Y Cyfarfod Llawn

Plenary

30/01/2024

Cynnwys

Contents

1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement
3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Adroddiad terfynol y Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru 3. Statement by the First Minister: The final report of the Independent Commission on the Constitutional Future of Wales
4. Datganiad gan y Gweinidog Newid Hinsawdd: Papur Gwyn ar Fil arfaethedig ar egwyddorion amgylcheddol, llywodraethu amgylcheddol a thargedau bioamrywiaeth 4. Statement by the Minister for Climate Change: White Paper for a proposed Bill on environmental principles, environmental governance and biodiversity targets
5. Datganiad gan y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol a'r Prif Chwip: Diwrnod Cofio’r Holocost 5. Statement by the Minister for Social Justice and Chief Whip: Holocaust Memorial Day
6. Datganiad gan y Gweinidog Materion Gwledig a Gogledd Cymru, a'r Trefnydd: BlasCymru 6. Statement by the Minister for Rural Affairs and North Wales, and Trefnydd: BlasCymru/TasteWales
7. Dadl: Adroddiad Blynyddol 2022-23 Comisiynydd y Gymraeg 7. Debate: The Welsh Language Commissioner’s Annual Report 2022-23
8. & 9. Egwyddorion cyffredinol Bil Senedd Cymru (Aelodau ac Etholiadau), a'r penderfyniad ariannol ynghylch Bil Senedd Cymru (Aelodau ac Etholiadau) The general principles of the Senedd Cymru (Members and Elections) Bill and the financial resolution in respect of the Senedd Cymru (Members and Elections) Bill
10. Cyfnod Pleidleisio 10. Voting Time

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.

Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister

Prynhawn da a chroeso i'r Cyfarfod Llawn. Yr eitem gyntaf ar ein hagenda ni y prynhawn yma fydd y cwestiynau i'r Prif Weinidog. Mae'r cwestiwn cyntaf y prynhawn yma gan Jayne Bryant. 

Good afternoon and welcome to this Plenary meeting. The first item on our agenda this afternoon will be questions to the First Minister, and the first question this afternoon is from Jayne Bryant. 

Cyllideb Llywodraeth Leol
Local Government Budget

1. Beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i helpu llywodraeth leol i fantoli eu cyllidebau yng Ngorllewin Casnewydd? OQ60632

1. What is the Welsh Government doing to support local government to balance their budgets in Newport West? OQ60632

I thank Jayne Bryant, Llywydd. In addition to specific grants, Newport council will receive funding of £303 million through the 2024-25 local government settlement. This represents an increase of 4.7 per cent on the current year.

Diolch i Jayne Bryant, Llywydd. Yn ogystal â grantiau penodol, bydd Cyngor Casnewydd yn derbyn cyllid o £303 miliwn drwy setliad llywodraeth leol 2024-25. Mae hyn yn gynnydd o 4.7 y cant ar y flwyddyn gyfredol.

Diolch, Prif Weinidog. Last week, Michael Gove announced an additional £600 million for local authorities in England, largely aimed at the rising costs of adult and children social care. Yet, there is widespread acknowledgement that this figure is not high enough. Members in this Chamber today will recognise that local authorities across Wales are having to make very tough decisions due to the current financial situation. We've probably all spoken to councillors and constituents deeply concerned about the impact of budget pressures on services. The Welsh Local Government Association has said that it's vital for the consequential funding of Michael Gove's announcement to be delivered to Welsh councils in full so that it can be targeted at schools and delivering social care services. Prif Weinidog, what, if any, commitments have you had from the UK Government on consequentials from last week's announcement?

Diolch, Prif Weinidog. Yr wythnos diwethaf, cyhoeddodd Michael Gove £600 miliwn ychwanegol ar gyfer awdurdodau lleol yn Lloegr, wedi'i anelu'n bennaf at gostau cynyddol gofal cymdeithasol oedolion a phlant. Eto, mae cydnabyddiaeth eang nad yw'r ffigur hwn yn ddigon uchel. Bydd Aelodau yn y Siambr hon heddiw yn cydnabod bod awdurdodau lleol ledled Cymru yn gorfod gwneud penderfyniadau anodd iawn oherwydd y sefyllfa ariannol bresennol. Mae'n debyg ein bod ni i gyd wedi siarad â chynghorwyr ac etholwyr sy'n bryderus iawn am effaith pwysau'r gyllideb ar wasanaethau. Mae Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru wedi dweud ei bod yn hanfodol i gyllid canlyniadol cyhoeddiad Michael Gove gael ei ddarparu i gynghorau Cymru yn llawn fel y gellir ei dargedu at ysgolion a darparu gwasanaethau gofal cymdeithasol. Prif Weinidog, pa ymrwymiadau, os o gwbl, a gawsoch chi gan Lywodraeth y DU ar symiau canlyniadol yn dilyn y cyhoeddiad yr wythnos diwethaf?

Well, Llywydd, there are no guarantees of any sort, and this just illustrates the unfairness of the way that funding in the United Kingdom is organised. Local government in England will now know the settlement that it has received from the UK Government. We will have to wait until the spring budget to see whether that £25 million really does arrive in Wales, or whether it's offset by other changes in our budget, which could actually mean not that we're £25 million better off, but that we're worse off than we currently believe we will be. And that would not be the first time at all that that has happened. 

So, I know that my colleague the finance Minister is sympathetic to the case that local government in Wales makes—of course she would be—because, here in Wales, we have gone on investing in our local authorities, with an uplift of 9.4 per cent two years ago, an uplift of 7.9 per cent last year, and we have honoured what we said we would do in providing 3.1 per cent in the draft budget for next year. We will have to wait, Llywydd, in a way that English departments do not have to wait, to find out whether that money is genuinely available to us in Wales.

Wel, Llywydd, nid oes unrhyw warantau o unrhyw fath, ac mae hyn yn dangos annhegwch y ffordd y caiff cyllid yn y Deyrnas Unedig ei drefnu. Bydd llywodraeth leol yn Lloegr nawr yn gwybod y setliad y mae wedi'i dderbyn gan Lywodraeth y DU. Bydd yn rhaid i ni aros tan gyllideb y gwanwyn i weld a yw'r £25 miliwn hwnnw'n cyrraedd Cymru mewn gwirionedd, neu a yw'n cael ei wrthbwyso gan newidiadau eraill yn ein cyllideb, a allai olygu mewn gwirionedd nid ein bod £25 miliwn yn well ein byd, ond ein bod yn waeth ein byd nag yr ydym yn credu y byddwn ar hyn o bryd. Ac nid dyna fyddai'r tro cyntaf i hyn ddigwydd o gwbl. 

Felly, rwy'n gwybod bod fy nghyd-Weinidog y Gweinidog cyllid yn cydymdeimlo â'r achos y mae llywodraeth leol yng Nghymru yn ei wneud—wrth gwrs y byddai hi—oherwydd, yma yng Nghymru, rydym wedi parhau i fuddsoddi yn ein hawdurdodau lleol, gyda chynnydd o 9.4 y cant ddwy flynedd yn ôl, cynnydd o 7.9 y cant y llynedd, ac rydym wedi anrhydeddu'r hyn y dywedom ni y byddem ni'n ei wneud o ran darparu 3.1 y cant yn y gyllideb ddrafft ar gyfer y flwyddyn nesaf. Bydd yn rhaid i ni aros, Llywydd, mewn ffordd nad oes yn rhaid i adrannau Lloegr aros, i gael gwybod a yw'r arian hwnnw ar gael i ni yng Nghymru mewn gwirionedd. 

First Minister, whopping council tax hikes are looming for many of my constituents in south-east Wales, and it's understandably causing a lot of people a lot of concern. Residents in Newport are facing a staggering 8.5 per cent increase. In Monmouthshire, locals are expecting a 7.5 per cent jump, and, in Caerphilly, residents are looking at a 6.9 per cent hike. As I told your finance Minister last week, residents are being forced to pay more at a time when household budgets are already stretched, whilst seeing local services decline. And I sincerely have a great deal of sympathy with local councils, because it's not necessarily their doing; it's, unfortunately, this Government's. Local authorities, which deliver essential services, have been pushed into a position because of your Government's lack of funding. And I know what you'll say, First Minister—there simply isn't enough money and the Welsh Government is cash-strapped. But, First Minister, do you agree with me that if your Government stopped wasting obscene amounts of money, such as £120 million on politicians in this place, £4.25 million on redundant farms for friends—which is now set to become the most expensive aviary in Wales—and £33 million on 20 mph speed limits, then there would be more money to spare to invest in and protect our public services?

Prif Weinidog, mae codiadau treth gyngor enfawr ar y gorwel i lawer o fy etholwyr yn ne-ddwyrain Cymru, ac mae'n ddealladwy yn achosi llawer o bryder. Mae trigolion yng Nghasnewydd yn wynebu cynnydd syfrdanol o 8.5 y cant. Yn sir Fynwy, mae pobl leol yn disgwyl naid o 7.5 y cant, ac yng Nghaerffili, mae trigolion yn edrych ar gynnydd o 6.9 y cant. Fel y dywedais i wrth eich Gweinidog cyllid yr wythnos diwethaf, mae trigolion yn cael eu gorfodi i dalu mwy ar adeg pan fo cyllidebau cartrefi eisoes dan bwysau, gan hefyd weld gwasanaethau lleol yn gostwng. Ac mae gen i lawer iawn o gydymdeimlad â chynghorau lleol yn ddiffuant, oherwydd nid nhw sydd wedi gwneud hyn o reidrwydd; yn anffodus, y Llywodraeth hon wnaeth hynny. Mae awdurdodau lleol, sy'n darparu gwasanaethau hanfodol, wedi eu gwthio i sefyllfa oherwydd diffyg cyllid gan eich Llywodraeth chi. Ac rwy'n gwybod beth fyddwch chi'n ei ddweud, Prif Weinidog—does dim digon o arian ac mae Llywodraeth Cymru yn brin iawn o arian. Ond, Prif Weinidog, a ydych chi'n cytuno â mi, pe bai'ch Llywodraeth chi'n rhoi'r gorau i wastraffu symiau cywilyddus o arian, er enghraifft £120 miliwn ar wleidyddion yn y lle hwn, £4.25 miliwn ar ffermydd segur i ffrindiau—sydd bellach ar fin bod yr adardy drutaf yng Nghymru—a £33 miliwn ar derfynau cyflymder 20 mya, yna byddai mwy o arian i'w sbario i fuddsoddi yn ein gwasanaethau cyhoeddus a'u gwarchod?

Well, Llywydd, I'm used to economic illiteracy from the Welsh Conservatives, and never disappointed, am I? I've lost count of the number of times I've tried to explain to Conservative Members here the difference between capital and revenue expenditure, but they never seem to understand even that most basic fact of Government funding. I will say this, Llywydd: this Government is not issuing an instruction to local authorities in Wales to set council tax at the maximum that they can, as we hear the Government in England is now doing to its local authorities. [Interruption.] Oh, yes, we hear that they are instructing them now, that they must maximise the draw-down from council tax to make up for the failure of funding for local authorities in England. Here in Wales, we have always prioritised. You ask any council leader in Wales and any council leader in England where they would prefer to be as far as council funding is concerned, and there's only one answer: they'd much, much rather be here.

Wel, Llywydd, rwy'n gyfarwydd ag anllythrennedd economaidd gan y Ceidwadwyr Cymreig, ac ni chaf byth fy siomi, na chaf? Rwyf wedi colli cyfrif o'r nifer o weithiau yr wyf wedi ceisio egluro i'r Aelodau Ceidwadol yma y gwahaniaeth rhwng gwariant cyfalaf a refeniw, ond mae'n ymddangos nad ydyn nhw byth yn deall hyd yn oed y ffaith fwyaf sylfaenol honno o gyllid y Llywodraeth. Fe ddywedaf hyn, Llywydd: nid yw'r Llywodraeth hon yn rhoi cyfarwyddyd i awdurdodau lleol yng Nghymru osod y dreth gyngor ar yr uchafswm y gallan nhw, fel y clywsom ni fod y Llywodraeth yn Lloegr yn ei wneud i'w hawdurdodau lleol nhw erbyn hyn. [Torri ar draws.] O, ie, rydym yn clywed eu bod nhw yn eu cyfarwyddo erbyn hyn, bod yn rhaid iddyn nhw wneud y gorau o'r arian sy'n cael ei dynnu i lawr o'r dreth gyngor i wneud iawn am fethiant cyllid ar gyfer awdurdodau lleol yn Lloegr. Yma yng Nghymru, rydym bob amser wedi blaenoriaethu. Gofynnwch chi i unrhyw arweinydd cyngor yng Nghymru ac unrhyw arweinydd cyngor yn Lloegr lle y byddai'n well ganddyn nhw fod mor bell ag y mae cyllid y cyngor yn y cwestiwn, a dim ond un ateb sydd yna: byddai'n llawer iawn gwell ganddyn nhw fod yma.

13:35
Clefyd Crohn a Cholitis
Crohn’s Disease and Colitis

2. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau bod pobl sydd â chlefyd Crohn a cholitis yn cael diagnosis mor gyflym â phosibl? OQ60621

2. What steps is the Welsh Government taking to ensure that people with Crohn’s and colitis are diagnosed as quickly as possible? OQ60621

Llywydd, in Wales, we have in place a nationally agreed and standardised pathway for the investigation of inflammatory bowel disease. All health boards use this as the basis for services that respond to people presenting with symptoms of the disease.

Llywydd, yng Nghymru, mae gennym lwybr safonol y cytunwyd arno yn genedlaethol ar gyfer ymchwilio i glefyd llid y coluddyn. Mae pob bwrdd iechyd yn ei ddefnyddio fel sail ar gyfer gwasanaethau sy'n ymateb i bobl sy'n ymgyflwyno gyda symptomau'r clefyd.

Diolch, First Minister. As we know, there are over 26,000 people in Wales living with Crohn's and colitis—lifelong, chronic conditions of the gut—with one in four diagnosed before the age of 30. There is no cure, but, with early intervention and the right treatment, the conditions can be managed. However, before the pandemic, over one in four—so , that's 26 per cent—waited more than a year for a diagnosis, with two in five attending accident and emergency departments. One young woman described her journey as a bit of a battle. She explained how many doctors turned her away because they didn't believe she was in pain, as she experienced stomach cramps throughout her GCSEs that kept getting worse. After a year, she was finally diagnosed with Crohn's, describing her diagnosis journey as frustrating and feeling helpless, as it seemed the doctors did not take it seriously until she was in agonising pain. First Minister, will the Welsh Government explore what more can be done to improve public awareness of these symptoms and also improve awareness amongst healthcare professionals? Diolch.

Diolch, Prif Weinidog. Fel y gwyddom, mae dros 26,000 o bobl yng Nghymru yn byw gyda chlefyd Crohn a cholitis—cyflyrau cronig gydol oes y perfedd—gydag un o bob pedwar yn cael diagnosis cyn eu bod yn 30 oed. Nid oes iachâd, ond, gydag ymyrraeth gynnar a'r driniaeth gywir, gellir rheoli'r cyflyrau. Fodd bynnag, cyn y pandemig, gwnaeth mwy nag un o bob pedwar—felly, dyna 26 y cant—aros mwy na blwyddyn am ddiagnosis, gyda dau o bob pump yn mynd i adrannau damweiniau ac achosion brys. Disgrifiodd un fenyw ifanc ei thaith fel tipyn o frwydr. Esboniodd hi faint o feddygon a'i trodd i ffwrdd oherwydd nad oedden nhw'n credu ei bod mewn poen, wrth iddi ddioddef crampiau stumog drwy gydol ei TGAU wnaeth barhau i waethygu. Ar ôl blwyddyn, cafodd ddiagnosis o glefyd Crohn o'r diwedd, a disgrifiodd ei thaith o gael diagnosis yn un rhwystredig ac roedd yn teimlo'n ddigymorth, gan ei bod yn ymddangos nad oedd y meddygon yn ei chymryd o ddifrif nes ei bod mewn poen arteithiol. Prif Weinidog, a wnaiff Llywodraeth Cymru archwilio beth arall y gellir ei wneud i wella ymwybyddiaeth y cyhoedd o'r symptomau hyn a hefyd i wella ymwybyddiaeth ymhlith gweithwyr gofal iechyd proffesiynol? Diolch.

Llywydd, I thank Sarah Murphy for that. I think she makes a very important point in the final part of her supplementary question—that there is a great deal that needs to be done to help people understand the nature of their symptoms, and, of course, to help healthcare professionals who end up assessing those symptoms, because this is an area where there is genuine diagnostic uncertainty. Many of the things that turn out to be colitis or Crohn's disease look like all sorts of other conditions that aren't that at all. A general practitioner will always, as their professional training would lead them to, look first at the most obvious explanation for what they see in front of them, and that's not likely to be a Crohn's or colitis diagnosis. So, managing diagnostic uncertainty is an inevitable feature of this condition. But there is more that can be done to persuade, particularly young people—and, as Sarah Murphy said, Llywydd, these are conditions that emerge quite early on in people's lives—and that people recognise those symptoms for what they might be. And then, through the work of our national clinical lead, Dr Barney Hawthorne—recently retired and soon to be replaced—we have now in primary care in Wales consistent access to the key test that gives GPs the best understanding of whether or not this is some other condition they are seeing or whether it is someone who is suffering from Crohn's and colitis. We've put a lot of effort in recent years into advice that helps patients themselves to understand the condition and to manage the condition. And the work that is done by Crohn's and Colitis UK, in their earlier diagnosis campaign, and the other educative work they do, we know is of a genuinely excellent standard. And the way the Welsh Government intends to go on promoting better awareness, greater take-up of the help that is available, is to work closely with those third sector partners.

Llywydd, diolch i Sarah Murphy am hynny. Rwy'n credu ei bod hi'n gwneud pwynt pwysig iawn yn rhan olaf ei chwestiwn atodol—bod llawer iawn y mae angen ei wneud i helpu pobl i ddeall natur eu symptomau, ac, wrth gwrs, i helpu gweithwyr gofal iechyd proffesiynol sy'n asesu'r symptomau hynny yn y pen draw, oherwydd mae hwn yn faes lle ceir ansicrwydd diagnostig gwirioneddol. Mae llawer o'r pethau sydd, yn y pen draw, yn glefyd Crohn neu golitis yn edrych fel pob math o gyflyrau eraill nad ydyn nhw'n hynny o gwbl. Bydd meddyg teulu bob amser, fel y byddai eu hyfforddiant proffesiynol yn eu harwain i wneud, yn edrych yn gyntaf ar yr esboniad amlycaf am yr hyn y maen nhw'n ei weld o'u blaenau, ac nid yw hynny'n debygol o fod yn ddiagnosis o glefyd Crohn neu golitis. Felly, mae rheoli ansicrwydd diagnostig yn nodwedd anochel o'r cyflwr hwn. Ond mae mwy y gellir ei wneud i ddwyn perswâd, yn enwedig ar bobl ifanc—ac, fel y dywedodd Sarah Murphy, Llywydd, mae'r rhain yn gyflyrau sy'n dod i'r amlwg yn eithaf cynnar ym mywydau pobl—a bod pobl yn adnabod y symptomau hynny am yr hyn y gallen nhw fod. Ac yna, drwy waith ein harweinydd clinigol cenedlaethol, Dr Barney Hawthorne—sydd wedi ymddeol yn ddiweddar a bydd rhywun newydd yn ei le yn fuan—mae gennym bellach fynediad cyson, mewn gofal sylfaenol yng Nghymru, i'r prawf allweddol sy'n rhoi'r ddealltwriaeth orau i feddygon teulu o ran a yw hyn yn rhyw gyflwr arall y maen nhw'n ei weld ai peidio neu a yw'n rhywun sy'n dioddef o glefyd Crohn a cholitis. Rydym wedi rhoi llawer o ymdrech yn ystod y blynyddoedd diwethaf i mewn i gyngor sy'n helpu cleifion eu hunain i ddeall y cyflwr ac i reoli'r cyflwr. Ac mae'r gwaith sy'n cael ei wneud gan Crohn's and Colitis UK, yn eu hymgyrch diagnosis cynharach, a'r gwaith addysgol arall y maen nhw'n ei wneud, rydym yn gwybod o safon wirioneddol ardderchog. A'r ffordd y mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu parhau i hyrwyddo gwell ymwybyddiaeth, mwy o fanteisio ar y cymorth sydd ar gael, yw gweithio'n agos gyda'r partneriaid trydydd sector hynny.

I think it's a very important question that was asked by Sarah Murphy today, because, for those that are waiting for diagnosis or support, it's a very difficult period of their lives, and debilitating. Can you just outline, First Minister, how you are particularly supporting, or the Welsh Government is particularly supporting, those who are waiting to be diagnosed, or those who are waiting for further support or treatment, because often those waits can be long, as has been pointed out, and it's about supporting people as they go through their wait in terms of getting a diagnosis or getting further treatment?

Rwy'n credu ei fod yn gwestiwn pwysig iawn a ofynnwyd gan Sarah Murphy heddiw, oherwydd, i'r rhai sy'n aros am ddiagnosis neu gymorth, mae'n gyfnod anodd iawn o'u bywydau, ac yn wanychol. A allwch chi amlinellu, Prif Weinidog, sut rydych chi'n cefnogi yn benodol, neu mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi yn benodol, y rhai sy'n aros i gael diagnosis, neu'r rhai sy'n aros am gymorth neu driniaeth bellach, oherwydd yn aml gall yr arosiadau hynny fod yn hir, fel y nodwyd eisoes, ac mae'n ymwneud â chefnogi pobl wrth iddyn nhw aros o ran cael diagnosis neu gael triniaeth bellach?

I thank Russell George for that. I think there are three things that could be said in answer to the point that he makes. First of all is the fact that we have a nationally agreed and standardised pathway. That is very important because it means that people, wherever they present in the system, are likely to get the same level of care. Secondly is the fact that we have made available in primary care consistent access to the key test that GPs need. And then thirdly is the investment we are making in endoscopy services, because some of the delays in diagnosis and the reason why people wait are because it relies on endoscopy, and we know that there is more that needs to be done to speed up the availability and accessibility of diagnostic services in Wales.

Diolch i Russell George am hynny. Rwy'n credu bod tri pheth y gellid eu dweud wrth ateb y pwynt y mae'n ei wneud. Yn gyntaf oll yw'r ffaith bod gennym lwybr safonol sydd wedi'i gytuno'n genedlaethol. Mae hynny'n bwysig iawn oherwydd mae'n golygu bod pobl, ble bynnag maen nhw'n ymgyflwyno yn y system, yn debygol o gael yr un lefel o ofal. Yn ail yw'r ffaith ein bod wedi sicrhau bod mynediad cyson ym maes gofal sylfaenol i'r prawf allweddol sydd ei angen ar feddygon teulu. Ac yna'n drydydd, mae'r buddsoddiad rydym yn ei wneud mewn gwasanaethau endosgopi, oherwydd peth o'r oedi o ran diagnosis a'r rheswm pam mae pobl yn aros yw oherwydd ei fod yn dibynnu ar endosgopi, ac rydym yn gwybod bod angen gwneud mwy i gyflymu argaeledd a hygyrchedd gwasanaethau diagnostig yng Nghymru.

13:40
Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from the Party Leaders

Cwestiynau nawr gan arweinwyr y pleidiau. Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, Andrew R.T. Davies. 

Questions now from the party leaders. The leader of the Welsh Conservatives, Andrew R.T. Davies. 

Thank you, Presiding Officer. Twelve months ago, First Minister, a BBC programme highlighted the issues in Welsh rugby, and I think many people were taken aback and shocked at the evidence that was within that programme. Thankfully, 12 months on, we're in a far better place. And we've seen a report land in our inboxes, as Members, that has shown the action points that the Welsh Rugby Union has taken, and will have to continue to take in the coming months and years, to, obviously, get to a place where everyone will feel inclusive and enjoying the national sport. What is your take as a Government, and, in particular, your view as First Minister, on the actions that the Welsh Rugby Union have taken? And how are you holding them to account as a Government, with a significant investment in the rugby fraternity here in Wales, on the promises that they've made?

Diolch yn fawr, Llywydd. Ddeuddeg mis yn ôl, Prif Weinidog, fe wnaeth rhaglen gan y BBC amlygu'r materion yn rygbi Cymru, ac rwy'n credu bod llawer o bobl wedi cael eu synnu a'u syfrdanu gan y dystiolaeth oedd yn y rhaglen honno. Diolch byth, 12 mis yn ddiweddarach, rydyn ni mewn lle llawer gwell. Ac rydyn ni wedi gweld adroddiad yn glanio yn ein mewnflychau, fel Aelodau, sydd wedi dangos y pwyntiau gweithredu y mae Undeb Rygbi Cymru wedi'u cymryd, ac y bydd yn rhaid iddyn nhw barhau i'w cymryd yn y misoedd a'r blynyddoedd nesaf, i gyrraedd man lle bydd pawb yn teimlo'n gynhwysol ac yn mwynhau'r gamp genedlaethol. Beth yw eich barn chi fel Llywodraeth, ac, yn benodol, eich barn chi fel Prif Weinidog, ar y camau y mae Undeb Rygbi Cymru wedi'u cymryd? A sut ydych chi'n eu dwyn nhw i gyfrif fel Llywodraeth, gyda buddsoddiad sylweddol yn y frawdoliaeth rygbi yma yng Nghymru, ar yr addewidion y maen nhw wedi'u gwneud?

Well, I thank the leader of the opposition for that question, Llywydd. He is quite right—that original report was a report that uncovered a culture within the Welsh Rugby Union of which it itself has expressed its shame, and it was a shocking report. I think the Welsh Rugby Union has moved a great deal in the last 12 months. I think the appointment of a new chair, the appointment of a new chief executive, the very direct commitment that was made on behalf of the WRU to implement the recommendations of the independent report that they had commissioned is, I think, a very good sign, but there is a long way to go. If you wanted my assessment, it's that I think a very good start has been made, but there's a lot of work that will still need to be carried out to make sure that those thoroughgoing cultural issues, which we know are deeply embedded in organisations—we've seen it in other organisations in recent times, haven't we, in the fire and rescue service, for example, in south Wales—. Those cultures take hold and they are hard to shift. I think the WRU has made a good start.

And, from my point of view, what I want to do, and what the Welsh Government wants to do, is to support those individuals within the organisation who want to take a lead in bringing about change. So, while we will, obviously, be in constant dialogue with the WRU—there's a large sum of money that has been loaned to the union and there's regular contact ministerially, and between officials and the WRU itself—while we see progress being made, I want that relationship to be a supportive one, but we will continue to assess the progress that is being made.

Wel, diolch i arweinydd yr wrthblaid am y cwestiwn hwnnw, Llywydd. Mae e'n hollol gywir—roedd yr adroddiad gwreiddiol hwnnw yn adroddiad a ddatgelodd ddiwylliant o fewn Undeb Rygbi Cymru y mae ef ei hun wedi mynegi ei gywilydd ohono, ac roedd yn adroddiad ysgytwol. Rwy'n credu bod Undeb Rygbi Cymru wedi symud llawer iawn yn ystod y 12 mis diwethaf. Rwy'n credu bod penodi cadeirydd newydd, penodi prif weithredwr newydd, yr ymrwymiad uniongyrchol iawn a wnaed ar ran URC i weithredu argymhellion yr adroddiad annibynnol yr oedden nhw wedi'i gomisiynu, rwy'n credu, yn arwydd da iawn, ond mae llawer o ffordd i fynd. Os oeddech chi eisiau fy asesiad i, rwy'n credu bod dechrau da iawn wedi'i wneud, ond mae yna lawer o waith y bydd angen ei wneud o hyd i sicrhau bod y materion diwylliannol trylwyr hynny, yr ydym yn gwybod eu bod wedi'u gwreiddio'n ddwfn mewn sefydliadau—rydyn ni wedi'i weld mewn sefydliadau eraill yn ddiweddar, onid ydym, yn y gwasanaeth tân ac achub, er enghraifft, yn ne Cymru—. Mae'r diwylliannau hynny'n cydio ac maen nhw'n anodd eu newid. Rwy'n credu bod URC wedi gwneud dechrau da.

Ac o fy safbwynt i, yr hyn yr wyf i am ei wneud, a'r hyn y mae Llywodraeth Cymru eisiau ei wneud, yw cefnogi'r unigolion hynny o fewn y sefydliad sydd am arwain o ran sicrhau newid. Felly, er y byddwn ni, yn amlwg, mewn deialog gyson ag URC—mae swm mawr o arian sydd wedi ei fenthyg i'r undeb ac mae cyswllt rheolaidd yn weinidogol, a rhwng swyddogion ac URC ei hun—wrth i ni weld cynnydd yn cael ei wneud, rwyf am i'r berthynas honno fod yn un gefnogol, ond byddwn yn parhau i asesu'r cynnydd sy'n cael ei wneud.

First Minister, we are on the eve of the new six nations championship, and we are in a better place than where Welsh rugby was this time last year, and the new team at the top of the WRU do deserve that support and breathing space. And one thing that happened quite clearly when this news hit the headlines was a flight of sponsorship capital from the WRU and other challenges. The Welsh Government, as you alluded, highlighted the financial commitment that it's made to the game here in Wales. Last week, before the culture committee here in the Senedd, the chairman of the WRU highlighted the burden that that loan is placing on the finances of the union. Two million pounds a year is paid in servicing and capital repayments, and other unions across the United Kingdom have a far lower, as I understand it, interest rate on loans that have been made available to them. So, will the Welsh Government respond to the request from the WRU to work with them to try and restructure that loan, so that there isn't that burden placed on the grass-roots game within Wales, should the WRU have to make cutbacks in what we all want to see, which is a growing participation level in Wales and a growing and vibrant professional level, with the regions able to compete at all levels? And it will be up to the Government and the union to work to try and do that via the mechanisms that have been put in place previously. So, are you able to confirm today that the Welsh Government are engaging with the WRU and will be able to help in the restructuring of this loan so that that money can stay within the game and help it flourish here in Wales?

Prif Weinidog, rydyn ni ar drothwy pencampwriaeth newydd y Chwe Gwlad, ac rydyn ni mewn gwell sefyllfa nag yr oedd rygbi Cymru ynddi yr adeg hon y llynedd, ac mae'r tîm newydd ar frig URC yn haeddu'r gefnogaeth a'r cyfle hwnnw. Ac un peth a ddigwyddodd yn eithaf clir pan darodd y newyddion yma y penawdau oedd cyfalaf nawdd yn gadael URC a heriau eraill. Amlygodd Llywodraeth Cymru, fel y dywedoch chi, yr ymrwymiad ariannol y mae wedi'i wneud i'r gêm yma yng Nghymru. Yr wythnos diwethaf, gerbron y pwyllgor diwylliant yma yn y Senedd, tynnodd cadeirydd URC sylw at y baich y mae'r benthyciad hwnnw'n ei roi ar gyllid yr undeb. Telir £2 filiwn y flwyddyn mewn gwasanaethu ac ad-daliadau cyfalaf, ac mae gan undebau eraill ledled y Deyrnas Unedig gyfradd llog llawer is, fel yr wyf yn ei ddeall, ar fenthyciadau sydd wedi cael eu rhoi iddynt. Felly, a wnaiff Llywodraeth Cymru ymateb i'r cais gan URC i weithio gyda nhw i geisio ailstrwythuro'r benthyciad hwnnw, fel nad yw'r baich hwnnw yn cael ei roi ar y gêm llawr gwlad yng Nghymru, pe bai'n rhaid i URC wneud toriadau yn yr hyn yr ydym ni i gyd eisiau ei weld, sef lefel cyfranogiad gynyddol yng Nghymru a lefel broffesiynol fywiog sy'n tyfu, a'r rhanbarthau yn gallu cystadlu ar bob lefel? A mater i'r Llywodraeth a'r undeb fydd gweithio i geisio gwneud hynny drwy'r mecanweithiau sydd wedi'u rhoi ar waith yn flaenorol. Felly, a ydych chi'n gallu cadarnhau heddiw bod Llywodraeth Cymru yn ymgysylltu ag URC ac y bydd yn gallu helpu i ailstrwythuro'r benthyciad hwn fel y gall yr arian hwnnw aros o fewn y gêm a'i helpu i ffynnu yma yng Nghymru?

13:45

Let me just respond to begin with, Llywydd, to a point the leader of the opposition made in introducing his second question, the importance of a breathing space for an organisation to rebuild. I agree with him there. Organisations that come under the spotlight in the way the Welsh Rugby Union did will have suffered damage as a result. And while we see progress being made, it is important to allow them the space to demonstrate that that progress can be sustained and carried forward. 

As far as the loan is concerned, I think it is important just to be clear about some of the history of all of this. This loan originated during the COVID period, when the WRU took one of the UK Government's coronavirus large business interruption loans. They weren't able to sustain the repayments under that loan and came to the Welsh Government. We stepped in as the lender of last resort, but we inherited the terms on which that original loan had been made. And when you are dealing with public money, even when you are dealing with organisations that are as important in Welsh life as Welsh rugby is, you still have a duty to make sure that those are being made on properly commercial terms. And that's the basis of the loan, a loan entered into by the WRU. They were free agents in taking up that loan. And while we are always prepared and have been prepared to talk to the union about whether the loan can be restructured, whether there are other ways in which we can assist, in the end, this was a commercially determined loan, with conditions inherited from the UK coronavirus assistance, and entered into freely by the WRU itself.

Gadewch imi ymateb i ddechrau, Llywydd, i bwynt a wnaeth arweinydd yr wrthblaid wrth gyflwyno ei ail gwestiwn, pwysigrwydd rhoi cyfle i sefydliad ailadeiladu. Rwy'n cytuno ag ef yn y fan yna. Bydd sefydliadau sy'n dod o dan y chwyddwydr, yn y ffordd y gwnaeth Undeb Rygbi Cymru, wedi dioddef niwed o ganlyniad. Ac er ein bod yn gweld cynnydd yn cael ei wneud, mae'n bwysig rhoi cyfle iddyn nhw ddangos y gellir cynnal a pharhau â'r cynnydd hwnnw. 

O ran y benthyciad, rwy'n credu ei bod yn bwysig bod yn glir am rywfaint o hanes hyn i gyd. Dechreuodd y benthyciad hwn yn ystod cyfnod COVID, pan gymerodd URC un o fenthyciadau ymyrraeth busnes mawr coronafeirws Llywodraeth y DU. Doedden nhw ddim yn gallu cynnal yr ad-daliadau o dan y benthyciad hwnnw a daethon nhw at Lywodraeth Cymru. Gwnaethom ni gamu i'r adwy fel benthyciwr dewis olaf, ond fe wnaethom ni etifeddu'r telerau y gwnaed y benthyciad gwreiddiol hwnnw arnynt. A phan fyddwch chi'n delio ag arian cyhoeddus, hyd yn oed pan fyddwch chi'n delio â sefydliadau sydd mor bwysig ym mywyd Cymru ag y mae rygbi Cymru, mae dyletswydd arnoch o hyd i sicrhau bod y rheini'n cael eu gwneud ar delerau masnachol priodol. A dyna sail y benthyciad, benthyciad y mae URC wedi ymrwymo iddo. Roedden nhw'n rhydd i weithredu fel y mynnent wrth dderbyn y benthyciad hwnnw. Ac er ein bod bob amser yn barod ac wedi bod yn barod i siarad â'r undeb ynghylch a ellir ailstrwythuro'r benthyciad, a oes ffyrdd eraill y gallwn ni helpu, yn y pen draw, roedd hwn yn fenthyciad a benderfynwyd yn fasnachol, gydag amodau a etifeddwyd o gymorth coronafeirws y DU, ac yr ymrwymwyd iddo gan URC ei hun o'i wirfodd.

I accept that, and the WRU wouldn't retreat from it, but there is this pressure point now that is building that obviously will have to have—. I think the words that the chairman, before the committee, used were 'a plan B', yet to be determined. But invariably we'll see pulling back from features of the game that we want to see grow here, such as the expansion of grass roots and such as the ability for our professional teams, our regions, to be able to be competitive.

That transfer over to the Welsh Government loan book, as I understand it, led to a higher rate of interest being charged on the loan as opposed to staying with the COVID loan that was agreed during the COVID crisis. I understand that that was willingly entered into at the time and there were difficulties then in servicing the loan, but we have a new team now at the helm of the WRU, coming out of a difficult period. Nothing would give greater confidence to the game here in Wales than a willingness from the Welsh Government to obviously engage and support in restructuring—not writing off, because I understand that is not an option available under any legislation because of the competitive rules that exist. But the ability to engage and restructure would be a benefit to all aspects of the game here in Wales.

So, are you able to confirm, First Minister, that the Welsh Government are engaging and are looking sympathetically at this particular request from the WRU that was made via the evidence to the culture committee? And will you confirm today if the Government will be voting for our motion tomorrow that will keep six nations rugby on free-to-air tv? Because a greater ability for the public to view the game in all its glory in that pinnacle of the game in the northern hemisphere will undoubtedly bring the generation of tomorrow forward to fill the rugby fields and rugby clubs of this great country of ours.

Rwy'n derbyn hynny, ac ni fyddai'r URC yn cilio ohono, ond mae'r pwysau hwn erbyn hyn sy'n cronni a fydd yn amlwg yn gorfod cael—. Rwy'n credu mai'r geiriau a ddefnyddiwyd gan y cadeirydd, gerbron y pwyllgor, oedd 'cynllun B', sydd eto i'w benderfynu. Ond yn ddieithriad byddwn yn gweld tynnu yn ôl o nodweddion o'r gêm yr ydym eisiau eu gweld yn tyfu yma, fel ehangu rygbi llawr gwlad ac fel galluogi ein timau proffesiynol, ein rhanbarthau, i fod yn gystadleuol.

Arweiniodd y trosglwyddiad hwnnw i lyfr benthyciadau Llywodraeth Cymru, fel yr wyf yn ei ddeall, at godi cyfradd llog uwch ar y benthyciad yn hytrach nag aros gyda'r benthyciad COVID y cytunwyd arno yn ystod argyfwng COVID. Rwy'n deall yr ymrwymwyd i hynny o'i wirfodd ar y pryd ac roedd anawsterau wedyn wrth wasanaethu'r benthyciad, ond mae gennym dîm newydd sydd bellach wrth y llyw yn URC, yn dod allan o gyfnod anodd. Ni fyddai unrhyw beth yn rhoi mwy o hyder i'r gêm yma yng Nghymru na pharodrwydd gan Lywodraeth Cymru i ymgysylltu'n amlwg a chefnogi ailstrwythuro—nid dileu, oherwydd rwy'n deall nad yw hynny'n opsiwn sydd ar gael o dan unrhyw ddeddfwriaeth oherwydd y rheolau cystadleuol sy'n bodoli. Ond byddai'r gallu i ymgysylltu ac ailstrwythuro o fudd i bob agwedd ar y gêm yma yng Nghymru.

Felly, a ydych chi'n gallu cadarnhau, Prif Weinidog, fod Llywodraeth Cymru yn ymgysylltu ac yn ystyried gyda chydymdeimlad y cais penodol hwn gan URC a wnaed trwy'r dystiolaeth i'r pwyllgor diwylliant? Ac a wnewch chi gadarnhau heddiw a fydd y Llywodraeth yn pleidleisio dros ein cynnig yfory a fydd yn cadw rygbi'r Chwe Gwlad ar deledu rhad ac am ddim? Oherwydd bydd mwy o allu i'r cyhoedd weld y gêm yn ei holl ogoniant yn y pinacl hwnnw o'r gêm yn hemisffer y gogledd heb os yn dod â chenhedlaeth yfory ymlaen i lenwi caeau rygbi a chlybiau rygbi'r wlad wych hon sydd gennym.

I agree with what the leader of the opposition has said about the importance of investment in the grass roots of the game, in women's rugby, in disabled rugby and in the regions as well. I'm happy to say that of course we're always willing to engage with the WRU to see if there's anything that can be done. I think the terms on which the money is provided by the Welsh Government would not be available to the Welsh Rugby Union in the commercial marketplace, so they're already at an advantage in that way, but that does not mean that we are not willing to talk to them and see if there's anything else that can be done.

Of course, I'm very happy to confirm the Welsh Government's support for free-to-air coverage of rugby here in Wales. It's what we argued for in the evidence we gave to the recent House of Commons inquiry into that matter. It would be an irony, wouldn't it, Llywydd, that people in Wales would be able to watch Wimbledon and the Derby on their televisions for free, but couldn't see Wales play rugby. That would hardly align with what we know to be the sporting preferences of people who live in Wales. 

Rwy'n cytuno â'r hyn y mae arweinydd yr wrthblaid wedi'i ddweud am bwysigrwydd buddsoddi yn y gêm ar lawr gwlad, mewn rygbi menywod, mewn rygbi anabl ac yn y rhanbarthau hefyd. Rwy'n hapus i ddweud, wrth gwrs, ein bod bob amser yn barod i ymgysylltu ag URC i weld a oes unrhyw beth y gellir ei wneud. Dydw i ddim yn credu y byddai'r telerau y mae'r arian yn cael ei ddarparu gan Lywodraeth Cymru arnynt ar gael i Undeb Rygbi Cymru yn y farchnad fasnachol, felly mae ganddynt fantais eisoes yn y ffordd honno, ond nid yw hynny'n golygu nad ydym yn fodlon siarad â nhw a gweld a oes unrhyw beth arall y gellir ei wneud.

Wrth gwrs, rwy'n hapus iawn i gadarnhau cefnogaeth Llywodraeth Cymru i ddangos rygbi yn rhad ac am ddim yma yng Nghymru. Dyna yr oeddem ni'n dadlau drosto yn y dystiolaeth y gwnaethom ei rhoi i ymchwiliad diweddar Tŷ'r Cyffredin i'r mater hwnnw. Byddai'n eironi, oni fyddai, Llywydd, y byddai pobl yng Nghymru yn gallu gwylio Wimbledon a'r Derby ar eu setiau teledu, yn rhad ac am ddim, ond na allen nhw weld Cymru'n chwarae rygbi. Go brin y byddai hynny'n cyd-fynd â'r hyn y gwyddom ni yw dewisiadau chwaraeon pobl sy'n byw yng Nghymru. 

13:50

Arweinydd Plaid Cymru, Rhun ap Iorwerth. 

Leader of Plaid Cymru, Rhun ap Iorwerth. 

Diolch, Llywydd. Dwi eisiau tynnu sylw'r Prif Weinidog at adroddiadau bod canolfannau'r ambiwlans awyr yn y Trallwng a Chaernarfon yn wynebu cael eu cau. Dwi'n credu'r bobl glinigol hynny sy'n ofni y bydd hynny'n rhoi'r canolbarth a'r gogledd-orllewin dan anfantais ac yn wir yn peryglu bywydau. Dwi wedi cydgyflwyno datganiad barn ar y mater yn gynharach heddiw.

Mae'r adolygiad o ddarpariaeth ambiwlans awyr yn cael ei gynnal gan y Pwyllgor Gwasanaethau Ambiwlans Brys, sy'n bwyllgor ar y cyd rhwng y saith bwrdd iechyd. Felly, mae'r gallu gan Lywodraeth Cymru i ddylanwadu ac i ymyrryd. Ydy'r Prif Weinidog yn barod i gydnabod y pryderon gwirioneddol a chymryd y camau angenrheidiol i ddiogelu'r ddau safle fel bod ambiwlans awyr Cymru yn gwasanaethu pob rhan o'r wlad yma'n gyfartal?

Thank you, Llywydd. I want to draw the First Minister's attention to reports that the air ambulance centres in Welshpool and Caernarfon are facing closure. I believe those clinicians who fear that that will put mid and north-west Wales under a disadvantage and indeed will put lives at risk. I've co-submitted a statement of opinion on the issue earlier today. 

The review of air ambulance provision is being conducted by the Emergency Ambulance Services Committee, which is a joint committee between the seven health boards. So, the Welsh Government has an ability to influence and to intervene. Is the First Minister willing to recognise the real concerns and to take the necessary steps to safeguard both sites so that the Wales air ambulance does serve all parts of this country equally?

Wrth gwrs dwi'n cydnabod y ffaith fod pobl leol yn pryderu am ddyfodol y gwasanaeth, ond mae hwn yn digwydd ble bynnag mae pethau'n cael eu haildrefnu. A dyna beth sydd wedi digwydd yn y fan hon. Mae'r bobl sy'n gyfrifol am y gwasanaeth wedi bod mas yn siarad gyda phobl leol ac yn siarad gyda phobl ledled Cymru, achos yr hyn maen nhw'n ei awgrymu yw gwasanaeth lle bydd neb yn colli mas ar y gwasanaeth sydd ganddyn nhw ar hyn o bryd, ond ble mae cyfle i lot fwy o bobl eraill gael gwasanaeth sydd ddim ar gael iddynt heddiw. Dyna oedd yr egwyddor oedd yn tanlinellu'r hyn yr oedd y bobl sy'n gyfrifol am y gwasanaeth yn ei wneud, ac roedden nhw'n glir am hynny o'r dechrau. 

Of course I recognise the concerns of local people about the future of the service, but this happens wherever there is reorganisation. And that's what's happened here. The people who are responsible for the service have been out to consult with local people and have spoken to people the length and breadth of Wales, because what they are suggesting is that nobody loses out on the service that they currently receive, but that there's an opportunity for far more people to receive the service who can't currently receive it. That was the principle that underlined the work of the people who are responsible for the service, and they were clear about that from the very outset. 

The principles they set out in the beginning, Llywydd, were that the service must not be worse for anybody and the service must advantage new people. Two to three people every single day who currently don't receive this service could receive the service under the new arrangements—500 more flights to people who need it a year. I don't think that's something that we can easily turn our backs on. 

Yr egwyddorion a nodwyd ganddyn nhw yn y dechrau, Llywydd, oedd na ddylai'r gwasanaeth fod yn waeth i unrhyw un a rhaid i'r gwasanaeth fod o fantais i bobl newydd. Gallai dau neu dri o bobl bob diwrnod nad ydyn nhw'n derbyn y gwasanaeth hwn ar hyn o bryd dderbyn y gwasanaeth o dan y trefniadau newydd—500 yn fwy o hediadau i bobl sydd eu hangen y flwyddyn. Dydw i ddim yn credu bod hynny'n rhywbeth y gallwn ni droi ein cefnau arno'n hawdd. 

Dwi'n gwbl grediniol y byddai rhoi tîm ychwanegol ar y ddaear yn y gogledd-ddwyrain yn darparu'r gofal ychwanegol hwnnw a bod tynnu'r hofrenyddion o'r ddwy ganolfan yma yn mynd i olygu gwasanaeth salach. Y Gwasanaeth Casglu a Throsglwyddo Meddygol Brys sydd yn darparu'r gofal ar yr ambiwlans awyr, ond nid colli'r gwasanaeth ambiwlans awyr ydy'r unig bryder am wasanaethau EMRTS yn y gogledd ar hyn o bryd. Dwi wedi cael cadarnhad gan fwrdd iechyd Betsi Cadwaladr bod gwasanaeth brys EMRTS i drosglwyddo cleifion o Ysbyty Gwynedd i leoliadau eraill os ydyn nhw angen triniaeth gritigol eisoes wedi cael ei gwtogi i oriau'r dydd yn unig. Mae hynny'n achosi pryder gwirioneddol. 

I'm entirely convinced that placing an additional team on the ground in the north-east would provide that additional care and that removing the helicopters from these two centres will mean a poorer service. The Emergency Medical Retrieval and Transfer Service, of course, provide the air ambulance care, but it's not the loss of the air ambulance that's the only concern about EMRTS services in north Wales at the moment. I've received confirmation from the Betsi Cadwaladr health board that the EMRTS emergency service to transfer patients from Ysbyty Gwynedd to other locations if they need critical care has already been reduced to daytime hours only. That causes real concern. 

The emergency patient transfer service is what transfers patients from Ysbyty Gwynedd to Liverpool or Stoke, say, perhaps after serious trauma in an accident or if they require other specialist care. Now it has been withdrawn during the night. But medical emergencies don't discriminate based on time of day. The very essence of emergency care is that it's available to you when you need it, where you need it. 

The health board says short-term mitigation measures are being put in place whilst a more permanent plan is being formulated, but the worry is—a clear worry—that this will not include a 24-hour service. Quite simply, we need this 24 hours a day and clinicians are desperately worried. Is the First Minister ready to engage on this issue so that we can try to get this service restored 24 hours a day with urgency?

Y gwasanaeth trosglwyddo cleifion brys yw'r hyn sy'n trosglwyddo cleifion o Ysbyty Gwynedd i Lerpwl neu Stoke, dyweder, efallai ar ôl trawma difrifol mewn damwain neu os oes angen gofal arbenigol arall arnyn nhw. Bellach mae wedi cael ei dynnu'n ôl yn ystod y nos. Ond nid yw argyfyngau meddygol yn gwahaniaethu yn seiliedig ar yr adeg o'r dydd. Hanfod gofal brys yw ei fod ar gael i chi pan fydd ei angen arnoch, lle mae ei angen arnoch. 

Dywed y bwrdd iechyd fod mesurau lliniaru tymor byr yn cael eu rhoi ar waith tra bod cynllun mwy parhaol yn cael ei lunio, ond y pryder yw—pryder amlwg—na fydd hyn yn cynnwys gwasanaeth 24 awr. Yn syml, mae angen hwn arnom 24 awr y dydd ac mae clinigwyr yn poeni'n daer. A yw'r Prif Weinidog yn barod i ymgysylltu ar y mater hwn fel y gallwn ni geisio adfer y gwasanaeth hwn 24 awr y dydd ar frys?

The air ambulance service does exist 24 hours a day and part of the reason why reform is proposed is that it can be more available across Wales. It's difficult for me to fully understand the points the leader of Plaid Cymru is making. He wants to criticise moves to make a service more widely available and then he's anxious when a service isn't available enough. I wonder whether he thinks there's any contradiction in those two positions that he's advanced so far this afternoon. The detail on the ground will be a matter for the health board itself to establish, to explain, and, of course, they will do that in dialogue with the Welsh Government and with the Minister in her very regular oversight of the way in which the board operates.

Mae'r gwasanaeth ambiwlans awyr yn bodoli 24 awr y dydd, a rhan o'r rheswm pam y cynigir diwygio yw y gall fod ar gael yn fwy ledled Cymru. Mae'n anodd i mi ddeall yn llawn y pwyntiau y mae arweinydd Plaid Cymru yn eu gwneud. Mae ef eisiau beirniadu symudiadau i sicrhau bod gwasanaeth ar gael yn ehangach, ac yna mae'n bryderus pan nad oes gwasanaeth ar gael yn ddigonol. Tybed a yw'n credu bod unrhyw wrthddywediad yn y ddau safbwynt hynny y mae wedi'u datblygu hyd yn hyn y prynhawn yma. Mater i'r bwrdd iechyd ei hun fydd sefydlu ac egluro'r manylion ar lawr gwlad, ac, wrth gwrs, byddan nhw'n gwneud hynny mewn deialog â Llywodraeth Cymru a gyda'r Gweinidog yn ei goruchwyliaeth reolaidd iawn o'r ffordd y mae'r bwrdd yn gweithredu.

13:55

Of course, we are talking about one service, the air ambulance, that might be changed in the future. This has already been introduced in terms of the emergency patient transfer at Ysbyty Gwynedd. So, it's not one being taken away because something else is coming in instead of it. This is the loss of a service. 

One element that is frustrating clinicians is their understanding that the transfer service may be being enhanced in other parts of Wales. I am certainly not, as the First Minister knows, in the business of pitching one part of Wales against the other, but I do firmly believe that the Government has to show explicitly, at all times, that it treats all parts of Wales equally.

I'm afraid that the threat to the air ambulances bases, coupled with, already, the withdrawal of emergency transfers, will only reinforce a sense of grievance felt by patients in mid or north Wales. Will the First Minister take that message on board too, in deciding how to intervene on both the air ambulance and the emergency transfer service?

Wrth gwrs, rydyn ni'n sôn am un gwasanaeth, yr ambiwlans awyr, a allai gael ei newid yn y dyfodol. Mae hyn eisoes wedi'i gyflwyno o ran trosglwyddo cleifion brys yn Ysbyty Gwynedd. Felly, nid yw'n cael ei ddileu oherwydd bod rhywbeth arall yn dod yn ei le. Mae hyn yn golygu colli gwasanaeth. 

Un elfen sy'n rhwystredig i glinigwyr yw eu dealltwriaeth y gallai'r gwasanaeth trosglwyddo fod yn cael ei wella mewn rhannau eraill o Gymru. Dydw i, yn sicr, fel y gŵyr y Prif Weinidog, ddim yn mynd i roi un rhan o Gymru yn erbyn y llall, ond rwy'n credu'n gryf bod yn rhaid i'r Llywodraeth ddangos yn glir, bob amser, ei bod yn trin pob rhan o Gymru yn gyfartal.

Mae arnaf i ofn na fydd y bygythiad i'r canolfannau ambiwlansys aer, ynghyd â dileu trosglwyddiadau brys eisoes, ond yn atgyfnerthu ymdeimlad o annhegwch a deimlir gan gleifion yn y canolbarth neu'r gogledd. A wnaiff y Prif Weinidog ystyried y neges honno hefyd, wrth benderfynu sut i ymyrryd ar yr ambiwlans awyr a'r gwasanaeth trosglwyddo brys?

Of course I recognise that when change happens, you have to be sure that you try to take your local population with you on that journey. The health service has changed from the very first day on which it was inaugurated in 1948, and it will go on changing. We know that people in Wales are fiercely attached to the service that they see and they know, and that changing those things on the ground is always something that you have to do through a process of sharing information, answering people's questions, hoping to be able to address the concerns that will be raised. That's what we would expect all of our health boards to do, and I'm sure that in any discussions that the Minister will have—. And it's very good news that the Minister has been able to confirm that the new chair of the health board is now in permanent position, and I think has already demonstrated, with the new chief executive, a very real determination always to listen, always to be available to people on the ground where there are those concerns. I would certainly expect to see that continue.

Wrth gwrs rwy'n cydnabod, pan fydd newid yn digwydd, bod yn rhaid i chi fod yn siŵr eich bod yn ceisio mynd â'ch poblogaeth leol gyda chi ar y daith honno. Mae'r gwasanaeth iechyd wedi newid o'r diwrnod cyntaf y cafodd ei sefydlu yn 1948, a bydd yn parhau i newid. Rydym yn gwybod bod pobl yng Nghymru yn teimlo'n angerddol am y gwasanaeth y maen nhw'n ei weld ac y maen nhw'n ei adnabod, a bod newid y pethau hynny ar lawr gwlad bob amser yn rhywbeth y mae'n rhaid i chi ei wneud trwy broses o rannu gwybodaeth, ateb cwestiynau pobl, gan obeithio gallu mynd i'r afael â'r pryderon a godir. Dyna fyddem ni'n disgwyl i'n holl fyrddau iechyd ei wneud, ac rwy'n siŵr mewn unrhyw drafodaethau y bydd y Gweinidog yn eu cael—. Ac mae'n newyddion da iawn bod y Gweinidog wedi gallu cadarnhau bod cadeirydd newydd y bwrdd iechyd bellach mewn swydd barhaol, ac rwy'n credu ei fod eisoes wedi dangos, gyda'r prif weithredwr newydd, benderfyniad gwirioneddol iawn bob amser i wrando, bob amser i fod ar gael i bobl ar lawr gwlad lle mae'r pryderon hynny. Byddwn i yn sicr yn disgwyl i hynny barhau.

Digartrefedd
Homelessness

3. Sut y mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi unigolion sy'n wynebu digartrefedd yng Nghanol De Cymru? OQ60591

3. How is the Welsh Government supporting individuals facing homelessness in South Wales Central? OQ60591

Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i ddod â digartrefedd i ben. Eleni yn unig, mae mwy na £210 miliwn wedi cael ei fuddsoddi mewn gwasanaethau sy'n atal a chefnogi digartrefedd. Mae'r cyllid yma wedi cael ei ddiogelu dros 2024-25, er gwaethaf y sefyllfa gyllidebol heriol. Mae hyn yn cynnwys dros £45 miliwn i awdurdodau yng Nghanol De Cymru.

The Welsh Government remains committed to our long-term ambition to end homelessness. This year alone, more than £210 million has been invested in homelessness prevention. This funding has been safeguarded for 2024-25, despite the challenging fiscal situation. This includes over £45 million for authorities in South Wales Central. 

Diolch, Brif Weinidog. Dros y mis diwethaf, mae wedi dod i'r amlwg bod hen adeilad Toys 'R' Us ym Mae Caerdydd yn cael ei ddefnyddio fel llety dros dro i unigolion sy'n aros am dai. Wrth gwrs bod angen darparu lloches ar unwaith i unrhyw un sy'n ddigartref, ond mae'r amodau y mae pobl agored i niwed yn cael eu cartrefu ynddynt yn fy mhoeni'n fawr, ac mae hefyd yn pryderu nifer o staff sy'n cefnogi defnyddwyr y gwasanaeth.

O ystyried y pryderon hyn ynghylch iechyd a diogelwch defnyddwyr y gwasanaethau a'r staff eu hunain mewn cyfleusterau o'r fath, hoffwn ofyn a ydych chi'n credu bod cartrefu unigolion agored i niwed yn y math hwn o adeilad yn ateb addas a chynaliadwy i fynd i’r afael â'r argyfwng digartrefedd yma yn ein prifddinas a hefyd yng Nghymru. Pa fesurau rhagweithiol y mae'r Llywodraeth yn bwriadu eu cymryd i sicrhau lles a diogelwch y rhai sy'n cael eu cartrefu mewn llety dros dro?

Thank you, First Minister. Over the past month, it has become apparent that the former Toys 'R' Us building in Cardiff Bay is being used as temporary accommodation for individuals waiting for homes. Of course, emergency shelter is needed immediately for anyone who is facing homelessness, but the conditions in which vulnerable people are being housed are very concerning to me and concerning to a number of staff who are supporting service users.

Bearing in mind these concerns regarding the health and safety of service users and staff in such facilities, I'd like to ask whether you believe that housing vulnerable individuals in such buildings is an appropriate and sustainable solution to tackling the homelessness crisis here in the capital and in Wales. What proactive steps do you, as a Government, intend to take to ensure the welfare and safety of those who are housed in temporary accommodation? 

As Cardiff Council itself has said, its decision to use Toys 'R' Us was a decision made under the huge pressure that the city is facing. In the run-up to Christmas, Cardiff becomes a magnet for people who come to the city, who find that they have nowhere to live, and turn to the local authority to assist them. At the same time, Cardiff, above any other part of Wales, is dealing with the consequences of the Home Office's decision to speed up decision making in the asylum system—a good thing in itself, but with many, many people being ejected from the accommodation that they previously were able to enjoy, with nowhere to go, but to the homelessness services of the local authority. Those two things came together before Christmas in a way that was incredibly difficult for the local authority to find a way to respond. It has used the Toys 'R' Us site. It says that it will have stopped using that site in April of this year because it has other more suitable accommodation coming on stream. In the meantime, it has done whatever it can to make people in that temporary and unsatisfactory set of circumstances as safe as they can be.

In terms of what the Welsh Government is doing, the period between April and October last year saw the highest number of presentations of people who are homeless than in any of the previous three years. But it also saw the highest number of people moved on from temporary accommodation to permanent accommodation here in Wales. So, while the demand is growing all the time, the efforts of the Welsh Government, with our partners in local authorities who I think have done a fantastic job in this area, mean that more people than before are still being moved on into better and long-term accommodation. We will continue to do that with the investment that our draft budget sets out, but nobody should be under any doubt that this is a system under enormous pressure, and those pressures devolved on to Cardiff in particular in those weeks leading up to Christmas.

Fel y mae Cyngor Caerdydd ei hun wedi dweud, roedd ei benderfyniad i ddefnyddio Toys 'R' Us yn benderfyniad a wnaed o dan y pwysau enfawr y mae'r ddinas yn ei wynebu. Yn y cyfnod cyn y Nadolig, mae Caerdydd yn dod yn fagned i bobl sy'n dod i'r ddinas, sy'n canfod nad oes ganddyn nhw unman i fyw, ac sy'n troi at yr awdurdod lleol i'w cynorthwyo. Ar yr un pryd, mae Caerdydd, uwchlaw unrhyw ran arall o Gymru, yn delio â chanlyniadau penderfyniad y Swyddfa Gartref i gyflymu'r broses o wneud penderfyniadau yn y system loches—peth da ynddo'i hun, ond gyda llawer iawn o bobl yn cael eu taflu allan o'r llety yr oedden nhw'n gallu ei fwynhau yn flaenorol, heb unman i fynd, ond i wasanaethau digartrefedd yr awdurdod lleol. Daeth y ddau beth hynny at ei gilydd cyn y Nadolig mewn ffordd a oedd yn eithriadol o anodd i'r awdurdod lleol ddod o hyd i ffordd o ymateb. Mae wedi defnyddio safle Toys 'R' Us. Mae'n dweud y bydd wedi rhoi'r gorau i ddefnyddio'r safle hwnnw ym mis Ebrill eleni oherwydd bod ganddo lety arall mwy addas yn dod yn barod. Yn y cyfamser, mae wedi gwneud popeth o fewn ei allu i wneud pobl yn yr amgylchiadau dros dro ac anfoddhaol hynny mor ddiogel ag y gallan nhw fod.

O ran yr hyn y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud, yn y cyfnod rhwng Ebrill a Hydref y llynedd gwelwyd y nifer uchaf o ymgyflwyniadau o bobl sy'n ddigartref nag yn unrhyw un o'r tair blynedd flaenorol. Ond gwelwyd hefyd y nifer uchaf o bobl yn symud ymlaen o lety dros dro i lety parhaol yma yng Nghymru. Felly, er bod y galw yn cynyddu drwy'r amser, mae ymdrechion Llywodraeth Cymru, gyda'n partneriaid mewn awdurdodau lleol sydd, yn fy marn i, wedi gwneud gwaith gwych yn y maes hwn, yn golygu bod mwy o bobl nag o'r blaen yn dal i gael eu symud ymlaen i lety gwell a hirdymor. Byddwn yn parhau i wneud hynny gyda'r buddsoddiad y mae ein cyllideb ddrafft yn ei nodi, ond ni ddylai neb fod o dan unrhyw amheuaeth bod hon yn system dan bwysau aruthrol, ac fe syrthiodd y pwysau hynny ar Gaerdydd yn arbennig yn yr wythnosau hynny yn arwain at y Nadolig.

14:00

First Minister, as you may be well aware, the combined homelessness and information network, CHAIN, commissioned and funded by the Greater London Authority, is a database of information recording people seen rough-sleeping by outreach teams in London. Services that record information on CHAIN include outreach teams, accommodation projects, day centres and specialist projects, such as the commissioned No Second Night Out project. The real benefits of the network are that it is updated every day and provides a far more detailed understanding of rough-sleeping in a particular area, compared to the national count. It also captures far more detail about an individual's situation, such as how long they have been sleeping rough, and it helps agencies such as the Salvation Army, who do such an incredible job of helping homeless people, with any support needs that they have. With this in mind, First Minister, will you consider introducing a comprehensive multi-agency database, along the lines of the CHAIN system operating in London, in Wales in order to improve the planning and delivery of services for people experiencing street homelessness? Thank you.

Prif Weinidog, fel y gwyddoch efallai, mae'r rhwydwaith digartrefedd a gwybodaeth cyfun, CHAIN, a gomisiynwyd ac a ariennir gan Awdurdod Llundain Fwyaf, yn gronfa ddata o wybodaeth sy'n cofnodi pobl a welir yn cysgu allan gan dimau allgymorth yn Llundain. Mae'r gwasanaethau sy'n cofnodi gwybodaeth ar CHAIN yn cynnwys timau allgymorth, prosiectau llety, canolfannau dydd a phrosiectau arbenigol, fel y prosiect No Second Night Out a gomisiynwyd. Manteision gwirioneddol y rhwydwaith yw ei fod yn cael ei ddiweddaru bob dydd ac mae'n darparu dealltwriaeth llawer mwy manwl o gysgu allan mewn ardal benodol, o'i gymharu â'r cyfrif cenedlaethol. Mae hefyd yn casglu llawer mwy o fanylion am sefyllfa unigolyn, fel pa mor hir y mae wedi bod yn cysgu allan, ac mae'n helpu asiantaethau fel Byddin yr Iachawdwriaeth, sy'n gwneud gwaith mor anhygoel o helpu pobl ddigartref, gydag unrhyw anghenion cymorth sydd ganddyn nhw. Gyda hyn mewn golwg, Prif Weinidog, a wnewch chi ystyried cyflwyno cronfa ddata amlasiantaeth gynhwysfawr, yn debyg i system CHAIN sy'n gweithredu yn Llundain, yng Nghymru er mwyn gwella'r gwaith o gynllunio a darparu gwasanaethau i bobl sy'n profi digartrefedd ar y stryd? Diolch.

Llywydd, I'm aware of the CHAIN system and it does, undoubtedly, have many merits in a city the size and scale of London, but I don't believe that the difficulty faced in homelessness services in Wales is one of a lack of information. We have monthly reports from all our local authorities about the number of people who are street homeless; they are directly in touch with all of them on a very, very regular basis. What our system lacks is the funding necessary to be able to respond to people who find themselves in that situation. It's not a deficit of information, Llywydd, it is the challenge of responding to a problem that has been growing every year since the COVID pandemic. 

Llywydd, rwy'n ymwybodol o system CHAIN, a heb os mae llawer o rinweddau iddi mewn dinas maint a graddfa Llundain, ond nid wyf yn credu bod yr anhawster a wynebir mewn gwasanaethau digartrefedd yng Nghymru yn un o ddiffyg gwybodaeth. Mae gennym adroddiadau misol gan ein holl awdurdodau lleol am nifer y bobl sy'n ddigartref ar y stryd; maen nhw mewn cysylltiad uniongyrchol â phob un ohonyn nhw yn rheolaidd iawn. Yr hyn nad oes gan ein system yw'r cyllid angenrheidiol i allu ymateb i bobl sy'n cael eu hunain yn y sefyllfa honno. Nid diffyg gwybodaeth mohono, Llywydd, yr her yw ymateb i broblem sydd wedi bod yn tyfu bob blwyddyn ers pandemig COVID. 

Yr Economi Gydweithredol
The Co-operative Economy

4. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i dyfu'r economi gydweithredol? OQ60628

4. What action is the Welsh Government taking to grow the co-operative economy? OQ60628

Llywydd, I thank Vikki Howells for that. Social enterprises and community-led co-operatives are an important part of the social and economic landscape in Wales. Dedicated support to help grow the sector is available through Business Wales, Social Business Wales and the Development Bank of Wales.

Llywydd, rwy'n diolch i Vikki Howells am hynny. Mae mentrau cymdeithasol a mentrau cydweithredol dan arweiniad y gymuned yn rhan bwysig o'r dirwedd gymdeithasol ac economaidd yng Nghymru. Mae cymorth pwrpasol i helpu i dyfu'r sector ar gael drwy Busnes Cymru, Busnes Cymdeithasol Cymru a Banc Datblygu Cymru.

Diolch, First Minister. Last week I chaired a round-table discussion of a new report on the purpose of mutual and co-operative business in society. The report highlighted, for example, that the UK mutual and co-operative economy in 2022 had combined annual revenues of just under £88 billion, or 3.5 per cent of gross domestic product. I know that the Welsh Government is already well on its way to meeting its goal of doubling the number of co-operative businesses in Wales this term. One recommendation in the report calls on policy teams across Government to consider the benefits that co-operatives and mutuals bring to the economy. So, how is Welsh Government embedding this within its economic strategy?

Diolch, Prif Weinidog. Yr wythnos diwethaf, fe wnes i gadeirio trafodaeth bord gron ar adroddiad newydd ar bwrpas busnes cydfuddiannol a chydweithredol mewn cymdeithas. Tynnodd yr adroddiad sylw, er enghraifft, at y ffaith bod gan economi gydfuddiannol a chydweithredol y DU yn 2022 refeniw blynyddol cyfunol o ychydig o dan £88 biliwn, neu 3.5 y cant o gynnyrch domestig gros. Rwy'n gwybod bod Llywodraeth Cymru eisoes ar ei ffordd i gyrraedd ei nod o ddyblu nifer y busnesau cydweithredol yng Nghymru y tymor hwn. Mae un argymhelliad yn yr adroddiad yn galw ar dimau polisi ar draws y Llywodraeth i ystyried y manteision y mae mentrau cydweithredol a chydfuddiannol yn eu cynnig i'r economi. Felly, sut mae Llywodraeth Cymru yn ymgorffori hyn o fewn ei strategaeth economaidd?

I thank Vikki Howells for drawing attention to the report. It is an excellent report, if colleagues haven't had a chance to read it. What I think brings the report to life are the case studies that are contained right through it, which show the way in which co-operative and mutual ways of providing services are to be found not directly in the economy field alone, as Vikki Howells says, but can do much to assist right across the responsibilities that are exercised in this Senedd.

The case study that is from Wales in the report is of the Principality Building Society, of course itself a mutual organisation, and its partnership with the Pobl Group, looking to make sure that housing in Wales has a better chance of being able to meet the climate change obligations that we know lie there for us today and in the future. But that's not the only example, by any means, here in Wales. If you look across the range of things that are the responsibility of the Welsh Government, in social care many colleagues here will know about Solva Care, which has won many awards. There's the Friends United Together co-operative in Swansea, a co-operative people with learning disabilities. In the education field, we've had a supply teacher co-operative helping to make sure that schools get the assistance that they need when they need to use people from the supply lists. The Calon Wen organic milk co-operative in Narberth is another example of a co-operative. We've got co-operatives in the food industry, in arts, in business. I think the report makes the point powerfully, but I also think that we can demonstrate here in Wales that we are using that co-operative model, of course, in the economy department, but making sure that, right across the Welsh Government, its advantages are known and implemented.

Diolch i Vikki Howells am dynnu sylw at yr adroddiad. Mae'n adroddiad ardderchog, os nad yw cyd-Aelodau wedi cael cyfle i'w ddarllen. Yr hyn sy'n dod â'r adroddiad yn fyw yn fy marn i yw'r astudiaethau achos sydd wedi'u cynnwys drwyddo, sy'n dangos y ffordd y mae ffyrdd cydweithredol a chydfuddiannol o ddarparu gwasanaethau i'w canfod nid yn uniongyrchol ym maes yr economi yn unig, fel y dywed Vikki Howells, ond gallan nhw wneud llawer i gynorthwyo ar draws y cyfrifoldebau sy'n cael eu harfer yn y Senedd hon.

Yr astudiaeth achos sydd o Gymru yn yr adroddiad yw un Cymdeithas Adeiladu Principality, sydd wrth gwrs ei hun yn sefydliad cydfuddiannol, a'i bartneriaeth â Grŵp Pobl, gyda'r bwriad o sicrhau bod gan dai yng Nghymru well siawns o allu bodloni'r rhwymedigaethau newid hinsawdd y gwyddom sydd yno i ni heddiw ac yn y dyfodol. Ond nid dyna'r unig enghraifft, o bell ffordd, yma yng Nghymru. Os edrychwch chi ar draws yr ystod o bethau sy'n gyfrifoldeb i Lywodraeth Cymru, mewn gofal cymdeithasol bydd llawer o gyd-Aelodau yma yn gwybod am Solva Care, sydd wedi ennill llawer o wobrau. Mae cwmni cydweithredol Friends United Together yn Abertawe, menter gydweithredol ar gyfer pobl ag anableddau dysgu. Yn y maes addysg, rydym wedi cael cydweithfa athrawon cyflenwi yn helpu i sicrhau bod ysgolion yn cael y cymorth sydd ei angen arnyn nhw pan fydd angen iddyn nhw ddefnyddio pobl oddi ar y rhestrau cyflenwi. Mae cwmni cydweithredol llaeth organig Calon Wen yn Arberth yn enghraifft arall o gwmni cydweithredol. Mae gennym gwmnïau cydweithredol yn y diwydiant bwyd, yn y celfyddydau, mewn busnes. Rwy'n credu bod yr adroddiad yn gwneud y pwynt yn bwerus, ond rwy'n credu hefyd y gallwn ni ddangos yma yng Nghymru ein bod yn defnyddio'r model cydweithredol hwnnw, wrth gwrs, yn adran yr economi, ond gan sicrhau bod ei fanteision yn hysbys ac yn cael eu gweithredu ar draws Llywodraeth Cymru.

14:05

First Minister, we've seen a number of well-loved establishments in Pembrokeshire, such as pubs and shops, being transferred from private businesses to co-operative models of operating over the last few years. Two of the most recent are pubs such as Crymych Arms in Crymych and Tafarn y Cross in Hayscastle Cross, which also received financial support from the UK Government. I know, too, that the Welsh Government is supportive of these assets being taken over in this way for the benefit of the community. I'm sure you'll agree with me that what is vital is ensuring as many volunteers as possible can come forward to support such co-operatives and to make them hugely successful. Given the importance of volunteers, can you tell us what the Welsh Government is doing to help promote the importance of these community assets so that as many volunteers as possible come forward to support such ventures? Can you also tell us what is the Welsh Government doing to support community organisations who have helped facilitate such ventures to become co-operatives in the first place?

Prif Weinidog, rydym wedi gweld nifer o sefydliadau poblogaidd yn sir Benfro, fel tafarndai a siopau, yn cael eu trosglwyddo o fusnesau preifat i fodelau cydweithredol o weithredu dros y blynyddoedd diwethaf. Dau o'r rhai mwyaf diweddar yw tafarndai fel y Crymych Arms yng Nghrymych a Thafarn y Cross yng Nghas-lai, a gafodd gefnogaeth ariannol gan Lywodraeth y DU hefyd. Rwy'n gwybod, hefyd, fod Llywodraeth Cymru yn gefnogol i'r asedau hyn gael eu cymryd drosodd fel hyn er budd y gymuned. Rwy'n siŵr y byddwch chi'n cytuno â mi mai'r hyn sy'n hanfodol yw sicrhau y gall cynifer o wirfoddolwyr â phosibl ddod ymlaen i gefnogi cwmnïau cydweithredol o'r fath a'u gwneud yn hynod lwyddiannus. O ystyried pwysigrwydd gwirfoddolwyr, a allwch chi ddweud wrthym ni beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i helpu i hyrwyddo pwysigrwydd yr asedau cymunedol hyn fel bod cynifer o wirfoddolwyr â phosibl yn dod ymlaen i gefnogi mentrau o'r fath? A allwch chi ddweud wrthym ni hefyd beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gefnogi sefydliadau cymunedol sydd wedi helpu i hwyluso mentrau o'r fath i ddod yn fentrau cydweithredol yn y lle cyntaf?

Llywydd, I thank Paul Davies for both of those points. It's only a few weeks ago that I was with his colleague Darren Millar in a community-run shop in his constituency, and the person we met, who is the person in charge of it, said to me very directly, 'I'm not the important person here, it's the volunteers that allow this shop to continue to offer the service that it does to this local community.' So, I absolutely understand the point that Paul Davies is making, Llywydd, and, of course, here in Wales we're lucky enough to have a robust infrastructure for volunteering. We have not only the Wales Council for Voluntary Action, which takes that Wales-wide view of supporting volunteers, but we have county voluntary councils that adapt those policies and those grant possibilities to the needs of local communities. They do that not just in supporting volunteering and encouraging people to come forward for that, but they also support community organisations themselves. So, I entirely endorse the points that the Member has made, Llywydd, and I believe that in Wales we are particularly well placed, not simply because we are a nation of volunteers—a higher percentage of people volunteer in Wales than any other part of the United Kingdom—but we also have the infrastructure in place to support them in doing so.

Llywydd, diolch i Paul Davies am y ddau bwynt hynny. Dim ond ychydig wythnosau yn ôl yr oeddwn gyda'i gyd-Aelod Darren Millar mewn siop gymunedol yn ei etholaeth, a dywedodd y person y gwnaethom gyfarfod ag ef, sef y person sy'n gyfrifol amdani, wrthyf yn uniongyrchol iawn, 'nid fi yw'r person pwysig yma, ond y gwirfoddolwyr sy'n caniatáu i'r siop hon barhau i gynnig y gwasanaeth y mae'n ei wneud i'r gymuned leol hon.' Felly, rwy'n deall yn llwyr y pwynt y mae Paul Davies yn ei wneud, Llywydd, ac, wrth gwrs, yma yng Nghymru, rydyn ni'n ddigon ffodus i fod â seilwaith cadarn ar gyfer gwirfoddoli. Mae gennym Gyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru, sy'n cymryd y safbwynt Cymru gyfan hwnnw ar gefnogi gwirfoddolwyr, ond mae gennym gynghorau gwirfoddol sirol sy'n addasu'r polisïau hynny a'r posibiliadau grant hynny i anghenion cymunedau lleol. Maen nhw'n gwneud hynny nid yn unig wrth gefnogi gwirfoddoli ac annog pobl i ddod ymlaen i wneud hynny, ond maen nhw hefyd yn cefnogi sefydliadau cymunedol eu hunain. Felly, rwy'n llwyr gefnogi'r pwyntiau y mae'r Aelod wedi'u gwneud, Llywydd, ac rwy'n credu ein bod ni mewn sefyllfa arbennig o dda yng Nghymru, nid yn unig oherwydd ein bod yn genedl o wirfoddolwyr—mae canran uwch o bobl yn gwirfoddoli yng Nghymru nag yn unrhyw ran arall o'r Deyrnas Unedig—ond mae gennym hefyd y seilwaith ar waith i'w cefnogi i wneud hynny.

Of course, the very idea of co-operatives isn't something that's a foreign concept to Wales. The very idea started in Wales, so it's important that we lead the way into the future. Now, back in October I raised with the First Minister the untapped potential of the sector here in Wales, because, at the end of the day, it does make up 0.6 per cent of Welsh GDP. If we want to see an increase in that figure, of course, increasing the number of co-operatives operating is important, but also, as well, looking at the sizes of those co-operatives and looking at opportunities in other industries where we might be able to grow sizeable co-operatives in the same way in which they've done in Mondragón in the Basque Country. So, my question is: how will the Welsh Government not just look at increasing the numbers of co-operatives, but also look at scaling up the size of those co-operatives as well, so that they deliver the levels of growth we want to see, but also, as well, the good-quality jobs that we know they can?

Wrth gwrs, nid yw'r syniad o fentrau cydweithredol yn rhywbeth sy'n gysyniad dieithr i Gymru. Dechreuodd y syniad yng Nghymru, felly mae'n bwysig ein bod yn arwain y ffordd i'r dyfodol. Nawr, yn ôl ym mis Hydref fe godais gyda'r Prif Weinidog botensial heb ei ddefnyddio y sector yma yng Nghymru, oherwydd, ar ddiwedd y dydd, mae'n cyfrif am 0.6 y cant o gynnyrch domestig gros Cymru. Os ydym am weld cynnydd yn y ffigur hwnnw, wrth gwrs, mae cynyddu nifer y cwmnïau cydweithredol sy'n gweithredu yn bwysig, ond hefyd, edrych ar feintiau'r cwmnïau cydweithredol hynny ac edrych ar gyfleoedd mewn diwydiannau eraill lle gallem dyfu cwmnïau cydweithredol sylweddol yn yr un modd ag y maen nhw wedi'i wneud yn Mondragón yng Ngwlad y Basg. Felly, fy nghwestiwn i yw: sut y bydd Llywodraeth Cymru nid yn unig yn edrych ar gynyddu nifer y cwmnïau cydweithredol, ond hefyd yn edrych ar gynyddu maint y cwmnïau cydweithredol hynny hefyd, fel eu bod yn cyflawni'r lefelau twf yr ydym am eu gweld, ond hefyd, y swyddi o ansawdd da y gwyddom y gallant?

14:10

The Robert Owen co-operatives were on a significant scale, weren’t they? New Lanark was a whole town devoted to the co-operative way of doing things. I was asked a question, as the Member said, earlier in the year about employee-owned businesses becoming co-operatives in Wales and I was able to say to him then that we were making very good progress towards our target on it, and, in fact, that pace has accelerated since I answered that question: 70 employee-owned businesses now in Wales, three more in the legal stage of the transition process and a further five new enquiries now being taken through the process you need to go through to become an employee-owned co-operative.

I remember being told in Mondragón, when I was there, that they hadn’t succeeded in persuading people in the two valleys either side of them to adopt the model, so we shouldn’t beat ourselves up too much in Wales if we haven’t done as much as they had managed. But there are lessons from other parts of the world, and from those large-scale co-operatives, because we do now have some genuinely large-scale employee-owned businesses here in Wales, and our aim always is to assist businesses on that journey, so that they stay rooted here in Wales and use their capacity for growth to go on making that contribution to the wider Welsh economy.

Roedd cwmnïau cydweithredol Robert Owen ar raddfa sylweddol, on'd oedden nhw? Roedd New Lanark yn dref gyfan a neilltuwyd i'r ffordd gydweithredol o wneud pethau. Gofynnwyd cwestiwn i mi, fel y dywedodd yr Aelod, yn gynharach yn y flwyddyn ynghylch busnesau sy'n eiddo i weithwyr yn dod yn gwmnïau cydweithredol yng Nghymru ac roeddwn yn gallu dweud wrtho bryd hynny ein bod yn gwneud cynnydd da iawn tuag at ein targed arno, ac, mewn gwirionedd, mae'r cyflymder hwnnw wedi cyflymu ers imi ateb y cwestiwn hwnnw: 70 o fusnesau sy'n eiddo i weithwyr yng Nghymru bellach, tri arall yng ngham cyfreithiol y broses bontio a phum ymholiad newydd arall yn awr yn cael eu cymryd drwy'r broses y mae angen i chi fynd drwyddi i ddod yn gwmni cydweithredol sy'n eiddo i weithwyr.

Rwy'n cofio cael gwybod yn Mondragón, pan oeddwn i yno, nad oedden nhw wedi llwyddo i ddwyn perswâd ar bobl yn y ddau gwm y naill ochr iddyn nhw i fabwysiadu'r model, felly ddylen ni ddim dilorni ein hunain yn ormodol yng Nghymru os nad ydyn ni wedi gwneud cymaint ag y gwnaethon nhw lwyddo i'w wneud. Ond mae gwersi o rannau eraill o'r byd, a chan y cwmnïau cydweithredol mawr hynny, oherwydd erbyn hyn mae gennym rai busnesau ar raddfa wirioneddol fawr sy'n eiddo i weithwyr yma yng Nghymru, a'n nod bob amser yw cynorthwyo busnesau ar y daith honno, fel eu bod yn parhau i fod wedi'u gwreiddio yma yng Nghymru ac yn defnyddio eu gallu i dyfu i barhau i wneud y cyfraniad hwnnw i economi ehangach Cymru.

Hawliau o ran Datblygu a Ganiateir
Permitted Development Rights

5. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am hawliau o ran datblygu a ganiateir yng Nghymru? OQ60592

5. Will the First Minister make a statement on permitted development rights in Wales? OQ60592

Permitted development rights enable development with limited planning impacts to proceed without needing a planning application. These are kept under review in consultation with planning authorities, businesses and other organisations with an interest in the planning system.

Mae hawliau o ran datblygu a ganiateir yn galluogi datblygiad gydag effeithiau cynllunio cyfyngedig i fynd rhagddo heb fod angen cais cynllunio. Caiff y rhain eu hadolygu'n barhaus mewn ymgynghoriad ag awdurdodau cynllunio, busnesau a sefydliadau eraill sydd â budd yn y system gynllunio.

Diolch. In response to a similar question on 9 January, Dawn Bowden MS, Deputy Minister for tourism, told this Parliament

'The Welsh Government is committed to supporting a vibrant visitor economy all year round throughout Wales'.

Now, the facts paint a different picture. There's now a growing perception that, in Wales, this Welsh Government supported by Plaid are on an anti-tourism agenda. And you’ve got to realise this is a £6.2 billion industry, so let’s look at what’s been introduced as a result of this co-operation agreement: a 182-day rule for self-catering accommodation, registration scheme for holiday lets, licensing scheme for hospitality accommodation, tourism tax, slashing the 75 per cent—[Interruption.] I’m well within my time.

Diolch. Mewn ymateb i gwestiwn tebyg ar 9 Ionawr, dywedodd Dawn Bowden AS, y Dirprwy Weinidog twristiaeth, wrth y Senedd hon

'Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i gefnogi economi ymwelwyr fywiog drwy gydol y flwyddyn ledled Cymru'.

Nawr, mae'r ffeithiau yn creu darlun gwahanol. Erbyn hyn mae canfyddiad cynyddol bod y Llywodraeth hon, yng Nghymru, a gefnogir gan Blaid Cymru, ar agenda gwrth-dwristiaeth. Ac mae'n rhaid i chi sylweddoli bod hwn yn ddiwydiant gwerth £6.2 biliwn, felly gadewch i ni edrych ar yr hyn sydd wedi'i gyflwyno o ganlyniad i'r cytundeb cydweithio hwn: rheol 182 diwrnod ar gyfer llety hunanarlwyo, cynllun cofrestru ar gyfer llety gwyliau, cynllun trwyddedu ar gyfer llety lletygarwch, treth twristiaeth, torri'r 75 y cant—[Torri ar draws.] Rwyf ymhell o fewn fy amser.

Yes, you're within your time. [Interruption.] You're within your time, Janet Finch-Saunders; I'm not sure whether you're within your topic at the moment.

Ydych, rydych chi o fewn eich amser. [Torri ar draws.] Rydych chi o fewn eich amser, Janet Finch-Saunders; dydw i ddim yn siŵr a ydych chi o fewn eich pwnc ar hyn o bryd.

This question is about permitted development rights.

Mae'r cwestiwn hwn yn ymwneud â hawliau o ran datblygu a ganiateir.

Sorry, I don't understand what you're saying.

Mae'n ddrwg gen i, dydw i ddim yn deall yr hyn rydych chi'n ei ddweud.

Which part of that didn't you understand, of what I was saying?

Pa ran o hynny na wnaethoch chi ei ddeall, o'r hyn yr oeddwn i'n ei ddweud?

This is about permitted development rights and the points I'm making.

Mae hyn yn ymwneud â hawliau datblygu a ganiateir a'r pwyntiau rwy'n eu gwneud.

Okay. Get to the point, then, please, Janet Finch-Saunders.

Ocê. Dewch i'r pwynt, felly, os gwelwch yn dda, Janet Finch-Saunders.

Right. So, further to the consultation on extending development rights for temporary campsites, and in order to help the sector, will you now increase the number of days from 28 to 60 for these businesses? Diolch.

Iawn. Felly, ymhellach i'r ymgynghoriad ar ymestyn hawliau datblygu ar gyfer gwersylloedd dros dro, ac er mwyn helpu'r sector, a wnewch chi nawr gynyddu nifer y diwrnodau o 28 i 60 i'r busnesau hyn? Diolch.

Well, Llywydd, I did eventually understand the point the Member was making. The Minister has a range of topics that she will consider in the coming 12 months in relation to permitted development rights. That will include air-source heat pumps, electric charging, the bottle-return scheme—of which the Member was such a strong supporter—and caravan parks, so it is on the list for the Minister to consider this year. When she does, she will inevitably be weighing up the balance of rights here. I understand the points that the Member has made and the sector has made about if it had more days in which it was able to open caravan parks without planning permission, that would be of advantage to some people in the industry. But we also know that there have been complaints in the past of those pop-up caravan sites creating traffic that is unregulated, that there is smoke that affects people who live nearby, there is noise from people—who are, after all, coming on holiday to enjoy themselves, and they’re very close sometimes to where people live their lives. So, what the Minister will be doing will be to be weighing up those different considerations. If it is possible to extend the number of days that caravan parks can pop up without planning permission, then there will have to be safeguards for people who live nearby as well.

Wel, Llywydd, fe wnes i ddeall, yn y pen draw, y pwynt yr oedd yr Aelod yn ei wneud. Mae gan y Gweinidog amrywiaeth o bynciau y bydd yn eu hystyried yn ystod y 12 mis nesaf mewn perthynas â hawliau o ran datblygu a ganiateir. Bydd hynny'n cynnwys pympiau gwres ffynhonnell aer, gwefru trydan, y cynllun dychwelyd poteli—yr oedd yr Aelod yn gefnogwr mor frwd ohono—a pharciau carafanau, felly mae ar y rhestr i'r Gweinidog ei ystyried eleni. Pan fydd hi'n gwneud hynny, mae'n anochel y bydd hi'n pwyso a mesur y cydbwysedd hawliau yn y fan yma. Rwy'n deall y pwyntiau y mae'r Aelod wedi'u gwneud ac mae'r sector wedi eu gwneud o ran pe bai'n cael mwy o ddiwrnodau pan fyddai'n gallu agor meysydd carafanau heb ganiatâd cynllunio, byddai hynny o fantais i rai pobl yn y diwydiant. Ond rydyn ni hefyd yn gwybod bod cwynion wedi bod yn y gorffennol bod y safleoedd carafanau dros dro hynny yn creu traffig sydd heb ei reoleiddio, bod mwg sy'n effeithio ar bobl sy'n byw gerllaw, bod sŵn gan bobl—sydd, wedi'r cyfan, yn dod ar wyliau i fwynhau eu hunain, ac maen nhw'n agos iawn weithiau at ble mae pobl yn byw eu bywydau. Felly, yr hyn y bydd y Gweinidog yn ei wneud fydd pwyso a mesur y gwahanol ystyriaethau hynny. Os yw'n bosibl ymestyn nifer y diwrnodau y gall parciau carafanau weithredu heb ganiatâd cynllunio, yna bydd yn rhaid bod mesurau diogelu ar gyfer pobl sy'n byw gerllaw hefyd.

Y Post Brenhinol
Royal Mail

6. Pa ystyriaeth y mae'r Prif Weinidog wedi'i rhoi i gyhoeddiad Ofcom y gallai'r Post Brenhinol leihau sawl gwaith y dosberthir llythyrau i dri diwrnod yr wythnos? OQ60613

6. What consideration has the First Minister given to Ofcom's announcement that Royal Mail could reduce letter deliveries to three days a week? OQ60613

14:15

The challenges faced by Royal Mail are not best resolved by a service confined to only three days a week. The Deputy Minister for Social Partnership will meet Ofcom next week to make it clear that any changes to postal services must take into account Welsh needs and any impacts on vulnerable people.

Nid gwasanaeth sydd wedi'i gyfyngu i ddim ond tri diwrnod yr wythnos yw'r ffordd orau o ddatrys yr heriau sy'n wynebu'r Post Brenhinol. Bydd y Dirprwy Weinidog Partneriaeth Gymdeithasol yn cwrdd ag Ofcom yr wythnos nesaf i'w gwneud yn glir bod yn rhaid i unrhyw newidiadau i wasanaethau post ystyried anghenion Cymru ac unrhyw effeithiau ar bobl sy'n agored i niwed.

Diolch. Since Royal Mail was privatised, it has been asset-stripped. The universal one-price letter was never profitable on its own, it was part of a package of services. And recently, workers have been told to deliver the more lucrative parcels and leave letters behind, as rounds have become too big to deliver for the workforce that is left; all while chief executives have had massive pay awards and shareholders have profited. Has the Welsh Government considered the impact reduced letter delivery will have on health appointments and those that are digitally excluded?

Diolch. Ers i'r Post Brenhinol gael ei breifateiddio, mae ei asedau wedi cael eu cymryd oddi arno. Nid oedd y llythyr un-pris cyffredinol erioed yn broffidiol ynddo'i hun, roedd yn rhan o becyn o wasanaethau. Ac yn ddiweddar, mae gweithwyr wedi cael eu cyfarwyddo i ddosbarthu'r parseli mwy proffidiol a gadael llythyrau ar ôl, wrth i rowndiau fynd yn rhy fawr i'w cyflawni gan y gweithlu sydd ar ôl; hyn oll tra bod prif weithredwyr wedi cael dyfarniadau cyflog enfawr a bod cyfranddalwyr wedi elwa. A yw Llywodraeth Cymru wedi ystyried yr effaith y bydd cwtogi'r gwasanaeth dosbarthu llythyrau yn ei chael ar apwyntiadau iechyd ac ar y rhai sydd wedi'u hallgáu'n ddigidol?

Well, Llywydd, Carolyn Thomas makes a very important point at the end of her supplementary question. I said in my original answer that one of the two key points that the Deputy Minister will be conveying next week are general Welsh needs—. And a universal postal service inevitably means that you get the same service if you are hard to provide that service to, if you live remotely and it's inevitably more expensive, as if you live in a densely-populated inner city area, where it's much easier to provide that service; that's the nature of an universal service and we will be making that point. But we'll also be making points on behalf of those vulnerable individuals in our community. We know our health services are used far more by people later on in life than people who are earlier on. We know that those people are, on the whole, less likely to use digital means of communication. It's fantastic that the health service uses text messaging and other things to remind people of appointments, but, if you don't operate in that world, you rely on the letter coming through the door, and if you're only getting a letter on three days of the week the chances are far too high that someone will not get an appointment or not know about their appointment in good time to be able to make the necessary arrangements to be able to keep that appointment. Those are really important points for the most vulnerable people in our society and the Minister will be conveying that point very directly to the regulator.

Wel, Llywydd, mae Carolyn Thomas yn gwneud pwynt pwysig iawn ar ddiwedd ei chwestiwn atodol. Fe ddywedais i yn fy ateb gwreiddiol mai un o'r ddau bwynt allweddol y bydd y Dirprwy Weinidog yn eu cyfleu yr wythnos nesaf fydd anghenion cyffredinol Cymru—. Ac mae gwasanaeth post cyffredinol yn golygu yn anochel eich bod chi'n cael yr un gwasanaeth os yw'n anodd darparu'r gwasanaeth hwnnw i chi, os ydych chi'n byw mewn man anghysbell ac mae'n anochel ei fod yn ddrutach, ag os ydych chi'n byw mewn ardal dinas fewnol boblog, lle mae'n llawer haws darparu'r gwasanaeth hwnnw; dyna natur gwasanaeth cyffredinol a byddwn ni'n gwneud y pwynt hwnnw. Ond byddwn ni hefyd yn gwneud pwyntiau ar ran yr unigolion agored i niwed hynny yn ein cymuned. Rydyn ni'n gwybod bod ein gwasanaethau iechyd yn cael eu defnyddio llawer mwy gan bobl yn ddiweddarach yn eu bywyd na phobl sy'n gynharach yn eu bywyd. Rydyn ni'n gwybod bod y bobl hynny, ar y cyfan, yn llai tebygol o ddefnyddio dulliau cyfathrebu digidol. Mae'n wych bod y gwasanaeth iechyd yn defnyddio negeseuon testun a phethau eraill i atgoffa pobl o apwyntiadau, ond, os nad ydych chi'n gweithredu yn y byd hwnnw, rydych chi'n dibynnu ar y llythyr yn dod trwy'r drws, ac os ydych chi ond yn cael llythyrau dri diwrnod yr wythnos, mae'r siawns yn llawer rhy uchel na fydd rhywun yn cael apwyntiad neu na fydd yn cael gwybod am ei apwyntiad mewn da bryd i allu gwneud y trefniadau angenrheidiol i allu cadw'r apwyntiad hwnnw. Mae'r rheini'n bwyntiau pwysig iawn i'r bobl fwyaf agored i niwed yn ein cymdeithas a bydd y Gweinidog yn cyfleu'r pwynt hwnnw'n uniongyrchol iawn i'r rheoleiddiwr.

The chief executive of Ofcom made the point that we're sending half as many letters as we did in 2011 and receiving many more parcels, but the universal service obligation hasn't changed since then. Ofcom also noted that many other European countries, for the same reasons, have reduced frequency of delivery or extended delivery times for letters, including Sweden, Belgium, Norway and Denmark, in their document. However, last Wednesday, the Prime Minister pledged to maintain Royal Mail's obligation to deliver letters six days a week. Given that Ofcom will now be consulting on its proposals before providing an update in the summer and your indication that you will be engaging with Ofcom, including a meeting next week, what, if any, proposals do you have to square that circle, where consumer demand has changed drastically, but, at the same time, the public want that universal six-day service?

Gwnaeth prif weithredwr Ofcom y pwynt ein bod ni'n anfon hanner cymaint o lythyrau ag y gwnaethon ni yn 2011 ac yn derbyn llawer mwy o barseli, ond nid yw'r rhwymedigaeth gwasanaeth cyffredinol wedi newid ers hynny. Nododd Ofcom yn ei ddogfen hefyd fod llawer o wledydd eraill Ewrop, am yr un rhesymau, wedi lleihau amlder dosbarthu llythyrau neu wedi ymestyn amseroedd dosbarthu llythyrau, gan gynnwys Sweden, Gwlad Belg, Norwy a Denmarc. Fodd bynnag, ddydd Mercher diwethaf, addawodd y Prif Weinidog i gynnal rhwymedigaeth y Post Brenhinol i ddosbarthu llythyrau chwe diwrnod yr wythnos. O ystyried y bydd Ofcom nawr yn ymgynghori ar ei gynigion cyn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf yn yr haf a'r arwydd a roesoch y byddwch chi'n ymgysylltu ag Ofcom, gan gynnwys cyfarfod yr wythnos nesaf, pa gynigion, os o gwbl, sydd gennych chi i fynd i'r afael â'r sefyllfa anodd honno, lle mae galw defnyddwyr wedi newid yn sylweddol, ond, ar yr un pryd, mae'r cyhoedd eisiau'r gwasanaeth chwe diwrnod cyffredinol hwnnw?

Well, Llywydd, I don't disagree that there is a dilemma to be solved there, with the number of letters falling and the nature of the business changing. It is why Ofcom has itself come forward with its proposals. We will engage with those proposals, of course; as I said, the Minister is meeting on 9 February with Ofcom. What we are concerned with is that, in any resolution of that dilemma, Welsh interests are not neglected and that vulnerable people are protected, and I don't imagine for a moment that the Member would dissent from either of those principles.

Wel, Llywydd, nid wyf i'n anghytuno bod cyfyng-gyngor i'w ddatrys yno, gyda nifer y llythyrau yn lleihau a natur y busnes yn newid. Dyna pam mae Ofcom ei hun wedi cyflwyno ei gynigion. Byddwn ni'n ymgysylltu â'r cynigion hynny, wrth gwrs; fel y dywedais i, bydd y Gweinidog yn cyfarfod ag Ofcom ar 9 Chwefror. Yr hyn sy'n bwysig i ni yw nad yw buddiannau Cymru yn cael eu hesgeuluso wrth ddatrys y cyfyng-gyngor hwnnw, a bod pobl sy'n agored i niwed yn cael eu hamddiffyn, ac nid wyf i'n dychmygu am eiliad y byddai'r Aelod yn anghytuno â'r naill neu'r llall o'r egwyddorion hynny.

Gwella Gwasanaethau'r GIG yn Islwyn
Enhancing NHS Services in Islwyn

7. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i wella gwasanaethau'r GIG yn Islwyn? OQ60633

7. What action is the Welsh Government taking to enhance NHS services in Islwyn? OQ60633

Llywydd, we constantly look to improve services for the Member's constituency, as demonstrated last week, when Aneurin Bevan University Health Board opened a new £19 million health and well-being centre. Islwyn residents will also benefit from a £14 million investment in the emergency department at the Grange University Hospital, as well as a new breast care unit opening next month.

Llywydd, rydyn ni'n ymdrechu'n gyson i wella gwasanaethau ar gyfer etholaeth yr Aelod, fel y dangoswyd yr wythnos diwethaf, pan agorodd Bwrdd Iechyd Prifysgol Aneurin Bevan ganolfan iechyd a lles newydd gwerth £19 miliwn. Bydd trigolion Islwyn hefyd yn elwa ar fuddsoddiad o £14 miliwn yn yr adran frys yn Ysbyty Athrofaol y Faenor, yn ogystal ag uned gofal y fron newydd a fydd yn agor fis nesaf.

14:20

Thank you, First Minister. The Welsh Government's and indeed this Senedd Cymru Welsh Parliament's ability to deliver and oversee vital public services is predicated on the finances it receives from the UK Tory Government in Westminster. The Welsh health Minister has informed the Senedd that the Welsh Government has escalated intervention at the Aneurin Bevan University Health Board. This is welcome oversight in an incredibly challenging environment. I also welcome the news of the announcement, as the First Minister said, that Welsh Government has made an additional £14 million available to expand and reconfigure parts of the Grange University Hospital. The Grange has been an important new facility for the people of Gwent as healthcare demands have soared, and it is vital that the Grange improves, as it has become a key centre of healthcare in Gwent. First Minister, what principles and actions guide the Welsh Government in protecting and enhancing the national health service in Gwent, whilst public services have been so roughly damaged by the UK Tory Government now entering its final death spiral?

Diolch, Prif Weinidog. Mae gallu Llywodraeth Cymru ac yn wir y Senedd hon i ddarparu a goruchwylio gwasanaethau cyhoeddus hanfodol yn seiliedig ar y cyllid y mae'n ei dderbyn gan Lywodraeth Dorïaidd y DU yn San Steffan. Mae Gweinidog iechyd Cymru wedi rhoi gwybod i'r Senedd bod Llywodraeth Cymru wedi cynyddu ymyrraeth ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Aneurin Bevan. Mae hon yn oruchwyliaeth i'w chroesawu mewn amgylchedd anhygoel o anodd. Rwyf i hefyd yn croesawu'r newyddion am y cyhoeddiad, fel y dywedodd y Prif Weinidog, fod Llywodraeth Cymru wedi sicrhau bod £14 miliwn ychwanegol ar gael i ehangu ac ad-drefnu rhannau o Ysbyty Athrofaol y Faenor. Mae'r Faenor wedi bod yn gyfleuster newydd pwysig i bobl Gwent wrth i ofynion gofal iechyd gynyddu, ac mae'n hanfodol bod y Faenor yn gwella, gan ei fod wedi dod yn ganolfan gofal iechyd allweddol yng Ngwent. Prif Weinidog, pa egwyddorion a chamau gweithredu sy'n arwain Llywodraeth Cymru wrth ddiogelu a gwella'r gwasanaeth iechyd gwladol yng Ngwent, tra bod gwasanaethau cyhoeddus wedi cael eu difrodi'n arw gan Lywodraeth Dorïaidd y DU, sydd, erbyn hyn, yn cychwyn ar ei dirywiad marwol terfynol?

Before I ask the First Minister to answer, can I just check that the First Minister has understood the question, because the broadband connection wasn't sufficiently good? If you've understood the question, you can answer. But if I can just say to Rhianon Passmore, if you are to take part later on in the session at all, you will need to improve the broadband connection you're currently working on. First Minister.

Cyn i mi ofyn i'r Prif Weinidog ateb, a gaf i wirio bod y Prif Weinidog wedi deall y cwestiwn, oherwydd doedd y cysylltiad band eang ddim yn ddigon da? Os ydych chi wedi deall y cwestiwn, gallwch chi ateb. Ond os caf i ddweud wrth Rhianon Passmore, os byddwch chi eisiau cymryd rhan yn ddiweddarach yn y sesiwn, bydd angen i chi wella'r cysylltiad band eang yr ydych chi'n gweithio arno ar hyn o bryd. Prif Weinidog.

Llywydd, can I thank other Members for the relative silence in which the question was put? It wasn't easy to follow, but I think I was able to understand the key gist of what Rhianon Passmore said.

She asked me at the end what principles guide the Welsh Government's actions in relation to the health service and, well, those are our continuing commitment to the founding principles of the health service. The new centre that I mentioned in my answer, the £19 million health and well-being centre, was in Tredegar, of course, and no more fitting place to demonstrate investment in a twenty-first century health service than in the place where the health service itself was born. So, we continue to be committed to a service that is comprehensive, universal, free at the point of use, and where access is based not on the amount of money you have in your pocket or the influence that you are able to bear, but on your clinical need. That's what guides the investments that are made by the Welsh Government.

I agree with the point that the Member made about the need for improvement at the Grange University Hospital in its emergency department, given the part it now plays in that ecology of health services in the Gwent area, but that's why the Minister has provided that additional investment. It will more than double the capacity at that emergency department and make sure that it goes on providing the service on which Rhianon Passmore's constituents rely.

Llywydd, a gaf fi ddiolch i'r Aelodau eraill am y tawelwch cymharol wrth i'r cwestiwn gael ei ofyn? Doedd hi ddim yn hawdd ei ddilyn, ond rwy'n credu fy mod i wedi gallu deall hanfod allweddol yr hyn a ddywedodd Rhianon Passmore.

Gofynnodd i mi ar y diwedd pa egwyddorion sy'n llywio gweithredoedd Llywodraeth Cymru o ran y gwasanaeth iechyd ac, wel, y rheini yw ein hymrwymiad parhaus i egwyddorion sylfaenol y gwasanaeth iechyd. Roedd y ganolfan newydd y soniais i amdani yn fy ateb, y ganolfan iechyd a lles gwerth £19 miliwn, yn Nhredegar, wrth gwrs, ac nid oes lle mwy addas i ddangos buddsoddiad mewn gwasanaeth iechyd ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain nag yn y man lle cafodd y gwasanaeth iechyd ei hun ei eni. Felly, rydyn ni'n parhau i fod yn ymrwymedig i wasanaeth sy'n gynhwysfawr, yn gyffredinol, am ddim lle mae'n cael ei ddefnyddio, a lle mae mynediad yn seiliedig nid ar faint o arian sydd gennych chi yn eich poced na'r dylanwad y gallwch chi ei gael, ond ar eich angen clinigol. Dyna sy'n arwain y buddsoddiadau a wneir gan Lywodraeth Cymru.

Rwy'n cytuno â'r pwynt y gwnaeth yr Aelod am yr angen i wella adran frys Ysbyty Athrofaol y Faenor, o ystyried y rhan y mae'n ei chwarae erbyn hyn yn yr ecoleg honno o wasanaethau iechyd yn ardal Gwent, ond dyna pam mae'r Gweinidog wedi darparu'r buddsoddiad ychwanegol hwnnw. Bydd yn mwy na dyblu'r capasiti yn yr adran frys honno ac yn sicrhau ei bod yn parhau i ddarparu'r gwasanaeth y mae etholwyr Rhianon Passmore yn dibynnu arno.

Elw Gormodolyn yr Economi
Excessive Profits in the Economy

8. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi’i wneud o sut mae elw gormodol mewn rhai sectorau o’r economi yn effeithio ar drigolion Cymru? OQ60618

8. What assessment has the Welsh Government made of how excessive profits in some sectors of the economy are impacting Welsh residents? OQ60618

Well, Llywydd, there is no doubt that profiteering has added to inflationary pressure on Welsh household budgets. To cite just one example, the Competition and Markets Authority concluded in November that makers of some popular food brands had raised their prices more than their costs during the cost-of-living crisis.

Wel, Llywydd, does dim amheuaeth bod gorelwa wedi ychwanegu at bwysau chwyddiant ar gyllidebau aelwydydd Cymru. I roi un enghraifft yn unig, daeth yr Awdurdod Cystadleuaeth a Marchnadoedd i'r casgliad ym mis Tachwedd bod gwneuthurwyr rhai brandiau bwyd poblogaidd wedi codi eu prisiau yn fwy na'u costau yn ystod yr argyfwng costau byw.

I'm grateful to the First Minister for his answer. You're right, First Minister; the CMA have done their own piece of work, but so have—. Research has been done by Unite the Union, Llywydd, and I refer Members to my declaration of interests. Unite found that, in many industries, excess profits were pushing up prices—[Interruption.] Presiding Officer, the Conservatives can shout all they want, but they'll want to listen to the reality of what many of my residents are facing and many of theirs are facing in their own communities: excess profits pushing up prices. The UK Conservative Government, Presiding Officer, were forced to act in a tokenistic way in the energy sector. However, this hasn't been the case anywhere else, and it's not been anywhere near good enough. In other sectors, such as car insurance, it's affecting their constituents on a daily basis. In other areas, such as food, it's affecting their constituents on a daily basis. These behaviours have gone unchecked. First Minister, last winter we saw some companies making excessive profits gleefully switching vulnerable customers to prepayment meters at the same time. These excessive profits were inflammatory, they were damaging to growth, and they were damaging to my constituents and the Welsh population. Can I ask you, First Minister, therefore: what is your assessment of what needs to happen to get the Government in Westminster to take this problem seriously?

Rwy'n ddiolchgar i'r Prif Weinidog am ei ateb. Rydych chi'n iawn, Prif Weinidog; mae'r Awdurdod Cystadleuaeth a Marchnadoedd wedi gwneud eu darn eu hunain o waith, ond felly hefyd—. Mae ymchwil wedi'i wneud gan Uno'r Undeb, Llywydd, ac rwy'n cyfeirio Aelodau at fy natganiad buddiannau. Gwnaeth Uno'r Undeb ddarganfod bod elw gormodol, mewn llawer o ddiwydiannau, yn gwthio prisiau i fyny—[Torri ar draws.] Llywydd, gall y Ceidwadwyr weiddi nerth eu pennau, ond byddan nhw eisiau gwrando ar wirionedd yr hyn y mae llawer o fy nhrigolion i yn ei wynebu a llawer o'u rhai nhw yn ei wynebu yn eu cymunedau eu hunain: elw gormodol yn cynyddu prisiau. Cafodd Llywodraeth Geidwadol y DU, Llywydd, ei gorfodi i weithredu mewn ffordd symbolaidd yn y sector ynni. Fodd bynnag, nid yw hyn wedi bod yn wir yn unman arall, ac nid yw wedi bod yn ddigon da o bell ffordd. Mewn sectorau eraill, fel yswiriant ceir, mae'n effeithio ar eu hetholwyr yn ddyddiol. Mewn meysydd eraill, fel bwyd, mae'n effeithio ar eu hetholwyr yn ddyddiol. Mae'r ymddygiad hwn wedi mynd rhagddo'n ddilyffethair. Prif Weinidog, y gaeaf diwethaf gwnaethon ni weld rhai cwmnïau yn gwneud elw gormodol ac yn newid cwsmeriaid sy'n agored i niwed yn orfoleddus i fesuryddion rhagdalu ar yr un pryd. Roedd yr elw gormodol hwn yn ymfflamychol, roedd yn niweidiol i dwf, ac roedd yn niweidiol i fy etholwyr a phoblogaeth Cymru. A gaf i ofyn i chi, Prif Weinidog, felly: beth yw'ch asesiad chi o'r hyn sydd angen digwydd i sicrhau bod Llywodraeth San Steffan yn cymryd y broblem hon o ddifrif?

14:25

Well, Llywydd, I thank Jack Sargeant for that. I too am proud to declare my membership of Unite the Union and to endorse the work that it's done in this area. When I saw the question at the weekend, Llywydd, I was reminded of a famous saying by that great socialist and political thinker, R.H. Tawney. I think it's 100 years ago almost to now when he said,

'what thoughtful rich people call the problem of poverty, thoughtful poor people call with equal justice a problem of riches'.

And that's at the heart of the point that Jack Sargeant has made, isn't it? We live in this deeply unequal society. We talk an awful lot here in this Chamber about poverty. We talk a little bit less than maybe we should about the problem of riches and the need to make sure that the assets that are available to us as citizens of the United Kingdom are more fairly distributed between us. Despite everything that has been done, Llywydd, to improve the position of prepayment meter customers, Citizens Advice was reporting last week that 2 million people who depend on prepayment meters will find themselves involuntarily without a supply. They will have disconnected themselves from lifeline supplies because they're simply not able to afford to feed them. That despite the astonishing profits that have been made by those energy companies during this cost-of-living crisis.

And, Llywydd, it's not only there. Jack Sargeant has drawn attention to the food industry, to the insurance industry and energy. But we had a powerful contribution on the floor of the Senedd last week from Jane Dodds talking about the elimination of profit from services for looked-after children, and there the Competition and Markets Authority concluded that, in that industry, where a reasonable return on investment would be 6 per cent, the industry was taking twice that as a return in excessive profits. The Competition and Markets Authority itself said that the UK had sleepwalked into a dysfunctional market where excessive profit taking was at the expense of those vulnerable children who depended upon it. In the way that Jack Sargeant has said this afternoon, Llywydd, we need a Government prepared to level that playing field for the benefit of citizens in Wales and across the United Kingdom.

Wel, Llywydd, diolch i Jack Sargeant am hynny. Rwyf i hefyd yn falch o ddatgan fy aelodaeth o Uno'r Undeb ac i gymeradwyo'r gwaith y mae wedi'i wneud yn y maes hwn. Pan welais i'r cwestiwn dros y penwythnos, Llywydd, cefais i fy atgoffa o ddywediad enwog gan y meddyliwr sosialaidd a gwleidyddol gwych hwnnw, R.H. Tawney. Rwy'n credu mai 100 mlynedd yn ôl bron i nawr oedd hi pan ddywedodd ef,

'mae'r hyn y mae pobl gyfoethog feddylgar yn ei alw'n broblem tlodi, yn cael ei alw, gyda chyfiawnder cyfartal, yn broblem cyfoeth gan bobl dlawd feddylgar'.

A dyna sydd wrth wraidd y pwynt y mae Jack Sargeant wedi'i wneud, onid ydyw? Rydyn ni'n byw yn y gymdeithas hynod anghyfartal hon. Rydyn ni'n siarad llawer iawn yma yn y Siambr hon am dlodi. Rydyn ni'n siarad ychydig yn llai nag y dylen ni am broblem cyfoeth a'r angen i sicrhau bod yr asedau sydd ar gael i ni fel dinasyddion y Deyrnas Unedig yn cael eu dosbarthu'n decach rhyngom ni. Er gwaethaf popeth sydd wedi'i wneud, Llywydd, i wella sefyllfa cwsmeriaid mesuryddion rhagdalu, roedd Cyngor ar Bopeth yn adrodd yr wythnos diwethaf y bydd 2 filiwn o bobl sy'n dibynnu ar fesuryddion rhagdalu yn wynebu bod heb gyflenwad yn anwirfoddol. Byddan nhw wedi datgysylltu eu hunain o gyflenwadau achubiaeth oherwydd dydyn nhw ddim yn gallu fforddio eu bwydo. A hynny er gwaethaf yr elw rhyfeddol y mae'r cwmnïau ynni hynny wedi'i wneud yn ystod yr argyfwng costau byw hwn.

A, Llywydd, nid dim ond yn y fan honno y mae'n digwydd. Mae Jack Sargeant wedi tynnu sylw at y diwydiant bwyd, at y diwydiant yswiriant a'r diwydiant ynni. Ond cawson ni gyfraniad pwerus ar lawr y Senedd yr wythnos diwethaf gan Jane Dodds yn sôn am ddileu elw o wasanaethau ar gyfer plant sy'n derbyn gofal, ac o ran hynny daeth yr Awdurdod Cystadleuaeth a Marchnadoedd i'r casgliad, yn y diwydiant hwnnw, lle byddai enillion rhesymol ar fuddsoddiad yn 6 y cant, bod y diwydiant yn cymryd dwywaith hynny mewn elw gormodol. Dywedodd yr Awdurdod Cystadleuaeth a Marchnadoedd ei hun fod y DU wedi cerdded yn ei chwsg i mewn i farchnad gamweithredol lle'r oedd elw gormodol yn cael ei wneud ar draul y plant agored i niwed hynny a oedd yn dibynnu arno. Yn y ffordd y mae Jack Sargeant wedi dweud y prynhawn yma, Llywydd, mae angen Llywodraeth arnom sy'n barod i sicrhau chwarae teg er budd dinasyddion yng Nghymru a ledled y Deyrnas Unedig.

2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement

Yr eitem nesaf, felly, fydd y cyhoeddiad busnes, a dwi'n galw ar y Trefnydd i wneud y cyhoeddiad hwnnw. Lesley Griffiths.

The next item will be the business statement and announcement, and I call on the Trefnydd to make the statement. Lesley Griffiths.

Diolch, Llywydd. There are two changes to this week's Plenary business. Tomorrow's committee debate will be on the challenges facing the creative industry workforce in Wales, which was postponed from last week. Therefore, the debate on the Culture, Communications, Welsh Language, Sport, and International Relations Committee's annual report on international relations 2022-23 has been postponed until 28 February. Draft business for the next three weeks is set out on the business statement and announcement, which can be found amongst the meeting papers available to Members electronically.

Diolch, Llywydd. Mae dau newid i fusnes y Cyfarfod Llawn yr wythnos hon. Bydd dadl y pwyllgor yfory ar yr heriau sy'n wynebu gweithlu'r diwydiant creadigol yng Nghymru, a gafodd ei gohirio o'r wythnos diwethaf. Felly, mae'r ddadl ar adroddiad blynyddol y Pwyllgor Diwylliant, Cyfathrebu, y Gymraeg, Chwaraeon a Chysylltiadau Rhyngwladol ar gysylltiadau rhyngwladol 2022-23 wedi'i gohirio tan 28 Chwefror. Mae'r busnes drafft ar gyfer y tair wythnos nesaf wedi'i nodi ar y datganiad a'r cyhoeddiad busnes a geir ymhlith y papurau cyfarfod sydd ar gael i'r Aelodau yn electronig.

Can I call for two statements today, please, Trefnydd, the first on the future of our high streets in Wales? Many town centres have been struggling in recent years. We know that the competition presented by online retailers and out-of-town developments, with their free parking opportunities, has made it tough doing business, sometimes, in our town centres. And, of course, the latest impact of the reduction in business rate relief is causing many businesses in my constituency to get in touch to say that that could be make or break for them. I do think that we need to ensure that there's more discussion on the future of our town centres, how we can make sure that they are vibrant in the future, and I wonder whether we could have a statement so that we can have an engagement and a discussion on this on a cross-party basis to see what might be done to protect them.

Secondly, can I call for a statement on whether Transport for Wales represents value for money for Welsh taxpayers? We know that £125 million was recently awarded to Transport for Wales, in spite of there apparently being no business case for that ever having been published, and in spite of it not having been part of the Welsh Government's budget arrangements for last year. It's been brought to my attention by a constituent that Transport for Wales recently spent £5,500—I know it's a small sum in relative terms—wrapping a train in a 'Made in Wales' advertising slogan and sign. Now, clearly, that is unnecessary discretionary expenditure at taxpayers' expense, and I wonder what else is going on that's being wastefully spent by Transport for Wales without there being a proper business case around it.

So, I would appreciate a statement from the Minister on Transport for Wales, on why these significant sums are being given to that organisation when it seems to be able to spend frivolously on that sort of advertising.

A gaf i alw am ddau ddatganiad heddiw, os gwelwch yn dda, Trefnydd, y cyntaf ar ddyfodol ein strydoedd mawr yng Nghymru? Mae llawer o ganol trefi wedi bod yn ei chael hi'n anodd yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Gwyddom fod y gystadleuaeth gan fanwerthwyr ar-lein a datblygiadau y tu allan i'r dref, gyda'u cyfleoedd i barcio am ddim, wedi'i gwneud hi'n anodd cynnal busnes, weithiau, yng nghanol ein trefi. Ac, wrth gwrs, mae effaith ddiweddaraf y gostyngiad mewn rhyddhad ardrethi busnes yn achosi i lawer o fusnesau yn fy etholaeth gysylltu i ddweud y gallai hynny fod yn fater o fethu neu lwyddo iddyn nhw. Rwy'n credu bod angen i ni sicrhau bod mwy o drafodaeth ynghylch dyfodol canol ein trefi, sut y gallwn ni sicrhau eu bod yn ffynnu yn y dyfodol, a thybed a gawn ni ddatganiad fel y gallwn ni ymgysylltu a thrafod hyn ar sail drawsbleidiol i weld beth y gellid ei wneud i'w gwarchod nhw.

Yn ail, a gaf i alw am ddatganiad ynghylch a yw Trafnidiaeth Cymru yn cynrychioli gwerth am arian i drethdalwyr Cymru? Gwyddom fod £125 miliwn wedi'i roi yn ddiweddar i Trafnidiaeth Cymru, er nad oes achos busnes dros hynny wedi'i gyhoeddi erioed yn ôl pob golwg, ac er nad oedd yn rhan o drefniadau cyllideb Llywodraeth Cymru ar gyfer y llynedd. Mae wedi cael ei ddwyn i'm sylw gan etholwr fod Trafnidiaeth Cymru wedi gwario £5,500 yn ddiweddar—rwy'n gwybod ei fod yn swm bach mewn termau cymharol—yn lapio trên mewn slogan ac arwydd hysbysebu 'Gwnaed yng Nghymru'. Nawr, yn amlwg, mae hynny'n wariant dewisol diangen ar draul trethdalwyr, a thybed beth arall y mae Trafnidiaeth Cymru yn gwario'n wastraffus arno heb fod achos busnes priodol dros wneud hynny.

Felly, byddwn i'n gwerthfawrogi datganiad gan Weinidog Trafnidiaeth Cymru ynghylch pam mae'r symiau sylweddol hyn yn cael eu rhoi i'r sefydliad hwnnw pan ei fod yn ymddangos ei fod yn gallu gwario'n wamal ar y math hwnnw o hysbysebu.

14:30

I will agree to a statement on your first question, but not to your second. 

Fe wnaf i gytuno i ddatganiad ar eich cwestiwn cyntaf, ond nid eich ail. 

Trefnydd, I'd like to request a statement following an investigative piece published at the weekend by The Sunday Times regarding cash for courses, which exposed that Cardiff University was one of the universities named that were offering to recruit foreign students on far lower grades than we would expect from students here in Wales, meaning that students are missing out, having to have excessively high grades of A*s and so on to get onto some courses, which are absolutely vital in terms of the Welsh economy, of course, and missing out because of the situation that many of our universities are facing in terms of their financial difficulties.

I think we need clarity on this, and I'd appreciate a statement from the Minister for Education and the Welsh Language to understand what discussions he may have with Cardiff University to ensure that Welsh students aren't missing out, and also, that we're not exploiting international students unfairly.

Trefnydd, hoffwn i ofyn am ddatganiad yn dilyn darn ymchwiliol a gafodd ei gyhoeddi dros y penwythnos gan The Sunday Times ynghylch arian parod ar gyfer cyrsiau, a ddatgelodd mai Prifysgol Caerdydd oedd un o'r prifysgolion a enwyd a oedd yn cynnig recriwtio myfyrwyr tramor ar raddau llawer is nag y bydden ni'n eu disgwyl gan fyfyrwyr yma yng Nghymru, sy'n golygu bod myfyrwyr yn colli allan, gan fod angen iddyn nhw gael graddau A* rhy uchel ac yn y blaen i fynd ar rai cyrsiau, sy'n gwbl hanfodol o ran economi Cymru, wrth gwrs, ac yn colli allan oherwydd y sefyllfa y mae llawer o'n prifysgolion yn ei hwynebu o ran eu trafferthion ariannol.

Rwy'n credu bod angen eglurder ar hyn, a byddwn i'n gwerthfawrogi datganiad gan Weinidog y Gymraeg ac Addysg i ddeall pa drafodaethau y gallai ef eu cael â Phrifysgol Caerdydd i sicrhau nad yw myfyrwyr o Gymru yn colli allan, a hefyd, nad ydyn ni'n manteisio'n annheg ar fyfyrwyr rhyngwladol.

Well, obviously, we welcome foreign students to our Welsh universities, but I think we do have to be very careful. I know the Minister for Education and the Welsh Language is currently speaking to vice-chancellors in general around foreign students, and I'm sure he'll be happy to update us at the appropriate time. 

Wel, yn amlwg, rydyn ni'n croesawu myfyrwyr tramor i'n prifysgolion yng Nghymru, ond rwy'n credu bod yn rhaid i ni fod yn ofalus iawn. Rwy'n gwybod bod Gweinidog y Gymraeg ac Addysg yn siarad ag is-gangellorion yn gyffredinol ar hyn o bryd ynghylch myfyrwyr tramor, ac rwy'n siŵr y bydd e'n hapus i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni ar yr adeg briodol. 

Trefnydd, I'd like to ask for a statement, please, from the Minister for Economy about the £70 million clawback that the Welsh Government had from the Superfast Cymru broadband scheme. I know the Welsh Government is going through a procurement exercise on how they could supplement the Welsh Government scheme with regard to broadband, but it would be useful if we could have an update in the Chamber, please, on this procurement exercise, because people in my constituency want some assurances that that scheme is going to enable our harder-to-reach properties to have equitable access to fast broadband in our rural communities. 

Trefnydd, hoffwn ofyn am ddatganiad, os gwelwch yn dda, gan Weinidog yr Economi am yr adfachiad o £70 miliwn a gafodd Llywodraeth Cymru gan gynllun band eang Cyflymu Cymru. Rwy'n gwybod bod Llywodraeth Cymru yn cynnal ymarfer caffael ar sut y gallen nhw ategu cynllun Llywodraeth Cymru o ran band eang, ond byddai'n ddefnyddiol pe gallen ni gael yr wybodaeth ddiweddaraf am yr ymarfer caffael hwn yn y Siambr, os gwelwch yn dda, oherwydd mae pobl yn fy etholaeth eisiau rhywfaint o sicrwydd bod y cynllun hwnnw'n mynd i sicrhau bod ein heiddo anoddach eu cyrraedd yn gallu cael mynediad teg at fand eang cyflym yn ein cymunedau gwledig. 

Thank you. I will certainly ask the appropriate Minister to update via a written statement. 

Diolch. Yn sicr, gwnaf ofyn i'r Gweinidog priodol roi'r wybodaeth ddiweddaraf  drwy ddatganiad ysgrifenedig. 

Wel, yn gyfleus iawn, dwi eisiau dilyn yr un trywydd a gofyn am ddatganiad gan Weinidog yr Economi, achos dwi wedi codi pryderon yn y Siambr yma o'r blaen am ardaloedd gwledig yn sir Gaerfyrddin, ac ardaloedd gwledig yng Ngheredigion hefyd, sydd wedi cael eu siomi dro ar ôl tro gan gwmnïau sydd wedi addo gweithredu'r talebau ac wedi gadael yr ardaloedd yna i lawr. Ac mae'n rhaid i mi ddatgan diddordeb: dwi'n byw yn un o'r ardaloedd ac wedi bod yn un o'r bobl sydd wedi datgan diddordeb. Hynny yw, aeth cwmni Broadway i'r wal a gadael pobl i lawr. Wedyn, fe'u prynwyd nhw gan gwmni o'r enw Voneus, a'r wythnos diwethaf fe glywon ni eu bod nhw ddim yn mynd i ymrwymo i ddilyn y cynllun talebau. Felly, ar ôl siarad ag Openreach yn wreiddiol, wedyn Broadway, wedyn Voneus, rŷn ni'n dal, yn yr ardaloedd yma, heb y math o wasanaeth band llydan rŷn ni'n ei haeddu.

Felly, a gaf i ofyn—rwy'n gwybod bod sawl elfen o hyn yn perthyn i Lywodraeth y Deyrnas Unedig—beth mae Llywodraeth Cymru yn bwriadau ei wneud i gyflenwi gwasanaethau yn y notspots yma mewn ardaloedd gwledig?

Well, very conveniently, I want to follow the same track and ask for a statement from the Minister for Economy, because I've raised concerns in this Chamber previously about areas of rural Carmarthenshire, and rural areas in Ceredigion also, that have been disappointed time and time again by companies that have pledged to implement the voucher schemes, but have let those areas down. And I have to declare an interest: I live in one of those areas, and I've been one of those people who've expressed an interest. The Broadway company went bust and let people down. And then they were bought by a company called Voneus, and, last week, we heard that they weren't going to commit to follow the voucher scheme. So, having spoken to Openreach originally, then Broadway, and then Voneus, we are, in these areas, still lacking the kind of broadband service that we deserve.

So, can I ask—I know that many elements of this sit with the UK Government—what is the Welsh Government intending to do to provide services in these notspots in rural areas?

Thank you. Well, what I will do is ask the Minister to encompass your issues as well in the written statement. It's really important that our rural communities have access to broadband in the way that urban areas do too, for business and, obviously, for personal use as well. So, I will make sure that's encompassed in that statement.

Diolch. Wel, yr hyn a wnaf yw gofyn i'r Gweinidog gynnwys eich materion chi hefyd yn y datganiad ysgrifenedig. Mae'n bwysig iawn bod gan ein cymunedau gwledig fynediad at fand eang yn y ffordd y mae gan ardaloedd trefol hefyd, ar gyfer busnes ac, yn amlwg, ar gyfer defnydd personol hefyd. Felly, fe wnaf yn siŵr bod hynny'n cael ei gynnwys yn y datganiad hwnnw.

I would like to request a statement from the health Minister, please. Last week, it was announced that the Aneurin Bevan University Health Board supported the plan for Nevill Hall Hospital in Abergavenny in my region to be closed every night of the week. It has previously operated 24-hours a day, seven days a week, and my constituents and I are deeply concerned at the decision to close the minor injuries unit every night. This is the wrong decision for my constituents and it is not putting patient need first. The decision is not supported by local residents or politicians alike. It will mean people in my region having to travel a significant number of miles to receive treatment, and will only add to put further pressure on the Grange, at a time when it's already under tremendous pressure.

So, I'd like the Minister to release a statement to update the Senedd on what discussions have taken place with the health board, what is being done to ensure that this crucial service remains available for my constituents to get help when they need it, and whether the Minister believes these changes are sufficient. My constituents also obviously need to know what the alternatives are for them, what transport will be available to them. I'm sure the Minister will agree with me that all my constituents need to be aware of this significant change in service. Thank you.

Hoffwn i ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog iechyd, os gwelwch yn dda. Yr wythnos diwethaf, cafodd ei gyhoeddi bod Bwrdd Iechyd Prifysgol Aneurin Bevan yn cefnogi'r cynllun i gau Ysbyty Nevill Hall yn y Fenni yn fy rhanbarth bob nos o'r wythnos. Yn flaenorol, mae wedi gweithredu 24 awr y dydd, saith diwrnod yr wythnos, ac mae fy etholwyr a minnau'n bryderus iawn am y penderfyniad i gau'r uned mân anafiadau bob nos. Dyma'r penderfyniad anghywir i fy etholwyr i ac nid yw'n rhoi anghenion cleifion yn gyntaf. Nid yw'r penderfyniad yn cael ei gefnogi gan drigolion lleol na gwleidyddion fel ei gilydd. Bydd yn golygu bod pobl yn fy rhanbarth yn gorfod teithio nifer sylweddol o filltiroedd i gael triniaeth, a bydd ond yn ychwanegu at yn rhoi mwy o bwysau ar y Faenor ar adeg pan yw eisoes dan bwysau aruthrol.

Felly, hoffwn i'r Gweinidog ryddhau datganiad i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Senedd ar ba drafodaethau sydd wedi digwydd gyda'r bwrdd iechyd, yr hyn sy'n cael ei wneud i sicrhau bod y gwasanaeth hanfodol hwn yn parhau i fod ar gael i fy etholwyr gael cymorth pan fydd ei angen arnyn nhw, ac a yw'r Gweinidog yn credu bod y newidiadau hyn yn ddigonol. Yn amlwg, mae angen i fy etholwyr wybod hefyd beth yw'r dewisiadau eraill sydd ar gael iddynt, pa drafnidiaeth fydd ar gael iddynt. Rwy'n siŵr y bydd y Gweinidog yn cytuno â mi bod angen i'm holl etholwyr fod yn ymwybodol o'r newid sylweddol hwn yn y gwasanaeth. Diolch.

14:35

Thank you. Well, this isn't a matter for the Minister for Health and Social Services; this is obviously an operational matter from within Aneurin Bevan health board. My understanding is there was only one patient a night, on average, attending. And again, it's a matter for the health board to make sure that the information about where they should attend in the case of an emergency, that the general population that they serve know that.

Diolch. Wel, nid mater i'r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yw hwn; mae hwn yn amlwg yn fater gweithredol o fewn Bwrdd Iechyd Aneurin Bevan. Fy nealltwriaeth i yw mai dim ond un claf y nos oedd yn mynd yno, ar gyfartaledd. Ac unwaith eto, mater i'r bwrdd iechyd yw sicrhau bod yr wybodaeth am ble y dylen nhw fynd mewn achos o argyfwng, bod y boblogaeth gyffredinol y maen nhw'n ei gwasanaethu yn gwybod hynny.

Well, actually, like Laura, I'd like to have an oral statement, please, from the health Minister about the provision of minor injury units in the region. We've seen, as has been outlined already, the closure, overnight, of the minor injuries unit at Nevill Hall Hospital in Abergavenny. Many patients are concerned about where they'd go late at night if something goes wrong, and over 5,000 people have signed a petition in support of that facility. Limited hours are also going to be made permanent at Ysbyty Ystrad Fawr in Ystrad Mynach. I would appreciate if a statement could address those local concerns, whether legislation could be made possible to ensure that there is provision 24 hours a day offered to people, particularly those who find it difficult to get to A&E, especially when A&E services have become so centralised across the whole region, because people feel isolated and worried about where to get help.

Now, on a related matter to that, I've been contacted by a constituent who is expressing concern about the level of pressure being put on staff because of workloads, I think, in Ysbyty Ystrad Fawr, actually in the minor injuries unit—staff, who, by the way, they commended for their dedication, but there is a worry that they might be being overworked. I have contacted the health board. They told me that the staffing levels at the unit conform to Government guidelines. They also admitted that those staffing levels were under review. So, in that same statement, please, could the health Minister commit to a review of the current guidelines, to ensure that staff and patients are getting the support they need, please? Diolch.

Wel, mewn gwirionedd, fel Laura, hoffwn i gael datganiad llafar, os gwelwch yn dda, gan y Gweinidog iechyd ynghylch darparu unedau mân anafiadau yn y rhanbarth. Rydyn ni wedi gweld, fel y cafodd ei amlinellu eisoes, yr uned mân anafiadau yn Ysbyty Nevill Hall yn y Fenni yn cael ei chau dros nos. Mae llawer o gleifion yn poeni am ble y bydden nhw'n mynd yn hwyr yn y nos pe bai rhywbeth yn mynd o'i le, ac mae dros 5,000 o bobl wedi arwyddo deiseb i gefnogi'r cyfleuster hwnnw. Mae oriau cyfyngedig hefyd yn mynd i gael eu gwneud yn barhaol yn Ysbyty Ystrad Fawr yn Ystrad Mynach. Byddwn i'n gwerthfawrogi pe gallai datganiad ymdrin â'r pryderon lleol hynny, a fyddai deddfwriaeth yn bosibl i sicrhau bod darpariaeth 24 awr y dydd yn cael ei chynnig i bobl, yn enwedig y rhai sy'n ei chael hi'n anodd cyrraedd adrannau damweiniau ac achosion brys, yn enwedig pan fo gwasanaethau damweiniau ac achosion brys wedi cael eu canoli cymaint ar draws y rhanbarth cyfan, oherwydd mae pobl yn teimlo'n ynysig ac yn poeni am ble i gael help.

Nawr, ar fater sy'n gysylltiedig â hynny, mae etholwr wedi cysylltu â mi yn mynegi pryder am y pwysau sy'n cael ei roi ar staff oherwydd llwyth gwaith, rwy'n credu, yn Ysbyty Ystrad Fawr, yn yr uned mân anafiadau mewn gwirionedd—staff yr oedd, gyda llaw, yn eu yn canmol am eu hymroddiad, ond mae yna bryder y gallen nhw fod yn cael eu gorweithio. Rwyf wedi cysylltu â'r bwrdd iechyd. Dywedon nhw wrthyf fod y lefelau staffio yn yr uned yn cydymffurfio â chanllawiau'r Llywodraeth. Fe wnaethon nhw hefyd gyfaddef bod y lefelau staffio hynny yn cael eu hadolygu. Felly, yn yr un datganiad hwnnw, os gwelwch yn dda, a allai'r Gweinidog iechyd ymrwymo i adolygu'r canllawiau presennol, er mwyn sicrhau bod staff a chleifion yn cael y cymorth sydd ei angen arnyn nhw, os gwelwch yn dda? Diolch.

Well, I don't think I have anything more to add, really, to my answer to Laura Anne Jones. This is not a matter for the Minister for Health and Social Services; this is a matter for Aneurin Bevan, so you've done absolutely the right thing writing to them. But I do think it is important that the health board make the population that they serve aware of the changes. I appreciate no-one likes change, but it is important that people know where to go to access the correct health service, at the correct time.

Wel, dydw i ddim yn credu bod gen i unrhyw beth mwy i'w ychwanegu, mewn gwirionedd, at yr ateb a roddais i Laura Anne Jones. Nid mater i'r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yw hwn; mater i Aneurin Bevan ydyw, felly rydych chi wedi gwneud y peth iawn yn ysgrifennu atyn nhw. Ond rwy'n credu ei bod yn bwysig bod y bwrdd iechyd yn sicrhau bod y boblogaeth y maen nhw'n eu gwasanaethu yn ymwybodol o'r newidiadau. Rwy'n gwerthfawrogi nad oes neb yn hoffi newid, ond mae'n bwysig bod pobl yn gwybod ble i fynd i gael mynediad i'r gwasanaeth iechyd cywir, ar yr adeg gywir.

Trefnydd, can I please request two statements? Can I request the first from the health Minister, on the delivery of emergency services and ambulance waiting times in Wales? I've been made aware of a constituent whose relative had to wait 26 hours for an ambulance after an initial first responder arrived. Another constituent's family have been in touch to tell me of their relative who waited over an hour and a half for an ambulance after having a heart attack on Christmas Eve. Unfortunately, that person passed away at the age of 40, leaving two small children. I'm sure you'll agree with me that that is absolutely appalling, and my heart goes out to the family. Minister, given these unacceptable cases, it's vital that some time is now made available, I think, to discuss emergency health services, and ambulance waiting times in particular, so that Members and the public can understand what the Welsh Government is doing to improve services and ensure lessons are being learnt.

And secondly, Llywydd, can I request a statement from the Welsh Government regarding footpath connectivity? I've received representations from a constituent who has expressed concern at the lack of connectivity of footpaths, and calls for them to be better linked up across the country. I appreciate that this involves buy-in from landowners, from local authorities, from national parks, and indeed other stakeholders, but I'd be grateful if a statement—written or oral—could be provided, outlining the Welsh Government's position on this particular issue.

Trefnydd, a gaf i ofyn am ddau ddatganiad? A gaf i ofyn am y cyntaf gan y Gweinidog iechyd, ar ddarparu gwasanaethau brys ac amseroedd aros ambiwlansys yng Nghymru? Rwyf wedi cael gwybod am etholwr y bu'n rhaid i'w berthynas aros 26 awr am ambiwlans ar ôl i ymatebwr cyntaf cychwynnol gyrraedd. Mae teulu etholwr arall wedi cysylltu i ddweud wrthyf am eu perthynas a arhosodd dros awr a hanner am ambiwlans ar ôl cael trawiad ar y galon ar Noswyl Nadolig. Yn anffodus, bu farw'r person hwnnw yn 40 oed, gan adael dau o blant bach. Rwy'n siŵr y byddwch chi'n cytuno â mi bod hynny'n hollol warthus, ac rwy'n cydymdeimlo â'r teulu. Gweinidog, o ystyried yr achosion annerbyniol hyn, mae'n hanfodol bod amser yn cael ei neilltuo nawr, rwy'n credu, i drafod gwasanaethau iechyd brys, ac amseroedd aros ambiwlansys yn benodol, fel bod yr Aelodau a'r cyhoedd yn gallu deall yr hyn y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i wella gwasanaethau a sicrhau bod gwersi'n cael eu dysgu.

Ac yn ail, Llywydd, a gaf i ofyn am ddatganiad gan Lywodraeth Cymru ynghylch cysylltedd llwybrau troed? Rwyf wedi derbyn sylwadau gan etholwr sydd wedi mynegi pryder am ddiffyg cysylltedd llwybrau troed, ac sy'n galw am iddyn nhw gael eu cysylltu'n well ledled y wlad. Rwy'n gwerthfawrogi bod hyn yn golygu cael cefnogaeth tirfeddianwyr, awdurdodau lleol, parciau cenedlaethol, ac yn wir rhanddeiliaid eraill, ond byddwn i'n ddiolchgar pe byddai modd darparu datganiad—ysgrifenedig neu lafar—yn amlinellu safbwynt Llywodraeth Cymru ar y mater penodol hwn.

Thank you. In relation to your first request, clearly, the two situations you outlined are unacceptable, and I too send my sympathies to the family involved in the second example that you gave. If we look at our ambulance service, and certainly if we compare it to this time last year, we have seen some improvements, despite the very highest demand that we've had for red calls on record last month. The median response time for immediately life threatening red calls was just over eight minutes, and 80 per cent of red calls received a response within 15 minutes. Again, emergency departments, we know that the system is very much under pressure, but people are still receiving a very good standard of care within our emergency departments across Wales, and this is absolutely a testament to the hard work of our health staff.

In relation to your second point, I think it might be better if you write directly to the Minister for Climate Change around footpaths, and she'll be able to answer your specific concerns directly. 

Diolch. O ran eich cais cyntaf, yn amlwg, mae'r ddwy sefyllfa y gwnaethoch chi eu hamlinellu yn annerbyniol, ac rwyf innau hefyd yn anfon fy nghydymdeimlad at y teulu sy'n gysylltiedig â'r ail enghraifft y gwnaethoch chi ei rhoi. Os ydyn ni'n edrych ar ein gwasanaeth ambiwlans, ac yn sicr os ydyn ni'n ei gymharu â'r adeg hon y llynedd, rydyn ni wedi gweld rhai gwelliannau, er gwaetha'r galw uchaf erioed am alwadau coch a gofnodwyd fis diwethaf. Ychydig dros wyth munud oedd yr amser ymateb canolrif ar gyfer galwadau coch lle mae bywyd yn y fantol, ac ymatebwyd i 80 y cant o alwadau coch o fewn 15 munud. Unwaith eto, adrannau brys, rydyn ni'n gwybod bod y system o dan bwysau mawr, ond mae pobl yn dal i dderbyn gofal o safon dda iawn yn ein hadrannau brys ledled Cymru, ac mae hyn yn sicr yn dyst i waith caled ein staff iechyd.

O ran eich ail bwynt, efallai y byddai'n well, rwy'n credu, petaech yn ysgrifennu'n uniongyrchol at y Gweinidog Newid Hinsawdd ynghylch llwybrau troed, a bydd hi'n gallu ateb y pryderon penodol sydd gennych yn uniongyrchol. 

14:40

Can I ask for two statements, if I may? Could I have a statement from yourself as rural affairs Minister on the economic impact assessment of the sustainable farming scheme, which has been the focus of some coverage this week, outlining the potential loss of 5,500 jobs and £200 million-worth of losses to farm incomes? I know you've said that the assessment is based on a previous iteration of the sustainable farming scheme, but, of course, fundamentally, not that much has changed, really. So, a statement, I think, explaining the relevance of the impact assessment to the current proposals would be useful, on how, maybe, the impact assessment has led to change in what you're now proposing and how you will, therefore, secure a just transition that avoids thousands of job losses and hundreds of millions of pounds' worth of farm income losses as well. And maybe you could also tell us when an updated impact assessment will be provided to inform the current consultation that's ongoing around the SFS.

Could I have a statement from the Deputy Minister for culture, if I might ask for one? There are a number of budget cuts that are going to impact organisations directly funded from her portfolio, which will lead to jobs being lost. Now, I know some of these bodies are already undertaking redundancy processes. So, I would want a statement from the Deputy Minister that reassures us that those processes are being undertaken in an appropriate manner, that they treat everyone fairly, and that they allow sufficient time for people who have to make important decisions about their future employment—that they're given the support and the information they need to make those informed decisions—and that they happen with a degree of consistency across the organisations and the sector, because, clearly, there will be significant implications. And, I think, those reassurances would be welcomed by many people. 

A gaf i ofyn am ddau ddatganiad, os caf i? A gaf i ddatganiad gennych chi, fel y Gweinidog dros faterion gwledig, ar yr asesiad o effaith economaidd y cynllun ffermio cynaliadwy, sydd wedi cael rhywfaint o sylw yr wythnos hon, yn amlinellu'r posibilrwydd y bydd 5,500 o swyddi yn cael eu colli ac y bydd gwerth £200 miliwn o golledion i incwm ffermydd? Rwy'n gwybod eich bod chi wedi dweud bod yr asesiad yn seiliedig ar iteriad blaenorol o'r cynllun ffermio cynaliadwy, ond, wrth gwrs, yn sylfaenol, nid yw llawer wedi newid, mewn gwirionedd. Felly, rwy'n credu y byddai datganiad yn egluro perthnasedd yr asesiad effaith i'r cynigion presennol yn ddefnyddiol, o ran sut, efallai, mae'r asesiad effaith wedi arwain at newid yn yr hyn yr ydych chi'n ei gynnig nawr a sut y byddwch chi, felly, yn sicrhau pontio teg sy'n osgoi colli miloedd o swyddi a gwerth cannoedd o filiynau o bunnoedd o incwm ffermydd hefyd. Ac efallai y gallech chi ddweud wrthyn ni hefyd pryd y bydd asesiad effaith wedi'i ddiweddaru yn cael ei ddarparu i lywio'r ymgynghoriad presennol sy'n mynd rhagddo o amgylch y cynllun ffermio cynaliadwy.

A gaf i ddatganiad gan y Dirprwy Weinidog dros ddiwylliant, os caf i ofyn am un? Mae nifer o doriadau yn y gyllideb sy'n mynd i effeithio ar sefydliadau sy'n cael eu hariannu'n uniongyrchol o'i phortffolio hi, a fydd yn arwain at golli swyddi. Nawr, rwy'n gwybod bod rhai o'r cyrff hyn eisoes yn ymgymryd â phrosesau diswyddo. Felly, byddwn i eisiau datganiad gan y Dirprwy Weinidog sy'n rhoi sicrwydd i ni fod y prosesau hynny'n cael eu cynnal mewn modd priodol, eu bod yn trin pawb yn deg, a'u bod yn caniatáu digon o amser i bobl sy'n gorfod gwneud penderfyniadau pwysig am eu cyflogaeth yn y dyfodol—eu bod yn cael y gefnogaeth a'r wybodaeth sydd ei hangen arnyn nhw i wneud y penderfyniadau gwybodus hynny—a'u bod yn digwydd gyda rhywfaint o gysondeb ar draws y sefydliadau a'r sector, oherwydd, yn amlwg, bydd goblygiadau sylweddol. Ac rwy'n credu y byddai llawer o bobl yn croesawu'r sicrwydd hynny. 

Thank you. Regarding the economic impact assessments on the economic analysis ahead of the consultation for the sustainable farming scheme, I don't think I will be doing an oral statement around that. I've made it very clear that this is very old data, and the reason I shared it in the way I did was to be open and transparent about it, because I thought it was really important, ahead of the current consultation regarding the sustainable farming scheme, that that data was available. I've made it very clear that there will be a new economic analysis, and that will be done after the consultation closes, which I think is on 9 March, ahead of the final decisions being taken on the SFS this summer.

Regarding the Deputy Minister for culture and her budget for next year, as you know, we're currently going through draft budget scrutiny. I fully understand the concerns that you have, and the Deputy Minister is making sure that she talks to the organisations that you refer to as the process has gone along. Once the budget is set, I think those conversations will obviously continue.  

Diolch. O ran yr asesiadau o effaith economaidd ar y dadansoddiad economaidd cyn yr ymgynghoriad ar gyfer y cynllun ffermio cynaliadwy, nid wyf yn credu y byddaf yn gwneud datganiad llafar ynghylch hynny. Rwyf wedi'i gwneud hi'n glir iawn bod y data hwn yn hen iawn, a'r rheswm y gwnes i ei rannu yn y ffordd y gwnes i oedd er mwyn bod yn agored ac yn dryloyw yn ei gylch, oherwydd roeddwn i'n meddwl ei bod hi'n bwysig iawn bod y data hwnnw ar gael cyn yr ymgynghoriad cyfredol ynghylch y cynllun ffermio cynaliadwy. Rwyf wedi'i gwneud yn glir iawn y bydd dadansoddiad economaidd newydd, a bydd hwnnw'n cael ei wneud ar ôl i'r ymgynghoriad gau, sef ar 9 Mawrth, rwy'n credu, cyn i'r penderfyniadau terfynol gael eu gwneud ar y cynllun ffermio cynaliadwy yr haf hwn.

O ran y Dirprwy Weinidog dros ddiwylliant a'i chyllideb ar gyfer y flwyddyn nesaf, fel y gwyddoch chi, rydyn ni wrthi'n craffu ar y gyllideb ddrafft. Rwy'n deall yn iawn y pryderon sydd gennych chi, ac mae'r Dirprwy Weinidog yn sicrhau ei bod hi'n siarad â'r sefydliadau yr ydych chi'n cyfeirio atyn nhw wrth i'r broses fynd yn ei blaen. Unwaith y caiff y gyllideb ei phennu, rwy'n credu y bydd y sgyrsiau hynny'n amlwg yn parhau.  

Diolch, Llywydd. Well, Trefnydd, can I ask for two statements, please? Can I ask for a statement from the Deputy Minister for Social Partnership on the impact of the Post Office's Horizon scandal on post offices in Wales? The post office in Nefyn has recently closed, and, unfortunately they're struggling to find someone to take on the contract. It closed, partly, because of a loss of confidence in the IT systems, and I'm led to believe that other communities are experiencing similar responses too. The post office provides an essential service for many people and we need to have the assurance that these services will be maintained. So, can I ask for a statement, please, on that? 

Secondly, I'd like to ask for a statement from the Minister for Social Justice on actions taken by this Government to tackle sexual assault and rape. Last week, I met with RASASC, the Rape and Sexual Abuse Support Centre North Wales, in Bangor. I was frightened hearing some of the statistics and understanding that a third of women who were asked at the freshers' fair last year knew someone who had been raped or sexually assaulted. In fact, north Wales has the highest rate of sexual violence anywhere in the UK outside of London, and we're seeing increasing numbers of referrals, with a 30 per cent year on year increase this year, especially amongst children. The data is staggering, and I'm really concerned about the welfare of women and children. So, I'd like a statement on what action the Government is taking to this effect. Diolch.

Diolch, Llywydd. Wel, Trefnydd, a gaf i ofyn am ddau ddatganiad, os gwelwch yn dda? A gaf i ofyn am ddatganiad gan y Dirprwy Weinidog Partneriaeth Gymdeithasol ar effaith sgandal Horizon Swyddfa'r Post ar swyddfeydd post yng Nghymru? Mae'r swyddfa bost yn Nefyn wedi cau yn ddiweddar, ac, yn anffodus, maen nhw'n ei chael hi'n anodd dod o hyd i rywun i ymgymryd â'r contract. Fe gaeodd, yn rhannol, oherwydd diffyg hyder yn y systemau TG, ac rwy'n cael fy arwain i gredu bod cymunedau eraill yn wynebu ymatebion tebyg hefyd. Mae Swyddfa'r Post yn darparu gwasanaeth hanfodol i lawer o bobl ac mae angen i ni gael sicrwydd y bydd y gwasanaethau hyn yn cael eu cynnal. Felly, a gaf i ofyn am ddatganiad ar hynny, os gwelwch yn dda? 

Yn ail, hoffwn ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol ar gamau y mae'r Llywodraeth hon wedi'u cymryd i ymdrin ag ymosodiadau rhywiol a threisio. Yr wythnos diwethaf, cwrddais â RASASC, Canolfan Gefnogi Trais a Cham-drin Rhywiol Gogledd Cymru, ym Mangor. Cefais fy nychryn wrth glywed rhai o'r ystadegau ac i ddeall bod traean o'r menywod a gafodd eu holi yn ffair y glas y llynedd yn adnabod rhywun a oedd wedi cael ei dreisio neu wedi dioddef ymosodiad rhywiol. Yn wir, gogledd Cymru sydd â'r gyfradd uchaf o drais rhywiol unrhyw le yn y DU y tu allan i Lundain, ac rydyn ni'n gweld niferoedd cynyddol o atgyfeiriadau, gyda chynnydd o 30 y cant o flwyddyn i flwyddyn eleni, yn enwedig ymhlith plant. Mae'r data yn syfrdanol, ac rwy'n bryderus iawn am les menywod a phlant. Felly, hoffwn i gael datganiad ar y camau y mae'r Llywodraeth yn eu cymryd yn hyn o beth. Diolch.

14:45

Thank you. Both Ministers have agreed to do written statements. Diolch.

Diolch i chi. Mae'r ddau Weinidog wedi cytuno i gyflwyno datganiadau ysgrifenedig. Diolch.

Diolch i'r Trefnydd am yr atebion yna. 

Thank you, Trefnydd, for those responses. 

3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Adroddiad terfynol y Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru
3. Statement by the First Minister: The final report of the Independent Commission on the Constitutional Future of Wales

Eitem 3, felly, fydd yr eitem nesaf. Datganiad gan y Prif Weinidog yw hwn ar adroddiad terfynol y Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru. Felly, y Prif Weinidog.

Item 3 is next, which is a statement by the First Minister on the final report of the Independent Commission on the Constitutional Future of Wales. I call on the First Minister.

Lywydd, diolch yn fawr. Roedd cyhoeddi adroddiad terfynol y Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru, 10 diwrnod yn ôl, yn ddigwyddiad pwysig yn hanes byr datganoli yng Nghymru. Fy swydd gyntaf y prynhawn yma yw talu teyrnged i’r 11 aelod o’r comisiwn, ac yn enwedig y cyd-gadeiryddion, cyn-Archesgob Cymru a Chaergaint, Dr Rowan Williams, a’r academydd nodedig Cymreig, yr Athro Laura McAllister. Y tu ôl i'r comisiwn roedd grŵp arbenigol gweithgar a dylanwadol a hefyd ysgrifenyddiaeth a wnaeth lawer i gefnogi cynhyrchu'r ddogfen derfynol eglur a pherswadiol. 

Llywydd, publication of the final report of the Independent Commission on the Constitutional Future of Wales, 10 days ago, was a major event in the short history of Welsh devolution. My first job this afternoon is to pay tribute to the 11 members of the commission, and particularly its co- chairs, former Archbishop of Wales and Canterbury, Dr Rowan Williams, and the distinguished Welsh academic, Professor Laura McAllister. Behind the commission sat an active and influential expert group and a secretariat who did much to support the production of the lucid and persuasive final document.

Llywydd, I should also thank those senior members of all the parties represented in this Senedd for their help in identifying those commissioners who contributed the political perspectives that shape the constitutional debate of our nation. It is a remarkable tribute to the skills of the co-chairs that, faced with a commission full of individuals of robust and strongly held views, the final report is, to quote Dr Williams and Professor McAllister, the product of

'reasoned, inclusive debate based on data and evidence',

leading to unanimous conclusions. That a cross-party commission should come to so many shared conclusions lends a real extra weight and significance to the final report, and I thank once again all those who helped to make that happen.

Now, Llywydd, the genesis of the commission is to be found in Welsh Labour’s manifesto of 2021, when we promised that we would

'Work for a new and successful United Kingdom, based on a far-reaching federalism. We want to foster a national, civic conversation in Wales about our future. We will establish an independent, standing commission to consider the constitutional future of Wales.'

That is what we said in our manifesto. The final remit of that commission was set out in the programme for government and refined once again in the co-operation agreement between this Welsh Labour Government and Plaid Cymru.

The circumstances in which the notion of a commission was formed reflected the many stresses and strains that have been felt in the constitutional arrangements of the United Kingdom. The Brexit vote referendum in both Scotland and Northern Ireland had returned majorities in favour of remaining in the European Union, while Wales and England voted to leave. The Scottish National Party had won 56 of the 59 parliamentary seats in the 2015 general election, by which time it had already been in government in Holyrood for nearly a decade. In December 2019, the Conservative Party was able to form the first clear majority Government at Westminster since 1992, and the first since devolution. The Prime Minister of the time, Boris Johnson, told his supporters that he regarded devolution as the greatest mistake of the New Labour Government and proceeded to deal with legislatures in Belfast, Cardiff and Edinburgh on that basis. The era of muscular unionism, as it was called in Downing Street, added new tensions and further widened fissures in an already fragile United Kingdom.

Here in Wales, in that 2021 Senedd election, it was clear that voters would have the opportunity, if they so chose, to support candidates dedicated to reversing devolution altogether—the Abolish the Welsh Assembly Party—and candidates dedicated to leaving the United Kingdom.

Now, Llywydd, there are those who believe that the constitutional turbulence of that period has come to an end, that the undoubted travails of the Scottish National Party mean that conventional unionism has triumphed and that rule from London has been reasserted. That, I believe, is a conclusion that is both foolish and dangerous. The constitutional challenges facing the United Kingdom, especially for those of us who believe in the continuation of the United Kingdom, are as real today as when the commission was established. By this time next year, there may be a Sinn Féin first minister in Northern Ireland—and I welcome the developments overnight to restore an Executive in Northern Ireland—and there may be a Sinn Féin government in the Irish Republic. Anybody who thinks the constitutional turbulence is over is simply indulging in wishful thinking.

The commission, by contrast, was established to provide thinking of a very different calibre, and it has done just that. The interim report decisively set out the 10 greatest challenges facing devolution: the instability of the devolution settlement, the fragility of inter-governmental relations, problems with the system of financing devolved nations, the absence of leadership on the union, and so on. Now the final report sets out some answers to these dilemmas. The commission advances a set of measures that can entrench and enhance the current settlement, making it less vulnerable to attacks from a hostile administration in Westminster. And, as well as deepening the roots of devolution in that way, the report explores the case for widening the responsibilities of this Senedd, and does so in six different fields: broadcasting, employment, energy, justice, transport and welfare. As a background to these specific proposals, the commission assesses the three broad constitutional futures available to those who share a progressive approach to strengthening Welsh democracy: an enhanced and protected version of the current settlement, a federal future for the United Kingdom, and an independent Wales.

Now, Llywydd, it was never the intention that the commission should come to a conclusion that instructed Welsh citizens on the model to be preferred from those it explored. Rather, the report offers each of us a serious analysis of the pros and cons of each possibility, allowing us to come to a better informed, evidence-rich conclusion of our own, both as individuals and as political parties. And, Llywydd, all of this is summed up in 10 recommendations. How often have we seen in this Senedd reports bristling with recommendations guaranteed to sink under their own weight? By focusing on a small number of key proposals, the commission has, I believe, gone a long way to ensuring that its work will go on being powerfully influential in the debates and the discussions that will flow from it.

One final point, Llywydd, if I may: in my first conversation with Dr Williams, asking if he would be prepared to consider help leading the commission, he told me that he would be willing to do so, but only if the work of the commission could be conducted in a way that involved as many as possible of those people who make Wales the country it is today. The result is that the authority of the report comes not simply from the intellectual rigour of its evidence and conclusions, but from the thousands of our fellow citizens who have been part of its conversation. Indeed, the very first of the final 10 recommendations urges both the Welsh Government and the Senedd to strengthen our own capacity for democratic innovation and community engagement in the work that we do.

Llywydd, fe ddylwn i ddiolch hefyd i'r uwch aelodau hynny o bob un o'r pleidiau a gynrychiolir yn y Senedd hon am eu cymorth gyda nodi'r comisiynwyr hynny a wnaeth gyfrannu'r safbwyntiau gwleidyddol sy'n saernïo dadl gyfansoddiadol ein cenedl. Teyrnged ryfeddol i ddoniau'r cyd-gadeiryddion yn wyneb comisiwn llawn unigolion â safbwyntiau cadarn a chryf, yw bod yr adroddiad terfynol, i ddyfynnu Dr Williams a'r Athro McAllister, yn gynnyrch

'dadl resymegol a chynhwysol ar sail data a thystiolaeth',

a arweiniodd at gasgliadau unfrydol. Mae'r ffaith y gallai comisiwn trawsbleidiol ddod i gynifer o gasgliadau cyffredin yn rhoi gwir bwys ac arwyddocâd ychwanegol i'r adroddiad terfynol, ac rwy'n diolch unwaith eto i bawb a helpodd i wneud i hynny ddigwydd.

Nawr, Llywydd, fe ellir olrhain tarddiad y comisiwn i faniffesto Llafur Cymru yn 2021, pryd y gwnaethom ni addo y byddem ni'n

'Gweithio dros Deyrnas Unedig newydd a llwyddiannus, yn seiliedig ar ffederaliaeth bellgyrhaeddol. Rydym eisiau meithrin trafodaeth ddinesig genedlaethol yng Nghymru ar ein dyfodol. Byddwn yn sefydlu comisiwn sefydlog annibynnol i ystyried dyfodol cyfansoddiadol Cymru.'

Dyna'r hyn y gwnaethom ni ei ddweud yn ein maniffesto. Cafodd cylch gwaith terfynol y comisiwn hwnnw ei nodi yn y rhaglen lywodraethu a'i mireinio unwaith eto yn y cytundeb cydweithio rhwng y Llywodraeth Lafur hon a Phlaid Cymru.

Roedd yr amgylchiadau a fu'n darddle i'r syniad am y comisiwn yn adlewyrchu'r straen a'r pwysau mawr a oedd yn cael eu rhoi ar drefniadau cyfansoddiadol y Deyrnas Unedig. Roedd y bleidlais refferendwm Brexit yn yr Alban a Gogledd Iwerddon wedi rhoi mwyafrifoedd o blaid aros yn yr Undeb Ewropeaidd, tra bod Cymru a Lloegr wedi pleidleisio i ymadael. Roedd Plaid Genedlaethol yr Alban wedi ennill 56 o 59 seddau'r senedd yn etholiad cyffredinol 2015, ac erbyn hynny roedd hi wedi bod yn llywodraethu yn Holyrood ers bron i ddegawd. Ym mis Rhagfyr 2019, fe lwyddodd y Blaid Geidwadol i lunio Llywodraeth fwyafrifol gyntaf ei phlaid yn San Steffan ers 1992, a'r gyntaf ers datganoli. Fe ddywedodd y Prif Weinidog bryd hynny, Boris Johnson, wrth ei gefnogwyr ei fod ef o'r farn mai datganoli fu camgymeriad mwyaf y Llywodraeth Lafur Newydd ac fe aeth ati i ymdrin â deddfwrfeydd yn Belfast, Caerdydd a Chaeredin ar sail y farn honno. Fe ychwanegodd oes undebaeth gyhyrog, fel y'i gelwid yn Stryd Downing, dyndra newydd at y sefyllfa gan ehangu'r holltiadau eto yn y Deyrnas Unedig a oedd eisoes mewn cyflwr bregus.

Yma yng Nghymru, yn yr etholiad i Senedd Cymru yn 2021, roedd hi'n amlwg y byddai pleidleiswyr yn cael cyfle, pe bydden nhw'n dewis gwneud hynny, i gefnogi ymgeiswyr ymroddedig i wyrdroi datganoli yn gyfan gwbl—Plaid Diddymu Cynulliad Cymru—ac ymgeiswyr ymroddedig i ymadael â'r Deyrnas Unedig.

Nawr, Llywydd, mae yna rai sy'n credu bod cynnwrf cyfansoddiadol y cyfnod hwnnw wedi dod i ben, bod helyntion diamheuol Plaid Genedlaethol yr Alban yn golygu bod undebaeth gonfensiynol wedi cario'r dydd a bod y rheolaeth honno o Lundain wedi cael ei chadarnhau o'r newydd. Mae hwnnw, rwy'n credu, yn gasgliad sy'n ffôl a pheryglus. Mae'r heriau cyfansoddiadol sy'n wynebu'r Deyrnas Unedig, yn enwedig i'r rhai ohonom ni sy'n credu ym mharhad y Deyrnas Unedig, yr un mor wirioneddol heddiw â phan sefydlwyd y comisiwn. Erbyn yr adeg hon y flwyddyn nesaf, efallai y bydd prif weinidog Sinn Féin yng Ngogledd Iwerddon—ac rwy'n croesawu'r datblygiadau dros nos i adfer Gweithrediaeth yng Ngogledd Iwerddon—ac mae hi'n bosibl mai llywodraeth Sinn Féin fydd yng Ngweriniaeth Iwerddon. Nid yw unrhyw un sy'n credu bod y cynnwrf cyfansoddiadol drosodd yn gwneud dim ond ymroi i obeithio yn ofer.

Sefydlwyd y comisiwn, ar y llaw arall, i ddarparu meddylfryd o safon wahanol iawn, ac fe wnaeth hynny'n union. Mae'r adroddiad interim yn nodi'r 10 her fwyaf sy'n wynebu datganoli yn bendant: ansefydlogrwydd y setliad datganoli, breuder y cysylltiadau rhynglywodraethol, y problemau gyda chyfundrefn ariannu gwledydd datganoledig, absenoldeb arweinyddiaeth o ran yr undeb, ac ati blaen. Nawr mae'r adroddiad terfynol yn nodi rhai datrysiadau i'r cyfyng-gyngor hwn. Mae'r comisiwn wedi rhoi set o fesurau gerbron a all ymwreiddio a gwella'r setliad presennol, gan ei wneud yn llai agored i ymosodiadau gan weinyddiaeth elyniaethus yn San Steffan. Ac, yn ogystal â sadio gwreiddiau datganoli yn y ffordd honno, mae'r adroddiad yn archwilio'r achos dros ehangu cyfrifoldebau'r Senedd hon, ac mae'n gwneud hynny mewn chwe maes gwahanol: darlledu, cyflogaeth, ynni, cyfiawnder, trafnidiaeth a lles. Yn gefndir i'r cynigion penodol hyn, mae'r comisiwn yn asesu tri dyfodol cyfansoddiadol eang sydd ar gael i rai sy'n gyfranogion o ddull blaengar i gryfhau democratiaeth Cymru: sef fersiwn mwy caboledig a gwarchodedig o'r setliad presennol, dyfodol ffederal i'r Deyrnas Unedig, a Chymru annibynnol.

Nawr, Llywydd, ni fwriadwyd erioed i'r comisiwn geisio dod i gasgliad a fyddai'n rhoi cyfarwyddyd i ddinasyddion Cymru o ran y dull i'w ffafrio gan y rhai a oedd yn archwilio i'r mater. Yn hytrach na hynny, mae'r adroddiad yn cynnig dadansoddiad difrifol o fanteision ac anfanteision pob posibilrwydd ar gyfer pob un ohonom ni, gan ein galluogi ni i ddod i gasgliad mwy deallus, llawn tystiolaeth ein hunain, yn unigolion ac yn bleidiau gwleidyddol. Ac fe gaiff hyn i gyd, Llywydd, ei grynhoi mewn 10 argymhelliad. Pa mor aml yr ydym ni wedi gweld adroddiadau yn y Senedd hon sy'n frith o argymhellion sy'n sicr o suddo yn llwyr oherwydd eu pwysau eu hunain? Drwy ganolbwyntio ar nifer fechan o gynigion allweddol, rwy'n credu, mae'r comisiwn wedi mynd ffordd bell i sicrhau y bydd ei waith yn mynd rhagddo ac y bydd â dylanwad grymus ar y dadleuon a'r trafodaethau a fydd yn deillio ohono.

Un pwynt olaf, Llywydd, os caf i: yn fy sgwrs gyntaf gyda Dr Williams, wrth i mi ofyn a fyddai'n barod i ystyried cynorthwyo gydag arwain y comisiwn, fe ddywedodd wrthyf y byddai'n barod i wneud felly, ond dim ond pe gellid cyflawni gwaith y comisiwn mewn ffordd a fyddai'n cynnwys cymaint â phosibl o'r bobl hynny sydd â rhan yn y gwaith o lunio'r Gymru gyfoes. Y canlyniad yw bod awdurdod yr adroddiad yn tarddu nid yn unig o drylwyredd deallusol ei dystiolaeth a'i gasgliadau ef, ond o'r miloedd o'n cyd-ddinasyddion ni sydd wedi bod â rhan yn ei sgwrs. Yn wir, mae'r cyntaf o'r 10 argymhelliad terfynol yn annog Llywodraeth Cymru a'r Senedd i gryfhau ein gallu ni ein hunain o ran arloesi democrataidd ac ymgysylltu â'r gymuned yn y gwaith a wnawn ni.

Os mai dim ond un bennod o'r adroddiad y mae cydweithwyr yn darllen, tu hwnt i'r crynodeb a'i argymhellion, dwi'n awgrymu i chi ddarllen pennod 3, 'cryfhau democratiaeth yng Nghymru'. I unrhyw un sy'n gweithio ar linell flaen democratiaeth, dyma syniadau y gallai pob un ohonom dynnu arnynt yn ein hetholaethau, yma yn y Senedd ac yn Llywodraeth Cymru. Mae'r ffordd mae ein gwlad yn cael ei threfnu, dyfodol y Deyrnas Unedig a Chymru, a llais dinasyddion, wrth wneud penderfyniadau o'r fath, mae hynny i gyd i'w weld yn adroddiad terfynol y comisiwn, a dylai gael ei gymryd o ddifrif gan bawb. Diolch yn fawr, Llywydd.

If colleagues are only able to read one chapter of the report, beyond its summary and recommendations, then let me commend to you chapter 3, 'strengthening democracy in Wales'. For anyone who practises on the democratic front line, here are ideas on which we might all draw upon in our constituencies, here in the Senedd and in the Welsh Government. The way that our country is organised, the future of the United Kingdom and of Wales, and the amplified voice of citizens in making such determinations, all of that is to be found in the commission’s final report, and it deserves to be taken seriously by all. Thank you very much, Llywydd.

14:55

Thank you, First Minister, for your statement this afternoon. As someone who was involved heavily with the Silk commission and the setting up of the Silk commission, I would've preferred, if a commission was to be established, it be established on the remit that the Silk commission operated. I can remember the many times that we sat in Cathays Park—the then First Minister, the leaders of the other political parties and me—and discussed and worked through a programme and, ultimately, what would emerge as legislation. And I can remember leaving this place after First Minister's questions one day and heading up to Westminster to sit in the leader of the house's office, with the other leaders, and working through how devolution could move forward and, ultimately, transfer powers that were transferred via two successful Government of Wales Acts in the House of Commons. That wasn't the model that was chosen by the Welsh Government, and when the Counsel General made contact with me about putting forward Conservative representation, it was made quite clear to me that those individuals were not party spokespeople on that commission. I respect that, but, in the report, it does seem to try and indicate that the views expressed by the Conservative nominee on the commission is the view of the Conservative Party. That is not the case. We put through three names for consideration and the commission determined who that person would be to be sitting as the commissioner. One was a barrister, the one had experience in local government at cabinet level, and the other had experience at a Westminster level in the special adviser role that she fulfilled. That was what the Government chose as the model they wished to put on as commissioners. And I respect that, but I do believe that the Silk commission would've been a better way to look at, if there was to have been a discussion and a conversation, how devolution could have been enhanced and developed and moved forward.

From my personal perspective, I believe that the settlement, with some notable exceptions, such as the budget, for example, that you alluded to in First Minister's questions, and the financial arrangements that you have with the Treasury, do need change, but the overall settlement that we have, given the two legislative Acts that were passed by Westminster, are robust, are empowering and do turbocharge this Welsh Parliament in meeting the expectations of the people of Wales.

I would much prefer, today, to actually be responding to a statement from the First Minister on him putting the Government resource into a Wales-wide COVID inquiry, but I fully understand this was a manifesto commitment, maybe looking at, obviously, a deal with Plaid Cymru, at the end of the 2021 election, when maybe a coalition had to be put in place. Now, that would be the prerogative of the Government, because, obviously, you would've won that election—I accept that. And, obviously, that discussion could have gone on with, obviously, Plaid Cymru and you. But I think what most people's priorities here in Wales are is looking at why the Welsh Government did or did not do things in the COVID era, and that's why we would prefer to see a Wales-wide COVID inquiry. It is important to recognise, as well, how quickly colleagues of the First Minister at the other end of the M4 slapped down the proposals within this commission. I quote from Jo Stevens's point of view here, where she says,

'But we will not be looking at devolution of policing and justice.'

That's pretty clear. I had sympathy with the leader of Plaid Cymru last Tuesday—not that he'd be looking for sympathy from the leader of the Conservatives—when he tried to explore this with you in First Minister's questions. That's pretty clear, that is, that statement:

'But we will not be looking at devolution of policing and justice.'

This is a major tenet of this piece of work that has been undertaken by the commission on behalf of the Welsh Government in looking at further powers of devolution. And so, I would ask the First Minister how does he see reconciling the differences between his colleagues at Westminster and, obviously, here in the bay. And it is interesting to note that there's only one of the two leadership contenders in the Chamber for this important constitutional statement, and the one who's missing has the most endorsements from MPs at the other end of the M4—quite telling to say the least.

I would also ask of the First Minister why the Welsh Government doesn't look at the more empowering role it could play in reforming public services here in Wales. Devolution isn't just about devolving power from London to Cardiff; it's actually devolving power out of Cardiff to the regions of Wales. When we have a local government settlement that is still pre devolution, and each time the Government benches come forward with a proposal it's found it too hard to make any changes, it hasn't chosen to do anything on that, why doesn't the Welsh Government look at the settlement that it's got and use the levers that it's got in local government, in the health service, and the structures that could be empowered by greater devolution away from Cardiff to the regions of Wales? That would be something on these benches we would welcome with open arms.

I'll close on this remark, if I may. The First Minister finished his statement by addressing the needs of empowering the people of Wales, and the conversation he had with Dr Rowan Williams. He agreed only to take part in the commission if the commission's recommendations about empowering people's voices was a central theme of the Welsh Government and indeed the Senedd. We have just had the largest petition come before the Senedd of nearly 0.5 million voices signing up to a petition to get rid of a policy that his Government has brought forward. When you talk about listening to people, that is one hell of a loud cry from the people of Wales to change direction and change course. So, rather than just put those words in a statement that you have read out today, why don't you put that into action and get rid of the blanket 20 mph? 

Diolch i chi, Prif Weinidog, am eich datganiad brynhawn heddiw. Fel un a wnaeth lawer o waith ynglŷn â chomisiwn Silk a sefydlu comisiwn Silk, fe fyddai hi wedi bod yn well gennyf i, pe byddai comisiwn i'w sefydlu, y byddai'n cael ei sefydlu yn unol â'r cylch gwaith yr oedd comisiwn Silk yn gweithredu ynddo. Fe allaf i gofio'r troeon lawer y buom ni'n eistedd ym Mharc Cathays—y Prif Weinidog ar y pryd, arweinwyr y pleidiau gwleidyddol eraill a minnau—a thrafod a gweithio drwy raglen ac, yn y pen draw, y ddeddfwriaeth a fyddai'n dod i'r wyneb yn sgil hynny. Ac rwy'n cofio gadael y lle hwn ar ôl cwestiynau'r Prif Weinidog un diwrnod a mynd i San Steffan i eistedd yn swyddfa arweinydd y tŷ, gyda'r arweinwyr eraill, a gweithio drwy sut y gallai datganoli symud ymlaen ac, yn y pen draw, sut y gellid trosglwyddo pwerau trwy gyfrwng dwy Ddeddf Llywodraeth Cymru lwyddiannus yn Nhŷ'r Cyffredin. Nid hwnnw oedd y model a ddewiswyd gan Lywodraeth Cymru, a phan gysylltodd y Cwnsler Cyffredinol â mi ynglŷn â chyflwyno cynrychiolaeth y Ceidwadwyr, fe eglurwyd yn fanwl iawn i mi nad llefarwyr y pleidiau oedd yr unigolion hynny ar y comisiwn hwnnw. Rwy'n parchu hynny, ond, yn yr adroddiad, mae hi'n ymddangos ei fod ef yn ceisio nodi mai'r farn a fynegwyd gan yr un a enwebodd y Ceidwadwyr ar y comisiwn oedd barn y Blaid Geidwadol. Nid yw hynny'n wir. Fe wnaethom ni roi tri enw i'w hystyried ac fe benderfynodd y comisiwn pwy fyddai'r unigolyn hwnnw a fyddai'n gomisiynydd presennol. Bargyfreithiwr oedd un, roedd gan y llall brofiad ar lefel cabinet llywodraeth leol, ac roedd gan yr un arall brofiad ar lefel San Steffan a gafodd yn rhinwedd ei swydd yn ymgynghorydd arbennig. Hwnnw oedd y model a ddewisodd y Llywodraeth ar gyfer y comisiynwyr. Ac rwy'n parchu hynny, ond rwy'n credu y byddai comisiwn fel un Silk wedi bod yn ffordd well o edrych arni hi, pe byddai yna drafodaeth a sgwrs wedi bod o ran sut y gallasid gwella a datblygu datganoli a symud ymlaen.

O'm safbwynt personol, rwyf i'n credu bod angen newid y setliad, gyda rhai eithriadau nodedig, fel y gyllideb, er enghraifft, y gwnaethoch chi gyfeirio ati yng nghwestiynau'r Prif Weinidog, a'r trefniadau ariannol sydd gennych chi â'r Trysorlys, ond mae'r setliad cyffredinol sydd gennym ni, o ystyried y ddwy Ddeddf ddeddfwriaethol a basiwyd gan San Steffan, yn gadarn, yn grymuso ac yn egnïo'r Senedd hon i Gymru ar gyfer bodloni disgwyliadau pobl Cymru.

Fe fyddai hi wedi bod yn well gennyf i heddiw, mewn gwirionedd, fod yn ymateb i ddatganiad gan y Prif Weinidog yn egluro pam y dylid cyfeirio adnoddau'r Llywodraeth at ymchwiliad COVID dros Gymru, ond rwy'n deall yn iawn mai ymrwymiad maniffesto oedd hwnnw, gan edrych, yn amlwg, tuag at gytundeb â Phlaid Cymru, ar ddiwedd etholiad 2021, pan fyddai'n rhaid sefydlu clymblaid, efallai. Nawr, rhagorfraint y Llywodraeth fyddai honno oherwydd, yn amlwg, y chi a fyddai'n ennill yr etholiad hwnnw—rwy'n derbyn hynny. Ac, yn amlwg, fe allai'r drafodaeth honno fod wedi digwydd rhwng Plaid Cymru a chwithau, yn amlwg. Ond rwy'n credu mai'r blaenoriaethau mwyaf sydd gan bobl yma yng Nghymru yw cael gwybod pam wnaeth Llywodraeth Cymru bethau neu beidio yn ystod cyfnod COVID, a dyna pam y byddai hi'n well gennym ni weld ymchwiliad COVID ledled Cymru. Mae hi'n bwysig cydnabod, hefyd, pa mor gyflym y gwnaeth cydweithwyr y Prif Weinidog sydd ar ben arall yr M4 wrthod y cynigion o fewn y comisiwn hwn. Rwy'n dyfynnu safbwynt Jo Stevens yn hyn o beth, pan ddywedodd hi,

'Ond ni fyddwn yn ystyried datganoli plismona a chyfiawnder.'

Mae hynny'n weddol bendant. Roeddwn i'n cydymdeimlo ag arweinydd Plaid Cymru ddydd Mawrth diwethaf—ni fyddai ef yn disgwyl unrhyw gydymdeimlad oddi wrth arweinydd y Ceidwadwyr—pan geisiodd ef gael eglurder gennych chi yng nghwestiynau'r Prif Weinidog ynglŷn â hyn. Mae hwnnw'n weddol bendant, hynny yw y datganiad hwnnw:

'Ond ni fyddwn yn ystyried datganoli plismona a chyfiawnder.'

Roedd hwnnw'n ddaliad mawr yn y darn o waith a wnaeth y comisiwn ar ran Llywodraeth Cymru wrth ystyried pwerau datganoledig pellach. Ac felly, fe hoffwn i ofyn i'r Prif Weinidog beth yw ei safbwynt ef o ran cysoni'r gwahaniaethau rhwng ei gydweithwyr yn San Steffan ac, yn amlwg, yma yn y bae. Ac mae hi'n ddiddorol nodi mai dim ond un o'r ddau ymgeisydd ar gyfer yr arweinyddiaeth sydd yn y Siambr i glywed y datganiad cyfansoddiadol pwysig hwn, a'r un sydd ar goll yw'r un mwyaf cymeradwy gan ASau ar ben arall yr M4—mae hynny'n siarad cyfrolau a dweud y lleiaf.

Fe hoffwn i ofyn i'r Prif Weinidog hefyd pam nad yw Llywodraeth Cymru yn edrych ar swyddogaeth fwy grymusol o ran diwygio gwasanaethau cyhoeddus yma yng Nghymru. Nid unig ystyr datganoli yw datganoli grym o Lundain i Gaerdydd; mewn gwirionedd mae'n golygu datganoli grym o Gaerdydd i ranbarthau Cymru hefyd. Pan fo'r setliad llywodraeth leol yn dal i fod o gyfnod cyn datganoli, a phob tro y bydd meinciau'r Llywodraeth yn cyflwyno cynnig y mae wedi ei chael hi'n rhy anodd gwneud unrhyw newidiadau, nid yw wedi dewis gwneud unrhyw beth ynglŷn â hynny, pam nad yw Llywodraeth Cymru yn edrych ar y setliad sydd ganddi hi ac yn defnyddio'r ysgogiadau sydd ganddi o ran llywodraeth leol, y gwasanaeth iechyd, a'r strwythurau y gellid eu grymuso gan fwy o ddatganoli o Gaerdydd i ranbarthau Cymru? Fe fyddai hwnnw'n rhywbeth y byddem ni ar y meinciau hyn yn ei groesawu gyda breichiau agored.

Rwyf i am gloi gyda'r sylw hwn, os caf i. Fe orffennodd y Prif Weinidog ei ddatganiad drwy fynd i'r afael â'r angen i rymuso pobl Cymru, a'r sgwrs a gafodd ef gyda Dr Rowan Williams. Fe gytunodd hwnnw i gymryd rhan yn y comisiwn ar yr amod y byddai argymhellion y comisiwn ynghylch gwrando ar leisiau pobl yn thema ganolog i Lywodraeth Cymru ac yn wir i'r Senedd. Rydym ni newydd dderbyn y ddeiseb fwyaf a ddaeth gerbron y Senedd erioed yn cynnwys bron i 0.5 miliwn o bobl yn llofnodi deiseb i ddiddymu polisi a gyflwynodd ei Lywodraeth ef. Os ydych chi'n sôn am wrando ar bobl, dyna sgrech uchel ar y diawl gan bobl Cymru i newid cyfeiriad a newid cwrs. Felly, yn hytrach na dim ond rhoi'r geiriau hynny mewn datganiad y gwnaethoch chi ei ddarllen heddiw, pam na wnewch chi roi hynny ar waith a diddymu'r terfyn 20 mya cyffredinol? 

15:00

I share the leader of the opposition's positive view of the Silk commission. I think for the job that it was asked to do, it was the right vehicle to do it. It's just that this was a very different job and needed a very different vehicle. To take his final point next, what Dr Rowan Williams said to me was that if he were to co-chair a commission, he wanted the confidence of knowing that the commission would be able to involve as many people as possible in its debates as could be managed. He didn't want a commission in which people went from here to a closed room in Cathays Park to decide what the outcome would be. It's a very different model because the purpose was very different. 

I was very grateful to the leader of the opposition for putting names of people to sit on the commission, not because they represented their party, but because they would bring that perspective to the debates of the commission. And if I could say so, I think the contribution of Lauren McEvatt, the person who was from that Conservative perspective, had a real impact on the commission. She was a very active, very thoughtful contributor. I was in London last week at the Institute for Government; she was in the audience there, and she made some very important points there too. So, I was very grateful for the fact that she was there to contribute those views, not because she was speaking for the Conservative Party, but because she could make sure that the traditions, the ways of thinking, the approach that would be taken by that party would be heard around that table. 

I don't agree, of course, with the leader of the opposition that the current settlement is robust. How could anybody come to that conclusion following the ways in which the Sewel convention has been so consistently disrespected by Governments in Westminster since 2019? It's a convention that was never broken by Labour Governments or Conservative Governments until 2019, and since that time, it is broken absolutely time after time after time. The Genetic Technology (Precision Breeding) Bill, trade aspects of the Procurement Bill, the Illegal Migration Bill, the Strikes (Minimum Service Levels) Bill, the Energy Bill—all of these were debated on the floor of the Senedd. Permission to legislate in devolved areas was denied, and in every single case that Government went ahead and legislated in the teeth of the refusal of this Senedd to give them permission to do so. How can anybody conclude that the settlement is robust when it turns out to be as vulnerable as that?

On policing and justice, I made my answers last week. I made clear the policy of this Government and the party here in Wales. The Gordon Brown report commissioned by Keir Starmer says that that process should begin with the devolution of youth justice and probation, and I look to my colleagues in Westminster to make sure that that happens.

As to devolving powers beyond the Senedd, we are signatories, for example, to the mid Wales growth deal, which his party did so much to try to damage in the Gilestone Farm example. We believe in passing powers to local government. The visitor levy—[Interruption.] I think it's a very good example indeed. We are signed up to the mid Wales growth deal. The Gilestone Farm proposal would have brought jobs to mid Wales. It would have produced jobs for young people in mid Wales. It was supported by other partners to the mid Wales growth deal. We believe in things being done regionally, and I don’t think you can say the same is true of the opposition here.

I believe in giving local authorities more powers to do things. That's why we’ll bring a visitor levy in front of this Senedd, to give local authorities the power to implement that where they choose to do so. You would deny them. Week after week after week you stand up here to say how much you don’t want local authorities to have that power. So, when you say to me that devolution doesn’t end at Cardiff Bay, I believe that, and we are doing things to make sure it happens. You deny it whenever you don’t like it. Your policy of devolution to local government is you’ll give them the power if you like what they’ll do with it, and you won’t give them the power if you don’t. That’s not devolution, Llywydd, at all.

And as to the COVID inquiry, I look forward to the COVID inquiry coming to Wales. It will be here for the last week of February and the first two weeks of March. It will apply to actions that were taken here in Wales the same robust scrutiny that you have seen it apply to the actions of UK Ministers and Scottish Ministers. I look forward to the opportunity to answer as best I can the questions that will quite rightly be put to us.

Mae arweinydd yr wrthblaid a minnau o'r un farn gadarnhaol ynglŷn â chomisiwn Silk. Rwy'n credu mai hwnnw oedd y cyfrwng cywir i wneud y gwaith y gofynnwyd iddo ei wneud. Ond mae hwn yn waith gwahanol iawn ac roedd angen cyfrwng gwahanol iawn. I gymryd ei bwynt olaf nesaf, yr hyn a ddywedodd Dr Rowan Williams wrthyf i oedd pe byddai ef am gyd-gadeirio comisiwn, roedd yn dymuno bod â'r hyder o wybod y byddai'r comisiwn yn gallu cynnwys cymaint o bobl â phosibl yn ei ddadleuon ag y gellid gwneud felly. Nid oedd yn dymuno comisiwn lle byddai pobl yn ymadael oddi yma ac yn mynd i ystafell gaeedig ym Mharc Cathays i benderfynu beth fyddai'r canlyniad. Mae'n ddull gwahanol iawn am fod y pwrpas yn wahanol iawn.

Roeddwn i'n ddiolchgar iawn i arweinydd yr wrthblaid am gynnig enwau pobl i eistedd ar y comisiwn, nid oherwydd eu bod yn cynrychioli eu plaid, ond oherwydd y bydden nhw'n dod â'r persbectif hwnnw i ddadleuon y comisiwn. Ac os caf i ddweud hynny, rwy'n credu bod cyfraniad Lauren McEvatt, yr unigolyn a oedd yn dod o safbwynt y Ceidwadwyr, wedi bod â dylanwad gwirioneddol ar y comisiwn. Roedd hi'n weithgar iawn, a'i chyfraniadau yn rhai meddylgar iawn. Roeddwn i yn Llundain wythnos diwethaf yn y Sefydliad Llywodraethu; roedd hi yn y gynulleidfa yno, ac fe wnaeth hi rai pwyntiau pwysig iawn yno hefyd. Felly, roeddwn i'n ddiolchgar iawn am y ffaith ei bod hi yno i gyfrannu'r safbwyntiau hynny, nid am ei bod hi'n siarad ar ran y Blaid Geidwadol, ond oherwydd y gallai hi sicrhau y byddai'r traddodiadau, y ffyrdd o feddwl, yr ymagwedd a fyddai'n cael ei chymryd gan y blaid honno yn cael gwrandawiad o amgylch y bwrdd hwnnw.

Nid wyf i'n cytuno, wrth gwrs, ag arweinydd yr wrthblaid fod y setliad presennol yn gadarn. Sut allai unrhyw un ddod i'r casgliad hwnnw yn dilyn y ffyrdd y mae confensiwn Sewel wedi cael ei amharchu mor aml gan lywodraethau yn San Steffan ers 2019? Mae hwnnw'n gonfensiwn na chafodd ei dorri erioed gan Lywodraethau Llafur na Llywodraethau Ceidwadol tan 2019, ac ers hynny, mae wedi cael ei dorri yn deilchion dro ar ôl tro ar ôl tro. Y Bil Technoleg Enetig (Bridio Manwl), agweddau masnach ar y Bil Caffael, y Bil Mudo Anghyfreithlon, y Bil Streiciau (Lefelau Gwasanaeth Gofynnol), y Bil Ynni—fe drafodwyd y rhain i gyd ar lawr y Senedd. Gwrthodwyd caniatâd i ddeddfu mewn meysydd datganoledig, ac ym mhob un achos fe aeth y Llywodraeth honno yn ei blaen i ddeddfu er gwaethaf diffyg cydsyniad y Senedd hon iddyn nhw wneud felly. Sut y gall unrhyw un ddod i'r casgliad bod y setliad yn gadarn pan fyddo mor agored i niwed â hynny?

O ran plismona a chyfiawnder, fe roddais i fy atebion yr wythnos diwethaf. Fe fynegais i'n eglur bolisi'r Llywodraeth hon a'r blaid hon yng Nghymru. Mae adroddiad Gordon Brown a gomisiynwyd gan Keir Starmer yn dweud y dylai'r broses honno ddechrau gyda datganoli cyfiawnder a phrawf ieuenctid, ac rwy'n edrych tuag at fy nghydweithwyr yn San Steffan i sicrhau bod hynny'n digwydd.

O ran datganoli pwerau tu hwnt i'r Senedd, er enghraifft, rydym ni wedi llofnodi bargen twf canolbarth Cymru, y ceisiodd ei blaid ef mor ddyfal i'w difrodi yn esiampl Fferm Gilestone. Rydym ni'n credu y dylid trosglwyddo pwerau i lywodraeth leol. Yr ardoll ymwelwyr—[Torri ar draws.] Rwy'n credu bod honno'n enghraifft dda iawn wir. Rydym ni wedi ymrwymo i gytundeb twf canolbarth Cymru. Fe fyddai cynnig Fferm Gilestone wedi dod â swyddi i'r canolbarth. Fe fyddai wedi creu swyddi i bobl ifanc yn y canolbarth. Fe'i cefnogwyd gan bartneriaid eraill ym margen twf canolbarth Cymru. Rydym ni'n credu mewn gwneud pethau mewn ffordd ranbarthol, ac nid wyf i'n credu y gallwch ddweud bod hynny'n wir am yr wrthblaid yn y fan hon.

Rwy'n credu mewn rhoi mwy o bwerau i awdurdodau lleol allu gweithredu. Dyna pam y byddwn ni'n rhoi ardoll ymwelwyr gerbron y Senedd hon, i roi'r pŵer i awdurdodau lleol weithredu honno pan fyddan nhw'n dewis gwneud felly. Eu nacáu nhw a fyddech chi. Wythnos ar ôl wythnos rydych chi ar eich traed yma'n dweud pa mor anfodlon ydych chi i awdurdodau lleol fod â'r pŵer hwnnw. Felly, pan ydych chi'n dweud wrthyf i nad yw datganoli yn gorffen gyda Bae Caerdydd, rwy'n credu hynny, ac rydym ni'n gwneud pethau i sicrhau bod hynny'n digwydd. Ei nacáu nhw a wnewch chi pan na fyddwch chi'n dymuno gwneud felly. Eich polisi chi o ran datganoli i lywodraeth leol yw eich bod chi'n fodlon rhoi pŵer iddyn nhw os ydych chi'n cytuno â'r hyn y byddan nhw'n ei wneud ag ef, ac ni fyddwch chi'n rhoi pŵer iddyn nhw os nad ydych chi'n cytuno. Nid datganoli mo rhywbeth felly, Llywydd, o gwbl.

Ac o ran ymchwiliad COVID, rwy'n edrych ymlaen at ddyfodiad yr ymchwiliad COVID i Gymru. Fe fydd yma yn ystod wythnos olaf mis Chwefror a phythefnos gyntaf mis Mawrth. Fe fydd yn craffu yn yr un ffordd ar y camau a gymerwyd yma yng Nghymru ag y gwelsoch chi'n digwydd ar gamau Gweinidogion y DU a Gweinidogion yr Alban. Rwy'n edrych ymlaen at y cyfle i ateb y cwestiynau a ofynnir i ni, a hynny'n briodol, hyd eithaf fy ngallu. 

15:05

Buaswn i’n licio dechrau heddiw drwy longyfarch a diolch i Laura McAllister a Rowan Williams ac aelodau’r comisiwn i gyd am eu holl waith. Maen nhw wedi cynnal sgwrs ar ein dyfodol cyfansoddiadol ni sydd wedi bod yn ehangach ac yn fwy cynhwysol nag ydym ni wedi'i gael ers dyfodiad datganoli; yn fwy nag ydym ni wedi cael erioed, mae’n siŵr. Dros ddwy flynedd, mi gawson nhw mwy na 15,000 o ymgysylltiadau efo pobl o bob rhan o Gymru, o bob cefndir. Mae hwn wedi dangos, er gwaetha’r honiadau gan rai ar y meinciau cyferbyn, nad dim ond yr anoracs sydd â diddordeb yn ein setliad cyfansoddiadol ni. A buaswn i’n dadlau mai un o lwyddiannau mwyaf gwaith y comisiwn ydy dangos bod materion cyfansoddiadol yn faterion bara menyn, ac, i’r gwrthwyneb, mai cwestiynau bara menyn ydy cwestiynau cyfansoddiadol.

I would like to start today by congratulating and thanking Laura McAllister and Rowan Williams and all the commissioners for all of their work. They have held a conversation on our constitutional future that has been broader and more inclusive than we have seen since the inception of devolution; more than we have ever had, perhaps. Over two years, they had more than 15,000 engagements with people from all parts of Wales, from all backgrounds. This has demonstrated, despite the claims from some on the benches opposite, that it’s not just the anoraks who are interested in our constitutional settlement. I would argue that one of the greatest successes of the commission’s work is to show that constitutional issues are bread-and-butter issues, and that constitutional questions are bread-and-butter questions, too.

Despite claims from some on the Conservative benches, there is nothing in the least bit vain about exploring our shared future in a spirit of openness, collaboration and objectivity. I might remind the Members opposite that the Conservative Party was an active participant in this process, and that the commission's report was signed off by somebody they appointed to it. I invite the Conservatives to consider that to be a strength of this report. 

It has been almost two weeks now since the report was published, and it has, I think, already been a game changer in terms of redefining in many ways the constitutional debate in Wales, giving it both a new urgency and impetus, and a valuable new resource on which to draw. I say 'new urgency' because it states in pretty stark terms—stark cross-party terms—that the status quo is untenable. Something has to change, and there is consensus on that. And as we contemplate now and plan for that change, the commission has established a new evidence base and a new framework for analysing it.

Excitingly from my point of view, the evidence base shows that independence is a viable and achievable option for Wales. Of course, we in Plaid Cymru believe that this is the optimal choice for Wales, the best means for fulfilling the ambitions for our nation—ambitions that, hopefully, we share across this Siambr. And the commission is clear on this: without access to all the levers we need to change our economic fortunes, our story is likely to continue to be one of stagnation and managed decline, and with the full range of powers that only independence ultimately can deliver, we can change the story.

But I also know that this is a journey, and many, for perfectly understandable reasons, aren't convinced yet. The report highlights risks, yes, but that's true for all the options that face us, including the risk of staying as we are and the entrenched poverty that our membership of the UK has delivered for so many families and communities. So, people want more evidence, more discussion, of course they do. We all do. And I tell you, I am up for having as many conversations as possible, however difficult the questions are that arise.

As I say, we on these benches are clear about the scope of our ambition for and our belief in Wales—others not so much. It was disappointing, as I stated last week, that before the ink had even dried on the commission's report, the shadow Secretary of State for Wales had already taken to the airwaves to dismiss some of its key recommendations. Conversely, if I may say also in the presence of the two of them, there's been almost total radio silence from where I'm listening on the commission's recommendations from the two candidates looking to lead Welsh Labour, and I would invite them to break that silence.

I'm interested, of course, in seeing how the First Minister proposes to take this debate forward within his own party. I'm eager to work with him, or anyone who wants to take Wales's constitutional journey forward. He was such a key part of instigating this work and, despite his imminent standing down as First Minister, I doubt he will want to distance himself too much from the wider debate on the future of Wales.

Notably, there has been remarkably little said, according to the constitutional commission's joint chairs, by those who support the status quo. Why is it that they believe that this is as good as it gets for Wales? What's key, I think, is that the discussion, the genuine national discussion that we have had through the commission on Wales's future journey, should be able to continue. Will the First Minister, then, support my wish for the momentum gathered through the commission's work to be able to continue and ask for this work to continue? A permanent commission would stand us in good stead, I think. Wales's constitutional future, of course, belongs, ultimately, not to us as political parties here, but to all the people of Wales. We here can make sure that our citizens have their say, and the commission has shown how vibrant that conversation can be.

Er gwaethaf yr honiadau gan rai ar feinciau'r Ceidwadwyr, nid oes unrhyw beth o gwbl yn ofer ynghylch archwilio ein dyfodol cyffredin mewn ysbryd o fod yn agored, yn wrthrychol a chydweithio. Fe allwn i atgoffa'r Aelodau gyferbyn bod y Blaid Geidwadol wedi cyfranogi yn weithredol yn y broses hon, a bod adroddiad y comisiwn wedi cael ei gymeradwyo gan un a benodwyd arno ganddyn nhw. Rwy'n gwahodd y Ceidwadwyr i ystyried bod hwnnw'n gryfder i'r adroddiad hwn.

Mae bron i bythefnos wedi mynd heibio erbyn hyn ers cyhoeddi'r adroddiad, ac rwy'n credu, mae eisoes wedi newid y meddylfryd yn llwyr o ran ailddiffinio'r ddadl gyfansoddiadol yng Nghymru mewn sawl ffordd, gan roi brys ac ysgogiad newydd iddo, ac mae'n adnodd newydd gwerthfawr y dylid tynnu oddi arno. Rwy'n dweud 'brys newydd' am ei fod yn datgan mewn termau cignoeth iawn—termau trawsbleidiol cignoeth—na ellir cynnal y sefyllfa sydd ohoni. Mae'n rhaid i rywbeth newid, ac fe geir cytundeb ynglŷn â hynny. Ac wrth i ni ystyried nawr a chynllunio ar gyfer y newid hwnnw, mae'r comisiwn wedi sefydlu sylfaen newydd o dystiolaeth a fframwaith newydd ar gyfer ei ddadansoddi.

Yn gyffrous o'm safbwynt i, mae sylfaen y dystiolaeth yn dangos bod annibyniaeth yn ddewis hyfyw i Gymru ac y gellir ei chyflawni. Wrth gwrs, rydym ni ym Mhlaid Cymru yn credu mai hwnnw yw'r dewis gorau i Gymru, y ffordd orau o gyflawni'r uchelgeisiau er mwyn ein cenedl—uchelgeisiau sydd, rwy'n gobeithio, yn gyffredin ar draws y Siambr hon. Ac mae'r comisiwn yn eglur ynglŷn â hyn: oni bai i'r holl ysgogiadau sydd eu hangen arnom ni i newid ein tynged economaidd fod ar gael i ni, mae ein hanes ni'n debygol o barhau i fod yn un o farweidd-dra a dirywiad rheoledig, a chyda'r ystod lawn o bwerau na all dim ond annibyniaeth ei gyflawni yn y pen draw, fe allwn ni newid y stori.

Ond fe wn i mai taith yw hon hefyd, ac mae llawer o bobl, am resymau cwbl ddealladwy, heb eu hargyhoeddi eto. Mae'r adroddiad yn tynnu sylw at beryglon, ydy, ond mae hynny'n wir am yr holl ddewisiadau o'n blaenau ni, gan gynnwys y perygl o aros yn y fan a'r lle a'r tlodi ymwreiddiedig y mae ein haelodaeth ni o'r DU wedi ei achosi i gymaint o deuluoedd a chymunedau. Felly, mae pobl yn chwilio am fwy o dystiolaeth, mwy o drafodaeth, wrth gwrs felly. Mae pawb yn yr un sefyllfa. Ac rwy'n dweud wrthych chi, rwy'n barod ar gyfer cymaint o sgyrsiau â phosibl, ni waeth pa mor anodd yw'r cwestiynau sy'n codi.

Fel dywedais i, rydym ni ar y meinciau hyn yn eglur o ran maint ein huchelgais a'n ffydd yng Nghymru—nid yw hynny mor wir am eraill. Roedd hi'n siomedig, fel dywedais i yr wythnos diwethaf, cyn i'r inc hyd yn oed fod wedi sychu ar bapur adroddiad y comisiwn, fod Ysgrifennydd Gwladol Cymru yr wrthblaid eisoes wedi bod ar y cyfryngau i ddiystyru rhai o'i argymhellion allweddol. I'r gwrthwyneb, os caf i ddweud hefyd ym mhresenoldeb y ddau ohonyn nhw, mae tawelwch llethol wedi bod bron iawn o'r fan lle rwyf i'n gwrando o ran argymhellion y comisiwn oddi wrth y ddau ymgeisydd sy'n ymgeisio i arwain Llafur Cymru, ac rwy'n eu gwahodd nhw i dorri ar y tawelwch hwnnw.

Fe fyddai hi'n dda gennyf i ddeall, wrth gwrs, sut mae'r Prif Weinidog yn bwriadu bwrw ymlaen â'r ddadl hon o fewn ei blaid ei hun. Rwy'n eiddgar i weithio gydag ef, neu unrhyw un arall sy'n awyddus i ddwyn taith gyfansoddiadol Cymru yn ei blaen. Roedd ef â rhan mor allweddol yn ysgogi'r gwaith hwn ac, er gwaethaf y ffaith ei fod ar fin ymddiswyddo o fod yn Brif Weinidog, rwy'n amau na fydd ef yn dymuno ymbellhau yn ormodol oddi wrth y ddadl ehangach ynglŷn â dyfodol Cymru.

Yn nodedig iawn, ychydig iawn a gafodd ei ddweud, yn ôl cyd-gadeiryddion y comisiwn cyfansoddiadol, gan y rhai sy'n cefnogi'r sefyllfa sydd ohoni. Pam y maen nhw'n credu bod y sefyllfa hon cystal ag y gall pethau fod i Gymru? Yr hyn sy'n allweddol, yn fy marn i, yw y dylai'r drafodaeth, y drafodaeth genedlaethol wirioneddol a gawsom ni drwy gyfrwng y comisiwn ynglŷn â thaith Cymru i'r dyfodol, allu parhau. A wnaiff y Prif Weinidog, felly, gefnogi fy nymuniad i'r momentwm a enillwyd drwy waith y comisiwn allu parhau a gofyn i'r gwaith hwn barhau? Fe fyddai comisiwn parhaol yn ein rhoi ni mewn sefyllfa dda, rwy'n credu. Mae dyfodol cyfansoddiadol Cymru, wrth gwrs, yn perthyn, yn y pen draw, nid i ni yn y pleidiau gwleidyddol yn y fan hon, ond i holl bobl Cymru. Fe allwn ni sicrhau yn y fan hon fod ein dinasyddion yn cael dweud eu dweud, ac mae'r comisiwn wedi dangos pa mor egnïol y gall y sgwrs honno fod.

15:10

Diolch yn fawr i Rhun ap Iorwerth. Dwi'n cytuno, wrth gwrs, bod natur y gwaith, y ffordd roedd y comisiwn wedi mynd ati, yn sefyll y tu ôl i'r adroddiad i gyd, gan roi pŵer i bopeth rŷn ni'n gallu ei ddarllen yn y fersiwn terfynol.

I thank Rhun ap Iorwerth. I agree, of course, that the nature of the work, the way that the commission went about its task, underpins the report and gives additional power to the content of the report itself. 

I should say, just for the record, Llywydd, that it was the Government who appointed all members of the commission. Political parties put forward names, and then the Government appointed all members, including Leanne Wood, who represented Plaid Cymru, and I know played a very, very active part in those community events and making sure that the conversations that informed the report were as lively as you would want to make them. 

I agree that there is urgency in the recommendations of the report. They're particularly urgent for someone like me who believes that Wales's future is better off in the United Kingdom. Because I want to see a United Kingdom that people in Wales would want to belong to, that they would see the advantages of it, that they would see that our future is better linked with the future of other people who live in England and in Scotland in common causes. I think the debate that lies behind the report shows how urgent it is to go on building that case and making it convincing. 

The report does indeed say that independence is a viable option, but in some ways that's not the real question, is it? It's not whether it's viable, it's whether it's desirable. And I am very clear, the reason I don't believe in independence is because I don't think it's desirable for Wales. I don't believe in building new barriers. I don't believe in creating new borders when borders don't exist. There is so much that links working people in Wales with working people in other parts of the United Kingdom, and that is more important, I think, as a building block for that successful future that we want to see. 

The thing that surprised me the most in what the leader of Plaid Cymru said is that, in this instance alone, he doesn't appear to be paying attention to discussions within the Labour Party, which preoccupy him so often, because had he been listening carefully he would have seen that these debates are very lively inside the Labour Party and always have been. 

I want to see the report as the basis for further discussion and debate. I want to find ways in which we can continue to draw on the expertise and the experience of those people who've been part of the journey that led to the report. And we'll work as a Government to find ways of making that happen. I myself look forward to being part of all of those debates. I sometimes say, when people ask me about ceasing to be First Minister, that, in the words of Tony Benn, I'll be stepping down from this job in order to spend more time in politics. [Laughter.] And in that case, that will give me scope to make this a part of what I will continue to be interested in for the future. 

Fe ddylwn i ddweud, ddim ond ar gyfer y cofnod, Llywydd, mai'r Llywodraeth a benododd bob un o aelodau'r comisiwn. Fe wnaeth y pleidiau gwleidyddol gyflwyno enwau, ac yna'r Llywodraeth a oedd yn penodi'r aelodau i gyd, yn cynnwys Leanne Wood, a oedd yn cynrychioli Plaid Cymru, ac fe wn i ei bod hi wedi bod â rhan weithgar dros ben yn y digwyddiadau cymunedol hynny gan sicrhau bod y sgyrsiau sydd wedi llywio'r adroddiad mor egnïol ag y byddech chi wedi dymuno iddyn nhw fod.

Rwy'n cytuno bod brys ynglŷn ag argymhellion yr adroddiad. Mae'r angen am frys yn arbennig o daer ar rywun fel fi sydd o'r farn fod gwell dyfodol i Gymru yn rhan o'r Deyrnas Unedig. Am fy mod i'n awyddus i weld Teyrnas Unedig y byddai pobl yng Nghymru yn dymuno bod yn rhan ohoni, y bydden nhw'n gweld y manteision o berthyn iddi, y bydden nhw'n gweld y bydd ein dyfodol ni'n well o'i gysylltu â dyfodol pobl eraill sy'n byw yn Lloegr ac yn yr Alban mewn achosion sy'n gyffredin. Rwy'n credu bod y ddadl sydd y tu ôl i'r adroddiad yn dangos pa mor daer yw'r angen i fynd ati i hyrwyddo'r achos hwnnw a'i wneud yn argyhoeddiadol.

Mae'r adroddiad yn wir yn dweud bod annibyniaeth yn ddewis sy'n hyfyw, ond mewn rhai ffyrdd nid hwnnw yw'r cwestiwn gwirioneddol. Nid a yw'r peth yn hyfyw, ond a yw'n fanteisiol. Ac rwyf i'n eglur iawn, y rheswm nad oes gennyf i ffydd mewn annibyniaeth yw oherwydd nad wyf i'n credu y byddai hynny'n fanteisiol i Gymru. Nid oes gennyf i ffydd mewn codi rhwystrau newydd. Nid oes gennyf i ffydd mewn creu ffiniau newydd pan nad oes ffiniau yn bod. Mae cymaint o bethau yn cysylltu pobl sy'n gweithio yng Nghymru â phobl sy'n gweithio mewn rhannau eraill o'r Deyrnas Unedig, ac mae honno'n garreg sylfaen bwysicach, rwy'n credu, ar gyfer y dyfodol llwyddiannus hwnnw'r ydym ni'n awyddus i'w weld.

Y peth a'm synnodd i fwyaf yn yr hyn a ddywedodd arweinydd Plaid Cymru yw, yn yr achos hwn yn unig, nad yw hi'n ymddangos ei fod ef yn rhoi sylw dyledus i drafodaethau yn y Blaid Lafur, y mae ef yn ymgolli ynddyn nhw mor aml, oherwydd pe byddai ef wedi bod yn gwrando yn ofalus fe fyddai ef wedi deall bod y dadleuon hyn yn fywiog iawn ymhlith y Blaid Lafur ac felly y bu hi erioed.

Fe hoffwn i weld yr adroddiad yn sail i ragor o drafodaeth a dadl. Fe hoffwn i ddod o hyd i ffyrdd y gallwn ni ddal ati i fanteisio ar arbenigedd a phrofiad y bobl hynny sydd wedi bod yn rhan o'r daith a arweiniodd at yr adroddiad. Ac fe fyddwn ni'n gweithio yn y Llywodraeth i ddod o hyd i ffyrdd o beri i hynny ddigwydd. Rwyf i fy hun yn edrych ymlaen at fod â rhan yn y trafodaethau i gyd. Rwy'n dweud weithiau, pan fydd pobl yn gofyn i mi ynglŷn ag ymddiswyddo o fod yn Brif Weinidog, fy mod i, chwedl Tony Benn, yn rhoi'r gorau i'r swydd i dreulio rhagor o amser yn gwleidydda. [Chwerthin.] Ac os felly, fe fydd hynny'n rhoi'r cyfle i mi wneud hynny yn rhan o'r hyn y byddaf i'n parhau i fod â diddordeb ynddo i'r dyfodol. 

15:15

I'm grateful to the First Minister for the statement this afternoon. It's a fascinating and a challenging document. It's a serious document that challenges all of us, including, dare I say, the Conservatives, to think seriously about these matters. And it sits alongside the Thomas commission as a serious contribution to the future governance of our country. And those documents, and that evidence, and those arguments can't be dismissed in the Chamber on a Tuesday afternoon. They have to be taken seriously and engaged with. And I hope that one day a Conservative opposition is capable of doing that. 

But what we need to be able to do is to look towards a different United Kingdom, First Minister. And my question for you is: how do we face up to the challenge of engaging a largely disinterested London establishment in a different future, and a future that for us in Wales is significantly different to that in which we are located today?

The commission did not discuss the financial structures of the United Kingdom and for good reasons, and I recognise that—I recognise why that was not addressed. But unless the financial structures of the United Kingdom are also changed in order to address some of the fundamental issues of power and democracy in the UK, we may have the structures but we won't have the tools to do the job. And so those things will also go together. 

And finally, First Minister, it's very tempting for many people, particularly perhaps on this side of the Chamber, to say that when the Conservatives are out of power, the job is done. How do we then persuade our colleagues in the Labour Party, who will see the objective as delivering a Labour UK Government and who will then believe that the urgency of the constitutional debate is over?

Rwy'n ddiolchgar i'r Prif Weinidog am y datganiad y prynhawn yma. Mae hi'n ddogfen ddiddorol a heriol. Mae hi'n ddogfen ddifrifol sy'n herio pob un ohonom, gan gynnwys, rwy'n meiddio dweud, y Ceidwadwyr, i feddwl o ddifrif am y materion hyn. Ac mae hi'n eistedd ochr yn ochr â chomisiwn Thomas fel cyfraniad difrifol at lywodraethu yn ein gwlad i'r dyfodol. Ac ni ellir diystyru'r dogfennau hynny, na'r dystiolaeth honno, na'r dadleuon hynny yn y Siambr ar brynhawn dydd Mawrth. Mae'n rhaid eu cymryd nhw o ddifrif ac ymgysylltu â nhw. Ac rwy'n gobeithio y bydd gwrthblaid Geidwadol yn gallu gwneud hynny ryw ddiwrnod.

Ond yr hyn y mae angen i ni ei wneud yw edrych tuag at Deyrnas Unedig wahanol, Prif Weinidog. A'r cwestiwn sydd gennyf i ar eich cyfer chi yw: sut ydym ni am wynebu'r her o ran ymgysylltu â'r sefydliad yn Llundain nad oes ganddo fawr o ddiddordeb mewn dyfodol gwahanol, na dyfodol sy'n wahanol iawn i ni yng Nghymru i'n sefyllfa gyfredol heddiw?

Ni wnaeth y comisiwn drafod strwythurau ariannol y Deyrnas Unedig a hynny am resymau da iawn, ac rwy'n cydnabod hynny—rwy'n cydnabod pam nad oedd unrhyw ymdriniaeth o hynny. Ond oni bai bod strwythurau ariannol y Deyrnas Unedig yn cael eu newid hefyd ar gyfer mynd i'r afael â rhai o'r materion sylfaenol o ran pwerau a democratiaeth yn y DU, efallai y bydd y strwythurau gennym ni ond ni fydd yr offer gennym ni i wneud y gwaith. Ac felly fe fydd y pethau hyn yn cyd-fynd â'i gilydd hefyd.

Ac yn olaf, Prif Weinidog, mae hi'n demtasiwn fawr iawn i lawer o bobl, yn enwedig yr ochr hon i'r Siambr efallai, geisio dweud bod y gwaith wedi cael ei gwblhau pan fydd y Ceidwadwyr allan o rym. Sut fyddwn ni'n darbwyllo ein cydweithwyr ni yn y Blaid Lafur wedyn, a fydd o'r farn mai'r amcan yw cael Llywodraeth Lafur i'r DU ac o'r farn y bydd yr argyfwng mawr drosodd o ran y ddadl gyfansoddiadol?

Daeth Paul Davies i’r Gadair.

Paul Davies took the Chair.

I thank Alun Davies for all of those points, Dirprwy Lywydd dros dro. He has made serious points and he is right to say that the report does make for serious and challenging reading. You would have expected no less, I think, when you look at the calibre of the people who populated the commission and the strength of the advisory group that they were able to draw on. There is a genuine depth of analysis and rigour in the way that a framework was applied to the evidence in order to come to the analysis and the conclusions that the report draws from it. 

There's always a danger that, in the Labour Party, people will believe that because the Conservatives have been defeated, somehow the constitutional job is done. But I will just remind everybody that it was a Labour Government, in its very first year in 1997, after 17 years of Conservative Government, that decided that time had to be found for the constitutional reforms that led to the establishment of this Senedd. So, while there is often a tension, and there is an argument to be had, we have very solid evidence that devolution is the product of the Labour Party. We are here because of a Labour Government and the commitment that that Labour Government delivered.

How can we, in Wales, go on influencing that discussion? Well, here's my experience of being in the room with colleagues from Scotland and Northern Ireland and the UK Government. Scottish colleagues always have in their pocket the fact that they are elected as a Government with a mandate, as they would put it, to take Scotland out of the United Kingdom. That means that they are always listened to seriously. Colleagues from Northern Ireland come into the room with all of their troubled history, and the need for everybody to attend carefully to making sure that decisions are made that do not reignite those troubles. They come with the force of that in their pocket. What Wales has is simply the strength of our argument. That's our significance, and that's why I think that many independent commentators conclude that, where there has been serious thinking about the constitutional future of the United Kingdom, then, for the last 10 years or more, it is Wales that has contributed most to that debate. Whether it is the Thomas commission, whether it is the independent commission, whether it is the influence that Carwyn Jones and Paul Murphy had in the final report of the Gordon Brown work, I think that you can see Wales's contribution being there in our willingness to try to do the serious thinking, the lining up of arguments, the practical solutions that can be brought to bear. That's why this report, the final report of the commission, is so powerful: because it stands very solidly in that tradition. 

Diolch i Alun Davies am yr holl bwyntiau yna, Dirprwy Lywydd dros dro. Fe wnaeth ef bwyntiau difrifol ac mae ef yn gywir i ddweud bod yr adroddiad yn un difrifol a heriol i'w ddarllen. Ni fyddech chi'n disgwyl dim llai, rwy'n credu, o ystyried safon y bobl a oedd yn rhan o'r comisiwn a chadernid y grŵp cynghori yr oedden nhw'n gallu elwa ar ei waith. Fe geir dyfnder dadansoddiadol gwirioneddol a thrylwyredd yn y ffordd y cafodd fframwaith ei gymhwyso i'r dystiolaeth ar gyfer crynhoi'r dadansoddiadau a'r casgliadau y mae'r adroddiad yn eu tynnu oddi wrth hynny.

Mae yna berygl yn bod bob amser, yn y Blaid Lafur, y bydd pobl o'r farn, am fod y Ceidwadwyr wedi cael eu trechu, y bydd y gwaith cyfansoddiadol wedi cael ei gyflawni. Ond fe hoffwn i atgoffa pawb mai Llywodraeth Lafur oedd hi, yn ei blwyddyn gyntaf yn 1997, ar ôl 17 mlynedd o Lywodraeth Geidwadol, a wnaeth benderfynu ei bod hi'n rhaid canfod yr amser ar gyfer y diwygiadau cyfansoddiadol a arweiniodd at sefydlu'r Senedd hon. Felly, er y ceir tensiwn yn aml, a bod dadl i'w chael, mae'r dystiolaeth sydd gennym ni'n dangos yn eglur iawn mai'r Blaid Lafur yw awdur datganoli. Rydym ni yma oherwydd Llywodraeth Lafur a'r ymrwymiad a gyflawnodd y Llywodraeth Lafur honno.

Sut allwn ni, yng Nghymru, barhau i ddylanwadu ar y drafodaeth honno? Wel, dyma'r profiad a gefais i o fod yn yr ystafell gyda chydweithwyr o'r Alban a Gogledd Iwerddon a Llywodraeth y DU. Mae gan gydweithwyr yn yr Alban fantais bob amser yn y ffaith eu bod wedi cael eu hethol yn Llywodraeth sydd â mandad, chwedl nhw, i dynnu'r Alban o'r Deyrnas Unedig. Mae hyn yn golygu y byddan nhw'n cael gwrandawiad difrifol bob amser. Mae cydweithwyr o Ogledd Iwerddon yn dod i mewn i'r ystafell gyda holl hanes cythryblus y rhanbarth, a'r angen i bawb sy'n bresennol fod yn ofalus o ran sicrhau nad yw'r penderfyniadau a wneir yn ailgynnau'r trafferthion hynny. Maen nhw'n dod gyda grym hynny yn eu meddiant. Yr hyn sydd gan Gymru yn syml yw cryfder ein dadl. Dyna yw ein harwyddocâd ni, a dyna pam rwyf i o'r farn fod llawer o sylwebyddion annibynnol yn dod i'r casgliad, pan fu ystyriaeth ddifrifol ynglŷn â dyfodol cyfansoddiadol y Deyrnas Unedig, wedyn, yn ystod y 10 mlynedd diwethaf neu fwy, mai o Gymru y daeth y cyfraniad mwyaf at y ddadl honno. Boed hynny drwy gomisiwn Thomas, boed hynny drwy gomisiwn annibynnol, a'r dylanwad a gafodd Carwyn Jones a Paul Murphy ar yr adroddiad terfynol o waith Gordon Brown, rwy'n credu y gallwch chi weld cyfraniad Cymru yno yn ein parodrwydd ni i geisio gwneud pethau a meddwl o ddifrif, cael trefn ar y dadleuon, y datrysiadau ymarferol y gellir eu cyflawni. Dyna pam mae'r adroddiad hwn, sef adroddiad terfynol y comisiwn, mor rymus: am ei fod yn sefyll yn gadarn iawn yn y traddodiad hwnnw. 

15:20

First Minister, this report has cost so far a total of £1.5 million and counting. Quite frankly, it is not going to be taken forward under a Conservative Government, and before the ink was dry, it was slapped down by the Labour secretary of state, who said that an incoming Labour Government would be, and I quote, focusing on the issues that matter. So, I look forward, First Minister, to this report returning to the shelf and becoming the most expensive dust gatherer of all time.

Now, I wanted to pick up a point that Rhun ap Iorwerth made in his contribution, where he called for the introduction of a permanent commission to continuously look at this. I noticed that you didn't address that in your answer, so can you rule that out—the establishment of a permanent constitutional commission here in Wales?

Prif Weinidog, mae'r adroddiad hwn wedi costio cyfanswm o £1.5 miliwn hyd yn hyn ac mae'n dal i gynyddu. I fod yn gwbl onest, ni fydd yn cael ei weithredu dan Lywodraeth Geidwadol, a chyn i'r inc sychu ar y papur, fe gafodd ei daro i lawr gan ysgrifennydd gwladol Llafur, a ddywedodd y byddai Llywodraeth Lafur newydd, ac rwy'n dyfynnu, yn canolbwyntio ar y materion sy'n bwysig. Felly, rwy'n edrych ymlaen, Prif Weinidog, at weld yr adroddiad hwn yn cael ei roi yn ôl ar y silff ac yn cymryd ei le fel y peth mwyaf costus i hel llwch erioed.

Nawr, roeddwn i'n dymuno codi pwynt wnaeth Rhun ap Iorwerth yn ei gyfraniad, pryd y galwodd am gyflwyno comisiwn parhaol i edrych ar hyn yn barhaus. Fe sylwais i na wnaethoch chi fynd i'r afael â hynny yn eich ateb, felly a allwch chi ddweud na fydd hynny'n digwydd—sefydlu comisiwn cyfansoddiadol parhaol yma yng Nghymru?

Well, sorry, Dirprwy Lywydd, it is a deeply depressing contribution, isn't it, that the person makes? You would think that he might have thought himself sent here to make some sort of serious contribution to the future of the United Kingdom. But if he thinks that's all he has to offer—if what we just heard is all he has to offer—then I can tell him now that, as others here said, he understands the cost of everything and he understands the value of absolutely nothing.

My colleague Jo Stevens will be pleased that he has referred to her as the incoming Secretary of State for Wales. It was good of him to endorse her in that way. On that, at least, maybe he has read the writing on the wall. In fact, had he been listening, I did address the point that Rhun ap Iorwerth made. I said that I thought that it was very important for the conversation to continue, that it should do so in a way that captures the experience and the expertise of people who have been on the commission and who have been part of producing that report today. I am not, this afternoon, going to say that we will do that through a standing commission, or we will do it by this vehicle. The object we are agreed on. There is room for plenty of debate about the vehicle through which you achieve it.

Wel, mae'n ddrwg gen i, Dirprwy Lywydd, mae'n gyfraniad digalon iawn y mae'r unigolyn yn ei wneud, on'd yw e? Byddech chi'n tybio y gallai fod yn meddwl ei fod wedi cael ei anfon yma i wneud rhyw fath o gyfraniad difrifol i ddyfodol y Deyrnas Unedig. Ond os yw ef o'r farn mai dyna'r cwbl sydd ganddo i'w gynnig—os mai'r hyn yr ydym ni newydd ei glywed yw'r cyfan sydd ganddo i'w gynnig—yna fe allaf i ddweud wrtho nawr, fel y dywedodd eraill yn y fan hon, ei fod yn gwybod cost pob peth ac yn deall gwerth dim.

Fe fydd fy nghyd-Aelod, Jo Stevens, yn falch ei fod wedi cyfeirio ati hi fel Ysgrifennydd Gwladol nesaf Cymru. Roedd yn garedig iawn iddo ei chymeradwyo hi yn y ffordd honno. Ar hynny, o leiaf, efallai ei fod wedi darllen yr ysgrifen ar y mur. A dweud y gwir, pe bai wedi bod yn gwrando, fe wnes i fynd i'r afael â'r pwynt a wnaeth Rhun ap Iorwerth. Fe ddywedais i fy mod o'r farn ei bod hi'n bwysig iawn i'r sgwrs barhau, y dylid gwneud hynny mewn ffordd sy'n cyfleu profiad ac arbenigedd pobl sydd wedi bod ar y comisiwn ac sydd wedi bod yn rhan o gynhyrchu'r adroddiad hwnnw heddiw. Nid wyf i am ddweud, y prynhawn yma, y byddwn ni'n gwneud hynny trwy gomisiwn sefydlog, neu y byddwn ni'n ei wneud yn y ffordd hon. Rydyn ni'n cytuno ar yr amcan. Fe fydd yna ddigon o gyfle i drafod sut y caiff yr amcan hwnnw ei gyflawni.

A gaf i ddiolch i'r Prif Weinidog am ei ddatganiad y prynhawn yma, a hefyd am ei arweiniad, yn sicrhau bod y comisiwn yma wedi dod i fodolaeth ac wedi cyfrannu yn y ffordd bwysig y mae wedi gwneud yn barod, ond hefyd am sicrhau'r ysbryd cynhwysol, agored yr oedd y ddau gyd-gadeirydd, a dweud y gwir, am sicrhau o ran gwaith y comisiwn?

May I think the First Minister for his statement this afternoon, and also for his leadership in ensuring that the commission came into existence and has contributed in the important way that it has already, but also for the inclusive and open spirit that both co-chairs delivered in terms of their work?

Wales is a land of commissions, as the commission says. But it does suggest, doesn't it, the need for something more durable, more permanent than simply a series of commissions over the years if we are to continuously improve our democratic health. In its first recommendation, it calls for a dedicated capacity, with new leadership supported by expertise and experience, generating new energy, new ideas for democratic innovation and civic education—a cross, if you like, between a laboratory of democracy and a nationwide school for citizenship. Indeed, as was already referenced, the commitment in the programme for government was for a standing commission.

So, I understand that the First Minister doesn't want to choose a vehicle at this point, but could I suggest a number of possibilities—spaces where we could look, maybe, to create that new capability? The soon-to-be renamed Democracy and Boundary Commission Cymru de facto has a broad purpose already in promoting democratic health—could we give it that duty explicitly? Or could the soon-to-be-created national school of government be widened in its purpose, not just as a training school for civil servants, but also as an academy for the next generation of politicians and also active, informed, engaged citizens, with a research and development function for democracy as well? And wherever we decide to incubate this new capability, does the First Minister agree that we need something, a new focal point, if you like, for our democracy, working across party, beyond party—a new element in our democratic infrastructure? Because when we look at the crisis across the world in democracy, my fear is that this Siambr, whatever size we become, risks becoming an echo chamber in a vacuum unless we do something—unless we do something to revitalise our democracy. Democracy, after all, is the best hope we have in Wales, as everywhere else, to achieve progress on behalf of the people we represent.

Gwlad y comisiynau yw Cymru, fel dywed y comisiwn. Ond mae hynny'n awgrymu, onid ydyw, yr angen am rywbeth mwy cadarn, mwy parhaol na dim ond cyfres o gomisiynau dros y blynyddoedd os ydym ni'n awyddus i gael gwelliant parhaus o ran ein hiechyd democrataidd. Yn ei argymhelliad cyntaf, mae'n galw am allu pwrpasol, gydag arweinyddiaeth newydd a gefnogir gan arbenigedd a phrofiad, sy'n cynhyrchu egni newydd, syniadau newydd ar gyfer arloesi democrataidd ac addysg ddinesig—croesiad, os mynnwch chi, rhwng labordy democratiaeth ac ysgol dinasyddiaeth ledled y wlad. Yn wir, fel soniwyd eisoes, yr ymrwymiad yn y rhaglen lywodraethu oedd i fod â chomisiwn sefydlog.

Felly, rwy'n deall nad yw'r Prif Weinidog am ddewis y cyfrwng ar hyn o bryd, ond a gaf i awgrymu nifer o bosibiliadau—cyfleodd i ni ymchwilio, efallai, i wedd y gallu newydd hwnnw? Mae gan Gomisiwn Democratiaeth a Ffiniau Cymru a gaiff ei enw newydd yn fuan ddiben eang eisoes yn wir o ran hyrwyddo iechyd democrataidd—a allem ni roi'r ddyletswydd benodol honno i hwnnw? Neu a ellid ehangu'r ysgol lywodraeth genedlaethol a gaiff ei chreu cyn bo hir o ran ei dibenion, nid yn unig yn ysgol hyfforddi gweision sifil, ond yn academi hefyd i'r genhedlaeth nesaf o wleidyddion a dinasyddion gweithredol, deallus, ymgysylltiedig, gyda swyddogaeth o ran ymchwil a datblygu democratiaeth hefyd? A lle bynnag yr ydym ni'n penderfynu magu'r gallu newydd hwn, a yw'r Prif Weinidog yn cytuno bod angen rhywbeth arnom ni, canolbwynt newydd, os mynnwch chi, ar gyfer ein democratiaeth, gan weithio ar draws y pleidiau, y tu hwnt i bleidiau—elfen newydd yn ein seilwaith democrataidd? Oherwydd pan edrychwn ni ar yr argyfwng ledled y byd o ran democratiaeth, fy mhryder i yw y bydd y Siambr hon, beth bynnag fydd ei maint, mewn perygl o fod yn siambr i adleisio mewn gwactod oni bai ein bod ni'n gwneud rhywbeth—oni bai ein bod yn gwneud rhywbeth i adfywio ein democratiaeth. Democratiaeth, wedi'r cyfan, yw'r gobaith gorau sydd gennym ni yng Nghymru, fel ym mhobman arall, i gyflawni cynnydd ar ran y bobl yr ydym ni'n eu cynrychioli.

15:25

Dirprwy Lywydd dros dro, diolch yn fawr i Adam Price am beth ddywedodd e am yr ysbryd y tu ôl i'r comisiwn, a diolch iddo fe am ei gyfraniad e pan oedd y comisiwn yn cael ei sefydlu a phan oeddem ni'n trafod y gwaith yr oedd y comisiwn i'w wneud.

Temporary Deputy Presiding Officer, I thank Adam Price for his words about the spirit behind the commission, and I thank him for the contribution that he made when the commission was established and when we were discussing the work that the commission was going to do.

What a difference, Dirprwy Lywydd dros dro, in the quality of two contributions we've heard, one after the other. Many of the things Adam Price has said this afternoon I think we should think about. I think the possibility of the national school of government, for example, becoming a way in which we educate the civic leaders of the future, not simply the public service leaders of the future, is one we certainly should debate and consider. And he is right, isn't he, about the democratic crisis that we see across the world? If we're not careful, we simply believe that democracy is bound to continue, that it's inevitable that we will go on having a country where the people who end up here are here because they've been chosen by people in Wales to do the jobs that we're chosen to do. But democracy only flourishes if you tend the garden in which it is sown. And that's what this report was intended to do. To be optimistic, the reason I said in my opening statement that if there was only one chapter for colleagues to read it would be that third chapter is because of what that third chapter says: that when the commission had a room full of people who didn't quite know why they were being asked their views about these things and couldn't quite see why a discussion about constitutional futures meant anything in their lives, what they found was that it wasn't many minutes into that conversation before those links became completely evident to people—how they could see that the pethau bara menyn, the things that happen in everyday life, are rooted in the structures that the report was concerned with. And I think that is a source of optimism, but it tells us, as the report does, that that won't happen unless we're all prepared to think imaginatively and creatively, and then invest new energy in it.

Wel am wahaniaeth o ran ansawdd, Dirprwy Lywydd dros dro, yn y ddau gyfraniad a glywsom ni, un ar ôl y llall. Mae llawer o'r pethau a ddywedodd Adam Price yn fy marn i'n bethau y dylem ni eu hystyried. Rwy'n credu bod y posibilrwydd y daw'r ysgol lywodraethu genedlaethol, er enghraifft, yn ffordd o addysgu arweinyddion dinesig y dyfodol, nid arweinyddion gwasanaethau cyhoeddus y dyfodol yn unig, yn un y dylem ni ei drafod a'i ystyried. Ac mae e'n gywir, onid yw, ynglŷn â'r argyfwng democrataidd a welwn ni ledled y byd? Os nad ydym ni'n ofalus, fe fyddwn ni'n rhoi coel i'r gred y bydd democratiaeth yn siŵr o barhau, ei bod hi'n anochel y byddwn ni'n parhau i fyw mewn gwlad lle mae'r bobl sy'n dod i'r fan hon yn gwneud hynny am eu bod nhw wedi cael eu dewis gan bobl yng Nghymru i wneud y gwaith y cawsom ni ein dewis i'w wneud. Ond ni fydd democratiaeth yn ffynnu oni bai eich bod chi'n gofalu am yr ardd lle caiff ei hau. A dyna oedd bwriad yr adroddiad hwn. A bod yn optimistaidd, y rheswm y dywedais i yn fy natganiad agoriadol, pe bai dim ond un bennod yn cael ei darllen gan gydweithwyr, y drydedd bennod ddylai honno fod oherwydd yr hyn y mae'r drydedd bennod honno'n ei ddweud: pan oedd gan y comisiwn ystafell lawn o bobl nad oedden nhw'n gwybod yn iawn pam ddylai unrhyw un fod yn gofyn am eu barn nhw am y pethau hyn ac na allen nhw weld yn iawn pam ddylai trafodaeth ynglŷn â'r dyfodol cyfansoddiadol olygu unrhyw beth yn eu bywydau nhw, yr hyn a wnaethon nhw ei ddarganfod oedd nad oedd hi'n cymryd llawer o amser yn trafod fel hynny cyn i'r cysylltiadau ddod yn gwbl amlwg i bobl—sut oedden nhw'n gallu gweld bod y pethau bara menyn, y pethau sy'n digwydd yn eu bywyd bob dydd, yn cael eu gwreiddio yn y strwythurau yr oedd yr adroddiad yn ymdrin â nhw. Ac rwy'n credu bod honno'n ffynhonnell o optimistiaeth, ond mae'n dweud wrthym ni, fel yn yr adroddiad, na fydd hynny'n digwydd oni bai ein bod ni i gyd yn barod i feddwl yn llawn dychymyg ac yn greadigol, ac ymegnïo o'r newydd yn hyn o beth.

15:30

I really thank all those who have contributed to bringing forward this report. It's a very serious report. It's intellectually robust. I think it's very well balanced in its considerations, and it is worthy of serious consideration by all those who think about the future, not just of this place, but the future of Wales, but also the future of Wales and these islands as well, and the governance and the government of these islands as well. And I think it deserves that seriousness of thought and engagement from all parties. And I do believe, by the way—I'll come to it in a moment—that there are things that the Conservatives will want to engage with on this. 

And it does matter, because it is about the quality of our governance and our government. It is about inter-governmental and inter-parliamentary relations and respect. It is about protecting the devolution settlement right now, and putting forward proposals that could bring a constitutional settlement here in Wales, and across the UK, more suited to the current post-EU situation, and, I have to say, fit for the future as well.

And the point that I want to put to Senedd colleagues today, of all parties, is: there are recommendations in this report about not where we go in the future, but protecting devolution now, and I would say some of these recommendations echo—and I'm speaking in a personal capacity today, but they echo—some of the thoughts of the Legislation, Justice and Constitution Committee, but also House of Commons and House of Lords committees, of the inter-parliamentary forum and others, and they refer to embedding in legislation the Sewell convention, and embedding in legislation inter-governmental relations on that basis of a duty of co-operation and parity of esteem between the Governments of the UK.

So, First Minister, and Conservative colleagues, can I just suggest: those are ones that we can, right here, right now, agree to work on together, make representations to the UK Government and the UK Parliament to say, 'That, at least, we need to bolt down', because the danger highlighted in this report is one that others have already flagged up—including the LJC committee—that, without bolting those down, we are in danger of rolling backwards down the devolution hill. 

Rwy'n diolch yn fawr iawn wir i bawb sydd wedi cyfrannu at gyflwyno'r adroddiad hwn. Mae hwn yn adroddiad difrifol iawn. Mae'n gadarn ei ddeallusrwydd. Rwy'n credu ei fod yn gytbwys iawn ei ystyriaethau, ac mae'n haeddu ystyriaeth ddifrifol gan bawb sy'n meddwl am y dyfodol, nid yn unig yn y lle hwn, ond am ddyfodol Cymru, a dyfodol Cymru a'r ynysoedd hyn yn ogystal â hynny, a llywodraethu a llywodraeth yr ynysoedd hyn hefyd. Ac rwy'n credu ei fod yn deilwng o ystyriaeth ddifrifol ac ymgysylltiad gan bob plaid. Ac rwy'n credu, gyda llaw—rwyf i am ddod at hyn ymhen eiliad—fod yna faterion y bydd y Ceidwadwyr yn awyddus i ymgysylltu â nhw yn hyn o beth.

Ac mae hi'n bwysig, oherwydd mae hyn yn ymwneud ag ansawdd ein llywodraethu a'n llywodraeth ni. Mae'n ymwneud â chysylltiadau a pharch rhynglywodraethol a rhwng seneddau. Mae'n ymwneud â diogelu'r setliad datganoli cyfredol, a chyflwyno cynigion a allai esgor ar setliad cyfansoddiadol yma yng Nghymru, a ledled y DU, sy'n fwy addas i'r sefyllfa ôl-UE ar hyn o bryd, ac, mae'n rhaid i mi ddweud, sy'n addas i'r dyfodol hefyd.

A'r pwynt yr wyf am ei roi gerbron cyd-Aelodau yn y Senedd heddiw, o bob plaid, yw: mae yna argymhellion yn yr adroddiad hwn ynghylch nid yn gymaint o ran ein cyfeiriad yn y dyfodol, ond o ran amddiffyn datganoli nawr, ac fe fyddwn i'n dweud bod rhai o'r argymhellion hyn yn adleisio—ac rwy'n siarad ar fy rhan fy hun heddiw, ond maen nhw'n adleisio—rhai o syniadau'r Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad, a phwyllgorau Tŷ'r Cyffredin a Thŷ'r Arglwyddi hefyd, gan y fforwm rhyngseneddol ac eraill, ac maen nhw'n sôn am ymgorffori confensiwn Sewell yn y ddeddfwriaeth, ac ymgorffori cysylltiadau rhynglywodraethol yn y ddeddfwriaeth ar sail y ddyletswydd honno i gydweithio a dangos parch cyfartal i Lywodraethau'r DU.

Felly, Prif Weinidog, a chyd-Aelodau Ceidwadol, a gaf i ddim ond awgrymu: mae'r rhain yn bethau y gallwn ni, yn y fan hon, nawr, gytuno i weithio arnyn nhw gyda'n gilydd, a chyflwyno sylwadau gerbron Lywodraeth y DU a Senedd y DU ar gyfer mynegi, 'Mae'r rhain, o leiaf, yn bethau y mae angen i ni eu cloi nhw i mewn', oherwydd mae'r perygl a ddaeth i'r amlwg yn yr adroddiad hwn yn un y mae eraill wedi tynnu sylw ato eisoes—gan gynnwys y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad—sef, heb gloi'r rhain i mewn, fe fyddwn ni mewn perygl o rowlio i lawr fryn datganoli. 

Well, Llywydd, the report is very clear that, unless action is taken, then devolution in Wales will atrophy, that you can't just stand still. And we haven't been standing still, because we've seen things flow away from this Senedd and back to London. And, as Huw Irranca-Davies has said, Dirprwy Lywydd, it also is very clear in many of its pages that its audience is not just the Welsh Government; it is very much the Senedd itself. And Huw makes a really important point about the way in which parliamentary action—which is reflected in many reports, in the House of Lords and the House of Commons, as well as here and elsewhere—and the capacity of legislatures to get together to enhance the way in which power is properly distributed through the United Kingdom and then comes back together again to discharge common purposes, for which we agree that we want to share that sovereignty—. I think the report is very powerful in those instances too. 

Wel, Llywydd, mae'r adroddiad yn eglur iawn, oni bai y caiff camau eu cymryd, yna fe fydd datganoli yng Nghymru yn crebachu, ac ni allwch chi sefyll yn eich unfan. Ac nid ydym ni wedi bod yn sefyll yn ein hunfan, oherwydd fe welsom ni bethau yn mynd trwy ddwylo'r Senedd hon ac yn ôl i Lundain. Ac, fel y dywedodd Huw Irranca-Davies, Dirprwy Lywydd, mae hi'n amlwg iawn hefyd ar nifer o'r tudalennau nad Llywodraeth Cymru yw ei hunig gynulleidfa; y Senedd ei hun yw hi i raddau helaeth iawn. Ac mae Huw yn gwneud pwynt pwysig iawn ynglŷn â'r ffordd y mae gweithredu seneddol—a gaiff ei adlewyrchu mewn sawl adroddiad, yn Nhŷ'r Arglwyddi a Thŷ'r Cyffredin, yn ogystal ag yma ac mewn mannau eraill—a gallu deddfwrfeydd i ddod at ei gilydd i wella'r ffordd y caiff pŵer ei ddosbarthu yn iawn trwy'r Deyrnas Unedig ac yna'n dod yn ôl at ei gilydd unwaith eto i gyflawni dibenion sy'n gyffredin, yr ydym yn cytuno o ran ein bod yn dymuno rhannu'r sofraniaeth honno—. Rwy'n credu bod yr adroddiad yn hynod rymus wrth ymdrin â'r materion hynny hefyd. 

Diolch, Llywydd dros dro. First Minister, I was very taken with the report, which, obviously, I read in detail, and I think there's a lot of useful information to glean from it. Obviously, like you, I'm a committed unionist. I want to see Wales playing a full part in the UK, and the fact that Wales has two Governments batting for it—one at one end of the M4, and one at this end of the M4—I think is a good thing. 

Now, obviously, there were some things that were concerning in the report, which the commission has highlighted, and I want to thank them for their work, by the way. One of those things was the lack of awareness amongst citizens in Wales of the powers and responsibilities and where they lie, whether at the Senedd or at UK Parliament level. And I wonder to what extent you are prepared to look at what might be done not just in terms of our education system, with citizenship education—which, of course, is very important—but for the wider population, many of whom will not be going through the education system at the moment, but still need educating about where responsibilities lie. 

Of course, the report focused also on the poor relationships there have been in recent years between the Governments of the United Kingdom. We know that there are often stresses and strains when there are different political make-ups in different places, and no doubt that that has added to it, as has, of course, the whole Brexit situation. But, clearly, there is a desire amongst the public for those things to improve, regardless of the colours of the political parties in each place. And again, I wonder to what extent you might reflect on the fact that things have improved significantly since there's been a change of premiership in Westminster, over the past 12 months, at least.

And thirdly, just to pick up on the issue in relation to inter-parliamentary relationships—and I think this is a really important one, actually—as you'll know, I'm a member of the British-Irish Parliamentary Assembly, and like to play a full part in the work of that Assembly. And that of course looks at the relationship across the islands, including with the Republic of Ireland. But I think that we do desperately need a forum for relationships within the United Kingdom, without the Republic of Ireland being part of that, because there are some things that are of interest to all of the Parliaments of the United Kingdom that are not, frankly, being discussed in an open way, with proper engagement. And therefore, I wonder what work the Welsh Government will do to develop an inter-parliamentary assembly of sorts, working with the Senedd, of course, as its representative—

Diolch, Llywydd dros dro. Prif Weinidog, roedd yr adroddiad o ddiddordeb mawr i mi, ac, yn amlwg, fe'i darllenais o'n fanwl, ac rwy'n credu bod llawer o wybodaeth ddefnyddiol i'w chasglu ohono. Yn amlwg, fel chi, rwy'n ymroddedig i'r undeb. Fe hoffwn i weld Cymru yn cyfranogi yn llawn yn y DU, ac mae'r ffaith bod gan Gymru ddwy Lywodraeth yn brwydro ar ei chyfer—un ar yr ochr hyn o'r M4, a'r llall yr ochr draw—peth da yw hynny yn fy marn i.

Nawr, yn amlwg, roedd rhai pethau yn yr adroddiad a oedd yn peri pryder, y mae'r comisiwn wedi tynnu sylw atyn nhw, ac fe hoffwn i ddiolch iddyn nhw am eu gwaith, gyda llaw. Un o'r pethau hynny oedd y diffyg ymwybyddiaeth ymhlith dinasyddion yng Nghymru o'r pwerau a'r cyfrifoldebau a chan bwy y maen nhw, boed hynny yn y Senedd hon neu ar haen Senedd y DU. Ac i ba raddau tybed yr ydych chi'n barod i edrych ar yr hyn y gellid ei wneud nid yn unig o ran ein system addysg, gydag addysg dinasyddiaeth—sydd, wrth gwrs, yn bwysig iawn—ond ymhlith y boblogaeth yn fwy eang, nad yw llawer ohonyn nhw'n mynd drwy'r system addysg ar hyn o bryd, ond mae angen addysg arnyn nhw o hyd ynghylch pwy sydd â'r cyfrifoldebau.

Wrth gwrs, roedd yr adroddiad yn canolbwyntio hefyd ar y berthynas wael sydd wedi bod yn ystod y blynyddoedd diwethaf rhwng Llywodraethau'r Deyrnas Unedig. Fe wyddom ni fod straen a phwysau yn aml yn gallu bod wrth i'r cyfansawdd gwleidyddol amrywio mewn gwahanol leoedd, ac mae'n siŵr fod hynny wedi gwaethygu'r berthynas, fel gwnaeth, wrth gwrs, y sefyllfa gyfan gyda Brexit. Ond, yn amlwg, mae awydd ymhlith y cyhoedd i weld gwelliant gyda'r pethau hyn, heb ystyriaeth i liwiau'r pleidiau gwleidyddol ym mhob siambr. Ac eto, tybed i ba raddau y gallwch chi fyfyrio ar y ffaith bod pethau wedi gwella yn sylweddol ers newid y Prif Weinidog yn San Steffan, dros y 12 mis diwethaf, o leiaf.

Ac yn drydydd, dim ond codi'r mater o ran y berthynas sydd rhwng seneddau—ac rwy'n credu bod honno'n bwysig dros ben, mewn gwirionedd—fel gwyddoch chi, rwyf i'n aelod o Gynulliad Seneddol Prydain-Iwerddon, ac yn hoffi cyfranogi yn llawn yng ngwaith y Cynulliad hwnnw. Ac mae hwnnw wrth gwrs yn ystyried y berthynas ar draws yr ynysoedd, gan gynnwys gyda Gweriniaeth Iwerddon. Ond rwy'n credu bod gwir angen fforwm ar gyfer y berthynas ymhlith gwledydd y Deyrnas Unedig, heb i Weriniaeth Iwerddon fod yn rhan o hwnnw, oherwydd mae rhai pethau sydd o ddiddordeb i holl Seneddau'r Deyrnas Unedig nad ydyn nhw, a dweud y gwir, yn cael eu trafod mewn ffordd agored, gyda'r ymgysylltiad priodol. Ac felly, tybed pa waith y bydd Llywodraeth Cymru yn ei wneud i ddatblygu cynulliad rhyngseneddol o ryw fath, gan weithio gyda'r Senedd, wrth gwrs, yn ei chynrychioli—

15:35

—in order to make sure that those sorts of debates and discussions can be facilitated. Because this report doesn't dwell on that, but it is an important thing that does need to come out of this work.

—er mwyn gwneud yn siŵr bod modd hwyluso'r mathau hynny o ddadleuon a thrafodaethau. Oherwydd nid yw'r adroddiad hwn yn ymhelaethu ar hynny, ond mae'n beth pwysig y mae angen iddo ddod allan o'r gwaith hwn.

Dirprwy Lywydd, I'm grateful to Darren Millar for that thoughtful contribution and for the respect that he showed to the work of the commission and those who have contributed so much to it. I think the citizen awareness issue—I'm absolutely agreeing with him about the need for us to do more and to do more education. My own experience over, now, certainly more than 40 years of bothering people in their own homes, knocking their doors at election, when somebody comes to the door, in some ways, it's all Government, isn't it? I've knocked doors in community council elections, local authority elections, Senedd elections, parliamentary elections, European elections. The person who comes to the door, in some ways, they don't want to know about that, they want to know, 'Why can't I park my car?', 'When's that rubbish going to be collected?' It's the things that they see from their own doorstep, aren't they, that they want to talk to you about. So, while I'm in favour of us doing more so that people do understand the system better, know where responsibility lies, I think probably we all recognise that what people are most interested in, whatever level of government that you are involved in, are the things that they see, that matter to them, day in and day out.

Look, there's been some improvement in the tone of inter-governmental relationships since the arrival of Rishi Sunak as Prime Minister. He does have a greater willingness to recognise that the United Kingdom is made up of different component parts and deserve respect. But it has to be more than that. The inter-governmental relations machinery, which took five years to agree, commissioned by Theresa May, concluded, as I say, five years later, has at the heart of it a council of Ministers. It didn't meet once in the whole of 2023, despite the many challenges we know that we were facing—the cost of living and other crises. Not once did that council meet. And while the tone is better, the actual performance, it's hard to say that there has been the improvement there that is necessary.

I agree with what Darren Millar said as well, Llywydd, about inter-parliamentary, the strengthening of that, and there's a lot of work going on at a parliamentary level to do that. It's not for the Government to lead that or to try to influence it, but I myself am pleased to see it. What we need, though, is that more robust machinery that Darren Millar pointed to. It's there in the pages of the report. The Gordon Brown report proposes a new council of the nations and the regions, as a place where we can all come together and discuss and discharge those things that we know matter to people wherever they live in the United Kingdom. And I think if that council was meeting today, they would want to see this report, and there would be a forum where we would be able to take it forward. And I think that's also another very important part of this constitutional jigsaw. Dirprwy Lywydd, diolch yn fawr.

Dirprwy Lywydd, rwy'n ddiolchgar i Darren Millar am y cyfraniad meddylgar hwnnw ac am y parch a ddangosodd i waith y comisiwn a'r rhai sydd wedi cyfrannu cymaint ato. Rwy'n credu bod y mater o ymwybyddiaeth dinasyddion—rwy'n cytuno'n llwyr ag ef am yr angen i ni wneud mwy a gwneud mwy o ran addysg. O'm mhrofiad fy hun dros fwy na 40 mlynedd, yn sicr, erbyn hyn o boeni pobl yn eu cartrefi eu hunain, curo ar eu drysau ar adeg etholiad, pan fydd rhywun yn dod i'r drws, mewn rhai ffyrdd, mae'r cyfan yn ymwneud â'r Llywodraeth, onid ydyw? Rwyf wedi curo ar ddrysau mewn etholiadau cynghorau cymuned, etholiadau awdurdodau lleol, etholiadau'r Senedd, etholiadau seneddol, etholiadau Ewropeaidd. Y person sy'n dod i'r drws, mewn rhai ffyrdd, dydyn nhw ddim eisiau gwybod am hynny, maen nhw eisiau gwybod, 'Pam na alla i barcio fy nghar?', 'Pryd mae'r sbwriel yna'n mynd i gael ei gasglu?' Y pethau maen nhw'n eu gweld o'u stepen drws eu hunain yw'r pethau maen nhw eisiau siarad â chi amdanyn nhw. Felly, er fy mod i o blaid gwneud mwy i sicrhau bod pobl yn deall y system yn well, yn gwybod pwy sy'n gyfrifol, rwy'n credu ein bod ni i gyd yn cydnabod, fwy na thebyg, mai'r hyn y mae gan bobl ddiddordeb ynddo fwyaf, pa bynnag lefel o lywodraeth rydych chi'n rhan ohoni, yw'r pethau maen nhw'n eu gweld, sy'n bwysig iddyn nhw, o ddydd i ddydd.

Edrychwch, mae rhywfaint o welliant wedi bod yn naws perthnasoedd rhynglywodraethol ers i Rishi Sunak ddod yn Brif Weinidog y DU. Mae'n barod iawn i gydnabod bod y Deyrnas Unedig yn cynnwys gwahanol gydrannau a'u bod yn haeddu parch. Ond mae'n rhaid iddo fod yn fwy na hynny. Mae gan y peirianwaith cysylltiadau rhynglywodraethol, y cymerodd bum mlynedd i gytuno arno, a gomisiynwyd gan Theresa May, y cytunwyd arno, fel y dywedais i, bum mlynedd yn ddiweddarach, gyngor o Weinidogion sy'n ganolog iddo. Wnaeth e' ddim cwrdd unwaith yn 2023, er gwaetha'r heriau niferus rydyn ni'n gwybod ein bod ni'n eu hwynebu—costau byw ac argyfyngau eraill. Ni chyfarfu'r cyngor hwnnw unwaith. Ac er bod y naws yn well, y perfformiad gwirioneddol, mae'n anodd dweud ein bod ni wedi gweld y gwelliant sydd ei angen.

Rwy'n cytuno â'r hyn a ddywedodd Darren Millar hefyd, Llywydd, am drefniadau rhyng-seneddol, am gryfhau'r rheini, ac mae llawer o waith yn digwydd ar lefel seneddol i wneud hynny. Nid mater i'r Llywodraeth yw arwain ar y gwaith hwnnw na cheisio dylanwadu arno, ond rydw i fy hun yn falch o'i weld. Yr hyn sydd ei angen arnom ni, serch hynny, yw'r peirianwaith mwy cadarn hwnnw y cyfeiriodd Darren Millar ato. Mae yno ar dudalennau'r adroddiad. Mae adroddiad Gordon Brown yn cynnig cyngor newydd o'r cenhedloedd a'r rhanbarthau, fel man lle gallwn ni i gyd ddod at ein gilydd a thrafod a rhannu'r pethau hynny rydyn ni'n gwybod sy'n bwysig i bobl ble bynnag maen nhw'n byw yn y Deyrnas Unedig. Ac rwy'n credu pe bai'r cyngor hwnnw'n cyfarfod heddiw, bydden nhw eisiau gweld yr adroddiad hwn, a byddai yna fforwm lle byddem yn gallu bwrw ymlaen ag ef. Ac rwy'n credu bod hynny'n rhan bwysig iawn o'r jig-so cyfansoddiadol hwn hefyd. Dirprwy Lywydd, diolch yn fawr.

15:40
4. Datganiad gan y Gweinidog Newid Hinsawdd: Papur Gwyn ar Fil arfaethedig ar egwyddorion amgylcheddol, llywodraethu amgylcheddol a thargedau bioamrywiaeth
4. Statement by the Minister for Climate Change: White Paper for a proposed Bill on environmental principles, environmental governance and biodiversity targets

Fe symudwn ni ymlaen nawr i eitem 4, sef datganiad gan y Gweinidog Newid Hinsawdd, Papur Gwyn ar gyfer Bil arfaethedig ar egwyddorion amgylcheddol, llywodraethu amgylcheddol a thargedau amrywiaeth, a dwi'n galw ar y Gweinidog Newid Hinsawdd, Julie James. 

We'll move on to item 4, a statement by the Minister for Climate Change, a White Paper for a proposed Bill on environmental principles, environmental governance and biodiversity targets, and I call on the Minister for Climate Change, Julie James. 

Diolch, Dirprwy Lywydd. Today, I've published our White Paper on establishing environmental principles, strengthening environmental governance and introducing biodiversity targets for a greener Wales. This White Paper sets out proposals to introduce a Bill into the Senedd that will embed environmental principles into Welsh law, ensuring there is no drop in environmental quality or standards following our departure from the European Union. It will strengthen environmental governance in Wales by establishing a new body to oversee implementation and compliance with environmental law by Welsh public authorities. And, finally, it will introduce a new approach towards biodiversity targets to combat the ongoing nature emergency.

The proposals reflect our commitment towards a greener Wales to tackle climate change and the nature emergency, as set out in our programme for government. The proposals have been developed as part of the co-operation agreement with Plaid Cymru. Here in Wales, we have responded to the climate and nature emergency through our programme for government. We have prioritised reform of agricultural support and introduced new clean air legislation. We have progressed implementation of a new net-zero target and set out a pathway to delivery. We have created new grants for nature restoration, radically redirected transport expenditure, made planning reforms and have supported investments in meeting water quality targets.

We have rightly prioritised active reform to support the environment, and the proposals in the White Paper published today will secure these essential reforms by strengthening our overarching governance framework. In doing so, we will ensure public authorities in Wales comply with environmental law according to the expectations of people in Wales. This approach is not simply an exercise in replacing structures and legislation that were in place whilst we were a member of the European Union; our approach is tailored to the Welsh context. We will be placing a duty on Welsh Ministers not only to give due regard to the EU-derived environmental principles, but to set out in statutory guidance exactly how these principles will be regarded during the development of policy.

The governance body will similarly reflect Wales’s priorities. The body will work in a spirit of collaboration and take an escalatory approach, working with Welsh public authorities to put things right. However, where this is not possible, the body will be rightly empowered to take effective enforcement action to ensure compliance. In publishing these proposals, I would like to acknowledge the work of the interim environmental protection assessor for Wales, Dr Nerys Llewelyn Jones. The IEPAW has, and continues to, carry out a valuable role in relation to the functioning of environmental law in Wales, and the White Paper sets out proposals that will build on the important work of the IEPAW.

In December 2022, I set out our ambitions for addressing the nature emergency on the world stage at COP15 in Montreal. As part of our response to the Kunming-Montreal global biodiversity framework, I committed to setting ambitious nature targets to protect and restore biodiversity. Recognising the need for sustained and long-term action to deliver the transformative change needed, the White Paper introduces a strategic nature recovery framework to protect and restore biodiversity, as well as providing increased accountability and transparency. This includes statutory biodiversity targets, comprising a headline nature positive target to be detailed in the Bill, and a suite of supporting biodiversity targets to be set in secondary legislation. We anticipate that some of these will be new targets, whilst others will align with existing environmental targets that have already been designed to support reducing pressure on ecosystems and increasing nature restoration. Once established, we would seek the input of the new governance body in identifying new targets that can most effectively drive additional positive progress on nature. 

The White Paper proposes the Welsh Government will produce a nature recovery strategy that sets out the Welsh Government’s long-term vision for a nature positive Wales, and a nature recovery action plan, which will detail the shorter term actions needed to achieve the statutory biodiversity targets. Achieving this ambition will require a Wales-wide approach. That is why I am also proposing local nature recovery plans to be produced by Welsh public authorities. These will outline priorities and action at the local level, whilst supporting regional collaboration. 

This approach complements our broader focus on a resilient Wales, the scope of which encompasses the whole of Wales, not only designated protected sites. Our ambitions are to ensure protected sites are maintained and enhanced, to avoid unnecessary environmental damage right across Wales and undertake proactive restoration of nature in areas where it has been degraded. Dirprwy Lywydd, I am very grateful for the help and energy of all the stakeholders who have come together to support this work to date, and we will continue these detailed discussions as we refine our policy proposals and bring forward legislation.

This Government's approach to the environment is rooted in social justice. Our obligations under the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015 are to ensure that we meet the needs of the people of Wales today in a way that does not deprive future generations of their ability to meet theirs. In this way, conserving natural resources and sharing the benefits of them is a matter of fairness. The proposals published today are designed to help shape the agenda of public services in Wales, including how they work together with communities and businesses to secure a more sustainable relationship with our natural world. Diolch.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Heddiw, rwyf wedi cyhoeddi ein Papur Gwyn ar sefydlu egwyddorion amgylcheddol, cryfhau llywodraethu amgylcheddol a chyflwyno targedau bioamrywiaeth ar gyfer Cymru wyrddach. Mae'r Papur Gwyn hwn yn nodi cynigion i gyflwyno Bil i'r Senedd a fydd yn ymgorffori egwyddorion amgylcheddol yng nghyfraith Cymru, gan sicrhau nad oes unrhyw ostyngiad mewn ansawdd na safonau amgylcheddol ar ôl i ni adael yr Undeb Ewropeaidd. Bydd yn cryfhau llywodraethu amgylcheddol yng Nghymru drwy sefydlu corff newydd i oruchwylio gweithredu a chydymffurfio â chyfraith amgylcheddol gan awdurdodau cyhoeddus yng Nghymru. Ac, yn olaf, bydd yn cyflwyno dull newydd o ymdrin â thargedau bioamrywiaeth i fynd i'r afael â'r argyfwng natur parhaus.

Mae'r cynigion yn adlewyrchu ein hymrwymiad tuag at Gymru wyrddach i fynd i'r afael â newid yn yr hinsawdd a'r argyfwng natur, fel y nodir yn ein rhaglen lywodraethu. Datblygwyd y cynigion fel rhan o'r cytundeb cydweithio â Phlaid Cymru. Yma yng Nghymru, rydym wedi ymateb i'r argyfwng hinsawdd a natur drwy ein rhaglen lywodraethu. Rydym wedi blaenoriaethu diwygio cymorth amaethyddol ac wedi cyflwyno deddfwriaeth aer glân newydd. Rydym wedi gwneud cynnydd o ran gweithredu targed sero-net newydd ac wedi nodi llwybr i'w gyflawni. Rydym wedi creu grantiau newydd ar gyfer adfer natur, gwariant sydd wedi'i ailgyfeirio'n sylweddol ar drafnidiaeth, wedi gwneud diwygiadau cynllunio ac wedi cefnogi buddsoddiadau i gyrraedd targedau ansawdd dŵr.

Rydym wedi blaenoriaethu diwygio gweithredol yn briodol i gefnogi'r amgylchedd, a bydd y cynigion yn y Papur Gwyn a gyhoeddwyd heddiw yn sicrhau'r diwygiadau hanfodol hyn trwy gryfhau ein fframwaith llywodraethu cyffredinol. Wrth wneud hynny, byddwn yn sicrhau bod awdurdodau cyhoeddus yng Nghymru yn cydymffurfio â chyfraith amgylcheddol yn unol â disgwyliadau pobl yng Nghymru. Nid ymarfer i ddisodli strwythurau a deddfwriaeth a oedd ar waith tra roeddem yn aelod o'r Undeb Ewropeaidd yn unig yw'r dull hwn; mae ein dull gweithredu wedi'i deilwra i'r cyd-destun Cymreig. Byddwn yn gosod dyletswydd ar Weinidogion Cymru nid yn unig i roi sylw dyledus i'r egwyddorion amgylcheddol sy'n deillio o'r UE, ond i nodi mewn canllawiau statudol sut yn union y bydd yr egwyddorion hyn yn cael eu hystyried wrth ddatblygu polisi.

Yn yr un modd, bydd y corff llywodraethu yn adlewyrchu blaenoriaethau Cymru. Bydd y corff yn gweithio mewn ysbryd o gydweithio ac yn cymryd ymagwedd uwchgyfeiriol, gan weithio gydag awdurdodau cyhoeddus Cymru i unioni pethau. Fodd bynnag, lle nad yw hyn yn bosibl, bydd gan y corff yr hawl i gymryd camau gorfodi effeithiol i sicrhau cydymffurfiaeth. Wrth gyhoeddi'r cynigion hyn, hoffwn gydnabod gwaith asesydd dros dro diogelu'r amgylchedd yng Nghymru, Dr Nerys Llewelyn Jones. Mae'r IEPAW wedi bod, ac yn parhau i gyflawni rôl werthfawr mewn perthynas â gweithredu cyfraith amgylcheddol yng Nghymru, ac mae'r Papur Gwyn yn nodi cynigion a fydd yn adeiladu ar waith pwysig yr IEPAW.

Ym mis Rhagfyr 2022, nodais ein huchelgais ar gyfer mynd i'r afael â'r argyfwng natur ar lwyfan y byd yn COP15 ym Montreal. Fel rhan o'n hymateb i fframwaith bioamrywiaeth fyd-eang Kunming-Montreal, ymrwymais i osod targedau natur uchelgeisiol i amddiffyn ac adfer bioamrywiaeth. Gan gydnabod bod angen camau gweithredu parhaus a hirdymor i gyflawni'r newid trawsnewidiol sydd ei angen, mae'r Papur Gwyn yn cyflwyno fframwaith adfer natur strategol i amddiffyn ac adfer bioamrywiaeth, yn ogystal â darparu mwy o atebolrwydd a thryloywder. Mae hyn yn cynnwys targedau bioamrywiaeth statudol, sy'n cynnwys prif darged positif i natur a gaiff ei nodi yn y Bil, a chyfres o dargedau cefnogi bioamrywiaeth a gaiff eu nodi mewn is-ddeddfwriaeth. Rydym yn rhagweld y bydd rhai o'r rhain yn dargedau newydd, tra bydd eraill yn cyd-fynd â thargedau amgylcheddol presennol sydd eisoes wedi'u cynllunio i gefnogi lleihau'r pwysau ar ecosystemau a chynyddu gweithgarwch adfer natur. Ar ôl ei sefydlu, byddem yn ceisio mewnbwn y corff llywodraethu newydd i nodi targedau newydd a all ysgogi cynnydd cadarnhaol ychwanegol o ran natur yn fwyaf effeithiol.

Mae'r Papur Gwyn yn cynnig y bydd Llywodraeth Cymru yn llunio strategaeth adfer natur a fydd yn nodi gweledigaeth hirdymor Llywodraeth Cymru ar gyfer Cymru sy'n bositif i natur, a chynllun gweithredu adfer natur, a fydd yn manylu ar y camau tymor byrrach sydd eu hangen i gyflawni'r targedau bioamrywiaeth statudol. Bydd angen dull gweithredu ledled Cymru i gyflawni'r uchelgais hon. Dyna pam rwyf hefyd yn cynnig cynlluniau adfer natur lleol a fyddai'n cael eu cynhyrchu gan awdurdodau cyhoeddus yng Nghymru. Bydd y rhain yn amlinellu blaenoriaethau a chamau gweithredu ar lefel leol, ac yn cefnogi cydweithredu rhanbarthol. 

Mae'r dull hwn yn ategu ein pwyslais ehangach ar Gymru gydnerth, sy'n cwmpasu Cymru gyfan, nid dim ond safleoedd gwarchodedig dynodedig. Ein huchelgeisiau yw sicrhau bod safleoedd gwarchodedig yn cael eu cynnal a'u gwella, er mwyn osgoi difrod amgylcheddol diangen ledled Cymru a gwneud gwaith rhagweithiol o ran adfer natur mewn ardaloedd lle mae wedi dirywio. Dirprwy Lywydd, rwy'n ddiolchgar iawn am gymorth ac egni'r holl randdeiliaid sydd wedi dod at ei gilydd i gefnogi'r gwaith hwn hyd yma, a byddwn yn parhau â'r trafodaethau manwl hyn wrth i ni fireinio ein cynigion polisi a chyflwyno deddfwriaeth.

Mae agwedd y Llywodraeth hon tuag at yr amgylchedd wedi'i wreiddio mewn cyfiawnder cymdeithasol. Ein rhwymedigaethau o dan Ddeddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015 yw sicrhau ein bod yn diwallu anghenion pobl Cymru heddiw mewn ffordd nad yw'n amddifadu cenedlaethau'r dyfodol o'u gallu i ddiwallu eu hanghenion nhw. Yn y modd hwn, mae cadw adnoddau naturiol a rhannu'r manteision a ddaw ohonynt yn fater o degwch. Mae'r cynigion a gyhoeddwyd heddiw wedi'u cynllunio i helpu i lunio agenda gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru, gan gynnwys sut maen nhw'n cydweithio â chymunedau a busnesau i sicrhau perthynas fwy cynaliadwy â'n byd naturiol. Diolch.

15:45

Thank you, Minister, for this statement. The White Paper is certainly a step in the right direction, because it does put nature, the environment and biodiversity at the forefront of our minds in terms of legislation. However, could you solve a little problem for me, Minister? Could you advise as to why this White Paper has not yet been published, according to the Library? Once I know you're coming forward with statements, we normally get the paper and read it, so that we can actually raise any concerns, and I'm struggling to find it.

We need to embed our response to the climate and nature emergency in everything we do. During the legislative process of the Environment (Air Quality and Soundscapes) (Wales) Bill, a majority of this Senedd passed over our amendments, which would have pushed forward the creation of an environmental governance body for Wales. This is already long overdue and has been requested through our environment and climate change committee so many times. And it gets worse: I heard in our committee last week that there is now even some uncertainty as to when regulations required as a consequence of that Act will come forward. 

Despite the biodiversity deep-dive resulting in the adoption of the aim of the protection of 30 per cent of land and sea, you have still not taken up the opportunity to put this on a statutory footing. Of course, you have invested £15 million in the Nature Networks programme, to protect Wales's diverse natural habitats, from salt marshes and estuaries to forests and grasslands, and I'm really, really grateful to you for doing that, and it's something that we're both keen to ensure happens, but you are missing a real opportunity to go further, especially in the marine environment.

There are specific projects, as you know, which are exciting, such as salt marsh work in Carmarthenshire, the Conwy estuary and the Severn, and sea cliffs on the Llŷn peninsula and Ynys Môn, but these are not seeing change nationwide. For example, I have previously called for the creation of a national blue carbon recovery plan for Wales, designed to maintain and enhance our invaluable marine blue carbon habitat. That would have targets set for all of Wales, including on marine sediments, seagrass, salt marshes, subtidal sedimentary habitats and shellfish. Despite the Senedd backing our legislative proposals to have a national marine development plan for Wales, which would help to create certainty for all parties and avoid any confrontation at the application stage, because the sea bed could then be mapped out, like we do with local development plans—it's that kind of action we're looking for you to take.

I have personally written to you and I've met with your officials to discuss ways we can also integrate renewable energy with marine nature recovery at the same time. Belgian offshore windfarms offer the unique environment to restore oyster reefs, and I love the work that you're already helping to support on this. The project, known as UNITED, focuses on synergies between offshore wind production and flat oyster aquaculture and restoration. Bottom fishing is not allowed in wind parks, which prevents reef damage. I was just wondering whether you would just say something today on bottom fishing. The hard substrate used as scour protection around wind turbines actually is ideal for oyster larvae to settle and initiate natural reefs. It would be really good if we could follow that lead here in Wales.

I would really like to see a statement or something from you today about whether you are essentially blocking renewable energy projects on or near our peatland and the reasons for that. I have written to you with evidence believing that both can co-exist and that the wording of chapter 6 of 'Planning Policy Wales' could be changed so that there is this flexibility. This is an area of policy that I know we are both particularly interested in, so I look forward to working with you and making that joint dive that you've invited me to in a seagrass meadow.

So, could you please clarify the timeline for the White Paper to become a draft Bill before this Senedd and explain why some of the targets will be set in secondary legislation, rather than primary, because we're already seeing now, with the infrastructure Bill coming through, how over-reliant it is on secondary legislation, and that has been described to us as not satisfactory? Could you give an indication as to when we should expect to have an environmental governance body up and running? Would you use the legislation as a means of creating a legal duty for the Welsh Government to plan and create a national marine development plan, a spatial one, outline what progress has been made so far on achieving the 30:30 aim, and explain what consideration has been given to the considerable pressures within public authorities before expecting them to produce local nature recovery plans? Diolch.

Diolch, Gweinidog, am y datganiad hwn. Mae'r Papur Gwyn yn sicr yn gam i'r cyfeiriad cywir, oherwydd mae'n rhoi natur, yr amgylchedd a bioamrywiaeth ar flaen ein meddyliau o ran deddfwriaeth. Fodd bynnag, a allech chi ddatrys problem fach i mi, Gweinidog? A allech chi gynghori pam nad yw'r Papur Gwyn hwn wedi'i gyhoeddi eto, yn ôl y Llyfrgell? Unwaith rwyf yn gwybod eich bod yn cyflwyno datganiadau, rydym fel arfer yn cael y papur ac yn ei ddarllen, fel y gallwn ni godi unrhyw bryderon mewn gwirionedd, ac rwy'n cael trafferth dod o hyd iddo.

Mae angen i ni ymgorffori ein hymateb i'r argyfwng hinsawdd a natur ym mhopeth a wnawn. Yn ystod proses ddeddfwriaethol Bil yr Amgylchedd (Ansawdd Aer a Seinweddau) (Cymru), pasiodd mwyafrif o'r Senedd hon ein gwelliannau, a fyddai wedi gwthio ymlaen creu corff llywodraethu amgylcheddol i Gymru. Mae'n hen bryd i hynny ddigwydd a gofynnwyd amdano droeon drwy ein pwyllgor amgylchedd a newid hinsawdd. Ac mae'n gwaethygu: fe glywais i yn ein pwyllgor yr wythnos diwethaf bod hyd yn oed rhywfaint o ansicrwydd nawr ynghylch pryd y bydd rheoliadau sy'n ofynnol o ganlyniad i'r Ddeddf honno'n cael eu cyflwyno. 

Er gwaethaf yr archwiliad dwfn o fioamrywiaeth sydd wedi arwain at fabwysiadu'r nod o warchod 30 y cant o dir a môr, nid ydych wedi manteisio ar y cyfle i roi sail statudol i hyn o hyd. Wrth gwrs, rydych chi wedi buddsoddi £15 miliwn yn rhaglen Rhwydweithiau Natur, i ddiogelu cynefinoedd naturiol amrywiol Cymru, o forfeydd heli ac aberoedd i goedwigoedd a glaswelltiroedd, ac rwy'n ddiolchgar iawn i chi am wneud hynny, ac mae'n rhywbeth y mae'r ddwy ohonom ni yn awyddus i sicrhau ei fod yn digwydd, ond rydych chi'n colli cyfle go iawn i fynd ymhellach, yn enwedig yn yr amgylchedd morol.

Mae yna brosiectau penodol, fel y gwyddoch chi, sy'n gyffrous, megis gwaith morfa heli yn sir Gaerfyrddin, aber Conwy a'r Hafren, a chlogwyni môr ar benrhyn Llŷn ac Ynys Môn, ond nid yw'r rhain yn gweld newid ledled y wlad. Er enghraifft, rwyf wedi galw o'r blaen am greu cynllun adfer carbon glas cenedlaethol i Gymru, wedi'i gynllunio i gynnal a gwella ein cynefin carbon glas morol gwerthfawr. Byddai hynny'n gosod targedau ar gyfer Cymru gyfan, gan gynnwys gwaddodion morol, morwellt, morfeydd heli, cynefinoedd gwaddodol islanwol a physgod cregyn. Er bod y Senedd yn cefnogi ein cynigion deddfwriaethol i gael cynllun datblygu morol cenedlaethol ar gyfer Cymru, a fyddai'n helpu i greu sicrwydd i bob plaid ac yn osgoi unrhyw wrthdaro yn ystod y cam ymgeisio, oherwydd gallai gwely'r môr gael ei fapio allan wedyn, fel yr ydym yn ei wneud gyda chynlluniau datblygu lleol—dyma'r math o gamau gweithredu yr ydym yn gobeithio y byddwch chi'n eu cymryd.

Rwyf wedi ysgrifennu'n bersonol atoch ac rwyf wedi cyfarfod â'ch swyddogion i drafod ffyrdd y gallwn hefyd integreiddio ynni adnewyddadwy ag adfer natur morol ar yr un pryd. Mae ffermydd gwynt alltraeth yng Ngwlad Belg yn cynnig yr amgylchedd unigryw i adfer riffiau wystrys, ac rwyf wrth fy modd â'r gwaith rydych chi eisoes yn helpu i'w gefnogi ar hyn. Mae'r prosiect, a elwir yn UNITED, yn canolbwyntio ar synergeddau rhwng cynhyrchu gwynt ar y môr a dyframaeth ac adfer wystrys gwastad. Ni chaniateir pysgota ar wely'r môr mewn parciau gwynt, sy'n atal difrod i'r rîff. Roeddwn yn meddwl tybed a fyddech chi'n gallu dweud rhywbeth heddiw am bysgota ar wely'r môr. Mae'r swbstrad caled a ddefnyddir fel amddiffyniad rhag erydiad o amgylch tyrbinau gwynt mewn gwirionedd yn ddelfrydol ar gyfer larfa wystrys i setlo a chychwyn riffiau naturiol. Byddai'n dda iawn pe gallem ddilyn yr arweiniad hwnnw yma yng Nghymru.

Hoffwn weld datganiad neu rywbeth gennych chi heddiw ynghylch a ydych yn ei hanfod yn rhwystro prosiectau ynni adnewyddadwy ar neu ger ein mawndir a'r rhesymau dros hynny. Rwyf wedi ysgrifennu atoch gyda thystiolaeth, gan gredu y gall y ddau gydfodoli ac y gellid newid geiriad pennod 6 'Polisi Cynllunio Cymru' fel bod yr hyblygrwydd hwn. Mae hwn yn faes polisi y gwn fod gan y ddau ohonom ddiddordeb arbennig ynddo, felly edrychaf ymlaen at weithio gyda chi a chynnal yr archwiliad ar y cyd hwnnw yr ydych wedi fy ngwahodd i fod yn rhan ohono mewn dôl morwellt.

Felly, a allwch chi egluro'r amserlen i'r Papur Gwyn ddod yn Fil drafft gerbron y Senedd hon ac egluro pam y bydd rhai o'r targedau'n cael eu gosod mewn is-ddeddfwriaeth, yn hytrach na deddfwriaeth sylfaenol, oherwydd rydym eisoes yn gweld nawr, gyda'r Bil seilwaith sy'n dod drwodd, pa mor orddibynnol ydyw ar is-ddeddfwriaeth, a disgrifiwyd hynny i ni fel rhywbeth nad yw'n foddhaol? A allech chi roi syniad pryd y dylem ddisgwyl gweld corff llywodraethu amgylcheddol ar waith? A fyddech chi'n defnyddio'r ddeddfwriaeth fel ffordd o greu dyletswydd gyfreithiol i Lywodraeth Cymru gynllunio a chreu cynllun datblygu morol cenedlaethol, un gofodol, amlinellu pa gynnydd sydd wedi'i wneud hyd yma ar gyflawni'r nod 30:30, ac egluro pa ystyriaeth sydd wedi'i rhoi i'r pwysau sylweddol o fewn awdurdodau cyhoeddus cyn disgwyl iddyn nhw lunio cynlluniau adfer natur lleol? Diolch.

15:50

Thank you, Janet. I don't know if you managed to attend the technical briefings that were offered this morning. E-mails did go out with copies of the White Paper there, apologies if you didn't get one, and it's been published today, so that's why it's not in the Library yet. There's obviously then an opportunity to put all the points you've made about what you'd like to see included in the targets, and not included in the targets, as part of the consultation process. I'm sure you'll respond to it.

There are a number of things that you raised that we probably would like to see a target for. The targets are going to be set out in secondary legislation, much as the clean air Act was structured, so we'll have the headline global biodiversity goal in it, the Kunming-Montreal global biodiversity goals for 30 per cent, but we're being very specific: 30 per cent of our land, our rivers and our sea. That's not just 30 per cent of everything, because it does actually work out differently, if you do it like that.

The whole point of this is to set up the governance body to make sure that we then do what we say we'll do, but also to give us advice on those targets as the thing progresses. That would include the best way to do restorations, or the percentage of restorations we might do, and the difficulties of what goes with what, so the windfarm thing that you point out. Actually, as you also rightly pointed out, marine windfarms can be very useful in terms of preventing bottom trawling and behaving as nurseries for various species and so on. So, the point of this process is that this is the White Paper, the consultation on which will lead to the Bill. It will feed into the Bill. The Bill is already under way. It takes a good year to get a Bill in shape to come to the committee, especially with the translation process and the equivalency checks and all the rest of it. So, this is the beginning of that Bill making its passage through the Senedd.

So, Dirprwy Lywydd, I would say that we all should encourage as many people as possible in all of our constituencies right across Wales—I don't mean just our political constituencies, I mean our constituencies of communities and all the rest of it—to make sure that we get as much response as possible. It is directly coming out of the deep-dive work, so the structure of it has directly come out of the stakeholder work that we did. I'm not expecting any of our major stakeholders to have a real show-stopper response to this, but we are expecting, of course, nuances around how the thing should be structured and so on. 

Diolch, Janet. Nid wyf yn gwybod a wnaethoch chi lwyddo i ddod i'r sesiynau briffio technegol a gynigiwyd y bore yma. Aeth negeseuon e-bost allan gyda chopïau o'r Papur Gwyn yno, ymddiheuriadau os na chawsoch chi un, ac mae wedi'i gyhoeddi heddiw, felly dyna pam nad yw yn y Llyfrgell eto. Mae'n amlwg felly bod cyfle i nodi'r holl bwyntiau rydych chi wedi'u gwneud ynglŷn â'r hyn yr hoffech chi ei weld a'r hyn na hoffech chi ei weld yn cael ei gynnwys yn y targedau, fel rhan o'r broses ymgynghori. Rwy'n siŵr y byddwch chi'n ymateb iddo.

Mae yna nifer o bethau y gwnaethoch chi eu codi yr hoffem weld targed ar eu cyfer fwy na thebyg. Mae'r targedau yn mynd i gael eu nodi mewn is-ddeddfwriaeth, yn yr un modd ag y cafodd y Ddeddf aer glân ei strwythuro, felly bydd gennym y prif nod bioamrywiaeth fyd-eang ynddo, nodau bioamrywiaeth fyd-eang Kunming-Montreal ar gyfer 30 y cant, ond rydym yn bod yn benodol iawn: 30 y cant o'n tir, ein hafonydd a'n moroedd. Nid dim ond 30 y cant o bopeth yw hynny, oherwydd mae'n gweithio allan yn wahanol mewn gwirionedd, os ydych chi'n ei wneud fel hynny.

Holl bwynt hyn yw sefydlu'r corff llywodraethu i wneud yn siŵr ein bod ni wedyn yn gwneud yr hyn rydyn ni'n dweud y byddwn ni'n ei wneud, ond hefyd i roi cyngor i ni ar y targedau hynny wrth i'r peth fynd yn ei flaen. Byddai hynny'n cynnwys y ffordd orau o wneud gwaith adfer, neu ganran yr adferiadau y gallem eu gwneud, a'r anawsterau o ran yr hyn sy'n mynd gyda beth, felly y peth fferm wynt rydych chi'n tynnu sylw ato. A dweud y gwir, fel y nodoch chi'n briodol hefyd, gall ffermydd gwynt morol fod yn ddefnyddiol iawn o ran atal treillrwydo ar waelod y môr ac ymddwyn fel meithrinfeydd ar gyfer gwahanol rywogaethau ac yn y blaen. Felly, pwynt y broses hon yw mai'r Papur Gwyn yw hwn, a bydd yr ymgynghoriad arno yn arwain at y Bil. Bydd yn bwydo i mewn i'r Bil. Mae'r Bil eisoes ar y gweill. Mae'n cymryd blwyddyn dda i lunio Bil i'w gyflwyno i'r pwyllgor, yn enwedig gyda'r broses gyfieithu a'r gwiriadau cyfwerthedd a phopeth arall. Felly, dyma ddechrau'r Bil hwnnw yn gwneud ei ffordd drwy'r Senedd.

Felly, Dirprwy Lywydd, byddwn i'n dweud y dylem ni i gyd annog cynifer o bobl â phosib yn ein holl etholaethau ledled Cymru—nid wyf yn golygu ein hetholaethau gwleidyddol yn unig, rwy'n golygu ein hetholaethau o gymunedau ac ati—i wneud yn siŵr ein bod yn cael cymaint o ymateb â phosib. Mae'n deillio'n uniongyrchol o'r gwaith archwilio dwfn, felly mae ei strwythur wedi dod yn uniongyrchol o'r gwaith a wnaethom gyda rhanddeiliaid. Nid wyf yn disgwyl i unrhyw un o'n prif randdeiliaid ymateb i hyn mewn ffordd fydd yn ei lesteirio, ond rydym yn disgwyl gwahaniaethau, wrth gwrs, o ran sut y dylid strwythuro'r peth ac yn y blaen. 

Gweinidog, dwi'n croesawu’r datganiad hwn. Mae gwir angen deddfwriaeth ar frys ar y mater hwn. Rŷn ni'n gwerthfawrogi’r cyfle i drafod, wrth gwrs, achos dyma'r cyfle i gloi'r bwlch sy'n bodoli yn amddiffyniadau amgylcheddol ein gwlad. Dwi'n croesawu’r penderfyniad, y penderfyniad sydd gan y Llywodraeth i ymateb i’r argyfwng natur. Ni fel plaid, wrth gwrs, wnaeth gynnal y ddadl i ddatgan yr argyfwng natur. Roedd e’n foment pwysig. Does dim momentwm tu ôl i foment oni bai bod gweithredu yn digwydd. Felly dyma ni’r gweithredu, a dwi'n croesawu hynny, yn sicr. 

Mae yna lot i’w groesawu o ran beth fydd yn y Papur Gwyn. Mae’r targed bras yn un pwysig, a bydd sefydlu trefniadau llywodraethu amgylcheddol annibynnol eto yn foment pwysig. Am yn rhy hir, wrth gwrs, rŷn ni wedi bod yn aros am hyn—mae'r pwyllgor newid hinsawdd wedi edrych i mewn i hyn—a bydd angen gwneud yn siŵr bod y trefniadau yn rhai sydd nid yn unig yn gweithio’n dda, ond yn rhai bydd y cyhoedd yn eu deall. Pa gadarnhad allwch chi ei roi inni am y rhyngwynebu yna fydd yn digwydd gyda'r cyhoedd, i'w gwneud nhw'n fwy ymwybodol o ble i fynd i gael cyngor, ble i fynd i gael help, yn enwedig os byddan nhw'n drysu o ran beth ydy'r gwahaniaeth rhwng y rhain ac NRW?

O ran yr amseru a’r gweithredu—rŷch chi wedi cael cwestiynau am hyn yn barod—a allech chi roi cadarnhad inni y bydd pob ymgais yn cael ei gymryd gan y Llywodraeth i osgoi rhagor o oedi oni bai bod dim modd ei osgoi fe, plis? Wrth gwrs, dwi’n croesawu’r targedau, er wrth gwrs, drwy ddeddfwriaeth—'eilaidd' ydy 'secondary legislation'? Eilradd, eilradd. Ond buaswn i’n hoffi deall mwy am y methodoleg fydd yn cael ei ddefnyddio i osod a monitro’r targedau. Dwi’n gwybod efallai y bydd y gwybodaeth yna ddim i gyd ar gael ar hyn o bryd, ond pan fydd e ar gael, a fydd hwnna’n cael ei wneud yn gyhoeddus, plis?

O ran effeithiolrwydd y corff llywodraethu, faint o bwerau gorfodaeth fydd ganddyn nhw, eto o’i gymharu ag NRW? Achos mae problemau o ran capasiti NRW gyda gorfodaeth yn erbyn torri rheolau gyda charthion yn ein hafonydd, ac yn y blaen. Pa sicrwydd fydd yna na fydd y corff yma yn dioddef yn yr un ffordd gyda hwnna? Ac yn olaf, sut y byddwch chi yn mynd ati i sicrhau annibyniaeth y corff yna oddi wrth y Llywodraeth?

Felly, eithaf tipyn o gwestiynau, ond yn sicr dwi’n croesawu’r datblygiad hwn. Rwy’n edrych ymlaen at gydweithio a gweld y corff hwn yn cael ei sgrwtineiddio, wrth gwrs, i sicrhau bod ein gofidion ni i gyd am ein byd naturiol yn cael eu hateb, a bod y bywyd gwyllt yna yn cael ei warchod. A buaswn i’n hoffi ategu’r geiriau roeddech chi’n eu dweud, ein diolch ni i gyd i Nerys a phawb sydd wedi bod yn gweithio gyda hi ar y gwaith pwysig maen nhw wedi bod yn ei wneud yn y cyfnod dros dro. Diolch.

Minister, I welcome this statement. There is a genuine need for urgent legislation on this issue. We appreciate the opportunity to discuss it, of course, because now is our opportunity to close a gap that exists in our nation’s environmental protections. I welcome the determination of the Government to respond to the nature emergency. We, as a party, of course, held the debate to declare the nature emergency. It was an important moment, but there is no momentum behind a moment unless action follows. So, now is the time for that action, and I welcome that.

There is a great deal to welcome regarding the content of the White Paper. The overall target is important, and establishing independent environmental governance arrangements will, again, be another significant moment. Of course, we've been waiting too long for this—the climate change committee has looked at this already—and we will need to ensure that the arrangements not only work well, but that the public understand them. So, what assurance can you give us about your engagement with the public, to ensure that they are more aware of where to turn to access advice and help, particularly if there is confusion regarding the difference between this body and NRW?

In terms of the timing and implementation—you've had questions on this already—could you confirm that every effort will be made by the Government to avoid further delay unless such delay is unavoidable, please? Of course, I welcome the targets, although they will be set in secondary legislation. But I would like to understand more about the methodology that will be applied to set and monitor the targets. I know that that information might not be available at present, but when it is available, will it be made public, please?

On the effectiveness of the regulatory body, what enforcement powers will that body have, again, as compared to NRW? Because there are problems in terms of NRW’s capacity for enforcement action when the rules are breached, as with sewage releases in our rivers, for example. What assurance will there be that this body will not suffer that same fate? And finally, how will you ensure the independence of this body from the Government?

So, quite a number of questions there, but I certainly welcome this development. I look forward to working together and to seeing this body being scrutinised, of course, so that all of our concerns about the natural world are responded to and that wildlife is protected. And I’d like to echo your words in thanking Nerys and everyone who’s been working with her on the important work that they have been doing in that interim period. Thank you.

15:55

Yes, diolch yn fawr, Delyth. You make a number of very good points, of course. So, it is a significant moment, I think, and it is an absolute fact that we're the last of the nations to do this. However, I do honestly think this is a chance to leapfrog the other nations, so we will go from last to first, because we're able now to learn from the problems and difficulties that have been in both the English and Scottish models. Officials there have been very happy to share with us things they wished they'd done or hadn't done or whatever, and to learn from the things that they've done well, and we've been able to pick up that as well. So, I think we will end up having the best of that, because we've been able to pick up a lot of what's been learned, and, of course, I can't say often enough how well Nerys and her team have done.

I should apologise in public: I had a horrible virus that all of you may be familiar with last week, so I was confined to quarters, and it meant I couldn't meet her in person as I'd planned to do. It was fantastic to get a negative result on Saturday and be released. [Interruption.] Well, exactly. But it was a shame not to have been able to. I hope to be able to rearrange that meeting.

But her team's expertise has been invaluable in addressing some of the issues around resource. You know we've put more resource into her team, for example. And of course, when the Bill does come in front of the committees, it will come with a complete financial and regulatory impact assessment associated with it, and in the budget scrutiny in committees, I've been very plain that we've protected the legislation budgets in order to be able to get the legislation through, in order for that not to become one of the issues, for obvious reasons.

The interface will be an interesting one; it's something that we will get more out of in the consultation, and it's something that the committees will want to have a look at. But, broadly, this is not a regulatory authority; this is an authority that gives guidance to public authorities on how to set the targets and monitor and make sure they do them. We would expect a regulatory breach to go across to NRW, but we will need to work on the edges of that and we will expect the organisations to work collaboratively with one another, so that we don't have a complex landscape. You're right to highlight how will members of the public understand that, and part of the duty of the governance body will be to make sure, in the same way the commissioners do, that its own work is understood.

In fact, we've looked very hard at the Welsh Language Commissioner's office structure in looking at the proposals here, which I'm sure you know already are for a commission rather than a commissioner, because we expect to need a range of different scientific expertise across the commission, but, of course, with a chair that would become the focal person, if you like, because I do think that's important.

We think it's very important that it is independent of the Welsh Government, that it holds our feet to the fire. One of the discussions that will occur as part of this consultation is to what extent should other public bodies be included in the Act. There are pros and cons to that, and I'm sure that will be part of the consultation. So, should individual local authorities be specifically bound by it, or should they be done as regional consortia, or what is the structure of that? The committees will take, I'm sure, an interest in that and be able to assist us with that. That's very much part of what the consultation is about.

The last bit is just to say that we haven't got any room for slippage here. We want to make sure the committee does its work well, and therefore we have to get it into the committee in the slot that's been identified. And it's the second-to-last Bill to go through the Senedd in this Senedd term, so slippage is not an option, and we have to get this right. It's why the consultation needs to be thorough, we need to make it land properly, and then the results of that consultation need to feed into the drafting so that we can all be reassured that we're making the best law we can.

Ie, diolch yn fawr, Delyth. Rydych chi'n gwneud nifer o bwyntiau da iawn, wrth gwrs. Felly, mae hi yn foment arwyddocaol, rwy'n credu, ac mae'n ffaith sicr mai ni yw'r olaf o'r cenhedloedd i wneud hyn. Fodd bynnag, rwyf wir yn credu bod hwn yn gyfle i achub y blaen ar y cenhedloedd eraill, felly byddwn yn mynd o'r olaf i'r gyntaf, oherwydd gallwn ddysgu nawr o'r problemau a'r anawsterau sydd wedi bod gyda modelau Lloegr a'r Alban. Mae swyddogion yno wedi bod yn hapus iawn i rannu gyda ni bethau yr hoffen nhw pe baen nhw wedi'u gwneud neu ddim wedi'u gwneud neu beth bynnag, ac i ddysgu o'r pethau maen nhw wedi'u gwneud yn dda, ac rydyn ni wedi gallu nodi hynny hefyd. Felly, rwy'n credu y byddwn ni'n cael y gorau o hynny yn y pen draw, oherwydd rydyn ni wedi gallu nodi llawer o'r hyn sydd wedi'i ddysgu, ac, wrth gwrs, ni allaf ddweud yn ddigon aml pa mor dda y mae Nerys a'i thîm wedi'i wneud.

Fe ddylwn i ymddiheuro'n gyhoeddus: roedd gen i firws ofnadwy y gall fod pob un ohonoch yn gyfarwydd ag ef yr wythnos diwethaf, felly bu'n rhaid i fi aros gartref, ac roedd yn golygu nad oeddwn yn gallu cwrdd â hi wyneb yn wyneb fel yr oeddwn i wedi bwriadu ei wneud. Roedd yn wych cael canlyniad negatif ddydd Sadwrn a chael fy rhyddhau. [Torri ar draws.] Wel, yn union. Ond roedd hi'n bechod peidio â gallu gwneud hynny.

Rwy'n gobeithio gallu aildrefnu'r cyfarfod hwnnw. Ond mae arbenigedd ei thîm wedi bod yn amhrisiadwy wrth fynd i'r afael â rhai o'r materion sy'n ymwneud ag adnoddau. Rydych chi'n gwybod ein bod ni wedi rhoi mwy o adnoddau i mewn i'w thîm, er enghraifft. Ac wrth gwrs, pan ddaw'r Bil gerbron y pwyllgorau, bydd yna asesiad effaith ariannol a rheoleiddiol cyflawn yn dod gydag ef, ac yn y gwaith craffu cyllidebol mewn pwyllgorau, rwyf wedi bod yn glir iawn ein bod ni wedi diogelu'r cyllidebau deddfwriaeth er mwyn gallu cyflawni'r ddeddfwriaeth, er mwyn sicrhau nad yw hynny'n dod yn un o'r problemau, am resymau amlwg.

Bydd y rhyngwyneb yn un diddorol; mae'n rhywbeth y byddwn yn cael mwy allan ohono yn yr ymgynghoriad, ac mae'n rhywbeth y bydd y pwyllgorau eisiau edrych arno. Ond, yn gyffredinol, nid awdurdod rheoleiddiol yw hwn; awdurdod ydyw sy'n rhoi arweiniad i awdurdodau cyhoeddus ar sut i osod y targedau a'u monitro a sicrhau eu bod yn eu cyflawni. Byddem yn disgwyl i Cyfoeth Naturiol Cymru ddelio ag achos o dorri rheoliadau, ond bydd angen i ni weithio ar ymylon hynny a byddwn yn disgwyl i'r sefydliadau gydweithio â'i gilydd, fel nad oes gennym dirwedd gymhleth. Rydych chi'n iawn i dynnu sylw at sut y bydd aelodau'r cyhoedd yn deall hynny, a rhan o ddyletswydd y corff llywodraethu fydd sicrhau, yn yr un modd ag y mae'r comisiynwyr yn ei wneud, bod ei waith ei hun yn cael ei ddeall.

Yn wir, rydym wedi edrych yn fanwl iawn ar strwythur swyddfa Comisiynydd y Gymraeg wrth edrych ar y cynigion yma sydd, yr wyf yn siŵr eich bod chi'n gwybod eisoes, ar gyfer comisiwn yn hytrach na chomisiynydd, oherwydd rydym yn disgwyl y bydd angen ystod o wahanol arbenigedd gwyddonol ar draws y comisiwn, ond, wrth gwrs, gyda chadeirydd a fyddai'n dod yn ganolbwynt, os mynnwch, oherwydd rwy'n credu bod hynny'n bwysig.

Credwn ei bod yn bwysig iawn ei fod yn annibynnol ar Lywodraeth Cymru, ei fod yn ein dwyn i gyfrif. Un o'r trafodaethau a fydd yn digwydd fel rhan o'r ymgynghoriad hwn yw i ba raddau y dylid cynnwys cyrff cyhoeddus eraill yn y Ddeddf. Mae manteision ac anfanteision i hynny, ac rwy'n siŵr y bydd hynny'n rhan o'r ymgynghoriad. Felly, a ddylai awdurdodau lleol unigol gael eu rhwymo'n benodol ganddi, neu a ddylid eu gwneud fel consortia rhanbarthol, neu beth yw strwythur hynny? Bydd y pwyllgorau'n cymryd diddordeb, rwy'n siŵr, yn hynny ac yn gallu ein cynorthwyo gyda hynny. Mae hynny'n rhan fawr o'r hyn y mae'r ymgynghoriad yn ei olygu.

Yn olaf hoffwn ddweud nad oes gennym unrhyw le i lithro yma. Rydym am sicrhau bod y pwyllgor yn gwneud ei waith yn dda, ac felly mae'n rhaid i ni ei gael i mewn i'r pwyllgor yn y slot sydd wedi'i nodi. A dyma'r Bil olaf ond un i fynd drwy'r Senedd yn nhymor y Senedd hon, felly nid yw llithriad yn opsiwn, ac mae'n rhaid i ni gael hyn yn iawn. Dyna pam mae angen i'r ymgynghoriad fod yn drylwyr, mae angen inni sicrhau ei fod yn iawn, ac yna mae angen i ganlyniadau'r ymgynghoriad hwnnw fwydo i'r gwaith drafftio fel y gallwn ni i gyd fod yn dawel ein meddwl ein bod ni'n gwneud y gyfraith orau y gallwn.

16:00