on, in terms of ensuring Welsh-medium education for everyone in Wales—in the sense that everyone who leaves school, in whatever medium, can be confident in their Welsh language skills—is going to be more ambitious in one way than the 1 million Welsh speakers target. It’s going to be a catalyst for the system in a broader way, and tackles somewhat the question that Sam Kurtz asked about what we can do to ensure that more teachers are brought into the system. So, I’m very optimistic that what we have in the offing in that Bill is going to be an important contribution towards the target.

Diolch, Weinidog. I fod yn glir, nid sôn yn union roeddwn i am y cyfrifiad, ond o edrych ar yr holl dargedau sydd yn erbyn 'Cymraeg 2050'. Er enghraifft, efo targedau hyfforddi athrawon, 30 y cant, mae o wedi aros yn dipyn is ac aros yn debyg iawn ers 2019. Rydyn ni hefyd wedi gweld gostyngiad yn nifer y myfyrwyr sy'n cymryd lefel A cyfrwng Cymraeg, sydd wrth gwrs yn llwybr ar gyfer, wedyn, recriwtio athrawon, ond hefyd yr ystod o swyddi sydd eu hangen y tu hwnt i addysg o ran cyrraedd y targed. Felly, dwi eisiau gofyn yn benodol—mae gennym ni nifer o gynlluniau ar waith, mae yna dargedau: ydych chi'n meddwl bod angen ail-edrych ar y targedau hynny? Dwi'n derbyn o ran monitro, ond sut rydym ni wedyn yn mynd i sicrhau dydyn ni ddim efo'r targedau yma—? Er enghraifft, roedd yna 1,000 o bobl i fod yn cymryd lefel-A yn y Gymraeg erbyn 2021—rydyn ni'n bellach oddi wrth hynny. Felly, mae yna nifer o dargedau dydyn ni ddim yn eu cyrraedd. Sut ydym ni wedyn yn sicrhau nad dim ond geiriau neu strategaeth yw'r rhain, ein bod ni'n cyrraedd y targedau, a beth ydych chi'n meddwl sydd angen digwydd, os oes yna olynydd i'ch rôl chi, er mwyn sicrhau bod hynny'n newid gwirioneddol ar lawr gwlad?

Thank you, Minister. To be clear, I wasn’t talking directly about the census, but looking at all the targets involved with ‘Cymraeg 2050’. For example, with targets in terms of training new teachers, it’s 30 per cent, and it’s remained below that and has been below that since 2019. We’ve also seen a reduction in the number of students taking A-level Welsh, which, of course, is a pathway for the recruitment of teachers, but also the range of jobs that need to be filled beyond education in reaching that target. So, I wanted to ask you specifically—we have a number of plans in place and there are targets: do you think that we need to review those targets? I accept your point in terms of monitoring, but how are we then going to ensure that we don’t have these targets—? For example, 1,000 people were meant to be taking Welsh A-level by 2021—we’re further away from that now. So, there are a number of targets that we’re not achieving. How do we then ensure that these aren’t just words or a strategy, that we achieve those targets, and what do you think needs to happen, if there is a successor in your role, in order to ensure that that does change on the ground?

Wel, rwy'n derbyn nad yw'r targedau yn eu hunain yn ddigonol, wrth gwrs. Mae angen sicrhau ein bod ni'n greadigol ac yn parhau i fod yn greadigol ynglŷn â sut rŷn ni'n mynd i ateb rheini. Mae hynny'n rhan, wrth gwrs, o'r cynllun sydd gyda ni o ran y cynllun—. Wel, mae dau gynllun ar waith yn y maes yma: y cynllun recriwtio athrawon—ac mae'r targedau rydych chi'n sôn amdanyn nhw yn rhan o hwnnw hefyd—ond hefyd mae'n rhaid i ni edrych ar y taflwybr eto, mae'n rhaid edrych i sicrhau bod yr hyn rŷn ni'n ei wneud yn ddigonol er mwyn cyrraedd y targed. Felly, mae'r gwaith hwnnw wedi dechrau. Mae e'n waith sylweddol wrth gwrs, ond rwy'n hapus iawn i fod yn dryloyw ynglŷn â'r hyn rŷn ni'n ei gymryd mewn i ystyriaeth. Ar ddiwedd y dydd, rwy'n credu mai un o'r pethau sy'n fwyaf calonogol yw bod cefnogaeth i'r polisi yn trawstorri'n wleidyddol ar draws y Senedd. Felly, o'm safbwynt i, rwy'n credu mai ffordd agored, gydweithredol yw'r ffordd orau i fynd i'r afael â'r pethau yma, ac felly, wrth ein bod ni yn mynd â'r gwaith yn ei flaen o ran y taflwybr, rwy'n hapus i drafod hwnnw ymhellach mewn ffordd agored iawn.

Well, I accept that the targets in themselves aren’t enough, of course. We need to ensure that we are creative and continue to be creative in terms of how we approach this. But that’s part of the plan, of course, that we have in terms of the plan—. Well, we do have two plans in this area: the teacher recruitment plan—and the targets that you mentioned are a part of that as well—but also we have to look at the trajectory again, to ensure that what we are doing is adequate in order to meet that target. So, that work has started. It’s significant work, of course, but I’m very happy to be transparent about what we’re taking into consideration. At the end of the day, one of the things that is most encouraging is that there is cross-party support for this policy across the Senedd. So, from my perspective, I think an open, co-operative way is the best way to approach this, and so, as we take this forward in terms of the trajectory, I'm happy to discuss that, again, in an open way. 

14:40
Prydau Ysgol
School Meals

3. Pa ystyriaeth y mae'r Gweinidog wedi'i rhoi i gael gwared ar fwydydd wedi'u prosesu'n helaeth o brydau ysgol? OQ60820

3. What consideration has the Minister given to removing ultra-processed foods from school meals? OQ60820

The Welsh Government has made a commitment to undertake a review of the healthy eating in schools regulations to consider the latest scientific research and recommendations concerning nutritional standards, including consideration of ultra-processed food. Preparation work to support this review is now under way.

Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i gynnal adolygiad o'r rheoliadau bwyta'n iach mewn ysgolion i ystyried yr ymchwil wyddonol ddiweddaraf a'r argymhellion sy'n ymwneud â safonau maethol, gan gynnwys ystyried bwyd wedi'i brosesu'n helaeth. Mae gwaith paratoi i gefnogi'r adolygiad hwn bellach ar y gweill.

Thank you. And, Minister, I thank you very much for all the discussions that we've had on this important issue. But the recent analysis of the extent of the evidence in the BMJ last month just adds to the body of evidence on this major public health concern. This is a failure of regulation and labelling of food for human consumption, which, in light of the United Kingdom Internal Market Act 2020 and other matters, is principally a matter for the UK Parliament to resolve as a matter of urgency. The issue for us in Wales is how quickly and at what cost we can remove ultra-processed foods from public procurement. With the obligation to the Social Partnership and Public Procurement (Wales) Act 2023 in mind, as well as the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015, and bearing in mind the work under way in places like Carmarthenshire and Monmouthshire, what steps should the incoming Government take to engage with procurers and providers to excise these ultra-processed chemicals from school meals? 

Diolch. A diolch yn fawr iawn, Weinidog, am yr holl drafodaethau a gawsom ar y mater pwysig hwn. Ond mae'r dadansoddiad diweddar o faint y dystiolaeth yn y BMJ fis diwethaf yn ychwanegu at y corff o dystiolaeth ar y pryder iechyd cyhoeddus pwysig hwn. Mae hyn yn fethiant o ran rheoleiddio a labelu bwyd i'w fwyta gan bobl, sydd, yng ngoleuni Deddf Marchnad Fewnol y Deyrnas Unedig 2020 a materion eraill, yn fater yn bennaf i Senedd y DU ei ddatrys ar frys. Y broblem i ni yng Nghymru yw pa mor gyflym ac am ba gost y gallwn gael gwared ar fwydydd sydd wedi'u prosesu'n helaeth o systemau caffael cyhoeddus. Gan gofio am y rhwymedigaeth i Ddeddf Partneriaeth Gymdeithasol a Chaffael Cyhoeddus (Cymru) 2023, yn ogystal â Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015, ac o gofio'r gwaith sydd ar y gweill mewn lleoedd fel sir Gaerfyrddin a sir Fynwy, pa gamau y dylai'r Llywodraeth sy'n dod i mewn eu cymryd i ymgysylltu â chyrff caffael a darparwyr i gael gwared ar y cemegau hyn sydd wedi'u prosesu'n helaeth o brydau ysgol? 

I thank Jenny Rathbone for her question and for her consistent and passionate advocacy of this cause, and I have a great deal of sympathy with the arguments that she makes, as she will know from our discussions in other contexts. I had an opportunity to look at the BMJ article in relation to this, and, whilst it's quite complex from a technical perspective, I was very, very struck by something, which, I'm afraid, I hadn't myself seen quite as central as some of the other elements to this, which is the relationship between, as they describe in the article, greater exposure, as it were, to ultra-processed foods and the high risk of prevalence of adverse sleep-related outcomes, as well as anxiety outcomes and other mental health concerns. I think the debate is often focused around the physical health implications of ultra-processed foods, so I think it's a broader discussion in some ways than that.

So, I think procurement has a role to play. There are existing pieces of work that we are undertaking within the Government already to pilot more local approaches to the school food system, which can then be more broadly applicable to food in public services more broadly, and there is a mix of local authorities, food wholesalers and growers being supported at the moment to focus on how we can localise school food supply, which I think is part of the answer to the challenge. That will, inevitably, mean that there is a lowering of exposure, as it were, to ultra-processed food. One of the pieces of work that the BMJ article refers to is some work which the Scientific Advisory Committee on Nutrition—the SACN—has been doing, and the expert work that they are doing will inform the review that we are undertaking of the regulations. So, the work they're already doing on ultra-processed food will be taken fully into account in the way in which we review the regulations. And, of course, there's a clear connection between what the regulations require to be provided in schools and the process of procurement, so aligning those, obviously, is critical.  

Diolch i Jenny Rathbone am ei chwestiwn ac am ddadlau'n gyson ac yn angerddol dros yr achos hwn, ac mae gennyf gydymdeimlad mawr â'r dadleuon y mae'n eu gwneud, fel y bydd hi'n gwybod o'n trafodaethau mewn cyd-destunau eraill. Cefais gyfle i edrych ar erthygl y BMJ mewn perthynas â hyn, ac er ei fod yn eithaf cymhleth o safbwynt technegol, cefais fy nharo gan rywbeth nad oeddwn i fy hun wedi'i weld mor ganolog â rhai o'r elfennau eraill yn hyn, mae arnaf ofn, sef y berthynas rhwng mwy o amlygiad, fel petai, fel y maent yn ei ddisgrifio yn yr erthygl, i fwydydd wedi'u prosesu'n helaeth a'r risg uchel o ganlyniadau niweidiol sy'n gysylltiedig â chwsg, yn ogystal â chanlyniadau gorbryder a phryderon iechyd meddwl eraill. Rwy'n credu bod y ddadl yn aml yn canolbwyntio ar oblygiadau bwydydd wedi'u prosesu'n helaeth i iechyd corfforol, felly rwy'n credu ei bod yn drafodaeth ehangach na hynny mewn rhai ffyrdd.

Felly, rwy'n credu bod gan gaffael rôl i'w chwarae. Rydym eisoes yn gwneud gwaith o fewn y Llywodraeth ar dreialu dulliau mwy lleol o gyflawni'r system fwyd ysgolion, a all wedyn fod yn fwy perthnasol i fwyd mewn gwasanaethau cyhoeddus yn ehangach, ac mae cymysgedd o awdurdodau lleol, cyfanwerthwyr bwyd a thyfwyr yn cael eu cefnogi ar hyn o bryd i ganolbwyntio ar sut y gallwn gyflenwi bwyd ysgol yn lleol, y credaf ei fod yn rhan o'r ateb i'r her. Bydd hynny, yn anochel, yn golygu bod llai o amlygiad, fel petai, i fwyd wedi'i brosesu'n helaeth. Un o'r darnau o waith y cyfeiria erthygl y BMJ ato yw'r hyn y mae'r Pwyllgor Cynghori Gwyddonol ar Faetheg—SACN—wedi bod yn ei wneud, a bydd y gwaith arbenigol y maent yn ei wneud yn llywio ein hadolygiad o'r rheoliadau. Felly, bydd y gwaith y maent eisoes yn ei wneud ar fwyd wedi'i brosesu'n helaeth yn cael ei ystyried yn llawn yn y ffordd yr ydym yn adolygu'r rheoliadau. Ac wrth gwrs, mae cysylltiad clir rhwng yr hyn y mae'r rheoliadau'n ei gwneud ofynnol iddo gael ei ddarparu mewn ysgolion a'r broses gaffael, felly mae alinio'r rheini'n hanfodol wrth gwrs.  

It's a really interesting question and it's something I take a great interest in, because, when I was working in the NHS, I used to have the same arguments in that context, from a rehab background, in saying, 'Well, how can we expect patients to make a full recovery without locally grown nutritious food?', and it's equally the same for children and children's development as well. Specifically, the UK Government has proposed a healthy schools rating scheme in England, something that the vast majority of parents are in favour of, where a rating is made of the nutritional value of a school's lunches that is made publicly available in a rating system available to parents. So, I'd just like to ask the Minister whether the Welsh Government would consider investigating something similar, where a rating is made based on the nutritional value of school food that is provided to pupils. Thanks.

Mae'n gwestiwn diddorol iawn ac mae'n rhywbeth y mae gennyf ddiddordeb mawr ynddo, oherwydd, pan oeddwn yn gweithio yn y GIG, roeddwn i'n arfer cael yr un dadleuon yn y cyd-destun hwnnw, o gefndir adsefydlu, a ddywedai, 'Wel, sut y gallwn ni ddisgwyl i gleifion wella'n llawn heb fwyd maethlon wedi'i dyfu'n lleol?', ac mae'r un mor wir am blant a datblygiad plant hefyd. Yn fwyaf arbennig, mae Llywodraeth y DU wedi cynnig cynllun sgorio ysgolion iach yn Lloegr, rhywbeth y mae'r mwyafrif helaeth o rieni o'i blaid, lle rhoddir sgôr i werth maethol cinio ysgol a ryddheir i'r cyhoedd mewn system raddio sydd ar gael i rieni. Felly, hoffwn ofyn i'r Gweinidog a fyddai Llywodraeth Cymru yn ystyried ymchwilio i rywbeth tebyg, lle rhoddir sgôr yn seiliedig ar werth maethol y bwyd ysgol a ddarperir i ddisgyblion. Diolch.

So, our approach, as I mentioned in the answer to Jenny Rathbone, is to do a review of the regulations in their entirety to make sure that standards are driven through the regulatory change that we're planning to bring forward. So, we hope that will make the difference that we all prioritise. 

Ein dull ni, fel y soniais yn yr ateb i Jenny Rathbone, yw cynnal adolygiad o'r rheoliadau yn eu cyfanrwydd i sicrhau bod safonau'n cael eu gyrru drwy'r newid rheoleiddiol y bwriadwn ei gyflwyno. Felly, rydym yn gobeithio y bydd hynny'n gwneud y gwahaniaeth sy'n flaenoriaeth i bawb ohonom. 

14:45
Pynciau STEM
STEM Subjects

4. Beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i annog mwy o bobl ifanc i astudio pynciau STEM? OQ60806

4. What is the Welsh Government doing to encourage more young people to study STEM subjects? OQ60806

We've committed over £1.6 million for STEM learning initiatives for the next financial year. This recognises that STEM is essential in preparing our children and young people for a fast-changing technological world.

Rydym wedi ymrwymo dros £1.6 miliwn ar gyfer mentrau dysgu STEM ar gyfer y flwyddyn ariannol nesaf. Mae hyn yn cydnabod bod STEM yn hanfodol wrth baratoi ein plant a'n pobl ifanc ar gyfer byd technolegol sy'n newid yn gyflym.

Thank you for that response. Last week, I attended the launch of the sustainable power, renewables and construction alliance, or SPARC as it's better known, at Pembrokeshire College. The initiative is supported by Blue Gem Wind, Floventis Energy, Ledwood Mechanical Engineering, the Port of Milford Haven, RWE renewables, local secondary schools and, indeed, Pembrokeshire College, and it aims to promote gender diversity in these under-represented industries. So, Minister, will you join with me in welcoming this initiative, and can you tell us what the Welsh Government is doing to support schemes like this and what you are doing to replicate these sorts of schemes across Wales?

Diolch am yr ateb hwnnw. Yr wythnos diwethaf, mynychais lansiad y gynghrair pŵer cynaliadwy, ynni adnewyddadwy ac adeiladu, neu SPARC fel y caiff ei adnabod orau, yng Ngholeg Sir Benfro. Cefnogir y fenter gan Blue Gem Wind, Floventis Energy, Ledwood Mechanical Engineering, Porthladd Aberdaugleddau, ynni adnewyddadwy RWE, ysgolion uwchradd lleol a Choleg Sir Benfro, a'i nod yw hyrwyddo amrywiaeth rhywedd yn y diwydiannau hyn sydd heb gynrychiolaeth ddigonol. Felly, Weinidog, a wnewch chi ymuno â mi i groesawu'r fenter hon, ac a allwch chi ddweud wrthym beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gefnogi cynlluniau fel hyn a beth rydych chi'n ei wneud i efelychu'r mathau hyn o gynlluniau ledled Cymru?

That's great to hear. I was actually at Pembrokeshire College quite recently talking to them about—. They're very much leading the way, I think, in terms of renewables education more broadly. I was able to talk to some apprentices, and some of the apprentices were women apprentices, and I thought it was fantastic to see a gender mix in the work that they were doing. We do take it very seriously in Wales, as the Member will know. It is, in fact, built into our education programmes for STEM. One of the initiatives that we have is the Engineering Education Scheme Wales's Girls into STEM programme, and the Institute of Physics whole-school inclusion and equity programme. So, there are many initiatives which we prioritise because I think it's really important that we present STEM as an opportunity, whether you're a boy or a girl, that is equally available to you. I think things are changing. I think we can see that already, can't we? But, as the Member has said, it's really important that we draw on the best practice that particular colleges and, often, schools themselves are doing and then universalise that throughout the system. My sense of it is, in particular in the context of renewables, that the appreciation of the scale of the opportunity which that now represents to economies right across Wales, including the Member's constituency, will support that work, because I think everybody can see that it's an opportunity for everybody.

Mae hynny'n wych i'w glywed. Roeddwn yng Ngholeg Sir Benfro yn eithaf diweddar yn siarad gyda nhw am—. Maent yn bendant yn arwain y ffordd ar addysg ynni adnewyddadwy yn ehangach. Gallais siarad â phrentisiaid, ac roedd rhai ohonynt yn brentisiaid benywaidd, ac roeddwn i'n meddwl ei bod hi'n wych gweld cymysgedd rhwng y rhywiau yn y gwaith a wnaent. Rydym o ddifrif ynglŷn â hyn yng Nghymru, fel y bydd yr Aelod yn gwybod. Mae'n cael ei gynnwys yn ein rhaglenni addysg ar gyfer STEM. Un o'r mentrau sydd gennym yw rhaglen Denu Merched i Faes STEM Cynllun Addysg Peirianneg Cymru, a rhaglen cynhwysiant a thegwch ysgol gyfan y Sefydliad Ffiseg. Felly, mae llawer o fentrau yr ydym yn eu blaenoriaethu oherwydd credaf ei bod yn bwysig iawn ein bod yn cyflwyno STEM fel cyfle sydd yr un mor hygyrch i fechgyn a merched. Rwy'n credu bod pethau'n newid. Rwy'n credu y gallwn ni weld hynny'n barod, oni allwn? Ond fel y dywedodd yr Aelod, mae'n bwysig iawn ein bod yn manteisio ar yr arfer gorau y mae colegau penodol, ac ysgolion eu hunain yn aml, yn ei wneud, a chyffredinoli hynny drwy'r system drwyddi draw. Rwy'n meddwl amdano'n arbennig yng nghyd-destun ynni adnewyddadwy, y bydd gwerthfawrogiad o raddfa'r cyfle y mae hynny bellach yn ei gynrychioli i economïau ledled Cymru, gan gynnwys etholaeth yr Aelod, yn cefnogi'r gwaith hwnnw, oherwydd rwy'n credu y gall pawb weld ei fod yn gyfle i bawb.

As one of the very few Members of the Senedd who is an applied scientist and who studied A-level pure mathematics, physics and chemistry, I look forward onto a Government with four legally qualified Members, as two of them, including you, Minister, compete to become First Minister. If we want more school pupils to study STEM subjects, does the Minister not agree we need society to value scientists and engineers as highly as solicitors and barristers?

Fel un o'r ychydig Aelodau o'r Senedd sy'n wyddonydd cymhwysol ac a astudiodd fathemateg bur, ffiseg a chemeg Safon Uwch, edrychaf ar Lywodraeth gyda phedwar Aelod sy'n meddu ar gymwysterau cyfreithiol, wrth i ddau ohonynt, gan eich cynnwys chi, Weinidog, gystadlu i ddod yn Brif Weinidog. Os ydym am i fwy o ddisgyblion ysgol astudio pynciau STEM, onid yw'r Gweinidog yn cytuno bod angen i gymdeithas weld bod gwyddonwyr a pheirianwyr yr un mor werthfawr â chyfreithwyr a bargyfreithwyr?

Well, I'm not sure about the divisive tone of that question, Mike Hedges. [Laughter.] But, in all seriousness, I think the Member is right. We can have as many initiatives as we like, as I've just talked about with Paul Davies and we've discussed in the Chamber many, many times before, but I think it's partly about how we describe the aspirations for young people as to the kind of careers they should be aspiring to. Whilst I do think we are doing a lot of that in relation to scientists and engineers, I would say we should probably be valuing them more highly that solicitors and barristers given the contribution that they can make to our future prosperity, and I say that, as Mike recognises, as a solicitor myself. But I do think there is an important point, which is that we don't limit the range of ambitions for our young people and that we are as encouraging of fields and professions that we may not ourselves have as much exposure to. It's incumbent on us at all parts of the school and education system to help open the minds and expand the horizons of young people, and I entirely agree with what he has said.

Wel, nid wyf yn siŵr ynglŷn â chywair ymrannol y cwestiwn hwnnw, Mike Hedges. [Chwerthin.] Ond o ddifrif, rwy'n credu bod yr Aelod yn iawn. Gallwn gael cymaint o fentrau ag y dymunwn, fel rwyf newydd eu trafod gyda Paul Davies ac fel y trafodwyd yn y Siambr sawl gwaith o'r blaen, ond credaf ei fod yn ymwneud rhannol â sut rydym yn disgrifio'r dyheadau i bobl ifanc o ran y math o yrfaoedd y dylent fod yn anelu amdanynt. Er fy mod yn credu ein bod yn gwneud llawer o hynny mewn perthynas â gwyddonwyr a pheirianwyr, byddwn yn dweud y dylem ystyried eu bod yn fwy gwerthfawr na chyfreithwyr a bargyfreithwyr o gofio'r cyfraniad y gallant ei wneud i'n ffyniant yn y dyfodol, ac rwy'n dweud hynny, fel y mae Mike yn cydnabod, fel cyfreithiwr fy hun. Ond rwy'n credu bod yna bwynt pwysig, sef na ddylem gyfyngu ar yr ystod o uchelgeisiau ar gyfer ein pobl ifanc a'n bod yr un mor gefnogol mewn perthynas â meysydd a phroffesiynau nad ydym wedi cael cymaint o gysylltiad â nhw ein hunain. Mae'n ddyletswydd arnom ym mhob rhan o'r system ysgolion ac addysg i helpu i agor meddyliau ac ehangu gorwelion pobl ifanc, ac rwy'n cytuno'n llwyr â'r hyn y mae wedi'i ddweud.

Bwlio mewn Ysgolion
Bullying in Schools

5. Sut y mae Llywodraeth Cymru yn gweithio gydag ysgolion i sicrhau dull dim goddefgarwch o ran bwlio? OQ60809

5. How is the Welsh Government working with schools to ensure a zero-tolerance approach to bullying? OQ60809

The Welsh Government has a zero-tolerance approach to any form of bullying in the Welsh education system and we expect the same from schools. We provide a range of resources and support to schools so they can prevent and tackle bullying, including our statutory anti-bullying guidance.

Mae gan Lywodraeth Cymru ddull dim goddefgarwch at unrhyw fath o fwlio yn system addysg Cymru ac rydym yn disgwyl yr un peth gan ysgolion. Rydym yn darparu ystod o adnoddau a chymorth i ysgolion fel y gallant atal a mynd i'r afael â bwlio, gan gynnwys ein canllawiau gwrth-fwlio statudol.

I'm very grateful to the Minister for his answer this afternoon. I'm sure the Minister will agree with me that there is no place for bullying in our society, and certainly not in our schools and education system. Minister, I recently met with a parent whose son is being bullied in a school in my constituency. Do you agree with me and my constituent that school leadership should use all the resources and powers available to them to stop bullying both in and outside of schools, and, if so, will you use your office in the Welsh Government to encourage school leaders to do just that? Diolch.

Rwy'n ddiolchgar iawn i'r Gweinidog am ei ateb y prynhawn yma. Rwy'n siŵr y bydd y Gweinidog yn cytuno â mi nad oes lle i fwlio yn ein cymdeithas, ac yn sicr nid yn ein hysgolion a'n system addysg. Weinidog, cyfarfûm yn ddiweddar â rhiant y mae ei fab yn cael ei fwlio mewn ysgol yn fy etholaeth. A ydych yn cytuno â mi a fy etholwr y dylai arweinyddiaeth ysgolion ddefnyddio'r holl adnoddau a phwerau sydd ar gael iddynt i atal bwlio mewn ysgolion a'r tu allan iddynt, ac os felly, a wnewch chi ddefnyddio eich swydd yn Llywodraeth Cymru i annog arweinwyr ysgolion i wneud hynny? Diolch.

14:50

Well, I'm grateful to Jack Sargeant for bringing this issue to the Chamber. It is a very, very important issue. We are in the course of updating our statutory guidance on anti-bullying for schools and, as he will know, schools are required to have regard to statutory guidance. I do agree that there is no place in either schools or in our wider society for bullying, and I think that we would all acknowledge that it is sometimes challenging for schools to be able to tackle issues that take place outside of schools. I would encourage schools not only to intervene when problems start to emerge, but to try to promote respectful relationships in that broader way within the school community. And I think making sure that we are providing that support, providing that guidance, is a significant part of the work that we can do. So, free and bilingual materials to support anti-bullying initiatives and, more broadly, to support respectful relationships are currently available to schools and education settings via Hwb. And, as I just mentioned, we are in the course of quite a significant refresh of our anti-bullying guidance, which I hope will support school leaders even further.

Wel, diolch i Jack Sargeant am ddod â'r mater hwn i'r Siambr. Mae'n fater pwysig iawn. Rydym wrthi'n diweddaru ein canllawiau statudol ar wrth-fwlio i ysgolion ac fel y gŵyr, mae'n ofynnol i ysgolion roi sylw i ganllawiau statudol. Rwy'n cytuno nad oes lle i fwlio mewn ysgolion nac yn ein cymdeithas ehangach, ac rwy'n credu y byddem i gyd yn cydnabod ei bod yn heriol weithiau i ysgolion allu mynd i'r afael â materion sy'n digwydd y tu allan i ysgolion. Hoffwn annog ysgolion nid yn unig i ymyrryd pan fydd problemau'n dechrau dod i'r amlwg, ond i geisio hyrwyddo perthnasoedd llawn parch yn y ffordd ehangach honno o fewn cymuned yr ysgol. Ac rwy'n credu bod sicrhau ein bod yn darparu cymorth, yn darparu arweiniad ar hynny yn rhan sylweddol o'r gwaith y gallwn ei wneud. Felly, mae deunyddiau am ddim a dwyieithog i gefnogi mentrau gwrth-fwlio, ac yn ehangach, i gefnogi perthnasoedd llawn parch, ar gael ar hyn o bryd i ysgolion a lleoliadau addysg drwy Hwb. Ac fel y soniais nawr, rydym wrthi'n diweddaru ein canllawiau gwrth-fwlio'n drylwyr, a gobeithio y byddant yn cefnogi arweinwyr ysgolion hyd yn oed ymhellach.

I thank Jack for raising this issue. Minister, over the past few days, I have been inundated with tales of the bullying of children at a school in my region. Many young people have had their lives dramatically impacted by persistent bullying at Brynteg School. Parents have told me about the severe mental trauma their children are subjected to or the physical abuse that is occurring on an almost daily basis, and how, through it all, they don't believe that their concerns are being seriously addressed. Minister, how can we say that there is a zero-tolerance approach to bullying when young people are regularly subjected to abuse and their bullies are treated with kid gloves and the victims are forced to look for alternative schools? Is it right that parents are left with no alternative but to remove their children from a school because their child is afraid to walk the halls or use the bathrooms? Minister, what more can your Government do to stamp out bullying at schools in Wales?

Diolch i Jack am godi'r mater hwn. Weinidog, dros yr ychydig ddyddiau diwethaf, rwyf wedi cael fy llethu gan hanesion am fwlio plant mewn ysgol yn fy rhanbarth. Mae llawer o bobl ifanc wedi dioddef effaith ddramatig ar eu bywydau gan fwlio parhaus yn Ysgol Brynteg. Mae rhieni wedi dweud wrthyf am y trawma meddyliol difrifol y mae eu plant yn ei ddioddef neu'r cam-drin corfforol sy'n digwydd bron bob dydd, a sut, drwy'r cyfan, nad ydynt yn credu bod eu pryderon yn cael sylw go iawn. Weinidog, sut y gallwn ni ddweud bod dull dim goddefgarwch tuag at fwlio'n bodoli pan fydd pobl ifanc yn cael eu cam-drin yn rheolaidd a'u bwlis yn cael eu trin yn sensitif a'r dioddefwyr yn cael eu gorfodi i chwilio am ysgolion eraill? A yw'n iawn nad oes gan rieni ddewis arall ond symud eu plant o ysgol am fod eu plentyn ofn cerdded drwy'r coridorau neu ddefnyddio'r ystafelloedd ymolchi? Weinidog, beth arall y gall eich Llywodraeth ei wneud i gael gwared ar fwlio mewn ysgolion yng Nghymru?

Well, I won't comment on the specific example that the Member has given because I have no personal knowledge in relation to the incidents that he, I think, is alluding to, but, just to say, in the way that I answered the question from Jack Sargeant, we as a Government take it seriously. In my experience, schools generally take it seriously. There may be particular challenges in some schools, obviously, but we need to make sure that there is an anti-bullying culture in all schools and, as I was saying earlier, that starts with schools promoting more broadly respectful relationships. So, I hope that the resources that we provide, the priority that we attach to this and the further work that we have planned to renew our statutory guidance will make a difference in supporting school leaders to make sure that schools have anti-bullying cultures and promote those respectful relationships more broadly.

Wel, nid wyf am wneud sylwadau ar yr enghraifft benodol y mae'r Aelod wedi'i rhoi am nad oes gennyf unrhyw wybodaeth bersonol mewn perthynas â'r digwyddiadau y mae'n cyfeirio atynt, dim ond dweud, yn y ffordd yr atebais y cwestiwn gan Jack Sargeant, ein bod ni fel Llywodraeth o ddifrif yn ei gylch. Yn fy mhrofiad i, yn gyffredinol mae ysgolion o ddifrif yn ei gylch. Efallai y bydd heriau penodol mewn rhai ysgolion, yn amlwg, ond mae angen inni sicrhau bod diwylliant gwrth-fwlio ym mhob ysgol ac fel roeddwn yn dweud yn gynharach, mae hynny'n dechrau gydag ysgolion yn hyrwyddo perthnasoedd llawn parch yn fwy eang. Felly, rwy'n gobeithio y bydd yr adnoddau a ddarparwn, y flaenoriaeth a roddwn i hyn a'r gwaith pellach sydd wedi'i gynllunio gennym i ddiweddaru ein canllawiau statudol yn gwneud gwahaniaeth wrth gefnogi arweinwyr ysgolion i sicrhau bod gan ysgolion ddiwylliannau gwrth-fwlio a hyrwyddo perthnasoedd llawn parch yn ehangach.

Gwella Presenoldeb Disgyblion
Improving Pupil Attendance

6. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i wella presenoldeb disgyblion? OQ60839

6. What steps is the Welsh Government taking to improve pupil attendance? OQ60839

There is statutory guidance—. No, forgive me; I turned too many pages.

Mae canllawiau statudol—. Na, maddeuwch i mi; rwyf wedi troi gormod o dudalennau.

Yes. Diolch yn fawr. 

I am committed to ensuring there is a relentless focus on continuing to improve attendance. That's why I established the national attendance taskforce in January to drive improvements in attendance and to re-engage our learners.

Ie. Diolch yn fawr. 

Rwyf wedi ymrwymo i sicrhau bod ffocws di-ildio ar barhau i wella presenoldeb. Dyna pam y sefydlais y tasglu presenoldeb cenedlaethol ym mis Ionawr i ysgogi gwelliannau i lefelau presenoldeb ac i ailgynnau diddordeb ein dysgwyr.

Thank you very much, Minister. The year before the pandemic, roughly one in 20 secondary school pupils in Wales was classed as being persistently absent, but, as of November 2023, that had increased to one in six. Now, that's obviously not just a Welsh problem; the pandemic has released an epidemic of persistent absence across the western world, and different governments are taking different approaches. In England, the UK Government has taken a suite of measures, including opening up 18 attendance hubs, led by schools with great attendance records, to share ideas and best practice to drive up those attendance figures across the board. Meanwhile, as you said, Minister, you've launched the national attendance taskforce to tackle persistent absence. When I spoke to one local authority education officer in Wales, I heard a lot about the good work that schools are doing on an individual basis to drive up attendance in their schools and in their area, but when I asked about the advice and support given to them by the Welsh Government and this taskforce, they said they'd not had any support from either yet, and that schools were broadly left to their own devices to deal with the problem. Now, I did have a look at the national attendance taskforce terms of reference, and it says that board meetings will occur bimonthly, subject to Ministers' diary commitments. That doesn't seem to me like a Welsh Government that is taking this problem with the seriousness that it deserves. So, are you confident that schools across Wales are being supported enough, centrally, by the Welsh Government and by this attendance taskforce, to give them the best practice to tackle persistent absence in Wales?

Diolch yn fawr iawn, Weinidog. Y flwyddyn cyn y pandemig, roedd tua un o bob 20 disgybl ysgol uwchradd yng Nghymru yn cael ei ystyried yn absennol yn barhaus, ond ym mis Tachwedd 2023, roedd hynny wedi cynyddu i un o bob chwech. Nawr, yn amlwg nid problem yng Nghymru'n yn unig yw hi; mae'r pandemig wedi rhyddhau epidemig o absenoldeb parhaus ar draws y byd gorllewinol, ac mae gwahanol lywodraethau'n ymateb mewn ffyrdd gwahanol. Yn Lloegr, mae Llywodraeth y DU wedi rhoi cyfres o fesurau ar waith, gan gynnwys agor 18 canolfan presenoldeb, dan arweiniad ysgolion sydd â chyfraddau presenoldeb gwych, i rannu syniadau ac arferion gorau er mwyn cynyddu ffigurau presenoldeb yn gyffredinol. Yn y cyfamser, fel y dywedoch chi, Weinidog, rydych wedi lansio'r tasglu presenoldeb cenedlaethol i fynd i'r afael ag absenoldeb parhaus. Pan siaradais ag un swyddog addysg awdurdod lleol yng Nghymru, clywais lawer am y gwaith da y mae ysgolion yn ei wneud yn unigol i gynyddu presenoldeb yn eu hysgolion ac yn eu hardal, ond pan ofynnais am y cyngor a'r gefnogaeth a roddwyd iddynt gan Lywodraeth Cymru a'r tasglu hwn, roeddent yn dweud nad oeddent wedi cael unrhyw gefnogaeth gan y naill na'r llall eto, a bod ysgolion ar y cyfan wedi cael eu gadael i ymdrin â'r broblem ar eu pen eu hunain. Nawr, cefais olwg ar gylch gorchwyl y tasglu presenoldeb cenedlaethol, ac mae'n dweud y bydd cyfarfodydd bwrdd yn digwydd bob deufis, yn amodol ar ymrwymiadau dyddiadur y Gweinidogion. Nid yw hynny'n ymddangos i mi fel Llywodraeth Cymru sydd o ddifrif ynglŷn â'r broblem hon. Felly, a ydych chi'n hyderus fod ysgolion ledled Cymru yn cael digon o gefnogaeth yn ganolog gan Lywodraeth Cymru a chan y tasglu presenoldeb hwn, i roi'r arferion gorau iddynt allu mynd i'r afael ag absenoldeb parhaus yng Nghymru?

14:55

Well, the Member will know that we've reviewed the definition of persistent absence in Wales, I think, from the statistics that he's citing, so it no longer is defined as missing school at 20 per cent. It's now reduced to 10 per cent, so that the support can go in deeper and sooner. So, we expect that will enable us to make a difference, not least given the funding we're making available to family liaison officers and education welfare services to support this important priority.

The hubs that he talks about in England, I think—. I can't vouch for whether they are based on the work we do here in Wales, but we have attendance fora at local authority level both for primary and secondary schools. I'm not sure which particular authority the Member is talking to, but if he wants to let me know separately, I'd be happy to point him in the direction of the work that will be happening.

The work of the taskforce is a national strategic taskforce. It isn't there to solve challenges in individual schools, as I'm sure the Member will appreciate, and it was established at the end of last year and has met twice already, so its work—it's actually met three times—is progressing well. It's helping us understand what strategies we can put in place at a national level to better support schools and local authorities, and it is bearing fruit. The work it's doing is telling us very specific things about additional data that would be helpful in the system, but also how school leaders can use that data more consistently to develop effective strategies. And one of the crucial things it's able to do at a national level is identify best practice existing in schools and help us spread that throughout the system. But it's been established for a matter of weeks, it's met three times already, and I'm confident that it will help us solve the challenges.

Wel, bydd yr Aelod yn gwybod ein bod wedi adolygu'r diffiniad o absenoldeb parhaus yng Nghymru, o'r ystadegau y mae'n eu dyfynnu, fel nad yw bellach yn cael ei ddiffinio fel colli 20 y cant o ysgol. Mae bellach wedi ei ostwng i 10 y cant, fel y gall y gefnogaeth fynd i mewn yn ddyfnach ac yn gynt. Felly, rydym yn disgwyl y bydd hynny'n ein galluogi i wneud gwahaniaeth, yn anad dim o ystyried yr arian a ddarparwn i swyddogion cyswllt teulu a gwasanaethau lles addysg i gefnogi'r flaenoriaeth bwysig hon.

Yr hybiau y mae'n sôn amdanynt yn Lloegr—. Ni allaf dyngu eu bod yn seiliedig ar y gwaith a wnawn yma yng Nghymru, ond mae gennym fforymau presenoldeb ar lefel awdurdod lleol ar gyfer ysgolion cynradd ac uwchradd. Nid wyf yn siŵr pa awdurdod penodol y mae'r Aelod yn siarad amdano, ond os yw am roi gwybod i mi wedi hyn, byddwn yn hapus i'w gyfeirio at y gwaith a fydd yn digwydd.

Mae gwaith y tasglu'n dasglu strategol cenedlaethol. Nid yw yno i ddatrys heriau mewn ysgolion unigol, fel y bydd yr Aelod yn deall, rwy'n siŵr, ac fe'i sefydlwyd ddiwedd y llynedd ac mae wedi cyfarfod ddwy waith eisoes, felly mae ei waith—mae wedi cyfarfod dair gwaith mewn gwirionedd—yn mynd rhagddo'n dda. Mae'n ein helpu i ddeall pa strategaethau y gallwn eu rhoi ar waith ar lefel genedlaethol i gefnogi ysgolion ac awdurdodau lleol yn well, ac mae'n dwyn ffrwyth. Mae'r gwaith y mae'n ei wneud yn dweud pethau penodol iawn wrthym am ddata ychwanegol a fyddai'n ddefnyddiol yn y system, ond hefyd sut y gall arweinwyr ysgolion ddefnyddio'r data hwnnw'n fwy cyson i ddatblygu strategaethau effeithiol. Ac un o'r pethau hanfodol y mae'n gallu ei wneud ar lefel genedlaethol yw nodi'r arferion gorau sy'n bodoli mewn ysgolion a'n helpu i ledaenu'r rheini drwy'r system gyfan. Ond mae wedi cael ei sefydlu ers rhai wythnosau, mae wedi cyfarfod dair gwaith yn barod, ac rwy'n hyderus y bydd yn ein helpu i ddatrys yr heriau.

Plant sy'n Colli Addysg
Children Missing Education

7. Beth yw polisi Llywodraeth Cymru ar blant sy'n colli addysg? OQ60805

7. What is the Welsh Government's policy on children missing education? OQ60805

There is statutory guidance in place that sets out the Welsh Government's policy on children missing education. This is available on the Welsh Government website.

Mae canllawiau statudol ar waith sy'n nodi polisi Llywodraeth Cymru ar blant sy'n colli addysg. Maent i'w gweld ar wefan Llywodraeth Cymru.

Diolch. Currently, the issue of the Children Act 2004 (Children Missing Education Database) (Wales) Regulations 202X is under consultation. This states that a local authority must establish and operate a children-missing-education database, and that the database must include a child who is not a registered pupil and it appears to the local authority that the child is not, or may not be, receiving a suitable education. The vast majority of children missing education are registered school pupils, and many of those are children in the care system. These are not home-educated children. Why, therefore, are these regulations directly targeted at home-educated children rather than children who are genuinely children missing education? And why has the Welsh Government recently issued a consultation under the title 'children and young people on the margins', in which it describes children not enrolled in mainstream education as at risk of criminal exploitation, when evidence shows that home-educated children are not at such risk?

Diolch. Ar hyn o bryd, mae mater Rheoliadau Deddf Plant 2004 (Cronfa Ddata Plant sy'n Colli Addysg) (Cymru) 202X yn destun ymgynghoriad. Mae'n nodi bod yn rhaid i awdurdod lleol sefydlu a gweithredu cronfa ddata plant sy'n colli addysg, a bod yn rhaid i'r gronfa ddata gynnwys plentyn nad yw'n ddisgybl cofrestredig a'i bod yn ymddangos i'r awdurdod lleol nad yw'r plentyn, neu efallai nad yw'r plentyn, yn cael addysg addas. Mae'r mwyafrif helaeth o blant sy'n colli addysg yn ddisgyblion ysgol cofrestredig, ac mae llawer o'r rheini'n blant yn y system ofal. Nid plant sy'n derbyn addysg yn y cartref yw'r rhain. Felly, pam mae'r rheoliadau hyn wedi'u targedu'n uniongyrchol at blant sy'n derbyn addysg yn y cartref yn hytrach na phlant sydd o ddifrif yn colli addysg? A pham mae Llywodraeth Cymru wedi cyhoeddi ymgynghoriad yn ddiweddar o dan y teitl 'plant a phobl ifanc sydd ar yr ymylon', lle mae'n disgrifio plant nad ydynt wedi'u cofrestru mewn addysg prif ffrwd fel rhai sydd mewn perygl yn sgil camfanteisio troseddol, pan fo tystiolaeth yn dangos nad yw plant sy'n derbyn addysg yn y cartref mewn perygl o'r fath?

Well, as the Member says, there's a consultation on these matters, which he's welcome to respond to. I'd be grateful for any thoughts that he has in relation to it, as I'm sure there will be many responses. The consultation closes on 25 April.

I don't accept the characterisation, which the Member gives to this, that this an elective-home-education database. I think the proposals are both proportionate and reasonable. They're there to help local authorities effectively carry out their functions. If a local authority has been unable to determine that a home-educated child is in receipt of a suitable education, then that child is potentially missing education and will then be included in the database. That seems to me a reasonable step to take in the context of the challenge that the database regulations are there to solve. We've committed to undertaking a targeted consultation with children and young people themselves to ensure that their views are heard, and we'll be doing that in a child-friendly fashion so that we can engage the widest audience possible. It is important that we hear all the voices, and I'd encourage people to contribute to the consultation.

Wel, fel y dywed yr Aelod, mae ymgynghoriad ar y gweill ar y materion hyn, ac mae croeso iddo ymateb iddo. Byddwn yn ddiolchgar am unrhyw syniadau sydd ganddo mewn perthynas ag ef, gan fy mod yn siŵr y bydd llawer o ymatebion. Daw'r ymgynghoriad i ben ar 25 Ebrill.

Nid wyf yn derbyn disgrifiad yr Aelod o hyn, fod hon yn gronfa ddata ar addysg y dewisir ei rhoi yn y cartref. Rwy'n credu bod y cynigion yn gymesur ac yn rhesymol. Maent yno i helpu awdurdodau lleol i gyflawni eu swyddogaethau yn effeithiol. Os nad yw awdurdod lleol wedi gallu penderfynu bod plentyn sy'n derbyn addysg yn y cartref yn cael addysg addas, mae'n bosibl fod y plentyn hwnnw'n colli addysg ac yna bydd yn cael ei gynnwys yn y gronfa ddata. Mae hynny'n ymddangos i mi yn gam rhesymol i'w gymryd yng nghyd-destun yr her y mae rheoliadau'r gronfa ddata yno i'w datrys. Rydym wedi ymrwymo i gynnal ymgynghoriad wedi'i dargedu gyda phlant a phobl ifanc eu hunain i sicrhau bod eu barn yn cael ei chlywed, a byddwn yn gwneud hynny mewn modd sy'n gyfeillgar i blant fel y gallwn ymgysylltu â'r gynulleidfa ehangaf sy'n bosibl. Mae'n bwysig ein bod yn clywed yr holl leisiau, a hoffwn annog pobl i gyfrannu at yr ymgynghoriad.

Diolch yn fawr, Llywydd. Yng Nghymru, dim ond Prifysgol Caerdydd sy'n darparu doethuriaeth—

Thank you, Llywydd. In Wales, only Cardiff University provides—

Mae eisiau gofyn y cwestiwn yn gyntaf ac wedyn fe gewch chi gyfle arall.

You need to ask the question on the order paper first and then you'll have another opportunity.

15:00
Hyfforddiant ar gyfer Seicolegwyr Addysg yn Arfon
Training for Educational Psychologists in Arfon

8. A wnaiff y Gweinidog roi diweddariad am hyfforddiant ar gyfer seicolegwyr addysg yn Arfon? OQ60808

8. Will the Minister provide an update on training for educational psychologists in Arfon? OQ60808

Wel, mae'n gysur i fi bod yr Aelod wedi gwneud hynny, gan fy mod i wedi rhoi'r ateb anghywir i'r cwestiwn blaenorol, neu gychwyn gwneud hynny o leiaf. [Chwerthin.]

Mae seicolegwyr addysg yn chwarae rhan bwysig yn y system addysg yn y gogledd. Rŷn ni wedi ymrwymo dros £2.6 miliwn rhwng 2022 a 2025 i hyfforddi a chadw seicolegwyr addysg newydd yng Nghymru.

It's a comfort to me that the Member did that, because I gave the wrong answer to the previous question, or I started to do so at least. [Laughter.]

Educational psychologists play an important role in the education system in north Wales. We have committed over £2.6 million between 2022 and 2025 to train and retain new educational psychologists in Wales.

Yng Nghymru, dim ond Prifysgol Caerdydd sy'n darparu'r ddoethuriaeth sy'n angenrheidiol ar gyfer cymhwyso fel seicolegydd addysg, ac mae hyn yn peri rhwystrau penodol i'r gogledd-orllewin. Mae'n rhaid i ddarpar seicolegwyr addysg deithio neu adleoli i Gaerdydd, a does yna ddim sicrwydd y byddan nhw'n dod yn ôl i'r gogledd. Mae yna heriau eraill hefyd yn y maes yma. Does gen i ddim amser i fynd ar ôl hynny heddiw, ond dwi yn mynd i ofyn pedwar cwestiwn penodol. Ydych chi'n cytuno bod angen llwybr hyfforddi wedi'i leoli yn y gogledd, sicrhau cyfle cyfartal i awdurdodau lleol y gogledd, hybu ymgeiswyr sy'n medru'r Gymraeg, ac, yn olaf, edrych ar lefel bwrsari seicolegwyr dan hyfforddiant?

In Wales, only Cardiff University provides the doctorate required to qualify as an educational psychologist, and this poses particular problems for the north-west of Wales. Prospective educational psychologists have to travel or relocate to Cardiff, and there's no certainty that they will return to north Wales. There are also other challenges in this area. I don't have the time to pursue those today, but I will ask four specific questions. Do you agree that we need a training pathway that's located in north Wales, to ensure equal opportunities for local authorities in north Wales, to promote candidates who can work through the medium of Welsh, and, finally, to look at the level of the bursary for educational psychologists in training?

Diolch i'r Aelod am y cwestiynau hynny. Ynglŷn â'r bwrsari, wrth gwrs, rŷn ni'n talu'r costau addysgu ar gyfer pobl ar y cynllun ac yn gofyn iddyn nhw, fel ymateb i hynny, i ymrwymo yn y system yma yng Nghymru am ddwy flynedd. O ran denu pobl sydd yn siarad Cymraeg, o ran y bwrsari, mae gofyniad bod isafswm o bobl yn gallu hyfforddi drwy gyfrwng y Gymraeg yn hynny o beth, ac yn y flwyddyn ddiwethaf mae'r ffigurau gyda fi, roedd mwy na'r targed wedi'i gyrraedd. Felly, mae hynny, o leiaf, rwy'n credu, yn galonogol, ond rwy yn derbyn bod her mewn denu pobl i mewn i'r proffesiwn yn y gogledd-orllewin yn benodol, mae'n ymddangos, ac mae denu ymgeiswyr i astudio yng Nghaerdydd wedi profi i fod yn heriol. Felly, mae Prifysgol Caerdydd yn gweithio'n agos gyda chynghorau ar draws Cymru i edrych ar beth allan nhw ei wneud er mwyn sicrhau lleoliadau hyfforddi i fyfyrwyr yn yr ardaloedd hynny, ac efallai fod mwy i wneud i adeiladu ar y cysylltiadau hynny i ddenu myfyrwyr i mewn i'r system yn y lle cyntaf. Felly, rwy'n credu, yn y maes hwn, fod gennym ni gynllun da; mae gennym ni lefel o ymrwymiad a lefel o gefnogaeth sydd yn sylweddol, ac mae'n ymddangos bod cynnydd yn digwydd o ran y rhifau sydd yn dod drwy'r system, yn benodol i weithio drwy gyfrwng y Gymraeg, ond rwy'n derbyn bod angen gwaith penodol i sicrhau bod cynnydd a bod budd hynny'n cael ei deimlo yn y gogledd-orllewin hefyd. 

I thank the Member for those questions. In terms of the bursary, we do pay the education costs for the people on that scheme and we ask them, as a response to that, to commit to the system here in Wales for two years. In terms of attracting people who are Welsh speakers, in terms of the bursary, there is a requirement that a minimum number of people can train through the medium of Welsh in that sense, and in the last year that I have the figures for, a greater number than the target was reached. So, that, at least, is encouraging, I think, but I do accept that there is a challenge in attracting people into the profession in the north-west in particular, it appears, and attracting candidates to study in Cardiff has proven to be challenging. So, Cardiff University is working closely with councils across Wales to look at what they could do in order to secure training places for students in those areas, and maybe there's more to do to build on those links to attract students into the system in the first place. So, I think that, in this area, we do have a good plan; we have a level of commitment and a level of support that is significant, and it does appear that progress has been made in terms of the numbers coming through the system, specifically to work through the medium of Welsh, but I do accept that we do need specific work to ensure that progress is made and that the benefit of that will be felt in north-west Wales.

3. Dadl: Ail Gyllideb Atodol 2023-2024
3. Debate: The Second Supplementary Budget 2023-24

Yr eitem nesaf, felly, fydd eitem 3. Y ddadl ar yr ail gyllideb atodol 2023-24 yw hon, a dwi'n galw ar y Gweinidog cyllid i wneud y cyflwyniad yma, sef Rebecca Evans.

The next item is item 3, a debate on the second supplementary budget 2023-24, and I call on the Minister for finance to move the motion. Rebecca Evans.

Cynnig NDM8493 Rebecca Evans

Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 20.30, yn cymeradwyo'r Ail Gyllideb Atodol ar gyfer y flwyddyn ariannol 2023-24 a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ddydd Mawrth, 20 Chwefror 2024.

Motion NDM8493 Rebecca Evans

To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 20.30, approves the Second Supplementary Budget for the financial year 2023-24 laid in the Table Office on Tuesday, 20 February 2024.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Thank you. This supplementary budget presents the Welsh Government's final spending plans for the current financial year. It increases our fiscal revenue and capital spending plans by £429 million—a 1.9 per cent increase on the position set out in the first supplementary budget, published in June 2023.

This budget reflects the changes agreed in the in-year savings exercise in October. As a result of that work, we provided additional funding of £425 million to the NHS, and £125 million to Transport for Wales to help meet increased cost pressures.

Additional changes of a further £215 million revenue and £40 million capital have been made in this supplementary budget. We have made further allocations to the health and social services main expenditure group: £59 million has been allocated on a one-off basis to reflect the forecast deficit of the MEG, and an allocation of £95 million is regularised in this budget in respect of the backdated recovery payment element of the pay offer made to 'Agenda for Change' staff on 20 April 2023. Ten million pounds of capital has been provided to support a range of equipment and digital requests across the various health boards and trusts.

Thirty four million pounds of capital to support the core Valleys line has been allocated to the climate change MEG, and £15 million for maintenance and other capital works within the Wales trunk road network. The education and the Welsh language MEG has been allocated £12.56 million capital to address RAAC mitigation works, and to support capital maintenance and associated health and safety pressures across schools and colleges in Wales.

This supplementary budget also regularises funding received through Barnett consequentials, arising from changes to UK Government department spending. Only on 13 February did I receive confirmation of additional funding of £231 million revenue and £8 million capital, arising from Barnett consequentials. Due in part to the lateness of this notification, our spending plans for 2024-25 agreed last week, in our final budget, make use of £180 million of funding carried forward from this financial year.

I thank the committee for its consideration of this budget and the publication of its report. We will provide a detailed response to its recommendations in due course. I ask Members to support the motion.

Diolch. Mae'r gyllideb atodol hon yn cyflwyno cynlluniau gwariant terfynol Llywodraeth Cymru ar gyfer y flwyddyn ariannol bresennol. Mae'n sicrhau cynnydd o £429 miliwn i'n cynlluniau gwariant refeniw a chyfalaf—cynnydd o 1.9 y cant ar y sefyllfa a nodwyd yn y gyllideb atodol gyntaf a gyhoeddwyd ym mis Mehefin 2023.

Mae'r gyllideb hon yn adlewyrchu'r newidiadau y cytunwyd arnynt yn yr ymarfer arbedion yn ystod y flwyddyn ym mis Hydref. O ganlyniad i'r gwaith hwnnw, darparwyd cyllid ychwanegol o £425 miliwn i'r GIG, a £125 miliwn i Trafnidiaeth Cymru i helpu i leddfu pwysau costau cynyddol.

Mae newidiadau ychwanegol o £215 miliwn pellach o refeniw a £40 miliwn o gyfalaf wedi'u gwneud yn y gyllideb atodol hon. Rydym wedi gwneud dyraniadau pellach i'r prif grŵp gwariant iechyd a gwasanaethau cymdeithasol: dyrannwyd £59 miliwn ar sail untro i adlewyrchu diffyg a ragwelir yn y prif grŵp gwariant, ac mae dyraniad o £95 miliwn wedi'i reoleiddio yn y gyllideb hon mewn perthynas ag elfen taliad adfer ôl-ddyddiedig y cynnig cyflog a wnaed i staff 'Agenda ar gyfer Newid' ar 20 Ebrill 2023. Mae £10 miliwn o gyfalaf wedi'i ddarparu i gefnogi ystod o geisiadau offer a digidol ar draws y gwahanol fyrddau iechyd ac ymddiriedolaethau.

Mae £34 miliwn o gyfalaf i gefnogi llinell graidd y Cymoedd wedi'i ddyrannu i'r prif grŵp gwariant newid hinsawdd, a £15 miliwn ar gyfer cynnal a chadw a gwaith cyfalaf arall o fewn rhwydwaith cefnffyrdd Cymru. Mae'r prif grŵp gwariant addysg a'r Gymraeg wedi cael £12.56 miliwn o gyfalaf i fynd i'r afael â gwaith lliniaru concrit awyredig awtoclafiedig cyfnerth (RAAC), ac i gefnogi cyfalaf cynnal a chadw a phwysau iechyd a diogelwch cysylltiedig ar draws ysgolion a cholegau yng Nghymru.

Mae'r gyllideb atodol hon hefyd yn rheoleiddio'r cyllid a ddaeth i law drwy symiau canlyniadol Barnett, sy'n deillio o newidiadau i wariant adrannau'r DU. Ar 13 Chwefror y cefais gadarnhad o gyllid ychwanegol o £231 miliwn o refeniw a £8 miliwn o gyfalaf, yn deillio o gyllid canlyniadol Barnett. Yn rhannol oherwydd bod yr hysbysiad yn ei gylch mor ddiweddar, mae ein cynlluniau gwariant ar gyfer 2024-25 a gytunwyd yr wythnos diwethaf, yn ein cyllideb derfynol, yn defnyddio £180 miliwn o gyllid a gariwyd ymlaen o'r flwyddyn ariannol hon.

Diolch i'r pwyllgor am ystyried y gyllideb hon a chyhoeddi ei adroddiad. Byddwn yn darparu ymateb manwl i'w argymhellion maes o law. Gofynnaf i'r Aelodau gefnogi'r cynnig.

Daeth y Dirprwy Lywydd (David Rees) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (David Rees) took the Chair.

15:05

Galwaf ar Gadeirydd y Pwyllgor Cyllid, Peredur Owen Griffiths.

I call on the Chair of the Finance Committee, Peredur Owen Griffiths.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Mae'n bleser gennyf i siarad heddiw ar ran y Pwyllgor Cyllid. Bu’r pwyllgor yn craffu ar yr ail gyllideb atodol ar 29 Chwefror, a hoffwn ddiolch i'r Gweinidog am ei phresenoldeb.

Yn gyntaf, mae'r pwyllgor yn falch o weld mwy o arian yn cael ei roi i Lywodraeth Cymru o ganlyniad i amcangyfrifon atodol y Deyrnas Unedig. Croesewir trosglwyddiadau ychwanegol bob amser, fodd bynnag, rydym yn cydnabod mai dim ond ar y funud olaf y gwyddai’r Gweinidog beth oedd eu gwir werth, ac rydym yn nodi bod hyn wedi achosi anawsterau. Yn ein barn ni, mae hyn yn arwain at ansicrwydd diangen ac yn ei wneud yn heriol i’r Gweinidog gynllunio ar gyfer yr hirdymor.

Thank you, Dirprwy Lywydd. I'm pleased to speak in this debate today on behalf of the Finance Committee. The committee scrutinised the second supplementary budget on 29 February, and I'd like to thank the Minister for her attendance.

First, the committee is pleased to see increased funding being given to the Welsh Government as a result of the UK supplementary estimates. We welcome additional transfers always, however, we recognise that it was only at the last minute that the Minister knew their true value, and we note that this has caused difficulties. In our view, this leads to needless uncertainty and makes it challenging for the Minister to plan for the long term.

The committee are also disappointed that the Minister’s request, in the autumn, to switch funding from revenue to capital budgets was declined by the Treasury. We therefore ask the Minister to provide further information to explain the rationale for the decision and the impact it will have on the Government’s funding position. That said, we are pleased that the Treasury has allowed flexibility for the Government to use this funding in the next financial year and to waive draw-down limits on the Wales reserve, in recognition of how late in the day the announcements were made. However, as we discussed in the Senedd only a few weeks ago, it is not appropriate for these arrangements to be made at the whim of the Treasury and on a case-by-case basis, and we call again for such powers to be formalised.

Dirprwy Lywydd, the committee notes that this supplementary budget puts into effect what was announced by the Minister’s financial update, issued in October. Although we recognise the value of this exercise, we remain of the view that the Minister should have brought forward an additional supplementary budget to aid transparency, and this should be the case in future should the Minister make significant in-year changes. While we appreciate the Minister appearing before the committee to discuss these issues in November, we want to make it clear that we expect this to happen as a matter of course when significant changes are announced.

Turning now to specific portfolio allocations made in this supplementary budget. Of course we welcome the additional funding given to the health service, but have concerns about the sustainability of this approach, given that it comes so soon after allocations made in October. We have similar fears regarding the allocations given to Transport for Wales. The number of health boards that have not met their target control totals this year is of particular interest, especially as information on their performance in relation to these targets will not be available until the summer. As a result, we call on the Minister to provide details of progress in this area, so we can understand the financial position of health boards as soon as possible.

We also welcome the assurances given by the Minister that reductions in the resource allocations for mental health policies and legislation will not result in cuts to front-line services. Nonetheless, we found it difficult to understand what these changes relate to, and have asked the Minister to explain their practical impact.

Dirprwy Lywydd, I would like to mention two other areas to finish. In relation to the additional allocations made to Transport for Wales, we have recommended that the Minister undertakes an impact assessment to ensure that the Welsh Government’s approach provides value for money. In addition, despite assurances by the Minister that the reduction in the central services and administration MEG will not impact on Welsh Government staff levels, we ask the Minister to provide an update on whether these changes will impact capacity within the Welsh civil service.

Mae'r pwyllgor hefyd yn siomedig fod cais y Gweinidog, yn yr hydref, i newid cyllid o gyllidebau refeniw i gyllidebau cyfalaf wedi ei wrthod gan y Trysorlys. Felly, gofynnwn i'r Gweinidog ddarparu rhagor o wybodaeth i egluro'r rhesymeg dros y penderfyniad a'r effaith y bydd yn ei chael ar sefyllfa ariannu'r Llywodraeth. Wedi dweud hynny, rydym yn falch fod y Trysorlys wedi caniatáu hyblygrwydd i'r Llywodraeth ddefnyddio'r cyllid hwn yn y flwyddyn ariannol nesaf a hepgor y terfynau tynnu i lawr o gronfa wrth gefn Cymru, i gydnabod pa mor ddiweddar y gwnaed y cyhoeddiadau. Fodd bynnag, fel y trafodwyd yn y Senedd ychydig wythnosau yn ôl, nid yw'n briodol i'r trefniadau hyn gael eu gwneud ar fympwy'r Trysorlys ac ar sail achosion unigol, ac rydym yn galw eto am ffurfioli pwerau o'r fath.

Ddirprwy Lywydd, mae'r pwyllgor yn nodi bod y gyllideb atodol hon yn gweithredu'r hyn a gyhoeddwyd gan ddiweddariad ariannol y Gweinidog, a gyhoeddwyd ym mis Hydref. Er ein bod yn cydnabod gwerth yr ymarfer hwn, rydym yn parhau o'r farn y dylai'r Gweinidog fod wedi cyflwyno cyllideb atodol ychwanegol i sicrhau tryloywder, a dylai hyn ddigwydd yn y dyfodol pe bai'r Gweinidog yn gwneud newidiadau sylweddol yn ystod y flwyddyn. Er ein bod yn gwerthfawrogi'r ffaith bod y Gweinidog wedi ymddangos ger bron y pwyllgor i drafod y materion hyn ym mis Tachwedd, rydym am ei gwneud yn glir ein bod yn disgwyl i hyn ddigwydd fel mater o drefn pan fydd newidiadau sylweddol yn cael eu cyhoeddi.

Rwy'n troi nawr at ddyraniadau portffolio penodol a wnaed yn y gyllideb atodol hon. Wrth gwrs, rydym yn croesawu'r cyllid ychwanegol a roddir i'r gwasanaeth iechyd, ond mae gennym bryderon ynglŷn â chynaliadwyedd y dull hwn o weithredu, o gofio ei fod yn digwydd mor fuan ar ôl dyraniadau a wnaed ym mis Hydref. Mae gennym ofnau tebyg ynghylch y dyraniadau a roddwyd i Trafnidiaeth Cymru. Mae nifer y byrddau iechyd sydd heb gyrraedd eu cyfansymiau rheoli targed eleni o ddiddordeb arbennig, yn enwedig am na fydd gwybodaeth am eu perfformiad mewn perthynas â'r targedau hyn ar gael tan yr haf. O ganlyniad, galwn ar y Gweinidog i ddarparu manylion am gynnydd ar hyn, fel y gallwn ddeall sefyllfa ariannol byrddau iechyd cyn gynted â phosibl.

Rydym hefyd yn croesawu'r sicrwydd a roddwyd gan y Gweinidog na fydd gostyngiadau yn y dyraniadau adnoddau ar gyfer polisïau a deddfwriaeth iechyd meddwl yn arwain at doriadau i wasanaethau rheng flaen. Serch hynny, roedd hi'n anodd deall beth mae'r newidiadau hyn yn ymwneud ag ef, ac rydym wedi gofyn i'r Gweinidog egluro eu heffaith ymarferol.

Ddirprwy Lywydd, hoffwn sôn am ddau faes arall i orffen. O ran y dyraniadau ychwanegol a wnaed i Trafnidiaeth Cymru, rydym wedi argymell bod y Gweinidog yn cynnal asesiad effaith i sicrhau bod dull Llywodraeth Cymru o weithredu yn darparu gwerth am arian. Yn ogystal, er gwaethaf sicrwydd gan y Gweinidog na fydd y gostyngiad yn y prif grŵp gwariant gwasanaethau canolog a gweinyddiaeth yn effeithio ar lefelau staff Llywodraeth Cymru, gofynnwn i'r Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf ynglŷn ag a fydd y newidiadau hyn yn effeithio ar gapasiti o fewn gwasanaeth sifil Cymru.

Yn olaf, rydym yn croesawu bod gan y Gweinidog brosesau cadarn ar waith i fonitro gwariant yn ystod y flwyddyn. Wedi dweud hynny, rydym am iddi fynd ymhellach, ac rydym wedi argymell bod gwybodaeth alldro yn cael ei chyhoeddi'n rheolaidd o fewn y flwyddyn, i alluogi'r pwyllgor i edrych ar wariant y Llywodraeth mewn amser real.

Fel arfer, rydym yn croesawu ymgysylltiad parhaus y Gweinidog â ni ar y materion hyn, a gofynnwn iddi fwrw ymlaen â’r meysydd a nodwyd yn ein hadroddiad. Diolch yn fawr.

Finally, we welcome the fact that the Minister has robust processes in place to monitor in-year spending. That said, we want her to go further, and we have recommended that forecast outturn information is published at regular intervals within the year, to enable the committee to look at governmental spending in real time.

As ever, we welcome the Minister’s continued engagement with us on these issues, and we ask her to press ahead with the areas that we have identified in our report. Thank you very much. 

15:10

I know we've had many debates on Welsh Government funding recently. Each one of these, while seemingly quite technical, is important and they all have a story to tell. Let's not forget the context of this supplementary budget. Much of this, we know, regularises the budget changes that happened following the surprise budget announcements we saw following the First Minister's warning of projected deficits during the summer recess. Those knee-jerk decisions were made in October due to poor forward planning by this Labour Government, who had clearly failed to acknowledge the inflationary indicators that were known about in advance of setting this year's final budget. This poor management created huge unrest and concern to many areas as their funding was withdrawn.

The supplementary budget provides additional money for the delivery of NHS core services, which is welcome, but it can't disguise the results of years of underfunding of our health service as a direct result of Welsh Government's policy agenda. As I've said time and time again, if the Welsh Government had been using all the full force of the funding made available for Welsh health services, then our Welsh NHS would have been more resilient, and our health boards would have been better prepared to manage today's challenges. 

This set of funding decisions also saw cuts to the apprenticeships of £17.5 million, cuts that were carried forward in the 2024-25 draft budget. Now, whilst the 2024-25 final budget reinstates £5 million, this decision to cut that budget will, of course, lead to a reduction in the number of apprenticeships that will be delivered this Senedd term. This is a crying shame as these courses allowed the next generation of tradesmen, farmers, engineers and many other professions to access training and development opportunities that could help grow the Welsh economy. The cutting of these apprenticeships will do nothing but ensure Wales continues to fall behind the rest of the United Kingdom when it comes to average earnings and economic activity. 

The Welsh economy is something this Government just doesn't focus enough on. Our small businesses, which make up the vast majority of business and employment opportunities for people across Wales, are the economy's lifeblood and should be Government priority. The Welsh Government needs to create an economic environment in which businesses can thrive, not one where businesses struggle to survive. This supplementary budget saw non-domestic rate relief cut by £31 million, which is drastic considering businesses in Wales pay the highest rate of business rates in Great Britain. To make matters worse, funding was provided by the UK Government to enable a cut in business rates for the hospitality, retail and leisure sectors, but this support was not passed on here in Wales. This decision punishes businesses here, with businesses in the sector paying almost double the amount in rates as they would if they were on the other side of the border.

Dirprwy Lywydd, if we are to see a Wales that thrives, we need to see better long-term strategic planning for our many public services and, of course, our economy, ensuring that both families and businesses are not held back from wanting to live here. Thank you.

Rwy'n gwybod ein bod wedi cael llawer o ddadleuon ar gyllid Llywodraeth Cymru yn ddiweddar. Mae pob un o'r rhain, er yn ymddangos yn eithaf technegol, yn bwysig ac mae gan bob un ohonynt stori i'w hadrodd. Gadewch inni beidio ag anghofio cyd-destun y gyllideb atodol hon. Gwyddom fod llawer o hyn yn rheoleiddio'r newidiadau i'r gyllideb a ddigwyddodd yn dilyn y cyhoeddiadau cyllidebol annisgwyl a welsom yn sgil rhybudd y Prif Weinidog am ddiffygion a ragwelir yn ystod toriad yr haf. Gwnaed y penderfyniadau disymwth hynny ym mis Hydref oherwydd blaengynllunio gwael gan y Llywodraeth Lafur hon, a oedd yn amlwg wedi methu cydnabod y dangosyddion chwyddiant a oedd yn hysbys cyn gosod y gyllideb derfynol ar gyfer eleni. Creodd y rheolaeth wael hon aflonyddwch a phryder enfawr mewn llawer o feysydd wrth i'w cyllid gael ei dynnu'n ôl.

Mae'r gyllideb atodol yn darparu arian ychwanegol ar gyfer darparu gwasanaethau craidd y GIG, sydd i'w groesawu, ond ni all guddio canlyniadau blynyddoedd o danariannu ein gwasanaeth iechyd o ganlyniad uniongyrchol i agenda bolisi Llywodraeth Cymru. Fel y dywedais ar sawl achlysur, pe bai Llywodraeth Cymru wedi bod yn defnyddio holl rym y cyllid a ddarparwyd ar gyfer gwasanaethau iechyd Cymru, byddai ein GIG yng Nghymru wedi bod yn fwy gwydn, a byddai ein byrddau iechyd wedi bod yn fwy parod i reoli'r heriau sy'n eu hwynebu heddiw. 

Roedd y set hon o benderfyniadau ariannu hefyd yn golygu toriadau o £17.5 miliwn i brentisiaethau, toriadau a gafodd eu cario ymlaen yng nghyllideb ddrafft 2024-25. Nawr, er bod cyllideb derfynol 2024-25 yn adfer £5 miliwn, bydd y penderfyniad i dorri'r gyllideb honno yn arwain at ostyngiad yn nifer y prentisiaethau a fydd yn cael eu darparu yn nhymor y Senedd hon. Mae hyn yn drueni gan fod y cyrsiau hyn wedi caniatáu i'r genhedlaeth nesaf o grefftwyr, ffermwyr, peirianwyr a llawer o broffesiynau eraill gael mynediad at gyfleoedd hyfforddi a datblygu a allai helpu i dyfu economi Cymru. Ni fydd torri'r prentisiaethau hyn yn gwneud dim heblaw sicrhau bod Cymru'n parhau i lusgo ar ôl gweddill y Deyrnas Unedig o ran enillion cyfartalog a gweithgarwch economaidd. 

Mae economi Cymru yn rhywbeth nad yw'r Llywodraeth hon yn canolbwyntio digon arno. Ein busnesau bach, sy'n ffurfio'r mwyafrif helaeth o gyfleoedd busnes a chyflogaeth i bobl ledled Cymru, yw anadl einioes yr economi a dylent fod yn flaenoriaeth i'r Llywodraeth. Mae angen i Lywodraeth Cymru greu amgylchedd economaidd lle gall busnesau ffynnu, nid un lle mae busnesau'n cael trafferth goroesi. Gwelodd y gyllideb atodol hon ostyngiad o £31 miliwn i ardrethi annomestig, sy'n llym o ystyried mai busnesau yng Nghymru sy'n talu'r gyfradd uchaf o ardrethi busnes ym Mhrydain. I wneud pethau'n waeth, darparwyd cyllid gan Lywodraeth y DU i alluogi toriad mewn ardrethi busnes ar gyfer y sectorau lletygarwch, manwerthu a hamdden, ond ni throsglwyddwyd y cymorth hwn ymlaen yng Nghymru. Mae'r penderfyniad hwn yn cosbi busnesau yma, gyda busnesau yn y sector yn talu bron ddwbl y swm o ardrethi y byddent yn ei dalu pe baent yr ochr draw i'r ffin.

Ddirprwy Lywydd, os ydym am weld Cymru sy'n ffynnu, mae angen inni weld gwell cynllunio strategol hirdymor ar gyfer ein gwasanaethau cyhoeddus niferus ac ar gyfer ein heconomi wrth gwrs, gan sicrhau nad yw teuluoedd a busnesau yn cael eu dal yn ôl rhag bod eisiau byw yma. Diolch.

Fel rydym ni wedi'i glywed yn barod gan Gadeirydd y Pwyllgor Cyllid, mae'r gyllideb atodol yma yn ymwneud yn bennaf â'r broses ailflaenoriaethu gafodd ei chynnal nôl ym mis Hydref. Mae wedi cymryd bron i saith mis—dros hanner y flwyddyn ariannol gyfredol—i ni gael darlun llawn o gynlluniau gwariant Llywodraeth Cymru. Unwaith eto, rydym ni mewn sefyllfa lle mae materion cyllidebol Cymru yn cael eu cyflwyno i ni fel fait accompli heb fawr o amser, mewn difrif, i allu craffu arnyn nhw. A dwi'n ategu galwadau Cadeirydd y pwyllgor am adolygiad i weld a ydy'r protocol sydd gennym ni ar hyn o bryd yn rhoi i ni'r lefel o atebolrwydd y dylem ni allu ei ddisgwyl gan Lywodraeth genedlaethol. 

Ond i droi at gynnwys penodol y gyllideb atodol yma, mae o yn destun gofid bod y cynlluniau yn bennaf yn ymwneud â rhoi plastr dros dyllau cyllidebol mawr sydd wedi cael eu caniatáu i gronni dros flynyddoedd lawer. Fel y soniom ni nôl ym mis Hydref, mae'n rhaid i ni roi'r £425 miliwn o gyllid ychwanegol ar gyfer y gwasanaeth iechyd yng nghyd-destun y ffaith bod yna ddiffyg cronnus o £648 miliwn ar draws y saith bwrdd iechyd yng Nghymru yn y flwyddyn gyfredol. Er fy mod i’n nodi bod Llywodraeth Cymru wedi gosod targedau ar gyfer lleihau’r diffyg hwnnw, maen nhw wedi gorfod darparu £59 miliwn arall i gyfri am y ffaith y bydd tri bwrdd iechyd yn methu â chyrraedd y targedau hynny.

Mae hi’n anodd dod i unrhyw gasgliad ond ein bod ni, o ran y gwasanaeth iechyd, ar drywydd cwbl anghynaliadwy dan y Llywodraeth yma. Drwy’r amser rydyn ni’n gweld rhestrau aros yn hirfaith, rydyn ni’n gweld targed ar ôl targed yn cael ei fethu, ac er gwaethaf ymroddiad staff anhygoel ar draws y gwasanaeth iechyd, rydyn ni’n gweld lefelau o ofal iechyd sydd yn dal yn disgyn yn fyr iawn o’r safon y dylem ni allu ei disgwyl. Heb newid y cwrs ar frys, rydyn ni’n mynd i fod yn sownd mewn rhyw gylch dieflig lle mae cyfran gynyddol o gyllideb Cymru yn cael ei thaflu at iechyd heb weld y gwelliant sylfaenol y dylem ni yn sgil hynny yn safon y gwasanaeth.

Yn anffodus, thema debyg rydyn ni’n ei gweld yn achos trafnidiaeth—£125 miliwn yn cael ei ddyrannu i Trafnidiaeth Cymru yn cael ei ddefnyddio i lenwi bylchau mewn refeniw yn hytrach nag i hybu perfformiad gweithredwr rheilffyrdd sydd wedi cyrraedd y gwaelod yn ddiweddar ar gyfer boddhad cwsmeriaid mewn arolwg o ddefnyddwyr rheilffyrdd Transport Focus. Rydyn ni, wrth gwrs, yn cydnabod bod y pandemig wedi cael effaith sylweddol iawn ac anochel ar nifer y teithwyr, ond dim ond hyn a hyn o gydymdeimlad a all rhywun ei gael o wybod bod sawl gweithredwr rheilffyrdd ar draws y Deyrnas Unedig eisoes wedi llwyddo i gyrraedd a rhagori ar eu lefelau teithwyr cyn y pandemig. Mae defnyddwyr rheilffyrdd Cymru, wrth gwrs, yn gorfod derbyn cynnydd arall ym mhrisiau tocynnau o fis Ebrill ymlaen.

Mi wnaf i’r pwynt yma, hefyd, ac mae hwn yn un pwysig: mae angen i Lywodraeth Cymru fod yn eglur, dwi’n meddwl, ynglŷn â pham y dewiswyd cais uchelgeisiol KeolisAmey nôl yn 2018 o ystyried y gwahaniaeth mawr sydd yna rhwng gwerthiant tocynnau disgwyliedig a gwerthiannau tocynnau gwirioneddol. Mae COVID, wrth gwrs, fel dwi’n dweud, yn rhan o’r ateb hwnnw, ond rydyn ni wedi galw dro ar ôl tro i amcanion KeolisAmey gael eu gwneud yn gyhoeddus er mwyn cael tryloywder. Mae hynny’n allweddol, ac mae yn destun pryder braidd nad ydy yn ymddangos bod Llywodraeth Cymru â’r wybodaeth honno i law, yn enwedig o ystyried y goblygiadau mae hyn wedi’u cael ar gyflwr cyllidebau Cymru ac ar ein gallu ni i wario arian cyhoeddus yn dda yn y flwyddyn yma a’r flwyddyn nesaf.

Yn y cyfamser, wrth gwrs, mae gwasanaethau bysiau, sy’n cyfri am 80 y cant o drafnidiaeth gyhoeddus yng Nghymru, yn cael eu hamddifadu o gyllid, yn codi’r posibilrwydd y bydd cymunedau yn dod yn fwy ynysig nag erioed o’r blaen. Mae yna agendor, dwi’n meddwl, hefyd, rhwng buddsoddiad mewn Cymru drefol a Chymru wledig yn hyn o beth, rhywbeth mae angen i’r Llywodraeth fod yn ymwybodol ohono fo drwyddi draw.

Ond—ac mi wnaf i ei gadael hi yn fan hyn—mae’n rhaid hefyd, wrth gwrs, gydnabod y diffyg adnoddau sydd gan Lywodraeth Cymru oherwydd penderfyniadau gwariant Llywodraeth y Deyrnas Unedig. Dyna pam ei bod hi mor bwysig bod yr angen i ddiwygio trefniadau ariannol presennol Cymru, sydd â chefnogaeth drawsbleidiol yn fan hyn yn y Senedd, yn cael ei gyfleu yn y termau cryfaf posibl i’r prif bleidiau yn San Steffan. Dwi’n gwybod nad yw'r Prif Weinidog ddim yn hoffi fy ngweld i'n dychwelyd wythnos ar ôl wythnos at y cwestiwn o gyllid teg i Gymru, ond dydy Plaid Cymru ddim ar fin stopio mynnu y tegwch mae Cymru yn ei haeddu.

As we've already heard from the Chair of the Finance Committee, this supplementary budget relates mainly to the process of reprioritisation that was held back in October. It's taken almost seven months—over half of this current financial year—to get a full picture of the Welsh Government's spending plans. Once again, we're in a situation where fiscal issues in Wales are presented to us as a fait accompli, without much time, if truth be told, to scrutinise them. And I echo the calls made by the committee Chair for a review to see whether the protocol we currently have does give us that level of accountability that we should expect from a national Government. 

But to turn to the specific content of the supplementary budget, it is a cause of concern that the plans are mainly putting sticking plasters over large budgetary holes that have been allowed to develop over many years. As we mentioned back in October, we do have to provide that £425 million of additional funding for the health service in the context of the fact that there’s a cumulative deficit of £648 million across the seven health boards in Wales in the current year. Although I do note that the Welsh Government has set targets to reduce that deficit, they have had to provide another £59 million to account for the fact that three health boards are to fail to meet those targets.

It’s difficult to come to any conclusion other than that we, in terms of our health service, are on a totally unsustainable path under this Government. We’re constantly seeing lengthy waiting lists, we are seeing target after target being missed, and despite the commitment of the incredible staff we have across our health service, we’re seeing levels of healthcare that still fall short of what we should be able to expect. Without an urgent change of course we are going to be stuck in a vicious circle where an increasing amount of the Welsh budget is thrown at health without seeing that fundamental improvement that we should expect as a result of that in terms of service standards.

Unfortunately, we’re seeing a similar theme in the case of transport—£125 million allocated to Transport for Wales being used to fill gaps in revenue rather than to improve the performance of a rail operator that’s reached the bottom of the league recently in terms of customer satisfaction in the Transport Focus survey of passengers. We of course recognise that the pandemic had a very significant impact and an inevitable impact on the number of passengers, but one can only have so much sympathy knowing that many rail operators across the UK have already managed to reach and get beyond passenger levels before the pandemic. And passengers in Wales have to accept another increase in ticket prices from April onwards.

I will make this point, too, and this is an important point: the Welsh Government needs to be clear, I think, on why the ambitious proposal of KeolisAmey was selected back in 2018, given the major difference there is between expected ticket sales and actual ticket sales. COVID, of course, as I’ve said, is part of the answer to that dilemma, but we’ve called time and time again for the KeolisAmey forecast to be made public for transparency’s sake. That is crucial, and it’s a cause of concern that it doesn’t appear that the Welsh Government has that information to hand, particularly given the implications that this has had in terms of the state of the Welsh budget and our ability to spend public funds effectively this year and next year.

In the meantime, of course, bus services, which account for 80 per cent of public transport in Wales, are being deprived of funding, raising the possibility that communities will become more isolated than ever before. I think there is a gulf between investment in urban and rural Wales in this regard, something that the Government needs to be aware of.

But—and I will make this my final point—we must also recognise the lack of resources available to the Welsh Government because of expenditure decisions made by the UK Government, and that’s why it is so important that the need to reform the current funding arrangements for Wales, which has cross-party support in this Senedd, is expressed in the strongest possible terms to the main parties in Westminster. I know that the First Minister doesn’t want to see me return to the issue of fair funding for Wales week after week, but Plaid Cymru will not stop insisting on the fairness that Wales deserves.

15:15

This is a strange debate. This supplementary budget regularises allocations to and from reserves, transfers within and between portfolios, and includes adjustments to the Wales budget to reflect the impact of UK Government fiscal events. In the second supplementary budget, the money, or almost all the money, has been spent. It has all been allocated. It has almost all been physically spent. I'm not sure what would happen if a supplementary budget is rejected. Are you going to take money off people, off the health service, because you shouldn't have spent it?

I have a number of points. The movement of revenue to capital or capital to revenue should be the decision of the Welsh Government, not the decision of the Treasury. The money has been allocated to Wales. How we spend it should be the decision of the Welsh Government supported by the Senedd, not being decided by the Treasury, which doesn't seem to grasp the fact that this is not another Government department; it's a devolved institution, and it's a Government in its own right. 

I'll ask the Minister some questions. Can the finance Minister assure us that no money will be paid back to the Treasury? If that assurance cannot be made, can I suggest that the money is spent? I will suggest giving it to local government, which always has a need for additional money. Why can't updates on expenditure be given more regularly, even if only in written form to the Finance Committee?

And finally, an additional £59 million has been allocated in the supplementary budget to reflect the forecast deficit of the health and social services main expenditure group. Current forecasts from NHS bodies indicate that although there are significant improvements, with four of the seven local health boards forecasting to hit their target deficit, the other three will fall short of the target set in November, when they were given extra money in November. Why are health boards overspending? Can the health Minister provide a written statement on overspends, identifying the areas of overspending and the reasons for that overspending? Health seems to be given a free pass on overspending—it's health money; it must be good. And I think that some financial discipline and, dare I say, productivity needs to be brought into the health service.

Mae hon yn ddadl ryfedd. Mae'r gyllideb atodol hon yn rheoleiddio dyraniadau i ac o gronfeydd wrth gefn, trosglwyddiadau o fewn a rhwng portffolios, ac mae'n cynnwys addasiadau i gyllideb Cymru i adlewyrchu effaith digwyddiadau cyllidol Llywodraeth y DU. Yn yr ail gyllideb atodol, mae'r arian, neu bron yr holl arian, wedi cael ei wario. Mae'r cyfan wedi'i ddyrannu. Mae bron y cyfan wedi cael ei wario. Nid wyf yn siŵr beth fyddai'n digwydd pe bai cyllideb atodol yn cael ei gwrthod. A ydych chi'n mynd i fynd ag arian o ddwylo pobl, o ddwylo'r gwasanaeth iechyd am na ddylech fod wedi ei wario?

Mae gennyf nifer o bwyntiau. Dylai symud refeniw i gyfalaf neu gyfalaf i refeniw fod yn benderfyniad i Lywodraeth Cymru, nid penderfyniad i'r Trysorlys. Mae'r arian wedi cael ei ddyrannu i Gymru. Dylai'r ffordd rydym yn ei wario fod yn benderfyniad i Lywodraeth Cymru wedi'i chefnogi gan y Senedd, ac nid wedi'i benderfynu gan y Trysorlys, nad yw'n ymddangos fel pe bai'n deall nad dim ond adran arall o'r Llywodraeth yw'r lle hwn; mae'n sefydliad datganoledig, ac mae'n Llywodraeth yn ei hawl ei hun. 

Rwyf am ofyn rhai cwestiynau i'r Gweinidog. A all y Gweinidog cyllid ein sicrhau na fydd unrhyw arian yn cael ei dalu'n ôl i'r Trysorlys? Os na ellir rhoi'r sicrwydd hwnnw, a gaf i awgrymu bod yr arian yn cael ei wario? Awgrymaf ei roi i lywodraeth leol, sydd bob amser angen arian ychwanegol. Pam na ellir rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf am wariant yn fwy rheolaidd, hyd yn oed os mai dim ond ar ffurf ysgrifenedig i'r Pwyllgor Cyllid y gwneir hynny?

Ac yn olaf, dyrannwyd £59 miliwn ychwanegol yn y gyllideb atodol i adlewyrchu diffyg a ragwelir ym mhrif grŵp gwariant iechyd a gwasanaethau cymdeithasol. Mae rhagolygon presennol gan gyrff GIG yn dangos, er bod gwelliannau sylweddol, gyda phedwar o'r saith bwrdd iechyd lleol yn rhagweld y byddant yn cyrraedd y targed o ran eu diffyg, bydd y tri arall yn methu cyrraedd y targed a osodwyd ym mis Tachwedd, pan gawsant arian ychwanegol. Pam fod byrddau iechyd yn gorwario? A all y Gweinidog Iechyd ddarparu datganiad ysgrifenedig ar orwariant, gan nodi'r meysydd lle mae gorwario'n digwydd a'r rhesymau dros y gorwariant? Mae'n ymddangos bod iechyd yn cael rhwydd hynt i orwario—mae'n arian iechyd; rhaid ei fod yn dda. Ac rwy'n credu bod angen dod â rhywfaint o ddisgyblaeth ariannol, a chynhyrchiant, mentraf ddweud, i mewn i'r gwasanaeth iechyd.

15:20

I hesitate to contradict Mike Hedges, who's obviously the expert on financial matters, hearing what he's saying that there isn't actually any extra money as we've already allocated it. But I want to probe with the finance Minister the allocation of additional money into the core budget of health boards, which I welcome, because I acknowledge the financial challenge they face in light of both increased costs and increased demand. We'd already recognised just what a challenging situation it was for them to endeavour to break even under the current circumstances. I want to understand where it leaves us on being able to resolve the junior doctors and consultants pay dispute, because we have rehearsed earlier just how much lack of clarity there's been from the Treasury as to what consequential we can get from the apparent resolution of pay disputes in the English NHS, which seems to be an absolutely crucial issue.

But I also wanted to just put in a plea, if there were to be any extra money, if Mike Hedges's analysis isn't quite as gloomy as it appears to be, for the social justice budget, which has suffered some of the most severe cuts, and wasn't a beneficiary of any of the supplementary budget that we debated most recently. I want to particularly get us to focus on the importance of continuing to ensure that we provide proper advice services to people who get themselves into debt, because, obviously, it's far more costly for them to move even further into debt if they don't understand the measures they can take to mitigate that, as well as the discretionary assistance fund to help the most desperate cases. We very much welcome the £30 million investment in the Warm Homes programme that we discussed yesterday, but, clearly, if there was any spare money at all, more money into that fund will pay dividends on the invest-to-save basis in the long term.

Rwy'n petruso i wrthddweud Mike Hedges, sy'n amlwg yn arbenigwr ar faterion ariannol, wrth glywed yr hyn y mae'n ei ddweud ac nad oes arian ychwanegol mewn gwirionedd gan ein bod eisoes wedi'i ddyrannu. Ond rwyf am ofyn i'r Gweinidog cyllid ynglŷn â dyraniad arian ychwanegol i gyllideb graidd y byrddau iechyd, ac rwy'n ei groesawu, oherwydd rwy'n cydnabod yr her ariannol y maent yn ei hwynebu yng ngoleuni costau cynyddol a chynnydd yn y galw. Roeddem eisoes wedi cydnabod pa mor heriol oedd hi iddynt ymdrechu i fantoli'r gyllideb yn yr amgylchiadau presennol. Rwyf am ddeall lle mae'n ein gadael ni o ran gallu datrys anghydfod cyflogau meddygon iau a meddygon ymgynghorol oherwydd fe wnaethom sôn yn gynharach faint o ddiffyg eglurder a gafwyd gan y Trysorlys ynghylch pa swm canlyniadol y gallwn ei gael o ddatrys anghydfodau cyflog yn y GIG yn Lloegr, sydd i'w weld yn fater cwbl allweddol.

Ond pe bai unrhyw arian ychwanegol i ddod, os nad yw dadansoddiad Mike Hedges lawn mor dywyll ag y mae'n ymddangos, roeddwn eisiau gwneud apêl ar ran y gyllideb cyfiawnder cymdeithasol, sydd wedi dioddef rhai o'r toriadau mwyaf difrifol, ac na chafodd ddim o'r gyllideb atodol a drafodwyd gennym yn fwyaf diweddar. Rwyf am ein hannog i ganolbwyntio'n benodol ar bwysigrwydd parhau i sicrhau ein bod yn darparu gwasanaethau cyngor priodol i bobl sy'n mynd i ddyled, oherwydd, yn amlwg, mae'n llawer mwy costus iddynt symud hyd yn oed ymhellach i ddyled os nad ydynt yn deall y camau y gallant eu cymryd i liniaru hynny, yn ogystal â'r gronfa cymorth dewisol i helpu'r achosion mwyaf enbyd. Rydym yn croesawu'n fawr y buddsoddiad o £30 miliwn yn y rhaglen Cartrefi Clyd a drafodwyd gennym ddoe, ond yn amlwg, pe bai unrhyw arian sbâr o gwbl, bydd mwy o arian i'r gronfa honno yn talu ar ei ganfed ar sail buddsoddi i arbed yn y tymor hir.

Galwaf ar y Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol i ymateb i'r ddadl.

I call on the Minister for Finance and Local Government to reply to the debate.

Thank you. I'm very grateful to colleagues for their contributions today. Obviously, the second supplementary budget is an important part of our budgeting process. It approves and authorises the revised spending plans of the Welsh Government and those bodies directly funded through the Welsh consolidated fund, and it sets the limits against which the final outturn position will be measured.

I'll respond to some of the specific points, and I'll start off with the Finance Committee's report, which we're very grateful for, and grateful for the scrutiny. I particularly welcome the committee's recognition of the constraints that are placed on us within the existing fiscal framework, and the agreement from the committee that the flexibilities that we are requiring are supported by the committee, and, indeed, by the entire Senedd, in the debate that we had recently. So, I'm very pleased to see that particular recommendation, but, of course, I'll provide a full response shortly to the report.

Mike Hedges asked about the reserve and the potential for breaching that reserve this year. Just to reassure colleagues, there's no prospect of that happening this year, and that's partly because of the extraordinary measures that we had to undertake in this financial year to manage the position. Essentially, we had leave from the Chief Secretary to the Treasury to withdraw everything from the Wales reserve, which was part of our plans, but, of course, we had a better situation come through the supplementary estimates than anticipated, so we do have room within the reserve to deal with any further underspends that emerge in this financial year, so that's a more comfortable place now. We were also able to carry some additional funding over outside of the reserve into next year, which, again, was pragmatic, I think, on the part of the UK Government.

In terms of the capital-to-revenue switch, it is the case that we've only had our Barnett share, if you like, of the capital-to-revenue switches that have been agreed by the UK Government for UK Government departments. Obviously, that is really problematic, because we do need a system whereby we can make that request, whether it's to the Treasury or whether it's to have agreement through the Senedd—we need a process that works for us here in devolved Government so that we're not just beneficiaries or otherwise of changes that take place in Westminster departments. We just need an opportunity to initiate that kind of change ourselves.

In terms of transparency, we tried to be as transparent as we could in October, when we were providing more detail of the reprioritisation exercise that we had to undertake in the Welsh Government. In terms of, though, putting that through a supplementary budget at the time, I think that would be problematic, in the sense that what we were doing then was moving money within the Welsh Government, whereas to undertake a proper supplementary budget you do need to understand what the other side of the coin is, if you like—so, the funding that's also coming in from the UK Government—which is why we have the main estimates, which inform our first supplementary budget and any spring statement, and then the second supplementary budget is informed by the supplementary estimates by the UK Government. I think that you do need to see both parts of that equation before you can really table a meaningful supplementary budget.

There were some questions about the spring statement and, particularly, that question about whether there was any additional money that did come and what that means for pay. So, £141 million of the additional funding that came through the spring statement is money that we already knew about, and it's already factored into our plans for health next year. So, there was nothing, really, particularly new in that space, although we are awaiting some funding from the UK Government in respect of the levy that, normally, we provide funding through to the advice services for. The Minister for Social Justice and I will be having some discussions on that; we normally passport that money across to the advice services, so we'll look to do that shortly.

I think that those were the key points that were raised. I'm trying to stick on this financial year, if I can, but I've done a terrible job of that so far. I know that there were several questions on health specifically, which I should respond to. As we've heard, at this point all but three of the NHS organisations are forecast to achieve the targets that were set for them in November, including, in the case of four health boards, the 10 per cent reductions in deficits that were requested by the health Minister. But just to be clear that the additional funding is not being provided to the health boards; it is a one-off contingency, which will be held by the health and social services MEG to offset the current forecast position of these boards, and we expect those boards to continue to make improvements as we go through to the end of the financial year as well.

I think what we do see in this supplementary budget, really, is a picture of the difficult choices that we've had to make, some of which, actually, we might not have had to have made if we had more clarity as we went through the financial year. But what you do also see, though, I think, is our ongoing commitment to supporting and prioritising our public services. 

Diolch. Rwy'n ddiolchgar iawn i'm cyd-Aelodau am eu cyfraniadau heddiw. Yn amlwg, mae'r ail gyllideb atodol yn rhan bwysig o'n proses gyllidebu. Mae'n cymeradwyo ac yn awdurdodi cynlluniau gwariant diwygiedig Llywodraeth Cymru a'r cyrff sy'n cael eu hariannu'n uniongyrchol drwy gronfa gyfunol Cymru, ac mae'n gosod y terfynau y bydd sefyllfa'r alldro terfynol yn cael ei mesur yn eu herbyn.

Fe ymatebaf i rai o'r pwyntiau penodol, ac fe ddechreuaf gydag adroddiad y Pwyllgor Cyllid, yr ydym yn ddiolchgar iawn amdano, ac yn ddiolchgar am y craffu. Yn fwyaf arbennig, rwy'n croesawu cydnabyddiaeth y pwyllgor o'r cyfyngiadau a osodir arnom o fewn y fframwaith cyllidol presennol, a'r cytundeb gan y pwyllgor fod yr hyblygrwydd sydd ei angen arnom yn cael ei gefnogi gan y pwyllgor, a chan y Senedd gyfan yn wir, yn y ddadl a gawsom yn ddiweddar. Felly, rwy'n falch iawn o weld yr argymhelliad penodol hwnnw, ond wrth gwrs, byddaf yn darparu ymateb llawn i'r adroddiad yn fuan.

Gofynnodd Mike Hedges am y gronfa wrth gefn a'r posibilrwydd o ddefnyddio'r arian hwnnw eleni. Rwyf am sicrhau fy nghyd-Aelodau nad oes unrhyw olwg y bydd hynny'n digwydd eleni, a hynny'n rhannol oherwydd y camau anarferol y bu'n rhaid i ni eu cymryd yn y flwyddyn ariannol hon i reoli'r sefyllfa. Yn y bôn, cawsom ganiatâd gan Brif Ysgrifennydd y Trysorlys i dynnu popeth yn ôl o gronfa wrth gefn Cymru, a oedd yn rhan o'n cynlluniau, ond wrth gwrs, fe gawsom sefyllfa well na'r disgwyl yn codi drwy'r amcangyfrifon atodol, felly mae gennym le o fewn y gronfa wrth gefn i ymdrin ag unrhyw danwariant pellach sy'n dod i'r amlwg yn y flwyddyn ariannol hon, felly mae hwnnw'n lle mwy cyfforddus i fod bellach. Roeddem hefyd yn gallu cario rhywfaint o arian ychwanegol y tu allan i'r gronfa wrth gefn i mewn i'r flwyddyn nesaf, a oedd, unwaith eto, yn bragmatig ar ran Llywodraeth y DU.

O ran y newid cyfalaf i refeniw, mae'n wir mai dim ond cyfran Barnett, os mynnwch, a gawsom o'r newidiadau cyfalaf i refeniw y cytunwyd arnynt gan Lywodraeth y DU ar gyfer adrannau Llywodraeth y DU. Yn amlwg, mae hynny'n wirioneddol broblemus, oherwydd mae arnom angen system lle gallwn wneud y cais, boed i'r Trysorlys neu drwy gael cytundeb drwy'r Senedd—mae angen proses sy'n gweithio i ni yma yn y Llywodraeth ddatganoledig fel ein bod yn fwy na buddiolwyr yn unig, neu fel arall, yn sgil newidiadau sy'n digwydd yn adrannau San Steffan. Rydym angen cyfle i gychwyn y math hwnnw o newid ein hunain.

O ran tryloywder, fe wnaethom geisio bod mor dryloyw ag y gallem ym mis Hydref, pan oeddem yn darparu mwy o fanylion am yr ymarfer ailflaenoriaethu yr oedd yn rhaid i ni ei wneud yn Llywodraeth Cymru. Ond o ran rhoi hynny drwy gyllideb atodol ar y pryd, rwy'n credu y byddai hynny'n broblemus, yn yr ystyr mai'r hyn yr oeddem yn ei wneud oedd symud arian o fewn Llywodraeth Cymru, ond er mwyn ffurfio cyllideb atodol briodol mae angen ichi ddeall beth yw ochr arall y geiniog, os mynnwch—felly, y cyllid sydd hefyd yn dod i mewn gan Lywodraeth y DU—a dyna pam mae gennym y prif amcangyfrifon, sy'n llywio ein cyllideb atodol gyntaf ac unrhyw ddatganiad y gwanwyn, ac yna mae'r ail gyllideb atodol yn cael ei llywio gan yr amcangyfrifon atodol gan Lywodraeth y DU. Rwy'n credu bod angen ichi weld dwy ran yr hafaliad hwnnw cyn y gallwch chi gyflwyno cyllideb atodol ystyrlon.

Cafwyd rhai cwestiynau am ddatganiad y gwanwyn ac yn enwedig y cwestiwn ynglŷn ag a oedd unrhyw arian ychwanegol a wnaeth ddod a beth mae hynny'n ei olygu i gyflogau. Felly, mae £141 miliwn o'r cyllid ychwanegol a ddaeth drwy ddatganiad y gwanwyn yn arian yr oeddem eisoes yn gwybod amdano, ac mae eisoes wedi'i gynnwys yn ein cynlluniau ar gyfer iechyd y flwyddyn nesaf. Felly, nid oedd unrhyw beth yn arbennig o newydd yn y gofod hwnnw, er ein bod yn aros am rywfaint o gyllid gan Lywodraeth y DU mewn perthynas â'r ardoll yr ydym fel arfer yn darparu cyllid drwodd i'r gwasanaethau cynghori ar ei chyfer. Bydd y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol a minnau yn cael trafodaethau am hynny; fel arfer, rydym yn pasbortio'r arian hwnnw draw i'r gwasanaethau cynghori, felly byddwn yn ceisio gwneud hynny cyn bo hir.

Rwy'n credu mai dyna'r pwyntiau allweddol a godwyd. Rwy'n ceisio cadw at y flwyddyn ariannol hon, os gallaf, ond nid wyf wedi cael llawer o lwyddiant yn gwneud hynny hyd yn hyn. Rwy'n gwybod bod sawl cwestiwn ar iechyd yn benodol y dylwn ymateb iddynt. Fel y clywsom, ar hyn o bryd rhagwelir y bydd pob un ond tri o sefydliadau'r GIG yn cyflawni'r targedau a osodwyd ar eu cyfer ym mis Tachwedd, gan gynnwys, yn achos pedwar bwrdd iechyd, y gostyngiadau o 10 y cant yn y diffygion y gofynnwyd amdanynt gan y Gweinidog iechyd. Ond i fod yn glir, nid yw'r arian ychwanegol yn cael ei ddarparu i'r byrddau iechyd; arian wrth gefn untro ydyw, a ddelir gan y prif grŵp gwariant iechyd a gwasanaethau cymdeithasol i wrthbwyso'r sefyllfa a ragwelir yn gyfredol yn y byrddau hyn, ac rydym yn disgwyl i'r byrddau hynny barhau i wneud gwelliannau wrth inni ddod at ddiwedd y flwyddyn ariannol hefyd.

Rwy'n credu mai'r hyn a welwn yn y gyllideb atodol hon yw darlun o'r dewisiadau anodd y bu'n rhaid i ni eu gwneud, ac efallai na fyddem wedi gorfod gwneud rhai ohonynt pe baem wedi cael mwy o eglurder wrth i ni fynd drwy'r flwyddyn ariannol. Ond yr hyn a welwch hefyd, rwy'n credu, yw ein hymrwymiad parhaus i gefnogi a blaenoriaethu ein gwasanaethau cyhoeddus. 

15:25

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Oes. Felly, gohiriaf y bleidlais ar yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.

The proposal is to agree the motion. Does any Member object? [Objection.] Yes, there is objection. I will defer voting under this item until voting time.

Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.

Voting deferred until voting time.

4. Cwestiynau Amserol
4. Topical Questions

Eitem 4 heddiw yw'r cwestiynau amserol, ac yn gyntaf cwestiwn gan Sioned Williams.

Item 4 today is the topical questions, and first we have a question from Sioned Williams.

Gwasanaethau Tân ac Achub
Fire and Rescue Services

1. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am y penderfyniad i wasanaethau tân ac achub Canolbarth a Gorllewin Cymru a Gogledd Cymru gynnal adolygiadau annibynnol i'w diwylliant a'u gwerthoedd? TQ1017

1. Will the Minister make a statement on the decision for Mid and West Wales and North Wales fire and rescue services to carry out independent reviews into their culture and values? TQ1017

Daeth y Llywydd i’r Gadair.

The Llywydd took the Chair.

I made a written statement to update Members on this matter on 11 March.

Fe wneuthum ddatganiad ysgrifenedig i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau ar y mater hwn ar 11 Mawrth.

Diolch, Dirprwy Weinidog. I welcome the announcement from the Government to hold a review into the culture of all fire and rescue services in Wales, as we have been calling for, ever since the findings of the damning report into the South Wales Fire and Rescue Service was published. But this cannot distract from the fact that the Government has failed to get to grips with this matter earlier and that that has eroded staff confidence in the process.

In your statement on Monday, announcing the reviews, you mentioned it was because you had continued to receive correspondence, including allegations from current and former employees of both organisations, and that staff needed to be assured that they had safe and effective means to share their experiences. Given this reasoning, Deputy Minister, together with the testimony of those who spoke to ITV Wales news, including more than 35 whistleblowers, who were critical of the culture in north Wales—one describing sexual harassment and physical assault at the service—and the fact that Stuart Millington was head of safeguarding in North Wales Fire and Rescue Service, are you still content with his appointment by the commissioners as the South Wales Fire and Rescue Service's current interim chief fire officer? And what are your views on how it looks to both staff and the public? Fire Brigades Union members in south Wales have stated that they feel profoundly and deeply let down by this appointment, and given the allegations against Mr Millington and the fact that members of the south Wales fire brigade called an extraordinary meeting and passed a vote of no confidence in him, do you accept that these concerns have so far failed to be addressed? Do you have any concerns around the way this appointment was made by the commissioners, as regards transparency and in regard to the lack of consultation with the unions, or indeed with yourself?

And finally, Deputy Minister, these reviews must be thorough and wholly independent in their approach to tackling this unacceptable behaviour that we see all too often in our public services. So, how will you ensure the reviews are fully independent, if the fire and rescue services are appointing their own investigators? To ensure a full and sufficiently robust and deep review, will the Welsh Government provide the necessary resourcing and will you be ensuring that the reviews are based on the same terms of reference as those in south Wales for consistency? Diolch.

Diolch, Ddirprwy Weinidog. Rwy'n croesawu'r cyhoeddiad gan y Llywodraeth i gynnal adolygiad i ddiwylliant pob gwasanaeth tân ac achub yng Nghymru, fel y buom yn galw amdano, byth ers cyhoeddi canfyddiadau'r adroddiad damniol i Wasanaeth Tân ac Achub De Cymru. Ond ni all hyn osgoi'r ffaith bod y Llywodraeth wedi methu mynd i'r afael â'r mater hwn yn gynharach a bod hynny wedi erydu hyder staff yn y broses.

Yn eich datganiad ddydd Llun, yn cyhoeddi'r adolygiadau, fe wnaethoch chi grybwyll eich bod yn gwneud hynny am eich bod wedi parhau i dderbyn gohebiaeth, gan gynnwys honiadau gan weithwyr presennol a chyn-weithwyr y ddau sefydliad, a bod angen i staff gael sicrwydd fod ganddynt fodd diogel ac effeithiol o rannu eu profiadau. O ystyried y rhesymeg hon, Ddirprwy Weinidog, ynghyd â thystiolaeth y rhai a siaradodd â newyddion ITV Cymru, gan gynnwys mwy na 35 chwythwr chwiban a oedd yn feirniadol o'r diwylliant yng ngogledd Cymru—gydag un yn disgrifio aflonyddu rhywiol ac ymosodiad corfforol yn y gwasanaeth—a'r ffaith mai Stuart Millington oedd pennaeth diogelu yng Ngwasanaeth Tân ac Achub Gogledd Cymru, a ydych chi'n dal yn fodlon fod y comisiynwyr wedi ei benodi'n brif swyddog tân dros dro presennol Gwasanaeth Tân ac Achub De Cymru? A beth yw eich barn ar sut mae'n edrych i'r staff a'r cyhoedd? Mae aelodau Undeb y Brigadau Tân yn ne Cymru wedi datgan eu bod yn teimlo'n hynod o siomedig ynglŷn â'r penodiad, ac o ystyried yr honiadau yn erbyn Mr Millington a'r ffaith bod aelodau o frigâd dân de Cymru wedi galw cyfarfod eithriadol ac wedi pasio pleidlais o ddiffyg hyder ynddo, a ydych chi'n derbyn nad aethpwyd i'r afael â'r pryderon hyn hyd yma? A oes gennych unrhyw bryderon ynghylch y ffordd y gwnaed y penodiad hwn gan y comisiynwyr, o ran tryloywder ac o ran y diffyg ymgynghori â'r undebau, neu'n wir â chi eich hun?

Ac yn olaf, Ddirprwy Weinidog, rhaid i'r adolygiadau hyn fod yn drylwyr ac yn gwbl annibynnol yn eu dull o fynd i'r afael â'r ymddygiad annerbyniol a welwn yn rhy aml yn ein gwasanaethau cyhoeddus. Felly, sut y gwnewch chi sicrhau bod yr adolygiadau'n gwbl annibynnol, os yw'r gwasanaethau tân ac achub yn penodi eu harchwilwyr eu hunain? Er mwyn sicrhau adolygiad sy'n ddigon cadarn a thrylwyr, a wnaiff Llywodraeth Cymru ddarparu'r adnoddau angenrheidiol ac a wnewch chi sicrhau bod yr adolygiadau'n seiliedig ar yr un cylch gorchwyl â'r rhai yn ne Cymru er mwyn sicrhau cysondeb? Diolch.

15:30

Diolch. Can I thank Sioned Williams for her question? I've been clear—. I keep Members in the Senedd updated, and that's what I've done, and as long as I'm in this position, I will continue to do that as well. As soon as the Fenella Morris KC report and its findings were published into the South Wales Fire and Rescue Service, I said that we would reflect urgently on the extent to which lessons were learnt in the other services, but whether similar issues were present in Wales's two other fire and rescue services.

In my first oral statement to this place on 9 January, I did urge other fire and rescue services, and indeed other public services, to reflect on that as an example of how badly wrong things can go, if issues of good governance and management are neglected. Since then, I've met with both the chief fire officers of Mid and West Wales Fire and Rescue Service and North Wales Fire and Rescue Service, as well as with the chairs of those two authorities, to discuss the Morris report and its recommendations, and, as I said in the written statement, to seek those assurances about the culture at these organisations and to set out those expectations about workplace culture in the services.

I think both organisations have already embarked on comprehensive programmes to review and improve their organisational cultures. As I said in the written statement too, some progress has been made, and there are examples of good practice. The fact that I and others continue to receive correspondence from current and former employees of both organisations means that it is time for them to carry out more in-depth reviews that, as you say, need to be led independently as well. And there should be—. And that's why we were clear in those discussions on getting to this point with them agreeing to carry out these independent reviews: they need to have, as part of that process, a transparent process or system for those people to be able to come forward. And I said to you and I said in this place previously that they shouldn't have to go to the press and they shouldn't have to go to politicians. And hopefully, as part of this review, we can make sure that that system is in place as well.

I continue to work with the commissioners of the South Wales Fire and Rescue Service. They will be moving to appoint a more substantive chief fire officer or chief executive officer. I would hope that, as part of that process, they will also update Members, particularly in the South Wales region, about that progress. And I understand that they will also make sure that as part of that process, within a more substantive post, there is a stakeholder engagement programme as part of that, not just with the FBU, but with other staff representative bodies and other trade unions, such as Unison, GMB and Unite, as part of that as well. From my perspective, I have always met regularly with the trade unions as well, and I will continue to do so. I have met with the FBU, including with their executive officer for Wales, and also the general secretary, Matt Wrack.

On Monday morning we were also in our regular social partnership forum for the fire and rescue services. Members will not be surprised that the substantive focus of that forum was on the findings of the Fenella Morris KC report, and the implications for the service. And in that meeting, there was a recognition of the challenges ahead and the need to work together to achieve that change. I'm under no allusions that this is going to be an easy task—this is cultural change, and, sadly, we've said before, it's one that's reflective and endemic of society. But I've been clear in my position, and the Welsh Government is, that we'll use all the levers we have, and we have done to date, to make sure we work collaboratively and together to effect the change that we all want to see. The people that work in the fire service are proud of the role they play, and we need to help them restore that pride, in a safe and inclusive working environment, and in a way that not just provides assurance for them but for the communities that they serve as well.

Diolch. A gaf i ddiolch i Sioned Williams am ei chwestiwn? Rwyf wedi dweud yn glir—. Rwy’n rhoi’r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau yn y Senedd, a dyna rwyf wedi’i wneud, a chyhyd â fy mod yn y rôl hon, byddaf yn parhau i wneud hynny hefyd. Cyn gynted ag y cyhoeddwyd adroddiad Fenella Morris CB a’i ganfyddiadau ar Wasanaeth Tân ac Achub De Cymru, dywedais y byddem yn ystyried ar frys i ba raddau y dysgwyd gwersi yn y gwasanaethau eraill, ond hefyd i weld a oedd materion tebyg yn bresennol yn nau wasanaeth tân ac achub arall Cymru.

Yn fy natganiad llafar cyntaf i’r lle hwn ar 9 Ionawr, anogais wasanaethau tân ac achub eraill, a gwasanaethau cyhoeddus eraill, yn wir, i fyfyrio ar hynny fel enghraifft o ba mor wael y gall pethau fynd o chwith os caiff materion llywodraethu a rheoli da eu hesgeuluso. Ers hynny, rwyf wedi cyfarfod â phrif swyddogion tân Gwasanaeth Tân ac Achub Canolbarth a Gorllewin Cymru a Gwasanaeth Tân ac Achub Gogledd Cymru, yn ogystal â chadeiryddion y ddau awdurdod, i drafod adroddiad Morris a’i argymhellion, ac fel y dywedais yn y datganiad ysgrifenedig, i geisio sicrwydd am y diwylliant yn y sefydliadau hyn ac i nodi’r disgwyliadau ynghylch diwylliant y gweithle yn y gwasanaethau.

Rwy'n credu bod y ddau sefydliad eisoes wedi cychwyn ar raglenni cynhwysfawr i adolygu a gwella eu diwylliant sefydliadol. Fel y dywedais yn y datganiad ysgrifenedig hefyd, fe wnaed rhywfaint o gynnydd, a cheir enghreifftiau o arferion da. Mae’r ffaith fy mod i ac eraill yn parhau i gael gohebiaeth gan weithwyr presennol a chyn-weithwyr o'r ddau sefydliad yn golygu ei bod yn bryd iddynt gynnal adolygiadau manylach sydd, fel y dywedwch, angen cael eu harwain yn annibynnol hefyd. A dylai fod—. A dyna pam ein bod yn glir yn y trafodaethau hynny ar gyrraedd y pwynt hwn gyda nhw o ran cytuno i gynnal yr adolygiadau annibynnol hyn: yn rhan o'r broses honno, mae angen iddynt gael proses neu system dryloyw er mwyn i'r bobl hynny allu codi eu llais. A dywedais wrthych chi ac rwyf wedi dweud yn y lle hwn o'r blaen na ddylent orfod mynd at y wasg ac na ddylent orfod mynd at wleidyddion. Ac fel rhan o'r adolygiad hwn, gobeithio y gallwn sicrhau bod y system honno yn ei lle hefyd.

Rwy’n parhau i weithio gyda chomisiynwyr Gwasanaeth Tân ac Achub De Cymru. Byddant yn mynd ati i benodi prif weithredwr neu brif swyddog tân mwy parhaol. Yn rhan o’r broses honno, byddwn yn gobeithio y byddant hefyd yn rhoi’r wybodaeth ddiweddaraf i’r Aelodau, yn enwedig yn rhanbarth De Cymru, ynglŷn â'r cynnydd hwnnw. Ac rwy’n deall y byddant hefyd yn sicrhau, fel rhan o’r broses honno, mewn rôl fwy parhaol, fod rhaglen ymgysylltu â rhanddeiliaid yn rhan o hynny, nid yn unig gydag Undeb y Brigadau Tân, ond gyda chyrff cynrychioli staff eraill ac undebau llafur eraill, megis Unsain, GMB ac Unite, fel rhan o hynny hefyd. O’m rhan i, rwyf bob amser wedi cyfarfod yn rheolaidd â’r undebau llafur hefyd, a byddaf yn parhau i wneud hynny. Rwyf wedi cyfarfod ag Undeb y Brigadau Tân, gan gynnwys gyda’u swyddog gweithredol dros Gymru, yn ogystal â’r ysgrifennydd cyffredinol, Matt Wrack.

Fore Llun, roeddem hefyd yn ein fforwm partneriaeth gymdeithasol reolaidd ar gyfer y gwasanaethau tân ac achub. Ni fydd yn syndod i'r Aelodau fod prif ffocws y fforwm ar ganfyddiadau adroddiad Fenella Morris CB, a'r goblygiadau i'r gwasanaeth. Ac yn y cyfarfod hwnnw, rhoddwyd cydnabyddiaeth i'r heriau sy'n ein hwynebu a'r angen i gydweithio i gyflawni'r newid hwnnw. Nid wyf o dan unrhyw gamargraff fod hon yn mynd i fod yn dasg hawdd—mae'n newid diwylliannol, ac yn anffodus, rydym wedi dweud o'r blaen, mae'n newid sy'n adlewyrchu cymdeithas ac yn endemig ynddi. Ond rwyf wedi nodi fy safbwynt yn glir, a safbwynt Llywodraeth Cymru, y byddwn yn defnyddio'r holl ysgogiadau sydd gennym, ac rydym wedi gwneud hynny hyd yma, i wneud yn siŵr ein bod yn gweithio ar y cyd a chyda'n gilydd i sicrhau'r newid y mae pob un ohonom yn dymuno'i weld. Mae’r bobl sy’n gweithio yn y gwasanaeth tân yn falch o’r rôl y maent yn ei chwarae, ac mae angen i ni eu helpu i adfer y balchder hwnnw, mewn amgylchedd gwaith diogel a chynhwysol, ac mewn ffordd sydd nid yn unig yn rhoi sicrwydd iddynt hwy ond i’r cymunedau y maent yn eu gwasanaethu hefyd.

15:35

Deputy Minister, I think it's plain to see by all that an independent review of the culture and values of all of Wales's fire and rescue services has been needed for some time. Indeed, I was the first to call for this back in January when you made your initial statement, and I believe, as I'm sure many other Members of this Chamber do, that this review was inevitable, and that, by delaying it, the Welsh Government have simply demonstrated their lack of leadership on the issue. Deputy Minister, I think it is an outright failure of you and this Government not to have taken action sooner, and you've put staff in North Wales Fire and Rescue Service into a position where they had no other choice than to go to the media in order to get their voice heard and to expose the culture of bullying, sexual harassment and favouritism that exists in the service. This has further caused immense reputational damage to the fire service in Wales.

As you will be aware, there's a major shortage of firefighters, in particular retained firefighters. And with more than a 20 per cent reduction in Wales since 2010, there is now an even greater potential for lives to be put at risk. We all recognise that considerably more needs to be done than just another review of culture and values, and that there needs to be a major overhaul of the Welsh fire service. With this in mind, Deputy Minister, and in light of the poor working conditions in the fire service, what proposals do you have to improve the reputation of the fire service as an employer, encourage more retained firefighters, rebuild public trust in the service, and show that it is fit for purpose? Thank you.

Ddirprwy Weinidog, credaf ei bod yn amlwg i bawb fod angen adolygiad annibynnol o ddiwylliant a gwerthoedd holl wasanaethau tân ac achub Cymru ers peth amser. Yn wir, fi oedd y cyntaf i alw am hyn yn ôl ym mis Ionawr pan wnaethoch eich datganiad cychwynnol, ac rwy'n credu, fel y mae llawer o Aelodau eraill o’r Siambr hon yn ei gredu, rwy’n siŵr, fod yr adolygiad hwn yn anochel, a bod Llywodraeth Cymru, drwy ei ohirio, wedi dangos eu diffyg arweiniad ar y mater. Ddirprwy Weinidog, credaf ei fod yn fethiant llwyr ar eich rhan chi a’r Llywodraeth hon i beidio â bod wedi gweithredu’n gynt, ac rydych wedi rhoi staff yng Ngwasanaeth Tân ac Achub Gogledd Cymru mewn sefyllfa lle nad oedd ganddynt unrhyw ddewis ond mynd at y wasg i sicrhau bod eu llais yn cael ei glywed ac i amlygu’r diwylliant o fwlio, aflonyddu rhywiol a ffafriaeth sy’n bodoli yn y gwasanaeth. Mae hyn wedi peri niwed aruthrol pellach i enw da'r gwasanaeth tân yng Nghymru.

Fel y gwyddoch, mae prinder mawr o ddiffoddwyr tân, yn enwedig diffoddwyr tân wrth gefn. A chyda gostyngiad o fwy na 20 y cant yng Nghymru ers 2010, mae potensial hyd yn oed yn fwy, bellach, i fywydau gael eu rhoi mewn perygl. Mae pob un ohonom yn cydnabod bod angen gwneud llawer mwy na chynnal adolygiad arall o ddiwylliant a gwerthoedd, a bod angen ailwampio gwasanaeth tân Cymru yn llwyr. Gyda hyn mewn golwg, Ddirprwy Weinidog, ac yng ngoleuni’r amodau gwaith gwael yn y gwasanaeth tân, pa gynigion sydd gennych i wella enw da’r gwasanaeth tân fel cyflogwr, i ddenu mwy o ddiffoddwyr tân wrth gefn, i ailadeiladu ymddiriedaeth y cyhoedd yn y gwasanaeth, ac i ddangos ei fod yn addas i'r diben? Diolch.

Diolch, Joel James, for that question. I refer back to part of my previous answer, that the point where we got to with the announcement on Monday in the written statement, to update Members, was part of the process that had been ongoing since I first made clear in this place, when we first reflected on the findings of the Fenella Morris KC report, that we would actually consider what that meant for the other fire and rescue services. And what's happened over the following weeks, as that process of dialogue with those organisations has continued, both in correspondence and face-to-face conversations, is to actually ensure that they had put measures in place already, but actually to get to the point, when there was a recognition to have that independent review, to provide, as I said, again, that assurance both for staff and for the public alike. And that independent review will not just take into account and reflect the findings of the Fenella Morris KC report but a number of other reports too, such as His Majesty's Inspectorate of Constabulary and Fire and Rescue Services in England's spotlight report, and also to look at the steps that both mid and west and north Wales fire and rescue services have taken already, whether that's through staff engagement surveys, or putting processes into place. And as I said before, there's a recognition that they have started to take those steps when I've met with them, but also actually the need to go that step further, to provide that assurance, and to learn from that, and actually to put the service in the place where I'm sure that we all want to see it be.

In terms of the wider issues that Joel James raises—I know that you've been involved with the Equality and Social Justice Committee's inquiry, led by my colleague, as the Chair, Jenny Rathbone, into the wider governance of fire and rescue services and authorities in Wales. And I very much look forward to seeing the outcome of the committee's work. I think it's timely, and it's important, and it sits alongside also the work the Wales audit office is doing around governance too, and I'm sure there'll be some broader recommendations and points that can build on the work that we've already started to do as a Government. And before now, we have committed our position to wanting to broaden the role of firefighters in Wales. It is one way to ensure the sustainability of the service, both in terms of perhaps recruitment and retention, and offering a place, but also to actually address some of the concerns around a retained fire service, because the way people live and work has changed and has made it much more challenging in a number of communities in Wales not just to recruit, but to, actually, retain those retained firefighters. And actually broadening the role is one of the ways in which we could address those challenges.

Diolch am eich cwestiwn, Joel James. Cyfeiriaf yn ôl at ran o fy ateb blaenorol, fod y pwynt a gyrhaeddom gyda’r cyhoeddiad ddydd Llun yn y datganiad ysgrifenedig, i roi’r wybodaeth ddiweddaraf i’r Aelodau, yn rhan o’r broses a oedd wedi bod yn mynd rhagddi ers imi nodi'n glir am y tro cyntaf yn y lle hwn, pan wnaethom fyfyrio gyntaf ar ganfyddiadau adroddiad Fenella Morris CB, y byddem yn ystyried beth oedd hynny’n ei olygu i’r gwasanaethau tân ac achub eraill. A'r hyn sydd wedi digwydd dros yr wythnosau canlynol, wrth i broses y ddeialog honno gyda'r sefydliadau hynny barhau, mewn gohebiaeth a sgyrsiau wyneb yn wyneb, yw sicrhau eu bod wedi rhoi mesurau ar waith eisoes, ond i gyrraedd y pwynt, pan gafwyd cydnabyddiaeth i gael yr adolygiad annibynnol hwnnw, i roi, fel y dywedais, unwaith eto, y sicrwydd hwnnw i staff ac i’r cyhoedd fel ei gilydd. A bydd yr adolygiad annibynnol hwnnw nid yn unig yn ystyried ac yn adlewyrchu canfyddiadau adroddiad Fenella Morris CB ond nifer o adroddiadau eraill hefyd, megis adroddiad sbotolau Arolygiaeth Cwnstabliaeth a Gwasanaethau Tân ac Achub Ei Fawrhydi yn Lloegr, a hefyd yn edrych ar y camau y mae gwasanaethau tân ac achub canolbarth a gorllewin, a gogledd Cymru wedi’u cymryd eisoes, boed hynny drwy arolygon ymgysylltu â staff, neu drwy roi prosesau ar waith. Ac fel rwyf wedi'i ddweud eisoes, pan fyddaf yn cyfarfod â nhw, ceir cydnabyddiaeth eu bod wedi dechrau rhoi'r camau hynny ar waith, ond hefyd, fod angen mynd gam ymhellach, i ddarparu'r sicrwydd hwnnw, ac i ddysgu o hynny, ac i roi’r gwasanaeth mewn man lle mae pob un ohonom yn dymuno'i weld rwy’n siŵr.

O ran y materion ehangach y mae Joel James yn eu codi—gwn eich bod wedi bod yn rhan o ymchwiliad y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol, dan arweiniad y Cadeirydd, fy nghyd-Aelod, Jenny Rathbone, i lywodraethiant ehangach gwasanaethau ac awdurdodau tân ac achub yng Nghymru. Ac edrychaf ymlaen yn fawr at weld canlyniad gwaith y pwyllgor. Credaf ei fod yn amserol, ac mae'n bwysig, ac yn cyd-fynd hefyd â'r gwaith y mae swyddfa archwilio Cymru yn ei wneud ar lywodraethu, ac rwy'n siŵr y bydd rhai argymhellion a phwyntiau ehangach a all adeiladu ar y gwaith rydym eisoes wedi dechrau ei wneud fel Llywodraeth. A chyn hyn, rydym wedi ymrwymo i geisio ehangu rôl diffoddwyr tân yng Nghymru. Mae’n un ffordd o sicrhau cynaliadwyedd y gwasanaeth, o ran recriwtio a chadw staff efallai, a chynnig lle, ond hefyd i fynd i’r afael â rhai o’r pryderon ynghylch gwasanaeth tân wrth gefn, gan fod y ffordd y mae pobl yn byw ac yn gweithio wedi newid, ac mae hynny wedi'i gwneud yn llawer mwy heriol mewn nifer o gymunedau yng Nghymru nid yn unig i recriwtio, ond mewn gwirionedd, i gadw’r diffoddwyr tân wrth gefn hynny. Ac mae ehangu'r rôl yn un o'r ffyrdd y gallem fynd i'r afael â'r heriau hynny.

15:40

Members of the Fire Brigades Union have been clear that the appointment of Mr Millington is deeply disappointing, and I think what I'm trying to understand, and I think Members on these benches are trying to understand, is, essentially, how did we get to this point, given the allegations that were made against him, given the vote of no confidence in him by members of the brigade? How did we get to this point? The appointment came with no consultation with yourself nor the trade unions, so how do we rebuild trust? 

Mae aelodau o Undeb y Brigadau Tân wedi dweud yn glir fod penodiad Mr Millington yn hynod siomedig, a chredaf mai’r hyn rwy’n ceisio’i ddeall, a'r hyn y credaf fod Aelodau ar y meinciau hyn yn ceisio'i ddeall yn y bôn yw sut y cyrhaeddom y pwynt hwn, o ystyried yr honiadau a wnaed yn ei erbyn, o ystyried y bleidlais o ddiffyg hyder ynddo gan aelodau'r frigâd? Sut y cyrhaeddom y pwynt hwn? Daeth y penodiad heb unrhyw ymgynghori â chi na'r undebau llafur, felly sut y mae ailadeiladu ymddiriedaeth?

Can I thank Luke Fletcher for his interest? And can I apologise for not being able to make it to your event at lunchtime with the FBU around DECON, but hopefully somebody from my office was there as well. And it's actually something we've discussed, as part of our social partnership forum, and actually how we can apply some of those lessons in Wales.

Returning to the point you made regarding the interim chief fire officer, as I said before, that was an operational appointment to maintain strategic leadership of the service and operational response cover continually. It was a decision—. We put the commissioners in place and gave them the full remit to reform, particularly the senior management leadership of South Wales Fire and Rescue Service. As I said in my answer to your colleague Sioned Williams, the permanent chief fire officer or chief executive post will be advertised and an appointment made as soon as possible. And as part of that process, the commissioners will engage with a full engagement process with stakeholders, which will involve all of the trade unions, including the FBU as well. In terms of my own engagement, as I said I meet regularly with all the trade unions and the fire and rescue services, and I will continue to do so for as long as I'm in this post.

A gaf fi ddiolch i Luke Fletcher am ei ddiddordeb? Ac a gaf i ymddiheuro am fethu dod i'ch digwyddiad amser cinio gydag Undeb y Brigadau Tân a'u hymgyrch DECON, ond rwy'n gobeithio bod rhywun o fy swyddfa yno hefyd. Ac mewn gwirionedd, mae'n rhywbeth rydym wedi'i drafod, fel rhan o'n fforwm partneriaeth gymdeithasol, a sut y gallwn roi rhai o'r gwersi a ddysgwyd ar waith yng Nghymru.

Gan ddychwelyd at y pwynt a wnaethoch ynglŷn â’r prif swyddog tân dros dro, fel y dywedais o’r blaen, roedd hwnnw’n benodiad gweithredol i gynnal arweinyddiaeth strategol y gwasanaeth a darpariaeth ymateb gweithredol yn barhaus. Roedd yn benderfyniad—. Fe wnaethom benodi'r comisiynwyr a rhoi’r cylch gwaith llawn iddynt i ddiwygio, yn enwedig uwch reolwyr arweinyddiaeth Gwasanaeth Tân ac Achub De Cymru. Fel y dywedais yn fy ateb i’ch cyd-Aelod, Sioned Williams, bydd rôl prif swyddog tân neu brif weithredwr parhaol yn cael ei hysbysebu, a phenodiad yn cael ei wneud cyn gynted â phosibl. Ac fel rhan o'r broses honno, bydd y comisiynwyr yn ymgysylltu â phroses ymgysylltu lawn â rhanddeiliaid, a fydd yn cynnwys pob un o'r undebau llafur, gan gynnwys Undeb y Brigadau Tân hefyd. O ran fy ymgysylltiad fy hun, fel y dywedais, rwy'n cyfarfod yn rheolaidd â’r holl undebau llafur a’r gwasanaethau tân ac achub, a byddaf yn parhau i wneud hynny tra byddaf yn y swydd hon.

Diolch i'r Dirprwy Weinidog. Mae'r cwestiwn amserol nesaf i'w ateb gan y Gweinidog iechyd ac i'w ofyn gan Mabon ap Gwynfor. 

Thank you, Deputy Minister. The next topical question is to be answered by the health Minister and to be asked by Mabon ap Gwynfor. 

Darpariaeth Gwasanaethau Casglu a Throsglwyddo Meddygol Brys
Emergency Medical Retrieval and Transfer Service Provision

2. Pa asesiad y mae'r Gweinidog wedi'i wneud o'r ddarpariaeth gwasanaethau casglu a throsglwyddo meddygol brys yng nghanolbarth a gogledd Cymru, yn dilyn adroddiadau bod argymhelliad wedi'i wneud i gau canolfannau Ambiwlans Awyr Caernarfon a'r Trallwng? TQ1027

2. What assessment has the Minister made of emergency medical retrieval and transfer service provision in mid and north Wales, following reports that a recommendation has been made to close Caernarfon and Welshpool Air Ambulance bases? TQ1027

Dwi'n deall pa mor gryf mae pobl leol yn teimlo am y mater yma. Heddiw dwi wedi gofyn i brif gomisiynydd y gwasanaethau ambiwlans am sicrwydd ynghylch faint o drafod sydd wedi bod gyda chymunedau lleol yn sgil eu pryderon ac i ba raddau mae'r rhain wedi cael eu cymryd mewn i ystyriaeth. Does dim penderfyniad wedi ei wneud. Bydd y comisiynwyr yn trafod yr opsiynau, a fydd yn cynnwys barn rhanddeiliaid. 

I understand the strength of feeling among local people about this issue. Today I have asked the chief commissioner of the ambulance services for certainty about how many discussions have been held with local communities about those concerns and to what extent these have been taken into account. No decision has been made. The commissioners will be discussing the options, which will include the opinion of stakeholders. 

Diolch i'r Gweinidog am yr ateb. Does yna ddim penderfyniad wedi ei wneud, meddai hi, ond mae yna argymhelliad i gau Dinas Dinlle a'r Trallwng, ac mae'r argymhelliad yna yn mynd i ddod fel ergyd anferthol i bobl gogledd-orllewin a chanolbarth Cymru. Mewn ardaloedd gwledig fel yma, yn enwedig, mae'r gwasanaeth ambiwlans awyr wedi bod yn allweddol, gan alluogi triniaeth frys i gael ei darparu, a hynny yn brydlon. Mae'r adroddiad yn honni y bydd adleoli'r gwasanaethau i rywle yn y gogledd-ddwyrain yn eu galluogi i gyrraedd poblogaeth fwy o faint ynghynt, ond bydd hyn yn golygu y bydd llai o gymunedau yn cael eu gwasanaethu, sy'n cynnwys rhai ble mae cysylltiad trafnidiaeth yn hynod o heriol. Ac mae hyn yn bryderus pan ydyn ni'n ystyried bod yr adroddiad yn argymell cerbyd ffordd fel prif ddarpariaeth gofal brys i ardaloedd y gogledd-orllewin, megis Dwyfor Meirionnydd, Ynys Môn neu, yn wir, yng ngogledd Ceredigion a Threfaldwyn hefyd. Mae'r diffyg manylion sydd yn yr adroddiad o ran faint o gerbydau ffordd a ble fyddan nhw yn cael eu lleoli hefyd yn ychwanegu at y pryder. Ystyriwch, er enghraifft, os ydy rhywun, ar hyn o bryd, yn gorfod mynd o Gaernarfon i ben draw Llŷn, mae posib gwneud hynny mewn munudau yn yr ambiwlans awyr, ond mewn cerbyd ffordd mi fuasai yn awr a hanner.

Mae gan drigolion Gwynedd, Ceredigion, Maldwyn, Môn, a chanolbarth a gogledd-orllewin Cymru yr hawl i dderbyn gwasanaethau achub bywyd yr un fath â phob ardal arall. Er gwaethaf mai 'ambiwlans awyr' ydy'r teitl, mae o'n ysbyty yn yr awyr, ac mewn ardaloedd lle nad oes gennym ni wasanaethau brys a dwys, yna mae'n darparu gwasanaeth hanfodol. Ar ben hynny, mi fydd colli'r ambiwlans awyr yn y Trallwng a Dinas Dinlle hefyd yn colli gwasanaethau o ran sgiliau pobl a fydd bellach ddim yn gweithio yn y maes hynny, ac yn golygu llai o wasanaeth yn yr ardaloedd i'r bobl sydd yn byw yno.

Felly, ydych chi'n cydnabod bod y trefniadau newydd yn gadael cymunedau gogledd-orllewin a chanolbarth Cymru mewn sefyllfa anfanteisiol o'i gymharu â'r drefniadaeth gynt, a pham fod Llywodraeth Cymru yn gweld hyn fel pris derbyniol i'w dalu?

I thank the Minister for that response. No decision has been made, according to her, but a recommendation has been made to close Dinas Dinlle and Welshpool, and that recommendation will come as a huge blow to the people of the north-west and mid Wales. In rural areas such as these, particularly, the air ambulance service has been crucial, enabling emergency treatment to be provided, in a timely manner. Now, the report claims that relocating services to somewhere in the north-east of Wales would enable it to get to a larger population more quickly, but this will mean that there will be fewer communities served, which include some where transport connectivity is extremely challenging. And this is very concerning when you consider that the report recommends a road vehicle as the main provision of emergency care in areas of north-west Wales, such as Dwyfor Meirionnydd, Anglesey or, indeed, north Ceredigion and Montgomeryshire too. The lack of detail in the report in terms of how many vehicles will be available and where they'll be located also adds to concerns. Now, consider, for example, if someone, at the moment, has to travel from Caernarfon to the far end of the Llŷn peninsula, that can be done in minutes in an air ambulance, but in a road vehicle it will take an hour and a half.

The residents of Gwynedd, Ceredigion, Montgomery, Môn, and mid and north-west Wales have a right to emergency life-saving services as every other area. Despite the fact that the 'air ambulance' is the title, it is an airborne hospital, and in areas where we don't have emergency services, then it does provide a crucial service. In addition to that, losing the air ambulance in Welshpool and Dinas Dinlle will also mean that we lose skills in terms of those people who will no longer be working in that area, and will lead to reduced services for the people living in those areas.

So, do you recognise that the new arrangements leave communities in north-west and mid Wales in a disadvantaged situation as compared to the previous arrangements, and why does the Welsh Government see this as an acceptable price to pay?

15:45

Dwi'n deall pa mor gryf mae'r Aelod yn teimlo am hyn, a dwi'n gwybod bod y cymunedau yn teimlo yn gryf iawn hefyd. 

I understand the strength of feeling that the Member has about this, and I know that the communities also feel very strongly about it.

The emergency ambulance services committee is meeting on 19 March to consider the recommendations of the EMRT service review and it would be inappropriate for me to comment or pre-empt any final decision that hasn't been made yet. Now, EASC is legally responsible for planning and securing EMRT services, and we shouldn't undermine the well-established governance put in place to make decisions like these. I know that Llais have been engaged on the EMRT service review processes as well. So, I think we've got to let this process take its course, and I will obviously be very keen to see when and if and how it's appropriate for Welsh Government to intervene.

Mae'r pwyllgor gwasanaethau ambiwlans brys yn cyfarfod ar 19 Mawrth i ystyried argymhellion adolygiad y gwasanaeth casglu a throsglwyddo meddygol brys, a byddai'n amhriodol imi wneud sylwadau neu achub y blaen ar unrhyw benderfyniad terfynol nad yw wedi'i wneud eto. Nawr, y Pwyllgor Gwasanaethau Ambiwlans Brys sy'n gyfrifol yn ôl y gyfraith am gynllunio a sicrhau gwasanaethau casglu a throsglwyddo meddygol brys, ac ni ddylem danseilio'r llywodraethiant sefydledig sydd ar waith i wneud penderfyniadau fel y rhain. Gwn fod Llais wedi bod yn ymwneud â phrosesau adolygu'r gwasanaethau casglu a throsglwyddo meddygol brys hefyd. Felly, credaf fod yn rhaid inni adael i'r broses hon redeg ei chwrs, a byddaf yn amlwg yn awyddus iawn i weld pryd, os a sut mae'n briodol i Lywodraeth Cymru ymyrryd.

I think it's an understatement, Minister, to say I'm disappointed with the chief ambulance commissioner's final report that was made public today. Closing Welshpool and Caernarfon bases cannot be an option. It is entirely unacceptable, and I certainly hope that Welsh Government Ministers will intervene in this process before it is too late—and I've heard what you've just said. 

'Nobody would be worse off', is what we've been told for the past 18 months during this process—nobody will be worse off. But people will be worse off if the recommendations come to pass. They will be. There's no doubt about that. There will be slower response times to not just a couple of villages but to swathes of people living in mid and north-west Wales. So, this is not going to be the case if these recommendations come to pass. 

The recommendations, I note as well, do not even set out what would be the case to mitigate the negative impacts that are realised within the report. So, a question from me is: how can a decision be made without that first being the case? The one significant question I have is this: what impact did the engagement process have? What impact did the engagement process have? Because the overwhelming response from people across mid and north Wales—and it even boasts in the report here: 23 weeks of engagement, 45 engagements—thousands of responses all pretty much saying the same thing: the Welshpool and Caernarfon bases should not close. Not one constituent in the past 18 months has said to me, 'You know what, I think that closing the Welshpool base or reconfiguring the services in mid Wales will actually lead to a better service for us.' Not one person has said that to me, not even privately.

And I ask the question as well because the recommendation is exactly the same—exactly the same—as the proposal in the original leaked document of 18 months ago, which also outlined that Welshpool and Caernarfon bases close, reconfiguring in one location. So, what is your message, Minister, to the many people across Wales who would say this was a done deal from the start? What is your response to that? You've said in your earlier response that a decision has not yet been made and it will be made after the recommendation. We've now had that recommendation and my concern is that it will be too late to intervene once that decision has been made by the committee that you referred to.

So, can you set out what will happen next and how you, Minister, and your colleagues will intervene? Will you be questioning the risk that will be presented if only one base was in operation across the whole of mid and north Wales? Because you know yourself from our questioning last month that if there's one base alone and there are adverse weather conditions then there will be no cover of any bases operating across north and mid Wales. Will you also be assessing and questioning the risk of longer response times in Powys, where we have no district general hospital?

And finally, Minister, the people, I think, across mid Wales and in north-west Wales feel absolutely let down. They feel absolutely let down after this process, turning up to meetings, responding to the engagement processes. They feel let down. What is your message to them? Because of course it is Welsh Government's responsibility that people are transferred into emergency care in a timely manner. That, probably, is no doubt the top responsibility, or one of them, of the Welsh Government. What is your message to those people who feel absolutely let down in terms of how you and your colleagues are going to intervene in this process?

Weinidog, rwyf wedi fy siomi'n enbyd gan adroddiad terfynol prif gomisiynydd y gwasanaethau ambiwlans a gyhoeddwyd heddiw. Ni all cau canolfannau'r Trallwng a Chaernarfon fod yn opsiwn. Mae'n gwbl annerbyniol, ac rwy'n sicr yn gobeithio y bydd Gweinidogion Llywodraeth Cymru yn ymyrryd yn y broses hon cyn ei bod yn rhy hwyr—ac rwyf wedi clywed yr hyn rydych newydd ei ddweud.

'Ni fyddai unrhyw un yn waeth eu byd', yw'r hyn a ddywedwyd wrthym drwy gydol y 18 mis diwethaf yn y broses hon—ni fydd unrhyw un yn waeth eu byd. Ond fe fydd pobl yn waeth eu byd os daw'r argymhellion i rym. Fe fyddant. Nid oes unrhyw amheuaeth am hynny. Bydd amseroedd ymateb arafach nid yn unig i un neu ddau o bentrefi ond i nifer helaeth o bobl sy’n byw yng nghanolbarth a gogledd-orllewin Cymru. Felly, nid yw'n mynd i fod yn wir os daw’r argymhellion hyn i rym.

Nodaf hefyd nad yw’r argymhellion hyd yn oed yn nodi beth fyddai’r achos dros liniaru’r effeithiau negyddol sy’n cael eu gwireddu yn yr adroddiad. Felly, cwestiwn gennyf i yw: sut y gellir gwneud penderfyniad heb i hynny fod yn wir yn gyntaf? Y cwestiwn pwysicaf un sydd gennyf yw hwn: pa effaith a gafodd y broses ymgysylltu? Pa effaith a gafodd y broses ymgysylltu? Oherwydd yr ymateb llethol gan bobl ar draws canolbarth a gogledd Cymru—ac mae hyd yn oed yn brolio yn yr adroddiad yma: 23 wythnos o ymgysylltu, 45 digwyddiad—miloedd o ymatebion, pob un yn dweud yr un peth, fwy neu lai: ni ddylid cau canolfannau’r Trallwng a Chaernarfon. Nid oes unrhyw etholwr yn y 18 mis diwethaf wedi dweud wrthyf, 'Wyddoch chi beth, rwy'n credu y bydd cau canolfan y Trallwng neu ad-drefnu'r gwasanaethau yng nghanolbarth Cymru yn arwain at well gwasanaeth i ni.' Nid oes unrhyw un wedi dweud hynny wrthyf, ddim hyd yn oed yn breifat.

Ac rwy'n gofyn y cwestiwn hefyd am fod yr argymhelliad yn union yr un fath—yn union yr un fath—â'r cynnig yn y ddogfen wreiddiol a gafodd ei datgelu'n answyddogol 18 mis yn ôl, cynnig a oedd hefyd yn amlinellu y dylid cau canolfannau'r Trallwng a Chaernarfon, a'u had-drefnu mewn un lleoliad. Felly, beth yw eich neges, Weinidog, i’r llu o bobl ledled Cymru a fyddai’n dweud bod hwn yn benderfyniad a wnaed eisoes o'r cychwyn? Beth yw eich ymateb i hynny? Rydych wedi dweud yn eich ymateb cynharach nad oes penderfyniad wedi’i wneud eto ac y caiff ei wneud ar ôl yr argymhelliad. Rydym bellach wedi cael yr argymhelliad hwnnw, a fy mhryder yw y bydd yn rhy hwyr i ymyrryd ar ôl i'r penderfyniad hwnnw gael ei wneud gan y pwyllgor y cyfeirioch chi ato.

Felly, a wnewch chi nodi beth fydd yn digwydd nesaf a sut y byddwch chi, Weinidog, a’ch cyd-Aelodau yn ymyrryd? A fyddwch yn cwestiynu’r risg a achosir pe bai un ganolfan yn unig yn weithredol ar gyfer canolbarth a gogledd Cymru i gyd? Oherwydd fe wyddoch eich hun o'n cwestiynau fis diwethaf, pe bai ond un ganolfan yn unig yn weithredol, a bod y tywydd yn arw, ni fyddai unrhyw ganolfannau eraill yn darparu ar gyfer gogledd a chanolbarth Cymru. A fyddwch chi hefyd yn asesu ac yn cwestiynu’r risg o amseroedd ymateb hirach ym Mhowys, lle nad oes gennym ysbyty cyffredinol dosbarth?

Ac yn olaf, Weinidog, mae'r bobl ar draws canolbarth a gogledd-orllewin Cymru'n teimlo’n hynod siomedig. Maent yn teimlo'n hynod siomedig ar ôl y broses hon, ar ôl mynychu cyfarfodydd, ac ymateb i'r prosesau ymgysylltu. Maent wedi cael eu siomi. Beth yw eich neges iddynt hwy? Oherwydd wrth gwrs, cyfrifoldeb Llywodraeth Cymru yw sicrhau bod pobl yn cael eu trosglwyddo i ofal brys mewn modd amserol. Mae’n debyg mai hynny, yn ôl pob tebyg, yw prif gyfrifoldeb Llywodraeth Cymru, neu un ohonynt. Beth yw eich neges i’r bobl hynod siomedig hynny ynglŷn â'r ffordd rydych chi a’ch cyd-Aelodau yn mynd i ymyrryd yn y broses hon?

15:50

Well, thanks very much. The advice from the chief commissioner to the committee is that the recommended option will enable EMERTS to help more patients across Wales and to get to more places in Wales more easily, but I hear what you say and I hear what Mabon has said in terms of how that will impact on certain parts of Wales. His advice is that the recommended option will also enable more night cover for the people of mid and north Wales. So, at the moment, that night cover is coming from Cardiff, and that will make greater use of highly skilled clinicians' time. I do think that there has to be a consideration in here somewhere of efficiency and cost-effectiveness and how much use is made of the service. 

What impact—. You asked about the impact on the statement that has been made in terms of the engagement. I've today asked for further written assurances on the level of engagement and how that engagement has shaped the decision to recommend a consolidation of bases, alongside other factors used to shape the recommendation. So, I've asked for that in writing just to make sure that I'm absolutely clear that there has been an impact in terms of listening to the people. I've also asked what are my legal powers to intervene in relation to this. It will clearly not be a decision for me, in the sense that I'm somebody who represents the area that may be impacted and, obviously, would have to pass on any consideration to somebody else in the Government.

Wel, diolch yn fawr. Y cyngor gan y prif gomisiynydd i’r pwyllgor yw y bydd yr opsiwn a argymhellir yn galluogi gwasanaethau casglu a throsglwyddo meddygol brys i helpu mwy o gleifion ledled Cymru ac i gyrraedd mwy o leoedd yng Nghymru yn haws, ond clywaf yr hyn a ddywedwch a chlywaf yr hyn y mae Mabon wedi’i ddweud o ran sut y bydd hynny’n effeithio ar rai rhannau o Gymru. Ei gyngor yw y bydd yr opsiwn a argymhellir hefyd yn galluogi mwy o ddarpariaeth dros nos ar gyfer pobl y canolbarth a'r gogledd. Felly, ar hyn o bryd, daw'r ddarpariaeth nos honno o Gaerdydd, a bydd hynny’n defnyddio mwy o amser clinigwyr medrus iawn. Credaf fod yn rhaid ystyried effeithlonrwydd a chosteffeithiolrwydd yma yn rhywle, a faint o ddefnydd a wneir o'r gwasanaeth.

Pa effaith—. Fe ofynnoch am yr effaith ar y datganiad a wnaed o ran yr ymgysylltu. Rwyf wedi gofyn heddiw am ragor o sicrwydd ysgrifenedig ar lefel yr ymgysylltu a sut mae’r ymgysylltiad hwnnw wedi llywio’r penderfyniad i argymell ad-drefnu canolfannau, ochr yn ochr â ffactorau eraill a ddefnyddiwyd i lunio’r argymhelliad. Felly, rwyf wedi gofyn am hynny yn ysgrifenedig er mwyn sicrhau fy mod yn gwbl glir fod yna effaith wedi bod o ran gwrando ar y bobl. Rwyf hefyd wedi gofyn beth yw fy mhwerau cyfreithiol i ymyrryd mewn perthynas â hyn. Mae'n amlwg na fydd yn benderfyniad i mi, yn yr ystyr fy mod yn rhywun sy'n cynrychioli'r ardal a allai gael ei heffeithio, ac yn amlwg, byddai'n rhaid imi drosglwyddo unrhyw ystyriaeth i rywun arall yn y Llywodraeth.

Dwi'n gandryll o ddarllen yr argymhelliad heddiw yma, mae'n rhaid dweud. Dwi'n teimlo ein bod ni wedi cael ein harwain ar ryw daith hir lle roedd y pen draw yn gwbl, gwbl anochel. Mae'r Gweinidog yn dweud y bydd hi'n gofyn am sicrwydd bod yna ddigon o ymgynghori wedi bod. O, mae yna ddigonedd o ymgynghori wedi bod; mi fyddan nhw'n gallu dangos ichi yn glir bod yna ymgynghori dros amser hirfaith i gyrraedd at y pwynt lle cychwynnon ni a'r pwynt wnaeth godi gymaint o bryderon ar draws ardal eang o Gymru. 

Dwi eisiau diolch i bob un sydd wedi ymgyrchu, a dwi'n eu hannog nhw i gyd i gyd-ymgyrchu efo ni o hyd i sicrhau dydy hwn ddim yn cael ei weithredu. Mi wnaethon nhw brotestio, mi wnaethon nhw ddod i gyfarfodydd cyhoeddus, mi wnaethon nhw ymateb i'r ymgynghoriad, ac mi ddadleuon nhw'r achos bod y cynnig gwreiddiol am olygu salach gwasanaeth i bobl ar draws ardaloedd eang o Gymru. Ymarfer ystadegol sydd gennym ni yn fan hyn, yn dod o hyd i'r ffordd hawsaf i gyrraedd mwy, niferoedd mwy o gleifion yn y gogledd-ddwyrain. Ond mae'r argymhelliad yn gwneud hynny ar draul pobl yn fy etholaeth i yn Ynys Môn, ar draws gogledd-orllewin Cymru, ar draws ardal eang o ganolbarth Cymru.

A dwi yn grediniol bod yna ffordd y gellid bod wedi buddsoddi, yn enwedig mewn cerbydau ar y llawr, i gynnig gwell gwasanaeth i'r gogledd-ddwyrain—rydyn ni i gyd eisiau hynny hefyd—tra'n peidio â dirywio'r gwasanaeth yng ngweddill Cymru. Dwi'n apelio ar y Gweinidog i beidio â'i gadael hi'n rhy hwyr i ymyrryd, i feddwl am y diffyg sy'n mynd i fod mewn gwasanaeth. Ac nid cleifion ydy'r unig rai sy'n dweud hyn, nid dim ond pobl sy'n codi arian, ond meddygon, parafeddygon, sydd wedi bod yn siarad â mi ac yn siarsio fi drwy'r amser i wneud yr achos dros gadw'r gwasanaethau.

A dwi'n gofyn i'r Gweinidog hefyd i ystyried hyn, o gofio'r heriau recriwtio a'r heriau staffio sydd gennym ni yn y gwasanaeth iechyd yng Nghymru. Dwi am iddi gofio'r gwerth sydd yna o gael canolfannau sy'n denu'r meddygon gorau, y parafeddygon gorau i lefydd fel Dinas Dinlle a'r ergyd drom fydd yn ei gwneud hi'n haws i gael canolfan yng nghanol y gogledd i ddenu meddygon ac arbenigwyr o ogledd-orllewin Lloegr i wasanaethu ar yr hofrennydd, achos dyna mae'r meddygon eu hunain yn dweud wrthyf sydd yn beryg o ddigwydd. 

I am furious in reading today's recommendation, I have to say. I believe that we've been led on a lengthy journey where the destination was entirely inevitable. The Minister says that she will ask for an assurance that there has been sufficient consultation. Well, there's been plenty of consultation; they'll be able to show you clearly that there's been consultation over a lengthy period of time to get to the point where we started and the point that raised so many concerns across a broad area of Wales.

I want to thank everyone who has campaigned, and I encourage them to work with us still to ensure that this is not implemented. They did protest, they did attend public meetings, they did respond to the consultation, and they made the case that the original proposal would mean a poorer service for people across broad areas of Wales. This is a statistical exercise, finding the easiest way to reach higher numbers of patients in north-east Wales. But the recommendation does that at the expense of people in my constituency in Anglesey and across north-west Wales, and across a broad area of mid Wales too.

And I am convinced that there is a way that we could have invested, particularly in road vehicles, to provide better services in north-east Wales—we all want to see that too—whilst not seeing a deterioration in the service across the rest of Wales. I appeal to the Minister that she doesn't leave it too late to intervene, to think about the deficit in service. And it's not patients alone who are saying that, it's not just people who fundraise, it's doctors, paramedics, who have been speaking to me and urging me to make the case for retaining these services.

And I ask the Minister to also consider this, given the recruitment challenges and the staffing challenges we have in the health service in Wales. I want her to remember the value of having centres that attract the best doctors, the best paramedics to places like Dinas Dinlle and the huge blow that will make it easier to have a centre in the middle of north Wales to attract doctors from the north-west of England to serve on the air ambulance, because that's what doctors themselves are telling me is at risk of happening. 

Diolch yn fawr. Fel dwi'n dweud, dwi wedi gofyn am fwy o wybodaeth ynglŷn â pha effaith mae'r ymgynghoriad wedi ei gael ar yr argymhelliad, felly, dwi'n edrych ymlaen at dderbyn hynny. Dwi'n meddwl ei bod hefyd yn werth dweud bod y charity ei hunain, yr air ambulance, nhw oedd wedi dechrau mynd lawr y trywydd yma, felly, yn y diwedd, bydd llais gyda nhw hefyd ynglŷn â sut mae hwn yn gorffen. Felly, dwi'n awyddus iawn i gael ymateb a chawn ni weld hefyd ble mae fy hawliau i, fel Gweinidog, i ymyrryd. Diolch.

Thank you very much. As I said, I have asked for more information about the impact that the consultation has had on the recommendation, so, I'm looking forward to receiving that information. I think it's also worth saying that the charity itself, the air ambulance, they started along this path and so, ultimately, they will have a voice in how this ends up. So, I'm very eager to receive a response and we'll see where my rights, as a Minister, are to intervene. Thank you.

15:55
5. Datganiadau 90 Eiliad
5. 90-second Statements

Eitem 5 sydd nesaf, y datganiadau 90 eiliad. Y datganiad cyntaf gan Huw Irranca-Davies.

Item 5 is next, the 90-second statements. The first statement is from Huw Irranca-Davies.

Diolch, Llywydd. Today is Swallow Awareness Day. We often take for granted our ability to have a drink or share a meal with family and friends. It's something you just do. But, for some, that is not the case. Swallow Awareness Day reminds us that eating, drinking and swallowing difficulties are common and they often occur with other health conditions, such as following a stroke, or a diagnosis of Parkinson's or dementia.

Swallowing difficulties, or dysphagia, to use the medical term, can affect people of every age and every stage of life, from newborn babies to people nearing the end of life. Some of the signs and symptoms of eating, drinking and swallowing difficulties are food getting stuck in the throat, difficulty chewing or controlling food or fluids in the mouth, recurrent chest infections or pneumonia, or food or drink coming out of the nose when swallowing and anxiety when eating, drinking or swallowing. Now, eating, drinking and swallowing difficulties can lead to a poorer quality of life for individuals and their families due to embarrassment and lack of enjoyment of food. Dysphagia can also have potentially life-threatening consequences. It can result in choking, pneumonia, chest infections, dehydration and malnutrition, resulting in avoidable hospital admission and in some cases, sadly, death.

But our speech and language therapists have a unique role to play in the assessment and the diagnosis and the management of swallowing difficulties. I recently visited speech and language therapists at the Princess of Wales Hospital in Bridgend to learn more about their work in this area, and I was struck by their expertise and compassion. Llywydd, I hope a number of Members here in the Senedd had the opportunity to attend the swallowing cafe hosted by the Royal College of Speech and Language Therapists and Mabon today, in conjunction with the Senedd catering team, to learn first-hand about the impacts of this. So, today, on Swallow Awareness Day, Llywydd, we pay tribute to the amazing professionals who help all those living with or supporting people with eating and swallowing difficulties.

Diolch, Lywydd. Mae heddiw yn Ddiwrnod Ymwybyddiaeth Llyncu. Rydym yn aml yn cymryd yn ganiataol ein gallu i gael diod neu rannu pryd o fwyd gyda theulu a ffrindiau. Mae'n rhywbeth rydych chi'n ei wneud heb feddwl. Ond i rai, nid yw hynny'n wir. Mae Diwrnod Ymwybyddiaeth Llyncu yn ein hatgoffa bod anawsterau bwyta, yfed a llyncu yn gyffredin ac maent yn aml yn digwydd gyda chyflyrau iechyd eraill, megis yn dilyn strôc, neu ddiagnosis o glefyd Parkinson neu ddementia.

Gall anawsterau llyncu, neu ddysffagia, i ddefnyddio’r term meddygol, effeithio ar bobl o bob oed a phob cyfnod mewn bywyd, o fabanod newydd-anedig i bobl sy’n nesáu at ddiwedd eu hoes. Rhai o arwyddion a symptomau anawsterau bwyta, yfed a llyncu yw bwyd yn mynd yn sownd yn y gwddf, anhawster wrth gnoi neu reoli bwyd neu hylifau yn y geg, heintiau rheolaidd ar y frest neu niwmonia, neu fwyd neu ddiod yn dod allan o'r trwyn wrth lyncu a gorbryder wrth fwyta, yfed neu lyncu. Nawr, gall anawsterau bwyta, yfed a llyncu arwain at ansawdd bywyd gwaeth i unigolion a'u teuluoedd oherwydd embaras a diffyg mwynhad o fwyd. Gall dysffagia hefyd gael canlyniadau a allai fygwth bywyd. Gall arwain at dagu, niwmonia, heintiau ar y frest, dadhydradu a chamfaethiad, gan arwain at dderbyniadau i'r ysbyty y gellir eu hosgoi, ac mewn rhai achosion, at farwolaeth.

Ond mae gan ein therapyddion lleferydd ac iaith rôl unigryw i’w chwarae wrth asesu, diagnosio a rheoli anawsterau llyncu. Yn ddiweddar, ymwelais â therapyddion lleferydd ac iaith yn Ysbyty Tywysoges Cymru ym Mhen-y-bont ar Ogwr i ddysgu mwy am eu gwaith yn y maes hwn, ac roeddwn yn edmygu eu harbenigedd a’u tosturi. Lywydd, rwy'n gobeithio bod nifer o'r Aelodau yma yn y Senedd wedi cael cyfle i fynychu’r caffi llyncu a gynhaliwyd gan Goleg Brenhinol y Therapyddion Lleferydd ac Iaith a Mabon heddiw, ar y cyd â thîm arlwyo’r Senedd, i ddysgu’n uniongyrchol am effeithiau hyn. Felly, heddiw, ar Ddiwrnod Ymwybyddiaeth Llyncu, Lywydd, rydym yn talu teyrnged i'r gweithwyr proffesiynol anhygoel sy'n helpu pawb sy'n byw gydag anawsterau bwyta a llyncu a'r bobl sy'n eu cefnogi.

Diolch i chi i gyd.

Thank you, everyone.

Tomorrow, Thursday 14 March, is World Kidney Day. The number of adults in Wales receiving treatment, either via a kidney transplant or dialysis, is over 3,000 and is estimated to increase by 3 per cent per year, based on the latest data published by the UK Renal Registry. There are also 38 children receiving treatment for kidney failure.

Last week, I held an event for the Popham Kidney Support, which is based in my constituency, a charity that supports people throughout Wales with kidney disease. It was surprising to see, at the event held in the Senedd, the number of staff working at the Senedd who called in who had relatives or friends suffering with kidney problems. When your kidneys are damaged, waste products and fluids can build up in your body. This can cause swelling in your ankles, nausea, weakness, poor sleep and shortness of breath. Without treatment, the damage can get worse and your kidneys eventually stop working. Early signs of kidney disease include dizziness and fatigue and one of the first possible signs of weakening kidneys is the experience of overall weakness in yourself and your overall health, swelling and changes in urination. The problem with this, like a lot of these symptoms, is that an awful lot of other diseases are picked up by the same symptoms. So, I would urge people, if they have those symptoms, to visit their GP.

Chronic kidney disease is a long-term condition, where kidneys do not work as well as they should. It's a common condition often associated with getting older, but I think it's important that we look after our kidneys and that we take every opportunity to visit our GP if we need.

Yfory, dydd Iau 14 Mawrth, yw Diwrnod Arennau'r Byd. Mae dros 3,000 o oedolion yng Nghymru yn cael triniaeth, naill ai drwy drawsblaniad aren neu ddialysis, ac amcangyfrifir y bydd y ffigur hwnnw'n cynyddu 3 y cant y flwyddyn, yn seiliedig ar y data diweddaraf a gyhoeddwyd gan Gofrestrfa Arennol y DU. Mae 38 o blant hefyd yn derbyn triniaeth ar gyfer methiant yr arennau.

Yr wythnos diwethaf, cynhaliais ddigwyddiad ar gyfer Popham Kidney Support, elusen sydd wedi’i lleoli yn fy etholaeth i ac sy’n cefnogi pobl ledled Cymru sydd â chlefyd yr arennau. Yn y digwyddiad a gynhaliwyd yn y Senedd, roedd yn syndod gweld cymaint o staff sy'n gweithio yn y Senedd a alwodd heibio sydd â pherthnasau neu ffrindiau sy'n dioddef o broblemau gyda'r arennau. Pan fydd eich arennau'n cael eu niweidio, gall hylifau a deunydd gwastraff gronni yn eich corff. Gall hyn achosi chwyddo yn eich pigyrnau, cyfog, gwendid, cwsg gwael a diffyg anadl. Heb driniaeth, gall y niwed waethygu a bydd eich arennau yn stopio gweithio yn y pen draw. Mae arwyddion cynnar o glefyd yr arennau yn cynnwys pendro a blinder ac un o'r arwyddion cyntaf posibl o arennau'n gwanhau yw'r profiad o wendid cyffredinol ynoch chi a'ch iechyd cyffredinol, chwyddo a newidiadau o ran troethi. Y broblem gyda hyn, fel llawer o'r symptomau hyn, yw bod llawer iawn o afiechydon eraill yn dangos yr un symptomau. Felly, byddwn yn annog pobl, os oes ganddynt y symptomau hynny, i ymweld â’u meddyg teulu.

Mae clefyd cronig yn yr arennau yn gyflwr hirdymor, lle nad yw arennau'n gweithio cystal ag y dylent. Mae'n gyflwr cyffredin sy'n aml yn gysylltiedig â heneiddio, ond credaf ei bod yn bwysig ein bod yn gofalu am ein harennau a'n bod yn achub ar bob cyfle i ymweld â'n meddyg teulu os oes angen.

Diolch, Llywydd. On Sunday, at 12.19 p.m., at the age of just 32, Tassia Haines passed away after a fierce eight-year journey with primary and secondary breast cancer.

All here have either met Tassia, or have, at the very least, received the many lobbying e-mails from her. I first met Tassia in 2021, when she came to my office to ask me to raise an issue with the Welsh Government about a lack of provision for secondary breast cancer patients in Wales. What followed was an explosion of enthusiasm, determination and tenacity not to accept answers that were just words, but actions that would deliver better services for those patients who would follow her in receiving a diagnosis of secondary breast cancer. This included a petition to the Senedd's Petition Committee, titled 'Don't leave metastatic breast cancer patients in Wales behind', which received over 14,000 signatures and was debated here in the Siambr.

What a journey Tassia's activism has taken, particularly in the last two years. Huge progress has been made as a consequence of her determination to strengthen the provision for secondary breast cancer patients in Wales. A new MBC pathway was approved by the Wales cancer network, which will be rolled out across Wales NHS trusts, and work is ongoing to secure secondary breast cancer nurse specialists everywhere in health boards across Wales. Last year, I was pleased to host Tassia and METUPUK in the Pierhead as they released new red-flag symptoms guidance across the trusts and primary care provision.

But Tassia wasn't just an activist, she was a strong patient advocate for MBC patients in Wales, and inspired tens of thousands on social media across the world, as she documented her journey with breast cancer. But we forget the other side of her, as she was also a very talent artist, and she often channelled her artistry through her activism. Now, she is survived by her husband Nick and her mother Gina, and, on behalf of Members across the Siambr, I send them our condolences at this sad and difficult time.

To conclude, Llywydd, Tassia would want me to say here that her death, whilst tragic, is not an anomaly, and around 12,000 women each year in the UK die of secondary breast cancer. It remains one of the leading causes of death in women. Whilst Tassia may no longer be leading that campaign, it is incumbent upon all of us here to ensure that her legacy will be improved specialist care for patients still living with this terrible disease in Wales. 

Diolch, Lywydd. Ddydd Sul, am 12.19 pm, yn ddim ond 32 oed, bu farw Tassia Haines ar ôl taith anodd wyth mlynedd gyda chanser cychwynnol ac eilaidd y fron.

Mae pawb yma naill ai wedi cwrdd â Tassia, neu o leiaf wedi cael e-byst lobïo niferus ganddi. Cyfarfûm â Tassia gyntaf yn 2021, pan ddaeth i fy swyddfa i ofyn imi godi mater gyda Llywodraeth Cymru ynghylch diffyg darpariaeth ar gyfer cleifion canser eilaidd y fron yng Nghymru. Yr hyn a ddilynodd oedd ffrwydrad o frwdfrydedd, penderfynoldeb a chadernid i beidio â derbyn atebion a oedd yn ddim mwy na geiriau, ond yn hytrach, camau gweithredu a fyddai’n darparu gwell gwasanaethau i'r cleifion a fyddai, fel hithau, yn cael diagnosis o ganser eilaidd y fron. Roedd hyn yn cynnwys deiseb i Bwyllgor Deisebau'r Senedd, o'r enw 'Peidiwch â gadael cleifion â chanser y fron metastatig yng Nghymru ar ôl', a gasglodd dros 14,000 o lofnodion ac a drafodwyd yma yn y Siambr.

Am daith y bu ymgyrchu Tassia arni, yn enwedig dros y ddwy flynedd ddiwethaf. Mae cynnydd aruthrol wedi’i wneud o ganlyniad i’w phenderfynoldeb i gryfhau’r ddarpariaeth ar gyfer cleifion canser eilaidd y fron yng Nghymru. Cymeradwywyd llwybr canser metastatig y fron newydd gan rwydwaith canser Cymru, llwybr a fydd yn cael ei gyflwyno ar draws ymddiriedolaethau GIG Cymru, ac mae gwaith yn mynd rhagddo i sicrhau y ceir nyrsys canser eilaidd y fron arbenigol ym mhob un o'r byrddau iechyd ledled Cymru. Y llynedd, roeddwn yn falch o groesawu Tassia a METUPUK yn y Pierhead wrth iddynt ryddhau canllawiau newydd ar symptomau 'baner goch' ar draws yr ymddiriedolaethau a darpariaeth gofal sylfaenol.

Ond nid ymgyrchydd yn unig oedd Tassia, roedd yn eiriolwr cryf dros gleifion canser metastatig y fron yng Nghymru, ac ysbrydolodd ddegau o filoedd o bobl ar y cyfryngau cymdeithasol ledled y byd, wrth iddi ddogfennu ei thaith gyda chanser y fron. Ond rydym yn anghofio'r ochr arall iddi, gan ei bod hefyd yn artist dawnus iawn, ac roedd yn aml yn sianelu ei chelf drwy ei hymgyrchu. Nawr, mae'n gadael ei gŵr Nick a’i mam Gina, ac ar ran Aelodau ar draws y Siambr, rwy'n cydymdeimlo â nhw ar yr adeg drist ac anodd hon.

I gloi, Lywydd, byddai Tassia am i mi ddweud yma nad yw ei marwolaeth, er mor drasig, yn anomaledd, a bod oddeutu 12,000 o fenywod yn y DU yn marw o ganser eilaidd y fron bob blwyddyn. Mae'n parhau i fod yn un o'r prif achosion marwolaeth ymhlith menywod. Er efallai nad Tassia sy’n arwain yr ymgyrch honno mwyach, mae’n ddyletswydd ar bob un ohonom yma i sicrhau mai ei gwaddol fydd gwell gofal arbenigol i gleifion sy’n dal i fyw gyda’r clefyd ofnadwy hwn yng Nghymru.

Tassia, diolch i chi am bopeth.

Thank you, Tassia, for everything.

16:00

Thank you for that very strong tribute to Tassia, and our thoughts as a Senedd are with her family at this very difficult time. But, diolch, Tassia.

Diolch am y deyrnged gref iawn honno i Tassia, ac rydym ni fel Senedd yn cydymdeimlo â'i theulu yn y cyfnod anodd hwn. Ond diolch, Tassia.

6. Dadl ar Adroddiad y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus, 'Adfywio Canol Trefi'
6. Debate on the Public Accounts and Public Administration Committee Report, 'Town Centre Regeneration'

Eitem 6, felly, yw'r ddadl ar adroddiad y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus ar 'Adfywio Canol Trefi'. Y Cadeirydd i wneud y cynnig, Mark Isherwood.

Item 6, therefore, is a debate on the Public Accounts and Public Administration Committee's report on 'Town Centre Regeneration'. The Chair to move the motion, Mark Isherwood.

Cynnig NDM8516 Mark Isherwood

Cynnig bod y Senedd:

Yn nodi adroddiad y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus ar ei ymchwiliad, 'Adfywio Canol Trefi', a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 25 Ionawr 2024.

Motion NDM8516 Mark Isherwood

To propose that the Senedd:

Notes the report of the Public Accounts and Public Administration Committee on its inquiry, 'Town Centre Regeneration', which was laid in the Table Office on 25 January 2024.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Prynhawn da. Good afternoon. Thank you, Llywydd, for the opportunity to discuss the Public Accounts and Public Administration Committee’s report on town centre regeneration. Our report touches all of our communities and constituencies. This inquiry considered the Auditor General for Wales’s report, 'Regenerating Town Centres in Wales', published in September 2021. This report considered how local authorities managed and regenerated their town centres and how the Welsh Government was helping them to meet this challenge. It identified four key areas for local authorities to consider, focusing on four key headings.

First, the intention: local authorities being clearer on the purpose of their town centres and providing leadership to address the challenges. Secondly, involvement: communities and businesses need to be fully involved in the process. Thirdly, informed: local authorities need to value and use data more effectively to understand their towns and the impact of previous regeneration initiatives. And fourthly, intervention: local authorities need to be more interventionist in promoting regeneration.

The auditor general’s work followed an independent research report, commissioned by the Welsh Government, entitled 'Small Towns, Big Issues'. This report included an in-depth study of three Welsh town and city centres, Bangor, Bridgend and Haverfordwest, to inform consideration of the wider context around regeneration. The committee met with one of the report’s authors, Professor Karel Williams, at the outset of our inquiry to better understand the scope of the committee’s work in this area. Following the session, we agreed to consider the following key points: national policy and legislation that are critical to the regeneration of towns to enable them to thrive and survive; creating and sustaining local coalitions of change; non-domestic rates, town centre incentives and taxes; the availability, management and impact of Welsh and UK Government funding for town centre regeneration; and city deals and regional partnerships, and corporate joint committees.

The committee was pleased to visit Carmarthen, Morriston, Mold and Wrexham to hear from local stakeholders who are working in their communities to further this purpose. This included meetings with Carmarthenshire County Council, Swansea Council, Coastal Housing group, Mold Town Council, and Wrexham County Borough Council. It was a pleasure to hear about the positive work being done, but sobering to hear about the challenges that each location was also facing. We were pleased to see examples of good practice during all of these visits, including the repurposed former Debenhams store in Carmarthen, now acting as a local hub for services, as well as hearing about exciting initiatives in Wrexham, including the Wrexham Gateway project and national football museum. We also visited Mold’s historic Bailey Hill, redeveloped as a community asset for local people, and were able to see the good work being done to revitalise and promote the high streets in Mold and Morriston—which I believe Mike Hedges might speak about later—through local action and stakeholders.

Prynhawn da. Diolch i chi, Lywydd, am y cyfle i drafod adroddiad y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus ar adfywio canol trefi. Mae ein hadroddiad yn cyffwrdd â'n holl gymunedau ac etholaethau. Roedd yr ymchwiliad hwn yn ystyried adroddiad Archwilydd Cyffredinol Cymru, 'Adfywio Canol Trefi yng Nghymru', a gyhoeddwyd ym mis Medi 2021. Roedd yr adroddiad hwn yn ystyried sut roedd awdurdodau lleol yn rheoli ac yn adfywio canol eu trefi a sut roedd Llywodraeth Cymru yn eu helpu i fynd i'r afael â'r her hon. Roedd yn nodi pedwar maes allweddol i awdurdodau lleol eu hystyried, gan ganolbwyntio ar bedwar pennawd allweddol.

Yn gyntaf, y bwriad: yr angen i awdurdodau lleol fod yn gliriach ynghylch diben canol eu trefi a darparu arweinyddiaeth i fynd i'r afael â'r heriau. Yn ail, cynnwys: mae angen cynnwys cymunedau a busnesau'n llawn yn y broses. Yn drydydd, gwybodus: mae angen i awdurdodau lleol werthuso a defnyddio data'n fwy effeithiol i ddeall eu trefi ac effaith prosiectau adfywio blaenorol. Ac yn bedwerydd, ymyriad: mae angen i awdurdodau lleol ymyrryd mwy wrth hyrwyddo adfywio.

Roedd gwaith yr archwilydd cyffredinol yn dilyn adroddiad ymchwil annibynnol, a gomisiynwyd gan Lywodraeth Cymru, o'r enw 'Small Towns, Big Issues'. Roedd yr adroddiad hwn yn cynnwys astudiaeth fanwl o ganol tair tref neu ddinas yng Nghymru, sef Bangor, Pen-y-bont ar Ogwr a Hwlffordd, i lywio ystyriaeth o'r cyd-destun ehangach mewn perthynas ag adfywio. Cyfarfu'r pwyllgor ag un o awduron yr adroddiad, yr Athro Karel Williams, ar ddechrau ein hymchwiliad i ddeall cwmpas gwaith y pwyllgor yn y maes hwn yn well. Yn dilyn y sesiwn, cytunwyd i ystyried y pwyntiau allweddol canlynol: polisi a deddfwriaeth genedlaethol sy'n hanfodol i adfywio trefi i'w galluogi i ffynnu a goroesi; creu a chynnal cynghreiriau lleol o newid; ardrethi annomestig, trethi a chymhellion canol trefi; argaeledd, rheolaeth ac effaith cyllid Llywodraeth Cymru a'r DU ar gyfer adfywio canol trefi; a bargeinion dinesig a phartneriaethau rhanbarthol, a chyd-bwyllgorau corfforedig.

Roedd y pwyllgor yn falch o ymweld â Chaerfyrddin, Treforys, yr Wyddgrug a Wrecsam i glywed gan randdeiliaid lleol sy'n gweithio yn eu cymunedau i hyrwyddo'r diben hwn. Roedd hyn yn cynnwys cyfarfodydd gyda Chyngor Sir Caerfyrddin, Cyngor Abertawe, y grŵp Coastal Housing, Cyngor Tref yr Wyddgrug, a Chyngor Bwrdeistref Sirol Wrecsam. Roedd yn bleser clywed am y gwaith cadarnhaol sy'n cael ei wneud, ond roedd yn sobreiddiol clywed am yr heriau yr oedd pob lleoliad yn eu hwynebu hefyd. Roeddem yn falch o weld enghreifftiau o arferion da yn ystod yr holl ymweliadau hyn, gan gynnwys hen siop Debenhams yng Nghaerfyrddin, sydd wedi'i haddasu at ddibenion gwahanol ac sydd bellach yn hyb lleol ar gyfer gwasanaethau, yn ogystal â chlywed am fentrau cyffrous yn Wrecsam, gan gynnwys prosiect Porth Wrecsam a'r amgueddfa bêl-droed genedlaethol. Fe wnaethom ymweld hefyd â Bryn y Beili hanesyddol yn yr Wyddgrug, a ailddatblygwyd fel ased cymunedol ar gyfer y bobl leol, a gallasom weld y gwaith da sy'n cael ei wneud i adfywio a hyrwyddo'r stryd fawr yn yr Wyddgrug a Threforys—ac rwy'n credu efallai y bydd Mike Hedges yn siarad am hynny yn nes ymlaen—drwy gamau gweithredu lleol a rhanddeiliaid.

Daeth Paul Davies i’r Gadair.

Paul Davies took the Chair.

16:05

The committee extends its sincere appreciation to everyone who contributed to these visits and provided the committee with valuable insight that influenced the committee’s conclusions. In addition to these visits, the committee heard from Phil Prentice, from Scotland’s Towns Partnership, as well as Richard Roe from Trafford Council, about experiences, both positive and negative, of regeneration in Scotland and England. We also heard from the Federation of Small Businesses Wales, as well as Chris Jones, an expert in regeneration. We also consulted more widely, receiving valuable written evidence from the Royal Town Planning Institute Cymru, One Voice Wales, the Federation of Small Businesses and local authorities.

We learned that whilst there is much good work being done to improve town centres in Wales, more needs to be done to accelerate the pace of regeneration, where Wales’s towns and high streets have changed immeasurably, and been changed immeasurably by the pandemic and the increased prevalence of online shopping, and financial pressures continue to affect every community. Indeed, the committee found that resources for regeneration varied across Wales with some local authorities having dedicated resources in place for regeneration, whilst other areas depended on more local structures.

We heard that poor transport links and availability of car parking is affecting footfall in town centres, to the detriment of local businesses, that the lack of simple and integrated transport systems are preventing people from visiting town centres more often, preferring to use out-of-town locations instead, and that the current non-domestic rates regime disincentivises investment in towns, preventing the redevelopment of empty properties and putting additional pressures on small businesses already struggling with rising energy costs. We found that a new vision was needed on high streets to be accompanied by a truly integrated and affordable transport system, a simple approach to taxation, financial incentives to encourage innovation and new businesses, simpler and more accessible planning regulations to support this, and a pragmatic approach to repurposing empty properties with encouragement and support for businesses to do so.

This will only be successful, we found, if more is done at a national level to empower our communities to make the decisions to improve their communities, and if there is a stronger regional approach to regeneration, empowering stakeholders to make the big decisions that are right for their area.

Whilst local coalitions for change are also invaluable, they will only succeed if the Welsh Government adopts the new approach to regeneration and supports these local coalitions accordingly. The committee made eight recommendations to the Welsh Government, focusing on non-domestic rates, planning policy, transport, regional partnerships and on empty properties. Although we’re pleased that all of these recommendations have been accepted by the Welsh Government, the committee would still like further information on some of the recommendations we made, to understand more about the monitoring, evaluation, timescales and implementation involved.

The committee made a series of recommendations around the work of corporate joint committees in regeneration, calling for increased transparency around their composition and the resources provided to them, and further information from the Welsh Government about how they will be monitoring these recommendations would be welcome. We note the Auditor General for Wales’s work in evaluating the role of corporate joint committees in his report from November 2023. We concur with his conclusions that more must be done to increase the transparency of these organisations, in order for the public to better understand their work and the impact they are or are not having. In the context of the development of regional transport plans by corporate joint committees, our report also noted that the Federation of Small Businesses Wales told the committee,

'We know that when we talk to businesses and when we talk to customers, things like affordable and available parking are still a really fundamental part of the conversation'.

The current non-domestic rates regime disincentives investment in towns, preventing the redevelopment of empty properties and putting additional pressure on small businesses already struggling with rising energy costs. Although the committee are pleased to hear about the Welsh Government's improvement relief, which will ease the burden for businesses investing in their properties, and we note the consultation conclusions showing a majority of those responses being in support of the relief, we also note that the consultation showed a majority calling for a longer period of relief for businesses making these vital investments. We therefore ask the Welsh Government to consider whether this new scheme could be tweaked to provide further incentive for businesses to invest and grow, and to respond to the concern in our report about the failure of the current non-domestic rate mechanism to accurately reflect the true rateable value of properties, where maintaining a retail presence punishes businesses to such an extent compared with online-only retailers.

On planning, the committee recommended that a more interventionist approach is required to favour centre-of-town developments over out-of-town developments. Whilst acknowledging the Welsh Government's response, further information about how existing schemes are to be used to be more interventionist is required. The committee would also like to know how the Welsh Government is monitoring and evaluating the system to determine if this is being achieved.

Our report recommended that the Welsh Government should formulate a comprehensive guidance document for local authorities that clearly outlines the options available to local authorities in respect of repurposing empty properties. And, in accepting this, the Welsh Government stated that the Unnos programme is supporting local authorities to take appropriate enforcement action on empty and dilapidated properties. However, the Unnos programme was launched some two years before our report and, although the committee notes the role of Unnos in revitalising derelict and empty buildings, there remains very little information in the public domain about the work of Unnos to date and its planned activities for the future. More therefore needs to done to communicate their work and the Welsh Government should ensure that there are robust evaluation mechanisms in place to ensure the objectives set out in our recommendations are being delivered.

Finally, in response to our recommendation that the Welsh Government should undertake a review of the financial assistance available to local authorities for repurposing empty properties, and consider whether these schemes and the funds allocated to them are sufficient to meet their objectives, we note that in accepting this, the Welsh Government response states that

'Costs can be met from existing budgets.'

However, it's uncertain whether existing budgets will be sufficient to deliver the pace and scale of change required, and we would welcome further detail from the Welsh Government on how they will look to deliver this recommendation. The committee looks forward to working with Welsh Government to progress the ideas contained within our report and will be closely monitoring the implementation of our recommendations. Diolch yn fawr.

Hoffai'r pwyllgor ddiolch yn ddiffuant i bawb a gyfrannodd at yr ymweliadau hyn ac a ddarparodd fewnwelediad gwerthfawr i'r pwyllgor a ddylanwadodd ar ei gasgliadau. Yn ogystal â'r ymweliadau hyn, clywodd y pwyllgor dystiolaeth gan Phil Prentice, o Towns Partnership yr Alban, yn ogystal â Richard Roe o Gyngor Trafford, am eu profiadau, cadarnhaol a negyddol, mewn perthynas ag adfywio yn yr Alban a Lloegr. Clywsom hefyd gan Ffederasiwn Busnesau Bach Cymru, yn ogystal â Chris Jones, arbenigwr ym maes adfywio. Fe wnaethom hefyd ymgynghori'n ehangach, gan dderbyn tystiolaeth ysgrifenedig werthfawr gan y Sefydliad Cynllunio Trefol Brenhinol yng Nghymru, Un Llais Cymru, Ffederasiwn Busnesau Bach ac awdurdodau lleol.

Er bod llawer o waith da yn cael ei wneud i wella canol trefi yng Nghymru, rydym wedi dysgu bod angen gwneud mwy i gyflymu'r adfywio, lle mae trefi a strydoedd mawr Cymru wedi newid yn anfesuradwy, ac wedi cael eu newid yn anfesuradwy gan y pandemig a'r cynnydd mewn siopa ar-lein, ac mae pwysau ariannol yn parhau i effeithio ar bob cymuned. Yn wir, canfu'r pwyllgor fod adnoddau ar gyfer adfywio yn amrywio ledled Cymru gyda rhai awdurdodau lleol ag adnoddau pwrpasol ar waith ar gyfer adfywio, tra bod ardaloedd eraill yn dibynnu ar strwythurau mwy lleol.

Clywsom fod cysylltiadau trafnidiaeth ac argaeledd meysydd parcio gwael yn effeithio ar nifer yr ymwelwyr â chanol trefi, er anfantais i fusnesau lleol, fod diffyg systemau trafnidiaeth syml ac integredig yn atal pobl rhag ymweld â chanol trefi yn amlach, a bod yn well ganddynt ddefnyddio lleoliadau y tu allan i'r dref yn lle hynny, a bod y gyfundrefn ardrethi annomestig bresennol yn atal buddsoddiad mewn trefi, gan atal eiddo gwag rhag cael eu hailddatblygu a rhoi pwysau ychwanegol ar fusnesau bach sydd eisoes yn cael trafferth gyda chostau ynni cynyddol. Gwelsom fod angen gweledigaeth newydd ar y stryd fawr i gyd-fynd â system drafnidiaeth wirioneddol integredig a fforddiadwy, dull syml o drethu, cymhellion ariannol i annog arloesedd a busnesau newydd, rheoliadau cynllunio symlach a mwy hygyrch i gefnogi hyn, a dull pragmataidd o addasu eiddo gwag at ddibenion gwahanol gydag anogaeth a chefnogaeth i fusnesau wneud hynny.

Ni fydd hyn yn llwyddiannus heb wneud mwy ar lefel genedlaethol i rymuso ein cymunedau i wneud y penderfyniadau i wella eu cymunedau, ac os oes dull rhanbarthol cryfach o adfywio, grymuso rhanddeiliaid i wneud y penderfyniadau mawr sy'n gywir ar gyfer eu hardal.

Er bod cynghreiriau lleol dros newid hefyd yn amhrisiadwy, ni fyddant yn llwyddo oni bai fod Llywodraeth Cymru yn mabwysiadu'r ymagwedd newydd tuag at adfywio ac yn cefnogi'r cynghreiriau lleol hyn yn unol â hynny. Fe wnaeth y pwyllgor wyth argymhelliad i Lywodraeth Cymru, gan ganolbwyntio ar ardrethi annomestig, polisi cynllunio, trafnidiaeth, partneriaethau rhanbarthol ac eiddo gwag. Er ein bod yn falch fod yr holl argymhellion hyn wedi'u derbyn gan Lywodraeth Cymru, byddai'r pwyllgor yn hoffi cael rhagor o wybodaeth am rai o'r argymhellion a wnaethom, er mwyn deall mwy am y monitro, y gwerthuso, yr amserlenni a'r camau gweithredu sydd ynghlwm wrthynt.

Gwnaeth y pwyllgor gyfres o argymhellion ynghylch gwaith adfywio'r cyd-bwyllgorau corfforedig, gan alw am fwy o dryloywder ynghylch eu cyfansoddiad a'r adnoddau a ddarperir iddynt, a byddem yn croesawu rhagor o wybodaeth gan Lywodraeth Cymru ynglŷn â sut y byddant yn monitro'r argymhellion hyn. Nodwn waith Archwilydd Cyffredinol Cymru yn gwerthuso rôl cyd-bwyllgorau corfforedig yn ei adroddiad ym mis Tachwedd 2023. Rydym yn cytuno â'i gasgliadau fod yn rhaid gwneud mwy i gynyddu tryloywder y sefydliadau hyn, er mwyn i'r cyhoedd ddeall eu gwaith yn well a'r effaith y maent yn ei chael neu nad ydynt yn ei chael. Yng nghyd-destun datblygu cynlluniau trafnidiaeth rhanbarthol gan gyd-bwyllgorau corfforedig, nododd ein hadroddiad hefyd fod Ffederasiwn Busnesau Bach Cymru wedi dweud wrth y pwyllgor,

'Pan fyddwn yn siarad â busnesau a phan fyddwn yn siarad â chwsmeriaid, rydym yn gwybod bod pethau fel parcio fforddiadwy ac argaeledd parcio yn dal i fod yn rhan sylfaenol iawn o'r sgwrs'.

Mae'r gyfundrefn ardrethi annomestig bresennol yn atal buddsoddi mewn trefi, gan atal eiddo gwag rhag cael ei ailddatblygu a rhoi pwysau ychwanegol ar fusnesau bach sydd eisoes yn cael trafferth gyda chostau ynni cynyddol. Er bod y pwyllgor yn falch o glywed am ryddhad gwelliannau Llywodraeth Cymru, a fydd yn ysgafnhau'r baich i fusnesau sy'n buddsoddi yn eu heiddo, a'n bod yn nodi casgliadau'r ymgynghoriad sy'n dangos bod y rhan fwyaf o'r ymatebion hynny o blaid y rhyddhad, rydym hefyd yn nodi bod yr ymgynghoriad wedi dangos mwyafrif yn galw am gyfnod hwy o ryddhad i fusnesau sy'n gwneud y buddsoddiadau hanfodol hyn. Felly, gofynnwn i Lywodraeth Cymru ystyried a ellid addasu'r cynllun newydd hwn i roi cymhelliant pellach i fusnesau fuddsoddi a thyfu, ac i ymateb i'r pryder yn ein hadroddiad ni am fethiant y mecanwaith ardrethi annomestig cyfredol i adlewyrchu gwerth ardrethol gwirioneddol eiddo yn gywir, lle mae cynnal presenoldeb manwerthu yn cosbi busnesau i'r fath raddau o'i gymharu â manwerthwyr ar-lein yn unig.

O ran cynllunio, argymhellodd y pwyllgor fod angen ymyrryd mwy i ffafrio datblygiadau canol trefi dros ddatblygiadau y tu allan i'r dref. Er ein bod yn cydnabod ymateb Llywodraeth Cymru, mae angen i wybodaeth bellach ynglŷn â sut i ddefnyddio cynlluniau presennol fod yn fwy ymyraethol. Hoffai'r pwyllgor wybod hefyd sut mae Llywodraeth Cymru yn monitro ac yn gwerthuso'r system i benderfynu a yw hyn yn cael ei gyflawni.

Roedd ein hadroddiad yn argymell y dylai Llywodraeth Cymru lunio dogfen ganllawiau gynhwysfawr ar gyfer awdurdodau lleol sy'n amlinellu'r opsiynau sydd ar gael i awdurdodau lleol mewn perthynas ag addasu eiddo gwag at ddibenion gwahanol. Ac wrth dderbyn hyn, dywedodd Llywodraeth Cymru fod rhaglen Unnos yn cefnogi awdurdodau lleol i gymryd camau gorfodi priodol ar eiddo gwag ac adfeiliedig. Fodd bynnag, lansiwyd rhaglen Unnos rhyw ddwy flynedd cyn ein hadroddiad, ac er bod y pwyllgor yn nodi rôl Unnos yn adfywio adeiladau adfeiliedig a gwag, ychydig iawn o wybodaeth sydd yn y parth cyhoeddus am waith Unnos hyd yma a'i weithgareddau arfaethedig ar gyfer y dyfodol. Felly, mae angen gwneud mwy i roi cyhoeddusrwydd i'w gwaith a dylai Llywodraeth Cymru sicrhau bod mecanweithiau gwerthuso cadarn ar waith i sicrhau bod yr amcanion a nodir yn ein hargymhellion yn cael eu cyflawni.

Yn olaf, mewn ymateb i'n hargymhelliad y dylai Llywodraeth Cymru gynnal adolygiad o'r cymorth ariannol sydd ar gael i awdurdodau lleol ar gyfer addasu eiddo gwag at ddibenion gwahanol, ac ystyried a yw'r cynlluniau hyn a'r arian a ddyrannwyd iddynt yn ddigonol i gyflawni eu hamcanion, nodwn, wrth dderbyn hyn, fod ymateb Llywodraeth Cymru yn datgan

'Gellir talu'r costau o'r cyllidebau presennol.'

Fodd bynnag, mae'n ansicr a fydd y cyllidebau presennol yn ddigon i sicrhau cyflymder a graddfa'r newid sydd ei angen, a byddem yn croesawu rhagor o fanylion gan Lywodraeth Cymru ynglŷn â sut y byddant yn ceisio cyflawni'r argymhelliad hwn. Mae'r pwyllgor yn edrych ymlaen at weithio gyda Llywodraeth Cymru i ddatblygu'r syniadau sydd wedi'u cynnwys yn ein hadroddiad a bydd yn monitro sut y bydd ein hargymhellion yn cael eu gweithredu. Diolch yn fawr.

16:10

I'm very pleased that the PAPAC committee undertook the study on town centre regeneration and that we have been allowed a debate on this today.

Concentrating on Morriston, where I live and where my constituency office is situated, the committee was able to walk along Woodfield Street in Morriston, which has featured extensively in the Transforming Towns report, and had the opportunity to meet with council and housing association officials, and we discussed a changing picture of the businesses occupying the street. The committee also visited Morriston Tabernacle church and the Sacred Heart Centre, both of which are being used as a community resource for local community groups.

The committee also heard about the proposed development of St John's church—for those who know the area, known as the 'church in the middle of the road'—and the former Crown public house. It was noted by the committee that Morriston was now dominated by personal service businesses—hairdressers, nail bars, cafes and tattoo parlours; I'm sure that sounds familiar to everybody else in here when you look at town centres—moving away from the more traditional retail offering it used to have. It was noted the high street has recently lost both Lloyds and Halifax banks, following the loss of all the other banks from the high street. Only the Principality Building Society and a NatWest cash point remain.

The committee heard about the work of Regeneration Morriston, a partnership group that is active in many of the above development schemes, amongst others. The group also provides start-up grants to support new business start-ups, offers advice and support to businesses, and has conducted special events to drive visitors to the town. The partnership has also utilised the town centre loan fund, of which £2 million has been provided to the partnership group by the Welsh Government. This was intended to acquire and unlock sites and premises with the intention of packaging and selling a proposal on the open market within an agreed time frame.

Professor Karel Williams advocated for the creation of local coalitions for change, drawing on the skills, expertise, finances and legitimacy of a range of local interests—for instance the local traders, civic society, anchor institutions and the different tiers of Government. He sees these coalitions as being able to create strong local movements that bring people together collectively to improve their towns. And people do belong to a town. If you ask people in Morriston where they come from, they'll tell you 'Morriston'. They won't tell you 'Swansea' and they won't tell you 'Wales'. They'll tell you they come from Morriston. And I'm sure that if I went to lots of other small towns and asked them where they came from, they wouldn't talk about the big area that they're covered in; they will tell you about where they live, which is the village or town in which they live.

What has been described as what is needed includes a shared vision that connects the place and mobilises different actors, stakeholders organising into an alliance capable of delivering a stream of coherent projects, and 'projects plus', which are more than buildings because they connect to different communities and have a social dimension. The days of town centres being predominantly retail have ended. We aren't in the 1950s, we're not in the 1960s, we're not in the 1970s. We live in a fast-changing world. The world has changed, especially post the COVID pandemic. Since we visited Morriston, Boots has also closed. This follows the closure of Debenhams and Wilko stores across the UK. I recently made a list of retailers that have closed in the last 20 years. It was both long and depressing, and if I read out only the big ones I would run out of time. What we have seen is the growth of online retailers, with either home delivery or click and collect. In November 2023, the value of internet sales as a percentage of total retail sales in Britain was over 30 per cent. The percentage is higher in the UK fashion retail market, where the online share is 41 per cent, and it's expected to increase to almost 50 per cent by 2028.

Generation Z, as they're called, born from the mid-1990s through to the early 2010s, have been brought up in the digital age, and they are avid online shoppers. In fact, they're avid online doing everything, and I think that is the difference. Look at the shops, move on 30 years, and guess how many of those people will still be alive. That is a problem. Shops in town centres are dependent on a rapidly ageing group. Alongside the loss of retailers, we've seen the closure of bank branches. This has come about by using debit and credit cards instead of cash for more transactions. Globally, cash accounts for 16 per cent of payments, while debit cards are 23 per cent, credit cards are 26 per cent, and digital wallets—or using your phone, as younger people tell me—for 32 per cent. Card processing fees are typically 1.5 per cent to 3.5 per cent, but they can be as high as 6 per cent per sale item. What we could do to help out is to use cash when making a purchase from a small local retailer. It will help them, and it will cost you the same. Use shops in shopping centres and local shops—

Rwy'n falch iawn fod y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus wedi cynnal yr astudiaeth ar adfywio canol trefi a'n bod wedi cael dadl ar hyn heddiw.

Gan ganolbwyntio ar Dreforys, lle rwy'n byw a lle mae fy swyddfa etholaethol wedi'i lleoli, llwyddodd y pwyllgor i gerdded ar hyd Woodfield Street yn Nhreforys, sydd wedi ymddangos yn helaeth yn yr adroddiad Trawsnewid Trefi, a chael cyfle i gyfarfod â swyddogion y cyngor a swyddogion cymdeithasau tai, a buom yn trafod natur newidiol y busnesau sydd i'w gweld ar y stryd. Bu'r pwyllgor hefyd yn ymweld ag eglwys Tabernacl Treforys a Chanolfan y Galon Sanctaidd, ac mae'r ddau le'n cael eu defnyddio fel adnoddau cymunedol ar gyfer grwpiau cymunedol lleol.

Clywodd y pwyllgor hefyd am ddatblygiad arfaethedig eglwys Sant Ioan—sef yr 'eglwys yng nghanol y ffordd', i'r rhai sy'n adnabod yr ardal—a hen dafarn y Crown. Nodwyd gan y pwyllgor fod Treforys bellach wedi ei dominyddu gan fusnesau gwasanaeth personol—siopau trin gwallt, bariau ewinedd, caffis a pharlyrau tatŵ; rwy'n siŵr fod hynny'n swnio'n gyfarwydd i bawb arall yma pan edrychwch chi ar ganol trefi—sy'n wahanol i'r cynnig manwerthu mwy traddodiadol a welwyd yn y gorffennol. Nodwyd bod y stryd fawr wedi colli banciau Lloyds a Halifax yn ddiweddar, yn sgil colli'r holl fanciau eraill o'r stryd fawr. Dim ond Cymdeithas Adeiladu'r Principality a pheiriant arian parod NatWest sydd ar ôl.

Clywodd y pwyllgor am waith Adfywio Treforys, grŵp partneriaeth sy'n weithgar yn nifer o'r cynlluniau datblygu uchod, ymhlith eraill. Mae'r grŵp hefyd yn darparu grantiau dechrau busnes i gefnogi busnesau newydd, yn cynnig cyngor a chefnogaeth i fusnesau, ac mae wedi cynnal digwyddiadau arbennig i ddenu ymwelwyr i'r dref. Mae'r bartneriaeth hefyd wedi defnyddio'r gronfa benthyciadau canol trefi, ac mae Llywodraeth Cymru wedi darparu £2 filiwn ohoni i'r grŵp partneriaeth. Y bwriad ar gyfer hwn oedd caffael a datgloi safleoedd ac adeiladau gyda'r nod o becynnu a gwerthu cynnig ar y farchnad agored o fewn amserlen gytunedig.

Dadleuodd yr Athro Karel Williams dros greu cynghreiriau lleol ar gyfer newid, gan ddefnyddio sgiliau, arbenigedd, cyllid a dilysrwydd amrywiaeth o ddiddordebau lleol—er enghraifft masnachwyr lleol, cymdeithas ddinesig, sefydliadau angori a gwahanol haenau o Lywodraeth. Mae'n credu y bydd y cynghreiriau hyn yn gallu creu mudiadau lleol cryf sy'n dod â phobl at ei gilydd i wella eu trefi. Ac mae pobl yn perthyn i dref. Pe byddech yn gofyn i bobl yn Nhreforys o ble maent yn dod, byddent yn dweud 'Treforys'. Ni fyddent yn dweud 'Abertawe' ac ni fyddent yn dweud 'Cymru'. Byddent yn dweud wrthych eu bod yn dod o Dreforys. Ac rwy'n siŵr, pe bawn i'n mynd i lawer o drefi bach eraill ac yn gofyn iddynt o ble maent yn dod, ni fyddent yn siarad am yr ardal ehangach y maent yn byw ynddi; byddent yn dweud wrthych chi ynglŷn â lle maent yn byw, sef y pentref neu'r dref lle maent yn byw.

Mae'r hyn sydd wedi'i ddisgrifio fel yr hyn sydd ei angen yn cynnwys gweledigaeth a rennir sy'n cysylltu'r lle ac yn ysgogi gwahanol bobl a rhanddeiliaid i drefnu cynghrair sy'n gallu darparu llif o brosiectau cydlynol, a 'phrosiect a mwy', sy'n fwy nag adeiladau oherwydd eu bod yn cysylltu â gwahanol gymunedau ac yn meddu ar ddimensiwn cymdeithasol. Mae'r dyddiau pan oedd canol trefi wedi'u creu o fusnesau manwerthu yn bennaf wedi dod i ben. Nid ydym yn y 1950au, nid ydym yn y 1960au, nid ydym yn y 1970au. Rydym yn byw mewn byd sy'n newid yn gyflym. Mae'r byd wedi newid, yn enwedig ar ôl pandemig COVID. Ers inni ymweld â Threforys, mae Boots hefyd wedi cau. Mae hyn yn dilyn cau siopau Debenhams a Wilko ar draws y DU. Yn ddiweddar, fe wneuthum restr o fanwerthwyr sydd wedi cau yn ystod yr 20 mlynedd diwethaf. Roedd yn hir ac yn dorcalonnus, a phe bawn i'n rhestru'r siopau mawr yn unig, byddai fy amser yn dod i ben. Rydym wedi gweld twf manwerthwyr ar-lein, ac maent naill ai'n dosbarthu i'r cartref neu'n cynnig gwasanaeth clicio a chasglu. Ym mis Tachwedd 2023, roedd gwerth gwerthiant ar-lein fel canran o gyfanswm gwerthiant manwerthu ym Mhrydain dros 30 y cant. Mae'r ganran yn uwch ym marchnad manwerthu ffasiwn y DU, lle mae'r gyfran ar-lein yn 41 y cant, a disgwylir iddi gynyddu i bron i 50 y cant erbyn 2028.

Mae Cenhedlaeth Z, fel y'u gelwir, a anwyd rhwng canol y 1990au a dechrau'r 2010au, wedi'u magu yn yr oes ddigidol, ac maent yn siopwyr ar-lein brwd. Mewn gwirionedd, maent yn frwd dros wneud popeth ar-lein, ac rwy'n credu mai dyna'r gwahaniaeth. Edrychwch ar y siopau, neidiwch 30 mlynedd, a dyfalwch faint o'r bobl hynny fydd yn dal yn fyw ymhen 30 mlynedd. Mae hynny'n broblem. Mae siopau yng nghanol trefi yn ddibynnol ar grŵp sy'n heneiddio'n gyflym. Ochr yn ochr â cholli manwerthwyr, rydym wedi gweld canghennau banc yn cau. Mae hyn wedi digwydd yn sgil defnyddio cardiau debyd a chredyd yn hytrach nag arian parod ar gyfer mwy o drafodion. Yn fyd-eang, gwneir 16 y cant o daliadau drwy arian parod, tra bod cardiau debyd yn 23 y cant, cardiau credyd yn 26 y cant, ac mae waledi digidol—neu ddefnyddio eich ffôn, fel y mae pobl iau yn ei ddweud wrthyf—yn 32 y cant. Fel arfer, mae ffioedd prosesu cardiau rhwng 1.5 y cant a 3.5 y cant, ond gallant fod mor uchel â 6 y cant am bob eitem sy'n cael ei werthu. Yr hyn y gallem ei wneud i helpu yw defnyddio arian parod wrth brynu gan fanwerthwr bach lleol. Bydd yn eu helpu, a bydd yn costio'r un faint i chi. Defnyddiwch siopau mewn canolfannau siopa a siopau lleol—

16:15

Would you take an intervention, Mike?

A wnewch chi dderbyn ymyriad, Mike?

Thank you. Do you recognise the importance of banking hubs? One was recently opened in my constituency and it's run by the Post Office and through LINK, who traditionally use cash machines, so that could be another solution to the banking problem, perhaps, in Morriston, as well as what it has been in Prestatyn as well.

Diolch. A ydych chi'n cydnabod pwysigrwydd hybiau bancio? Agorwyd un yn fy etholaeth yn ddiweddar ac mae'n cael ei redeg gan Swyddfa'r Post a thrwy LINK, sy'n draddodiadol yn defnyddio peiriannau arian parod, felly gallai hwnnw fod yn ateb arall i'r broblem fancio, efallai, yn Nhreforys, yn ogystal â'r hyn a fu ym Mhrestatyn hefyd.

There is certainly a mobile banking hub in Morriston, but the problem is not the lack of a banking hub; the problem is that people tend not to use money. They use the methods of debit and credit cards and their phones.

Use shops in shopping centres, as I've said. I'm always reminded of the person who, when I was delivering leaflets, told me that there were not enough city and town centre shops, as their online deliveries were being received. To use a rugby referee's comment on local shops, 'Use them or lose them'. 

Yn sicr, mae yna hyb bancio symudol yn Nhreforys, ond nid diffyg hyb bancio yw'r broblem; y broblem yw bod pobl yn tueddu i beidio â defnyddio arian. Maent yn defnyddio cardiau debyd a chredyd a'u ffonau.

Defnyddiwch siopau mewn canolfannau siopa, fel y dywedais. Rwyf bob amser yn cael fy atgoffa o'r person a ddywedodd wrthyf, pan oeddwn i'n dosbarthu taflenni, nad oedd digon o siopau yng nghanol dinasoedd a threfi, wrth i'w nwyddau ar-lein gael eu dosbarthu. I ddefnyddio sylw dyfarnwr rygbi ar siopau lleol, 'Defnyddiwch nhw neu fe'u collwch nhw'. 

I'd like to start by thanking the Public Accounts and Public Administration Committee team, the Chair, alongside our researchers, and also the Members as well for putting a lot of hard work and dedication into putting this report together. The report highlights some very important points around the challenges that we undoubtedly face in getting our Welsh towns into the highest possible standards to ensure that we have effective and prospering community hubs, shops, services and, ultimately, thriving local economies. Whilst all the points and solutions in the report carry significant weight in the future of our town centres, there are a few main areas that I'd like to give my focus to today.

Firstly, we all know that projects to regenerate and invest in our town centres do indeed require significant funding. It is important to note that, whilst national funding schemes operated by the UK Government are awarded via levelling up, which has provided £440 million to Welsh projects since the first round was announced in October 2021, the Welsh Government's funding system is divided into 13 separate funding schemes. The auditor general's report identified management of this funding by the Welsh Government as 'problematic', and recommended that it ought to be consolidated in order to reduce bureaucracy and streamline the application process. As we know, Minister, making this funding easier to access would ultimately encourage more organisations to apply for funding, making town centre regeneration more accessible, and also attractive for organisations to get involved with.

Therefore, having accepted the recommendation, what is the Welsh Government now going to be doing to ensure funding schemes are more streamlined and that requests for supporting materials in applications are kept to a minimum to ensure that the process is easier, more attractive, and we therefore see more of these projects go ahead? In conjunction with this, I'd like to ask the Minister what is the Welsh Government doing to raise awareness amongst the public about your Transforming Towns loan fund programme so that private businesses, social housing associations and property developers are aware of the options available to them and can therefore be supported by their local authorities to ultimately benefit communities.

Another area of the report findings that really concerned me, Minister, was that which suggested funding is often directed to local authorities who are effective at making applications, which risks better resourced authorities being rewarded, and punishing those who lack resources. This issue is further exacerbated by the fragmented nature of funding schemes. With this in mind, I'd like to ask the Minister what conversations have you had with the UK Government to confirm that this is not actually the case. And what funding schemes, on both Welsh and UK-wide levels, are running in parallel, despite political differences, to ensure our town centres are adequately supported?

In addition to funding, transportation—I know my colleagues have mentioned this—and access to local facilities carry a huge weight in communities' ability to thrive. The report has found that

'Many town-centre businesses are impacted adversely by charging for car parking, access to public transport and poor transport infrastructure.'

The report also went on to note that availability of car parking and poor public transport alternatives are key barriers to people visiting their town centres more frequently, alongside individuals responding to the survey noting that the deterioration of roads and inadequate public transport are more generally the reasons why. We are seeing a classic example here of Labour's war on motorists: a lack of parking, or, when it is available, it is extortionately expensive, yet no viable public transport alternatives are there in place. So, Minister, I'd like to know what is the Welsh Government doing to increase public transport links such as buses directly into town centres, particularly in rural areas, so that our businesses do not suffer as a direct impact of the Welsh Government's incompetency when it comes to transport. 

The Welsh Government's very own town centres position statement from May 2023 also noted that a deepening dependency on the private car has supported the continued development of out-of-town locations and encouraged a move away from town-centre living. Whilst this brings many opportunities for development elsewhere, which of course has its benefits, it also poses a risk of decreased investment and footfall in our town centres. We cannot afford for this to happen. Our businesses have already been punished by this Welsh Labour Government as they lowered 75 per cent business rate relief to 40 per cent. They need support, Minister, and solutions, not control and financial attacks. So, I'd like to know what the Government's going to be doing to actively encourage people in town centres and support our businesses in remaining at the heart of them, so we do not see more vacant stores and more damage to the Welsh economy.

Finally, Minister, will you also commit to investigating the lack of parking in town centres, and what can be done to tackle this issue, going forward? Either more transport links or more provision of parking is indeed going to be needed to boost investment and growth in all of our town centres across Wales. And whilst I'd love to see both, I'm not confident the Deputy Minister will improve these links with just over a week to go, as he has hasn't managed to do it in the last three years.

To conclude, Deputy Presiding Officer, we all know how important our town centres are as economic, cultural and social hubs for many communities. I really hope this Welsh Government—and the next one—seriously does take this report on board, as well as its recommendations, and not just accept them. Thank you.

Hoffwn ddechrau drwy ddiolch i dîm y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus, y Cadeirydd, ochr yn ochr â'n hymchwilwyr, a hefyd i'r Aelodau am eu gwaith caled ac am eu hymroddiad wrth greu'r adroddiad hwn. Mae'r adroddiad yn tynnu sylw at bwyntiau pwysig iawn ynghylch yr heriau a wynebwn wrth geisio sicrhau bod ein trefi yng Nghymru yn cyrraedd y safonau uchaf posibl i sicrhau bod gennym hybiau, siopau, gwasanaethau cymunedol effeithiol a ffyniannus ac yn y pen draw, economïau lleol ffyniannus. Er bod yr holl bwyntiau ac atebion yn yr adroddiad yn bwysig iawn i ddyfodol canol ein trefi, mae yna ychydig o brif feysydd yr hoffwn ganolbwyntio arnynt heddiw.

Yn gyntaf, rydym i gyd yn gwybod bod prosiectau i adfywio a buddsoddi yng nghanol ein trefi angen cyllid sylweddol. Mae'n bwysig nodi, er bod cynlluniau cyllido cenedlaethol a weithredir gan Lywodraeth y DU yn cael eu dyfarnu drwy'r gronfa ffyniant bro, sydd wedi darparu £440 miliwn i brosiectau Cymreig ers cyhoeddi'r cylch cyntaf ym mis Hydref 2021, mae system gyllido Llywodraeth Cymru wedi'i rhannu'n 13 cynllun cyllido ar wahân. Nododd adroddiad yr archwilydd cyffredinol fod y modd mae Llywodraeth Cymru yn rheoli'r cyllid hwn yn 'broblemus', ac argymhellodd y dylid ei gyfuno er mwyn lleihau biwrocratiaeth a symleiddio'r broses ymgeisio. Fel y gwyddom, Weinidog, byddai sicrhau bod y cyllid hwn yn haws i'w gael yn annog mwy o sefydliadau yn y pen draw i wneud cais am gyllid, gan wneud y gwaith o adfywio canol trefi yn fwy hygyrch, a hefyd yn ddeniadol i sefydliadau gymryd rhan ynddo.

Felly, ar ôl derbyn yr argymhelliad, beth fydd Llywodraeth Cymru yn ei wneud nawr i sicrhau bod cynlluniau cyllido yn fwy syml a bod nifer y ceisiadau am ddeunyddiau ategol mewn ceisiadau yn cael eu cadw mor isel â phosibl i sicrhau bod y broses yn haws, yn fwy deniadol, fel ein bod yn gweld mwy o'r prosiectau hyn yn mynd rhagddynt? Ochr yn ochr â hyn, hoffwn ofyn i'r Gweinidog beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i godi ymwybyddiaeth ymhlith y cyhoedd am eich rhaglen fenthyciadau Trawsnewid Trefi fel bod busnesau preifat, cymdeithasau tai cymdeithasol a datblygwyr eiddo yn ymwybodol o'r opsiynau sydd ar gael iddynt fel y gallant gael eu cefnogi gan eu hawdurdodau lleol er budd cymunedau yn y pen draw.

Elfen arall o ganfyddiadau'r adroddiad a oedd yn peri pryder mawr imi, Weinidog, oedd yr awgrym fod cyllid yn aml yn cael ei gyfeirio at awdurdodau lleol sy'n effeithiol wrth wneud ceisiadau, sy'n creu risg y gallai awdurdodau sydd â mwy o adnoddau gael eu gwobrwyo, ac y gallai'r rhai nad oes ganddynt adnoddau gael eu cosbi. Mae natur dameidiog cynlluniau cyllido yn gwaethygu'r broblem hon ymhellach. Gyda hyn mewn golwg, hoffwn ofyn i'r Gweinidog pa sgyrsiau a gawsoch gyda Llywodraeth y DU i gadarnhau nad yw hyn yn digwydd mewn gwirionedd. A pha gynlluniau cyllido, ar lefel Cymru a'r DU gyfan, sydd ar y gweill ochr yn ochr â'i gilydd, er gwaethaf gwahaniaethau gwleidyddol, i sicrhau bod canol ein trefi'n cael eu cefnogi'n ddigonol?

Yn ogystal â chyllid, trafnidiaeth—rwy'n gwybod bod fy nghyd-Aelodau wedi sôn am hyn—ac mae mynediad at gyfleusterau lleol yn gwneud gwahaniaeth enfawr i allu cymunedau i ffynnu. Canfu'r adroddiad

'Effeithir yn andwyol ar lawer o fusnesau canol tref drwy godi tâl am barcio ceir, mynediad at gludiant cyhoeddus a seilwaith trafnidiaeth gwael.'

Aeth yr adroddiad ymlaen i nodi hefyd fod argaeledd meysydd parcio ac opsiynau trafnidiaeth gyhoeddus gwael yn rhwystrau allweddol i bobl sy'n ymweld â chanol eu trefi yn amlach, ochr yn ochr ag unigolion a ymatebodd i'r arolwg gan nodi mai dirywiad ffyrdd a thrafnidiaeth gyhoeddus annigonol yw'r rhesymau am hynny yn fwyaf cyffredinol. Rydym yn gweld enghraifft glasurol yma o ryfel Llafur yn erbyn modurwyr: diffyg meysydd parcio, neu, pan fyddant ar gael, mae parcio'n ddrud iawn, ond eto nid oes opsiynau trafnidiaeth gyhoeddus ymarferol ar gael. Felly, Weinidog, hoffwn wybod beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gynyddu cysylltiadau trafnidiaeth gyhoeddus fel bysiau yn uniongyrchol i ganol trefi, yn enwedig mewn ardaloedd gwledig, fel nad yw ein busnesau'n dioddef o ganlyniad uniongyrchol i anallu Llywodraeth Cymru mewn perthynas â thrafnidiaeth. 

Nododd datganiad sefyllfa Llywodraeth Cymru ei hun ar ganol trefi ym mis Mai 2023 fod y ddibyniaeth gynyddol ar geir preifat wedi cefnogi datblygiad parhaus lleoliadau y tu allan i'r dref ac wedi annog symudiad i ffwrdd o fyw yng nghanol y dref. Er bod hyn yn creu llawer o gyfleoedd i ddatblygu mewn mannau eraill, sydd â'i fanteision wrth gwrs, mae yna risg hefyd y bydd yn arwain at lai o fuddsoddi a llai o ymwelwyr â chanol ein trefi. Ni allwn fforddio i hyn ddigwydd. Mae ein busnesau eisoes wedi cael eu cosbi gan y Llywodraeth Lafur hon wedi iddynt ostwng y rhyddhad ardrethi busnes o 75 y cant i 40 y cant. Mae angen cefnogaeth arnynt, Weinidog, ac atebion, nid rheolaeth ac ymosodiadau ariannol. Felly, hoffwn wybod beth fydd y Llywodraeth yn ei wneud i annog pobl yng nghanol ein trefi a chefnogi ein busnesau i aros yng nghanol ein trefi, fel nad ydym yn gweld mwy o siopau gwag a mwy o niwed i economi Cymru.

Yn olaf, Weinidog, a wnewch chi hefyd ymrwymo i ymchwilio i'r diffyg llefydd parcio yng nghanol ein trefi, a beth y gellir ei wneud i fynd i'r afael â'r broblem, wrth symud ymlaen? Bydd angen mwy o gysylltiadau trafnidiaeth neu ddarparu mwy o lefydd parcio i hybu buddsoddiad a thwf yng nghanol ein trefi ledled Cymru. Ac er y byddwn wrth fy modd yn gweld y ddau beth yn digwydd, nid wyf yn hyderus y bydd y Dirprwy Weinidog yn gallu gwella'r cysylltiadau hyn gydag ychydig dros wythnos i fynd, gan na lwyddodd i'w wneud dros y tair blynedd diwethaf.

I gloi, Ddirprwy Lywydd, rydym i gyd yn gwybod pa mor bwysig yw canol ein trefi fel canolfannau economaidd, diwylliannol a chymdeithasol i lawer o gymunedau. Rwy'n gobeithio'n fawr y bydd y Llywodraeth hon yng Nghymru—a'r un nesaf—yn ystyried yr adroddiad hwn o ddifrif, yn ogystal â'i argymhellion, yn hytrach na dim ond eu derbyn yn unig. Diolch.

16:20

I really welcome the report by the committee, and I welcome the Welsh Government's response to the report as well, but, of course, this requires action to follow through on a number of ideas that have been raised in the report. I wanted to focus on three aspects of the report in particular. The first two are linked, and that's planning and empty properties.

I think the committee is completely right in highlighting that the planning system is one element of town centre regeneration, but its flexibility is actually a very important element—one that, if we don't get right, will hinder a lot of our ambitions in other areas of redevelopment. What I would actually like to see is an enabling system for local authorities. We heard mention of the need for local authorities to be more interventionist. Well, we need to be able to enable them to be interventionist, to move quickly when situations arise. I'm thinking here of bringing empty properties back into use, yes, but I'm also thinking about converting commercial properties into residential properties.

I'm thinking about with Bridgend town centre, where my office is, and there are about four or five floors of empty office space above my own office. We know that there's a problem with housing supply; we know that there's an acute shortage of one- to two-bed flats. Well, there are plenty of places within our town centres that I think, if we put the investment into them, can help fill that gap and help address that shortage. And, of course, the theory then follows that by bringing people into the town centre to live, you're creating that in-built footfall, aren't you, because those people are going to want services, they're going to want to go for a coffee, they're going to want to go for food, they're going to want to go for a pint. So, you're creating that in-built footfall. That's something I would really appreciate some reflections from the Minister on.

Finally, I'll touch on NDR. I really welcome paragraph 163 on the multiplier. As the committee highlights, this is a real opportunity for us to be really creative in our thinking about how we deal with non-domestic rates. We've talked a lot over the past couple of months in response to the Welsh Government's budget about the need to look at the multiplier and how we might be able to vary that for different sectors of the economy. Not that I'm showing any prejudice here, but I think, looking at supermarkets, for example, thinking about out-of-town shopping centres, are they paying too little? I would argue they are. But by varying the multiplier and increasing the amount of money then that supermarkets and out-of-town shopping centres are paying into the system, we could then use that finance to help small businesses and local businesses on our high streets. Yes, okay, a lot of these places are good for the individual consumer, but they're not necessarily good for the community, and of course we have to address that imbalance between online shopping and bricks-and-mortar shops as well. So, I would echo recommendation 5 of the committee's report, and, again, I'd really appreciate some reflections from the Minister on that point.

Rwy'n croesawu'r adroddiad gan y pwyllgor yn fawr, ac rwy'n croesawu ymateb Llywodraeth Cymru i'r adroddiad hefyd, ond wrth gwrs, mae hyn yn galw am gamau gweithredu i ddatblygu'r nifer o syniadau sydd wedi'u codi yn yr adroddiad. Roeddwn eisiau canolbwyntio ar dair agwedd ar yr adroddiad yn arbennig. Mae'r ddwy gyntaf yn gysylltiedig, sef cynllunio ac eiddo gwag.

Rwy'n credu bod y pwyllgor yn gwbl gywir i dynnu sylw at y ffaith bod y system gynllunio yn un elfen o adfywio canol trefi, ond mae ei hyblygrwydd yn elfen bwysig iawn mewn gwirionedd—un a fydd, os na fyddwn yn ei chael yn iawn, yn rhwystro llawer o'n huchelgeisiau mewn meysydd eraill o ailddatblygu. Yr hyn yr hoffwn ei weld mewn gwirionedd yw system alluogi ar gyfer awdurdodau lleol. Clywsom sôn am yr angen i awdurdodau lleol fod yn fwy ymyraethol. Wel, mae angen i ni eu galluogi i fod yn fwy ymyraethol, i symud yn gyflym pan fo sefyllfaoedd yn codi. Rwy'n meddwl yma am ddefnyddio eiddo gwag unwaith eto, ydw, ond rwy'n meddwl hefyd am drosi eiddo masnachol yn eiddo preswyl.

Rwy'n meddwl am ganol tref Pen-y-bont ar Ogwr, lle mae fy swyddfa, ac mae tua phedwar neu bum llawr o ofod swyddfa gwag uwchben fy swyddfa i. Rydym yn gwybod bod yna broblem gyda'r cyflenwad tai; rydym yn gwybod bod yna brinder difrifol o fflatiau un a dwy ystafell wely. Wel, mae digon o lefydd yng nghanol ein trefi a fyddai'n gallu helpu i lenwi'r bwlch a helpu i fynd i'r afael â'r prinder, pe byddem yn buddsoddi ynddynt. Ac wrth gwrs, drwy ddenu pobl i fyw yng nghanol y dref, mae'n dilyn wedyn eich bod yn creu 'ymwelwyr' sydd yno'n barod, onid ydych, oherwydd bydd y bobl hynny eisiau gwasanaethau, byddant eisiau mynd am goffi, byddant eisiau mynd am fwyd, byddant eisiau mynd am beint. Felly, rydych chi'n creu 'ymwelwyr' sydd yno'n barod. Byddwn yn gwerthfawrogi rhai sylwadau gan y Gweinidog ar hynny.

Yn olaf, rwyf am grybwyll ardrethi annomestig. Rwy'n croesawu paragraff 163 ar y lluosydd. Fel y mae'r pwyllgor yn nodi, mae hwn yn gyfle gwirioneddol i ni fod yn greadigol iawn wrth feddwl am sut i ymdrin ag ardrethi annomestig. Dros y misoedd diwethaf, rydym wedi siarad llawer, mewn ymateb i gyllideb Llywodraeth Cymru, am yr angen i edrych ar y lluosydd a sut y gallem amrywio hwnnw ar gyfer gwahanol sectorau o'r economi. Nid wyf yn dangos unrhyw ragfarn yma, ond rwy'n meddwl tybed, wrth edrych ar archfarchnadoedd, er enghraifft, gan feddwl am ganolfannau siopa y tu allan i drefi, a ydynt yn talu digon? Byddwn i'n dadlau nad ydynt. Ond drwy amrywio'r lluosydd a chynyddu faint o arian y mae archfarchnadoedd a chanolfannau siopa y tu allan i drefi yn talu i mewn i'r system, gallem ddefnyddio'r cyllid hwnnw i helpu busnesau bach a busnesau lleol ar ein strydoedd mawr. Mae'n wir fod llawer o'r lleoedd hyn yn dda i'r defnyddiwr unigol, ond nid ydynt o reidrwydd yn dda i'r gymuned, ac wrth gwrs mae'n rhaid i ni fynd i'r afael â'r anghydbwysedd rhwng siopa ar-lein a siopau brics a morter hefyd. Felly, byddwn yn adleisio argymhelliad 5 o adroddiad y pwyllgor, ac unwaith eto, byddwn yn gwerthfawrogi sylwadau gan y Gweinidog ar y pwynt hwnnw'n fawr.

16:25

Town centres really are the heartbeat of our local communities; they speak to us about who we are as people, as Mike was saying, and where we're from. I rarely say where I'm from except by saying 'Tredegar', and that seems to be sufficient for most people. But Tredegar isn't the place it was when I grew up, of course. When I was growing up there, I'd save up my pocket money, do my work to earn a few more pennies, and then I'd go down to Irene's to buy Airfix models and stuff, and to buy footballs from town and the rest of it, but you can't do that today. You can't have the same range of shops; you don't have the same opportunities in town as you had in the past. And that's not going to change in the future, in many ways, because the town centres that we see today are the consequences of choices that were made in the past and are the consequences of technological change, retail change, social change and transport changing.

To travel to Cardiff when I was growing up was a major expedition. You'd either go across to Rhymney to get the train, or you'd get the bus, and it would take you two hours by bus to get to Cardiff. Nowadays, people drive back and forth and commute to Cardiff; that would have been unheard of in the 1970s. So, we live in a different place, and I think harking back to how things were is not very helpful in trying to chart a way forward for the future. But I also think that we're not in a new place simply because a change has been imposed on us. It's also because we—I say 'we' collectively as a society—have taken decisions about the sorts of places that we want to live in. We've bought into a model of almost rapacious American retail capitalism that has drained the heart out of our town centres. The consequence is that if I want to buy anything—Christmas presents and the rest of it—today, I would more likely go to the Cyfarthfa retail park in Merthyr than I would to stay in my own community, and that is a consequence of the choices that were made for us and by us.

So, what do we do? We know that there are different ways forward. Many of you will know I spend as much time as I can, sometimes, on the European mainland, and if you're driving through Belgium or Holland or France or Germany, and you stop off and you go to different towns and villages, you see communities that do have the heart in the town centre, that do have choices of independent shops and restaurants and cafes, and do have the opportunity to shop and to enjoy a community experience, as we did some years ago. And in the United Kingdom, we are different, and we are different because of choices that are being made by successive Governments. I think, for the future, we should make different choices, and we should ensure that the communities in which we all live have the same opportunities to thrive again. And post pandemic, what I'm seeing is, certainly, retail challenges in places like Cardiff. Let's face it, the cities are not immune from the changes that are taking place, and any of us who remember this city back some decades ago, and certainly pre pandemic, will have seen the impact of changing choices here in the city.

But those choices and those changes are far more profound in poorer and working-class communities. When I look at the impact of the pandemic on the communities in Blaenau Gwent, it is far greater and far more profound than it is in communities relatively close by—communities in Breconshire or Monmouthshire, which haven't had the same impact as we've seen in Blaenau Gwent. And we need to ask ourselves why. And that isn't about individual funding streams or individual policy decisions of individual Governments; it's about the whole package—an holistic package of change that we need to be able to deliver, if we want to recreate the town centres and the centres of the community that we would want our children to grow up in and for ourselves to retire in.

Canol trefi yw curiad calon ein cymunedau lleol mewn gwirionedd; maent yn dweud cyfrolau amdanom ni fel pobl, fel roedd Mike yn ei ddweud, ac o ble rydym ni'n dod. Pan fo rhywun yn gofyn o ble rwy'n dod, anaml y byddaf yn dweud unrhyw beth ar wahân i 'Dredegar', ac mae hynny fel petai'n ddigon i'r rhan fwyaf o bobl. Ond nid yw Tredegar heddiw fel y Tredegar lle cefais fy magu, wrth gwrs. Pan oeddwn i'n tyfu i fyny yno, roeddwn yn cynilo fy arian poced, yn gwneud fy ngwaith i ennill ychydig mwy o geiniogau, ac yna byddwn yn mynd i lawr i Irene's i brynu modelau Airfix a phethau, ac i brynu pêl-droed o'r dref ac yn y blaen, ond ni allwch wneud hynny heddiw. Nid oes gennych yr un amrywiaeth o siopau; nid oes gennych yr un cyfleoedd yn y dref ag a oedd gennych yn y gorffennol. Ac mewn sawl ffordd ni fydd hynny'n newid yn y dyfodol, oherwydd mae'r canol trefi a welwn heddiw yn ganlyniadau dewisiadau a wnaed yn y gorffennol ac yn ganlyniadau newidiadau technolegol, newidiadau manwerthu, newidiadau cymdeithasol a newid o ran trafnidiaeth.

Roedd teithio i Gaerdydd pan oeddwn yn tyfu i fyny yn daith enfawr. Byddech chi naill ai'n croesi i Rymni i ddal y trên, neu byddech chi'n dal y bws, a byddai'n cymryd dwy awr i chi gyrraedd Caerdydd ar y bws. Y dyddiau hyn, mae pobl yn gyrru yn ôl ac ymlaen ac yn cymudo i Gaerdydd; ni fyddai hynny'n digwydd yn y 1970au. Felly, rydym yn byw mewn lle gwahanol, ac nid wyf yn credu bod edrych yn ôl ar sut oedd pethau'n arfer bod yn ddefnyddiol iawn wrth geisio canfod ffordd ymlaen ar gyfer y dyfodol. Ond hefyd, nid oherwydd bod newid wedi'i orfodi arnom yn unig yr ydym mewn lle gwahanol. Rydym mewn lle gwahanol hefyd oherwydd ein bod ni—rwy'n dweud 'ni' yn gyfunol fel cymdeithas—wedi gwneud penderfyniadau am y mathau o lefydd rydym eisiau byw ynddynt. Rydym wedi mabwysiadu model o gyfalafiaeth fanwerthol Americanaidd bron yn farus sydd wedi diwreiddio canol ein trefi. Y canlyniad yw, os wyf am brynu unrhyw beth heddiw—anrhegion Nadolig ac yn y blaen—byddwn yn fwy tebygol o fynd i barc manwerthu Cyfarthfa ym Merthyr Tudful nag y byddwn o aros yn fy nghymuned fy hun, ac mae hynny'n ganlyniad i'r dewisiadau a wnaed drosom ni a gennym ni.

Felly, beth a wnawn? Rydym yn gwybod bod yna ffyrdd gwahanol ymlaen. Bydd llawer ohonoch yn gwybod fy mod i'n treulio cymaint o amser ag y gallaf, weithiau, ar dir mawr Ewrop, ac os ydych chi'n gyrru drwy Wlad Belg neu'r Iseldiroedd neu Ffrainc neu'r Almaen, ac yn stopio ac yn mynd i wahanol drefi a phentrefi, fe welwch gymunedau ag iddynt galon yng nghanol y dref, sydd â dewis o siopau a bwytai a chaffis annibynnol, ac mae gennych gyfle i siopa a mwynhau profiad cymunedol, fel yr arferem ni allu ei wneud ychydig flynyddoedd yn ôl. Ac yn y Deyrnas Unedig, rydym yn wahanol, ac rydym yn wahanol oherwydd dewisiadau a wnaed gan Lywodraethau olynol. Ar gyfer y dyfodol, rwy'n credu y dylem wneud dewisiadau gwahanol, a dylem sicrhau bod y cymunedau rydym i gyd yn byw ynddynt yn cael yr un cyfleoedd i ffynnu eto. Ac yn sicr, rwy'n gweld bod yna heriau manwerthu mewn ardaloedd fel Caerdydd yn dilyn y pandemig. Gadewch inni wynebu'r peth, nid yw'r dinasoedd yn ddiogel rhag y newidiadau sy'n digwydd, a bydd unrhyw un ohonom sy'n cofio'r ddinas hon rai degawdau yn ôl, ac yn sicr cyn y pandemig, wedi gweld effaith dewisiadau gwahanol yma yn y ddinas.

Ond mae'r dewisiadau hynny a'r newidiadau hynny'n llawer mwy dwys mewn cymunedau tlotach a dosbarth gweithiol. Pan edrychaf ar effaith y pandemig ar y cymunedau ym Mlaenau Gwent, mae'n llawer mwy a llawer mwy dwys nag ydyw mewn cymunedau sy'n gymharol agos—cymunedau yn sir Frycheiniog neu sir Fynwy, nad ydynt wedi cael eu heffeithio i'r un graddau ag a welsom ym Mlaenau Gwent. Ac mae'n rhaid inni ofyn pam. Ac nid yw'n ymwneud â ffrydiau cyllido unigol na phenderfyniadau polisi unigol Llywodraethau unigol; mae'n ymwneud â'r pecyn cyfan—pecyn cyfannol o newid y mae angen i ni allu ei gyflawni, os ydym am ail-greu'r canol trefi a'r canol cymunedau y byddem eisiau i'n plant dyfu i fyny ynddynt ac y byddem ni ein hunain eisiau ymddeol iddynt.

16:30

I find myself agreeing a lot with what the Member says. One of the things that I think could be usefully done, in order to address some of these issues, is to reduce business rates in our town centres and high streets, increase them on out-of-town shopping centres, many of which have been thriving, and, indeed, to increase them for those online-only retailers who seem to be faring rather well. Would you agree that that is one part of the prescription that could go some way to addressing some of these challenges that high streets in your constituency, and indeed mine, have faced in recent years?

Rwy'n cytuno â llawer o'r hyn y mae'r Aelod yn ei ddweud. Un o'r pethau y credaf y gallai fod yn ddefnyddiol er mwyn mynd i'r afael â rhai o'r problemau hyn yw lleihau ardrethi busnes yng nghanol ein trefi a'n strydoedd mawr, eu cynyddu ar gyfer canolfannau siopa y tu allan i'r dref, y mae llawer ohonynt wedi bod yn ffynnu, ac yn wir, eu cynyddu ar gyfer y manwerthwyr ar-lein yn unig sydd i'w gweld yn gwneud yn dda. A fyddech chi'n cytuno bod hynny'n un rhan o'r ateb a allai fynd rywfaint o'r ffordd i fynd i'r afael â rhai o'r heriau hyn y mae strydoedd mawr yn eich etholaeth chi, ac yn fy etholaeth i yn wir, wedi'u hwynebu yn ystod y blynyddoedd diwethaf?

Yes, I absolutely agree with the Member. I don't think this is an area that divides the Chamber, actually. I think all of us will have the same sort of ambition, and I think the points that the Member makes are well made, and I do agree with the sort of suggestions that he makes. But we need to go further than that, don't we, because we have to be able to enable people to live and work and socialise in the centres of our communities. That means we also need to ensure that we have digital access available as a right and as a matter of course. In many parts of my constituency, you've got a poor mobile phone signal and absolutely no chance of mobile broadband, and that, in 2024, is completely unacceptable, and we need to say that clearly. I won't test the patience of our acting Chair any longer, simply to say that I think the report is an excellent report, and I hope the Government response will be a response to the report itself, but also a response to the challenges we face. Thank you very much.

Rwy'n cytuno'n llwyr â'r Aelod. Nid wyf yn credu bod hwn yn faes sy'n rhannu'r Siambr mewn gwirionedd. Rwy'n credu y bydd gan bob un ohonom yr un math o uchelgais, ac rwy'n credu bod y pwyntiau y mae'r Aelod yn eu gwneud yn rhai da, ac rwy'n cytuno â'r math o awgrymiadau y mae'n eu gwneud. Ond mae angen inni fynd gam ymhellach na hynny, onid oes, oherwydd mae'n rhaid inni alluogi pobl i fyw a gweithio a chymdeithasu yng nghanol ein cymunedau. Mae hynny'n golygu bod angen inni hefyd sicrhau bod mynediad digidol ar gael fel hawl ac fel mater o drefn. Mewn sawl rhan o fy etholaeth i, mae'r signal ffôn symudol yn wael ac nid oes gobaith o gwbl o fand eang symudol, ac mae hynny, yn 2024, yn gwbl annerbyniol, ac mae angen inni ddweud hynny'n glir. Nid wyf am brofi amynedd ein Cadeirydd dros dro am eiliad yn hwy, ond hoffwn ddweud fy mod yn credu bod yr adroddiad yn rhagorol, ac rwy'n gobeithio y bydd ymateb y Llywodraeth yn ymateb i'r adroddiad ei hun, a hefyd yn ymateb i'r heriau sy'n ein hwynebu. Diolch yn fawr iawn.

Well, it's always good to agree with Darren Millar, particularly on this issue. But I think it's really important to remember that a lot of these online retailers are international organisations, and they don't have any land base; they're in some Virgin Islands or some other tax haven, tax horror. How are we going to get them? So, this really is a multinational problem that we need to think of globally, because there's no doubt that some people just avoid paying all taxes altogether.

I'm a big fan of the 15-minute city, not least because, for a lot of my constituents, if they can't walk to it, they can't afford to buy it, simply because their money is so short, the bus fare to get there and back from an alternative location is just a huge disincentive. And as we cope with the climate change that we need to make, to be consistent in our net-zero obligations, we've got to be thinking about what are the weekly things that everybody needs to shop for, and how can people get to them. The occasional shop involves further travel.

So, I think that we've all grappled with the villages that lose their primary school and then they lose their shop, and then they really do lose the potential for any sort of human discourse within that community, and that is very, very damaging, potentially. But this isn't just a village and town-centre problem, this is also something that Cardiff city centre has also had to get to grips with, and it isn't just COVID. The hospitality sector is also having a very difficult time because there's just less money in circulation and, inevitably, discretionary spend takes a big hit. 

But I want to commend, for example, Landsec's major bold redevelopment of the Debenhams site, which was a hideous building and had no potential for residential reuse simply because of the way it was constructed. There was not enough natural light and you really don't want people walking past your living room when they're on the way to somewhere. So, I think their bold idea of creating a town square where families can go and have a picnic while they're on a trip out to the shops, or to have artistic space for musicians or street artists, is very good. They're not doing it out of the goodness of their hearts, they're doing it because that's their way of protecting their considerable assets in Cardiff, therefore they have to— . They have, if you like, the resources to rethink the purpose of town and city centres, given that online shopping is not a blip of COVID-19 but a trend that appears to be here to stay. 

So, town centres can't just be about the spending of money. The cost-of-living crisis, of which there is no end and is the daily reality of at least a third of the population, means that town centres have to be places to meet and socialise, exchange ideas, be enriched by cultural stipulation, whether that's the visual beauty of a flower box or a major cultural event, or a sporting event. 

I think one of the real problems we have to deal with is the prevalence of these out-of-town shopping centres, and I completely support the committee's recommendation about disincentivising that, but it is very, very difficult to resist once anchor companies like Marks and Spencer decide to move out of town. And I'm fully aware that my colleague Jeremy Miles has been grappling with exactly that problem where they're moving out of Neath, and that has a real threat to that particular historic town. 

But I think that one of the ways we can perhaps approach this, both with tax incentives and also when we're dealing with the upcoming bus Bill, is that we need to ensure that if companies feel they're better placed by moving out of town, it should be incumbent on them to provide the bus service for those who need to go to them, because otherwise we're just increasing car traffic and that's in breach of 'Llwybr Newydd'. So, we need to strengthen the planning system to ensure that we can make that happen. They should pay for the vehicles that enable everybody to get to their shops, and that includes the proportion of the population that doesn't have a vehicle. 

But just to sum up, I think we should acknowledge what is a major ethos of Mark Drakeford's time as First Minister, which is that local authorities are best placed to know what their areas need and no two town centres are the same. Therefore, the recommendation to put more flexibility into the criteria for town-centre incentives is very welcome, and I think one that we should build on.

Wel, mae bob amser yn dda cytuno â Darren Millar, yn enwedig ar y mater hwn. Ond rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn cofio bod llawer o'r manwerthwyr ar-lein hyn yn sefydliadau rhyngwladol, ac nid oes ganddynt safle tiriogaethol mewn gwirionedd; maent ar Ynysoedd y Wyryf neu ryw hafan dreth arall, uffern dreth. Sut y gallwn ni eu cyrraedd? Felly, mae hon yn broblem ryngwladol y mae angen inni feddwl amdani yn fyd-eang, oherwydd nid oes amheuaeth fod rhai pobl yn osgoi talu trethi'n gyfan gwbl.

Rwy'n hoff iawn o'r ddinas 15 munud, yn enwedig oherwydd, i lawer o fy etholwyr, os na allant gerdded ato, ni allant fforddio ei brynu, oherwydd mae eu harian mor brin, mae cost y tocyn bws i gyrraedd rhywle arall ac yn ôl yn rhwystr enfawr. Ac wrth inni ymdopi â'r newidiadau y mae'n rhaid inni eu gwneud mewn perthynas â newid hinsawdd, i fod yn gyson yn ein rhwymedigaethau sero net, mae'n rhaid inni feddwl beth yw'r pethau wythnosol y mae angen i bawb eu prynu, a sut y gall pobl eu cyrraedd. Mae'r daith siopa achlysurol yn galw am deithio pellach.

Felly, rwy'n credu ein bod ni i gyd wedi gorfod ymdopi â'r pentrefi sy'n colli eu hysgol gynradd ac sydd wedyn yn colli eu siop, ac sydd wedyn yn colli'r potensial ar gyfer unrhyw fath o ymddiddan dynol yn y gymuned honno, ac mae hynny'n gallu bod yn niweidiol iawn. Ond nid problem i ganol trefi a phentrefi yn unig yw hon, mae'n broblem y bu'n rhaid i ganol dinas Caerdydd fynd i'r afael â hi hefyd, ac mae'n ymwneud â mwy na COVID. Mae'r sector lletygarwch hefyd yn cael amser anodd iawn oherwydd bod llai o arian yn cylchredeg, ac yn anochel, mae gwariant dewisol yn cael ergyd fawr. 

Ond rwyf eisiau cymeradwyo, er enghraifft, ailddatblygiad beiddgar Landsec o safle Debenhams, a oedd yn adeilad hyll ac nid oedd iddo botensial i gael ei addasu at ddibenion preswyl oherwydd y ffordd y cafodd ei adeiladu. Nid oedd digon o olau naturiol ac nid ydych eisiau i bobl gerdded heibio eich ystafell fyw pan fyddant ar y ffordd i rywle. Felly, rwy'n credu bod eu syniad beiddgar o greu sgwâr canol y dref, lle gall teuluoedd fynd i gael picnic tra'u bod yn cael diwrnod o siopa, neu i roi gofod artistig i gerddorion neu artistiaid stryd, yn dda iawn. Nid ewyllys da sydd wedi eu sbarduno i wneud hyn, maent yn ei wneud am mai dyna eu ffordd nhw o ddiogelu eu hasedau sylweddol yng Nghaerdydd, felly mae'n rhaid iddynt— . Mae ganddynt yr adnoddau, os mynnwch, i ailystyried diben canol trefi a dinasoedd, o gofio nad blip yn sgil COVID-19 yw siopa ar-lein ond tuedd sy'n ymddangos fel pe bai yma i aros. 

Felly, rhaid i ganol trefi ymwneud â mwy na gwario arian yn unig. Mae'r argyfwng costau byw, nad oes diwedd arno ac sy'n realiti dyddiol i o leiaf draean o'r boblogaeth, yn golygu bod yn rhaid i ganol trefi fod yn lleoedd i gyfarfod a chymdeithasu, cyfnewid syniadau, cael eich cyfoethogi gan amgylchiadau diwylliannol, boed hynny'n harddwch gweledol blwch blodau neu'n ddigwyddiad diwylliannol mawr, neu ddigwyddiad chwaraeon. 

Rwy'n credu mai un o'r problemau gwirioneddol y mae'n rhaid inni ymdrin â nhw yw nifer y canolfannau siopa y tu allan i'r dref, ac rwy'n llwyr gefnogi argymhelliad y pwyllgor ynghylch anghymell hynny, ond mae'n anodd iawn gwrthsefyll pan fydd cwmnïau angori fel Marks and Spencer yn penderfynu symud allan o'r dref. Ac rwy'n gwbl ymwybodol fod fy nghyd-Aelod Jeremy Miles wedi bod yn ymrafael â'r union broblem honno lle maent yn symud allan o Gastell-nedd, gan greu bygythiad gwirioneddol i'r dref hanesyddol honno. 

Ond credaf mai un o'r ffyrdd y gallwn fynd i'r afael â hyn efallai, gyda chymhellion treth a hefyd wrth ymdrin â'r Bil bysiau sydd ar y ffordd, yw drwy sicrhau, os yw cwmnïau'n teimlo y byddai symud o'r dref yn eu rhoi mewn sefyllfa well, y dylai fod yn ddyletswydd arnynt i ddarparu'r gwasanaeth bws i'r rhai sydd angen eu cyrraedd, oherwydd fel arall rydym yn cynyddu traffig ceir ac mae hynny'n groes i 'Llwybr Newydd'. Felly, mae angen inni gryfhau'r system gynllunio i sicrhau y gallwn wneud i hynny ddigwydd. Dylent dalu am y cerbydau sy'n galluogi pawb i gyrraedd eu siopau, ac mae hynny'n cynnwys y gyfran o'r boblogaeth nad oes ganddynt gerbyd. 

Ond i grynhoi, rwy'n credu y dylem gydnabod yr hyn sy'n ethos o gyfnod Mark Drakeford fel Prif Weinidog, sef mai awdurdodau lleol sydd yn y sefyllfa orau i wybod beth sydd ei angen ar eu hardaloedd a bod pob canol tref yn wahanol. Felly, mae'r argymhelliad i roi mwy o hyblygrwydd yn y meini prawf ar gyfer cymhellion canol trefi i'w groesawu'n fawr, ac rwy'n credu ei fod yn un y dylem adeiladu arno.

16:35

I'd like to begin by thanking the committee for its report, which I think is very timely and very useful. There is quite a degree of common ground, isn't there, across the Chamber, as we’ve already heard, and we’re all familiar with the challenges of online shopping, out-of-centre development, the effects of the pandemic, and many others. It’s a very challenging set of circumstances, so obviously it requires a wide-ranging set of responses. And I very much agree that that does have to be locally based in terms of local partnerships, because I know that the centres that are important in my constituency, and to my constituency, vary in size, and the solutions to the issues will vary accordingly. For Newport city centre, there’s been a great deal of necessary investment, but obviously a lot more needs to be done—a lot of new residential provision; a big project to redevelop the market in the centre; recently we’ve had a 500-space music venue, the Corn Exchange, opening, which has created a lot of excitement and a real buzz; more public services, more leisure, entertainment. There’s been a lot of diversification. But I very much agree, as Luke Fletcher said, that in terms of residential, it does meet a lot of our pressing challenges in Wales, doesn’t it? It helps with that diversification, it helps with footfall, but it also provides particularly, perhaps, those smaller properties that are much in demand in terms of housing provision. So, I think a lot more of that would be very useful indeed.

In Caldicot, in Newport East—it’s much smaller, obviously, than Newport city centre; it's a town—some of the challenges are about identifying ownership of property and then getting the owners of the premises to be accommodating and co-operative with some of the action that’s required. But, again, a lot of effort has gone into improving that centre, making it more of a quality space for people to sit around and meet up. These centres are very important for those social purposes. And there’s a Caldicot town team that puts on events and helps diversify the offer and attract people into the town centre. And in Magor, which is a village, it’s much more about quality local independent businesses making that quality offer that local people want to see. We know very well, don’t we, that if we have these locally owned businesses making the profits in these centres, they will spend those profits locally, so you get that virtuous circle of investment and spend, whereas the big operators actually suck money out of these centres, which is no good to the local economies at all.

And one of the advantages as well, I think, is having a wide-ranging approach to the problems. If we look at Newport, for example, just across the way from the city centre we have Rodney Parade, the home of Newport County, the home of the Dragons rugby team. Public transport is close by, so when you get the big matches, the big occasions, all of those people, all of that footfall, is in Newport city centre. There are so many aspects. So many big teams have relocated, haven’t they, again, to the periphery of towns and cities, so you don’t get that effect, you don’t get that buzz on the big-match occasions and, indeed, on all of the games that they play throughout the seasons.

So, I really do think that we need that wide-ranging approach that recognises the flexibility that’s so important—city centres, town centres, village centres—and working with the local partnerships and the local authorities who best understand those local circumstances. I do believe this report reflects the requirement for that sort of approach, and puts some very useful recommendations forward, and I’m sure the Government will have a very close look at it, and I welcome the response that they’ve already made. Diolch yn fawr.

Hoffwn ddechrau drwy ddiolch i'r pwyllgor am ei adroddiad, a chredaf ei fod yn amserol iawn ac yn ddefnyddiol iawn. Mae cryn dipyn o dir cyffredin ar draws y Siambr, onid oes, fel y clywsom eisoes, ac rydym i gyd yn gyfarwydd â heriau siopa ar-lein, datblygiadau y tu allan i ganol trefi, effeithiau'r pandemig, a llawer o rai eraill. Mae'n set heriol iawn o amgylchiadau, felly yn amlwg mae angen set eang o ymatebion. Ac rwy'n cytuno'n gryf fod yn rhaid i hynny fod wedi'i leoli'n lleol o ran partneriaethau lleol, oherwydd gwn fod y canol trefi a dinasoedd sy'n bwysig yn fy etholaeth ac i fy etholaeth yn amrywio o ran maint, a bydd yr atebion i'r problemau'n amrywio yn unol â hynny. Ar gyfer canol dinas Casnewydd, mae llawer iawn o fuddsoddi angenrheidiol wedi bod, ond yn amlwg mae angen gwneud llawer mwy—llawer o ddarpariaeth breswyl newydd; prosiect mawr i ailddatblygu'r farchnad yn y canol; yn ddiweddar mae lleoliad cerddoriaeth sy'n dal 500 o bobl y Corn Exchange wedi agor, sydd wedi creu llawer o gyffro a bwrlwm go iawn; mwy o wasanaethau cyhoeddus, mwy o gyfleusterau hamdden, adloniant. Mae llawer o arallgyfeirio wedi bod. Ond rwy'n cytuno'n gryf, fel y dywedodd Luke Fletcher, o ran darpariaeth breswyl, ei fod yn mynd i'r afael â llawer o'n heriau dybryd yng Nghymru, onid yw? Mae'n helpu gyda'r arallgyfeirio, mae'n helpu gyda nifer yr ymwelwyr, ond mae hefyd yn darparu, yn arbennig, efallai, yr eiddo llai o faint y mae galw mawr amdano yn y cyflenwad tai. Felly, rwy'n credu y byddai llawer mwy o hynny'n ddefnyddiol dros ben.

Yng Nghil-y-coed, yn Nwyrain Casnewydd—mae'n llawer llai, yn amlwg, na chanol dinas Casnewydd; mae'n dref—mae rhai o'r heriau yn ymwneud â nodi perchnogaeth eiddo a chael perchnogion y safle i fod yn gefnogol a chydweithredu â rhywfaint o'r camau sydd eu hangen. Ond unwaith eto, mae llawer o ymdrech wedi mynd tuag at wella canol y dref, i'w wneud yn ofod o safon i bobl eistedd o gwmpas a chyfarfod. Mae'r canol trefi hyn yn bwysig iawn at y dibenion cymdeithasol hynny. Ac mae yna dîm tref Cil-y-coed sy'n cynnal digwyddiadau ac yn helpu i amrywio'r cynnig a denu pobl i ganol y dref. Ac ym Magwyr, sy'n bentref, mae'n ymwneud llawer mwy â busnesau lleol annibynnol o safon yn gwneud y cynnig o ansawdd hwnnw y mae pobl leol eisiau ei weld. Rydym yn gwybod yn iawn, onid ydym, os yw'r busnesau hyn sy'n eiddo i bobl leol yn gwneud elw yn y canol trefi hyn, byddant yn gwario'r elw'n lleol, ac felly bydd gennych y cylch rhinweddol hwnnw o fuddsoddi a gwario, tra bod y cwmnïau mawr yn sugno arian allan o ganol trefi, ac nid yw hynny'n dda i'r economïau lleol o gwbl.

Ac un o'r manteision hefyd, rwy'n credu, yw cael dull eang o fynd i'r afael â'r problemau. Os edrychwn ar Gasnewydd, er enghraifft, ychydig dros y ffordd o ganol y ddinas mae gennym Rodney Parade, cartref tîm pêl-droed Casnewydd, cartref tîm rygbi'r Dreigiau. Mae trafnidiaeth gyhoeddus gerllaw, felly pan fydd gennych y gemau mawr, y digwyddiadau mawr, mae'r holl bobl, yr holl ymwelwyr, yng nghanol dinas Casnewydd. Mae cymaint o agweddau ar hyn. Mae cymaint o dimau mawr wedi adleoli, onid ydynt, unwaith eto i gyrion trefi a dinasoedd, felly nid ydych chi'n cael yr effaith honno, nid ydych chi'n cael y wefr honno ar ddiwrnodau'r gemau mawr, ac yn wir, yr holl gemau y maent yn eu chwarae drwy gydol y tymor.

Felly, rwy'n credu, mewn gwirionedd, ein bod angen dull eang sy'n cydnabod yr hyblygrwydd sydd mor bwysig—canol dinasoedd, canol trefi, canol pentrefi—a gweithio gyda'r partneriaethau lleol a'r awdurdodau lleol sy'n deall yr amgylchiadau lleol orau. Rwy'n credu bod yr adroddiad hwn yn adlewyrchu'r angen am y math hwnnw o ddull, ac mae'n cynnig argymhellion defnyddiol iawn, ac rwy'n siŵr y bydd y Llywodraeth yn edrych yn fanwl iawn arno, ac rwy'n croesawu'r ymateb y maent eisoes wedi'i wneud. Diolch yn fawr.

16:40

Dwi'n galw ar y Gweinidog Newid Hinsawdd, Julie James.

I call on the Minister for Climate Change, Julie James.

Thank you, acting Presiding Officer. I'd also like to thank the Chair and members of the Public Accounts and Public Administration Committee, and all of those who took the time to provide evidence to the committee's inquiry, and I would also like to extend my thanks to the auditor general and his team for their valuable contribution to this important piece of work. I am pleased to confirm that we have accepted all the committee's recommendations in full.

I think, as every Member has acknowledged in this debate, our town centres are facing unprecedented challenges. The impact of out-of-town developments, changing retail habits and the COVID pandemic have all had consequences for our high streets. There are, indeed, too many empty shops, too few homes and too little green space in our town centres, and we all want our town centres to be places where we can live, work and play. The Welsh Government is determined to achieve this vision by giving a clear strategic lead and supporting our local authorities' regeneration activities. This is already reflected in our programme for government through specific commitments around supporting our town centres. These commitments include supporting work to develop a register of empty buildings, and helping small businesses move into empty shops. 

Diolch yn fawr, Lywydd dros dro. Hoffwn ddiolch hefyd i'r Cadeirydd ac aelodau'r Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus, a phawb a roddodd amser i roi tystiolaeth i ymchwiliad y pwyllgor, a hoffwn ddiolch hefyd i'r archwilydd cyffredinol a'i dîm am eu cyfraniad gwerthfawr i'r gwaith pwysig hwn. Rwy'n falch o gadarnhau ein bod wedi derbyn holl argymhellion y pwyllgor yn llawn.

Rwy'n credu, fel y mae pob Aelod wedi'i gydnabod yn y ddadl hon, fod canol ein trefi yn wynebu heriau digynsail. Mae effaith datblygiadau y tu allan i'r dref, arferion manwerthu sy'n newid a phandemig COVID i gyd wedi arwain at ganlyniadau i'n strydoedd mawr. Yn wir, mae gormod o siopau gwag, rhy ychydig o gartrefi a rhy ychydig o fannau gwyrdd yng nghanol ein trefi, ac rydym i gyd eisiau i ganol ein trefi fod yn lleoedd lle gallwn fyw, gweithio a chwarae. Mae Llywodraeth Cymru yn benderfynol o gyflawni'r weledigaeth hon drwy ddarparu arweiniad strategol clir a chefnogi gweithgareddau adfywio ein hawdurdodau lleol. Mae hyn eisoes yn cael ei adlewyrchu yn ein rhaglen lywodraethu drwy ymrwymiadau penodol sy'n cefnogi canol ein trefi. Mae'r ymrwymiadau hyn yn cynnwys cefnogi gwaith i ddatblygu cofrestr o adeiladau gwag, a helpu busnesau bach i symud i siopau gwag. 

Today, I would like to address some of the main issues raised by the committee in its recommendations, as well as some of the broader challenges affecting our town centres. Through 'Future Wales' and 'Planning Policy Wales', we have strengthened our 'town centre first' policy. It's delivered at the local level by local development plan policies and decisions on planning applications. It's also a cross-cutting principle embedded in the Wales infrastructure investment strategy. And just to make that really clear, 'town centre first' means that we want to see town centres considered first for the location of significant new commercial, retail, education, health, leisure and public service facilities. This diverse range of services will, indeed, drive footfall into our town centres.

When I launched our town centres position statement in May last year, I was very clear that regenerating town centres is a complex piece of work. We must consider the reasons behind services moving from town centres to out-of-town locations, the growth of online shopping, private car dependency, local capacity to deliver and, of course, the climate and nature emergencies. I launched that strategy, actually, in Neath town centre—a town where I did live for a short while when I was a small child. My father ran a pub in Neath town centre. That then became a shoe shop and is now a charity store, which, I think, is a very good indication of the passage of time through the centre. But I was very pleased to launch the policy standing outside the new leisure centre and library facility in Neath, which has had a real catalytic effect on bringing people back in. It has to be a welcoming space, doesn't it, for people to come.

And I very much enjoyed my visit to Newport and the new market, and the experimental, but now to be rolled out, using of the premises above the shops there and along the new—I've forgotten what it's called—arcade, the market arcade, is it, coming up there, which was lovely, where we've used as residences what were vacant spaces above the shops. But we've turned them all into residences, as I know, John, with your and Jayne Bryant's assistance, and with the council's assistance, and that's really had a galvanising effect on that area as well, hasn't it? It was really lovely; I really enjoyed the visit there. I make the point, really, just to say that it can be done, but you need a concerted effort and a range of services to put into it. 

And then Mike's point about which towns do you identify with: so, one of the other things about our 'town centre first' policy is that we have had to consider, especially in the cities—. I absolutely acknowledge Mike's point. I come from a different centre of Swansea. But if you said 'town centre first' in Swansea, you might end up just saying the city centre, and that wouldn't be a good policy either; you also want all of the suburban centres to be regarded as town centres. So, it's a complex piece of work. Sometimes those regional centres rise and fall in a way that's not really very predictable. I'm from an area in Swansea called Uplands, and that's currently having a bit of a resurgence, but it's very difficult to understand quite what the zeitgeist for the rise and fall of that is. So, I make these anecdotal points, really, to just point out that there are wide-ranging issues affecting all of the town centres, and these are all reflected in the committee's very thorough report and their recommendations.

Many of the levers to regenerate our town centres do sit with local authorities, but we recognise that the Welsh Government is a key enabler. We do have a flagship Transforming Towns programme, and that's providing £125 million of grant and loan funding over three years to support that work. Transforming Towns is a co-ordinated but flexible package of support, and how it's utilised is driven by local authorities, using their unique local knowledge to prioritise investment based on placemaking plans, specifically for the reason that I just mentioned, which is that they are best placed to know where those regional and city centres are best located. Transforming Towns is a catalyst for change to reinvent town centres across Wales, but we do need to ensure that the programme keeps pace with the needs of our towns, and we will be conducting a review of the Transforming Towns programme in 2024-25, and that will include an assessment of the criteria used to assess funding applications, which Mark and, I think, Jenny, and a number of other people have mentioned. 

The committee also specifically raised the issue of empty properties. We absolutely agree that empty properties are a blight, not just on town centres, but on all our communities more widely. It is unacceptable that there are so many empty homes when so many people are experiencing homelessness, and I am determined to support local authorities in their attempts to bring empty properties, both residential and commercial, back into use. This is reflected by the many ways in which support is given across a number of grant and loan schemes.

Just on that, I just want to recommend to Members, if they do have derelict buildings in their own town centres, to bring that to our attention. We have been working with our local authorities to make sure that they can use their compulsory purchase order powers very effectively. So, sometimes, as John said, I think, it can be very difficult to trace the owner of the building, so we are enabling our local authorities to do that piece of work and then use CPO powers, where the company often turns out, and it has in my own patch, to be just an investment company somewhere or other that doesn't even know that they own the piece of real estate in question, but it's actually having a really blighting effect on the town. They're just sitting on it as part of a massive portfolio of 'investment', in inverted commas. That's had quite a galvanising effect. Any of you who know High Street in Swansea, for example, will see the difference in that street as the council has actually compulsorily purchased the properties and brought them back into beneficial use.  

Heddiw, hoffwn fynd i'r afael â rhai o'r prif faterion a godwyd gan y pwyllgor yn ei argymhellion, yn ogystal â rhai o'r heriau ehangach sy'n effeithio ar ganol ein trefi. Drwy 'Cymru'r Dyfodol' a 'Polisi Cynllunio Cymru', rydym wedi cryfhau ein polisi 'canol y dref yn gyntaf'. Fe'i cyflwynir ar lefel leol gan bolisïau a phenderfyniadau cynlluniau datblygu lleol ar geisiadau cynllunio. Mae hefyd yn egwyddor drawsbynciol sydd wedi'i hymgorffori yn strategaeth buddsoddi yn seilwaith Cymru. Ac er mwyn gwneud hynny'n glir iawn, mae 'canol y dref yn gyntaf' yn golygu ein bod eisiau gweld canol trefi yn cael eu hystyried yn gyntaf ar gyfer lleoli cyfleusterau masnachol, manwerthu, addysg, iechyd, hamdden a gwasanaeth cyhoeddus newydd sylweddol. Bydd yr ystod amrywiol hon o wasanaethau yn sicr o ddenu mwy o ymwelwyr i ganol ein trefi.

Pan lansiais ein datganiad sefyllfa ar ganol trefi ym mis Mai y llynedd, roeddwn yn glir iawn fod adfywio canol trefi yn waith cymhleth. Rhaid inni ystyried y rhesymau y tu ôl i benderfyniad gwasanaethau i symud o ganol trefi i leoliadau y tu allan i'r dref, twf siopa ar-lein, dibyniaeth ar geir preifat, capasiti lleol i gyflawni, ac wrth gwrs, yr argyfyngau hinsawdd a natur. Fe wneuthum lansio'r strategaeth honno yng nghanol tref Castell-nedd—tref y bûm yn byw ynddi am gyfnod byr pan oeddwn yn blentyn bach. Roedd fy nhad yn rhedeg tafarn yng nghanol tref Castell-nedd. Yna daeth honno'n siop esgidiau ac mae bellach yn siop elusen, sydd, rwy'n credu, yn dangos treigl amser drwy ganol y dref yn dda iawn. Ond roeddwn yn falch iawn o lansio'r polisi wrth sefyll y tu allan i'r llyfrgell a'r ganolfan hamdden newydd yng Nghastell-nedd, sydd wedi cael effaith gatalytig iawn ar ddenu pobl yn ôl i'r canol. Mae'n rhaid iddo fod yn lle croesawgar, onid oes, er mwyn denu pobl.

Ac fe wneuthum fwynhau fy ymweliad â Chasnewydd a'r farchnad newydd, a'r defnydd arbrofol, ond sydd bellach i'w gyflwyno, o'r safle uwchben y siopau yno ac ar hyd yr—rwyf wedi anghofio'r gair—arcêd, arcêd newydd y farchnad, a oedd yn hyfryd, lle rydym wedi defnyddio gofod gwag uwchben y siopau fel preswylfeydd. Ond rydym wedi eu haddasu'n breswylfeydd, gyda'ch cymorth chi, John, a Jayne Bryant, a chyda chymorth y cyngor, ac mae hynny wedi cael effaith ysgogol ar yr ardal honno hefyd, onid yw? Roedd yn wirioneddol hyfryd; fe wneuthum fwynhau'r ymweliad hwnnw'n fawr. Rwy'n gwneud y pwynt, mewn gwirionedd, i ddangos y gellir ei wneud, ond mae angen ymdrech gyfunol ac ystod o wasanaethau i'w rhoi i mewn. 

A phwynt Mike wedyn ynglŷn â pha drefi rydych chi'n uniaethu â nhw: felly, un o'r pethau eraill am ein polisi 'canol y dref yn gyntaf' yw ein bod wedi gorfod ystyried, yn enwedig yn y dinasoedd—. Rwy'n cydnabod pwynt Mike yn llwyr. Rwy'n dod o ran wahanol o Abertawe. Ond pe baech chi'n dweud 'canol y dref yn gyntaf' yn Abertawe, efallai y byddech chi'n dweud canol y ddinas yn y pen draw, ac ni fyddai hwnnw'n bolisi da ychwaith; rydych chi eisiau i ganol y maestrefi gael eu hystyried fel canol trefi hefyd. Felly, mae'n waith cymhleth. Weithiau mae'r llanw a thrai yn y canolfannau rhanbarthol hynny'n digwydd mewn ffordd nad yw'n rhagweladwy iawn mewn gwirionedd. Rwy'n dod o ardal yn Abertawe o'r enw Uplands, ac mae'n cael ychydig o atgyfodiad ar hyn o bryd, ond mae'n anodd iawn deall yn iawn beth yw'r zeitgeist ar gyfer llanw a thrai y lleoedd hyn. Felly, rwy'n gwneud y pwyntiau anecdotaidd hyn, mewn gwirionedd, i dynnu sylw at y ffaith bod yna faterion eang sy'n effeithio ar bob canol tref, ac mae'r rhain i gyd yn cael eu hadlewyrchu yn adroddiad trylwyr iawn y pwyllgor a'u hargymhellion.

Mae llawer o'r ysgogiadau ar gyfer adfywio canol ein trefi yn nwylo awdurdodau lleol, ond rydym yn cydnabod bod Llywodraeth Cymru yn alluogwr allweddol. Mae gennym raglen flaenllaw Trawsnewid Trefi, ac mae'r rhaglen honno'n darparu £125 miliwn o gyllid grant a benthyciadau dros dair blynedd i gefnogi'r gwaith hwnnw. Mae Trawsnewid Trefi yn becyn cymorth cydlynol ond hyblyg, ac mae sut y caiff ei ddefnyddio'n cael ei lywio gan awdurdodau lleol, gan ddefnyddio eu gwybodaeth leol unigryw i flaenoriaethu buddsoddiad yn seiliedig ar gynlluniau creu lleoedd, yn benodol am y rheswm y soniais amdano, sef mai nhw sydd yn y sefyllfa orau i wybod lle sydd orau i leoli'r canolfannau rhanbarthol a chanol dinas hynny gael eu lleoli. Mae Trawsnewid Trefi yn gatalydd ar gyfer newid i ailddyfeisio canol trefi ledled Cymru, ond mae angen inni sicrhau bod y rhaglen yn glynu wrth anghenion ein trefi, a byddwn yn cynnal adolygiad o'r rhaglen Trawsnewid Trefi yn 2024-25, a bydd hwnnw'n cynnwys asesiad o'r meini prawf a ddefnyddir i asesu ceisiadau am gyllid, y mae Mark, a Jenny rwy'n credu, a nifer o bobl eraill wedi ei grybwyll. 

Mae'r pwyllgor hefyd wedi codi mater eiddo gwag yn benodol. Rydym yn cytuno'n llwyr fod eiddo gwag yn falltod, nid yn unig ar ganol trefi, ond ar ein holl gymunedau yn ehangach. Mae'n annerbyniol fod cymaint o gartrefi gwag pan fo cymaint o bobl yn ddigartref, ac rwy'n benderfynol o gefnogi awdurdodau lleol yn eu hymdrechion i ailddefnyddio eiddo gwag preswyl a masnachol unwaith eto. Adlewyrchir hyn gan y nifer o ffyrdd y darperir cymorth ar draws nifer o gynlluniau grant a benthyciadau.

Ar y pwynt hwnnw, hoffwn argymell i'r Aelodau, os oes ganddynt adeiladau adfeiliedig yng nghanol eu trefi eu hunain, i dynnu ein sylw at hynny. Rydym wedi bod yn gweithio gyda'n hawdurdodau lleol i sicrhau eu bod yn gallu defnyddio eu pwerau gorchymyn prynu gorfodol yn effeithiol iawn. Felly, weithiau, fel y dywedodd John rwy'n credu, gall fod yn anodd iawn canfod pwy yw perchennog yr adeilad, felly rydym yn galluogi ein hawdurdodau lleol i wneud y gwaith hwnnw a defnyddio pwerau gorchymyn prynu gorfodol, lle daw'n amlwg yn aml, ac mae hyn wedi digwydd yn fy ardal i, fod y cwmni yn ddim ond cwmni buddsoddi yn rhywle neu'i gilydd ac nad ydynt hyd yn oed yn gwybod eu bod yn berchen ar yr eiddo dan sylw, ond mae'n cael effaith wirioneddol ddiflas ar y dref. Maent yn eistedd arno fel rhan o bortffolio enfawr o 'fuddsoddiad', mewn dyfynodau. Mae hynny wedi cael effaith go ysgogol. Bydd unrhyw un ohonoch sy'n adnabod y Stryd Fawr yn Abertawe, er enghraifft, yn gweld y gwahaniaeth yn y stryd honno o ganlyniad i'r ffaith bod y cyngor wedi prynu adeiladau'n orfodol ac wedi gwneud defnydd buddiol ohonynt.

16:50

Will you take an intervention, Minister?

A wnewch chi dderbyn ymyriad, Weinidog?

Will you acknowledge the work and efforts of the UK Government through the town fund, which is also helping in that situation, with £20 million in investment into Rhyl town centre in my constituency, and probably many more across Wales as well as a result of the spring budget? That's really helping, in line with what the Welsh Government are doing with local authorities, also the back-up with money from the UK Government as well.

A wnewch chi gydnabod gwaith ac ymdrechion Llywodraeth y DU drwy gronfa'r trefi, sydd hefyd yn helpu gyda'r sefyllfa honno, gyda buddsoddiad o £20 miliwn i ganol tref y Rhyl yn fy etholaeth i, a llawer mwy ledled Cymru hefyd mae'n debyg o ganlyniad i gyllideb y gwanwyn? Mae honno'n gymorth mawr, ochr yn ochr â'r hyn y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud gydag awdurdodau lleol, a'r gefnogaeth gydag arian gan Lywodraeth y DU hefyd.

Yes, and what we've done, in many cases, is we've enabled either their funding to be used as a match for ours or ours to be used as a match for theirs, and, actually, you get a doubling effect, so that's been very helpful. I will say, though, that we haven't always had very much notice of that, so it's been very difficult to plan out where we might be able to most use the match funding. I and my colleague Lee Waters have raised with the Government that we welcome the funding, but, actually, some planning around where we might direct some of the funding so that we can double its effect in that way would be very, very useful. 

Anyway, so going back to talking about the empty properties, I'm very, very keen that local authorities use their CPO powers in particular if they do have blighted, particularly heritage, buildings, which we've been looking at, and Mike's point about the churches is a very good one there, where we can definitely bring them back into beneficial use. Many of us have huge churches or chapels in our local town centres that are just sitting there doing nothing. They could easily be transformed into something much more useful for the modern day, and it also protects the cultural heritage. I did bring this up yesterday, when I was talking about the second homes issues as well. 

So, in response to recommendation 7, I am very pleased to confirm that we will review, with the input of local authorities and stakeholders, the financial assistance made available to support tackling those empty properties. Members will be aware that the co-operation agreement committed the Welsh Government and Plaid Cymru to establishing Unnos. Through Unnos's support, local authorities are taking appropriate enforcement action on those empty and dilapidated properties. The Unnos programme will also be developing a guidance document for local authorities on empty homes by the end of this calendar year.

So, acting Deputy Presiding Officer, the committee rightly raised the planning system as a policy area where changes can be made to support our town centres, and I'm pleased to say that we've been able to respond positively to the committee's recommendations on planning. 'Planning Policy Wales' and 'Future Wales' both have clear policies promoting 'town centre first' principles for the planning system in Wales. We will also undertake a review of permitted development rights and consult on the appropriateness of introducing new permitted development rights for town centres. This will consider whether we should permit a change of use without the need for planning permission. That can be a bit of a double-edged sword, so we have to be very careful that we have put the policies in place to make sure that, where those changes of use happen, they happen in an appropriate way and don't result in a proliferation of things that none of us would actually want to see proliferating in our town centres. So, it's not quite as straightforward as just removing the barrier, I don't think.

We will also consider whether to strengthen the implementation of the 'town centre first' policy by extending what's called the notification direction to include retail, commercial and public sector development proposals outside of town centres. That would have the effect of allowing Welsh Ministers to decide whether to call in an application for a decision instead of it being determined by the local planning authority, if the local planning authority appeared to be minded to grant an out-of-town planning consent of that sort.    

Ie, a'r hyn rydym wedi'i wneud, mewn llawer o achosion, yw sicrhau bod eu cyllid nhw'n cael ei ddefnyddio fel arian cyfatebol ar gyfer ein cyllid ni, neu fod ein cyllid ni'n cael ei ddefnyddio fel arian cyfatebol ar gyfer eu cyllid nhw, ac mewn gwirionedd, rydych chi'n dyblu'r effaith, felly mae hynny wedi bod yn ddefnyddiol iawn. Rwyf am ddweud, serch hynny, nad ydym bob amser wedi cael llawer iawn o rybudd o hynny, felly mae wedi bod yn anodd iawn cynllunio lle y gallem wneud y defnydd gorau o'r arian cyfatebol. Rwyf fi a fy nghyd-Aelod Lee Waters wedi dweud wrth y Llywodraeth ein bod yn croesawu'r cyllid, ond y byddai rhywfaint o gynllunio o ran lle y gallem gyfeirio rhywfaint o'r cyllid hwnnw fel y gallwn ddyblu ei effaith yn y ffordd honno yn ddefnyddiol tu hwnt. 

Beth bynnag, gan droi'n ôl at yr eiddo gwag, rwy'n awyddus iawn i awdurdodau lleol ddefnyddio eu pwerau gorchymyn prynu gorfodol yn enwedig os oes ganddynt adeiladau mewn cyflwr gwael, ac adeiladau treftadaeth yn arbennig, y buom yn edrych arnynt, ac mae pwynt Mike am yr eglwysi yn un da iawn, lle gallwn yn bendant wneud defnydd buddiol ohonynt unwaith eto. Mae gan lawer ohonom eglwysi neu gapeli enfawr yng nghanol ein trefi lleol sy'n eistedd yno yn gwneud dim byd. Gellid eu trawsnewid yn hawdd i fod yn rhywbeth llawer mwy defnyddiol ar gyfer yr oes sydd ohoni, ac mae hefyd yn diogelu'r dreftadaeth ddiwylliannol. Fe godais hyn ddoe, pan oeddwn yn sôn am ail gartrefi. 

Felly, mewn ymateb i argymhelliad 7, rwy'n falch iawn o gadarnhau y byddwn yn adolygu, gyda mewnbwn awdurdodau lleol a rhanddeiliaid, y cymorth ariannol sydd ar gael i gefnogi'r gwaith o fynd i'r afael ag eiddo gwag. Bydd yr Aelodau'n ymwybodol fod y cytundeb cydweithio rhwng Llywodraeth Cymru a Phlaid Cymru wedi ymrwymo i sefydlu Unnos. Drwy gymorth Unnos, mae awdurdodau lleol yn cymryd camau gorfodi priodol ar eiddo gwag ac adfeiliedig. Bydd rhaglen Unnos hefyd yn datblygu dogfen ganllawiau i awdurdodau lleol ar gartrefi gwag erbyn diwedd y flwyddyn galendr hon.

Felly, Ddirprwy Lywydd dros dro, cyfeiriodd y pwyllgor yn briodol ddigon at y system gynllunio fel maes polisi lle gellir gwneud newidiadau i gefnogi canol ein trefi, ac rwy'n falch o ddweud ein bod wedi gallu ymateb yn gadarnhaol i argymhellion y pwyllgor ar gynllunio. Mae gan 'Polisi Cynllunio Cymru' a 'Cymru'r Dyfodol' bolisïau clir sy'n hyrwyddo egwyddorion 'canol y dref yn gyntaf' ar gyfer y system gynllunio yng Nghymru. Byddwn hefyd yn cynnal adolygiad o hawliau datblygu a ganiateir ac yn ymgynghori ar ba mor briodol yw cyflwyno cyfres newydd o hawliau datblygu a ganiateir ar gyfer canol trefi. Bydd yn ystyried a ddylem ganiatáu newid defnydd heb fod angen caniatâd cynllunio. Gallai hynny fod yn gleddyf daufiniog, felly mae'n rhaid inni fod yn ofalus iawn ein bod wedi rhoi'r polisïau ar waith i wneud yn siŵr, lle mae'r newid defnydd hwnnw'n digwydd, ei fod yn digwydd mewn ffordd briodol ac nad yw'n arwain at gynnydd yn y math o bethau na fyddai unrhyw un ohonom eisiau eu gweld yn cynyddu yng nghanol ein trefi. Felly, nid wyf yn credu ei fod mor syml â chael gwared ar y rhwystr yn unig.

Byddwn hefyd yn ystyried a ddylid cryfhau gweithrediad y polisi 'canol y dref yn gyntaf' drwy ymestyn yr hyn a elwir yn gyfarwyddyd hysbysu i gynnwys cynigion manwerthu, masnachol a datblygiadau sector cyhoeddus y tu allan i ganol trefi. Byddai hynny'n caniatáu i Weinidogion Cymru benderfynu a ddylid gwneud cais am benderfyniad yn hytrach na bod y penderfyniad yn cael ei wneud gan yr awdurdod cynllunio lleol, pe bai'n ymddangos bod yr awdurdod cynllunio lleol yn bwriadu rhoi caniatâd cynllunio o'r math hwnnw y tu allan i'r dref.    

Minister, I've been very generous, but you now need to conclude.

Weinidog, rwyf wedi bod yn hael iawn, ond mae angen ichi ddirwyn i ben nawr.

I was about to say that I'm rapidly running out of time. I have several more issues to raise, so I will just really canter through them. Just on transport—

Roeddwn ar fin dweud bod fy amser ar fin dod i ben. Mae gennyf nifer o faterion eraill i'w codi, felly fe frysiaf drwyddynt yn gyflym. Ar drafnidiaeth—

Just on transport, we wanted to highlight the evidence in the committee that we are considering very carefully what the transport policies should look like. The new corporate joint committees will be looking at the regional transport plans, which will assist with that. There are a number of things that fall outside my portfolio area, which I won't remark on, but we will be writing back to the committee with the recommendations in full. Diolch.

Ar drafnidiaeth, roeddem eisiau tynnu sylw at y dystiolaeth yr ydym yn ei hystyried yn ofalus iawn yn y pwyllgor ar sut y dylai'r polisïau trafnidiaeth edrych. Bydd y cyd-bwyllgorau corfforedig newydd yn edrych ar y cynlluniau trafnidiaeth rhanbarthol, a fydd yn cynorthwyo gyda hynny. Mae nifer o bethau y tu hwnt i fy maes portffolio i, na wnaf sylwadau arnynt, ond byddwn yn ysgrifennu yn ôl at y pwyllgor gyda'r argymhellion yn llawn. Diolch.

16:55

Dwi'n galw nawr ar Mark Isherwood i ymateb i'r ddadl.

I call on Mark Isherwood to reply to the debate.

Thank you. My wrist hurts from all the scribbling, but I'll try and do what I can with the limited time available. I'll begin, I think, as one of my colleagues did, by thanking the clerking team, the researchers, the lawyers and the auditor general and Audit Wales team for their invaluable contribution—massive contribution—to the work undertaken by the committee on this report. 

Mike Hedges, as I indicated he might, referred to a place called Morriston. He talked about the opportunity to meet with the council and housing association representatives and referred to a centre, a former church and former pub now used as community resources. He referred to a very topical issue—loss of banks on the high street. And I was pleased to hear him say, as somebody whose previous career was in a building society, that the only remaining effective bank or building society is the Principality, with a cash point remaining. He talked about the importance of local coalitions, bringing people together with a shared vision. He said that the days of town centres being predominantly retail have ended, with closures including Boots and Debenhams, and the growth of online retailers and click and collect, and shops increasingly reliant on an older age group of customers, and finished with a warning, 'Use them or lose them.' 

Natasha Asghar focused on a number of main areas, funding, and referred to levelling-up funding from the UK Government and 13 separate Welsh Government schemes that require consolidation and streamlining to make the applications process easier and therefore benefit our town centres. She referred to town loan funding and said that funding is often directed to local authorities with resources to make good applications at the expense of the rest. She referred to poor car parking and transport infrastructure being key barriers to people visiting town centres and referred to business rates relief reductions being key, particularly when you look at comparative figures across the border and noted that town centres are economic and social hubs for communities.

Luke Fletcher called for action, rightly, to follow through from the Welsh Government response to the committee's recommendations. He referred to an enabling system for local authorities to be interventionist being needed, to bring empty properties back into use and convert commercial properties into homes. We need to be creative with the non-domestic rates multiplier, he said—I think all Members would agree with that—to favour centre-of-town retailers.

Alun Davies referred to town centres being the heartbeat of our local communities. He reminisced about buying Airfix models when he was young, as did I. But, harking back, as he said, to how things were is not helpful. He contrasted the situation here with European mainland communities, which do, as he said, have the heart in their town centres, and said that choices needed to be made where the poorest communities have the highest problems, requiring a holistic package of change to remake town centres as centres of communities by enabling people and also ensuring digital access. He concluded by saying that it was an excellent report, so thank you, Alun.

Jenny Rathbone—we've got to be thinking about weekly things that people need to shop for and how to get to them, which summarises the essence of the situation. She pointed out that the hospitality sector is also having a very difficult time, the benefits of town squares and shared public spaces, and she said that town centres can't just be about spending money, but also places to meet and socialise. We need to disincentivise out-of-town shopping centres, and local authorities are the best placed to know what their areas need. But, therefore, as I said earlier on in reflecting the report, they need to be empowered to be more interventionist.

John Griffiths talked about the importance of local partnerships of various sizes and varying solutions. He pointed out that locally owned businesses spend and invest locally, and the need for flexibility, whether it's city centres like Newport, or villages.

The Minister, Julie James, the Minister for Climate Change, said that our town centres are facing unprecedented challenges: too many empty shops, too few homes, too little green space. She referred to existing Welsh Government commitments and policies, including 'town centre first', but we need a concerted effort and range of services. She said that many of the levers still sit with local authorities and referred to derelict buildings and working with local authorities to use compulsory purchase powers. She may recall that I wrote to her last year, after meeting together with Colwyn Bay, saying they need those compulsory purchase powers to be enhanced if local groups are going to be able to deliver as they aspire to.

Gareth Davies intervened to point out there's also UK Government funding for town centres in places like Rhyl. The Minister said that she will review the financial assistance available to local authorities to repurpose properties. But I would point out, as I mentioned in my initial speech, we also asked the Welsh Government to review the funds allocated for this and how, in the future, funding might be considered accordingly. She concluded by talking about how they're considering what transport should look like as we move forward.

So, I conclude by thanking all the contributors, and, as it's PAPAC, the Public Accounts and Public Administration Committee, pointing out that all our recommendations were made after the various policies and strategies were already in place. Our interest, as always, is not so much in the rightness or wrongness of the policy, but in implementation, monitoring, evaluation and, if necessary, enforcement. Those are the areas we'll be seeking to keep an eye on in accordance with our remit. Diolch yn fawr.

Diolch. Mae fy ngarddwrn yn brifo ar ôl yr holl ysgrifennu, ond rwyf am geisio gwneud yr hyn a allaf gyda'r amser cyfyngedig sydd ar gael. Rwyf am ddechrau, rwy'n credu, fel y gwnaeth un o fy nghyd-Aelodau, drwy ddiolch i'r tîm clercio, yr ymchwilwyr, y cyfreithwyr a'r archwilydd cyffredinol a thîm Archwilio Cymru am eu cyfraniad amhrisiadwy—cyfraniad enfawr—i'r gwaith a wnaed gan y pwyllgor ar yr adroddiad hwn. 

Cyfeiriodd Mike Hedges, fel y nodais y gallai ei wneud, at le o'r enw Treforys. Soniodd am y cyfle i gyfarfod â chynrychiolwyr y cyngor a'r gymdeithas dai a chyfeiriodd at ganolfan, hen eglwys a hen dafarn sydd bellach yn cael eu defnyddio fel adnoddau cymunedol. Cyfeiriodd at fater amserol iawn—colli banciau ar y stryd fawr. Ac roeddwn yn falch o'i glywed yn dweud, fel rhywun a arferai ddilyn gyrfa mewn cymdeithas adeiladu, mai'r unig fanc neu gymdeithas adeiladu effeithiol sydd ar ôl yno yw'r Principality, gyda pheiriant arian parod yn dal i fod yno. Soniodd am bwysigrwydd cynghreiriau lleol, sy'n dod â phobl ynghyd gyda gweledigaeth a rennir. Dywedodd fod y dyddiau pan oedd canol trefi'n cynnwys manwerthwyr yn bennaf wedi dod i ben, gyda siopau yn cynnwys Boots a Debenhams wedi cau, a thwf manwerthwyr ar-lein a gwasanaethau clicio a chasglu, a siopau'n gynyddol ddibynnol ar gwsmeriaid hŷn, a daeth â'i gyfraniad i ben gyda'r rhybudd, 'Defnyddiwch nhw neu fe'u collwch nhw.'  

Canolbwyntiodd Natasha Asghar ar nifer o brif feysydd, cyllid, a chyfeiriodd at gyllid ffyniant bro gan Lywodraeth y DU a 13 o gynlluniau gwahanol gan Lywodraeth Cymru sydd angen eu cydgrynhoi a'u symleiddio i wneud y broses ymgeisio'n haws fel bod canol ein trefi'n gallu elwa o hynny. Cyfeiriodd at gyllid benthyciadau ar gyfer trefi a dywedodd fod cyllid yn aml yn cael ei gyfeirio at awdurdodau lleol sydd â'r adnoddau i wneud ceisiadau da ar draul y gweddill. Dywedodd bod cyfleusterau parcio a seilwaith trafnidiaeth gwael yn rhwystrau allweddol i bobl sy'n ymweld â chanol trefi a dywedodd fod gostyngiadau mewn rhyddhad ardrethi busnes yn allweddol, yn enwedig pan edrychwch ar ffigurau cymharol dros y ffin, a nododd fod canol trefi yn ganolfannau economaidd a chymdeithasol i gymunedau.

Galwodd Luke Fletcher yn briodol am gamau gweithredu i ddilyn ymateb Llywodraeth Cymru i argymhellion y pwyllgor. Dywedodd fod angen system alluogi i helpu awdurdodau lleol i fod yn ymyraethol, i ailddefnyddio eiddo gwag unwaith eto a throi eiddo masnachol yn gartrefi. Dywedodd fod angen inni fod yn greadigol gyda'r lluosydd ardrethi annomestig—rwy'n credu y byddai pob Aelod yn cytuno â hynny—i ffafrio manwerthwyr yng nghanol ein trefi.

Cyfeiriodd Alun Davies at ganol trefi fel curiad calon ein cymunedau lleol. Bu'n yn hel atgofion am brynu modelau Airfix pan oedd yn ifanc, fel roeddwn i'n arfer ei wneud. Ond dywedodd nad yw'n ddefnyddiol hel atgofion ynglŷn â sut oedd pethau'n arfer bod. Aeth ymlaen i ddangos y cyferbyniad rhwng y sefyllfa yma a chymunedau tir mawr Ewrop, y mae eu calonnau, fel y dywedodd, yng nghanol eu trefi, a dywedodd fod angen gwneud dewisiadau lle mae'r cymunedau tlotaf â'r problemau mwyaf, a bod angen pecyn cyfannol o newid i ailwampio canol trefi a'u troi'n ganolfannau cymunedau drwy alluogi pobl a sicrhau mynediad digidol hefyd. Daeth i ben drwy ddweud ei fod yn adroddiad ardderchog, felly diolch, Alun.

Jenny Rathbone—mae'n rhaid inni feddwl am bethau y mae pobl angen eu prynu ar sail wythnosol a sut y gallant eu cyrraedd, sy'n crynhoi hanfod y sefyllfa. Tynnodd sylw at y ffaith bod y sector lletygarwch hefyd yn cael amser anodd iawn, soniodd am fanteision sgwâr y dref a mannau cyhoeddus a rennir, a dywedodd na all canol trefi ymwneud â gwario arian yn unig, a bod yn rhaid iddynt hefyd fod yn lleoedd i gyfarfod a chymdeithasu. Mae angen inni anghymell canolfannau siopa y tu allan i drefi, ac awdurdodau lleol sydd yn y sefyllfa orau i wybod beth sydd ei angen ar eu hardaloedd. Ond felly, fel y dywedais yn gynharach wrth ystyried yr adroddiad, mae angen eu grymuso i fod yn fwy ymyraethol.

Soniodd John Griffiths am bwysigrwydd partneriaethau lleol o wahanol feintiau ac atebion amrywiol. Tynnodd sylw at y ffaith bod busnesau sy'n eiddo lleol yn gwario ac yn buddsoddi'n lleol, a'r angen am hyblygrwydd, boed yng nghanol dinasoedd fel Casnewydd neu yng nghanol pentrefi.

Dywedodd y Gweinidog, Julie James, y Gweinidog Newid Hinsawdd, fod canol ein trefi yn wynebu heriau digynsail: gormod o siopau gwag, dim digon o gartrefi, dim digon o fannau gwyrdd. Cyfeiriodd at ymrwymiadau a pholisïau presennol Llywodraeth Cymru, gan gynnwys 'canol y dref yn gyntaf', ond bod angen ymdrech gyfunol ac amrywiaeth o wasanaethau. Dywedodd fod nifer o'r ysgogiadau yn dal i fod yn nwylo awdurdodau lleol a chyfeiriodd at adeiladau adfeiliedig a gweithio gydag awdurdodau lleol i ddefnyddio pwerau prynu gorfodol. Efallai y bydd hi'n cofio imi ysgrifennu ati y llynedd, ar ôl cyfarfod â Bae Colwyn, i ddweud eu bod angen gwella'r pwerau prynu gorfodol hynny os yw grwpiau lleol yn mynd i allu cyflawni fel y byddent yn dymuno.

Ymyrrodd Gareth Davies i dynnu sylw at y ffaith bod yna gyllid gan Lywodraeth y DU hefyd ar gyfer canol trefi mewn llefydd fel y Rhyl. Dywedodd y Gweinidog y bydd yn adolygu'r cymorth ariannol sydd ar gael i awdurdodau lleol i addasu eiddo at ddibenion gwahanol. Ond hoffwn nodi, fel y soniais yn fy araith gychwynnol, ein bod hefyd wedi gofyn i Lywodraeth Cymru adolygu'r arian a ddyrannwyd ar gyfer hyn a sut, yn y dyfodol, y gellid ystyried cyllid yn unol â hynny. Daeth i ben drwy ddweud eu bod yn ystyried sut olwg a ddylai fod ar drafnidiaeth wrth inni symud ymlaen.

Felly, rwy'n gorffen trwy ddiolch i'r holl gyfranwyr, a chan mai'r Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus ydyw, drwy nodi bod ein holl argymhellion wedi'u gwneud ar ôl i'r amrywiol bolisïau a strategaethau gael eu rhoi ar waith. Fel bob amser, mae ein diddordeb nid yn gymaint yng nghywirdeb neu anghywirdeb y polisi, ond yn hytrach yn y gwaith o'i weithredu, ei fonitro, ei werthuso, ac os oes angen, ei orfodi. Dyna'r meysydd y byddwn yn ceisio cadw llygad arnynt yn unol â'n cylch gwaith. Diolch yn fawr.

Daeth y Llywydd i’r Gadair.

The Llywydd took the Chair.

17:00

Y cwestiwn yw: a ddylid nodi adroddiad y pwyllgor? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, mae'r adroddiad yna wedi ei nodi.

The proposal is to note the committee's report. Does any Member object? No. The report is noted.

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.

7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Cyllideb Llywodraeth y DU
7. Welsh Conservatives Debate: UK Government budget

Detholwyd y gwelliannau canlynol: gwelliant 1 yn enw Heledd Fychan, a gwelliant 2 yn enw Lesley Griffiths. Os derbynnir gwelliant 1, caiff gwelliant 2 ei ddad-ddethol.

The following amendments have been selected: amendment 1 in the name of Heledd Fychan, and amendment 2 in the name of Lesley Griffiths. If amendment 1 is agreed, amendment 2 will be deselected.

Eitem 7 yw'r eitem nesaf, dadl y Ceidwadwyr Cymreig ar gyllideb Llywodraeth y Deyrnas Unedig. Ac i wneud y cynnig, Peter Fox.

Item 7 is the next item, the Welsh Conservatives' debate on the UK Government's budget. To move the motion, Peter Fox.

Cynnig NDM8518 Darren Millar

Cynnig bod y Senedd:

1. Yn croesawu Cyllideb 2024 Llywodraeth y DU, cynllun ar gyfer twf tymor hir, a fydd yn cynnwys:

a) toriad dwy geiniog i gyfraniadau yswiriant gwladol, gan arbed £450 y flwyddyn ar gyfartaledd i weithwyr Cymru;

b) £168 miliwn o gyllid canlyniadol Barnett ychwanegol i Gymru;

c) prynu safle'r Wylfa am £160 miliwn;

d) £20 miliwn o gyllid ar gyfer y Rhyl fel rhan o'r Cynllun Tymor Hir ar gyfer Trefi;

e) £10 miliwn o gyllid i Venue Cymru yn Llandudno;

f) £5 miliwn o gyllid ar gyfer cyfleusterau diwylliannol yng Nghasnewydd;

g) £5 miliwn o gyllid i lansio safle lansio bwyd-amaeth mewn partneriaeth rhwng Llywodraeth Cymru a Chyngor Ceredigion;

h) £1.6 miliwn o gyllid tuag at ailddatblygu Theatr Clwyd yn yr Wyddgrug.

Motion NDM8518 Darren Millar

To propose that the Senedd:

1. Welcomes the UK Government’s 2024 Budget, a plan for long term growth, which will see:

a) national insurance contributions cut by 2p, saving the average Welsh worker £450 a year;

b) £168 million of additional Barnett consequential funding for Wales;

c) £160 million purchase of the Wylfa site;

d) £20 million of funding for Rhyl as part of the Long Term Plan for Towns;

e) £10 million of funding to Venue Cymru in Llandudno;

f) £5 million of funding for cultural facilities in Newport;

g) £5 million of funding to launch an agri-food launchpad in partnership between Welsh Government and Ceredigion Council; and

h) £1.6 million of funding towards the redevelopment of Theatr Clwyd in Mold.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch, Llywydd. I'm pleased to move the motion tabled in the name of my colleague Darren Millar. These last few weeks have been a tale of two very different budgets, one of short-term policies combined with budget cuts and political gesturing, and the other offering tax cuts, economic growth and prosperity. While the Conservatives have been cutting taxes for businesses and workers across the United Kingdom, the Welsh Government continues to refuse to pass benefits on to the people of Wales, be it business rate support for businesses or more generous childcare support for families with small children. Thanks to the Chancellor's cut in national insurance by 2p, in addition to the 2p cut announced in the autumn statement, we will see over 1.2 million workers in Wales receiving an extra £642 a year. And the Chancellor has indicated there could be more to come when conditions allow.

With the economy beginning to turn a corner, these decisions have been taken in a fiscally responsible way, ensuring that hard-working families across the United Kingdom are supported and allowed to keep more of their own money, this being done while simultaneously reducing inflation. The UK Conservative Government continues to help families also. Children are a blessing, we all know that, but the responsibility of raising them can come at a significant financial cost, especially as the cost of childcare continues to rise. I therefore welcome the action that the UK Conservative Government has taken in extending childcare support in England, as well as addressing the unfair barriers that families face in receiving child benefit. This is in stark contrast to the Welsh Government, who, sadly, still refuse to extend similar childcare support for families with young children, despite receiving consequentials to do so.

Sadly, in Wales, we see a Government out of touch with its people, where more politicians in this place, constitutional reform, expensive and economically damaging default 20 mph limits, universal basic income and other pet projects take centre stage in Labour's priorities, propped up by the Plaid benches. This disconnect is echoed by the out-of-touch approach to our rural communities that we've seen manifest over recent weeks. It is clear which party is on the side of working families here in Wales, and it certainly isn't Labour or Plaid.

I've argued in this Chamber that the economy should be a priority, as a thriving economy creates jobs, growth, better pay, better living standards and, through increased tax take, better public services. Small businesses are key to the success of the economy, especially here in Wales, and I'm glad that the UK Conservative Government has taken action to support businesses. The budget saw thousands of businesses lifted out of paying value added tax, by moving the tax threshold, benefiting many Welsh businesses. In England, we have also seen businesses in the hospitality, retail and leisure sector receive a 75 per cent cut to their business rates, helping a sector that continues to struggle with the rising cost of doing business.

But Welsh Labour have failed to provide the same support for business in Wales, despite once again receiving the consequentials to do so. The effects of their disconnect with business is profound in my border constituency, as businesses are crying out for support as they compete with English businesses just a few miles across the border, who are supported from a Government that cares about small businesses. We have to welcome the additional £168 million-worth of Barnett consequential funding for Wales, and it is now down to the Labour Government to spend this on the priorities of the people of Wales: more doctors, nurses, teachers and learning, and business support.

Now, we will hear—and we've already heard—from the Minister, saying that this money has already been accounted for, and already factored into their budget. Now, while the recent £25 million announcement was known, as it was announced before the budget, the rest of the £168 million, I'm told confidently by UK Government, comes as a direct consequence of the Chancellor's announcement of £2.5 billion for health last Tuesday. So, I'm at a loss to know how the Welsh Government would have accounted for something that no-one knew about ahead of the Chancellor's announcing it. [Interruption.] The clue is in the title: being a 'consequential' meaning it flows as a consequence of a particular decision. So, this additional money should definitely not be used to prop up Welsh Government's pet projects.

I also welcome the news that the UK Conservative Government has purchased the Wylfa site, which will not only secure the opportunity to produce nuclear power in Wales, but will also provide opportunities for highly skilled and well-paid jobs across north Wales; something the Welsh Government has consistently failed to do, ignoring north Wales, as their focus is usually based in the south around their safer seats.

As well as this, the Conservative Government has provided a range of investment supporting communities across Wales, including, as we've heard, £20 million-worth of funding for Rhyl as part of the long-term plans for towns; £10 million funding for Venue Cymru in Llandudno; £5 million of funding for cultural facilities in Newport; £5 million of funding to launch the agri-food launchpad, in partnership with the Welsh Government and Ceredigion council; and £1.6 million-worth of funding towards the redevelopment of Theatr Clwyd in Mold.

It is clear that the Conservatives have a long-term plan for the whole of the United Kingdom, while Labour still continue to flip-flop and have no clear strategy as to how to handle the economy. And if, as Keir Starmer first said before he changed his mind, Wales is Labour's blueprint for success, then the United Kingdom and Wales are in for a shock if Labour win the next election. Diolch, Llywydd.

Diolch, Lywydd. Rwy’n falch o wneud y cynnig a gyflwynwyd yn enw fy nghyd-Aelod, Darren Millar. Mae’r wythnosau diwethaf hyn wedi bod yn stori o ddwy gyllideb wahanol iawn, un o bolisïau tymor byr wedi’u cyfuno â thoriadau cyllidebol ac ystumio gwleidyddol, a’r llall yn cynnig toriadau treth, twf economaidd a ffyniant. Tra bo'r Ceidwadwyr wedi bod yn torri trethi i fusnesau a gweithwyr ledled y Deyrnas Unedig, mae Llywodraeth Cymru yn parhau i wrthod trosglwyddo'r buddion i bobl Cymru, boed yn gymorth ardrethi busnes i fusnesau neu gymorth gofal plant mwy hael i deuluoedd â phlant bach. Diolch i doriad o 2c gan y Canghellor i yswiriant gwladol, yn ychwanegol at y toriad o 2c a gyhoeddwyd yn natganiad yr hydref, bydd dros 1.2 miliwn o weithwyr yng Nghymru yn cael £642 y flwyddyn yn ychwanegol. Ac mae'r Canghellor wedi nodi y gallai fod mwy i ddod pan fydd yr amodau'n caniatáu.

Gyda’r economi’n dechrau troi cornel, mae’r penderfyniadau hyn wedi’u gwneud mewn ffordd gyllidol gyfrifol, gan sicrhau bod teuluoedd gweithgar ar draws y Deyrnas Unedig yn cael eu cefnogi a’u galluogi i gadw mwy o’u harian eu hunain, a bod hyn yn digwydd gan leihau chwyddiant ar yr un pryd. Mae Llywodraeth Geidwadol y DU yn parhau i helpu teuluoedd hefyd. Gŵyr pob un ohonom fod plant yn fendith, ond gall y cyfrifoldeb o’u magu olygu cost ariannol sylweddol, yn enwedig wrth i gost gofal plant barhau i godi. Felly rwy'n croesawu'r camau y mae Llywodraeth Geidwadol y DU wedi’u cymryd i ymestyn cymorth gofal plant yn Lloegr, yn ogystal â mynd i’r afael â’r rhwystrau annheg y mae teuluoedd yn eu hwynebu wrth dderbyn budd-dal plant. Mae hyn mewn cyferbyniad llwyr â Llywodraeth Cymru, sydd, yn anffodus, yn dal i wrthod ymestyn cymorth gofal plant tebyg i deuluoedd â phlant ifanc, er eu bod wedi cael cyllid canlyniadol i wneud hynny.

Yn anffodus, yng Nghymru, rydym yn gweld Llywodraeth sydd wedi colli cysylltiad â’i phobl, lle mae mwy o wleidyddion yn y lle hwn, diwygio cyfansoddiadol, terfynau diofyn 20 mya drud sy’n niweidiol i'r economi, incwm sylfaenol cyffredinol a phrosiectau porthi balchder eraill yn cael blaenoriaeth gan Lafur, gyda chefnogaeth oddi ar feinciau Plaid Cymru. Caiff y datgysylltiad hwn ei adleisio gan y dull anwybodus rydym wedi’i weld dros yr wythnosau diwethaf o ymdrin â’n cymunedau gwledig. Mae’n amlwg pa blaid sydd ar ochr teuluoedd sy’n gweithio yma yng Nghymru, ac yn sicr, nid Llafur na Phlaid Cymru mohonynt.

Rwyf wedi dadlau yn y Siambr hon y dylai’r economi fod yn flaenoriaeth, gan fod economi ffyniannus yn creu swyddi, twf, cyflogau gwell, gwell safonau byw, a thrwy gynyddu elw a wneir drwy drethi, gwell gwasanaethau cyhoeddus. Mae busnesau bach yn allweddol i lwyddiant yr economi, yn enwedig yma yng Nghymru, ac rwy’n falch fod Llywodraeth Geidwadol y DU wedi cymryd camau i gefnogi busnesau. Yn sgil y gyllideb, mae miloedd o fusnesau wedi'u heithrio rhag talu treth ar werth oherwydd bod y trothwy treth wedi'i newid, sydd o fantais i lawer o fusnesau Cymru. Yn Lloegr, rydym hefyd wedi gweld busnesau yn y sector lletygarwch, manwerthu a hamdden yn cael toriad o 75 y cant i’w hardrethi busnes, gan helpu sector sy’n parhau i ymrafael gyda’r gost gynyddol o wneud busnes.

Ond mae Llafur Cymru wedi methu darparu’r un cymorth i fusnesau yng Nghymru, er eu bod, unwaith eto, wedi cael y cyllid canlyniadol i wneud hynny. Mae effeithiau eu datgysylltiad â busnesau yn ddwys yn fy etholaeth i ar y ffin, wrth i fusnesau erfyn am gymorth wrth iddynt gystadlu â busnesau o Loegr ychydig filltiroedd yn unig dros y ffin sy’n cael eu cefnogi gan Lywodraeth sy’n malio am fusnesau bach. Mae’n rhaid inni groesawu'r gwerth £168 miliwn ychwanegol o gyllid canlyniadol Barnett i Gymru, a mater i’r Llywodraeth Lafur nawr yw gwario'r arian hwn ar flaenoriaethau pobl Cymru: mwy o feddygon, nyrsys, athrawon a dysgu, a chymorth i fusnesau.

Nawr, byddwn yn clywed—ac rydym eisoes wedi clywed—gan y Gweinidog, yn dweud y rhoddwyd cyfrif am yr arian hwn eisoes, a'i fod eisoes wedi'i gynnwys yn eu cyllideb. Nawr, er bod y cyhoeddiad diweddar o £25 miliwn yn hysbys, gan iddo gael ei gyhoeddi cyn y gyllideb, dywedir wrthyf yn hyderus gan Lywodraeth y DU fod gweddill y £168 miliwn yn deillio'n uniongyrchol o gyhoeddiad y Canghellor o £2.5 biliwn ar gyfer iechyd ddydd Mawrth diweddaf. Felly, nid oes gennyf unrhyw syniad sut y byddai Llywodraeth Cymru wedi gallu rhoi cyfrif am rywbeth nad oedd unrhyw un yn gwybod amdano cyn i'r Canghellor ei gyhoeddi. [Torri ar draws.] Mae'r cliw yn y teitl: mae'n gyllid 'canlyniadol', sy'n golygu ei fod yn cael ei ddarparu o ganlyniad i benderfyniad penodol. Felly, yn bendant, ni ddylai'r arian ychwanegol hwn gael ei ddefnyddio i gynnal prosiectau porthi balchder Llywodraeth Cymru.

Rwy'n croesawu'r newyddion hefyd fod Llywodraeth Geidwadol y DU wedi prynu safle Wylfa, a fydd nid yn unig yn sicrhau’r cyfle i gynhyrchu ynni niwclear yng Nghymru, ond hefyd yn darparu cyfleoedd ar gyfer swyddi crefftus iawn sy’n talu’n dda ar draws gogledd Cymru; rhywbeth y mae Llywodraeth Cymru wedi methu ei wneud yn gyson, gan anwybyddu gogledd Cymru, am fod eu ffocws fel arfer ar y de, lle mae ganddynt seddi mwy diogel.

Yn ogystal â hyn, mae’r Llywodraeth Geidwadol wedi darparu ystod o fuddsoddiadau i gefnogi cymunedau ledled Cymru, gan gynnwys, fel y clywsom, gwerth £20 miliwn o gyllid ar gyfer y Rhyl fel rhan o’r cynlluniau hirdymor ar gyfer trefi; £10 miliwn o gyllid ar gyfer Venue Cymru yn Llandudno; £5 miliwn o gyllid ar gyfer cyfleusterau diwylliannol yng Nghasnewydd; £5 miliwn o gyllid i lansio'r porth bwyd-amaeth, mewn partneriaeth â Llywodraeth Cymru a chyngor Ceredigion; a gwerth £1.6 miliwn o gyllid i ailddatblygu Theatr Clwyd yn yr Wyddgrug.

Mae’n amlwg fod gan y Ceidwadwyr gynllun hirdymor ar gyfer y Deyrnas Unedig gyfan, tra bo Llafur yn parhau i ffit-ffatian, heb strategaeth glir ar gyfer ymdrin â'r economi. Ac os mai Cymru, fel y dywedodd Keir Starmer i gychwyn cyn iddo newid ei feddwl, yw glasbrint Llafur ar gyfer llwyddiant, mae'r Deyrnas Unedig a Chymru yn mynd i gael sioc os bydd Llafur yn ennill yr etholiad nesaf. Diolch, Lywydd.

17:05

Rwyf wedi dethol dau welliant i'r cynnig. Os derbynnir gwelliant 1, bydd gwelliant 2 yn cael ei ddad-ddethol. Dwi'n galw ar Peredur Owen Griffiths i gynnig gwelliant 1 a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan.

I have selected two amendments to the motion. If amendment 1 is agreed, amendment 2 will be deselected. I call on Peredur Owen Griffiths to move amendment 1, tabled in the name of Heledd Fychan.

Gwelliant 1—Heledd Fychan

Dileu'r cyfan a rhoi yn ei le:

Cynnig bod y Senedd:

1. Yn nodi bod:

a) y Canghellor wedi cyhoeddi Cyllideb 2024 Llywodraeth y DU;

b) twf cyflog real a Chynnyrch Domestig Gros (CDG) y pen wedi cynyddu ar ei gyfradd isaf ers yr Ail Ryfel Byd o dan Lywodraeth hon y DU; ac

c) treth fel cyfran o CDG wedi cynyddu i'w lefel uchaf ers 1948 o dan Lywodraeth hon y DU.

2. Yn gresynu:

a) mai'r tymor Senedd San Steffan hwn fydd y cyntaf yn hanes modern i oruchwylio cwymp mewn incwm gwario aelwydydd a safonau byw;

b) at y methiant i wella’r trothwy lwfans personol yn unol â chwyddiant, a fydd yn gadael aelwydydd incwm isel yn waeth eu byd ac yn ymwreiddio anghydraddoldebau incwm;

c) y bydd gwariant o ddydd i ddydd ar gyfer adrannau anwarchodedig Llywodraeth y DU yn gostwng 13 y cant dros y pum mlynedd nesaf, a fydd yn cael effaith uniongyrchol ar Gymru mewn meysydd fel cyfiawnder;

d) y bydd Canary Wharf yn derbyn £240 miliwn mewn Cronfeydd Ffyniant Bro, tra bod Llywodraeth Cymru am dderbyn dim ond £170 miliwn; ac

e) nad yw Plaid Geidwadol y DU na Phlaid Lafur y DU wedi ymrwymo i fargen ariannu deg i Gymru, nac i roi ei chyfran o gyllid canlyniadol HS2 i Gymru.

3. Yn credu bod:

a) potensial Cymru yn cael ei rwystro gan ddiffyg buddsoddiad priodol yn ein gwasanaethau cyhoeddus a'n seilwaith adfeiliedig; a

b) gyllideb Llywodraeth y DU 2024 yn methu'n llwyr â mynd i'r afael â blaenoriaethau ac anghenion pobl Cymru.

Amendment 1—Heledd Fychan

Delete all and replace with:

To propose that the Senedd:

1. Notes that:

a) the Chancellor has announced the 2024 UK Government Budget;

b) real wage growth and GDP per capita has increased at its lowest rate since the Second World War under this UK Government; and

c) tax as a proportion of GDP has increased to its highest level since 1948 under this UK Government.

2. Regrets:

a) that this Westminster Parliament will be the first in modern history to oversee a fall in household disposable income and living standards;

b) the failure to uprate the personal allowance threshold in line with inflation, which will leave low-income households worse off and entrench income inequalities;

c) that day-to-day spending for unprotected UK Government departments is set to fall by 13 per cent over the next five years, which will have a direct impact on Wales in areas such as justice;

d) that Canary Wharf is set to receive £240 million in Levelling Up Funds, whilst the Welsh Government is set to receive only £170 million; and

e) that neither the UK Conservative Party nor the UK Labour Party have committed to a fair funding deal for Wales, nor to provide Wales with its share of HS2 consequentials.

3. Believes that:

a) Wales's potential is being stifled by a lack of proper investment in our beleaguered public services and dilapidated infrastructure; and

b) the 2024 UK Government Budget utterly fails to address the priorities and needs of the people of Wales.

Cynigiwyd gwelliant 1.

Amendment 1 moved.

Diolch, Llywydd, ac mi fuaswn i'n licio symud gwelliant 1 yn enw Heledd.

Thank you, Llywydd, and I would like to move amendment 1 in the name of Heledd.

Given the Easter season will soon be upon us, I have to commend the Tories for the timeliness of today's debate, because the UK Government's spring budget is about as hollow and structurally sound as a warm Easter egg. After 14 years of brutal austerity, voters across Wales and the rest of the UK are crying out for meaningful change. Instead, they've got an intellectually bankrupt Government regurgitating the same stale ideas.

Let's start with the headline boast on their tax-cutting credentials, which collapses at the first hint of political analysis. As is reflected in our amendment, the reality is that, under this Government, taxes have risen to their highest level as a proportion of GDP since 1948, so when it comes to their oft-repeated claim of easing the so-called tax burden on the working population, all they have done is tinker around the edges while continuing to pile on the pressure elsewhere. And in typical Tory style, the cuts that have been announced to national insurance contributions benefit the already well-off at the expense of low-income families and pensioners.

The failure to uprate income tax thresholds in line with inflation means that anyone earning below £26,000 will be cumulatively worse off as a result of the budget. Since wages in Wales are on average lower than the UK-wide average, the financial pinch will be disproportionately felt here. Indeed, the UK Government will hold the distinction of being the first since the second world war to oversee a fall in household disposable income and living standards—record breaking for all the wrong reasons. That will be the lamentable legacy of this Tory Government.

The only way that the Chancellor has been able to afford these tax cuts has been by imposing yet another painful bout of austerity. This is illustrated by the fact that day-to-day spending for unprotected UK Government departments is set to fall by 13 per cent over the next five years. Even this raid on public services will barely cover the overall shortfall in revenues as the remaining fiscal headroom for the next budget is well below the recent average of £26 billion. This leaves little cover for unexpected events, such as another run on the pound caused by another Tory economic mismanagement.

Little wonder that the Resolution Foundation has generously described this budget as a work of fiscal fiction, while the Institute for Fiscal Studies has rightly called out the Chancellor's plan for growth as lacking in credibility. You only have to look at how bad it's gone down in the polls and with most economists to realise how out of touch this UK Government truly is. And the fact that they've earmarked £240 million for Canary Wharf while continuing to deny Wales its fair share of HS2 funding underlines how little regard they have for our interests here in Wales. All of which naturally raises the question: 'Why is the UK Labour Party apparently so keen to sing from the same discredited hymn book as the Tories?'

At a time when people are yearning for proper investment in public services, all we are being promised by Keir Starmer's Government in waiting is a rehashed version of austerity and a refusal to provide Wales with a fair funding deal. And for their disapproving noises about the spring budget, it's worth emphasising that the Labour Party does not actually oppose a single measure. We literally cannot afford to wait in silence for the Westminster establishment to shake off this chronic apathy and neglect when it comes to Wales, and we must be uncompromising in our demands for fairness for our nation. It is for this reason that I call on Members to support our amendment. Diolch yn fawr.

A ninnau ar drothwy tymor y Pasg, mae'n rhaid imi ganmol y Torïaid am amseroldeb y ddadl heddiw, gan fod cyllideb y gwanwyn Llywodraeth y DU yr un mor wag a strwythurol gadarn ag wy Pasg cynnes. Ar ôl 14 mlynedd o gyni creulon, mae pleidleiswyr ledled Cymru a gweddill y DU yn erfyn am newid ystyrlon. Yn lle hynny, mae ganddynt Lywodraeth ddiddeall sy'n ailadrodd yr un hen syniadau.

Gadewch inni ddechrau gyda'u prif honiad ynghylch eu haddewidion i dorri trethi, sy'n dymchwel gyda'r cyffyrddiad cyntaf o ddadansoddiad gwleidyddol. Fel yr adlewyrchir yn ein gwelliant, y gwir amdani yw bod trethi, o dan y Llywodraeth hon, wedi codi i’w lefel uchaf fel cyfran o gynnyrch domestig gros ers 1948, felly o ran eu honiadau mynych eu bod yn lleddfu’r baich treth honedig ar y boblogaeth sy'n gweithio, y cyfan a wnaethant yw gwneud mân addasiadau gan barhau i gynyddu'r pwysau mewn mannau eraill. Ac yn null nodweddiadol y Torïaid, mae’r toriadau sydd wedi’u cyhoeddi i gyfraniadau yswiriant gwladol o fudd i’r rheini sydd eisoes yn gefnog ar draul teuluoedd incwm isel a phensiynwyr.

Mae’r methiant i gynyddu trothwyon treth incwm yn unol â chwyddiant yn golygu y bydd unrhyw un sy’n ennill llai na £26,000 yn gynyddol waeth eu byd o ganlyniad i’r gyllideb. Gan fod cyflogau yng Nghymru ar gyfartaledd yn is na’r cyfartaledd ar gyfer y DU gyfan, bydd y pwysau ariannol yn cael ei deimlo’n anghymesur yma. Yn wir, Llywodraeth y DU sydd â'r anrhydedd o fod y gyntaf ers yr ail ryfel byd i lywodraethu dros gwymp yn incwm gwario aelwydydd a safonau byw—gan dorri pob record am y rhesymau cwbl anghywir. Dyna fydd gwaddol truenus y Llywodraeth Dorïaidd hon.

Yr unig ffordd y mae’r Canghellor wedi gallu fforddio’r toriadau treth hyn oedd trwy orfodi rownd boenus arall o gyni. Amlygir hyn gan y ffaith bod gwariant o ddydd i ddydd ar gyfer adrannau Llywodraeth y DU sydd heb eu diogelu yn mynd i ostwng 13 y cant dros y pum mlynedd nesaf. Prin y bydd hyd yn oed y cyrch hwn ar wasanaethau cyhoeddus yn talu am y diffyg cyffredinol mewn refeniw gan fod yr hyblygrwydd cyllidol sy’n weddill ar gyfer y gyllideb nesaf ymhell islaw’r cyfartaledd diweddar o £26 biliwn. Nid yw hyn yn gadael llawer o sicrwydd ar gyfer digwyddiadau annisgwyl, fel ymosodiad arall ar y bunt yn sgil camreoli economaidd y Torïaid.

Nid yw'n syndod fod y Resolution Foundation wedi disgrifio'r gyllideb hon, yn ddigon caredig, fel ffuglen ariannol, tra bo'r Sefydliad Astudiaethau Cyllid wedi dweud, yn gwbl briodol, fod cynllun y Canghellor ar gyfer twf yn ddiffygiol o ran hygrededd. Nid oes ond angen ichi edrych ar ba mor wael yw'r ymateb iddo yn yr arolygon barn a chan y rhan fwyaf o economegwyr i sylweddoli cymaint allan o gysylltiad yw Llywodraeth y DU mewn gwirionedd. Ac mae'r ffaith eu bod wedi clustnodi £240 miliwn ar gyfer Canary Wharf gan barhau i wrthod ei chyfran deg o gyllid HS2 i Gymru yn tanlinellu cyn lleied o ots sydd ganddynt am ein buddiannau ni yma yng Nghymru. Yn naturiol, mae hyn oll yn codi'r cwestiwn: 'Pam fod Plaid Lafur y DU, yn ôl pob golwg, mor awyddus i ddilyn yr un llwybr cyfeiliornus â'r Torïaid?'

Ar adeg pan fo pobl yn dyheu am fuddsoddiad teilwng mewn gwasanaethau cyhoeddus, y cyfan sy'n cael ei addo i ni gan ddarpar Lywodraeth Keir Starmer yw fersiwn wedi’i hailwampio o gyni, a gwrthodiad i roi bargen ariannu deg i Gymru. Ac er eu cwynion am gyllideb y gwanwyn, mae’n werth pwysleisio nad yw’r Blaid Lafur yn gwrthwynebu unrhyw fesur o gwbl mewn gwirionedd. Yn llythrennol, ni allwn fforddio aros yn dawel i sefydliad San Steffan roi'r gorau i'r difaterwch a’r esgeulustod cronig hwn mewn perthynas â Chymru, ac mae'n rhaid inni fod yn ddigyfaddawd yn ein galwadau am degwch i’n cenedl. Am y rheswm hwn y galwaf ar yr Aelodau i gefnogi ein gwelliant. Diolch yn fawr.

17:10

Dwi'n galw ar y Gweinidog cyllid nawr i gynnig yn ffurfiol welliant 2.

I call on the Minister for finance to formally move amendment 2.

Gwelliant 2—Lesley Griffiths

Dileu popeth a rhoi yn ei le:

Cynnig bod y Senedd:

1. Yn gresynu o ran Cyllideb y Gwanwyn Llywodraeth y DU 2024:

a) nid yw’n darparu unrhyw gyllid ychwanegol ar gyfer Llywodraeth Cymru, heblaw am yr hyn sydd eisoes yn ei chynlluniau gwario;

b) mae’n golygu bod setliad Llywodraeth Cymru ar gyfer 2024-25 hyd at £700 miliwn yn is mewn termau real na’r hyn a ddisgwylid adeg Adolygiad Gwariant 2021;

c) nid yw’n darparu unrhyw gyllid cyfalaf ychwanegol ar gyfer Llywodraeth Cymru, sy’n golygu bod ei chyllideb gyfalaf gyffredinol yn 2024-25 hyd at 8 y cant yn llai mewn termau real na’r hyn a ddisgwylid adeg Adolygiad Gwariant 2021;

d) mae’n anwybyddu gofynion craidd Llywodraeth Cymru i Lywodraeth y DU fuddsoddi i ddiogelu tomenni glo ac i ailgategoreiddio HS2, gan gynnwys darparu’r £270 miliwn na fydd Cymru wedi’i dderbyn erbyn diwedd y cyfnod gwario presennol; ac

e) nid yw’n darparu cymorth wedi’i dargedu i’r bobl hynny sydd ar yr incwm isaf.

2. Yn gresynu hefyd:

a) bod y cynnydd mewn treth bersonol a gyflwynwyd gan Lywodraeth hon y DU yn dilyn ei phenderfyniad blaenorol i rewi trothwyon yn uwch na’r gostyngiadau i dreth a gyhoeddwyd yng Nghyllideb y Gwanwyn 2024 a Datganiad yr Hydref 2023 gyda’i gilydd, a dwywaith yn uwch erbyn 2028-29;

b) nad yw cyfansymiau gwario cyffredinol Llywodraeth y DU yn golygu twf gwirioneddol mewn gwariant cyhoeddus y person dros y pum mlynedd nesaf, heb unrhyw gynllun credadwy i gyflawni lefel y gwariant cyhoeddus y maent wedi’i hamlinellu;

c) bod disgwyl i safonau byw yn y DU adlewyrchu’r ffaith bod gwerth chwe blynedd o dwf wedi’i golli, gan ddychwelyd i’r lefelau cyn y pandemig erbyn 2025 ar y cynharaf, fel y’i mesurwyd gan incwm gwario gros aelwyd y pen; a

d) bod polisïau ffyniant bro Llywodraeth y DU yn golygu bod gan Gymru lai o lais dros arian a’u bod hefyd yn tanseilio ac yn anwybyddu datganoli a’r Senedd yma.

Amendment 2—Lesley Griffiths

Delete all and replace with:

To propose that the Senedd:

1. Regrets that the UK Government Spring Budget 2024:

a) provides no additional resource funding for the Welsh Government, other than that already factored into its spending plans;

b) leaves the Welsh Government’s settlement for 2024-25 up to £700 million lower in real terms than expected at the time of the 2021 Spending Review;

c) provides no additional capital funding for the Welsh Government, leaving its general capital budget in 2024-25 up to 8 per cent less in real terms than expected at the time of the Spending Review in 2021;

d) ignores the Welsh Government’s core asks of UK Government investment in coal tip safety and the re-classification of HS2, including provision of the £270 million Wales will have missed out on by the end of the current spending period; and

e) fails to provide targeted support to those on the lowest incomes.

2. Further regrets that:

a) the personal tax rises introduced by this UK Government from its previous decision to freeze thresholds are larger than the tax reductions announced in the 2024 Spring budget and 2023 Autumn Statement combined, and twice as large by 2028-29;

b) the UK Government's overall spending totals imply no real growth in public spending per person over the next five years, with no credible plan to deliver the level of public spending they have outlined;

c) UK living standards are expected to experience six years lost growth, only returning to pre-pandemic levels in 2025, as measured by gross household disposable income per head; and

d) the UK Government’s levelling up policies leave Wales with less say over less money, while bypassing and actively undermining devolution and this Senedd.

Cynigiwyd gwelliant 2.

Amendment 2 moved.

Formally. Diolch. Janet Finch-Saunders.

Yn ffurfiol. Diolch. Janet Finch-Saunders.

Diolch, Llywydd. So, we're discussing the UK Conservative Government's 2024 budget speech, and what a difference from the budget that we've just witnessed being passed by this Government here. So, much like the daffodil shoots forcing their way above the ground, this budget not only signals growth, but a sign of better, warmer days ahead. Indeed, what excellent news this latest budget is for Wales: £168 million of additional Barnett consequential funding for Wales; the £160 million purchase of the Wylfa nuclear site; £10 million of funding for Venue Cymru in my dear home town of Llandudno; £18 million of levelling-up funding for new active travel routes in my constituency. And to top it off, though, in terms of this budget, national insurance contributions cut by 2p, saving the average Welsh worker £450 a year, and considerably more for those on a higher salary. This is the difference between the Conservatives and the Welsh Government. Where their budget was characterised by socialist vanity projects, ours is rewarding the hard work of our Welsh people. Ours has safeguarded the future of UK energy independence, and ensured that our creative industries will see the investment they deserve, whilst preserving Welsh culture for years to come.

We've only been able to do this thanks to our core Conservative values of prudence, our ideals of caution, and, you know, our maintaining of stability. A prudent fiscal strategy during two unprecedented crises enables us to present a forward-looking budget for Wales, prioritising investment in its future, without compromising on our essential services, our culture or, indeed, our common sense. This budget is particularly good news for north Wales, with a substantial investment in the region that now involves a £160 million deal with Hitachi for the acquisition of the Wylfa nuclear site in Ynys Môn, where Virginia Crosbie MP has worked and worked tirelessly to ensure this investment comes into her constituency, providing jobs for the people in Ynys Môn, and also helping the economic prospects for us across north Wales.

Diolch, Lywydd. Felly, rydym yn trafod araith cyllideb Llywodraeth Geidwadol y DU ar gyfer 2024, ac am wahanol i'r gyllideb yr ydym newydd ei gweld yn cael ei phasio gan y Llywodraeth hon yma. Felly, yn debyg iawn i egin cenhinen Bedr yn gwthio'i ffordd tua'r wyneb, mae’r gyllideb hon nid yn unig yn arwydd o dwf, ond yn arwydd o ddyddiau gwell, cynhesach o’n blaenau. Yn wir, am newyddion rhagorol yw’r gyllideb ddiweddaraf hon i Gymru: £168 miliwn yn ychwanegol o gyllid canlyniadol Barnett i Gymru; prynu safle niwclear Wylfa am £160 miliwn; £10 miliwn o gyllid ar gyfer Venue Cymru yn fy nhref i, Llandudno; £18 miliwn o gyllid ffyniant bro ar gyfer llwybrau teithio llesol newydd yn fy etholaeth. Ac ar ben y cyfan, serch hynny, o ran y gyllideb hon, mae cyfraniadau yswiriant gwladol yn cael eu torri 2c, gan arbed £450 y flwyddyn i weithwyr Cymru ar gyfartaledd, a llawer mwy i bobl ar gyflogau uwch. Dyma’r gwahaniaeth rhwng y Ceidwadwyr a Llywodraeth Cymru. Lle'r oedd eu cyllideb nhw wedi'i nodweddu gan brosiectau porthi balchder sosialaidd, mae ein cyllideb ni'n gwobrwyo gwaith caled y Cymry. Mae ein cyllideb ni wedi diogelu dyfodol annibyniaeth ynni’r DU, ac wedi sicrhau y bydd ein diwydiannau creadigol yn cael y buddsoddiad y maent yn ei haeddu, gan ddiogelu diwylliant Cymru am flynyddoedd i ddod.

Rydym wedi gallu gwneud hyn oherwydd ein gwerthoedd Ceidwadol creiddiol o ddarbodusrwydd ariannol, ein delfrydau o ragofal a chynnal sefydlogrwydd. Mae strategaeth gyllidol ddarbodus yn ystod dau argyfwng digynsail yn ein galluogi i gyflwyno cyllideb flaengar i Gymru, gan flaenoriaethu buddsoddiad yn ei dyfodol, heb gyfaddawdu ar ein gwasanaethau hanfodol, ein diwylliant, nac yn wir, ein synnwyr cyffredin. Mae’r gyllideb hon yn newyddion arbennig o dda i ogledd Cymru, gyda buddsoddiad sylweddol yn y rhanbarth sydd bellach yn cynnwys cytundeb gwerth £160 miliwn gyda Hitachi ar gyfer caffael safle niwclear Wylfa yn Ynys Môn, lle mae Virginia Crosbie AS wedi gweithio’n ddiflino i sicrhau y gwneir y buddsoddiad hwn yn ei hetholaeth, gan ddarparu swyddi i bobl Ynys Môn yn ogystal â helpu’r rhagolygon economaidd i ni ar draws gogledd Cymru.

17:15

Will you take an intervention on that particular point?

A wnewch chi dderbyn ymyriad ar y pwynt penodol hwnnw?

It was, of course, the Conservative UK Government that pulled the investment in Sir Fôn.

Llywodraeth Geidwadol y DU, wrth gwrs, a gafodd wared ar y buddsoddiad yn sir Fôn.

Horizon—they refused to support it.

Horizon—fe wnaethant wrthod ei gefnogi.

The acquisition of the Wylfa nuclear site in Ynys Môn and the Oldbury site in South Gloucestershire. It's evident, though, that Ynys Môn does play a crucial role in advancing our nuclear ambition, and this decision by the Conservative Government marks a significant stride towards attracting approximately £20 billion for a large-scale plant, accompanied by support for small modular reactors. This project anticipates the creation of around 800 construction jobs—800 stable careers, 800 well-paid jobs—and numerous secondary and supply-chain positions. These sorts of projects are absolutely essential to enhancing employment opportunities, enabling younger generations to afford homes, to stay in our communities, and thereby to preserve the Welsh language and our culture.

Speaking of preserving our language and culture, our community theatre, Venue Cymru, is to receive a significant £10 million investment. Of course, we had a fantastic conference recently there, didn't we? This will have a huge impact on our local economy, contributing to the growth of the Welsh tourism and hospitality sector. It is another example of why our Conservative fiscal approach is working. It recognises that continued adaptation and strategic investment in places like the beautiful town of Llandudno can lead to substantial growth in the tourism market, and all the sectors that benefit from the tourism trade—a far cry from the Plaid/Labour/independent council in Conwy, and indeed the Welsh Labour Government under you, Alun, as the Minister, when you ruined our beach by putting rocks on it, and actually wasted £1.4 million of taxpayers' money. [Interruption.] Yes, you destroyed it. Anyway, next week we'll have a debate on that.

Indeed, it is thought that investments like this could realise an economic impact in Llandudno of an additional £125 million a year by 2045. Businesses also received a much-needed boost, and they did, because let's be honest, during COVID it was my constituency that was locked down considerably longer than others. I hope, by emphasising the great strides that have been made in this budget, we can begin to see the huge disparities between Labour and the Conservatives. All I have seen—

Caffael safle niwclear Wylfa yn Ynys Môn a safle Oldbury yn Ne Swydd Gaerloyw. Mae’n amlwg, serch hynny, fod Ynys Môn yn chwarae rhan hollbwysig yn y broses o ddatblygu ein huchelgais niwclear, ac mae’r penderfyniad hwn gan y Llywodraeth Geidwadol yn gam mawr tuag at ddenu oddeutu £20 biliwn ar gyfer safle gwaith mawr, ynghyd â chymorth i adweithyddion modiwlar bach. Mae’r prosiect hwn yn rhagweld y bydd oddeutu 800 o swyddi adeiladu’n cael eu creu—800 o yrfaoedd sefydlog, 800 o swyddi sy’n talu’n dda—a nifer o swyddi eilaidd a swyddi yn y gadwyn gyflenwi. Mae’r mathau hyn o brosiectau yn gwbl hanfodol i wella cyfleoedd cyflogaeth, gan alluogi cenedlaethau iau i fforddio cartrefi, i aros yn ein cymunedau, a thrwy hynny, i warchod yr iaith Gymraeg a’n diwylliant.

A sôn am warchod ein hiaith a’n diwylliant, bydd ein theatr gymunedol, Venue Cymru, yn cael buddsoddiad sylweddol o £10 miliwn. Wrth gwrs, cawsom gynhadledd wych yno yn ddiweddar, oni chawsom? Bydd hyn yn cael effaith enfawr ar ein heconomi leol, gan gyfrannu at dwf sector twristiaeth a lletygarwch Cymru. Mae’n enghraifft arall o pam fod ein dull cyllidol Ceidwadol yn gweithio. Mae’n cydnabod y gall addasu parhaus a buddsoddiad strategol mewn lleoedd fel tref hardd Llandudno arwain at dwf sylweddol yn y farchnad dwristiaeth, a’r holl sectorau sy’n elwa o’r fasnach dwristiaeth—mae byd o wahaniaeth rhwng hynny a'r cyngor Plaid Cymru/Llafur/annibynnol yng Nghonwy, ac yn wir, Llywodraeth Lafur Cymru oddi tanoch chi, Alun, fel y Gweinidog, pan wnaethoch ddifetha ein traeth drwy roi creigiau arno, a gwastraffu £1.4 miliwn o arian trethdalwyr. [Torri ar draws.] Do, fe wnaethoch ei ddinistrio. Beth bynnag, cawn ddadl ar hynny yr wythnos nesaf.

Yn wir, credir y gallai buddsoddiadau fel hyn wireddu effaith economaidd o £125 miliwn ychwanegol y flwyddyn yn Llandudno erbyn 2045. Cafodd busnesau hwb mawr ei angen hefyd, ac fe wnaethant, oherwydd gadewch inni fod yn onest, yn ystod COVID, bu fy etholaeth o dan gyfyngiadau symud am gyfnod cryn dipyn yn hirach nag eraill. Drwy bwysleisio’r camau breision a gymerwyd yn y gyllideb hon, gobeithio y gallwn ddechrau gweld y gwahaniaethau enfawr rhwng Llafur a’r Ceidwadwyr. Y cyfan a welais i—

You're going to have to bring your comments to a close now. I've been generous.

Bydd yn rhaid ichi ddod â'ch sylwadau i ben yn awr. Rwyf wedi bod yn hael.

—is Welsh Labour mismanagement of taxpayers' money and financial and fiscal inadequacy. I'm proud of this budget, and I'm proud of the UK Conservative Government.

—yw camreolaeth Llafur Cymru ar arian trethdalwyr ac anghymhwyster ariannol a chyllidol. Rwy’n falch o’r gyllideb hon, ac rwy’n falch o Lywodraeth Geidwadol y DU.

I'm not entirely sure, Presiding Officer, how I follow that. I'm delighted that the Member believes that I am powerful enough to control the weather. It's something my own leadership has never thought.

In terms of what we're doing this afternoon, in debating the UK budget from last week, I think it would be useful, actually, if we had a set piece debate on these matters on a regular basis, because these are important fiscal and financial matters, which do have a major impact on everything we do here. When I was watching the budget, what was it that I wanted to see? I'm not interested, as it happens, in reading out speeches written by central office. I think the issues facing us as a country are too—[Interruption.] Well, you can't accuse me of doing that. The Minister never does, let me tell you. What we need is a recognition of where this country is at the moment, and where we are at the moment is in a very, very serious situation. We have an economy that is flatlining at best. I heard UK Ministers on the radio this morning celebrating 0.2 per cent growth in January as if that was a triumph of economic policy after 13 or 14 years in power. Extraordinary stuff.

We have the highest levels of inequality in the United Kingdom of anywhere in western Europe. Anywhere in western Europe—the highest levels of inequality. And we have a social fracturing in our society that I, frankly, find terrifying. What I want from a United Kingdom Government is recognition of that. I'm not interested in a few crumbs off their table. I urge the Conservatives, listing investments in their own constituencies, as if that is something to be grateful for—. Let me tell you, Peter, the United Kingdom Government spent more money last week on Canary Wharf than they spent in the whole of Wales. And if anything tells you about the priorities of the UK Government, that individual decision will do so.

But we know we're in a serious situation. GDP per capita is a little more than an average of £8,000 per capita at the moment. That's basically the same as 2007. Historical growth patterns would have seen that at over £11,000 per capita today. It's 27 per cent lower than where it should be. And you call that economic success. You won't be able to fund public service in the future unless you're able to grow the economy. The Financial Times, I think it was, described the decisions taken in the budget last week as 'brutal' for whoever follows Jeremy Hunt as Chancellor, because we know that from 2025-26 there will need to be huge cuts in public spending to make up for the cut in national insurance that was announced. That is financial irresponsibility at a time of fundamental losses in productivity. We are seeing productivity actually fall in real terms. We are seeing people work longer, work harder, but produce less. There isn't an economy in western Europe performing as poorly as that. There hasn't been another Parliament in any of our lifetimes where we've seen average incomes fall to the extent that they are falling today. I give way.

Nid wyf yn gwbl siŵr sut i ddilyn hynny, Lywydd. Rwy’n falch iawn fod yr Aelod yn credu fy mod yn ddigon pwerus i reoli’r tywydd. Mae'n rhywbeth nad yw fy arweinwyr fy hun erioed wedi'i gredu.

O ran yr hyn a wnawn y prynhawn yma, wrth drafod cyllideb y DU a gyhoeddwyd yr wythnos diwethaf, credaf y byddai'n ddefnyddiol, mewn gwirionedd, pe baem yn cael dadl benodol ar y materion hyn yn rheolaidd, gan eu bod yn faterion cyllidol ac ariannol pwysig, sy'n cael effaith fawr ar bopeth a wnawn yma. Pan oeddwn yn gwylio’r gyllideb, beth oeddwn i'n gobeithio ei weld? Nid oes gennyf ddiddordeb, fel y mae'n digwydd, mewn darllen areithiau a ysgrifennwyd gan y swyddfa ganolog. Credaf fod y materion sy’n ein hwynebu fel gwlad yn rhy—[Torri ar draws.] Wel, ni allwch fy nghyhuddo o wneud hynny. Nid yw’r Gweinidog byth yn gwneud hynny, gadewch imi ddweud hynny wrthych. Yr hyn sydd ei angen arnom yw cydnabyddiaeth o ble mae’r wlad hon arni ar hyn o bryd, a ble rydym arni ar hyn o bryd yw mewn sefyllfa ddifrifol tu hwnt. Mae gennym economi sydd ar y gorau'n wastad. Clywais Weinidogion y DU ar y radio y bore yma yn dathlu twf o 0.2 y cant ym mis Ionawr fel pe bai’n fuddugoliaeth o ran polisi economaidd ar ôl 13 neu 14 mlynedd mewn grym. Anghredadwy.

Mae gennym lefelau uwch o anghydraddoldeb yn y Deyrnas Unedig nag yn unrhyw le yng ngorllewin Ewrop. Unrhyw le yng ngorllewin Ewrop—y lefelau uchaf o anghydraddoldeb. Ac mae gennym hollti cymdeithasol yn ein cymdeithas sydd, a dweud y gwir, yn gwbl frawychus i mi. Yr hyn yr hoffwn ei weld gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig yw cydnabyddiaeth o hynny. Nid oes gennyf ddiddordeb mewn ychydig o friwsion oddi ar eu bwrdd. Anogaf y Ceidwadwyr, sy'n rhestru buddsoddiadau yn eu hetholaethau eu hunain, fel pe bai hynny’n rhywbeth i fod yn ddiolchgar amdano—. Gadewch imi ddweud wrthych, Peter, gwariodd Llywodraeth y Deyrnas Unedig fwy o arian yr wythnos diwethaf ar Canary Wharf nag a wariwyd ganddynt yng Nghymru gyfan. Ac os bydd unrhyw beth yn dweud wrthych am flaenoriaethau Llywodraeth y DU, bydd y penderfyniad unigol hwnnw yn gwneud hynny.

Ond gwyddom ein bod mewn sefyllfa ddifrifol. Mae cynnyrch domestig gros y pen ychydig yn fwy na chyfartaledd o £8,000 y pen ar hyn o bryd. Mae hynny, yn y bôn, yr un peth â 2007. Mae patrymau twf hanesyddol yn awgrymu y dylai fod dros £11,000 y pen erbyn heddiw. Mae 27 y cant yn is na ble y dylai fod. Ac rydych chi'n galw hynny'n llwyddiant economaidd. Ni fyddwch yn gallu ariannu gwasanaeth cyhoeddus yn y dyfodol oni bai eich bod yn gallu tyfu'r economi. Disgrifiodd y Financial Times, rwy'n credu, y penderfyniadau a wnaed yn y gyllideb yr wythnos diwethaf fel rhai ‘creulon’ i bwy bynnag sy’n dilyn Jeremy Hunt fel Canghellor, gan y gwyddom y bydd angen gwneud toriadau enfawr mewn gwariant cyhoeddus o 2025-26 ymlaen i wneud iawn am y toriad mewn yswiriant gwladol a gyhoeddwyd. Mae hynny’n anghyfrifoldeb ariannol ar adeg o golledion sylfaenol mewn cynhyrchiant. Rydym yn gweld cynhyrchiant yn gostwng mewn termau real. Rydym yn gweld pobl yn gweithio'n hirach, yn gweithio'n galetach, ond yn cynhyrchu llai. Nid oes unrhyw economi yng ngorllewin Ewrop yn perfformio cyn waethed â hynny. Nid yw incwm cyfartalog wedi gostwng i'r graddau y maent yn gostwng heddiw o dan unrhyw Senedd arall yn ystod oes yr un ohonom. Fe wnaf ildio.

17:20

The latest figures from the G7 show that the UK economy is the fastest growing economy over the period. The only economies in the G7 to have beaten it are America and Canada.

Mae ffigurau diweddaraf y G7 yn dangos mai economi’r DU yw’r economi sydd wedi tyfu gyflymaf dros y cyfnod. Yr unig economïau yn y G7 sydd wedi ei churo yw America a Chanada.

The GDP has increased because it fell so badly as a consequence of Brexit and the pandemic. So, the bounce back is greater in—[Interruption.] If you listened, the bounce back is greater in the very short-term analysis, you're right about that, but what I'm looking at isn't what happened last year and six months ago—I'm looking at the history of the British economy over the last decade since 2007 and before that, and those are far more fundamental questions that aren't answered. The GDP growth in January of 0.2 per cent represents a fundamental loss of income for the state. That is why the tax burdens are at the highest level for 70 years, and yet we're raising less money for public services.

Usually on a Wednesday afternoon, Presiding Officer, I sit here, and we sit together, and we listen to the Conservatives demanding there's more money spent. Peter Fox rarely stands up without demanding more money for local government. We hear it time and time again—[Interruption.] He's going to do it now. Let me just finish my sentence. Time and time again, we hear greater demands for public spending, but what we're not seeing from the United Kingdom Government is an investment in the economic fundamentals that enables us to grow an economy and fund public services.

Mae’r cynnyrch domestig gros wedi cynyddu gan iddo ostwng cymaint o ganlyniad i Brexit a’r pandemig. Felly, mae'r adlam yn fwy yn—[Torri ar draws.] Pe baech yn gwrando, mae'r adlam yn fwy yn y dadansoddiad tymor byr iawn, rydych chi'n iawn am hynny, ond nid wyf yn edrych ar yr hyn a ddigwyddodd y llynedd a chwe mis yn ôl—rwy’n edrych ar hanes economi Prydain dros y degawd diwethaf ers 2007 a chyn hynny, ac mae’r rheini’n gwestiynau llawer mwy sylfaenol nad ydynt yn cael eu hateb. Mae'r twf o 0.2 mewn cynnyrch domestig gros ym mis Ionawr yn cynrychioli colled incwm sylweddol i'r wladwriaeth. Dyna pam fod y beichiau treth ar eu lefelau uchaf ers 70 mlynedd, ac eto, rydym yn codi llai o arian ar gyfer gwasanaethau cyhoeddus.

Fel arfer, ar brynhawn dydd Mercher, Lywydd, rwy’n eistedd yma, ac rydym yn eistedd gyda’n gilydd, ac rydym yn gwrando ar y Ceidwadwyr yn mynnu bod mwy o arian yn cael ei wario. Anaml y bydd Peter Fox yn codi heb fynnu mwy o arian i lywodraeth leol. Rydym yn ei glywed dro ar ôl tro—[Torri ar draws.] Mae'n mynd i wneud hynny nawr. Gadewch imi orffen fy mrawddeg. Dro ar ôl tro, rydym yn clywed mwy o alw am wariant cyhoeddus, ond yr hyn nad ydym yn ei weld gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig yw buddsoddiad yn yr hanfodion economaidd sy’n ein galluogi i dyfu economi ac ariannu gwasanaethau cyhoeddus.

Thank you, Alun. I'm struggling to understand all of your logic here. Are you saying that you are against the fact that 1.2 million working people in Wales will receive £642 a year in their pocket, their own money in their pocket, and keep that? What is it that you're struggling to comprehend that is good about that?

Diolch, Alun. Rwy'n ei chael hi'n anodd deall eich rhesymeg i gyd yma. A ydych chi'n dweud eich bod yn erbyn y ffaith y bydd 1.2 miliwn o bobl sy’n gweithio yng Nghymru yn cael £642 y flwyddyn yn ychwanegol yn eu pocedi, eu harian eu hunain yn eu pocedi, ac yn cadw'r arian hwnnw? Beth ydych chi'n ei chael hi'n anodd deall sy'n dda am hynny?

17:25

I don't object to that in principle, but if you look, for example, at pensioners, since 2019 the average pensioner income has been cut by £900 per person. What we're seeing—and this is the real issue that I think the United Kingdom Government fails to understand—is that those short-term tax cuts are more than outweighed by longer term tax increases because of fiscal drag and all the other issues. So, whoever you actually are, you're paying more tax, and getting less for it. This is the point I'll finish with, Presiding Officer.

Nid wyf yn gwrthwynebu hynny mewn egwyddor, ond os edrychwch, er enghraifft, ar bensiynwyr, ers 2019, mae incwm cyfartalog pensiynwyr wedi’i dorri £900 y pen. Yr hyn a welwn—a dyma’r mater gwirioneddol nad yw Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn ei ddeall, yn fy marn i—yw bod y toriadau treth tymor byr hynny’n cael eu gorbwyso gan godiadau treth mwy hirdymor oherwydd llusgiad cyllidol a’r holl bethau eraill. Felly, ni waeth pwy ydych, rydych chi'n talu mwy o dreth, ac yn cael llai amdani. Dyma’r pwynt rwyf am orffen gydag ef, Lywydd.

The Conservatives will always break things. Liz Truss and Kwasi Kwarteng broke the economy last year. The economy is not recovering. And I say this in closing to my own side: it is a fantasy to believe that we can continue to do the same and expect a different result. To my own side, I say this: this damage to our economy cannot be repaired outside of the single market and outside of the customs union. We have fundamental decisions to take on all sides of this Chamber on this matter.

Bydd y Ceidwadwyr bob amser yn chwalu pethau. Chwalodd Liz Truss a Kwasi Kwarteng yr economi y llynedd. Nid yw'r economi'n gwella. A dywedaf hyn, wrth gloi, wrth fy ochr fy hun: ffantasi yw credu y gallwn barhau i wneud yr un peth a disgwyl canlyniad gwahanol. Wrth fy ochr fy hun, dywedaf hyn: ni ellir atgyweirio’r niwed hwn i’n heconomi y tu allan i’r farchnad sengl a’r tu allan i’r undeb tollau. Mae gennym benderfyniadau sylfaenol i’w gwneud ar bob ochr i’r Siambr ar y mater hwn.

I'll provide the voice of reason to the debate, following the previous contribution. Following the Welsh Government's cut to business rate relief, a considerable number of businesses in Rhyl and across my constituency are anxious about the viability of their businesses, given a decline in footfall since COVID. To have tax support withdrawn is an added burden for small high-street businesses. I'm delighted, therefore, that Rhyl is receiving £20 million in funding to deliver projects based on local needs and priorities. This is what I've been calling for consistently in the Senedd.

Investment in our town centres, particularly in northern coastal towns like Rhyl, which have lower economic activity, greater levels of inequality, dying high streets, and underfunded public services, which have just been cut further by the Welsh Government and Denbighshire County Council—. They only announced today that they're closing all the public toilets, despite a 9.34 per cent increase in council tax from April. Labour's philosophy is tax more, give less. That is why I welcome this levelling-up investment into Rhyl, which will pay dividends once the town has been revitalised. This levelling-up funding is a furtherance of £20 million that was also awarded to Denbighshire County Council in the previous year's round of levelling-up funding. But, sadly, with an ineffective funding formula, hard-pressed local authorities in Wales are still raising council tax to unacceptable levels, as just mentioned.

The cuts to national insurance will save the average Welsh worker £450 a year; this means more money in people's pockets to spend with Welsh businesses. I'm delighted too that the UK Government has allocated an additional £160 million to extend investment zones in Wales from five years to 10 years, which means that we can capitalise on the Anglesey and Celtic free ports to their full potential—two free ports that were obtained, I might add, thanks to the UK Government. Both free ports act as a springboard for the Welsh economy that benefits businesses, and, by extension, workers across our country, allowing cheaper imports to bring down costs for the consumer and allow the export of Welsh goods at a lower cost.

I'm pleased that the Chancellor recognises the potential of the Welsh economy that has made that investment, and it is something, Llywydd, that we have not seen in the Welsh Government's latest budget. We don't see funding for investment zones; we don't see investment in our town centres, like Rhyl; we don't see investment into Welsh businesses, which are investments that will pay for themselves in the long term. We see business rates relief cut; culture and arts cut; and increasing amounts of money funnelled into fiscal black holes and schemes that no-one wanted in Wales, or no-one asked for, like the universal basic income pilot scheme, 20 mph, like reforming our democracy in Wales without a referendum, funding 36 more politicians, which, again, has no mandate.

Thankfully, as a partial remedy to the Welsh Government cuts to the funding of every single arts and culture body in the 2024-25 budget, the UK Government has announced funding for these areas. Cuts to these budgets would have an impact on mental health, which the culture committee also recognised. So, I'm pleased that Theatr Clwyd, which is a huge attraction in north Wales, will receive £1.6 million, and that funding has been announced for Venue Cymru in Janet's constituency too, as she mentioned, and as—[Interruption.] Yes, I heckled you at the beginning of the debate and you're heckling me back now. But what I was saying, when I was heckling a previous contributor, was that you've actually cut the culture budget, where the UK Government has stepped in and actually given an uplift to those projects and made it happen. Theatr Clwyd has been around since the 1970s, and it's in desperate need of structural reform, which this £1.6 million has been able to do. Has the Welsh Government done that? No, have they heck. Have they heck. 

I also welcome the Chancellor's announcements that the UK Government will reform the high income child benefit charge, which penalises households with only one working parent, thus putting that household into a higher tax bracket and render them ineligible for child benefit, whilst households with a higher joint income can end up paying less tax and still be eligible for child benefit. The Chancellor has begun reforming this tax on families by raising the salary threshold, and this will reduce the effective tax rate that families in Wales pay, incentivising work, because parents will keep more of what they earn. It also recognises the caring responsibilities that many parents wish to undertake, with the rising cost of childcare.

And in closing, Llywydd, the Chancellor's spring budget is warmly welcomed in north Wales, and I look forward to the benefits that these investments will bring, not only for my constituency, but across the entire region of north Wales.

Fe wnaf ychwanegu llais rheswm i’r ddadl, yn dilyn y cyfraniad blaenorol. Yn dilyn toriad Llywodraeth Cymru i ryddhad ardrethi busnes, mae nifer sylweddol o fusnesau yn y Rhyl ac ar draws fy etholaeth yn pryderu am hyfywedd eu busnesau, o ystyried y gostyngiad yn nifer yr ymwelwyr ers COVID. Mae colli cymorth treth yn faich ychwanegol ar fusnesau bach y stryd fawr. Rwy'n falch iawn, felly, fod y Rhyl yn cael £20 miliwn o gyllid i gyflawni prosiectau sy'n seiliedig ar anghenion a blaenoriaethau lleol. Dyma y bûm yn galw amdano’n gyson yn y Senedd.

Buddsoddiad yng nghanol ein trefi, yn enwedig mewn trefi arfordirol gogleddol fel y Rhyl, sydd â llai o weithgarwch economaidd, lefelau uwch o anghydraddoldeb, strydoedd mawr sy’n marw, a gwasanaethau cyhoeddus sy’n cael eu tanariannu, ac sydd newydd gael eu torri ymhellach gan Lywodraeth Cymru a Chyngor Sir Ddinbych—. Dim ond heddiw, fe wnaethant gyhoeddi eu bod yn cau’r holl doiledau cyhoeddus, er gwaethaf cynnydd o 9.34 y cant yn y dreth gyngor o fis Ebrill. Athroniaeth Llafur yw trethu mwy, rhoi llai. Dyna pam fy mod yn croesawu’r buddsoddiad ffyniant bro yn y Rhyl, a fydd yn talu ar ei ganfed pan fydd y dref wedi’i hadfywio. Mae'r cyllid ffyniant bro hwn yn ychwanegol at y £20 miliwn a roddwyd hefyd i Gyngor Sir Ddinbych yn rownd ariannu ffyniant bro y flwyddyn flaenorol. Ond yn anffodus, gyda fformiwla ariannu aneffeithiol, mae awdurdodau lleol yng Nghymru sydd dan bwysau yn dal i godi’r dreth gyngor i lefelau annerbyniol, fel sydd newydd gael ei grybwyll.

Bydd y toriadau i yswiriant gwladol yn arbed £450 y flwyddyn i weithwyr Cymru ar gyfartaledd; mae hyn yn golygu mwy o arian ym mhocedi pobl i'w wario gyda busnesau Cymru. Rwy’n falch iawn hefyd fod Llywodraeth y DU wedi dyrannu £160 miliwn ychwanegol i ymestyn parthau buddsoddi yng Nghymru o bum mlynedd i 10 mlynedd, sy’n golygu y gallwn fanteisio ar borthladd rhydd Ynys Môn a’r porthladd rhydd Celtaidd i’w llawn botensial—dau borthladd rhydd a gafwyd, dylwn ychwanegu, diolch i Lywodraeth y DU. Mae’r ddau borthladd rhydd yn gweithredu fel sbardun i economi Cymru sydd o fantais i fusnesau, a thrwy hynny, i weithwyr ledled ein gwlad, gan ganiatáu mewnforion rhatach i leihau costau i’r defnyddiwr a chaniatáu allforio nwyddau Cymreig am gost is.

Rwy’n falch fod y Canghellor yn cydnabod potensial economi Cymru sydd wedi gwneud y buddsoddiad hwnnw, ac mae’n rhywbeth, Lywydd, nad ydym wedi’i weld yng nghyllideb ddiweddaraf Llywodraeth Cymru. Nid ydym yn gweld cyllid ar gyfer parthau buddsoddi; nid ydym yn gweld buddsoddiad yng nghanol ein trefi, fel y Rhyl; nid ydym yn gweld buddsoddi mewn busnesau Cymreig, sy'n fuddsoddiadau a fydd yn talu amdanynt eu hunain yn y tymor hir. Rydym yn gweld rhyddhad ardrethi busnes yn cael ei dorri; toriadau i ddiwylliant a'r celfyddydau; a symiau cynyddol o arian yn cael eu sianelu i dyllau duon cyllidol a chynlluniau nad oedd unrhyw un eu heisiau yng Nghymru, neu na ofynnodd unrhyw un amdanynt, fel y cynllun peilot incwm sylfaenol cyffredinol, 20 mya, fel diwygio ein democratiaeth yng Nghymru heb refferendwm, ac ariannu 36 yn rhagor o wleidyddion, unwaith eto, heb unrhyw fandad.

Diolch byth, fel ateb rhannol i doriadau Llywodraeth Cymru i gyllid pob corff celfyddydol a diwylliannol yng nghyllideb 2024-25, mae Llywodraeth y DU wedi cyhoeddi cyllid ar gyfer y meysydd hyn. Byddai toriadau i’r cyllidebau hyn yn cael effaith ar iechyd meddwl, sy'n rhywbeth y gwnaeth y pwyllgor diwylliant ei gydnabod hefyd. Felly, rwy'n falch y bydd Theatr Clwyd, sy'n atyniad enfawr yn y gogledd, yn cael £1.6 miliwn, a bod cyllid wedi'i gyhoeddi ar gyfer Venue Cymru yn etholaeth Janet hefyd, fel y soniodd, ac fel—[Torri ar draws.] Do, bûm yn eich heclo ar ddechrau’r ddadl ac rydych chi'n fy heclo yn ôl nawr. Ond yr hyn roeddwn yn ei ddweud, pan oeddwn yn heclo cyfrannwr blaenorol, oedd eich bod mewn gwirionedd wedi torri'r gyllideb ddiwylliant, lle mae Llywodraeth y DU wedi camu i'r adwy ac wedi rhoi hwb i'r prosiectau hynny ac wedi caniatáu iddynt ddigwydd. Mae Theatr Clwyd wedi bodoli ers y 1970au, ac mae taer angen diwygio strwythurol arni, rhywbeth y mae’r £1.6 miliwn hwn wedi gallu ei wneud. A yw Llywodraeth Cymru wedi gwneud hynny? Nac ydynt wir. Nac ydynt wir.

Rwyf hefyd yn croesawu cyhoeddiadau’r Canghellor y bydd Llywodraeth y DU yn diwygio’r tâl budd-dal plant incwm uchel, sy’n cosbi aelwydydd lle nad oes ond un rhiant yn gweithio, gan roi’r aelwyd honno, felly, mewn braced treth uwch a’u gwneud yn anghymwys i gael budd-dal plant, tra bo aelwydydd ag incwm ar y cyd sy'n uwch yn gallu talu llai o dreth a dal i fod yn gymwys i gael budd-dal plant. Mae’r Canghellor wedi dechrau diwygio’r dreth hon ar deuluoedd drwy godi’r trothwy cyflog, a bydd hyn yn lleihau’r gyfradd dreth effeithiol y mae teuluoedd yng Nghymru yn ei thalu, gan gymell gweithio, gan y bydd rhieni’n cadw mwy o’r hyn y maent yn ei ennill. Mae hefyd yn cydnabod y cyfrifoldebau gofalu y mae llawer o rieni yn dymuno eu cyflawni, gyda chost gynyddol gofal plant.

Ac i gloi, Lywydd, mae croeso cynnes i gyllideb wanwyn y Canghellor yng ngogledd Cymru, ac edrychaf ymlaen at y manteision a ddaw yn sgil y buddsoddiadau hyn, nid yn unig i fy etholaeth i, ond ar draws rhanbarth gogledd Cymru i gyd.

17:30

Budgets are political acts. They are economic choices based on ideological values, and the Chancellor's budget reflected in classic form the gulf between the priorities of the Tories in Westminster and the lives of ordinary people in Wales. The so-called 'tax burden' has become a recurring theme in the rhetoric of both major Westminster parties over recent years, when discussing the budget. Plaid Cymru fundamentally rejects this damaging narrative, which depicts taxation and national insurance contribution as some kind of unreasonable infringement on individual rights. If we want to see world-class public services that cater for the most vulnerable people in our society, we have to fund them properly. And there's ample evidence that countries that do tax their citizens fairly and in proportion to societal needs, such as the Scandinavian nations, enjoy high standards of living and rank amongst the very top of global indices for happiness and well-being. And if you speak to ordinary people, not those who have property portfolios or hedge-fund investments, they are more concerned that support is available to them when they need it, for their well-being and their health, especially when economic hardship at record levels is fuelling equally record demands on public services. But underinvestment in those services means people are paying more for less. And if you speak to those organisations who support those families, this is what they have to say about the Westminster Government's plans. The chief executive of the Child Poverty Action Group said:

'For almost fifteen years, the four million kids from poor families have been at the bottom of the pile and today is no different.... Families needed the two child limit and benefit cap to be scrapped...the Chancellor turned away.'

Simon Francis of the End Fuel Poverty Coalition said:

'What we needed from the Chancellor was a long term plan for warm homes and cheaper energy, but instead the government has condemned families to another winter in cold homes and has failed to fund reform to Britain’s broken energy system.'

The chief executive of the Joseph Rowntree Foundation said:

'This was a Budget for big earners and big owners. Prioritising capital gains tax cuts for owners of multiple properties is an insult to almost four million people facing destitution in the UK today.'

This is the context in which this budget was set, in which these decisions were made. Poverty affects 21 per cent of our population. That's remained static, virtually, since 2010. Rates of child poverty in Wales, currently at 28 per cent—another figure that's barely changed over a decade. And then there's the shameful rise in homelessness in our communities; the 12 per cent real-terms shrinkage in local government finances that has had such a catastrophic impact on the delivery of social services; 37 per cent increase in foodbank usages across Wales, over the previous year alone; and vast swathes of our public sector workforce having to endure year after year of eroded wages. 

And finally, most damningly of all, a study by the University of Glasgow concluded an additional 335,000 deaths were observed across Scotland, England and Wales between 2012 and 2019 as a result of the UK Government's austerity policies, disproportionately concentrated in the most deprived quintile of society. This underlines the fact that poverty kills. Poverty is not caused by the weather, it's caused by political choices, and this is the result of decisions made by Governments. And though both major Westminster parties show no inclination to discard this tired, discredited dogma of austerity, there is a progressive alternative. 

Mae cyllidebau yn weithredoedd gwleidyddol. Maent yn ddewisiadau economaidd sy'n seiliedig ar werthoedd ideolegol, ac adlewyrchodd cyllideb y Canghellor yn glir y gagendor rhwng blaenoriaethau’r Torïaid yn San Steffan a bywydau pobl gyffredin Cymru. Mae’r ‘baich treth’ fel y’i gelwir wedi dod yn thema sy'n codi dro ar ôl tro yn rhethreg y ddwy brif blaid yn San Steffan dros y blynyddoedd diwethaf, wrth drafod y gyllideb. Mae Plaid Cymru yn gwrthod y naratif niweidiol hwn yn llwyr, gan ei fod yn portreadu trethiant a chyfraniadau yswiriant gwladol fel rhyw fath o sathru afresymol ar hawliau unigolion. Os ydym am weld gwasanaethau cyhoeddus o safon fyd-eang sy’n darparu ar gyfer y bobl fwyaf agored i niwed yn ein cymdeithas, mae'n rhaid i ni eu hariannu’n briodol. Ac mae digon o dystiolaeth fod gwledydd sy'n trethu eu dinasyddion yn deg ac yn gymesur ag anghenion cymdeithasol, fel y gwledydd Sgandinafaidd, yn mwynhau safonau byw uchel ac yn cael eu rhestru ymhlith y gorau yn y byd mewn mynegeion hapusrwydd a llesiant. Ac os siaradwch â phobl gyffredin, nid pobl sydd â phortffolio eiddo neu fuddsoddiadau mewn cronfeydd rhagfantoli, maent yn fwy awyddus i wybod bod cymorth ar gael iddynt pan fydd ei angen, ar gyfer eu hiechyd a'u lles, yn enwedig pan fo'r lefelau uchaf erioed o galedi economaidd yn arwain at y pwysau mwyaf erioed ar wasanaethau cyhoeddus. Ond mae tanfuddsoddi yn y gwasanaethau hynny yn golygu bod pobl yn talu mwy am lai. Ac os siaradwch â’r sefydliadau sy’n cefnogi’r teuluoedd hynny, dyma sydd ganddynt i’w ddweud am gynlluniau Llywodraeth San Steffan. Dywedodd prif weithredwr y Grŵp Gweithredu ar Dlodi Plant:

'Ers bron i bymtheng mlynedd, mae'r pedair miliwn o blant o deuluoedd tlawd wedi bod ar y gwaelod ac nid yw heddiw'n ddim gwahanol.... Roedd angen dileu'r terfyn dau blentyn a'r cap budd-daliadau ar deuluoedd...trodd y Canghellor ei gefn.'

Dywedodd Simon Francis o’r Gynghrair Dileu Tlodi Tanwydd:

'Yr hyn roedd ei angen arnom gan y Canghellor oedd cynllun hirdymor ar gyfer cartrefi cynnes ac ynni rhatach, ond yn lle hynny, mae'r llywodraeth wedi condemnio teuluoedd i aeaf arall mewn cartrefi oer ac wedi methu ariannu diwygiadau i system ynni doredig Prydain.'

Dywedodd prif weithredwr Sefydliad Joseph Rowntree:

'Cyllideb ar gyfer rhai ar gyflogau mawr a pherchnogion mawr oedd hon. Mae blaenoriaethu toriadau treth enillion cyfalaf i berchnogion eiddo lluosog yn sarhad ar bron i bedair miliwn o bobl sy'n wynebu diymgeledd yn y DU heddiw.'

Dyma’r cyd-destun y gosodwyd y gyllideb hon ynddo, lle gwnaed y penderfyniadau hyn. Mae tlodi’n effeithio ar 21 y cant o’n poblogaeth. Mae hynny wedi aros yr un fath, fwy neu lai, ers 2010. Cyfraddau tlodi plant yng Nghymru, sef 28 y cant ar hyn o bryd—ffigur arall sydd prin wedi newid dros y degawd diwethaf. Ac yna, y cynnydd cywilyddus mewn digartrefedd yn ein cymunedau; y lleihad o 12 y cant mewn termau real yng nghyllid llywodraeth leol, sydd wedi cael effaith mor drychinebus ar ddarpariaeth gwasanaethau cymdeithasol; cynnydd o 37 y cant yn y defnydd o fanciau bwyd ledled Cymru, dros y flwyddyn flaenorol yn unig; a niferoedd helaeth o weithlu ein sector cyhoeddus yn gorfod dioddef blwyddyn ar ôl blwyddyn o gyflogau llai.

Ac yn olaf, yn fwyaf damniol oll, daeth astudiaeth gan Brifysgol Glasgow i’r casgliad fod 335,000 o farwolaethau ychwanegol wedi’u cofnodi ar draws yr Alban, Lloegr a Chymru rhwng 2012 a 2019 o ganlyniad i bolisïau cyni Llywodraeth y DU, wedi’u crynhoi’n anghymesur yng nghwintel mwyaf difreintiedig cymdeithas. Mae hyn yn tanlinellu’r ffaith bod tlodi'n lladd. Nid y tywydd sy’n achosi tlodi, caiff ei achosi gan ddewisiadau gwleidyddol, a dyma ganlyniad penderfyniadau a wneir gan Lywodraethau. Ac er nad yw'r ddwy blaid fawr yn San Steffan yn dangos unrhyw awydd i gael gwared ar ddogma cyni treuliedig a chyfeiliornus, mae dewis arall blaengar i'w gael.

17:35

Would you take an intervention? I've listened intently to your contribution, also to Peredur's as well talking about the fiscal faults of the UK Government and, indeed, the Welsh Government here. What would Plaid Cymru do so differently? I don't see a plan from yourselves of what you would do as an alternative. Please lay it out if you can.

A wnewch chi dderbyn ymyriad? Rwyf wedi gwrando’n astud ar eich cyfraniad, a chyfraniad Peredur hefyd, wrth ichi sôn am wendidau cyllidol Llywodraeth y DU, ac yn wir, Llywodraeth Cymru yma. Beth fyddai Plaid Cymru yn ei wneud mor wahanol? Nid wyf yn gweld cynllun gennych chi o'r hyn y byddech yn ei wneud yn wahanol. Os gwelwch yn dda, disgrifiwch hynny, os gallwch.

I think I've just said, we need fair taxation, we need investment in public services. A lot of the policies in our co-operation agreement are aimed exactly at those people who are at the bottom of the heap, and not having any—any—focus at all by the Tory Westminster Government. 

We must be prepared to have an honest conversation about our approach to the relationship between taxation and public spending. The long-overdue reforms to the non-domicilled status are a step in the right direction, but the Chancellor could have gone a lot further than those measures that were announced last week. He failed to address the glaring need to equalise capital gains taxes with rates of income tax, a move that could raise an additional £15 billion at a time of such extreme pressures on public services. 

While the high-income child benefit threshold will be increased from £50,000 to £60,000, with that taper extended to £80,000, there's no scrapping of the two-child benefit cap that hits the poorest, that deepens child poverty rates, that will deprive tens of thousands of Welsh families of around £3,200 a year. Forty per cent of children in poverty in Wales live in families of more than three children. Keir Starmer's Government in waiting may have lost the courage of its convictions to present a radical agenda to change this dynamic, but I would urge Labour Members here in particular to join us in demanding better for their constituents, our communities and our nation, families you represent who are struggling with deepening hardship. Demand it. 

Rwy'n credu fy mod newydd ddweud bod arnom angen trethiant teg, mae arnom angen buddsoddiad mewn gwasanaethau cyhoeddus. Mae llawer o’r polisïau yn ein cytundeb cydweithio wedi’u hanelu at yr union bobl sydd ar y gwaelod, ac nad ydynt yn cael unrhyw ystyriaeth o gwbl gan Lywodraeth Dorïaidd San Steffan.

Mae'n rhaid inni fod yn barod i gael sgwrs onest am ein hymagwedd at y berthynas rhwng trethiant a gwariant cyhoeddus. Mae’r diwygiadau hirddisgwyliedig i’r statws byw tu allan i'r wlad yn gam i’r cyfeiriad cywir, ond gallai’r Canghellor fod wedi mynd yn llawer pellach na’r mesurau hynny a gyhoeddwyd yr wythnos diwethaf. Ni soniodd am yr angen amlwg i gydraddoli trethi enillion cyfalaf â chyfraddau treth incwm, cam a allai godi £15 biliwn ychwanegol ar adeg o bwysau aruthrol ar wasanaethau cyhoeddus.

Er y bydd y trothwy budd-dal plant incwm uchel yn cynyddu o £50,000 i £60,000, gyda’r tapr hwnnw’n cael ei ymestyn i £80,000, nid oes sôn am gael gwared ar y cap dau blentyn ar fudd-daliadau sy’n effeithio ar y tlotaf, sy’n dyfnhau cyfraddau tlodi plant, a fydd yn amddifadu degau o filoedd o deuluoedd yng Nghymru o tua £3,200 y flwyddyn. Mae 40 y cant o blant mewn tlodi yng Nghymru yn byw mewn teuluoedd â mwy na thri o blant. Efallai fod darpar Lywodraeth Keir Starmer wedi colli dewrder ei hargyhoeddiadau i gyflwyno agenda radical i newid y ddynameg hon, ond hoffwn annog yr Aelodau Llafur yma yn enwedig i ymuno â ni i fynnu gwell ar gyfer eu hetholwyr, ein cymunedau a’n cenedl, y teuluoedd rydych chi'n eu cynrychioli ac sy'n ei chael hi'n anodd mewn caledi sy'n gwaethygu. Mynnwch hynny.

I think the cat has just come out of the bag there. Plaid Cymru in an independent Wales want us to pay taxes relative to a level that we see from some of the countries in the world that pay the highest level of taxes anywhere—

Credaf eich bod newydd ollwng y gath o'r cwd. Mae Plaid Cymru, mewn Cymru annibynnol, am inni dalu trethi ar lefel debyg i'r hyn a welwn yn rhai o wledydd y byd sy’n talu’r lefel uchaf o drethi yn unrhyw le—

With the highest levels of standards of living. 

Gyda'r safonau byw uchaf.

That's Plaid's vision for Wales—higher taxes. Now we know it. Thank you very much for your contribution, Sioned. I think constituents in our region of South Wales West would be delighted to be paying less tax as a result of this UK Government budget. And what a pleasure it is—

Dyna weledigaeth Plaid Cymru ar gyfer Cymru—trethi uwch. Rydym yn gwybod hynny nawr. Diolch yn fawr iawn am eich cyfraniad, Sioned. Credaf y byddai etholwyr yn ein rhanbarth ni yng Ngorllewin De Cymru yn falch iawn o fod yn talu llai o dreth o ganlyniad i'r gyllideb hon gan Lywodraeth y DU. Ac am bleser yw—

Do you think that the residents of South Wales West are equally delighted that the UK ranks thirty-ninth out of 39 in the UNICEF rating of child poverty?

A ydych chi'n credu bod trigolion Gorllewin De Cymru yr un mor falch fod y DU yn safle 39 o 39 yn sgôr tlodi plant UNICEF?

Well, what I know is that child poverty rates in Wales are higher than they are in the rest of the UK and are going in that direction, whereas the rest of the UK is declining. That's the legacy of your co-operation agreement with the Labour Party. [Interruption.] But nevertheless, we'll move on.  

Can I say what a pleasure it is to be participating in our Welsh Conservative debate on the UK Government budget, a plan for long-term growth? And as outlined by my colleague Peter Fox in opening today's debate, the UK Government budget announced last week will have huge benefits for people right across the UK and in South Wales West, particularly here in Wales. The UK Government's plan for long-term growth will support communities, as we've heard already today, in a range of different ways. And it's a shame, after 25 years of a Labour Government here in Cardiff Bay, that we don't see that same bright and positive economic plan, and that budget brought forward from them. 

The Welsh Government will receive an additional £168 million of additional Barnett consequential funding, and on these benches we have one hope: that we don't see that same money squandered on the same vanity projects we've seen over the last few years. Wales needs more doctors, more nurses and more teachers, not more politicians. Speaking for a moment as the shadow Minister for culture, a key part of the budget that I was thrilled to see was that investment in cultural spending across Wales. We saw that with the £5 million of cultural facilities in Newport, £1.6 million towards the redevelopment of Theatr Clwyd, which Alun and I went on a visit to—I very much enjoyed that—and £10 million of funding for the fantastic Venue Cymru, which of course we recently held our Welsh Conservative Party conference in—located in Llandudno, right in the heart of the constituency so capably represented by the queen of Llandudno, Janet Finch-Saunders. And what a contrast that budget is, that prioritisation of the cultural budget, with the Welsh Labour Government cutting cultural budgets here in Wales, failing to prioritise our national heritage.

But more broadly, workers across the country will be going home next month with more money in their pay packet thanks to this UK Conservative Government. That 2p cut in income tax means that now, the average Welsh worker on £31,800 will be £770 better off than they were—[Interruption.]—just in a moment—last year. This cut will benefit more than 1.2 million workers in Wales. And let’s not forget, it’s the second time we’ve cut national insurance by 2p in less than a year, taking the rate down from 12p to 8p.

Wel, yr hyn rwy'n ei wybod yw bod cyfraddau tlodi plant yng Nghymru yn uwch nag y maent yng ngweddill y DU ac yn mynd i’r cyfeiriad hwnnw, tra bo'r cyfraddau yng ngweddill y DU yn gostwng. Dyna waddol eich cytundeb cydweithio â’r Blaid Lafur. [Torri ar draws.] Ond beth bynnag, symudwn yn ein blaenau.

A gaf i ddweud ei bod yn bleser cael cymryd rhan yn nadl y Ceidwadwyr Cymreig ar gyllideb Llywodraeth y DU, cynllun ar gyfer twf hirdymor? Ac fel yr amlinellwyd gan fy nghyd-Aelod Peter Fox wrth agor y ddadl heddiw, bydd cyllideb Llywodraeth y DU a gyhoeddwyd yr wythnos diwethaf yn darparu manteision enfawr i bobl ledled y DU ac yng Ngorllewin De Cymru, yn enwedig yma yng Nghymru. Bydd cynllun Llywodraeth y DU ar gyfer twf hirdymor yn cefnogi cymunedau, fel y clywsom eisoes heddiw, mewn amrywiaeth o wahanol ffyrdd. Ac mae’n drueni, ar ôl 25 mlynedd o Lywodraeth Lafur yma ym Mae Caerdydd, nad ydym yn gweld yr un cynllun economaidd addawol a chadarnhaol hwnnw, a’r gyllideb honno'n cael ei chyflwyno ganddynt hwythau.

Bydd Llywodraeth Cymru yn cael £168 miliwn ychwanegol o gyllid canlyniadol Barnett, ac ar y meinciau hyn mae gennym un gobaith: na welwn yr arian hwnnw'n cael ei wastraffu ar yr un prosiectau porthi balchder a welsom dros yr ychydig flynyddoedd diwethaf. Mae angen mwy o feddygon, mwy o nyrsys a mwy o athrawon ar Gymru, nid mwy o wleidyddion. Wrth siarad am eiliad fel Gweinidog diwylliant yr wrthblaid, rhan allweddol o’r gyllideb yr oeddwn wrth fy modd yn ei gweld oedd y buddsoddiad mewn gwariant diwylliannol ledled Cymru. Gwelsom hynny gyda’r £5 miliwn o gyfleusterau diwylliannol yng Nghasnewydd, £1.6 miliwn tuag at ailddatblygu Theatr Clwyd, y bu Alun a minnau ar ymweliad â hi—mwynheais hynny’n fawr—a £10 miliwn o gyllid ar gyfer Venue Cymru, lleoliad gwych lle cynhaliwyd cynhadledd Plaid Geidwadol Cymru yn ddiweddar—sydd wedi'i leoli yn Llandudno, yng nghanol yr etholaeth a gynrychiolir mor fedrus gan frenhines Llandudno, Janet Finch-Saunders. Ac am wrthgyferbyniad yw’r gyllideb honno, blaenoriaethu’r gyllideb ddiwylliannol, gyda Llywodraeth Lafur Cymru yn torri cyllidebau diwylliannol yma yng Nghymru, gan fethu blaenoriaethu ein treftadaeth genedlaethol.

Ond yn fwy cyffredinol, bydd gweithwyr ledled y wlad yn mynd adref fis nesaf gyda mwy o arian yn eu pecyn cyflog diolch i Lywodraeth Geidwadol y DU. Mae’r toriad o 2c yn y dreth incwm yn golygu nawr y bydd gweithwyr cyfartalog yng Nghymru, ar gyflog o £31,800, £770 yn well eu byd nag yr oeddent—[Torri ar draws.]—mewn eiliad—y llynedd. Bydd y toriad hwn o fantais i fwy na 1.2 miliwn o weithwyr yng Nghymru. A pheidiwch ag anghofio, dyma'r eildro inni dorri yswiriant gwladol 2c mewn llai na blwyddyn, gan dynnu'r gyfradd i lawr o 12c i 8c.

17:40

What does he make of the independent analysis of the budget that shows that, because of fiscal drag—in other words, people being dragged into the lower income tax rate—actually, for those who earn less than £26,000 a year—the majority of my constituents, in fact—they will either be exactly the same or actually worse off, while you and I are benefiting?

Beth yw ei farn ynglŷn â'r dadansoddiad annibynnol o'r gyllideb sy'n dangos, oherwydd llusgiad cyllidol—mewn geiriau eraill, pobl yn cael eu llusgo i'r gyfradd treth incwm is—mewn gwirionedd, i'r rheini sy'n ennill llai na £26,000 y flwyddyn—y rhan fwyaf o fy etholwyr, a dweud y gwir—y byddant naill ai yn yr un sefyllfa yn union, neu'n waeth eu byd mewn gwirionedd, tra byddwch chi a minnau'n elwa?

Well, I remember under the last Labour Government that the very lowest earners paid tax on that earning. The first £12,500 that anybody earns, as a result of this Conservative Government, is completely tax free. And the Prime Minister has since announced, on that national insurance, that he wants to go further by abolishing that double tax on work completely in the long term.

And in addition, I just wanted to mention, in September this year the UK Government will be extending that childcare provision, which means parents will get that additional support for children from nine months old. For many families, the cost of childcare is like having a second mortgage, or even stopping people from getting onto the property ladder. Not only is this change putting more money back into parents’ pockets, but supporting parents back into work after maternity leave without feeling that same financial pinch. This UK Government recognises our hard-working families and wants to encourage parents to return to work. It will benefit them by increasing the threshold to start paying back child benefit, and in April it will increase from £50,000 to £60,000, a 20 per cent increase that will take 170,000 families out of paying the charge this year.

This is a UK Government that is serious about long-term, sustainable growth. Despite a global pandemic, the war in Ukraine and, yes, getting Brexit done, I believe this Conservative Government is delivering for all corners of the United Kingdom for investment and for levelling up. It’s clear that, in this budget, we’ve seen real positive benefits for communities up and down Wales, and it’s one that should be welcomed by this Senedd today. That’s why I’m calling on all Members across this Chamber to support our Welsh Conservative motion. Diolch yn fawr.

Wel, o dan y Llywodraeth Lafur ddiwethaf, rwy'n cofio bod y rhai ar y cyflogau isaf oll yn talu treth ar yr enillion hynny. Mae’r £12,500 cyntaf y mae unrhyw un yn ei ennill, o ganlyniad i’r Llywodraeth Geidwadol hon, yn gwbl ddi-dreth. Ac ers hynny, mae Prif Weinidog y DU wedi cyhoeddi, ar yswiriant gwladol, ei fod am fynd ymhellach, drwy ddileu’r dreth ddwbl honno ar waith yn gyfan gwbl yn y tymor hir.

Ac yn ogystal, hoffwn ddweud, ym mis Medi eleni, y bydd Llywodraeth y DU yn ymestyn y ddarpariaeth gofal plant, sy'n golygu y bydd rhieni'n cael cymorth ychwanegol i blant o naw mis oed ymlaen. I lawer o deuluoedd, mae cost gofal plant fel cael ail forgais, neu hyd yn oed yn atal pobl rhag mynd ar yr ysgol eiddo. Nid yn unig fod y newid hwn yn rhoi mwy o arian yn ôl ym mhocedi rhieni, ond mae hefyd yn cefnogi rhieni yn ôl i’r gwaith ar ôl absenoldeb mamolaeth heb deimlo’r un pwysau ariannol. Mae Llywodraeth y DU yn cydnabod ein teuluoedd gweithgar ac am annog rhieni i ddychwelyd i’r gwaith. Bydd o fudd iddynt drwy godi'r trothwy ar gyfer dechrau ad-dalu budd-dal plant, ac ym mis Ebrill, bydd yn cynyddu o £50,000 i £60,000, cynnydd o 20 y cant, a fydd yn golygu y bydd 170,000 o deuluoedd yn rhoi'r gorau i dalu’r tâl eleni.

Dyma Lywodraeth y DU sydd o ddifrif ynglŷn â thwf cynaliadwy, hirdymor. Er gwaethaf pandemig byd-eang, y rhyfel yn Wcráin, ac ie, cyflawni Brexit, credaf fod y Llywodraeth Geidwadol hon yn cyflawni ar ran pob cornel o’r Deyrnas Unedig o ran buddsoddi ac o ran ffyniant bro. Mae'n amlwg ein bod, yn y gyllideb hon, wedi gweld manteision cadarnhaol go iawn i gymunedau ledled Cymru, ac mae'n un y dylai'r Senedd hon ei chroesawu heddiw. Dyna pam fy mod yn galw ar bob Aelod ar draws y Siambr hon i gefnogi cynnig y Ceidwadwyr Cymreig. Diolch yn fawr.

Y Gweinidog cyllid nawr—Rebecca Evans. 

The finance Minister now—Rebecca Evans. 

Thank you, Llywydd. So, we've just heard about how the Conservative Government is serious about growth, and a year on from the so-called budget for growth, the Chancellor delivered his latest budget last week against the backdrop of the UK economy, which is actually smaller now than it was a year ago at the time of that budget for growth. The economy's low growth is being reflected in living standards, and these are real-life impacts for the people who we all represent. Gross household disposable income per head—and that's the single best economic measure of living standards—is forecast to be 0.9 per cent below its level of 2019 at the end of this year, and isn't set to recover to pre-pandemic levels until 2025. That translates to six years of lost growth. 

The Resolution Foundation has reported that, under this UK Government, real wage growth and GDP per capita have increased at their lowest rates since the second world war, and that this UK Government is set to be the first since 1955 to oversee a fall in real household disposable income and living standards. 

So, the Chancellor's decision to cut employee national insurance contributions by 2p just fails to target those people who are most in need. The Institute for Public Policy Research has reported that nearly half of the benefit goes to the richest 20 per cent of households, whilst only 3 per cent of those benefits go to the poorest fifth of households. 

Diolch, Lywydd. Felly, rydym newydd glywed sut mae’r Llywodraeth Geidwadol o ddifrif ynglŷn â thwf, a flwyddyn ar ôl y gyllideb ar gyfer twf, fel y'i gelwir, cyflwynodd y Canghellor ei gyllideb ddiweddaraf yr wythnos diwethaf yn erbyn cefndir economi’r DU, sy'n llai bellach na'r hyn ydoedd flwyddyn yn ôl, adeg y gyllideb ar gyfer twf. Caiff twf isel yr economi ei adlewyrchu mewn safonau byw, ac mae’r rhain yn effeithiau go iawn ar y bobl y mae pob un ohonom yn eu cynrychioli. Rhagwelir y bydd incwm gwario gros aelwydydd y pen—a dyna'r mesur economaidd gorau o safonau byw—0.9 y cant yn is na’i lefel yn 2019 erbyn diwedd eleni, ac nid yw’n debygol o ddychwelyd i'r lefelau cyn y pandemig tan 2025. Mae hynny'n golygu chwe blynedd o dwf coll.

Mae'r Resolution Foundation wedi adrodd, o dan Lywodraeth y DU, fod twf cyflog gwirioneddol a chynnyrch domestig gros y pen wedi cynyddu ar eu cyfraddau isaf ers yr ail ryfel byd, ac mai Llywodraeth y DU fydd y gyntaf ers 1955 i lywodraethu dros gwymp yn incwm gwario gwirioneddol aelwydydd a safonau byw.

Felly, nid yw penderfyniad y Canghellor i dorri 2c oddi ar gyfraniadau yswiriant gwladol gweithwyr 2c yn targedu’r bobl sydd â’r angen mwyaf. Mae’r Sefydliad Ymchwil Polisi Cyhoeddus wedi nodi bod bron i hanner y budd yn mynd i’r 20 y cant cyfoethocaf o aelwydydd, ac mai dim ond 3 y cant yn unig o’r budd sy'n mynd i’r pumed tlotaf o aelwydydd.

Will she note that it was failed to be answered adequately in my intervention previously on the Conservative speaker that the effect, actually, of this freeze on the income tax thresholds till 2028 means more and more people on the lowest earnings are now being dragged into it, known as fiscal drag, and it means, in effect, that those below £26,000 in income will actually be worse off, regardless of the smoke and mirrors of the Conservatives?

A wnaiff hi nodi na roddwyd ateb digonol yn fy ymyriad blaenorol ar y siaradwr Ceidwadol fod effaith rhewi trothwyon treth incwm tan 2028 yn golygu bod mwy a mwy o bobl ar yr incwm isaf yn cael eu llusgo i mewn iddo nawr, sef yr hyn a elwir yn llusgiad cyllidol, ac mae’n golygu, i bob pwrpas, y bydd y rheini sydd ar incwm o lai na £26,000 yn waeth eu byd, beth bynnag am ymgais y Ceidwadwyr i ystumio'r ffeithiau?

17:45

Absolutely. The poorest are getting poorer, and that's especially so in that context I've described about the cost of living and disposable income and so on. And it is the most wealthy who are benefitting from these recent changes by the UK Government. And even taken together with the national insurance cut announced in the autumn, these most recent cuts to national insurance contributions still only reverse half of the increase in personal taxes that have been made throughout the course of this UK Government through its freezing of personal tax thresholds and allowances.

So, the Chancellor, once again, has failed to recognise the vital importance of public services, just as he did in the autumn. In Wales, we've recognised the role of public services in driving economic growth, getting people into work and also supporting us to achieve our net-zero targets. In contrast, there was nothing in the Chancellor's budget for public services, and the UK Government's overall spending totals imply no real growth in public spending per person over the next five years, leaving schools, hospitals and essential public services exposed to real-terms cuts, with NHS spending in England increasing by only 1 per cent in cash terms next year, compared to 5 per cent now here.

The £168 million of resource consequentials for Wales relate to funding around NHS pay, as we understand it, and that was agreed a year ago, and the local government adult social care funding that was announced in England—that's the £25 million that we were already aware of and had discussions about in this Senedd ahead of the budget—was already factored into our spending plans in any case. So, this means that our settlement for 2024-25 is still up to £700 million lower in real terms than expected at the time of the 2021 spending review, and our budget in 2024-25 is £3 billion lower than if it had grown in line with GDP since 2010. 

There is very little in the budget that will provide the necessary conditions to boost productivity and create an environment for investment to support living standards and public services. There was no additional capital funding for the Welsh Government, leaving our general capital funding budget in 2024-25 worth up to 8 per cent less in real terms than expected at the time of the last spending review. In addition to this, the Chancellor's budget once again ignored the core priorities for the UK Government investment here in Wales, and those are calls that we've been making around coal-tip safety and reclassification of HS2.

The UK Government's levelling-up policies are failing people, businesses and communities, and they take money and powers away from Wales, putting them into the hands of Ministers in Whitehall. Levelling up has been used by the UK Government as a way of cutting Welsh budgets and, in some areas, actually cynically rebranding some of that money as UK investment in Wales. And this was really apparent in the Chancellor's budget, where he announced that token £1.6 million towards funding the renovation of Theatr Clwyd in Flintshire. This is in stark contrast to the £23.5 million that this Welsh Government has invested in the same project as part of our programme for government commitments, so I do hope that the Welsh Conservatives are very clear with their constituents as to where the real investment is coming from for that project.

The UK Government's investment in Wales is a drop in the ocean, and it will do very little to support the Welsh economy and reduce the regional inequalities that exist across the UK. Wales is almost £1.3 billion worse off in real terms due to the UK Government's failure to honour its commitments and replace EU funding in full. On Monday, we learned that a proportion of levelling-up funding and the shared prosperity fund has now been reallocated to the Northern Ireland Executive, so that they decide how those funds will be used. Our position in Wales remains that, under our devolution settlement, funds for regional investment should be returned to the Welsh Government to deliver. 

The announcement made by the Chancellor regarding the purchase of the Wylfa site from Hitachi is welcome news for Ynys Môn and the surrounding area. However, this is only the first step on the journey to restart a project at Wylfa. What we now need is a really clear route-map outlining how a new Wylfa project will be delivered, and there are clearly significant socioeconomic benefits that a new project could realise, but we do need clarity as soon as possible, and, of course, we are willing to work productively on that. 

So, the Welsh Government remains committed to supporting the people, businesses and communities of Wales, and we have protected public services and targeted support for the most vulnerable in our budget. We'll continue to work with our partners and our stakeholders to build a fairer, greener and more prosperous Wales for all.

Yn sicr. Mae'r tlotaf yn mynd yn dlotach, ac mae hynny'n arbennig o wir yn y cyd-destun rwyf wedi'i ddisgrifio am gostau byw ac incwm gwario ac yn y blaen. A'r cyfoethocaf sy'n elwa o'r newidiadau diweddar hyn gan Lywodraeth y DU. A hyd yn oed gyda’r toriad i yswiriant gwladol a gyhoeddwyd yn yr hydref, mae’r toriadau diweddaraf hyn i gyfraniadau yswiriant gwladol yn dal i fod ond yn gwrthdroi hanner y cynnydd mewn trethi personol a wnaed yng nghyfnod y Llywodraeth DU hon mewn grym wrth iddi rewi trothwyon treth personol a lwfansau.

Felly, mae’r Canghellor, unwaith eto, wedi methu cydnabod pwysigrwydd hanfodol gwasanaethau cyhoeddus, yn union fel y gwnaeth yn yr hydref. Yng Nghymru, rydym wedi cydnabod rôl gwasanaethau cyhoeddus yn sbarduno twf economaidd, yn sicrhau swyddi i bobl a hefyd yn ein cefnogi i gyflawni ein targedau sero net. Mewn cyferbyniad, nid oedd unrhyw beth yng nghyllideb y Canghellor ar gyfer gwasanaethau cyhoeddus, ac mae cyfansymiau gwariant cyffredinol Llywodraeth y DU yn awgrymu na fydd unrhyw dwf gwirioneddol mewn gwariant cyhoeddus y pen dros y pum mlynedd nesaf, gan adael ysgolion, ysbytai a gwasanaethau cyhoeddus hanfodol yn agored i doriadau mewn termau real, gyda gwariant y GIG yn Lloegr yn cynyddu 1 y cant yn unig mewn termau arian parod y flwyddyn nesaf, o gymharu â 5 y cant yma nawr.

Mae’r £168 miliwn o adnoddau canlyniadol i Gymru yn ymwneud â chyllid sy'n gysylltiedig â chyflogau’r GIG, yn ôl yr hyn a ddeallwn, a chytunwyd ar hynny flwyddyn yn ôl, ac roedd y cyllid i lywodraeth leol i gefnogi gofal cymdeithasol i oedolion a gyhoeddwyd yn Lloegr—dyna’r £25 miliwn yr oeddem eisoes yn ymwybodol ohono ac y cawsom drafodaethau yn ei gylch yn y Senedd hon cyn y gyllideb—wedi’i gynnwys eisoes yn ein cynlluniau gwariant beth bynnag. Felly, golyga hyn fod ein setliad ar gyfer 2024-25 yn dal i fod hyd at £700 miliwn yn is mewn termau real na’r disgwyl ar adeg adolygiad o wariant 2021, ac mae ein cyllideb yn 2024-25 £3 biliwn yn is na phe bai wedi tyfu yn unol â chynnyrch domestig gros ers 2010.

Nid oes fawr iawn yn y gyllideb a fydd yn darparu’r amodau angenrheidiol i hybu cynhyrchiant a chreu amgylchedd ar gyfer buddsoddi i gefnogi safonau byw a gwasanaethau cyhoeddus. Nid oedd unrhyw arian cyfalaf ychwanegol i Lywodraeth Cymru, gan adael ein cyllideb cyllid cyfalaf gyffredinol yn 2024-25 yn werth hyd at 8 y cant yn llai mewn termau real na’r disgwyl ar adeg yr adolygiad o wariant diwethaf. Yn ogystal â hyn, unwaith eto anwybyddodd cyllideb y Canghellor y blaenoriaethau craidd ar gyfer buddsoddiad Llywodraeth y DU yma yng Nghymru, ac mae'r rheini'n alwadau y buom yn eu gwneud ynghylch diogelwch tomenni glo ac ailddosbarthu HS2.

Mae polisïau ffyniant bro Llywodraeth y DU yn gwneud cam â phobl, busnesau a chymunedau, ac maent yn mynd ag arian a phwerau oddi ar Gymru, gan eu rhoi yn nwylo Gweinidogion yn Whitehall. Mae ffyniant bro wedi'i ddefnyddio gan Lywodraeth y DU fel ffordd o dorri cyllidebau Cymru, ac mewn rhai meysydd, i ailfrandio, yn sinigaidd, rhywfaint o’r arian hwnnw fel buddsoddiad y DU yng Nghymru. Ac roedd hyn yn amlwg iawn yng nghyllideb y Canghellor, lle cyhoeddodd yr £1.6 miliwn symbolaidd hwnnw tuag at ariannu'r gwaith o adnewyddu Theatr Clwyd yn sir y Fflint. Mae hyn mewn gwrthgyferbyniad llwyr i’r £23.5 miliwn y mae Llywodraeth Cymru wedi’i fuddsoddi yn yr un prosiect fel rhan o ymrwymiadau ein rhaglen lywodraethu, felly gobeithio bod y Ceidwadwyr Cymreig yn glir iawn gyda’u hetholwyr ynglŷn ag o ble y daw'r buddsoddiad gwirioneddol ar gyfer y prosiect hwnnw.

Dim ond diferyn yn y môr yw buddsoddiad Llywodraeth y DU yng Nghymru, ac ni fydd yn gwneud fawr iawn i gefnogi economi Cymru a lleihau’r anghydraddoldebau rhanbarthol sy’n bodoli ledled y DU. Mae Cymru bron i £1.3 biliwn ar ei cholled mewn termau real oherwydd methiant Llywodraeth y DU i gadw at ei hymrwymiadau a darparu'r cyllid llawn yn lle arian blaenorol yr UE. Ddydd Llun, clywsom fod cyfran o’r cyllid ffyniant bro a’r gronfa ffyniant gyffredin bellach wedi’u hailddyrannu i Weithrediaeth Gogledd Iwerddon, fel eu bod nhw'n penderfynu sut y caiff yr arian hwnnw ei ddefnyddio. Ein safbwynt ni yng Nghymru o hyd, o dan ein setliad datganoli, yw y dylid rhoi'r cyllid ar gyfer buddsoddi rhanbarthol yn ôl i Lywodraeth Cymru i'w ddosbarthu.

Mae’r cyhoeddiad a wnaed gan y Canghellor ynghylch prynu safle Wylfa gan Hitachi yn newyddion i’w groesawu i Ynys Môn a’r cyffiniau. Fodd bynnag, dim ond y cam cyntaf yw hwn ar y daith i ailgychwyn prosiect yn Wylfa. Yr hyn sydd ei angen arnom nawr yw trywydd clir iawn sy’n amlinellu sut y caiff prosiect Wylfa newydd ei gyflawni, ac mae’n amlwg fod manteision economaidd-gymdeithasol sylweddol y gallai prosiect newydd eu gwireddu, ond mae angen eglurder arnom cyn gynted â phosibl, ac wrth gwrs, rydym yn barod i weithio'n gynhyrchiol ar hwnnw.

Felly, mae Llywodraeth Cymru yn parhau i fod yn ymrwymedig i gefnogi pobl, busnesau a chymunedau Cymru, ac rydym wedi diogelu gwasanaethau cyhoeddus ac wedi targedu cymorth ar gyfer y bobl fwyaf agored i niwed yn ein cyllideb. Byddwn yn parhau i weithio gyda’n partneriaid a’n rhanddeiliaid i adeiladu Cymru decach, wyrddach a mwy llewyrchus i bawb.

17:50

Diolch, Llywydd. Despite the attempts of doom and gloom from Labour and Plaid benches, speaking down the prospects of Wales, what we've heard today are many of the excellent measures from the UK Conservative Government budget that will bring huge benefits for the people of Wales. We heard of the 1.2 million working people in Wales who are going to benefit from a national insurance cut—. It's a very early intervention, Huw, but please carry on.

Diolch, Lywydd. Er gwaethaf ymdrechion meinciau Llafur a Phlaid Cymru i baentio darlun diobaith, gan fychanu rhagolygon Cymru, fe glywsom heddiw am lawer o’r mesurau rhagorol o gyllideb Llywodraeth Geidwadol y DU a fydd yn darparu manteision enfawr i bobl Cymru. Clywsom am yr 1.2 miliwn o bobl sy’n gweithio yng Nghymru ac sy’n mynd i elwa o'r toriad i yswiriant gwladol—. Mae'n ymyriad cynnar iawn, Huw, ond ewch amdani.

I hope it's timely, because I was really unfair earlier on, I have to say—I have to say—because some of the independent analysis does indeed show that workers on average will be better off. In fact, some of the independent analysis that I've got in front of me suggests that an average salary worker is, indeed, £2.68 per week better off. Well done to the Conservatives: to win the general election, you've just bribed the electorate with a Greggs pasty.

Rwy'n gobeithio ei fod yn amserol, gan fy mod yn annheg iawn yn gynharach, mae'n rhaid imi ddweud—mae'n rhaid imi ddweud—gan fod peth o'r dadansoddiad annibynnol yn dangos y bydd gweithwyr, ar gyfartaledd, yn well eu byd. Mewn gwirionedd, mae peth o'r dadansoddiad annibynnol sydd gennyf o'm blaen yn awgrymu bod gweithwyr ar gyflogau cyfartalog £2.68 yr wythnos yn well eu byd yn wir. Da iawn i’r Ceidwadwyr: i ennill yr etholiad cyffredinol, rydych chi newydd brynu cefnogaeth yr etholwyr â phastai o Greggs.

Thank you. Thank you for the intervention, Huw, it was very insightful—very insightful indeed. What we've also heard today—what we've also heard today—Welsh families are better off as the UK Government raised the threshold for claiming child benefit. We've heard about the massive investment in the acquisition of Wylfa as a site for nuclear development to make Anglesey a world-beating destination for energy. We've heard about the direct investment of £20 million for Rhyl, £5 million for Newport, £1.6 million for Theatr Clwyd and £10 million for Venue Cymru in Llandudno as well.

Our farming communities—imagine that; imagine investing in farming communities—£5 million for an agri-food launchpad to support environmental projects in farming. And, of course, the £170 million in Barnett consequentials for the Welsh Government, on top of the record-high block grant it already receives. That is what a UK Conservative Government does for Wales. 

What we've heard through this from Members is the detail of a mix of three broad strands that make up the support for the people of Wales. The first strand is the benefit—[Interruption.] Is that an intervention, there, Alun Davies?

Diolch. Diolch am eich ymyriad, Huw, roedd yn graff iawn—craff iawn yn wir. Rydym wedi clywed heddiw hefyd—clywsom heddiw hefyd—fod teuluoedd Cymru ar eu hennill wrth i Lywodraeth y DU godi’r trothwy ar gyfer hawlio budd-dal plant. Clywsom am y buddsoddiad enfawr i gaffael Wylfa fel safle ar gyfer datblygiad niwclear i wneud Ynys Môn yn gyrchfan ynni gyda’r gorau yn y byd. Rydym wedi clywed am y buddsoddiad uniongyrchol o £20 miliwn i'r Rhyl, £5 miliwn i Gasnewydd, £1.6 miliwn i Theatr Clwyd a £10 miliwn i Venue Cymru yn Llandudno hefyd.

Ein cymunedau ffermio—dychmygwch hynny; dychmygwch fuddsoddi mewn cymunedau ffermio—£5 miliwn ar gyfer porth bwyd-amaeth i gefnogi prosiectau amgylcheddol mewn amaeth. Ac wrth gwrs, y £170 miliwn mewn cyllid canlyniadol Barnett ar gyfer Llywodraeth Cymru, yn ychwanegol at y grant bloc uchaf erioed y mae eisoes yn ei dderbyn. Dyna mae Llywodraeth Geidwadol y DU yn ei wneud i Gymru.

Yr hyn a glywsom gan yr Aelodau yw manylion cymysgedd o dri edefyn cyffredinol sy’n darparu'r cymorth i bobl Cymru. Yr edefyn cyntaf yw’r budd—[Torri ar draws.] A hoffech wneud ymyriad, Alun Davies?

I'm making the point—. I'm very bad at turning down invitations. The Member lists these investments from UK Government in Wales, but the reality is that the UK Government spends more, proportionately, every day of the week in London than they spend either in northern England, Wales or Scotland. We need to address fundamental inequalities in the United Kingdom, rather than seeking to justify them.

Rwy'n gwneud y pwynt—. Rwy'n wael iawn am wrthod gwahoddiadau. Mae’r Aelod yn rhestru’r buddsoddiadau hyn gan Lywodraeth y DU yng Nghymru, ond y gwir amdani yw bod Llywodraeth y DU yn gwario mwy, yn gymesur, bob dydd o’r wythnos yn Llundain nag y maent yn ei wario naill ai yng ngogledd Lloegr, Cymru neu’r Alban. Mae angen inni fynd i’r afael ag anghydraddoldebau sylfaenol yn y Deyrnas Unedig, yn hytrach na cheisio eu cyfiawnhau.

Let me explain this to you, Alun, because I think you're missing the point, not just about the direct investment into those projects. Of course, there's devolved responsibility and the delivery of devolved services. The Welsh Government gets £18 billion a year, of course, from the settlement—from the spending review—an extra £170 million we've already heard about, in addition to the £820 million since the 2021 review as well. An example of this additional money was highlighted by Peter Fox in his opening, with the package of childcare measures to extend childcare support in England. It's unfortunate, at the very least, that the Welsh Government refuses to extend similar childcare support measures for families here in Wales, despite getting those significant Barnett consequentials. These are huge sums of money, and it's a real shame that Labour in Cardiff are determined to fritter it away on endless vanity projects, as we heard from Members, including Tom Giffard, highlighting the determination for more politicians in this place.

But it's not just the consequentials of the Barnett formula—that is just one of these strands. Last week's budget provides from taxpayers vast support for Wales as a core and important part of the United Kingdom. The statement and budget from autumn and from last week's budget as well, together, provide £900 a year extra benefit to workers in Wales through the national insurance cuts. We've got the freeze on alcohol duty, alleviating pressure on our hospitality sector. It sets out plans to support families through changes to child benefit, benefiting some parents to an average of £1,260 a year. And the budget also committed to boosting pensions. Let's not forget this: hundreds of thousands of pensioners in Wales will receive an 8.5 per cent increase to their state pension, ensuring dignity in older age for those hundreds and thousands of pensioners up and down Wales who've worked their entire lives. Also, from April, the 9.8 per cent increase to the national living wage will benefit thousands of workers on the very lowest pay here in Wales, ensuring that the pay of a full-time worker in Wales will increase by over £1,800 a year. The Conservatives are delivering for the whole of the United Kingdom. That was the second strand.

The third strand that's been highlighted today has been the direct investment throughout Wales. We've heard about the acquisition of Wylfa as a site for nuclear development—only possible within a United Kingdom benefiting from a Conservative Government defending British energy independence. And Gareth Davies helpfully celebrated a new batch of levelling-up investment into Rhyl, the £20 million, on top of the £20 million in last year's budget for the levelling-up funding, and this will go some way to making Rhyl great again, which, I'm sure, Gareth will be supporting. Janet Finch-Saunders and Tom Giffard outlined the ripple effect that UK Government investment will have in Llandudno, the £10 million to Venue Cymru, boosting the tourism and hospitality sector in that part of the world, attracting people to an excellent venue in a beautiful seaside town. And despite the pooh-poohing of this investment by Alun Davies, this gives people in our communities the ability to have a greater say over the way money is spent, giving towns like Rhyl long-term certainty to deliver projects based on local priorities—[Interruption.] Cefin.

Gadewch imi egluro hyn i chi, Alun, gan fy mod yn credu eich bod yn methu'r pwynt, ac nid yn unig am y buddsoddiad uniongyrchol yn y prosiectau hynny. Wrth gwrs, mae cyfrifoldeb datganoledig a darpariaeth gwasanaethau datganoledig. Mae Llywodraeth Cymru yn cael £18 biliwn y flwyddyn o'r setliad—o'r adolygiad o wariant—clywsom eisoes am £170 miliwn ychwanegol, yn ychwanegol at yr £820 miliwn ers adolygiad 2021 hefyd. Amlygwyd enghraifft o’r arian ychwanegol hwn gan Peter Fox yn ei sylwadau agoriadol, gyda’r pecyn o fesurau gofal plant i ymestyn cymorth gofal plant yn Lloegr. Mae'n anffodus, a dweud y lleiaf, fod Llywodraeth Cymru yn gwrthod cynnig mesurau cymorth gofal plant tebyg i deuluoedd yma yng Nghymru, er iddynt gael symiau sylweddol o gyllid canlyniadol Barnett. Mae’r rhain yn symiau enfawr o arian, ac mae’n drueni mawr fod Llafur yng Nghaerdydd yn benderfynol o’i wastraffu ar brosiectau porthi balchder diddiwedd, fel y clywsom gan Aelodau, gan gynnwys Tom Giffard, a dynnodd sylw at y penderfynoldeb i gael mwy o wleidyddion yn y lle hwn.

Ond mae'n ymwneud â mwy na chyllid canlyniadol fformiwla Barnett—dim ond un o'r edefynnau yw hynny. Mae cyllideb yr wythnos diwethaf yn darparu cymorth helaeth gan drethdalwyr i Gymru fel rhan greiddiol a phwysig o'r Deyrnas Unedig. Mae'r datganiad a'r gyllideb yn yr hydref ac o gyllideb yr wythnos diwethaf hefyd, gyda'i gilydd, yn darparu £900 y flwyddyn o fudd ychwanegol i weithwyr yng Nghymru drwy'r toriadau i yswiriant gwladol. Rydym wedi rhewi’r dreth ar alcohol, gan leddfu’r pwysau ar ein sector lletygarwch. Mae’n nodi cynlluniau i gefnogi teuluoedd drwy newidiadau i fudd-dal plant, gan wneud rhai rhieni yn well eu byd o hyd at £1,260 y flwyddyn ar gyfartaledd. Ac roedd y gyllideb hefyd yn ymrwymo i gynyddu pensiynau. Gadewch inni beidio ag anghofio hyn: bydd cannoedd ar filoedd o bensiynwyr yng Nghymru yn cael cynnydd o 8.5 y cant i’w pensiwn gwladol, gan sicrhau urddas yn eu henaint i’r cannoedd ar filoedd o bensiynwyr ledled Cymru sydd wedi gweithio ar hyd eu bywydau. Hefyd, o fis Ebrill ymlaen, bydd y cynnydd o 9.8 y cant i’r cyflog byw cenedlaethol o fudd i filoedd o weithwyr ar y cyflogau isaf yma yng Nghymru, gan sicrhau y bydd cyflog gweithiwr llawn amser yng Nghymru yn cynyddu dros £1,800 y flwyddyn. Mae’r Ceidwadwyr yn cyflawni ar ran y Deyrnas Unedig gyfan. Dyna oedd yr ail edefyn.

Y trydydd edefyn sydd wedi'i amlygu heddiw yw'r buddsoddiad uniongyrchol ledled Cymru. Rydym wedi clywed am gaffael Wylfa fel safle ar gyfer datblygiad niwclear—nad yw ond yn bosibl mewn Teyrnas Unedig sy'n elwa o Lywodraeth Geidwadol i warchod annibyniaeth ynni Prydain. A gwnaeth Gareth Davies gymwynas â ni drwy ddathlu cyfran newydd o fuddsoddiad ffyniant bro yn y Rhyl, yr £20 miliwn, yn ychwanegol at yr £20 miliwn yng nghyllideb y llynedd ar gyfer y cyllid ffyniant bro, a bydd hyn yn mynd rywfaint o’r ffordd at wneud y Rhyl yn wych eto, sy'n rhywbeth y bydd Gareth, rwy’n siŵr, yn ei gefnogi. Amlinellodd Janet Finch-Saunders a Tom Giffard yr effaith ganlyniadol y bydd buddsoddiad Llywodraeth y DU yn ei chael yn Llandudno, y £10 miliwn i Venue Cymru, gan roi hwb i’r sector twristiaeth a lletygarwch yn y rhan honno o’r byd, a denu pobl i leoliad rhagorol mewn tref lan môr hardd. Ac er bod Alun Davies yn wfftio'r buddsoddiad hwn, mae hyn yn rhoi'r gallu i bobl yn ein cymunedau gael mwy o lais dros y ffordd y caiff arian ei wario, gan roi sicrwydd hirdymor i drefi fel y Rhyl allu cyflawni prosiectau sy'n seiliedig ar flaenoriaethau lleol—[Torri ar draws.] Cefin.

17:55

I've heard you all trotting out these wonderful projects, but expert analysis shows that there is £46 billion of unfunded commitments in the last budget, which is even higher than the kamikaze budget of Liz Truss and Kwasi Kwarteng. So, can you explain to me how that gaping black hole is going to be filled, or are we going to come to the obvious conclusion that this is just an election gimmick?

Rwyf wedi clywed pob un ohonoch yn rhestru'r holl brosiectau gwych hyn, ond mae dadansoddiad arbenigol yn dangos bod £46 biliwn o ymrwymiadau heb eu hariannu yn y gyllideb ddiwethaf, sydd hyd yn oed yn uwch na chyllideb hunanddinistriol Liz Truss a Kwasi Kwarteng. Felly, a allwch chi egluro i mi sut mae'r twll du enfawr hwnnw'n mynd i gael ei lenwi, neu a ydym yn mynd i ddod i'r casgliad amlwg mai dim ond gimig etholiadol yw hyn?

I'm sure there's a five-point plan somewhere over on those benches for the economy in Wales, but we have yet to hear it succinctly at all. And what we're hearing today from benches across the way here is this continual pooh-poohing and talking down of the prospects of Wales. I, for one, am proud to see investment here in Wales.

So, in closing the debate today, let us recognise that the UK budget first of all provides more support for devolved responsibility, puts more money in the pockets of the hard-working people of Wales, and certainly ensures that communities receive that direct investment. As a result, I encourage all Members in this place to vote for the Welsh Conservative motion and vote for Welsh prosperity.

Rwy'n siŵr fod cynllun pum pwynt rywle draw ar y meinciau hynny ar gyfer yr economi yng Nghymru, ond rydym eto i'w glywed yn gryno o gwbl. A'r hyn a glywn heddiw oddi ar y meinciau gyferbyn yw'r wfftio parhaus hwn, a bychanu rhagolygon Cymru. Yn bersonol, rwy'n falch o weld buddsoddi yma yng Nghymru.

Felly, wrth gloi’r ddadl heddiw, gadewch inni gydnabod bod cyllideb y DU, yn gyntaf oll, yn rhoi mwy o gefnogaeth i gyfrifoldebau datganoledig, yn rhoi mwy o arian ym mhocedi pobl weithgar yng Nghymru, ac yn bendant, yn sicrhau bod cymunedau’n cael y buddsoddiad uniongyrchol hwnnw. O ganlyniad, rwy’n annog pob Aelod yn y lle hwn i bleidleisio dros gynnig y Ceidwadwyr Cymreig a phleidleisio dros ffyniant Cymru.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig heb ei ddiwygio? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Oes, mae yna wrthwynebiad. Ac felly, fe wnawn ni gymryd y bleidlais yn ystod y cyfnod pleidleisio.

The proposal is to agree the motion without amendment. Does any Member object? [Objection.] Yes, there is objection. Therefore, I will defer voting until voting time.

Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.

Voting deferred until voting time.

8. Dadl ar Adroddiad y Pwyllgor Safonau Ymddygiad, 'Nawfed adroddiad i’r Chweched Senedd o dan Reol Sefydlog 22.9'
8. Debate on the Standards of Conduct Committee Report, 'Ninth report to the Sixth Senedd under Standing Order 22.9'

Eitem 8 yw'r eitem nesaf, y ddadl ar adroddiad y Pwyllgor Safonau Ymddygiad—'Nawfed adroddiad i’r Chweched Senedd o dan Reol Sefydlog 22.9', yw'r eitem yma. Dwi'n galw ar Gadeirydd y pwyllgor i wneud y cynnig. Vikki Howells.

Item 8 is the next item, a debate on the Standards of Conduct Committee report, the 'Ninth report to the sixth Senedd under Standing Order 22.9'. I call on the Chair of the committee to move the motion. Vikki Howells.

Cynnig NDM8519 Vikki Howells

Cynnig bod y Senedd:

1. Yn ystyried Adroddiad y Pwyllgor Safonau Ymddygiad—Nawfed Adroddiad i'r Chweched Senedd a osodwyd gerbron y Senedd ar 6 Mawrth 2024 yn unol â Rheol Sefydlog 22.9.

2. Yn cymeradwyo’r argymhelliad yn yr adroddiad fod rheol wedi ei thorri.

3. Yn penderfynu y caiff yr Aelod ei wahardd o drafodion y Senedd o dan Reol Sefydlog 22.10(iii) am gyfnod o 42 diwrnod, ac eithrio dyddiau yn ystod toriad y Senedd, gan ddechrau’n syth wedi i’r cynnig hwn gael ei dderbyn a chan ddod i ben dim hwyrach na hanner nos ar 15 Mai 2024.

4. Yn nodi na fydd yr Aelod yn cael hawlio unrhyw gyflog gan y Senedd ar gyfer y dyddiau y mae pwynt 3 uchod yn gymwys iddynt, yn unol â Rheol Sefydlog 22.10A.

Motion NDM8519 Vikki Howells

To propose that the Senedd:

1. Considers the Report of the Standards of Conduct Committee—Ninth Report to the Sixth Senedd laid before the Senedd on 6 March 2024 in accordance with Standing Order 22.9.

2. Endorses the recommendation in the report that a breach has been found.

3. Resolves that the Member shall be excluded from any Senedd proceedings under Standing Order 22.10(iii) for a period of 42 days, excluding days while the Senedd is in recess, commencing with the passing of this motion and ending no later than midnight on 15 May 2024.

4. Notes that the Member shall not be entitled to any salary from the Senedd in respect of the days to which point 3 applies, in accordance with Standing Order 22.10A.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch, Llywydd. As the Chair of the Standards of Conduct Committee, I formally move the motion. I'd like to begin by thanking my fellow members of the committee and the committee clerking and legal team for their support on this case.

The committee considered the report from the commissioner for standards in relation to a complaint made against Rhys ab Owen MS regarding his conduct on the evening of 30 June to 1 July 2021. The committee gave the commissioner's report careful consideration and our report sets out the committee's decision on the commissioner's findings and opinion and makes a recommendation as to the sanction that is appropriate in this case. Following the receipt of the commissioner's report, the committee has given the Member greater latitude to make representations in both oral session and by way of written submissions and correspondence than has previously been afforded to a Member who has been the subject of a complaint considered by the standards committee.

The Member has also been provided with all of the commissioner's responses to points raised. As the committee sets out in the report, the committee has decided to make a finding of breach of the Members' code of conduct in respect of the five matters originally put to the Member by the commissioner, namely that he was drunk, swore at and inappropriately touched the complainant on the evening of 30 June to 1 July 2021. We are recommending a sanction of 42 days, based on the initial complaint received by the commissioner in August 2022. The facts relating to the complaint and the committee's reasons for its recommendations are set out in the committee's full report.

The standards system is one that requires a careful balance of the need to be transparent and the need to avoid distress or further harm where there is no public interest in making information available. As such, Members will note that the committee has taken the decision not to publish the commissioner's report. We were mindful of the need to ensure privacy for all those involved in this complaint. However, the committee has made the report and related appendices and documents available for inspection by Members under conditions of strict confidentiality in a reading room, with only essential redactions to respect the privacy of witnesses and third parties, and, in particular, to protect the identities of persons named in the commissioner's report. This follows a practice that has been adopted in other UK legislatures in similar cases.

I would like to take this opportunity to remind Members that the reputation of the Senedd as an institution and the public's trust and confidence in it rely upon us Members adhering to the code of conduct. In doing so, we must show integrity, leadership and respect in our behaviour and in the example that we set for others. For the start of the sixth Senedd, we the Senedd expressed our commitment to upholding the dignity of other people and the prohibition of unwanted behaviour and harassment. We adopted an additional principle of respect to the long-established seven principles of public life in our code of conduct. It is to this important principle that I draw Members' attention in particular today.

As has already been noted elsewhere, the recommendation is the longest exclusion proposed to date by a Senedd standards committee, and it reflects the seriousness of the breach of the code of conduct and the committee's determination to uphold that fundamental principle of respect. The Senedd must be a safe and inclusive workplace where everybody is treated equally. Those working for and serving Members should not feel that they must tolerate behaviour that is not acceptable.

I would like to finish by assuring this Senedd that the committee has arrived at its recommendation on the evidence before it and, as we note in our report, we were conscious not allow emotion to cloud our objective assessment of the facts. However, this is the first complaint considered by the Senedd that addresses matters of harassment and unwanted behaviour, and it would be remiss of me not to acknowledge that this case has had a significant impact on everyone concerned. In particular, it required courage for the complainant to decide to come forward and engage with the complaints process. The committee hopes that its work on this complaint will reassure others considering bringing a complaint that they will find that there is a fair and impartial process with a secure environment that will enable them to be heard. The motion tabled invites the Senedd to endorse the committee's recommendation.

Diolch, Lywydd. Fel Cadeirydd y Pwyllgor Safonau Ymddygiad, rwy'n gwneud y cynnig yn ffurfiol. Hoffwn ddechrau drwy ddiolch i fy nghyd-aelodau o’r pwyllgor a thîm clercio a chyfreithiol y pwyllgor am eu cefnogaeth ar yr achos hwn.

Ystyriodd y pwyllgor adroddiad y comisiynydd safonau mewn perthynas â chwyn a wnaed yn erbyn Rhys ab Owen AS ynghylch ei ymddygiad ar noson 30 Mehefin i 1 Gorffennaf 2021. Rhoddodd y pwyllgor ystyriaeth ofalus i adroddiad y comisiynydd, ac mae ein hadroddiad ni yn nodi penderfyniad y pwyllgor ar ganfyddiadau a barn y comisiynydd ac yn gwneud argymhelliad ynghylch y sancsiwn sy’n briodol yn yr achos hwn. Ar ôl derbyn adroddiad y comisiynydd, mae’r pwyllgor wedi rhoi mwy o ryddid i’r Aelod wneud sylwadau mewn sesiwn lafar a thrwy gyflwyniadau ysgrifenedig a gohebiaeth nag a roddwyd yn flaenorol i Aelod sydd wedi bod yn destun cwyn a ystyriwyd gan y pwyllgor safonau.

Mae’r Aelod hefyd wedi cael holl ymatebion y comisiynydd i’r pwyntiau a godwyd. Fel y mae’r pwyllgor yn nodi yn yr adroddiad, mae’r pwyllgor wedi penderfynu gwneud canfyddiad fod cod ymddygiad yr Aelodau wedi'i dorri mewn perthynas â’r pum mater a gyflwynwyd yn wreiddiol i’r Aelod gan y comisiynydd, sef ei fod yn feddw, wedi rhegi ar ac wedi cyffwrdd â’r achwynydd yn amhriodol ar noson 30 Mehefin i 1 Gorffennaf 2021. Rydym yn argymell sancsiwn o 42 diwrnod, ar sail y gŵyn wreiddiol a ddaeth i law'r comisiynydd ym mis Awst 2022. Mae'r ffeithiau sy’n berthnasol i’r gŵyn a rhesymau’r pwyllgor dros ei argymhellion wedi’u nodi yn adroddiad llawn y pwyllgor.

Mae'r system safonau yn un sy'n galw am gydbwyso gofalus rhwng yr angen i fod yn dryloyw a'r angen i osgoi trallod neu niwed pellach lle nad oes budd cyhoeddus mewn sicrhau bod gwybodaeth ar gael. O’r herwydd, bydd yr Aelodau’n nodi bod y pwyllgor wedi penderfynu peidio â chyhoeddi adroddiad y comisiynydd. Roeddem yn ymwybodol o'r angen i sicrhau preifatrwydd pawb y mae'r gŵyn hon yn ymwneud â nhw. Fodd bynnag, mae’r pwyllgor wedi sicrhau bod yr adroddiad a’r atodiadau a’r dogfennau cysylltiedig ar gael i’w harchwilio gan yr Aelodau o dan amodau cyfrinachedd llym mewn ystafell ddarllen, gyda golygiadau hanfodol yn unig i barchu preifatrwydd tystion a thrydydd partïon, ac yn arbennig, i ddiogelu manylion yr unigolion a enwir yn adroddiad y comisiynydd. Mae hyn yn dilyn arfer sydd wedi’i fabwysiadu yn neddfwrfeydd eraill y DU mewn achosion tebyg.

Hoffwn achub ar y cyfle i atgoffa’r Aelodau fod enw da’r Senedd fel sefydliad ac ymddiriedaeth a hyder y cyhoedd ynddi yn dibynnu arnom ni fel Aelodau i gadw at y cod ymddygiad. Wrth wneud hynny, mae'n rhaid inni ddangos uniondeb, arweiniad a pharch yn ein hymddygiad ac yn yr esiampl a osodwn i eraill. Ar ddechrau’r chweched Senedd, fe wnaethom ni fel Senedd fynegi ein hymrwymiad i gynnal urddas pobl eraill a gwahardd ymddygiad digroeso ac aflonyddu. Mabwysiadwyd egwyddor ychwanegol gennym o barch at safonau hirsefydlog y saith egwyddor bywyd cyhoeddus yn ein cod ymddygiad. At yr egwyddor bwysig hon y tynnaf sylw’r Aelodau yn benodol heddiw.

Fel y nodwyd eisoes mewn mannau eraill, yr argymhelliad yw’r gwaharddiad hiraf a gynigiwyd hyd yma gan bwyllgor safonau’r Senedd, ac mae’n adlewyrchu difrifoldeb y tramgwydd i'r cod ymddygiad a phenderfynoldeb y pwyllgor i gynnal yr egwyddor sylfaenol o barch. Mae'n rhaid i’r Senedd fod yn weithle diogel a chynhwysol lle caiff pawb eu trin yn gyfartal. Ni ddylai’r rhai sy’n gweithio i Aelodau ac sy’n gwasanaethu Aelodau deimlo bod yn rhaid iddynt oddef ymddygiad nad yw’n dderbyniol.

Hoffwn orffen drwy roi sicrwydd i'r Senedd hon fod y pwyllgor wedi gwneud ei argymhelliad ar sail y dystiolaeth ger ei fron, ac fel y nodwn yn ein hadroddiad, roeddem yn ofalus nad oeddem yn caniatáu i emosiwn gymylu ein hasesiad gwrthrychol o’r ffeithiau. Fodd bynnag, dyma’r gŵyn gyntaf a ystyriwyd gan y Senedd sy’n mynd i’r afael â materion aflonyddu ac ymddygiad digroeso, a byddai’n esgeulus imi beidio â chydnabod bod yr achos hwn wedi cael effaith sylweddol ar bawb dan sylw. Yn fwyaf arbennig, roedd angen dewrder i'r achwynydd benderfynu codi eu llais ac ymgysylltu â'r broses gwyno. Mae’r pwyllgor yn gobeithio y bydd ei waith ar y gŵyn hon yn rhoi sicrwydd i eraill sy’n ystyried gwneud cwyn y byddant yn gweld bod yma broses deg a diduedd gydag amgylchedd diogel a fydd yn eu galluogi i gael eu clywed. Mae’r cynnig a gyflwynwyd yn gwahodd y Senedd i gymeradwyo argymhelliad y pwyllgor.

18:00

Diolch, Llywydd, for the opportunity to speak, and thank you in advance to my fellow Members for listening to what I have to say. I'll be making my speech in English as I want to speak directly to every Member. As many of you will know, this place does mean a lot to me, and I appreciate the opportunity to speak after what has been a long and difficult period. And while I wish I could have spoken to you in person to demonstrate my respect for you and the institution, due to the very critical health situation of my newborn nephew Emrys Arthur, I am required to attend hospital this evening to support my family. Therefore, that is the reason I am addressing you remotely. I thank you in advance for understanding this.

Of course, I'd like to begin with an apology, an apology to the people directly impacted by my behaviour, to my family, to you my colleagues in the Senedd, and to the public I serve. Simply, I have let you all down. My behaviour on the night in question fell far short of the standard expected of a public official, and for that I do apologise unreservedly, mainly to those present and affected by my behaviour that evening, now nearly three years ago, to you my colleagues, to my family and to the public. I had too much to drink that night and I behaved badly. I accept responsibility for my behaviour and the consequences of that behaviour. I therefore also accept the punishment given to me, even if I might have reservations about how it was reached, and I do have reservations, Llywydd.

While I respect the necessity of this process, its duration and lack of transparency were challenging for all involved. It is only right that we have such a process, but that process needs to improve, and it must improve for all parties involved. The complaint was submitted to the standards commission on 1 July 2022. It is now 13 March 2024. Over 20 months have gone by; 622 days. No matter how distinguished, one individual should not be the investigator and finder of fact. This is especially the case when there is no way to challenge or appeal the process other than a judicial review that could cost six figures to pursue. Such a cost would deter most except the very rich from seeking to appeal, highlighting the real barrier to fairness. I would imagine that this is a sum unreachable for most here in the Senedd. But, Llywydd, the rules, as they are, are the rules, and I must abide by them. I do abide by them.

This experience has taught me the importance of compassion and not defining others by their lowest points. Nor must we rush to judgment; whatever my sins might be, they are not what have been described in some corners of the media commentary about the report. I would therefore urge all to read the committee report carefully before offering their commentary.

Of course, to make mistakes is human, and although forgiveness is for others to offer, it is something that must also be earned. I have made significant personal changes aimed at becoming not just a better individual, but also a more dedicated representative of my constituents. I have done my level best to keep hard at work on behalf of my constituents as this process has unfolded. I have not let them down in terms of the work I do on their behalf, even though I have let people down and let them down in this matter.

I would like to thank my wife and family for their love and support. I will return it to you now, when my family needs it most at this difficult time. I would like to thank my fellow Members from all sides and constituents who have checked in on me during this long process. It is appreciated and much needed. I am sorry. Diolch yn fawr.

Diolch am y cyfle i siarad, Lywydd, a diolch ymlaen llaw i fy nghyd-Aelodau am wrando ar yr hyn sydd gennyf i'w ddweud. Byddaf yn gwneud fy araith yn Saesneg gan fy mod eisiau siarad yn uniongyrchol â phob Aelod. Fel y bydd llawer ohonoch yn gwybod, mae'r lle hwn yn golygu llawer i mi, ac rwy'n gwerthfawrogi'r cyfle i siarad ar ôl cyfnod hir ac anodd. Ac er fy mod yn dymuno pe bawn i wedi gallu siarad â chi wyneb yn wyneb i ddangos fy mharch tuag atoch chi a'r sefydliad, oherwydd sefyllfa iechyd ddifrifol fy nai Emrys Arthur, mae angen imi fynd i'r ysbyty heno i gefnogi fy nheulu. Dyna pam rwy'n ymuno â chi o bell. Diolch o flaen llaw am ddeall hyn.

Wrth gwrs, hoffwn ddechrau drwy ymddiheuro i'r bobl y mae fy ymddygiad wedi effeithio'n uniongyrchol arnynt, i fy nheulu, i chi fy nghyd-Aelodau yn y Senedd, ac i'r cyhoedd rwy'n eu gwasanaethu. Rwyf wedi eich siomi chi i gyd. Roedd fy ymddygiad ar y noson dan sylw yn bell iawn o gyrraedd y safon a ddisgwylir gan swyddog cyhoeddus, ac am hynny rwy'n ymddiheuro'n ddiamod, yn bennaf i'r rhai a oedd yn bresennol ac yr effeithiwyd arnynt gan fy ymddygiad y noson honno, sydd bron i dair blynedd yn ôl bellach, i chi fy nghyd-Aelodau, i fy nheulu ac i'r cyhoedd. Roeddwn wedi cael gormod i'w yfed y noson honno ac fe wneuthum ymddwyn yn wael. Rwy'n derbyn cyfrifoldeb am fy ymddygiad a chanlyniadau'r ymddygiad hwnnw. O'r herwydd, rwy'n derbyn y gosb a roddwyd i mi hefyd, hyd yn oed os oes gennyf amheuon ynglŷn â'r ffordd y daethpwyd i'r penderfyniad, ac mae gennyf amheuon, Lywydd.

Er fy mod yn parchu'r angen am y broses hon, roedd ei hyd a'i diffyg tryloywder yn heriol i bawb dan sylw. Nid yw ond yn iawn fod gennym broses o'r fath, ond mae angen gwella'r broses honno, ac mae'n rhaid ei gwella i bawb dan sylw. Cyflwynwyd y gŵyn i'r comisiwn safonau ar 1 Gorffennaf 2022. Mae bellach yn 13 Mawrth 2024. Mae dros 20 mis wedi mynd heibio; 622 diwrnod. Ni waeth pa mor amlwg y bo, ni ddylai un unigolyn fod yn ymchwilydd a chanfyddwr ffeithiau. Mae hyn yn arbennig o wir pan nad oes modd herio neu apelio'r broses heb adolygiad barnwrol a allai gostio swm chwe ffigur. Byddai cost o'r fath yn rhwystro'r rhan fwyaf rhag ceisio apelio, ar wahân i'r rhai cyfoethog iawn, sy'n tynnu sylw at y rhwystr gwirioneddol i degwch. Byddwn yn dychmygu bod hwn yn swm sydd y tu hwnt i'r rhan fwyaf o'r Aelodau yma yn y Senedd. Ond Lywydd, y rheolau fel y maent yw'r rheolau, ac mae'n rhaid imi gydymffurfio â nhw. Rwy'n cydymffurfio â nhw.

Mae'r profiad hwn wedi dangos i mi pa mor bwysig yw trugaredd a pheidio â diffinio eraill yn ôl eu hadegau gwaethaf. Ac nid oes rhaid inni ruthro i roi barn; beth bynnag yw fy mhechodau, nid ydynt yr hyn a ddisgrifiwyd mewn ambell sylwebaeth am yr adroddiad yn y cyfryngau. Felly, hoffwn annog pawb i ddarllen adroddiad y pwyllgor yn ofalus cyn cynnig eu sylwadau.

Wrth gwrs, mae gwneud camgymeriadau yn ddynol, ac er bod maddeuant yn rhywbeth i bobl eraill ei gynnig, mae'n rhywbeth y mae'n rhaid ei ennill hefyd. Rwyf wedi gwneud newidiadau personol sylweddol gyda'r nod o ddod yn unigolyn gwell ond hefyd i fod yn gynrychiolydd mwy ymroddedig ar ran fy etholwyr. Rwyf wedi gwneud fy ngorau glas i weithio'n galed ar ran fy etholwyr wrth i'r broses hon ddatblygu. Nid wyf wedi eu siomi o ran y gwaith rwy'n ei wneud ar eu rhan, er fy mod wedi siomi pobl, a'u siomi nhw mewn perthynas â'r mater hwn.

Hoffwn ddiolch i fy ngwraig a fy nheulu am eu cariad a'u cefnogaeth. Byddaf yn rhoi'r un gefnogaeth iddynt hwy nawr, pan fydd ei angen fwyaf ar fy nheulu ar yr adeg anodd hon. Hoffwn ddiolch i fy nghyd-Aelodau o bob ochr i'r Siambr a phob etholwr sydd wedi gwneud yn siŵr fy mod i'n iawn yn ystod y broses hir hon. Rwyf wedi'i werthfawrogi ac wedi'i angen yn fawr. Mae hi'n ddrwg gennyf. Diolch yn fawr.

18:05

Diolch, Llywydd. I would like to thank the Member for the respectful way that he approached his dealings with the committee. In terms of the length of the inquiry, what I would say is that the Commissioner for Standards conducted his investigation into the complaint from 15 August 2022 to 12 May 2023. The investigation involved interviewing the Member, complainant and various other witnesses, and the committee began its own consideration of the commissioner's report on 24 May 2023.

Members will see from the annex to the report the timeline of committee proceedings, and in particular the volume of submissions and responses that were exchanged. The committee also requested the clarification of certain points, which required witnesses to be re-interviewed by the standards commissioner and further disclosure of documents. The committee was keen throughout to ensure that it gave due weight to the representations that it received and was not prepared to rush to its conclusions.

In terms of the commissioner's investigation itself, the committee considered the Member's criticisms carefully and has set out its views in our report. Were the committee not satisfied, we would have rejected the commissioner's findings as a whole. The committee did decline to make a decision on a number of findings that were not core to the original complaint for the procedural reasons that we set out in the report. Diolch, Llywydd.

Diolch, Lywydd. Hoffwn ddiolch i'r Aelod am y ffordd barchus y mae wedi ymwneud â'r pwyllgor. O ran hyd yr ymchwiliad, yr hyn y byddwn yn ei ddweud yw bod y Comisiynydd Safonau wedi cyflawni ei ymchwiliad i'r gŵyn rhwng 15 Awst 2022 a 12 Mai 2023. Roedd yr ymchwiliad yn cynnwys cyfweld â'r Aelod, yr achwynydd ac amryw o dystion eraill, a dechreuodd y pwyllgor ei ystyriaeth ei hun o adroddiad y comisiynydd ar 24 Mai 2023.

Yn yr atodiad i'r adroddiad, bydd yr Aelodau'n gweld amserlen o drafodion pwyllgorau, ac yn arbennig nifer y cyflwyniadau a'r ymatebion a gafwyd. Gofynnodd y pwyllgor hefyd am eglurhad o bwyntiau penodol, a oedd yn golygu bod angen i dystion gael eu hail-gyfweld gan y comisiynydd safonau a datgelu dogfennau pellach. Roedd y pwyllgor yn awyddus drwy'r amser i sicrhau ei fod yn rhoi ystyriaeth ddyladwy i'r sylwadau a gyflwynwyd ac nid oedd yn barod i ruthro i ddod i gasgliad.

O ran ymchwiliad y comisiynydd ei hun, ystyriodd y pwyllgor feirniadaeth yr Aelod yn ofalus ac rydym wedi nodi ei farn yn ein hadroddiad. Pe na bai'r pwyllgor yn fodlon, byddem wedi gwrthod canfyddiadau'r comisiynydd yn eu cyfanrwydd. Fe wnaeth y pwyllgor wrthod gwneud penderfyniad ar nifer o ganfyddiadau nad oeddent yn greiddiol i'r gŵyn wreiddiol am y rhesymau gweithdrefnol a nodwyd gennym yn yr adroddiad. Diolch, Lywydd.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Na, does dim gwrthwynebiad, felly mae'r cynnig wedi ei dderbyn yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

The proposal is to agree the motion. Does any Member object? No, there is no objection, therefore, the motion is agreed in accordance with Standing Order 12.36.

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.

Dyma ni'n cyrraedd nawr y cyfnod pleidleisio ac, oni bai bod tri Aelod yn dymuno i fi ganu'r gloch, fe awn ni yn syth i'r bleidlais.

That brings us to voting time and, unless three Members wish for the bell to be rung, I will proceed directly to the first vote.

9. Cyfnod Pleidleisio
9. Voting Time

Y bleidlais gyntaf yw'r bleidlais ar eitem 3, sef yr ail gyllideb atodol 2023-24. Dwi'n galw am bleidlais ar y cynnig, a gyflwynwyd yn enw Rebecca Evans. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 27, 23 yn ymatal, 1 yn erbyn. Mae'r cynnig yna wedi ei dderbyn.

The first vote is on item 3, the second supplementary budget for 2023-24. I call for a vote on the motion, tabled in the name of Rebecca Evans. Open the vote. Close the vote. In favour 27, 23 abstentions and 1 against. Therefore, the motion is agreed.

18:10

Eitem 3. Dadl ar Ail Gyllideb Atodol 2023-2024: O blaid: 27, Yn erbyn: 1, Ymatal: 23

Derbyniwyd y cynnig

Item 3. Debate on the Second Supplementary Budget 2023-24: For: 27, Against: 1, Abstain: 23

Motion has been agreed

Y bleidlais nesaf fydd ar eitem 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig ar gyllideb Llywodraeth y Deyrnas Unedig. Dwi'n galw am bleidlais yn gyntaf ar y cynnig heb ei ddiwygio a gyflwynwyd yn enw Darren Millar. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 14, neb yn ymatal, 37 yn erbyn. Mae'r cynnig wedi'i wrthod.

The next vote will be on item 7. Welsh Conservative debate on the UK Government budget. I call for a vote first of all on the motion without amendment, tabled in the name of Darren Millar. Open the vote. Close the vote. In favour 14, no abstentions and 37 against. Therefore, the motion is not agreed.

Eitem 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Cyllideb Llywodraeth y DU. Cynnig heb ei ddiwygio: O blaid: 14, Yn erbyn: 37, Ymatal: 0

Gwrthodwyd y cynnig

Item 7. Welsh Conservatives' Debate: UK Government Budget. Motion without amendment: For: 14, Against: 37, Abstain: 0

Motion has been rejected

Gwelliant 1 fydd nesaf. Os derbynnir gwelliant 1, bydd gwelliant 2 yn cael ei ddad-ddethol. Felly, pleidlais ar welliant 1 a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 11, neb yn ymatal, 40 yn erbyn. Felly, mae gwelliant 1 wedi'i wrthod.

We will now vote on amendment 1. If amendment 1 is agreed, amendment 2 will be deselected. So, a vote on amendment 1, tabled in the name of Heledd Fychan. Open the vote. Close the vote. In favour 11, no abstentions and 40 against. Therefore, amendment 1 is not agreed.

Eitem 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Cyllideb Llywodraeth y DU. Gwelliant 1, cyflwynwyd yn enw Heledd Fychan: O blaid: 11, Yn erbyn: 40, Ymatal: 0

Gwrthodwyd y gwelliant

Item 7. Welsh Conservatives' Debate: UK Government Budget. Amendment 1, tabled in the name of Heledd Fychan: For: 11, Against: 40, Abstain: 0

Amendment has been rejected

Gwelliant 2 fydd nesaf, felly. Gwelliant 2 yn enw Lesley Griffiths. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 37, neb yn ymatal, 14 yn erbyn. Felly, mae gwelliant 2 wedi'i dderbyn.

Amendment 2 is next. I call for a vote on amendment 2, tabled in the name of Lesley Griffiths. Open the vote. Close the vote. In favour 37, no abstentions and 14 against. Therefore, amendment 2 is agreed.

Eitem 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Cyllideb Llywodraeth y DU. Gwelliant 2, cyflwynwyd yn enw Lesley Griffiths: O blaid: 37, Yn erbyn: 14, Ymatal: 0

Derbyniwyd y gwelliant

Item 7. Welsh Conservatives' Debate: UK Government Budget. Amendment 2, tabled in the name of Lesley Griffiths: For: 37, Against: 14, Abstain: 0

Amendment has been agreed

Cynnig NDM8518 fel y'i diwygiwyd:

Cynnig bod y Senedd:

1. Yn gresynu o ran Cyllideb y Gwanwyn Llywodraeth y DU 2024:

a) nid yw’n darparu unrhyw gyllid ychwanegol ar gyfer Llywodraeth Cymru, heblaw am yr hyn sydd eisoes yn ei chynlluniau gwario;

b) mae’n golygu bod setliad Llywodraeth Cymru ar gyfer 2024-25 hyd at £700 miliwn yn is mewn termau real na’r hyn a ddisgwylid adeg Adolygiad Gwariant 2021;

c) nid yw’n darparu unrhyw gyllid cyfalaf ychwanegol ar gyfer Llywodraeth Cymru, sy’n golygu bod ei chyllideb gyfalaf gyffredinol yn 2024-25 hyd at 8 y cant yn llai mewn termau real na’r hyn a ddisgwylid adeg Adolygiad Gwariant 2021;

d) mae’n anwybyddu gofynion craidd Llywodraeth Cymru i Lywodraeth y DU fuddsoddi i ddiogelu tomenni glo ac i ailgategoreiddio HS2, gan gynnwys darparu’r £270 miliwn na fydd Cymru wedi’i dderbyn erbyn diwedd y cyfnod gwario presennol; ac

e) nid yw’n darparu cymorth wedi’i dargedu i’r bobl hynny sydd ar yr incwm isaf.

2. Yn gresynu hefyd:

a) bod y cynnydd mewn treth bersonol a gyflwynwyd gan Lywodraeth hon y DU yn dilyn ei phenderfyniad blaenorol i rewi trothwyon yn uwch na’r gostyngiadau i dreth a gyhoeddwyd yng Nghyllideb y Gwanwyn 2024 a Datganiad yr Hydref 2023 gyda’i gilydd, a dwywaith yn uwch erbyn 2028-29;

b) nad yw cyfansymiau gwario cyffredinol Llywodraeth y DU yn golygu twf gwirioneddol mewn gwariant cyhoeddus y person dros y pum mlynedd nesaf, heb unrhyw gynllun credadwy i gyflawni lefel y gwariant cyhoeddus y maent wedi’i hamlinellu;

c) bod disgwyl i safonau byw yn y DU adlewyrchu’r ffaith bod gwerth chwe blynedd o dwf wedi’i golli, gan ddychwelyd i’r lefelau cyn y pandemig erbyn 2025 ar y cynharaf, fel y’i mesurwyd gan incwm gwario gros aelwyd y pen; a

d) bod polisïau ffyniant bro Llywodraeth y DU yn golygu bod gan Gymru lai o lais dros arian a’u bod hefyd yn tanseilio ac yn anwybyddu datganoli a’r Senedd yma.

Motion NDM8518 as amended:

To propose that the Senedd:

1. Regrets that the UK Government Spring Budget 2024:

a) provides no additional resource funding for the Welsh Government, other than that already factored into its spending plans;

b) leaves the Welsh Government’s settlement for 2024-25 up to £700 million lower in real terms than expected at the time of the 2021 Spending Review;

c) provides no additional capital funding for the Welsh Government, leaving its general capital budget in 2024-25 up to 8 per cent less in real terms than expected at the time of the Spending Review in 2021;

d) ignores the Welsh Government’s core asks of UK Government investment in coal tip safety and the re-classification of HS2, including provision of the £270 million Wales will have missed out on by the end of the current spending period; and

e) fails to provide targeted support to those on the lowest incomes.

2. Further regrets that:

a) the personal tax rises introduced by this UK Government from its previous decision to freeze thresholds are larger than the tax reductions announced in the 2024 Spring budget and 2023 Autumn Statement combined, and twice as large by 2028-29;

b) the UK Government's overall spending totals imply no real growth in public spending per person over the next five years, with no credible plan to deliver the level of public spending they have outlined;

c) UK living standards are expected to experience six years lost growth, only returning to pre-pandemic levels in 2025, as measured by gross household disposable income per head; and

d) the UK Government’s levelling up policies leave Wales with less say over less money, while bypassing and actively undermining devolution and this Senedd.

Y bleidlais olaf, felly, ar y cynnig wedi'i ddiwygio. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 37, neb yn ymatal, 14 yn erbyn. Felly, mae'r cynnig wedi'i ddiwygio wedi'i dderbyn.

The final vote is on the motion as amended. Open the vote. Close the vote. In favour 37, no abstentions, 14 against. Therefore, the motion as amended is agreed.

Eitem 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Cyllideb Llywodraeth y DU. Cynnig wedi'i ddiwygio: O blaid: 37, Yn erbyn: 14, Ymatal: 0

Derbyniwyd y cynnig fel y'i diwygiwyd

Item 7. Welsh Conservatives' Debate: UK Government Budget. Motion as amended: For: 37, Against: 14, Abstain: 0

Motion as amended has been agreed

10. Dadl Fer: Y defnydd o ffonau symudol mewn ysgolion yng Nghymru: Yr heriau i athrawon a dysgwyr
10. Short Debate: Mobile phone use in schools in Wales: The challenges for teachers and learners

Dyna ni ddiwedd ar y pleidleisio, felly, ac fe fyddwn ni nawr yn symud ymlaen i'r ddadl fer. Mae'r ddadl fer y prynhawn yma yn cael ei chyflwyno gan Hefin David.

That concludes voting for this afternoon, and we will now move to the short debate. This afternoon's short debate is to be introduced by Hefin David.

And Hefin David will start his debate once some Members have left the Chamber quietly.

A bydd Hefin David yn dechrau ei ddadl pan fydd rhai Aelodau wedi gadael y Siambr yn dawel.

Diolch, Llywydd. I'd just like to say that the speech I'm about to make was written by digital leaders in year 9—I said year 10 yesterday; it was actually year 9—of Bedwas High School, and they're in the gallery today: Reggie Dovener, Nia Parsons and Kaia Wells. They wrote this speech. I'll just reassure the Minister that I have read it as well, and I'm going to use it today to make my contribution.

The question they're asking is should we ban mobile phones in school. It's a very pertinent topic at the moment. As a society, we've got used to using mobile phones and having up-to-date information at our fingertips. For our youngsters in our schools, is this a support to their education or is it a hindrance to their progress? Schools have their own policies on mobile phones across Wales. Some have a total ban, and this means phones are either handed in or put in a sealed pouch for the day. Other schools have a rule of no phones out in lessons, and this works for some, but not for others.

In October 2023, the UK Government gave guidance that suggested banning phones for the whole school day. In February 2024, the Department for Education brought out guidance on prohibiting mobile phones throughout the school day. Schools in Wales that have banned mobile phones during the school day are Llanidloes High School, Ysgol Aberconwy in Conwy, and Pen Y Dre High School in Merthyr Tydfil. Llanidloes High School stated that cases of cyber bullying had dropped dramatically. Mr Owen, the headteacher, who I know, said to WalesOnline:

'I used to go into the canteen and there was an eerie silence because they were all on their phones. Now they talk to each other more'.

Ysgol Aberconwy have invested in a pouch, costing £10, that locks the phone during the school day. The headteacher, Mr Gerrard, stated that the school phone-free zone had stopped cyber bullying, while children are socialising and concentrating better as they can't play on their phones during lessons and break times.

Diolch, Lywydd. Hoffwn ddweud bod yr araith rwyf ar fin ei gwneud wedi'i hysgrifennu gan arweinwyr digidol ym mlwyddyn 9—dywedais eu bod ym mlwyddyn 10 ddoe; maent ym mlwyddyn 9 mewn gwirionedd—Ysgol Uwchradd Bedwas, ac maent yn yr oriel heddiw: Reggie Dovener, Nia Parsons a Kaia Wells. Nhw sydd wedi ysgrifennu'r araith hon. Hoffwn sicrhau'r Gweinidog fy mod innau wedi ei darllen hefyd, ac rwyf am ei defnyddio i wneud fy nghyfraniad heddiw.

Y cwestiwn y maent yn ei ofyn yw a ddylem wahardd ffonau symudol yn yr ysgol. Mae'n bwnc perthnasol iawn ar hyn o bryd. Fel cymdeithas, rydym wedi dod i arfer â defnyddio ffonau symudol a chael yr wybodaeth ddiweddaraf ar flaenau ein bysedd. I'n plant yn ein hysgolion, a yw hyn yn gymorth i'w haddysg neu a yw'n rhwystr i'w datblygiad? Mae gan ysgolion eu polisïau eu hunain ar ffonau symudol ledled Cymru. Mae rhai yn eu gwahardd yn llwyr, ac mae hyn yn golygu bod ffonau naill ai'n cael eu rhoi i athro neu'n cael eu rhoi mewn bag wedi'i selio am weddill y dydd. Mae gan ysgolion eraill reol sy'n dweud na allant ddefnyddio eu ffonau mewn gwersi, ac mae hyn yn gweithio i rai, ond nid i eraill.

Ym mis Hydref 2023, cyflwynodd Llywodraeth y DU ganllawiau a oedd yn awgrymu gwahardd ffonau ar hyd y diwrnod ysgol. Ym mis Chwefror 2024, cyflwynodd yr Adran Addysg ganllawiau ar wahardd ffonau symudol ar hyd y diwrnod ysgol. Mae'r ysgolion yng Nghymru sydd wedi gwahardd ffonau symudol ar hyd y diwrnod ysgol yn cynnwys Ysgol Uwchradd Llanidloes, Ysgol Aberconwy yng Nghonwy, ac Ysgol Uwchradd Pen y Dre ym Merthyr Tudful. Dywedodd Ysgol Uwchradd Llanidloes fod achosion o seiberfwlio wedi gostwng yn ddramatig. Dywedodd Mr Owen, y pennaeth, gŵr yr wyf yn ei adnabod, wrth WalesOnline:

'Roeddwn yn arfer mynd mewn i'r ffreutur ac roedd yna dawelwch annaearol am eu bod i gyd ar eu ffonau. Nawr maent yn siarad mwy â'i gilydd'.

Mae Ysgol Aberconwy wedi buddsoddi mewn bag, sy'n costio £10, sy'n cloi'r ffôn yn ystod y diwrnod ysgol. Dywedodd y pennaeth, Mr Gerrard, fod parth di-ffôn yr ysgol wedi cael gwared ar seiberfwlio, tra bo plant yn cymdeithasu ac yn canolbwyntio'n well am na allant chwarae ar eu ffonau yn ystod gwersi ac amseroedd egwyl.

18:15

Daeth y Dirprwy Lywydd i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer took the Chair.

Bedwas High School themselves have a policy of no mobile phones in class, but are looking into a consultation—Bedwas High in my constituency—for banning mobile phones throughout the day. I am expecting e-mails. From parental research, around a quarter of parents have concerns about mobile phones being banned or not being seen in the school, and Mr Diehl, the headteacher, stated on the school website that a growing number of other schools have banned the use of mobile phones, that the school is researching the impact of such bans, and if the school feels it necessary to have a similar approach, then it will be a full consultation with pupils, parents, staff and other stakeholders before the governing body make a decision. No decision as yet has been made about mobile phone use in the school, and I would hope, just to add, that the digital leaders have a significant say in how that progresses.

So, they've said to me—. Here are some of the arguments against mobile phone use in schools: cyber bullying amongst learners in school is something that has been publicised many times. Cyber bullying takes place during the school day and can involve photographs being taken and shared. Less interaction with mobile digital technology can reduce cyber bullying throughout the school day. Learners will not have the chance to record incidents and share them, and this should reduce incidents being shared through media such as Snapchat, and I will give you some examples in a minute. Taking away the distraction of apps on mobile phones has improved pupil performance in some schools, and photographs of teachers have been taken and shared across many social media platforms. There are images being used as memes to embarrass the teachers as subjects of the photographs. If a school opts for an outright ban of mobile phones, initially the fixed-term exclusions will rise in a school, but once learners know no phones are used then most learners, they believe, will conform.

Learners feel that mobile phones are needed to contact parents during the school day. This is not necessary, as family emergencies can be dealt with by the usual school systems, as they always were in the past. Learners are quick to contact parents when they've had a mobile phone text message following a pupil's misbehaviour in a lesson and that pupil has had a sanction. This has encouraged more parents to visit the school without appointments, and in a rage, due to having a one-sided account of the incident from the pupil who sent the message. And I can see our former teacher here is nodding at the familiarity of that. This has caused more forceful interactions between staff and parents and guardians.

With fewer cyber bullying incidents, though, due to no mobile phone use in schools, we can ease safeguarding concerns, and this will aid well-being teams in schools that deal with mobile phone bullying day in and day out. Also, it's at a cost to learners, the use of mobile phones, because they are using their data packages for school use, because Wi-Fi actually is quite limited in some schools, including Bedwas High, and I experienced that myself, when we were meeting and went through this speech the other day. Schools need to be funded appropriately so no digital divide is seen in the classroom.

But that isn't the whole story. There is also an argument for mobile phone use in school, and this is how the digital leadership team set it out. Many canteens are moving to contactless and cash-free payment methods. Some learners will need their mobile phones to pay for lunch. Some learners need their mobile phones to monitor medical conditions such as diabetes. As school budgets are thin, they may ask learners to use their mobile devices to save on printing costs—this could be through QR codes or accessing the Hwb platform. And learners are being asked to use their personal devices to carry out research in lessons, as there may be a lack of digital resources provided by the school. I remember, when I was a university lecturer, one of the things that was really useful was getting the students to use their mobile phones to create video presentations for assessments. Mobile phones are really good for that purpose.

With increased literacy and a focus on reading, many learners will use book platforms such as myON to read a variety of texts during lessons or pastoral time. Ysgol Uwchradd Caergybi in Holyhead stated in 2019 that reversing the mobile phone ban in schools has reversed the friction between pupils. One individual, who is a teacher, told us that they should be able to be used in schools.

'Learners use Google Classroom, which can be accessed via mobiles. I have worked with schools with a full ban and those where learners are allowed access. Where learners are allowed to use mobile phones responsibly, they're empowered to make the right choices when using tech. It's "no" to a ban from me',

said that teacher.

Mae gan Ysgol Uwchradd Bedwas eu hunain bolisi sy'n dweud na chaiff disgyblion ddefnyddio ffonau symudol yn y dosbarth, ond maent yn ystyried cynnal ymgynghoriad—Ysgol Uwchradd Bedwas yn fy etholaeth—ar wahardd ffonau symudol ar hyd y dydd. Rwy'n disgwyl cael e-byst. O ymchwil rhieni, mae tua chwarter y rhieni'n pryderu ynglŷn â gwahardd ffonau symudol neu eu hatal rhag cael eu gweld yn yr ysgol, a dywedodd Mr Diehl, y pennaeth, ar wefan yr ysgol fod nifer cynyddol o ysgolion eraill wedi gwahardd y defnydd o ffonau symudol, fod yr ysgol yn ymchwilio i effaith gwaharddiadau o'r fath, ac os yw'r ysgol yn teimlo bod angen mabwysiadu dull tebyg, cynhelir ymgynghoriad llawn gyda disgyblion, rhieni, staff a rhanddeiliaid eraill cyn i'r corff llywodraethu wneud penderfyniad. Nid oes penderfyniad wedi'i wneud eto ynglŷn â defnyddio ffonau symudol yn yr ysgol, a hoffwn ychwanegu y byddwn yn gobeithio bod yr arweinwyr digidol yn cael llais amlwg yn y ffordd y bydd hynny'n datblygu.

Felly, maent wedi dweud wrthyf—. Dyma rai o'r dadleuon yn erbyn defnyddio ffonau symudol mewn ysgolion: mae seiberfwlio ymhlith dysgwyr yn yr ysgol yn rhywbeth sydd wedi cael sylw sawl gwaith. Mae seiberfwlio'n digwydd yn ystod y diwrnod ysgol a gall gynnwys tynnu lluniau a'u rhannu. Gall llai o ryngweithio â thechnoleg ddigidol symudol leihau seiberfwlio ar hyd y diwrnod ysgol. Ni fydd dysgwyr yn cael cyfle i gofnodi digwyddiadau a'u rhannu, a dylai hyn leihau nifer y digwyddiadau sy'n cael eu rhannu drwy gyfryngau fel Snapchat, ac fe roddaf rai enghreifftiau i chi mewn munud. Mae cael gwared ar yr apiau ar ffonau symudol, sy'n tynnu sylw dysgwyr, wedi gwella perfformiad disgyblion mewn rhai ysgolion, ac mae ffotograffau o athrawon wedi'u tynnu a'u rhannu ar draws llawer o gyfryngau cymdeithasol. Mae delweddau'n cael eu defnyddio fel memynnau i godi cywilydd ar yr athrawon sydd yn y ffotograffau. Os yw ysgol yn dewis gwahardd ffonau symudol yn llwyr, bydd y gwaharddiadau tymor penodol yn cynyddu i ddechrau, ond pan fydd dysgwyr yn gwybod na chaiff ffonau eu defnyddio, credant y bydd y rhan fwyaf o ddysgwyr yn cydymffurfio.

Mae disgyblion yn teimlo bod angen ffonau symudol i gysylltu â rhieni yn ystod y diwrnod ysgol. Nid yw hyn yn angenrheidiol, gan fod systemau ysgol arferol yn gallu ymdrin ag argyfyngau teuluol, fel y maent wedi'i wneud erioed. Mae dysgwyr yn barod iawn i gysylltu â'u rhieni pan fyddant wedi cael neges destun oherwydd bod disgybl wedi camymddwyn mewn gwers ac wedi cael cosb o ganlyniad. Mae hyn wedi annog mwy o rieni i ymweld â'r ysgol heb apwyntiadau, ac mewn tymer, oherwydd eu bod wedi cael cofnod unochrog o'r digwyddiad gan y disgybl a anfonodd y neges. A gallaf weld ein cyn-athro yma yn nodio sy'n dangos pa mor gyfarwydd yw hynny. Mae hyn wedi achosi rhyngweithio mwy egnïol rhwng staff a rhieni a gwarcheidwaid.

Gyda llai o ddigwyddiadau seiberfwlio, fodd bynnag, yn sgil gwahardd y defnydd o ffonau symudol mewn ysgolion, gallwn leddfu pryderon diogelu, a bydd hyn yn helpu timau llesiant mewn ysgolion sy'n ymdrin â bwlio ffonau symudol o ddydd i ddydd. Hefyd, mae'n costio i ddysgwyr ddefnyddio ffonau symudol, oherwydd maent yn gorfod defnyddio eu pecynnau data yn yr ysgol, am fod Wi-Fi yn eithaf cyfyngedig mewn rhai ysgolion, gan gynnwys Ysgol Uwchradd Bedwas, a phrofais hynny fy hun, pan oeddem yn cyfarfod ac yn mynd drwy'r araith hon y diwrnod o'r blaen. Mae angen ariannu ysgolion yn briodol er mwyn sicrhau nad oes unrhyw gagendor digidol i'w weld yn yr ystafell ddosbarth.

Ond nid dyna'r stori gyfan. Mae yna ddadl hefyd o blaid y defnydd o ffonau symudol yn yr ysgol, a dyma sut mae'r tîm arweinyddiaeth ddigidol yn ei gweld hi. Mae llawer o ffreuturau'n newid i ddulliau talu digyswllt a heb ddefnyddio arian parod. Bydd rhai dysgwyr angen eu ffonau symudol i dalu am ginio. Mae rhai dysgwyr angen eu ffonau symudol i fonitro cyflyrau meddygol fel diabetes. Gan fod cyllidebau ysgolion yn brin, efallai y byddant yn gofyn i ddisgyblion ddefnyddio eu dyfeisiau symudol i arbed arian ar gostau argraffu—gallai hyn fod drwy godau QR neu gael mynediad at blatfform Hwb. A gofynnir i ddysgwyr ddefnyddio eu dyfeisiau personol i wneud ymchwil mewn gwersi, oherwydd gallai fod prinder adnoddau digidol gan yr ysgol. Pan oeddwn yn ddarlithydd prifysgol, rwy'n cofio mai un o'r pethau a oedd yn ddefnyddiol iawn oedd cael y myfyrwyr i ddefnyddio eu ffonau symudol i greu cyflwyniadau fideo ar gyfer asesiadau. Mae ffonau symudol yn dda iawn at y diben hwnnw.

Gyda mwy o lythrennedd a ffocws ar ddarllen, bydd llawer o ddisgyblion yn defnyddio platfformau llyfrau fel myON i ddarllen amrywiaeth o destunau yn ystod gwersi neu amser bugeiliol. Dywedodd Ysgol Uwchradd Caergybi yn 2019 fod gwrthdroi'r gwaharddiad ar ffonau symudol mewn ysgolion wedi gwrthdroi'r gwrthdaro rhwng disgyblion. Dywedodd un unigolyn, sy'n athro, wrthym y dylid gallu eu defnyddio mewn ysgolion.

'Mae disgyblion yn defnyddio Google Classroom, y gellir ei gyrchu drwy ffonau symudol. Rwyf wedi gweithio gydag ysgolion gyda gwaharddiad llawn ac ysgolion lle caniateir i ddisgyblion ddefnyddio'u ffonau symudol. Pan ganiateir i ddisgyblion ddefnyddio ffonau symudol yn gyfrifol, cânt eu grymuso i wneud y dewisiadau cywir wrth ddefnyddio technoleg. Rwy'n dweud 'na' wrth waharddiad',

meddai'r athro.

Some learners having a hard time in school feel comforted by having their device, so they can contact family members for reassurance during the day, and many feel pupils just feel comfort having the mobile phone in their bag next to them. Another issue that was raised was that of learners who are also young carers. An individual who works with young carers told us that a ban would be horrific for them. They would be anxious about how their relative was throughout the day, and that worry would hinder their learning. The odd text helps them know that their loved one is okay, and they can relax then.

I also want to say, from my own perspective, about the use of such technology and additional learning needs pupils. My daughter, particularly, finds the use of the mobile phone calming, and also has a tendency to destroy iPads, but that's another story. But having the mobile phone at hand can calm her and also enable her to communicate more effectively than without it. So, there is an ALN issue there too.

Some of the contradictions for learners. Well, in some schools, the policy is no phones in lessons, then learners get asked to use a QR code to access a task or complete a survey, and then are asked to use their phones by the teachers. They're asked to do exactly what the school rule is telling them not to do. And some learners have said they feel there's inconsistency, with some staff allowing the use of phones and some not. Teachers are also using their phones during the school day, and if a ban comes in for pupils, then surely it should come in for teachers as well.

One person acknowledged that the inherent contradictions in this issue told us that mobile phones are a double-edged sword. For the majority of youngsters, they're a useful tool of modern life, but when not to use them and how to use them appropriately is a key life skill. They can also be used as a safety device—the parents can reach the children when they're out in the community, and can be used as a tracking device.

However, there is a darker side when we consider the sexual and criminal exploitation of children, in that mobile phones allow perpetrators access to vulnerable children wherever they are, including at school. There are issues in terms of young people using them to create and distribute exploitative images of children, and they can also cause that problem, which we've already mentioned, of embarrassing videos of teachers and other pupils.

The digital leadership team asked 10 different registration classes, years 8 to 11, if they thought phones should be banned. The majority in all of those classes said, 'No, they should not.' But there were two year 8s that that said, 'yes'. They asked 10 teachers what they thought. Five teachers said, 'yes', five teachers said, 'no'. So, thanks, teachers, that's really helpful. A few gave their opinion, and one said, 'Why punish the majority for the minority's idiocy?' Another said, 'As long as they're respectful, it's fine', and a technology teacher said, 'We need phones to take photographs of our coursework.' A student said, 'Phones are part of society, just like social media is part of politics. Phones can be a medical device, and life saving to diabetic people.'

But I also heard some very difficult personal stories from pupils in Bedwas High School. Over the February half term, Reggie, who's in the gallery, a student at Bedwas High, was attacked on X, formerly Twitter, for his political beliefs. I don't think he'll mind me saying that he'd actually joined the Labour Party, said it on Twitter, and he had a great many attacks on him. Luckily at that time, MSs, including Vaughan Gething and Lynne Neagle, and others, local councillors and other party members, came out in support of him, and he wants to say, 'Thank you for that', because it was a great source of strength at that time.

This week, after October half term, a 13-year-old girl was attacked on the school premises. The attack was premeditated, mobile technology was used to plan the attack by fellow learners, inside and outside the school premises. The attack was recorded by several pupils, and shared throughout the school and others in the area. They were plotting to do it again and put it on Snapchat. That was a plan.

I just want to say a few things, because Jayne Bryant was going to have a minute of my speech today, but she's had to go to the International Women's Day event. The Children, Young People and Education Committee, which she chairs, undertook an inquiry into peer-on-peer sexual harassment in 2022. It heard a lot during that inquiry about mobile phone use in schools. Most sexual harassment happens online via mobile phones outside the school day. In fact, Estyn and others told the committee that the biggest challenge is what is happening outside the classroom, and even outside the school. Schools would need to deal with issues arising on site that are associated with inappropriate use between learners, whether phones are banned on school premises or not. The committee also heard mixed views about whether phones should be banned at all. Some supported an outright ban, while others argued that phones can be excellent learning tools if used appropriately, as we've said in this speech today. So, it is a complex issue that was recognised by the CYPE committee.

So, in conclusion, I think the digital leaders agree that it's a minefield. Many learners feel mobile phones shouldn't be banned. Many school leaders feel they should be banned to improve behaviour. Many teachers feel they're a help and a hindrance and don't know what to do, and they're split on the issue.

'We feel the Minister for education'—

this is their ask to you, education Minister—

'needs to give guidance to schools in Wales on acceptable use of mobile phones in schools so that we have an all-Wales approach to this. We feel the education Minister needs to give guidance on how schools should manage this from classroom level up to senior management level. The guidance should include young people's views, and teachers and school leaders should also be consulted, and we would like to see consistency across Wales in order, regardless of whether mobile phones are banned are not, that cyber bullying is eradicated from schools.'

And just to finally say, you can see from this speech, the voice of those digital leaders is absolutely vital in all of this, and I would recommend that the Minister for education not only speaks to Reggie, Nia and Kaia, but also people like them in schools across Wales, and they have a huge influence on the development of a policy in this area.

Mae rhai dysgwyr sy'n cael amser caled yn yr ysgol yn cael eu cysur o'r ffaith bod ganddynt eu dyfais, fel y gallant gysylltu ag aelodau'r teulu i gael sicrwydd yn ystod y dydd, ac mae llawer yn teimlo bod disgyblion yn cael cysur o gael y ffôn symudol yn eu bag wrth eu hochr. Mater arall a godwyd oedd dysgwyr sydd hefyd yn ofalwyr ifanc. Dywedodd unigolyn sy'n gweithio gyda gofalwyr ifanc wrthym y byddai gwaharddiad yn erchyll iddynt. Byddent yn bryderus ynglŷn â sut oedd eu perthynas drwy gydol y dydd, a byddai'r pryder hwnnw'n tarfu ar eu dysgu. Mae neges destun yma ac acw yn rhoi sicrwydd iddynt fod eu hanwyliaid yn iawn, a gallant ymlacio wedyn.

Rwyf eisiau sôn hefyd, o fy mhersbectif fy hun, am y defnydd o dechnoleg o'r fath a disgyblion anghenion dysgu ychwanegol. Mae fy merch, yn enwedig, yn teimlo bod defnyddio ffôn symudol yn tawelu ei meddwl, ac mae hefyd yn tueddu i ddinistrio iPads, ond stori arall yw honno. Ond mae cael y ffôn symudol wrth law yn gallu tawelu ei meddwl a hefyd yn ei galluogi i gyfathrebu'n fwy effeithiol na hebddo. Felly, mae mater ADY yn codi hefyd.

Rhai o'r anghysondebau i ddysgwyr. Wel, mewn rhai ysgolion, y polisi yw dim ffonau mewn gwersi, a gofynnir i ddisgyblion ddefnyddio cod QR i gael mynediad at dasg neu i gwblhau arolwg, ac mae athrawon yn gofyn iddynt ddefnyddio eu ffonau. Gofynnir iddynt wneud yr hyn y mae rheol yr ysgol yn dweud wrthynt am beidio â'i wneud. Ac mae rhai disgyblion wedi dweud eu bod yn teimlo bod anghysondeb, gyda rhai staff yn caniatáu defnyddio ffonau a rhai ddim. Mae athrawon hefyd yn defnyddio eu ffonau yn ystod y diwrnod ysgol, ac os oes gwaharddiad yn cael ei gyflwyno i ddisgyblion, dylid ei gyflwyno i athrawon hefyd.

Roedd un person yn cydnabod bod yr anghysondebau cynhenid yn y mater yn dangos bod ffonau symudol yn gleddyf daufiniog. I'r rhan fwyaf o bobl ifanc, maent yn offer defnyddiol ar gyfer bywyd modern, ond mae gwybod pryd i beidio â'u defnyddio a gwybod sut i'w defnyddio'n briodol yn sgíl bywyd allweddol. Gellir eu defnyddio hefyd fel dyfais ddiogelwch—gall y rhieni gyrraedd y plant pan fyddant allan yn y gymuned, a gellir eu defnyddio fel dyfais olrhain.

Fodd bynnag, mae yna ochr dywyllach pan ystyriwn gamfanteisio rhywiol a throseddol ar blant, oherwydd mae ffonau symudol yn caniatáu i gyflawnwyr gael mynediad at blant agored i niwed lle bynnag y bônt, gan gynnwys yr ysgol. Ceir problemau'n ymwneud â phobl ifanc yn eu defnyddio i greu a dosbarthu delweddau camfanteisiol o blant, ac fel rydym eisoes wedi crybwyll, gallant greu problem gyda fideos sy'n codi cywilydd ar athrawon a disgyblion eraill.

Gofynnodd y tîm arweinyddiaeth ddigidol i 10 dosbarth cofrestru gwahanol, blynyddoedd 8 i 11, a oeddent yn credu y dylid gwahardd ffonau symudol. Roedd y rhan fwyaf ym mhob un o'r dosbarthiadau'n dweud na ddylid eu gwahardd. Ond roedd yna ddau ym mlwyddyn 8 a ddywedodd y dylent gael eu gwahardd. Gofynnwyd am farn 10 o'r athrawon. Dywedodd pump o'r athrawon y dylid eu gwahardd, dywedodd pump o'r athrawon na ddylent eu gwahardd. Diolch, athrawon, mae hynny'n help mawr. Rhoddodd ambell un eu barn, a dywedodd un, 'Pam cosbi'r mwyafrif am dwpdra'r lleiafrif?' Dywedodd un arall, 'Cyn belled â'u bod yn barchus, mae'n iawn', a dywedodd athro technoleg, 'Mae angen ffonau arnom i dynnu lluniau o'n gwaith cwrs.' A dywedodd disgybl, 'Mae ffonau'n rhan o gymdeithas, yn union fel y mae'r cyfryngau cymdeithasol yn rhan o wleidyddiaeth. Gall ffonau fod yn ddyfais feddygol, ac achub bywyd pobl sydd â diabetes.'

Ond fe glywais straeon personol anodd iawn hefyd gan ddisgyblion yn Ysgol Uwchradd Bedwas. Dros hanner tymor mis Chwefror, ymosodwyd ar Reggie, sydd yn yr oriel, disgybl yn Ysgol Uwchradd Bedwas, ar X, Twitter gynt, am ei gredoau gwleidyddol. Nid wyf yn credu y bydd ots ganddo fy mod yn dweud ei fod wedi ymuno â'r Blaid Lafur, ac wedi dweud hynny ar Twitter, a bu'n destun llawer iawn o ymosodiadau. Yn ffodus ar y pryd, dangosodd Aelodau o'r Senedd, gan gynnwys Vaughan Gething a Lynne Neagle, ac eraill, cynghorwyr lleol ac aelodau eraill o'r blaid, eu cefnogaeth iddo, ac mae eisiau dweud, 'Diolch am hynny', oherwydd rhoddodd hynny nerth iddo ar y pryd.

Ar ôl hanner tymor mis Hydref, ymosodwyd ar ferch 13 oed ar safle'r ysgol. Roedd yr ymosodiad wedi'i gynllunio, defnyddiwyd technoleg symudol i gynllunio'r ymosodiad gan gyd-ddysgwyr, ar, ac oddi ar safle'r ysgol. Cafodd yr ymosodiad ei ffilmio gan sawl disgybl, a'i rannu drwy'r ysgol ac eraill yn yr ardal. Roeddent yn cynllunio i'w wneud eto a'i roi ar Snapchat. Dyna oedd y bwriad.

Hoffwn ddweud ambell beth, oherwydd roedd Jayne Bryant am gael munud o fy araith heddiw, ond mae hi wedi gorfod mynd i ddigwyddiad Diwrnod Rhyngwladol y Menywod. Cynhaliwyd ymchwiliad gan y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg, a gadeirir ganddi, ar aflonyddu rhywiol rhwng cyfoedion yn 2022. Clywodd lawer o dystiolaeth yn ystod yr ymchwiliad hwnnw am y defnydd o ffonau symudol mewn ysgolion. Mae'r rhan fwyaf o aflonyddu rhywiol yn digwydd ar-lein drwy ffonau symudol y tu allan i'r diwrnod ysgol. Mewn gwirionedd, dywedodd Estyn ac eraill wrth y pwyllgor mai'r her fwyaf yw'r hyn sy'n digwydd y tu allan i'r ystafell ddosbarth, a hyd yn oed y tu allan i'r ysgol. Byddai angen i ysgolion ymdrin â materion sy'n codi ar y safle sy'n gysylltiedig â defnydd amhriodol rhwng dysgwyr, boed ffonau wedi eu gwahardd ar dir yr ysgol neu beidio. Clywodd y pwyllgor safbwyntiau cymysg hefyd ynglŷn ag a ddylid gwahardd ffonau o gwbl. Roedd rhai yn cefnogi gwaharddiad llwyr, tra bod eraill yn dadlau y gall ffonau fod yn offer dysgu rhagorol os cânt eu defnyddio'n briodol, fel rydym wedi dweud yn yr araith hon heddiw. Felly, mae'n fater cymhleth sydd wedi cael ei gydnabod gan y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg.

Felly, i gloi, rwy'n credu bod yr arweinwyr digidol yn cytuno ei fod yn fater dadleuol. Mae llawer o ddisgyblion yn teimlo na ddylid gwahardd ffonau symudol. Mae llawer o arweinwyr ysgolion yn teimlo y dylid eu gwahardd i wella ymddygiad. Mae llawer o athrawon yn teimlo eu bod yn gymorth ac yn rhwystr ac nid ydynt yn gwybod beth i'w wneud, ac mae'r mater wedi hollti barn.

'Rydym yn teimlo bod angen i'r Gweinidog addysg'—

dyma eu cais i chi, Weinidog addysg—

'roi arweiniad i ysgolion yng Nghymru ar ddefnydd derbyniol o ffonau symudol mewn ysgolion fel bod gennym ddull Cymru gyfan o ymdrin â hyn. Rydym yn teimlo bod angen i'r Gweinidog addysg roi arweiniad ar sut y dylai ysgolion reoli hyn o lefel ystafell ddosbarth hyd at lefel uwch reolwyr. Dylai'r canllawiau gynnwys barn pobl ifanc, a dylid ymgynghori ag athrawon ac arweinwyr ysgolion hefyd, a hoffem weld cysondeb ledled Cymru, boed ffonau symudol yn cael eu gwahardd neu beidio, er mwyn sicrhau ein bod yn cael gwared o seiberfwlio mewn ysgolion.'

Ac i gloi, gallwch weld o'r araith hon, mae llais yr arweinwyr digidol hynny'n gwbl allweddol yn hyn i gyd, a hoffwn argymell bod y Gweinidog addysg nid yn unig yn siarad â Reggie, Nia a Kaia, ond hefyd â phobl eraill debyg iddynt mewn ysgolion ledled Cymru, ac mae ganddynt ddylanwad enfawr ar ddatblygu polisi yn y maes hwn.

18:25

Galwaf ar Weinidog y Gymraeg ac Addysg i ymateb i'r ddadl. Jeremy Miles.

I call on the Minister for Education and the Welsh Language to reply to the debate. Jeremy Miles.

Diolch, Dirprwy Lywydd. I'd like to thank Hefin David for tabling this short debate today, and for the points he made on the use of mobile phones in schools, and much more importantly, can I thank the digital leaders at Bedwas High for writing the speech? I think we should maybe ask you to write more speeches that are delivered in this Chamber. I hope Hefin won't mind me saying, but I saw a marked improvement in quality. [Laughter.]

I'm also hopeful that colleagues won't mind me pointing out that most of us would have been in school at a time when mobile phones were not as prevalent as they are today, and growing up in an age without social media and without ready access to all that the internet can offer, both good and bad, I think afforded us different experiences and opportunities to those of today's learners, but it's important that in any debate on this topic, or on any other topic, that we recognise their lived reality, which is why their contribution to this debate is so critical. This generation is one that has grown up with the internet, with social media, and access to a range of digital technology and devices, and access to mobile phones and other digital media is an integral part of the lives of our young people, and something that they will need to learn to navigate as our technology continues to evolve.

When managed correctly, as we heard in the speech, access to the online world, often via mobile phones, can be educational, informative, and a great way for children and young people to stay in touch with friends and family both in and out of school. We used to talk in terms of learners needing digital skills to enter the workforce, but increasingly, as was acknowledged in the speech, we need these skills to access education and training as well. Some schools, again, as we heard, use online learning resources in lessons or set work that requires learners to undertake their own research. This helps learners, obviously, to gain vital skills in navigating a range of information sources and making decisions about what to use to support their work. The plethora of approved revision apps encourages our learners to learn anywhere and enhances their research skills. Even using social media itself can be seen, as Hefin David put it, as a life skill, although it needs to be used responsibly, with some caution, when interacting with others.

Of course, not all of this positive interaction in the online and digital space has to be done via mobile phones, and I'm conscious of the need for learners to understand how to learn and work without digital resources and the impacts of digital disadvantage, and, indeed, as I'm sure many of us would recognise, digital distraction. But, as we see greater advances in digital technology, including the growing use of artificial intelligence, we cannot simply remove this access from classrooms. Where managed properly, teachers can find innovative ways of integrating mobile technology into classroom teaching. This, I think, is why a blanket approach is not appropriate and why it is a matter that's best handled locally.

Policies on mobile phone usage within the school day are a matter for schools and governing bodies. We believe that schools are best placed to make this decision. Anyone who regularly visits schools can see that most headteachers can and do already have clear policies on mobile phones, with many restricting the use of phones and other electronic devices, tablets and so on during the school day. Some schools have separate policies regarding the use of mobile phones and others have incorporated them into other policies, such as online safety and social media policies.

Often, the biggest challenge of schools around mobile phones and social media is not what goes on in school, but what happens outside school. The instant, real-time access to social media and messaging apps and the internet can certainly lead to issues that have a detrimental impact on mental health and well-being. We know, for example, that excessive screen time can affect behaviour, sleep and concentration and can lead to less physical activity and less social interaction. The use of mobile phones can also, as we know and as we heard today, lead to cyber bullying and increased peer pressure on children to conform or to have the latest handset, and, most worryingly, taking reckless actions to get more likes on social media. I agree that there is a real risk, as Hefin David set out, of cases where children have been groomed online, sent explicit images, have been bullied, have been harassed. Sadly, we've also seen cases where children have taken their own lives or have accessed information online that has led to severe mental and physical health issues, including eating disorders.

The Curriculum for Wales is central to supporting children and young people to recognise the characteristics of safe, healthy relationships. The mandatory relationships and sexuality education code sets out core learning, which aims to tackle troubling issues like bullying and harassment. Lessons are tailored to a learner's development and aim to protect learners by empowering them to recognise harassment and then to speak out and get the support that they need. Online safety in particular is a key feature within the RSE code, and educating young people on how to engage with social media safely is a cross-curricular issue. 

On the issue of guidance, which Hefin David asked about in his speech, there is a wealth of resources and guidance available in the 'Keeping safe online' area of Hwb to support schools to mitigate the risks of abuse and harm associated with mobile phone use in schools. There is also already dedicated advice for both learners and their families on issues including mental health and well-being and the internet, and, then, that critical question that we all wrestle with of balancing screen time and social media.

To conclude, Dirprwy Lywydd, while there are times when mobile phones may be used in the classroom, for the most part they're a bit of a distraction and that's why the majority of secondary schools already have policies in place to tackle the problem. We need to ensure, though, that we teach our learners healthy habits and provide them with the skills to navigate the digital and online world, but also how to take breaks and move back into the real world again. That's not just lessons at school; those are lessons for life. Ultimately, though, Dirprwy Lywydd, I believe that we should put our trust in schools, drawing on that guidance, and put our trust in teachers to put in place policies that meet the needs of their learners. Diolch yn fawr.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Hoffwn ddiolch i Hefin David am gyflwyno'r ddadl fer hon heddiw, ac am y pwyntiau a wnaeth ar y defnydd o ffonau symudol mewn ysgolion, ac yn bwysicach o lawer, a gaf i ddiolch i arweinwyr digidol Ysgol Uwchradd Bedwas am ysgrifennu'r araith? Rwy'n credu efallai y dylem ofyn i chi ysgrifennu mwy o areithiau sy'n cael eu cyflwyno yn y Siambr hon. Rwy'n gobeithio na fydd gan Hefin ots fy mod i'n dweud hyn, ond sylwais ar welliant amlwg o ran ansawdd. [Chwerthin.]

Rwyf hefyd yn gobeithio na fydd gan gyd-Aelodau ots fy mod yn nodi y byddai'r rhan fwyaf ohonom wedi mynychu'r ysgol ar adeg pan nad oedd ffonau symudol mor gyffredin ag y maent heddiw, ac rwy'n credu bod tyfu i fyny mewn oes heb gyfryngau cymdeithasol a heb fynediad parod at bopeth y gall y rhyngrwyd ei gynnig, y da a'r drwg, wedi golygu ein bod wedi cael profiadau a chyfleoedd gwahanol i rai dysgwyr heddiw, ond mae'n bwysig, mewn unrhyw ddadl ar y pwnc hwn, neu ar unrhyw bwnc arall, ein bod yn cydnabod realiti eu bywydau nhw, a dyna pam mae eu cyfraniad i'r ddadl hon mor bwysig. Mae'r genhedlaeth hon yn un sydd wedi tyfu i fyny gyda'r rhyngrwyd, gyda'r cyfryngau cymdeithasol, a mynediad at ystod o dechnoleg a dyfeisiau digidol, ac mae mynediad at ffonau symudol a chyfryngau digidol eraill yn rhan annatod o fywydau ein pobl ifanc, ac yn rhywbeth y bydd angen iddynt ddysgu ei lywio wrth i'n technoleg barhau i esblygu.

O'i reoli'n gywir, fel y clywsom yn yr araith, gall mynediad at y byd ar-lein, yn aml drwy ffonau symudol, fod yn addysgiadol ac yn ffordd wych i blant a phobl ifanc gadw mewn cysylltiad â ffrindiau a theulu yn yr ysgol a'r tu allan i'r ysgol. Roeddem yn arfer dweud bod dysgwyr angen sgiliau digidol i ymuno â'r gweithlu, ond yn gynyddol, fel y cafodd ei gydnabod yn yr araith, mae angen y sgiliau hyn arnom i gael mynediad at addysg a hyfforddiant hefyd. Mae rhai ysgolion, unwaith eto, fel y clywsom, yn defnyddio adnoddau dysgu ar-lein mewn gwersi neu waith gosod sy'n gofyn i ddysgwyr wneud eu hymchwil eu hunain. Mae hyn yn helpu dysgwyr, yn amlwg, i feithrin sgiliau hanfodol wrth lywio amrywiaeth o ffynonellau gwybodaeth a gwneud penderfyniadau ynglŷn â pa ffynonellau i'w defnyddio i gefnogi eu gwaith. Mae'r llu o apiau adolygu cymeradwy yn annog ein dysgwyr i ddysgu lle bynnag y bônt ac yn gwella eu sgiliau ymchwilio. Gellir hyd yn oed ystyried y defnydd o'r cyfryngau cymdeithasol eu hunain, fel y dywedodd Hefin David, yn sgíl bywyd, er bod angen ei ddefnyddio'n gyfrifol, gyda rhywfaint o ragofal, wrth ryngweithio ag eraill.

Wrth gwrs, nid oes rhaid i'r holl ryngweithio cadarnhaol hwn yn y gofod digidol ac ar-lein ddigwydd drwy ffonau symudol, ac rwy'n ymwybodol o'r angen i ddisgyblion ddeall sut i ddysgu a gweithio heb adnoddau digidol ac effeithiau anfantais ddigidol, ac yn wir, fel rwy'n siŵr y byddai llawer ohonom yn cydnabod, y ffordd y mae dyfeisiau digidol yn tynnu sylw. Ond wrth inni weld mwy o ddatblygiadau ym maes technoleg ddigidol, gan gynnwys y defnydd cynyddol o ddeallusrwydd artiffisial, nid yw'n fater syml o ddileu'r defnydd o'r dechnoleg o ystafelloedd dosbarth. Lle caiff ei reoli'n briodol, gall athrawon ddod o hyd i ffyrdd arloesol o integreiddio technoleg symudol yn addysg yr ystafell ddosbarth. Rwy'n credu mai dyma'r rheswm pam nad yw dull cyffredinol yn briodol a pham ei fod yn fater y dylid mynd i'r afael ag ef yn lleol.

Mae polisïau ar ddefnyddio ffonau symudol yn ystod y diwrnod ysgol yn fater i ysgolion a chyrff llywodraethu. Credwn mai ysgolion sydd yn y sefyllfa orau i wneud y penderfyniad hwn. Gall unrhyw un sy'n ymweld ag ysgolion yn rheolaidd weld bod y rhan fwyaf o benaethiaid yn gallu sefydlu, ac eisoes wedi sefydlu, polisïau clir ar ffonau symudol, gyda nifer ohonynt yn cyfyngu ar y defnydd o ffonau a dyfeisiau electronig eraill, tabledi ac yn y blaen yn ystod y diwrnod ysgol. Mae gan rai ysgolion bolisïau ar wahân ynghylch defnyddio ffonau symudol ac mae eraill wedi eu hymgorffori mewn polisïau eraill, megis polisïau diogelwch ar-lein a chyfryngau cymdeithasol.

Yn aml, nid yw'r her fwyaf sy'n wynebu ysgolion mewn perthynas â ffonau symudol a'r cyfryngau cymdeithasol yn ymwneud â'r hyn sy'n digwydd yn yr ysgol, ond yn hytrach â'r hyn sy'n digwydd y tu allan i'r ysgol. Gall y mynediad ar unwaith, mewn amser real at y cyfryngau cymdeithasol a'r apiau negeseuon a'r rhyngrwyd yn sicr arwain at faterion sy'n cael effaith niweidiol ar iechyd meddwl a llesiant. Rydym yn gwybod, er enghraifft, y gall gormod o amser sgrin effeithio ar ymddygiad, cwsg a gallu disgyblion i ganolbwyntio, ac y gall arwain at lai o weithgarwch corfforol a llai o ryngweithio cymdeithasol. Fel y gwyddom ac fel y clywsom heddiw, gall y defnydd o ffonau symudol arwain at seiberfwlio a mwy o bwysau ar blant gan gyfoedion i gydymffurfio neu i gael ffôn diweddaraf, ac yn fwyaf pryderus, i gymryd camau byrbwyll i gael mwy o bobl i 'hoffi' eu cynnwys ar y cyfryngau cymdeithasol. Rwy'n cytuno bod yna risg wirioneddol, fel y nododd Hefin David, o achosion o bobl yn ceisio meithrin perthynas amhriodol ar-lein gyda phlant, yn anfon delweddau anaddas atynt, neu achosion o fwlio neu aflonyddwch. Yn anffodus, rydym hefyd wedi gweld achosion lle mae plant wedi cyflawni hunanladdiad neu wedi cael gafael ar wybodaeth ar-lein sydd wedi arwain at broblemau iechyd meddwl a chorfforol difrifol, gan gynnwys anhwylderau bwyta.

Mae'r Cwricwlwm i Gymru yn ganolog i gefnogi plant a phobl ifanc i adnabod nodweddion perthnasoedd diogel ac iach. Mae'r cod addysg cydberthynas a rhywioldeb gorfodol yn nodi pwyntiau dysgu craidd, sy'n ceisio mynd i'r afael â materion sy'n peri gofid fel bwlio ac aflonyddu. Mae gwersi wedi'u teilwra i ddatblygiad disgyblion a'u nod yw diogelu disgyblion drwy eu grymuso i adnabod aflonyddu ac yna i siarad am y peth a chael y gefnogaeth sydd ei hangen arnynt. Mae diogelwch ar-lein yn enwedig yn nodwedd allweddol yn y cod addysg cydberthynas a rhywioldeb, ac mae addysgu pobl ifanc sut i ymgysylltu â chyfryngau cymdeithasol yn ddiogel yn fater trawsgwricwlaidd.

Ar ganllawiau, y gofynnodd Hefin David amdanynt yn ei araith, mae cyfoeth o adnoddau a chanllawiau ar gael yn adran 'Cadw'n ddiogel ar-lein' Hwb i gefnogi ysgolion i liniaru'r peryglon o gam-drin a niwed sy'n gysylltiedig â defnyddio ffonau symudol mewn ysgolion. Mae cyngor penodol eisoes ar gael i ddysgwyr a'u teuluoedd ar faterion yn cynnwys iechyd meddwl a llesiant a'r rhyngrwyd, ac yna, y cwestiwn allweddol yr ydym i gyd yn ymrafael ag ef ar gydbwyso amser sgrin a chyfryngau cymdeithasol.

I gloi, Ddirprwy Lywydd, er bod yna adegau pan ellir defnyddio ffonau symudol yn yr ystafell ddosbarth, ar y cyfan maent yn tynnu sylw a dyna pam mae gan y mwyafrif o ysgolion uwchradd bolisïau ar waith eisoes i fynd i'r afael â'r broblem. Mae angen inni sicrhau, serch hynny, ein bod yn dysgu arferion iach i'n disgyblion ac yn darparu sgiliau iddynt lywio'r byd digidol ac ar-lein, ond hefyd sut i gymryd seibiant a dod yn ôl i'r byd go iawn eto. Nid gwersi ar gyfer yr ysgol yn unig yw'r rhain; maent yn wersi am oes. Yn y pen draw, fodd bynnag, Ddirprwy Lywydd, credaf y dylem ymddiried mewn ysgolion, gan ddefnyddio'r canllawiau hynny, ac ymddiried mewn athrawon i roi polisïau ar waith sy'n diwallu anghenion eu dysgwyr. Diolch yn fawr.

18:30

Diolch i'r Gweinidog a Hefin David. Daw hynny â thrafodion heddiw i ben.

Thank you, Minister and Hefin David. That brings today's proceeding to a close.

And thank you to the digital leaders from Bedwas, as well.

A diolch i'r arweinwyr digidol o Fedwas hefyd.

Daeth y cyfarfod i ben am 18:33.

The meeting ended at 18:33.