Y Cyfarfod Llawn

Plenary

23/01/2024

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog

Prynhawn da a chroeso, bawb, i'r Cyfarfod Llawn. Yr eitem gyntaf y prynhawn yma fydd y cwestiynau i'r Prif Weinidog. Mae'r cwestiwn cyntaf gan Laura Anne Jones. 

Therapi Lleferydd ac Iaith

1. Pa asesiad y mae'r Prif Weinidog wedi'i wneud o nifer y lleoedd hyfforddi therapi lleferydd ac iaith sydd ar gael yng Nghymru? OQ60571

Llywydd, diolch i Laura Anne Jones am y cwestiwn yna. Mae Addysg a Gwella Iechyd Cymru yn datblygu ac yn cyflwyno cynllun hyfforddi blynyddol yn seiliedig ar wybodaeth gan bartneriaid ac ymgysylltu â sefydliadau rhanddeiliaid y GIG. Mae'r cynllun hwnnw yn cynnwys asesiad blynyddol o leoedd hyfforddi lleferydd ac iaith. Mae'r cyllid ar gyfer hyfforddiant wedi cynyddu am naw mlynedd yn olynol yng Nghymru.

Diolch, Prif Weinidog. Ar ôl holi'r Dirprwy Weinidog iechyd a gwasanaethau cymdeithasol am gymorth therapi lleferydd ac iaith yn ddiweddar ar lefel pwyllgor, dywedodd y Dirprwy Weinidog yn ei hymateb y bu cynnydd o 11 y cant i leoedd hyfforddi therapi lleferydd ac iaith yn ystod y flwyddyn ddiwethaf. Derbyniais, wrth gwrs, yr hyn a ddywedwyd ar ei olwg, ond ers hynny mae wedi dod i'r amlwg gan Goleg Brenhinol y Therapyddion Iaith a Lleferydd nad yw hyn efallai'n wir mewn gwirionedd. Nid yw'r lleoedd hyfforddi ar gyfer therapi lleferydd ac iaith wedi cynyddu ers 2020, ac mae'r data aelodaeth yn awgrymu bod gennym ni lai yma yng Nghymru nag mewn rhannau eraill o'r DU, ac na ddisgwylir i'r cynnydd disgwyliedig o 8 y cant i leoedd hyfforddi ar gyfer 2024-25 ddigwydd bellach oherwydd pwysau cyllidebol. Mae ein sefydliadau addysg uwch a'n byrddau iechyd yn credu bod ehangu'r broses comisiynu lleoedd yn bosibl ac yn angenrheidiol. Felly, Prif Weinidog, pa gamau brys fyddwch chi'n eu cymryd i sicrhau nad yw Cymru yn disgyn hyd yn oed ymhellach ar ei hôl hi yn yr adran hon, gan ein bod ni i gyd yn gwybod, ar gyfer y gwasanaethau yma yng Nghymru, bod y galw yn cynyddu?

Wel, Llywydd, yn gyntaf oll, i fod yn eglur, bu cynnydd o 11 y cant i leoedd hyfforddi yn ystod tymor y Senedd hon. Ond rwy'n cydnabod y pwynt y mae'r Aelod yn ei wneud ynglŷn â'r twf yn y galw am therapyddion lleferydd ac iaith, ac rydym ni'n gwybod bod galwadau gwirioneddol am staff ychwanegol, yn enwedig pobl sy'n gallu cynnig gwasanaethau lleferydd ac iaith drwy gyfrwng y Gymraeg, er enghraifft. Felly, mae problemau capasiti gwirioneddol o ran y cyllid sydd gennym ni, i barhau—fel yr ydym ni wedi eu wneud am naw mlynedd yn olynol—i ehangu nifer y bobl sy'n hyfforddi ar gyfer gwaith yn GIG Cymru. Ond mae'n fwy na hyfforddiant ac arian. Mae'n ymwneud â'r ffaith bod dod yn therapydd lleferydd ac iaith yn golygu dilyn llwybr caled, â 525 awr o ymarfer clinigol yn ofynnol. Mae'n rhaid i ddwy ran o dair o'r oriau hynny gael eu goruchwylio gan therapydd lleferydd ac iaith cofrestredig, ac mae hynny'n golygu bod rhywun y mae angen i ni fod yn darparu gwasanaethau uniongyrchol ar ei gyfer ar frys yn treulio ei amser yn goruchwylio pobl eraill. Felly, mae'n densiwn, onid ydyw, ar y rheng flaen? Rydym ni eisiau i fwy o bobl fod yn therapyddion lleferydd ac iaith—dyna pam mae gennym ni gwrs newydd llawn wedi'i agor ym Mhrifysgol Glyndŵr Wrecsam—ond, ar yr un pryd, mae'n rhaid i ni wneud y defnydd gorau posibl o amser y bobl sydd gennym ni'n darparu'r gwasanaeth rheng flaen hwnnw.

Ac a gaf i ddweud wrth yr Aelod hefyd—darllenais ei thrafodaeth gyda'r Gweinidog—bod yn rhaid hefyd i ni roi sylw i'r bobl hynny sydd eisoes yn y gweithle? Wyth o bob 10 o bobl a fydd yn gweithio yn y GIG ymhen 10 mlynedd yw'r bobl sydd eisoes mewn gwaith heddiw. Felly, mae'n gwneud pwyntiau pwysig am hyfforddi pobl newydd, ond mae'n rhaid i ni hefyd ddod o hyd i ffyrdd gwell o gadw'r staff sydd gennym ni eisoes, buddsoddi yn eu sgiliau hwythau hefyd, a gwneud yn siŵr ein bod ni, drwy oriau hyblyg, gweithio rhan-amser a rhannu swyddi, a chefnogaeth i bobl yn y gweithlu, yn cadw'r bobl sydd gennym ni eisoes. 

Prif Weinidog, mae'n hanfodol bwysig ein bod ni'n gallu hyfforddi therapyddion lleferydd ac iaith yn y gogledd. Fel y dywedwch chi, mae'n newyddion i'w groesawu'n fawr, Prif Weinidog, bod fy hen brifysgol, Wrecsam, yn cynnig cwrs gradd newydd yn yr union faes hwn. A gaf i ofyn, felly, Prif Weinidog, pa gamau y gall Llywodraeth Cymru eu cymryd i annog cynifer o fyfyrwyr â phosibl i aros yn gogledd ar ôl cwblhau eu hyfforddiant?

Wel, Llywydd, diolch i Jack Sargeant am hynna, ac, wrth gwrs, rwy'n cytuno'n llwyr ag ef am y ffaith bod gennym ni gwrs therapi lleferydd ac iaith newydd sbon ym Mhrifysgol Glyndŵr Wrecsam—ei dderbyniad cyntaf ym mis Medi 2022. Rydym ni'n gwybod bod pobl yn fwy tebygol o aros a gweithio mewn mannau lle maen nhw'n hyfforddi, ac, fel y dywedais i yn fy ateb gwreiddiol i Laura Anne, rydym ni'n gwybod bod bwlch penodol o ran gallu darparu therapi lleferydd ac iaith i blant ifanc sy'n cael eu magu drwy gyfrwng y Gymraeg, ac mae cael cwrs yn y gogledd yn golygu y bydd mwy o gyfleoedd i bobl y mae eu cymhwyster yn dibynnu ar ymarfer dan oruchwyliaeth yn y gweithle i allu gwneud yn union hynny. Bydd llawer o gyfleoedd i'r bobl hynny sy'n mynd ar gwrs Prifysgol Glyndŵr Wrecsam, ac fel y dywedais i yn fy ateb gwreiddiol, mae'n rhaid i ni wneud yn siŵr bod y gweithle yn parhau i fod yn opsiwn deniadol iddyn nhw ddefnyddio'r sgiliau y byddan nhw wedi eu caffael.

13:35
Cynlluniau Datblygu Lleol

2. Pa ganllawiau y mae Llywodraeth Cymru yn eu rhoi i awdurdodau lleol ynghylch y rhesymeg y mae'n rhaid iddynt ei dilyn wrth baratoi eu cynlluniau datblygu lleol? OQ60560

Llywydd, mae llawlyfr cynllun datblygu Llywodraeth Cymru yn cyflwyno cyngor manwl ar sut i baratoi cynllun datblygu lleol. Mae'n nodi'r materion allweddol y dylid mynd i'r afael â nhw a lefel y dystiolaeth sydd ei hangen i gyflawni CDLl mabwysiedig.

Diolch, Prif Weinidog. Fel efallai y byddwch chi'n gwybod, yr wythnos diwethaf, lansiodd Cyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf eu hymgynghoriad ar eu cynllun datblygu lleol diwygiedig ar gyfer 2022-37, a roedd llawer o bethau diddorol ynddo. Er gwaethaf derbyn gwerth £8 miliwn o gyllid gan brifddinas-ranbarth Caerdydd yn ddiweddar i adfywio safle tir llwyd hen bwll glo Cwm, ac felly'n ei wneud yn ymarferol ar gyfer adeiladu tai, maen nhw bellach wedi penderfynu nad yw'n safle strategol mwyach ac yn hytrach wedi clustnodi maes glas o amgylch Llanilltud Faerdref ac Efail Isaf fel y safle newydd a ffefrir ganddyn nhw ar gyfer datblygiad preswyl. Ac mae'n rhaid i mi ddatgan buddiant, Llywydd, gan fy mod i'n byw yno. Mae'r newid safbwynt hwn yn ddryslyd ar y gorau, gan y bydd y cyngor yn gwbl ymwybodol bod y cyngor a Llywodraeth Cymru wedi gwrthod caniatâd cynllunio yn y lleoliadau hyn yn flaenorol oherwydd eu diffyg cynaliadwyedd, oherwydd eu gwerth ecolegol uchel, ac oherwydd y ffaith eu bod nhw'n cwmpasu gorlifdir C2, y bydd y Prif Weinidog yn gwybod yw'r dosbarthiad gwaethaf. Gyda hyn mewn golwg, sut all y cyhoedd fod yn hyderus yn y broses cynllun datblygu lleol pan fo cyngor Rhondda Cynon Taf unwaith eto yn cynnig adeiladu tai ar dir sydd wedi cael ei wrthod mor bendant yn y gorffennol ganddyn nhw a chan Lywodraeth Cymru? Diolch.

Wel, Llywydd, rwy'n croesawu penderfyniad Rhondda Cynon Taf i ddechrau ymgynghoriad ar strategaeth a ffefrir ar gyfer CDLl newydd. Mae'n bwysig iawn bod gan awdurdodau lleol yng Nghymru gynlluniau datblygu lleol a bod y cynlluniau datblygu hynny'n gyfredol. Ceir cyfres o brosesau statudol y bydd yn rhaid i'r awdurdod lleol fynd drwyddyn nhw a sawl cam ymgynghori. Felly, y pwyntiau y mae'r Aelod yn eu gwneud, rwy'n siŵr, yw'r union fath o bwyntiau a fydd yn cael sylw yn ystod y cyfnod ymgynghori hwnnw. Rwy'n clywed yr hyn y mae'n ei ddweud am safleoedd penodol, ac rwy'n ymwybodol o'r pwynt y mae'n ei wneud am lifogydd, oherwydd rwy'n credu mai penderfyniad Llywodraeth Cymru oedd gwrthod caniatâd cynllunio ar gyfer rhan o'r safle hwnnw yn y gorffennol oherwydd pryderon llifogydd. Mater i'r cyngor fydd esbonio sut y gellir lliniaru'r pryderon hynny.

Ond rwyf i yn dweud hyn wrth yr Aelod: Rwyf i wedi clywed llawer o gyfraniadau gan Aelodau Ceidwadol yn y Siambr hon yn beirniadu cyfradd adeiladu tai yma yng Nghymru. Rwy'n cofio cyfraniad gan Janet Finch-Saunders, yn dweud wrthym ni mai oedi gyda chaniatâd cynllunio oedd yn golygu nad oedd tai yn cael eu hadeiladu. Cafwyd cynnig gan y Blaid Geidwadol yn dweud ein bod ni angen i 12,000 o dai newydd gael eu hadeiladu bob blwyddyn yng Nghymru. Y cwbl yr wyf i'n ei ddweud wrth yr Aelodau yw, os oes gennych chi uchelgais, na allwch chi atal y modd, a mater o Nimbyaeth yw dweud, 'Rydym ni eisiau i hyn ddigwydd, ond ni ddylai ddigwydd lle'r wyf i'n byw, ac ni ddylai ddigwydd lle mae pobl sy'n poeni amdano'. Felly, mae llinell ofalus i'w throedio yma rhwng pwyntiau dilys—a chododd Joel James nifer o bwyntiau dilys—tra ar yr un pryd cydnabod, os oes gan y Blaid Geidwadol uchelgais, yna mae'n rhaid iddi hefyd gefnogi'r modd yn ogystal â'r canlyniad.

Byddwch yn ymwybodol fy mod i a nifer o fy nghyd-Aelodau wedi codi gyda chi a Gweinidogion perthnasol yn rheolaidd faterion yn ymwneud â'r holl broses CDLl yn Wrecsam, a ddaeth i ben yn ddiweddar. A nawr ein bod ni'n canfod bod honno wedi dod i ryw fath o benderfyniad, o fyfyrio ar y sefyllfa, mae llawer o'r cynghorwyr a'r trigolion yno yn gofyn i mi, o gofio bod Llywodraeth Cymru yn ymwybodol y byddai trigolion Wrecsam yn wynebu risgiau cost mawr, yn effeithio ar wasanaethau o bosibl, pam na ddefnyddiodd y Llywodraeth eich pwerau cyfreithiol o dan adran 71 Deddf Cynllunio a Phrynu Gorfodol 2004 i orfodi cynllun y CDLl, gan y byddai wedi cyfyngu'r costau yn yr achos, ac, wrth gwrs, byddai wedi cyflawni'r un canlyniad yn union o orfodi cynllun lleol yn erbyn dymuniadau'r cyngor lleol a benderfynwyd yn ddemocrataidd?

13:40

Wel, rwy'n credu bod hwnna yn gynnig mwyaf hurt, Llywydd. Dyma gyngor, yn Wrecsam, sydd ei hun yn hyrwyddo CDLl, yn ei roi drwy'r holl brosesau, yn cael cymeradwyaeth iddo gan yr holl wahanol grwpiau y mae'n rhaid iddyn nhw wneud sylwadau ar CDLl, ac, ar y funud olaf un, mae'n ceisio peidio â gweithredu'r CDLl y mae ef ei hun wedi'i hyrwyddo. Nid mater i Lywodraeth Cymru yw gorfodi eu cynllun eu hunain arnyn nhw, ac yn sicr nid mater i Lywodraeth Cymru yw ysgwyddo'r costau o wneud hynny. Aethpwyd â'r awdurdod lleol hwnnw i'r Uchel Lys. Dywedodd—dywedodd yr awdurdod lleol—gerbron yr Uchel Lys ei fod yn derbyn bod ei weithredoedd wedi bod yn anghyfreithlon ac nad oedd unrhyw resymoldeb yn sail iddyn nhw, ac yna aeth ymlaen i atal y CDLl yr eildro. Bydd pobl yn Wrecsam, sy'n edrych ar y stori drist iawn honno, yn gwybod pwy sy'n gyfrifol, ac nid yma y mae’r cyfrifoldeb; mae gyda'r aelodau hynny o'r cyngor, ac roedd aelodau Plaid Cymru i gyd yn rhan o hynny, a weithredodd mor anghyfrifol ac a gyfaddefodd hynny—a gyfaddefodd hynny—yn uniongyrchol yn yr Uchel Lys.

Prif Weinidog, mae awdurdodau lleol yn gynyddol, ac yn briodol, rwy'n credu, yn mabwysiadu dull eang o gyflawni eu cynlluniau datblygu lleol newydd, gan edrych ar greu lleoedd, sut y gellir sicrhau ansawdd bywyd drwy annog gweithgareddau awyr agored, mannau gwyrdd, teithio llesol, llu o fentrau ystyriol o blant ac ymgysylltu plant â'r awyr agored. Ac rwy'n credu bod hynny'n gwbl briodol, ond a fyddech chi'n cytuno â mi mai un o'r heriau y maen nhw hefyd yn eu hwynebu, Prif Weinidog, ac y mae nhw angen cymorth Llywodraeth Cymru yn ei gyswllt, yw sicrhau bod tai newydd yn cael eu cyfateb gan wasanaethau cyhoeddus? Rwy'n gwybod yn sir Fynwy y bu llawer o dai newydd ym Magwyr, Gwndy a Llanfihangel Rogiet, ond nid cynnydd cymesur i wasanaethau iechyd a gwasanaethau cyhoeddus eraill. Mae Llywodraeth Cymru wedi cefnogi canolfan gymunedol ym Magwyr a Gwndy, sydd i'w groesawu'n fawr, a cheir cynigion ar gyfer gorsaf drenau llwybr cerdded ym Magwyr, ac mae hwn a llawer iawn arall angen cymorth Llywodraeth Cymru. Felly, lle mae awdurdodau lleol yn uchelgeisiol ac yn flaengar, Prif Weinidog, a fyddech chi'n cytuno eu bod nhw'n haeddu'r cymorth hwnnw gan Lywodraeth Cymru ac, yn wir, sefydliadau partner?

Wel, Llywydd, rwy'n cytuno â John Griffiths bod awdurdodau lleol yn y de-ddwyrain, sy'n rhan o ardal twf cenedlaethol de-ddwyrain Cymru, sy'n uchelgeisiol ac yn flaengar o ran bod eisiau darparu tai ar gyfer eu poblogaethau lleol. Llywydd, yn fy etholaeth i fy hun, mae Cyngor Caerdydd yn bwriadu adeiladu tai sy'n cyfateb i dref o faint Caerfyrddin o fewn ffiniau'r etholaeth. Ac rwy'n gyfarwydd iawn â'r pwynt y mae'r Aelod yn ei wneud am y tensiwn rhwng angen adeiladu tai a chael yr arian adran 106 sy'n dod gydag ef, tra'n darparu'r cyfleusterau addysg, iechyd, trafnidiaeth ac eraill angenrheidiol sydd eu hangen i gefnogi adeiladu tai ar y raddfa honno. Mae'n arwydd o lwyddiant yr ardaloedd hynny yn ei etholaeth bod pobl eisiau dod i fyw yn ardal Dwyrain Casnewydd a bod ganddo gyngor sy'n barod i gymeradwyo'r uchelgeisiau hynny.

Ond mae'r pwynt y mae John Griffiths yn ei wneud yn un pwysig iawn i bobl sy'n byw yn lleol. Mae'n rhaid i awdurdodau lleol, pan fyddan nhw'n cyflwyno cynlluniau datblygu lleol, allu dangos, yn ogystal â thai, y bydd y gwasanaethau cyhoeddus sy'n mynd ochr yn ochr â nhw, ac mae hynny'n golygu iechyd, addysg a gwasanaethau awdurdod lleol eraill. Nid yw'r addewid ohonyn nhw yn y dyfodol yn rhywbeth i fod yn ddigon i berswadio pobl i fynd gyda graen yr hyn sydd ei angen yn y de-ddwyrain. Ac rwy'n cytuno â'r hyn a ddywedodd John Griffiths hefyd, Llywydd, y bydd awdurdodau lleol sydd â CDLlau eisoes ac sydd bellach wrthi'n eu diwygio a'u diweddaru wedi dysgu o'r broses flaenorol honno, a gallwn ddisgwyl iddyn nhw fynd i'r afael â hynny mewn ffordd sy'n cymryd i ystyriaeth y pwyntiau y mae John Griffiths wedi eu gwneud y prynhawn yma.

13:45
Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr, Andrew R.T. Davies. 

Diolch, Llywydd. Ddydd Gwener, clywsom y newyddion trychinebus am gau'r ffwrneisi chwyth ym Mhort Talbot, Prif Weinidog. Mae bron i 3,000 o swyddi yn cael eu colli. Yn amlwg, mae ffwrneisi arc newydd yn dod yn eu lle. Mae'n ffaith bod bwrdd pontio wedi cael ei sefydlu, ar y cyd, rwy'n deall, â'r cwmni a Llywodraeth y DU, ac mae gan Lywodraeth Cymru swyddogaeth, gyda Gweinidog yr Economi yn eistedd fel is-gadeirydd ar y bwrdd pontio hwnnw. A allwch chi amlinellu beth yw dyhead a gobeithion Llywodraeth Cymru i'r bwrdd pontio hwnnw wneud gwahaniaeth gwirioneddol o ran trosglwyddo i'r capasiti cynhyrchu dur newydd ym Mhort Talbot ac, yn bwysig, cefnogi'r gweithlu ar y daith honno?

Wel, Llywydd, rwy'n cytuno ag arweinydd yr wrthblaid ei fod yn newyddion trychinebus i'r economi leol honno. Ond mae'n fwy na hynny; mae'n newyddion trychinebus, rwy'n credu, i'r Deyrnas Unedig gyfan, oherwydd ni fydd unrhyw gapasiti cynhyrchu dur cynhenid yn y Deyrnas Unedig os bydd cynlluniau'r cwmni yn mynd yn eu blaen. Felly, nid yw'r Llywodraeth hon wedi ymrwymo i gynllun y cwmni. Rydym ni'n credu bod dewis arall hygred a fyddai'n cynnal swyddi ym Mhort Talbot ac a fyddai'n cynnal cynhyrchu dur cynhenid yn y Deyrnas Unedig. Cynllun Syndex yw hwn, y mae'r undebau llafur wedi ei ariannu ar y cyd i'w wireddu. Fe'i disgrifiwyd fel cynllun hygred gan y cwmni eu hunain. Dywedaf wrth y cwmni yr hyn y gwn fod pobl eraill wedi ei ddweud: rwy'n gobeithio na fyddan nhw'n gwneud unrhyw benderfyniadau na ellir eu gwrthdroi, oherwydd, gydag etholiad cyffredinol yn digwydd eleni, mae dyfodol amgen i'r diwydiant dur yn y Deyrnas Unedig, ac rwyf eisiau i Bort Talbot fod yn rhan o hynny.

Prif Weinidog, mae'r cwestiwn a ofynnais i chi yn ymdrin â'r hyn sydd gennym ni o'n blaenau nawr. Gallaf eich ddeall yn amlwg yn amlinellu lle'r ydych chi'n meddwl y dylai pethau fynd, ond yn y pen draw mae gennym ni gyhoeddiad o'n blaenau gan y cwmni sy'n mynd i gau, yn anffodus, y ddwy ffwrnais chwyth ym Mhort Talbot. Rwy'n anghytuno â'r cynnig hwnnw. O'r sgyrsiau yr wyf i wedi eu cael gyda Tata, roeddwn i bob amser o dan yr argraff y byddai o leiaf un o'r ffwrneisi chwyth hynny yn parhau i weithredu. Ac rwy'n dal i ddadlau bod hwnnw'n amcan ymarferol ar gyfer pontio i ffwrneisi arc. Ond mae gennym ni'r bwrdd pontio hwn. A allwch chi amlinellu pa adnoddau y mae Llywodraeth Cymru ar y cyd, gyda Llywodraeth y DU, wedi eu cyfrannu at y bwrdd pontio fel y gall gychwyn ei waith fel mater o bwysigrwydd mawr ac, yn y pen draw, bod â'r adnoddau ar gael iddo fel bod y cyfleoedd hyfforddi a'r ailfodelu a fydd yn ofynnol i wneud yn siŵr bod cynhyrchu dur yn parhau ym Mhort Talbot yn cael eu cyflawni'n llawn gan y bwrdd pontio a'i gylch gwaith?

Wel, Llywydd, yn gyntaf oll a gaf i groesawu'r hyn y mae arweinydd yr wrthblaid wedi ei ddweud am ei gefnogaeth i barhad ffwrnais chwyth Rhif 4? Rwy'n credu bod pawb yn derbyn—mae'r undebau llafur yn derbyn—y bydd ffwrnais chwyth Rhif 5 yn cael ei datgomisiynu yn gymharol fuan. Ond mae cadw ffwrnais chwyth Rhif 4 i fynd tra gellir datblygu'r capasiti arc trydan yn ganolog i'r cynllun Syndex hwnnw, ac rwy'n falch iawn o glywed yr hyn y mae arweinydd yr wrthblaid wedi ei ddweud. 

Yn y cyfamser, ceir bwrdd pontio. Mae Gweinidog yr Economi yn ei fynychu. Siaradais â Changhellor y Trysorlys yn ôl ym mis Medi, pan gyhoeddwyd y buddsoddiad o £500 miliwn. Siaradais ag ef bryd hynny am y trefniadau pontio. Byddwn ni wrth y bwrdd hwnnw; byddwn yn gweithio gyda'r undebau llafur a phobl eraill ym Mhort Talbot i wneud beth bynnag y gallwn yn y cyfamser. Ond, i ni, nid ydym ni'n mynd i'w wneud ar y sail ein bod ni wedi setlo ar gynllun y cwmni. Rydym ni'n credu bod dyfodol gwahanol, dyfodol gwell, dyfodol hygred i'r bobl hynny a fydd yn colli eu swyddi—ac rydym ni'n gwybod y bydd llai o swyddi ym Mhort Talbot yn y dyfodol. Bydd y bwrdd pontio yno i helpu i ariannu'r hyfforddiant sy'n angenrheidiol, i wneud y pethau eraill y gellir eu gwneud, a bydd Llywodraeth Cymru yn chwarae ein rhan yn hynny, fel yr ydym ni wedi ei wneud erioed. Rydym ni'n fuddsoddwr hirdymor yn safle Tata, yn enwedig ar ochr hyfforddi pethau. Felly, byddwn ni yno, byddwn ni'n gwneud ein cyfraniad, ond byddwn ni'n ei wneud yn erbyn y cefndir o barhau i eirioli a dadlau'r achos dros wahanol lwybr o le mae Tata heddiw i'r le mae angen iddo fod yn y dyfodol.

13:50

Rwyf i wedi bod yn eithaf agored y prynhawn yma o ran dweud fy mod i'n anghytuno â chynnig y cwmni i gau ffwrnais chwyth Rhif 4. Rwy'n credu bod gallu a llwybr i gadw'r ffwrnais chwyth honno ar agor, ac, yn wir, roedd yr holl sgyrsiau yr wyf i wedi eu cael dros y blynyddoedd diwethaf gyda Tata yn nodi mai dyna fyddai'r daith y bydden nhw'n mynd arni. Cefais fy synnu cymaint ag unrhyw un pan gyhoeddwyd eu bod nhw'n mynd i gau'r ddwy ffwrnais chwyth, ac, yn amlwg, y colledion swyddi a fyddai'n dilyn o hynny wrth drosglwyddo i'r ffwrneisi arc. Ond mae'n ffaith bod y cwmni wedi gosod eu golygon ar y daith hon. Mae Llywodraeth y DU wedi rhoi £0.5 biliwn ar y bwrdd, ynghyd â £750 miliwn y cwmni, i gadw capasiti cynhyrchu dur ym Mhort Talbot, gan ddiogelu cyfanswm o 17,000 o swyddi yn yr economi ehangach. 

Rhoddaf gynnig arni am y trydydd tro, os caf i, Prif Weinidog. Rwy'n deall bod gan y Gweinidog sedd wrth y bwrdd. Yr hyn yr wyf i'n ceisio ei ddeall yw: pa adnoddau y mae Llywodraeth Cymru wedi eu cyfrannu—a thrwy adnodd rwy'n golygu adnoddau ariannol—i gefnogi taith y bwrdd pontio i wneud yn siŵr y gellir manteisio'n llawn ar y cyfleoedd hyfforddi hynny a chyfleoedd eraill, fel y fenter porthladd rhydd, i wneud yn siŵr bod cyfleoedd ym Mhort Talbot i'r gweithwyr hynny a'r gweithwyr yn economi ehangach y de? Faint o arian sydd wedi cael ei gyfrannu, Prif Weinidog? 

Wel, Llywydd, nid wyf i'n credu bod llawer iawn yn gwahanu arweinydd yr wrthblaid a'r sylwadau y mae Llywodraeth Cymru wedi bod yn eu gwneud. Rwy'n ei wahodd ef, yn sicr, i gyfleu'r safbwyntiau hynny gyda ni i'w gydweithwyr yn Llywodraeth y DU, oherwydd nid wyf i'n credu eu bod nhw o'r un farn. Croesawais y £500 miliwn pan gyhoeddodd y Canghellor ef yn ôl ym mis Medi; rwy'n cofio ei groesawu yma ar lawr y Senedd. Yr hyn yr ydym ni'n sôn amdano yw trosglwyddiad cyfiawn o heddiw i le'r ydym ni i gyd yn credu y bydd angen i Tata fod. 

Nid oes gen i ffigur o fy mlaen ar hyn o bryd, ond mae Llywodraeth Cymru wedi buddsoddi yn Tata ers blynyddoedd ar flynyddoedd. Rwy'n cofio cytuno ar symiau o arian pan oeddwn i'n Weinidog cyllid, ac roedden nhw'n sicr yn y maes hyfforddi hwnnw, gan wneud yn siŵr bod cyfleoedd i bobl ifanc gael yr hyfforddiant y byddai ei angen arnyn nhw ar y safle hwnnw, a byddwn yn parhau i chwarae ein rhan yn y ffordd honno. 

Y darlun mwy yw'r un y mae arweinydd yr wrthblaid wedi cyfeirio ato y prynhawn yma. Dyma sut rydym ni'n cynnal cynhyrchu dur mewn un ffwrnais chwyth dros y cyfnod hwnnw wrth i ni symud i'r dyfodol arc trydan, ac os gallwn ni ddweud hynny ar y cyd wrth Lywodraeth y DU, rwy'n siŵr y bydd y ddadl honno yn gryfach fyth.

Diolch, Llywydd. Mae cyhoeddiad Tata am ddiswyddo 2,500 o weithwyr yn drasiedi, wrth gwrs, i bob un o'r unigolion a'u teuluoedd, i gymuned Port Talbot a thu hwnt. Mae o'n bygwth dwysau gwendidau economaidd Cymru, ac mae o'n amlygu agwedd ddirmygus Llywodraeth San Steffan tuag at Gymru, mae gen i ofn. Mae diffyg parodrwydd y Llywodraeth Geidwadol i gydnabod pwysigrwydd y diwydiant dur i Gymru yn syfrdanol. 

Rŵan, dwi wedi siarad efo swyddogion Tata heddiw. Mi ges i gyfle i drafod sawl agwedd ar y sefyllfa a'r angen i bontio yn deg tuag at ddatgarboneiddio, i wneud popeth i arbed swyddi, wrth gwrs, i fuddsoddi yn nyfodol y gweithlu ac yn nyfodol y safle. Dwi'n falch o glywed gan y Prif Weinidog ei fod o'n cytuno efo fi na ddylem ni fod yn rhoi i fyny ar y gweithwyr rŵan, fod yna amser o hyd i ddod â gwahanol bartïon ynghyd i chwilio am ateb amgen, ond ydy o'n cytuno efo fi hefyd fod yn rhaid i Lywodraeth bresennol Prydain, ac, o bosib, Llywodraeth Lafur yn y dyfodol agos, roi ymrwymiad llawer cliriach o barodrwydd i fuddsoddi llawer, llawer mwy na'r hyn sydd ar y bwrdd gan y Llywodraeth bresennol na'r hyn sy'n cael ei addo gan Lafur pe baen nhw'n dod i rym? 

Wel, Llywydd, dwi'n siŵr, os ydym ni yn mynd i gael pontio teg i'r dyfodol, bydd yn rhaid i ni gael mwy o arian ar y bwrdd i helpu yn y broses yna. Mae gan y Blaid Lafur—. Mae cynllun gyda ni: £3 biliwn yn nyfodol dur yma yn y Deyrnas Unedig. Dyna pam, pan atebais i'r cwestiwn cyntaf oddi wrth arweinydd yr wrthblaid, roeddwn i'n trio tynnu sylw at y ffaith, wrth gwrs, ei bod hi'n mynd i fod yn gyfnod anodd dros ben i bobl leol ym Mhort Talbot, ond mae hyn yn argyfwng i'r Deyrnas Unedig hefyd. Dydy hi jest ddim yn dderbyniol i ddibynnu ar bethau sydd ar gael dros y byd heb gael capasiti i greu dur yma yn y Deyrnas Unedig. Mae arian ar gael dan Lafur. Dyna pam mae'n bwysig i'r cwmni, mewn blwyddyn lle bydd etholiad cyffredinol, glywed beth sydd ar gael gan Blaid Lafur ac ystyried hwnna pan fyddan nhw'n cynllunio. 

13:55

Diolch am yr ymateb. Hoffwn ei gwneud hi'n eglur nad wyf i'n credu bod £3 biliwn yn agos at ddigon, chwaith. Mae'n well na'r £0.5 biliwn sydd ar y bwrdd gan y Llywodraeth bresennol, ond nid yw Llywodraeth y DU yn buddsoddi i helpu diwydiant trwm baratoi ar gyfer trosglwyddiad cyfiawn i ddyfodol glanach fel y mae Llywodraethau mewn gwledydd Ewropeaidd eraill yn ei wneud. Mae cymorthdaliadau gwerth €50 biliwn ar gael i helpu gweithgynhyrchwyr ynni-ddwys yn yr Almaen drosglwyddo i dechnolegau niwtral o ran yr hinsawdd; mae €2.6 biliwn yn cael ei fuddsoddi mewn un rhanbarth yn unig i ddatgarboneiddio ei ddiwydiant dur gyda hydrogen. Mae'n rhaid i ni osod y bar gymaint yn uwch. 

Nawr, mewn blwyddyn etholiad cyffredinol, ydy, mae'r diwydiant dur yn chwilio am arwydd y byddai darpar Lywodraeth yn y dyfodol yn ymrwymo mewn ffordd nad yw'r Llywodraeth bresennol wedi ei wneud, ond, er bod arian, wrth gwrs, ar frig y rhestr mewn nifer fawr o ffyrdd, mae angen cynllun arnom ni hefyd, ac mae'n amlwg o gyhoeddiad Tata bod absenoldeb strategaeth ddiwydiannol gan naill ai Lywodraeth y DU neu Lywodraeth Cymru yn gostus dros ben i ni. Nawr, a wnaiff y Prif Weinidog ymrwymo i wneud llunio strategaeth ddiwydiannol, ochr yn ochr â diwydiant, prifysgolion ac eraill, yn flaenoriaeth? Oherwydd, heb strategaeth, rydym ni'n mynd i barhau i fod yn agored i niwed.

Llywydd, mae arweinydd Plaid Cymru yn gwneud nifer o bwyntiau pwysig yn y fan yna. Hoffwn gymryd eiliad, os caf i, Llywydd, i fynd drwy rhan fach o hanes hyn.

Yn ôl ar ddechrau Gorffennaf 2022 daeth Gweinidog yr Economi a minnau i Barc Cathays ar fore Sadwrn i gyfarfod cadeirydd bwrdd Tata yn India, a gwnaeth gyfres o bwyntiau i ni bryd hynny y mae Rhun ap Iorwerth wedi eu hatseinio y prynhawn yma, am annhegwch costau ynni yma yn y Deyrnas Unedig a'r angen am fuddsoddiad mewn technolegau gwyrdd a fyddai'n cefnogi diwydiant dur y dyfodol. Roeddwn i'n ddigon pryderus am yr hyn a glywsom y diwrnod hwnnw i drefnu galwad gyda Michael Gove, a rhannais gyfres o'r pwyntiau a wnaed i ni gan gadeirydd bwrdd Tata ag ef, gan fod y rhan fwyaf o'r hyn yr oeddem ni'n sôn amdano yn gamau a oedd yn nwylo Llywodraeth y DU, ac roedd trafodaethau rhwng y cwmni a Llywodraeth y DU eisoes bod yn hirfaith. Ysgrifennais at Brif Weinidog y DU ar y pryd, Boris Johnson, ar 22 Gorffennaf 2022, gan nodi'r holl bwyntiau hyn iddo yntau hefyd, ac chefais ateb ganddo ganol mis Awst yn dweud bod y rhain i gyd yn bwyntiau yr oedd yn eu cydnabod, bod ei Lywodraeth wedi ymrwymo i gefnogi cynhyrchu dur o ansawdd uchel ar draws y Deyrnas Unedig, ond y byddai'n rhaid i benderfyniadau am fuddsoddi yn Tata aros am ei olynydd. Wel, fe wnaeth osgoi ei olynydd uniongyrchol, a chymerodd o fis Gorffennaf 2022 i fis Medi 2023 cyn bod cytundeb gwirioneddol rhwng y cwmni.

Ac os ydym ni'n gwneud y pwyntiau hyn, hoffwn wneud y pwynt hwn hefyd, Llywydd, sef, pan ddaeth yn amlwg, ddydd Iau yr wythnos diwethaf, y byddai'r cwmni'n gwneud eu cyhoeddiad ar y dydd Gwener, ysgrifennais yn syth at Brif Weinidog y DU yn gofyn am alwad ffôn gydag ef ddydd Gwener fel y gallem ni drafod ar y cyd sut y gallem ni ymateb orau i'r darlun a oedd yn dod i'r amlwg, ac erbyn wyth o'r gloch, hanner awr wedi wyth y bore, ddydd Gwener roeddwn i wedi cael ateb gan Brif Weinidog y DU yn dweud na allai ddod o hyd i amser i gyfarfod â mi na siarad â mi y diwrnod hwnnw. Rwy'n credu bod hynny'n wirioneddol syfrdanol. Mae'n cyferbynnu'n fawr iawn—[Torri ar draws.] Mae'n cyferbynnu'n fawr iawn—[Torri ar draws.] Rwy'n gobeithio nad ydych chi'n—. Rwy'n gobeithio nad ydych chi'n amddiffyn hynny. Rwy'n gobeithio—[Torri ar draws.] Na, rwy'n credu—[Torri ar draws.]

Wel, Llywydd, ni fydd neb y tu allan i'r ystafell hon yn clywed Aelodau'r Blaid Geidwadol yn gweiddi arnaf i, ond gadewch i mi wneud yn siŵr bod pobl yn gwybod eu bod nhw'n gweiddi arnaf i amddiffyn y ffaith nad oedd eu Prif Weinidog yn barod i siarad â Phrif Weinidog Cymru ar y diwrnod hwnnw. Mae hynny'n cyferbynnu, i mi, yn fyw iawn gyda gweithredoedd ei ragflaenydd, Theresa May, ar y diwrnod y cyhoeddodd Ford eu bod nhw'n gadael Pen-y-bont ar Ogwr. Cysylltodd fy swyddfa i â swyddfa Prif Weinidog y DU y diwrnod hwnnw, a chyn diwedd y diwrnod hwnnw roeddwn i'n cael sgwrs gyda Phrif Weinidog y DU am yr hyn y gallem ni ei wneud gyda'n gilydd i helpu pobl a oedd wedi'u heffeithio. Dyna roeddwn i'n chwilio amdano gan Brif Weinidog presennol y DU ac rwyf i mewn penbleth gwirioneddol nad oedd yn teimlo ei fod yn flaenoriaeth iddo ddod o hyd i'r ychydig amser y byddai wedi bod ei angen arno y diwrnod hwnnw i gael y sgwrs honno. Mae'r sgwrs honno yn angenrheidiol oherwydd os ydym ni'n mynd i roi sylw i'r pwyntiau y mae arweinydd Plaid Cymru yn eu gwneud, bydd yn rhaid i hynny fod yn ymdrech ar y cyd rhwng y cyfrifoldebau sy'n dal i fod yn San Steffan a'r cyfrifoldebau sydd wedi'u datganoli i'r Senedd hon.

14:00

Mae agwedd Llywodraeth y DU at ddiwydiant yng Nghymru, wrth gwrs, yn gywilyddus fel y mae wedi ymateb i'r cyhoeddiad hwn gan Tata, ac nid wyf i'n siŵr beth sydd fwyaf pryderus, gwrthodiad Prif Weinidog y DU i siarad â Phrif Weinidog Cymru am y mater neu'r amddiffyniad o'i ymddygiad gan y Ceidwadwyr yma yn ein Senedd genedlaethol.

Nawr, nid yw aros yn ofer i San Steffan wneud yr hyn sydd er budd pennaf Cymru wedi'i gyfyngu i fater swyddi yn y diwydiant dur, wrth gwrs. Yr wythnos diwethaf, barn ystyriol y Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru oedd nad yw'r sefyllfa fel y mae hi yn gynaliadwy. Ond cymerodd bedwar diwrnod cyfan i AS mwyaf blaenllaw Llafur yng Nghymru daflu dŵr oer am ben ar yr adroddiad a mynd yn groes i safbwynt swyddogol y Prif Weinidog. Mae ymrwymiad Ysgrifennydd Cymru yr wrthblaid, Jo Stevens, i archwilio datganoli cyfiawnder ieuenctid a'r gwasanaeth prawf yn unig yn mynd yn groes i'r consensws gwleidyddol yn y Siambr hon, a diystyru datganoli plismona a chyfiawnder cyn i'r inc sychu ar yr adroddiad yw'r arwydd mwyaf gofidus eto, efallai, y bydd uchelgais Cymru yn cael ei ddal yn ôl gan gylch mewnol Keir Starmer.

Nawr, dyma gyfle'r Prif Weinidog i ymbellhau ei hun oddi wrth y sylwadau hynny, i ailddatgan ei gefnogaeth i argymhellion comisiwn Thomas ac i ailddatgan bwriad ei Lywodraeth i baratoi'r tir ar gyfer datganoli cyfiawnder. Ac wrth i mi ei wahodd i wneud hynny, a wnaiff ef gadarnhau ai Prif Weinidog Llywodraeth Cymru neu Ysgrifennydd Gwladol Cymru yr wrthblaid yn nhîm Keir Starmer sydd â'r gair olaf ar y mater hwn?

Rwy'n hapus iawn i gadarnhau cefnogaeth Llywodraeth Cymru i bolisi'r Blaid Lafur yma yng Nghymru—a gymeradwywyd yn unfrydol yn ein cynhadledd ym mis Mawrth y llynedd—o blaid datganoli'r system cyfiawnder troseddol fel y nodwyd yn adroddiad comisiwn Thomas—cyn brif ustus yng Nghymru a Lloegr; fel y'i cymeradwywyd yn adroddiad Brown—adroddiad cyn-Brif Weinidog y Deyrnas Unedig; ac fel y'i cymeradwywyd yn adroddiad Williams a McAllister—cyn-Archesgob Caergaint. Go brin fod y rhain yn griw o hwliganiaid sy'n awgrymu syniadau gwyllt i'w hystyried, onid ydyn nhw? A'r rhain yw polisi Llywodraeth Cymru.

Dywedodd Ysgrifennydd Gwladol yr wrthblaid y byddai angen i ni archwilio sut y byddai datganoli yn digwydd, ac wrth gwrs mae'n iawn yn hynny o beth. I mi, nid yw'n archwiliad o'r egwyddor; dyna bolisi Llywodraeth Cymru. Ond pe bai'r gwasanaeth prawf, gadewch i ni ddweud, yn cael ei ddatganoli fel ei fod yn dod yn gyfrifoldeb i'r Senedd hon, yna bydd llawer i'w archwilio i wneud i hynny ddigwydd. Bydd yn rhaid i ni archwilio'r trefniadau llywodraethu, bydd yn rhaid i ni archwilio'r trefniadau ariannol, bydd yn rhaid i ni archwilio'r rhyngwyneb rhwng y gwasanaeth prawf yng Nghymru a'r gwasanaeth cyfatebol yn Lloegr. Felly, bydd llawer i'w archwilio, ond i mi mae'r gyrchfan yn eglur: dyma bolisi'r Llywodraeth hon ac mae wedi bod yn ddiamwys felly ers misoedd lawer iawn.

Terfynau Cyflymder 20 mya

3. Pa asesiad y mae'r Prif Weinidog wedi'i wneud o'r ymateb cyhoeddus i adolygiad Llywodraeth Cymru o 20mya? OQ60581

Llywydd, fy asesiad i yw bod y cyhoedd eisiau i ffyrdd fod yn ddiogel a chael terfynau cyflymder sy'n helpu i'w cadw'n ddiogel. Maen nhw hefyd yn disgwyl i bolisi Llywodraeth Cymru gael ei weithredu'n gyson a dyna pam y bydd ein hadolygiad yn ymdrin â'r canllawiau a ddarperir i awdurdodau priffyrdd a'u gweithrediad lleol.

Diolch am eich ymateb, Prif Weinidog. Wrth gwrs, bydd eich cyfnod yn y swydd yn dod i ben yn fuan ac ni fydd unrhyw adolygiad yn cael ei gwblhau yn eich amser fel Prif Weinidog. Ac i roi clod i chi, wrth gwrs, rydych chi wedi glynu'n gadarn at y polisi hwn yn ystod y blynyddoedd a'r misoedd diwethaf, ond mae'n ymddangos bod eich dau darpar olynydd mewn dryswch llwyr. Clywsom gan Mr Miles y byddai'n ymrwymo i adolygiad o'r polisi 20 mya yn ystod ei wythnos gyntaf yn y swydd, ac yna ychydig ddiwrnodau'n ddiweddarach cyhoeddodd ei fod wedi ymrwymo'n llawn i 20 mya, sy'n adolygiad cyflym iawn o gofio nad yw yn y swydd eto. Ac yna, yn sydyn, mae Mr Gething, sydd wedi cefnogi 20 mya o'r cychwyn cyntaf, eisiau sgwrs gyhoeddus, ac i'r cyhoedd fod yn flaenllaw ac yn ganolog i adolygiad o'r polisi. Efallai y byddai rhai yn disgrifio hynny fel trol o flaen y ceffyl. Felly, Prif Weinidog, hoffwn wybod gennych chi: pa un o'r ddau ymgeisydd i fod yn arweinydd ydych chi'n ei gymeradwyo yn ei ddull o ymdrin â'r adolygiad hwn?

14:05

Wel, Llywydd, rwy'n cymeradwyo polisi Llywodraeth Cymru, fel y'i cymeradwyir gan fy nau gyd-Aelod. Mae'r Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd wedi ysgrifennu heddiw—mae'r llythyr hwnnw ar gael—at yr holl Aelodau. Mae'n nodi manylion yr adolygiad. Mae'n nodi'r bobl a fydd yn cymryd rhan yn yr adolygiad. Mae'n croesawu cyfraniadau gan y cyhoedd. Wrth gwrs ein bod ni, oherwydd bydd eu safbwyntiau ar weithrediad ymarferol y polisi yn y mannau lle maen nhw'n byw yn berthnasol i'r ffordd yr ydym ni'n adolygu chwe mis cyntaf y polisi hwn yn ymarferol.

Byddwn yn ei wneud yn y ffordd y gwnaethom ni ddweud o'r cychwyn y byddem ni'n ei wneud. Yn gyntaf oll, byddwn yn casglu profiadau. Byddwn yn pwyso a mesur y dystiolaeth. Ac yna byddwn yn gwneud dau beth. Lle mae angen cryfhau neu egluro'r canllawiau, dyna fyddwn ni'n ei wneud. Ac yna, byddwn yn gwneud yn siŵr bod gan awdurdodau lleol y cymorth sydd ei angen arnyn nhw i weithredu'r canllawiau hynny mewn ffordd sy'n gyson ar draws Cymru gyfan.

Prif Weinidog, rwy'n gwybod o'm profiad fel aelod o gabinet Cyngor Sir y Fflint pan wnaethom ni gynnal adolygiad terfynau cyflymder tua phum mlynedd yn ôl, neu chwe blynedd yn ôl efallai, ei fod wedi cymryd amser ac y bu gwrthwynebiadau i'w goresgyn ac anghysonderau y bu'n rhaid eu hailystyried, fel sy'n digwydd nawr.

Yr wythnos diwethaf, gyda diolch i'r Gweinidog Newid Hinsawdd, fe wnes i hwyluso cyfarfod rhwng Llywodraeth Cymru a Chyngor Sir y Fflint, ac roedd yn gam defnyddiol iawn i ddatrys gwrthdaro ynghylch dehongli'r meini prawf, wrth gyflwyno'r meini prawf eithrio yn y dyfodol, a dysgwyd gwersi ar y ddwy ochr rwy'n credu. Felly, roeddwn i'n teimlo ei fod yn wirioneddol gadarnhaol. Yn ddiweddarach, roeddwn i'n bresennol mewn cyfarfod cymunedol, ac er i bobl godi pryderon am 20 mya, roedd eraill hefyd sydd bellach eisiau ei gadw, ac awgrymais iddyn nhw gyfrannu at adolygiad y cyngor. Prif Weinidog, a fyddech chi'n cytuno â mi bod camau cadarnhaol yn cael eu cymryd nawr i fwrw ymlaen â hyn?  

Llywydd, diolch i Carolyn Thomas am hynna. Mae'n iawn, wrth gwrs. Mae gwahanol safbwyntiau ymhlith y boblogaeth, ac yn sicr mae pobl sydd wedi bod yn ysgrifennu at eu hawdurdodau lleol, yn gofyn pam na chafodd eu stryd ei chynnwys fel stryd 20 mya pan roddodd y cyngor y canllawiau ar waith. Dyna pam y bydd y math o gyfarfod y cyfeiriodd Carolyn Thomas ato, rhwng Llywodraeth Cymru a'r awdurdod lleol, yn uniongyrchol yn yr un ystafell, gan rannu profiadau a safbwyntiau, yn golygu bod yr adolygiad yn ystyrlon, yn wybodus, ac yn cynhyrchu canlyniadau a fydd yn cael eu rhannu rhwng yr holl bartïon. 

Cyllid Awdurdodau Lleol a Grwpiau sy'n Agored i Niwed

4. Pa gamau y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau nad yw toriadau i gyllid awdurdodau lleol yn effeithio'n anghymesur ar grwpiau sy'n agored i niwed? OQ60582

Llywydd, mae'r gyllideb ddrafft yn cynnal y cynnydd a addawyd yn flaenorol i gyllid llywodraeth leol ar gyfer 2024-25. Mae'r penderfyniad hwnnw yn adlewyrchu ymrwymiad y Llywodraeth hon i wasanaethau rheng flaen, sydd o fudd anghymesur i grwpiau agored i niwed.

Diolch, Prif Weinidog. Fodd bynnag, mae awdurdodau lleol ar draws fy rhanbarth i yn amlinellu toriadau i wasanaethau a ddarperir i'r grwpiau agored i niwed hynny. Mae'n ymddangos, ar draws bob un o'r tri awdurdod lleol, y bydd toriadau yn cael eu gwneud i'r ddarpariaeth o wasanaethau cymdeithasol, y bydd toiledau cyhoeddus yn cau a, gwaethaf oll, toriadau i'r ddarpariaeth o gymorth anghenion dysgu ychwanegol.

Prif Weinidog, realiti eich cyllideb ddiweddar yw y bydd plant a phobl hŷn agored i niwed yn ysgwyddo baich y toriadau. Rydych chi'n hapus i wario miliynau o bunnoedd ar gomisiwn ar ddiwygio cyfansoddiadol a chynyddu nifer y gwleidyddion, ond yn sefyll o'r neilltu pan fydd y rhai mwyaf agored i niwed yn ein cymdeithas yn cael eu siomi gan doriadau i wasanaethau lleol. A wnewch chi gyfaddef nawr bod eich cyllideb yn ddiffygiol a diwygio'r setliad llywodraeth leol er mwyn diogelu gwasanaethau hanfodol?

Wel, Llywydd, fel yr wyf i'n siŵr y bydd yr Aelod yn ymwybodol, hon fu'r gyllideb anoddaf yn holl hanes datganoli, gan fod ein cyllideb mewn termau real werth £1.3 biliwn yn llai na phan y'i gosodwyd gan Rishi Sunak ei hun. Yn ôl yn 2021, gwnaeth asesiad o'r cyllid yr oedd ei angen ar Lywodraeth Cymru. Nid oeddem ni'n cytuno â hynny; roeddem ni'n meddwl ei fod wedi tanamcangyfrif yr arian oedd ei angen, ond dair blynedd yn ddiweddarach, rydym ni £1.3 biliwn yn fyr o'r hyn yr oedd ef ei hun wedi'i gyfrifo a oedd yn angenrheidiol i gefnogi gwasanaethau cyhoeddus yma yng Nghymru.

Mae'r Aelod yn rhestru cyfres o faterion sy'n llond llaw o filiynau o bunnoedd pan fyddwch chi'n eu hadio nhw i gyd at ei gilydd. Byddwn yn darparu cynnydd o 3.1 y cant i awdurdodau lleol yng Nghymru eleni, sy'n dod ar ben y 7.9 y cant a gafodd awdurdodau lleol y llynedd, a 9.4 y cant y cawson nhw y flwyddyn gynt, y mae pob un ohonynt yn amcangyfrifon gwaelodlin. Ni all awdurdodau lleol yn Lloegr, lle mae ei blaid ef wrth y llyw, gredu i ba raddau y mae awdurdodau lleol yng Nghymru wedi cael eu diogelu. Mewn oes pan nad oes digon o arian ar gyfer popeth sydd ei angen, maen nhw hefyd yn wynebu rhai penderfyniadau anodd iawn. Mae hynny heb unrhyw amheuaeth. Ond mae'r Llywodraeth hon yng Nghymru, flwyddyn ar ôl blwyddyn, wedi dangos ein penderfyniad i wneud beth bynnag y gallwn gyda'r moddau sydd gennym ni ar gael i gynorthwyo awdurdodau lleol yn y gwaith hanfodol y maen nhw'n ei wneud.

14:10

Prif Weinidog, mae yna ganolfan boblogaidd iawn yng nghanol Caerffili sy'n gartref i siop goffi, oriel a thoiledau cyhoeddus. Mae Coffi Vista yn cael ei ddefnyddio fel canolfan gan grwpiau agored i niwed ac mae gan y gŵr sy'n ei redeg, Martin, fwrdd arbennig wedi'i neilltuo ar gyfer pobl sy'n unig, fel bod ganddyn nhw rywle sy'n gynnes ac yn groesawgar i eistedd. Mae dyfodol y ganolfan o dan fygythiad oherwydd toriadau i gyllidebau awdurdodau lleol. Nawr, rwy'n sylweddoli bod cynghorau yn wynebu amgylchiadau anodd ac rwy'n meddwl tybed pa gymorth y gall Llywodraeth Cymru ei roi i gynghorau i sicrhau bod asedau cymunedol yn aros ar agor. Roedd mynegiant cyhoeddus o gefnogaeth i'r ganolfan yng Nghaerffili ychydig dros wythnos yn ôl. Fe wnaeth cannoedd o drigolion fentro i'r oerfel i ddangos pa mor bwysig yw'r ganolfan iddyn nhw. Rwy'n credu bod maer y dref, Mike Prew, wedi dweud mai dyma'r brotest fwyaf yng Nghaerffili ers bron i 50 mlynedd, ers i'r Sex Pistols chwarae i'r dref ym 1976. Felly, byddwn yn gofyn pa gymorth y gellid ei roi i helpu i gadw canolfannau fel hyn ar agor ac ar gael i'r bobl sy'n dibynnu arnyn nhw gymaint.

Diolch i Delyth Jewell am y rhan fach yna o hanes Caerffili. [Chwerthin.] Fe wnaethoch chi fy nghlywed i'n nodi i ba raddau yr ydym ni wedi diogelu a darparu'r hyn y gwnaethom ni ddweud y byddem ni'n ei wneud i lywodraeth leol o ran cymorth grant cymorth refeniw. Ar ben hynny, mae cyfres o grantiau y bydd awdurdodau lleol yn eu derbyn, a bydd Caerffili yn fuddiolwr o'r rheini hefyd. Yn union fel yr ydym ni'n mynd drwy'r broses yma yn y Senedd o graffu ar ein cyllideb gan wahanol bwyllgorau, felly hefyd y mae awdurdodau lleol wedi cyhoeddi eu cyllidebau fel y gallan nhw fesur ymateb eu poblogaethau lleol a gweld a oes angen mireinio'r penderfyniadau y maen nhw wedi eu gwneud i ymateb i'r pryder lleol hwnnw. Rwy'n gwbl sicr, o dan yr amgylchiadau anodd y mae cyngor Caerffili yn eu hwynebu—ac mae hynny'n wir am ein holl awdurdodau lleol—rwy'n siŵr y bydd yn gwrando'n astud ar farn ei boblogaeth leol.

Prynhawn da, Prif Weinidog. Gwn fod llawer ohonom ni yn y Siambr hon wedi ymrwymo'n llwyr i fywydau plant sy'n derbyn gofal a phlant â phrofiad o ofal, gan gynnwys chi eich hun a'ch Cabinet, ac felly, roedd llawer ohonom ni wrth ein boddau o weld yr ymrwymiad yn y rhaglen lywodraethu i ddileu elw o ofal. Mae llawer o awdurdodau lleol yn ei chael hi'n anodd o ran darparu lleoliadau i blant, ond mae'n rhaid i ni gofio'r hyn y mae ein plant sy'n derbyn gofal yn ei ddweud. Dywedodd y seneddwr ieuenctid, Rosie Squires bod plant sy'n derbyn gofal yn bobl ac nad ydyn nhw yno ar gyfer elw. Y pryder yw bod awdurdodau lleol yn gwario miliynau o'u cyllidebau ar leoliadau ar gyfer plant sy'n derbyn gofal. Y llynedd, amcangyfrifir bod awdurdodau lleol Cymru wedi gwario £200 miliwn ar leoliadau ar gyfer plant sy'n derbyn gofal. Nid yn unig y mae dileu elw o ofal y peth iawn i'w wneud, ond rwyf i a llawer o bobl eraill yn credu mewn gwirionedd y bydd yn arbed arian. Felly, roeddwn i'n meddwl tybed a allech chi roi ymrwymiad parhaus i ni i ddileu elw o ofal ac amserlen ar gyfer pryd y gallwn ni weld camau o ran bwrw ymlaen â hynny. Diolch yn fawr iawn.

Wel, Llywydd, rwy'n falch iawn o roi'r ymrwymiad hwnnw. Mae'n rhan bwysig iawn o'n rhaglen lywodraethu ein hunain i ddileu mynd ar drywydd elw preifat mewn gwasanaethau ar gyfer plant sy'n derbyn gofal. Rwy'n hyderus y byddwn ni'n cyflwyno Bil gerbron y Senedd hon tra byddaf i'n dal yn Brif Weinidog i ddechrau'r broses o graffu ar y cynigion hynny.

Nid wyf i'n difaru un geiniog o'r arian sy'n cael ei wario yng Nghymru ar gael gwell dyfodol i'r plant hynny. Mae'n ddyled gennym ni iddyn nhw, yn fwy na bron unrhyw blant eraill yng Nghymru, gan fod awdurdodau cyhoeddus wedi dod yn rhieni i'r plant hynny. Ond rwyf i eisiau gweld yr arian hwnnw yn cael ei wario ar y plant hynny, ac i beidio â gollwng allan i bobl wneud elw preifat. Bydd yr Aelod yn gwybod bod yr Awdurdod Cystadleuaeth a Marchnadoedd wedi cyhoeddi dau adroddiad y llynedd a feirniadodd y sector am gymryd gormod o elw. Nid wyf i'n credu bod gwneud elw ar draul pobl ifanc, lle gellid buddsoddi'r arian hwnnw mewn gwasanaethau i'r bobl ifanc hynny, yn sefyllfa y byddem ni eisiau ei gweld yn cael ei chynnal i'r dyfodol yng Nghymru.

Bydd yn darparu buddion i awdurdodau lleol yn ariannol, oherwydd bydd yr arian hwnnw ganddyn nhw i'w fuddsoddi mewn gwasanaethau, ac, fel y gwelaf i hi, i helpu i atal pobl ifanc yn y dyfodol rhag cael eu cymryd i ofal awdurdodau lleol lle gellid cefnogi teuluoedd drwy'r cyfnodau anodd y mae teuluoedd yn eu hwynebu. Nid oes unrhyw grŵp mwy agored i niwed, i ddefnyddio term y cwestiwn gwreiddiol, na'r bobl ifanc hynny, a byddwn yn gwneud yn well ar eu rhan yng Nghymru yn y dyfodol.

14:15
Y Gyllideb a Chwyddiant

5. Pa drafodaethau y mae'r Prif Weinidog wedi'u cael gyda Llywodraeth y DU ynghylch adfer cyllideb Cymru yn unol â chwyddiant cynyddol yn y DU? OQ60575

Rydyn ni wedi pwyso droeon ar Lywodraeth y Deyrnas Unedig i gynyddu cyllideb Cymru yn unol â chwyddiant. Mae ein cyllideb werth £1.3 biliwn yn llai mewn termau real na phan ei gosodwyd hi yn 2021. Bydd y Gweinidog cyllid yn codi hyn eto pan fydd yn cwrdd â Phrif Ysgrifennydd y Trysorlys nes ymlaen yr wythnos hon.

Diolch, Brif Weinidog. Rydych chi wedi ein hatgoffa ni ddwywaith y prynhawn yma fod Llywodraeth Cymru yn dlotach gan £1.3 biliwn mewn termau real. Mae cwestiynau blaenorol Altaf Hussain, Delyth Jewell a Jane Dodds wedi dangos impact diffyg cylliideb ar wasanaethau ac, yn bwysicach fyth, ar bobl ar lawr gwlad. Mae'n amlwg fod Cymru'n dlotach nawr nag y byddem ni pe byddem ni'n dal o fewn yr Undeb Ewropeaidd. Dyw cynlluniau Llywodraeth y Deyrnas Unedig o gyllido didarged jest ddim yn gweithio. Datgelodd cais rhyddid gwybodaeth diweddar fod awdurdodau lleol yn Lloegr wedi gwario o leiaf £27 miliwn dim ond am gymorth i baratoi ceisiadau am arian levelling-up—£27 miliwn i gwmnïau ymgynghori mawr, gan gymryd arian prin o'r pwrs cyhoeddus. Pa gamau, felly, mae'r Prif Weinidog yn eu cymryd i sicrhau bod arian trethdalwyr Cymru yn cael ei ddefnyddio mewn ffordd effeithiol? Diolch yn fawr.

Daeth Paul Davies i’r Gadair.

Diolch i Rhys ab Owen am y cwestiynau ychwanegol yna. Fel roedd Rhys ab Owen yn dweud, mae'r arian a oedd wedi dod i Gymru yn y gorffennol wedi cael ei dynnu nôl i Lundain, a nawr mae yn nwylo Llywodraeth y Deyrnas Unedig. Ac mae'r ffordd maen nhw'n defnyddio'r arian yna yn gwastraffu arian—arian oedd yma yng Nghymru a dan gyfrifoldeb y Senedd. Beth dwi eisiau gweld gyda'r arian yna yw cael yr arian yna nôl yma yng Nghymru ble gallwn ni ddefnyddio'r arian mewn ffordd effeithiol trwy system o bartneriaeth gyda'r prifysgolion, yr awdurdodau lleol a busnesau preifat hefyd. Mae cynllun gyda ni yn barod, ac rydym ni wedi paratoi am y dyfodol gyda'r bobl yn Ewrop sy'n arbenigwyr yn y maes yma. Ac mae Keir Starmer wedi addo, os bydd Llywodraeth Lafur yn y dyfodol yn San Steffan, y bydd yr arian yna yn dod nôl i Gymru a nôl yn nwylo'r Senedd i'w ddefnyddio.

Prif Weinidog, byddem ni i gyd yn cytuno yr hoffem weld mwy o arian, ond yn wahanol i'r Alban, cytunodd eich plaid chi i fodel cymharol o gyllid i Gymru gyda bonws Barnett yn seiliedig ar anghenion. Rydym yn gwybod bod hyn yn rhoi o leiaf 15 y cant o gyllid y pen yn ychwanegol i Gymru, er rydyn ni'n gwybod, ar hyn o bryd, ei fod yn uwch na hynny. Fodd bynnag, ers blynyddoedd lawer, nid yw'ch Llywodraeth chi wedi bod yn defnyddio'r cynnydd hwn mewn cyllid at y diben y'i bwriadwyd. Pan fo Llywodraeth y DU wedi buddsoddi mewn addysg ac iechyd, mae Llywodraeth Cymru wedi dewis dargyfeirio'r arian hwnnw i rywle arall, i bethau fel y cytundebau gyda Plaid Cymru. Rwy'n gwybod bod amser wedi symud ymlaen, ond, Prif Weinidog, yn 2016, gwnaethoch chi ddweud y byddai'r fframwaith cyllidol diwygiedig, ac rwy'n dyfynnu, yn sicrhau

'cyllid teg i Gymru ar gyfer y tymor hir'.

Gwnaethoch chi ddweud ei fod yn

'gwarchod ein cyllideb rhag...risgiau diangen a allai godi'.

Ond nawr rydyn ni'n gweld y Llywodraeth yn beio Llywodraeth y DU am gadw at y cytundeb hwnnw yr oeddech chi ei eisiau, y gwnaethoch chi ei wneud a'i lofnodi. Yng ngoleuni'r cytundeb hwnnw y gwnaethoch chi ei lofnodi, Prif Weinidog, a wnewch chi yn awr sicrhau eich bod chi'n gweithio tuag at sicrhau bod ychwanegedd Barnett a chyllid canlyniadol yn mynd yn gyfan gwbl i'r maes cyfrifoldeb datganoledig y'i bwriadwyd?

14:20

Mae Llywodraeth Cymru yn gwario mwy y pen o'r boblogaeth ar iechyd, mwy y pen o'r boblogaeth ar addysg, mwy y pen o'r boblogaeth ar wasanaethau cymdeithasol na lle mae ei blaid ef wrth y llyw mewn man arall. Nid yw'r ddadl yn ymwneud â'r fframwaith cyllidol; mae'n ymwneud â faint o arian sy'n mynd i'r fframwaith cyllidol yn y lle cyntaf. Dyna lle'r ydyn ni'n cael ein trin yn annheg gan ei lywodraeth. Rwy'n falch o'r fframwaith cyllidol diwygiedig; rwy'n credu ei fod wedi gwasanaethu Cymru'n dda. Mae angen ei ddiwygio i ddod â'r ffigurau ynddo i'r telerau gwirioneddol yr ydyn ni'n eu gweld wrth reoli ein cyllideb heddiw. Ond nid yw'n broblem gyda'r fframwaith cyllidol o gwbl; y ffaith ydyw fod y fframwaith ei hun wedi'i eithriadol o brin o'r adnoddau sydd eu hangen arno i ddiwallu anghenion pobl yng Nghymru.

Prif Weinidog, argymhellodd y Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru, yn ei adroddiad a gyhoeddwyd yr wythnos diwethaf, fod Llywodraeth y DU yn dileu'r cyfyngiadau ar reoli cyllideb Llywodraeth Cymru. Gall pob cyngor yng Nghymru symud arian i mewn ac allan o gronfeydd wrth gefn heb unrhyw gyfyngiadau o gwbl a gallan nhw fenthyca i'w terfyn darbodus. Nid oes gan Lywodraeth Cymru unrhyw un o'r pwerau hynny. A fyddech chi'n cytuno â mi fod yr adroddiad hwn a gomisiynwyd yn cymeradwyo'n bwerus y ddadl, y mae Llywodraeth Cymru wedi bod yn ei gwneud ers tro, y dylai fod caniatâd iddi symud arian i mewn ac allan o gronfeydd wrth gefn heb unrhyw derfyn a hefyd i fenthyca'n ddarbodus?

Mae casgliadau'r comisiwn yn adleisio casgliadau'r Sefydliad Astudiaethau Cyllid ddwy flynedd yn ôl, lle gwnaethon nhw'r union bwyntiau hyn, ac rydyn ni wedi'u gwneud dro ar ôl tro. Mae fy nghyd-Aelod, y Gweinidog cyllid, wedi'u gwneud dro ar ôl tro yn y rhyngweithio sydd gennym â Llywodraeth y DU. Mae'r Alban wedi gallu ail-drafod y terfynau benthyca, y gallu i gario arian ymlaen, maint y gronfa wrth gefn. Mae'r holl bethau hynny'n sownd lle'r oedden nhw pan gafodd y cytunwyd ar y fframwaith cyllidol, ac mae'r ffigurau hynny nawr werth 17 y cant yn llai na phan gawson nhw eu trafod yn wreiddiol. Y cyfan yr ydyn ni wedi gofyn amdano yw eu bod yn cael eu diweddaru fel bod eu gwir werth yn cael ei adlewyrchu heddiw. Rwy'n gweld yng Ngogledd Iwerddon eu bod yn cael cynnig hyblygrwydd wrth reoli eu cyllideb sy'n mynd hyd yn oed y tu hwnt i'r hyn y cytunwyd arno yn yr Alban. Felly, mae'n iawn i Ogledd Iwerddon, mae'n iawn i'r Alban, maen nhw'n gwneud hynny eu hunain dros Loegr; Cymru yw'r unig ran o'r Deyrnas Unedig lle mae'r dulliau synhwyrol sydd eu hangen arnom i reoli'r arian sydd gennym ni yn y ffordd orau bosibl yn cael eu gwrthod, ac mae'n hen bryd i hynny gael ei gywiro.

Tâl Meddygon Iau

6. Pa gynnydd y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud tuag at gynnig adferiad cyflog teg i feddygon iau? OQ60568

Rydyn ni wedi ymrwymo i'r egwyddor o adfer cyflogau ar gyfer ein holl weithlu GIG ymroddedig. Mae ar Gymru a'r DU gyfan angen yr arian sy'n ofynnol ar gyfer codiadau cyflog adferol. Mae ein cyllideb eleni yn caniatáu y cynnig sydd ar y bwrdd ar hyn o bryd yn unig.

Diolch am yr ateb, Brif Weinidog.

Ddydd Llun diwethaf, fel y gwyddom ni i gyd, dechreuodd meddygon iau eu streic 72 awr, a gallwn ni ddisgwyl mwy i ddod, gan y cadarnhawyd ddoe bod pleidleisiau am streicio ar agor nawr i feddygon ymgynghorol a meddygon arbenigedd ac arbenigol. Roedd Plaid Cymru allan ar y llinellau piced gyda meddygon iau'r wythnos diwethaf ac roedd cryfder y teimlad yn amlwg. Mae erydiad cyflog o bron i draean ers 2008 wedi'i waethygu gan ddyledion enfawr myfyrwyr. Clywais dro ar ôl tro ei bod hi'n dod yn llai deniadol i weithio a hyfforddi yng Nghymru oherwydd codiadau cyflog is na chwyddiant. Y cynnig cyflog gan Lywodraeth Cymru yw'r gwaethaf yn y DU, ac mae'r GIG yn wynebu argyfwng recriwtio. Cyn i'r Prif Weinidog ofyn i mi ddod o hyd i fwy o arian ar ei gyfer, fy nghwestiwn i yw hyn: o ystyried yr heriau y mae'r Llywodraeth wedi'u nodi yn flaenorol, ac o ystyried cryfder y teimladau ymhlith meddygon, sut mae'r Llywodraeth yn bwriadu datrys yr anghydfod hwn?

14:25

Dim ond un ffordd sydd o ddatrys anghydfod erioed, sef drwy fod o gwmpas y bwrdd. Rydyn ni'n parhau i fod yn agored i drafod gyda meddygon iau a staff eraill yn y GIG ffordd ymlaen y gallen ni ei llywio gyda'n gilydd. Ni fydd hynny'n hawdd, ond doedd hynny ddim yn hawdd pan oedden ni'n trafod â staff Agenda ar gyfer Newid yng Nghymru yn gynharach eleni, lle daethom ni i gytundeb. Nid oedd yn hawdd pan oedden ni'n trafod â fferyllwyr, optometryddion a deintyddion mewn gofal sylfaenol, ond rydyn ni wedi dod i gytundeb â phob un o'r rhain hefyd. Felly, er nad oes atebion hawdd—oherwydd rydyn ni'n deall yn llwyr cryfder y teimladau ymhlith meddygon iau, rydyn ni'n deall eu rhwystredigaeth o weld lefel wirioneddol eu cyflog yn cael ei erydu—nid ydym yn brin o ddealltwriaeth, na syniadau a rennir am yr hyn sydd angen ei wneud; yr hyn yr ydym ni'n brin ohono yw'r arian i allu bwrw ymlaen â'r uchelgeisiau hynny. Bod yn yr un ystafell a pharhau i siarad yw'r unig ffordd, yn y pen draw, y mae unrhyw anghydfod o'r math y gwelsom ni yr wythnos ddiwethaf yn cael ei ddatrys.

Mynediad Diogel i Glinigau Erthylu

7. Pa sylwadau y bydd Llywodraeth Cymru yn eu gwneud i Lywodraeth y DU ynghylch canllawiau drafft y Swyddfa Gartref a fyddai'n caniatáu i brotestwyr gwrth-erthyliad fynd at fenywod sy'n mynd i glinigau erthylu? OQ60584

Mae'n rhaid i fenywod allu cael mynediad at wasanaethau gofal iechyd heb ymyrraeth na her gan eraill. Pleidleisiodd y Senedd yn y DU dros barthau diogel o 150m ger clinigau erthylu, er mwyn atal menywod rhag dioddef aflonyddu. Dyna'n union sydd angen digwydd nawr.

Diolch yn fawr, Prif Weinidog. Wrth gwrs, mae'r rhan fwyaf o bobl ledled Cymru ac ar draws y Deyrnas Unedig yn cefnogi hawl menywod i ddewis ymgymryd â'r ymrwymiad gydol oes anodd iawn hwnnw i gael plentyn. Mae menywod sy'n mynd i'r clinigau hyn ar eu hadeg fwyaf agored i niwed yn gwneud y penderfyniad anodd hwnnw, ac mae'n eithaf brawychus ein bod ni'n troi'r cloc yn ôl i alluogi aflonyddu ar bobl ar yr adeg fwyaf anodd honno. Mae'n siomedig iawn bod y canllawiau drafft hyn eisoes wedi'u rhoi i heddluoedd ac awdurdodau lleol er gwaethaf y bleidlais hon yn Senedd y DU yn gwahardd yr arfer hwn. Sut ar y ddaear y gallwn ni ymddiried yn Llywodraeth y DU i ufuddhau i ddymuniadau ei Senedd ei hun? Onid yw hyn yn enghraifft amlwg o pam mae angen datganoli plismona a chyfiawnder i Gymru, fel y cafodd ei ddisgrifio gan gomisiwn Thomas, adroddiad Gordon Brown ac adroddiad Williams-McAllister?

Rwy'n gweld i'r Ysgrifennydd Cartref James Cleverly ddweud bod y canllawiau wedi'u drafftio cyn iddo ddod yn Ysgrifennydd Cartref, ei fod wedi cytuno i gwrdd ag Aelodau Seneddol i drafod eu pryderon amdano, ac wedi rhoi ymrwymiad y bydd yr holl safbwyntiau hynny'n cael eu hystyried yn briodol cyn cyhoeddi fersiwn derfynol y canllawiau. Rydw i wir yn gobeithio mai dyna fydd yn digwydd. Oherwydd nid oes angen i chi gymryd fy ngair i amdano, na hyd yn oed gair Jenny Rathbone amdano; ysgrifennodd Syr Bernard Jenkin, gyda chydweithiwr Llafur, at yr Ysgrifennydd Cartref yn dweud

'Mae'n ymddangos bod ffurf y canllawiau yn amlwg iawn yn diystyru profiadau ac adroddiadau menywod sy'n cael mynediad at ofal erthylu, a'u cyfarwyddo na ddylen nhw deimlo eu bod yn cael eu haflonyddu, eu dychryn, eu brawychu na bod ymddygiad yn dylanwadu arnyn nhw sy'n...cael yr union effaith honno.1'

Dywedon nhw na fyddai'r canllawiau drafft

'yn gwneud dim byd i ymdrin â'r mater parhaus o aflonyddu gwrth-erthyliad y tu allan i glinigau'.

Rwy'n credu bod hynny'n amlwg yn farn Aelodau Seneddol ar ddwy ochr Tŷ'r Cyffredin; yn sicr, dyma yw fy marn i. Rwy'n cytuno â'r hyn y dywedodd yr Aelod, pe bai'r penderfyniadau hyn yn nwylo'r Senedd hon, byddem ni wedi gweithredu'n wahanol ac wedi gweithredu eisoes i roi diwedd ar yr aflonyddu hwnnw. Nid yw'n rhy hwyr i Lywodraeth y DU wrando ar Syr Bernard Jenkin ac eraill, ac rwy'n mawr obeithio y byddan nhw'n gwneud hynny.

Cyllid ar gyfer Awdurdodau Lleol yng Nghanolbarth a Gorllewin Cymru

8. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am gyllid Llywodraeth Cymru ar gyfer awdurdodau lleol yng Nghanolbarth a Gorllewin Cymru? OQ60583

Diolch i Cefin Campbell am y cwestiwn. Yn ogystal â grantiau penodol, bydd cynghorau yn y rhanbarth yn cael dros £935 miliwn drwy’r setliad llywodraeth leol ar gyfer 2024-25.

Diolch yn fawr iawn. Ddydd Gwener diwethaf, ces i gyfarfod gydag arweinwyr cynghorau sir yn y rhanbarth dwi'n ei gynrychioli. Ac mae'n wir i ddweud bod yr hwyliau yn ddigalon iawn, fel y byddech chi'n gallu disgwyl. Ond un o'r materion mwyaf gofidus oedd wedi cael ei godi gyda fi oedd y setliad cyflog athrawon, a'r ffordd y disgwylir, nawr, i awdurdodau lleol dalu am hyn. Achos pan gytunwyd ar gynnig tâl i athrawon nôl yn Chwefror 2023, fe gytunodd y Llywodraeth i dalu'r costau ychwanegol am y flwyddyn honno, ond ni chafwyd unrhyw ymrwymiad i barhau â'r taliadau cyflog am y blynyddoedd dilynol. Felly, mae'r cyfrifoldeb am dalu'r cyflogau hyn, felly, wedi cael ei basio i awdurdodau lleol, ac mae'r WLGA wedi gwneud achos cryf iawn i adfer hyn, ac maen nhw'n amcangyfrif cost o tua £21 miliwn y flwyddyn. Felly, heb yr arian hwn, mae awdurdodau lleol yn wynebu twll du ariannol, ac yn gorfod gwneud toriadau mewn mannau eraill sy'n mynd i effeithio'n uniongyrchol ar addysg dysgwyr. Felly, a gaf ofyn i'r Prif Weinidog: a ydych chi'n barod i adfer y cyllid blynyddol yma ar gyfer y setliad cyflog i athrawon?

14:30

Wel, Llywydd, dwi'n clywed y pwyntiau y mae'r Aelod yn eu gwneud, ac fel y dywedais i, mae pethau anodd yn wynebu awdurdodau lleol. Ond jest i fod yn glir, dydyn ni ddim wedi pasio'r cyfrifoldeb i'r awdurdodau lleol i gyflogi athrawon—nhw sydd yn gyfrifol am wneud hynny. Nhw sydd yn yr ystafell pan fyddan nhw'n cytuno ar lefel y cyflogau i'r athrawon, nid ni. Rŷn ni wedi'u helpu nhw yn y gorffennol. Mae'n anoddach inni wneud hynny nawr, ond beth dwi'n siarad am yw pethau y mae'r awdurdodau lleol yn cytuno, a nawr mae e lan iddyn nhw i dalu am beth maen nhw wedi cytuno i'w wneud. 

2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes

Fe symudwn ni ymlaen nawr i eitem 2 ar ein hagenda, sef y datganiad a chyhoeddiad busnes. A dwi'n galw ar y Trefnydd i wneud y datganiad hynny—Lesley Griffiths. 

Diolch yn fawr, Llywydd dros dro. Mae tri newid i fusnes y Cyfarfod Llawn yr wythnos hon. Mae datganiad ar Tata Steel wedi'i ychwanegu at agenda heddiw. O ganlyniad, mae'r datganiad ar economi Blaenau'r Cymoedd wedi'i ohirio. Hefyd wedi'i dynnu nôl y mae datganiad ar adnewyddu'r memorandwm cyd-ddealltwriaeth â Sefydliad Iechyd y Byd Ewrop. Bydd hyn nawr yn cael ei gyhoeddi fel datganiad ysgrifenedig. Mae'r busnes drafft am y tair wythnos nesaf wedi'i nodi ar y cyhoeddiad a'r datganiad busnes, sydd i'w weld ymhlith papurau'r cyfarfod sydd ar gael i'r Aelodau yn electronig. 

Hoffwn alw am ddatganiad, os gwelwch yn dda, gan y Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd ynghylch y broses ymgeisio am fathodynnau glas. Yn anffodus, nid yw'r broses ymgeisio bresennol yn gweithio'n effeithlon, ac mae'n arbennig o anodd i'r rhai sydd â diagnosis gydol oes. Mae hyn yn cael effaith ar ansawdd bywyd llawer o bobl yng Nghymru, gan gynnwys llawer yn fy etholaeth i. Ar hyn o bryd, mae llawer o bobl â chyflyrau gydol oes yn ei chael hi'n anodd ailymgeisio am fathodynnau glas, a cheisiadau yn gorfod cael eu cyflwyno 12 wythnos ymlaen llaw, a'r broses yn llawn oedi. Mae hyn weithiau'n arwain at, fel yn achos un etholwr, gyfnod pan nad oes ganddyn nhw fathodyn glas.

Ar ôl cyfarfod ddiwedd y llynedd gyda STAND Gogledd Cymru, fe gefais wybod ein bod ni hefyd yn gweld mwy o bobl â symudedd cyfyngedig iawn, a chydafiacheddau eraill, yn cael eu ceisiadau wedi'u gwrthod. I lawer, mae'r syniad o orfod ailymgeisio a llenwi'r gwaith papur mor aml yn achosi straen. Hefyd, mae angen cymorth ar bobl yn y broses ymgeisio, ac mae llawer wedi colli ffydd yn y system oherwydd diffyg cysondeb.

Mae'r Dirprwy Weinidog wedi cadarnhau yn flaenorol nad oes proses apelio statudol, ond rwy'n credu y dylai fod ail-werthusiad o leiaf o hyn. Hoffwn i'r Dirprwy Weinidog ymdrin â'r pryderon sydd wedi'u codi, gan gynnwys gan y mwy na 1,500 o bobl sydd wedi llofnodi deiseb ynghylch a yw Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i adolygu'r broses ymgeisio a'r meini prawf ar gyfer y rhai sydd angen bathodyn glas.

A all y Dirprwy Weinidog ystyried y posibilrwydd o gyflwyno bathodyn glas gydol oes i'r rhai sydd â diagnosis gydol oes, a fyddai'n tynnu'r baich oddi ar lawer o bobl yng Nghymru sy'n byw ag anabledd, ac yn dileu llawer o waith gweinyddol diangen? Diolch. 

Diolch. Wel, mae'n bwysig bod pobl y mae angen bathodyn glas arnyn nhw'n gallu cael gafael arno. Rwy'n ymwybodol iawn o'r ddeiseb yr ydych chi'n cyfeirio ati, ac, yn amlwg, pan fydd y ddeiseb honno ar gau, ac mae'r Pwyllgor Deisebau wedi ei hadolygu ac wedi penderfynu a ydyn nhw eisiau iddi gael ei chyflwyno ar gyfer dadl ai peidio, dyna'r amser y byddai'r Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd yn gwneud datganiad. Yn amlwg, rydych chi wedi cyfeirio at rywbeth penodol nawr, ac rwy'n credu y gallai fod yn well—mae'r Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd yn ei le, ac wedi'ch clywed chi—os gwnewch chi ysgrifennu at y Dirprwy Weinidog, a gall ef ymateb yn uniongyrchol atoch chi.

14:35

Gawn ni ddatganiad gennych chi fel y Gweinidog materion gwledig yn ymateb i'r eitem a ddarlledwyd ar y rhaglen Ffermio ar S4C neithiwr? Mi oedd Wyn ac Enid Davies o Gapel Isaac yn sir Gaerfyrddin yn esbonio sut y maen nhw wedi gorfod difa 180 o wartheg yn y tair blynedd ddiwethaf oherwydd TB, er bod ganddyn nhw fuches gaeedig, wrth gwrs, a heb fod wedi bod yn dod ag anifeiliaid ymlaen i'r fferm. Roedd hi'n ddirdynnol gweld y tor calon llwyr wrth iddyn nhw orfod difa anifeiliaid ar fuarth y fferm. Roedden nhw yn eu dagrau; roedd nifer ohonon ni, dwi'n siŵr, wrth wylio'r eitem yn ein dagrau hefyd. A beth sy'n rhaid inni ei gofio yw bod Wyn ac Enid Davies ddim ond yn un teulu o gannoedd lawer o deuluoedd sydd wedi gorfod profi yr erchyllter yna.

A wnewch chi, felly, adolygu y rheolau sy'n gorfodi pobl fel Wyn ac Enid i ddifa eu stoc ar fuarth y fferm, oherwydd mae hynny'n amlwg yn dwysáu yr effaith sylweddol y mae'n ei gael ar iechyd meddwl y teuluoedd rheini sy'n gorfod mynd trwy'r fath artaith? A wnewch chi hefyd adolygu methiant eich Llywodraeth chi i daclo TB mewn bywyd gwyllt? A wnewch chi hefyd roi esboniad pam y gwrthodwyd rhoi unrhyw un o'r Llywodraeth ymlaen i ymateb i'r eitem yna neithiwr—dim hyd yn oed y prif swyddog milfeddygol? Mae hynny yn codi cwestiynau ynglŷn ag atebolrwydd, ac yn sicr yn rhwbio halen yn y briw i'r rheini sydd wedi bod trwy'r profiad uffernol yma. Felly, datganiad, os cawn ni, yn esbonio sut nawr, yn wyneb yr eitem yna, ydych chi'n mynd i adolygu eich polisïau presennol, oherwydd mae'n rhaid ichi dderbyn bod y sefyllfa fel y mae hi, ac fel yr amlygwyd ar Ffermio neithiwr, nid yn unig yn anghynaladwy ond yn gwbl, gwbl annerbyniol.

Wel, nid wyf i'n bychanu gofid achosion o TB ar unrhyw ffermwr neu'i deulu, ac rwy'n cydnabod hynny'n llwyr. Byddwch chi'n ymwybodol iawn fy mod i'n gwneud datganiad blynyddol ar ddileu TB a'r cynllun cyflawni. Fe wnes i ddatganiad, ym mis Mawrth y llynedd, rwy'n credu, felly byddwn ni'n dod yn agos at y datganiad blynyddol. Rwyf hefyd yn credu ei bod yn bwysig pwysleisio ein bod ni'n gweld gostyngiad yn nifer y buchesi newydd o TB, felly rydyn ni'n gwneud cynnydd sylweddol. Bydd grŵp cynghori technegol hefyd, ac un o'r pethau yr wyf i'n mynd i ofyn i'r grŵp hwnnw ei ystyried ar frys yw rhywbeth y mae'r ffermwyr wedi gofyn i mi ei wneud, o ran lladd gwartheg cyflo ar ffermydd. Rwy'n credu ei bod hi'n bwysig iawn ein bod ni'n gweithio gyda'r diwydiant, oherwydd rwy'n credu bod hwnnw'n gyfnod arbennig o straen, ac, yn amlwg, cafodd hyn ei amlygu yn y rhaglen neithiwr.

Tri pheth. Un yw: mae llyfr coffa o ymgyflwyniad yr Holocost i fyny'r grisiau yn y Neuadd, y gallwn ni i gyd ei lofnodi cyn Diwrnod Cofio'r Holocost ddydd Sadwrn, sef wrth gwrs pan ryddhaodd y Rwsiaid Auschwitz. Cawsom dystiolaeth wych gan Eva Clarke heddiw. Roedd yn wych bod y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol yno i adnewyddu ei hymrwymiad ac ymrwymiad y Llywodraeth i frwydro yn erbyn gwrthsemitiaeth a sicrhau ein bod ni i gyd yn parhau i gofio'r Holocost, er bod y rhan fwyaf o'r rhai a oedd yno yn anffodus wedi marw.

Yn ail, mae'r wythnos hon yn Wythnos Atal Canser Serfigol. Rwy'n gwybod bod Huw Irranca-Davies—fy nghyd-Aelod, sydd fel arfer yn eistedd wrth fy ochr i—wedi ein hatgoffa ni i gyd yn wych am y cydweithio rhwng ysgolion a'r gwasanaeth iechyd, er mwyn sicrhau bod pobl ifanc yn manteisio ar y brechlyn HPV. Cefais i gyfarfod gyda phennaeth Ymddiriedolaeth Canser Serfigol Jo yr wythnos o'r blaen, ac nid yw'n cyfraddau ni'n ddigon uchel eto i sicrhau ein bod ni'n dileu canser serfigol. Rwy'n sylwi bod Lloegr wedi gosod targed o 2040 i ddileu canser serfigol, drwy ehangu'r rhaglen frechu. Fy nghwestiwn i yw pryd allai Llywodraeth Cymru fod mewn sefyllfa i bennu dyddiad ar gyfer dileu canser serfigol, oherwydd rwy'n gobeithio y bydd yn fwy uchelgeisiol na Llywodraeth y DU.

Yn drydydd, yn gynharach y mis hwn cafodd rhybudd diogelwch cleifion cenedlaethol ei anfon gan GIG Lloegr, ynghylch prinder byd eang yng nghyflenwad y cyffur Ozempic, a arferai fod yn driniaeth i'r rhai â diabetes ac sydd yn dal yn cael ei ddefnyddio. Mae cymaint o gyflenwad y byd nawr wedi cael ei ddargyfeirio i'w ddefnyddio fel cyffur colli pwysau gwyrthiol. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o'r prinder hwn, yn ogystal â'r risg y mae menywod yn ei hwynebu wrth ddefnyddio'r cyffur hwn ar gyfer colli pwysau heb unrhyw oruchwyliaeth feddygol? A sut mae'r Llywodraeth yn bwriadu sicrhau bod Ozempic yn cyrraedd y rhai sydd wir ei angen? 

14:40

Diolch. A diolch am ein hatgoffa ni mai Dydd Sadwrn yw Diwrnod Cofio'r Holocost a bod y llyfr ar gael i bob Aelodau ei lofnodi yn y Neuadd. 

O ran gwella canlyniadau canser serfigol, rwy'n gwybod bod Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo—. Oherwydd bodolaeth y brechiad y gwnaethoch chi gyfeirio ato, mae'n ddamcaniaethol bosibl dileu canser serfigol i raddau helaeth dros amser. Nid wyf i'n ymwybodol o bryd y mae Llywodraeth Cymru yn mynd i gyflwyno targed, ond yn sicr, fe wnaf i ofyn i'r Gweinidog a yw hynny'n rhywbeth y mae hi wedi'i ystyried, ac efallai y gallai hi ysgrifennu atoch chi, os mai dyna yw'r sefyllfa.

O ran Ozempic, rwy'n credu eich bod chi'n codi pwynt pwysig iawn. Mae yna bobl, yn anffodus, y mae ei angen arnyn nhw ar gyfer diabetes math 2 nad ydyn nhw nawr wedi gallu cael gafael arno, oherwydd ei fod yn cael ei hysbysebu a'i roi ar-lein, er enghraifft, ac heb label i bobl ei ddefnyddio fel cyffur colli pwysau. Rwy'n gwybod bod y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn gweithio'n agos gyda Llywodraeth y DU, sydd, wrth gwrs, â chyfrifoldeb dros gynnal y cyflenwad o feddyginiaethau yma yn y DU. Ond mae'n bwysig iawn bod y Gweinidog yn parhau i weithio gyda nhw, i weithio gyda GIG Cymru, i weithio gyda meddygon teulu, i weithio gyda fferyllwyr i sicrhau bod cleifion y mae ei angen arnyn nhw'n parhau i'w gael yn ôl yr angen. Os yw unrhyw glaf neu unrhyw etholwr yn cael trafferth cael cyflenwadau o Ozempic, dylai drafod hyn ar frys gyda'i feddyg. 

Trefnydd, a gaf i ofyn am ddatganiad gennych chi, fel y Gweinidog dros faterion gwledig, ar yr wybodaeth ddiweddaraf ar y camau y mae Llywodraeth wedi'u cymryd ar bolisi bwyd? Rydyn ni'n dod yn agos at wyth mis ers i Fil Bwyd (Cymru) fethu, ac rydw i, ochr yn ochr â rhanddeiliaid y sector, yn aros yn eiddgar am yr wybodaeth ddiweddaraf am yr ymrwymiadau a gafodd eu gwneud i'r Senedd fis Mai diwethaf. Trefnydd, cafodd y Senedd wybod y byddai dogfen drawsbortffolio ar gyfer rhanddeiliaid yn cael ei chyhoeddi o bryd i'w gilydd i dynnu sylw at bolisïau bwyd cydgysylltiedig y Llywodraeth sydd ar waith ar hyn o bryd a sut maen nhw'n cyd-fynd â nodau llesiant. Pryd allwn ni ddisgwyl cyhoeddi'r ddogfen hon am y tro cyntaf? A fyddwn ni hefyd yn gweld dangosyddion llesiant a cherrig milltir yn cael eu cyhoeddi, fel yr argymhellwyd gan Bwyllgor yr Economi, Masnach a Materion Gwledig? Ac roedd ymrwymiadau eraill hefyd yn cynnwys cynnig cymorth i uno cynhyrchwyr bwyd o Gymru â grwpiau gweithredu lefel gymunedol a'r sector cyhoeddus. Byddai'r sector bwyd yn croesawu'r wybodaeth ddiweddaraf am y cymorth presennol sydd ar gael a mentrau'r dyfodol, gan fod cynllunio tymor hir yn hanfodol i'r sector bwyd. Trefnydd, rwy'n credu ein bod ni i gyd yn cytuno bod y sector bwyd yng Nghymru yn hanfodol. Gadewch i ni nid yn unig gydnabod ei bwysigrwydd, gadewch i ni ei hyrwyddo, ei feithrin a sicrhau ei fod yn ffynnu. Rwy'n gwybod y bydd rhanddeiliaid ledled Cymru yn croesawu'r wybodaeth ddiweddaraf honno. 

Diolch yn fawr iawn. Wel, bydd Peter Fox yn gwybod o fy nghyfarfodydd gydag ef ein bod ni bron yn barod i gyhoeddi'r ddogfen drawsbortffolio y mae'n cyfeirio ati. Rwyf i fod i gael cyfarfod gyda'r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol—rwy'n credu mai'r wythnos nesaf ydyw nawr—i gwblhau'r ddogfen, ac rwy'n gobeithio wedyn gallu ei chyhoeddi. Rwy'n credu eich bod chi'n gwneud pwynt pwysig iawn ac, unwaith eto, fel y gwyddoch chi o'n trafodaethau, y comisiynydd cenedlaethau'r dyfodol—mae hyn yn rhywbeth y mae ganddo ddiddordeb arbennig ynddo. Ac rwy'n gwybod ei fod yn siarad mewn digwyddiad, ac rwy'n credu bod y Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol hefyd, yn fy etholaeth i a dweud y gwir, yn ddiweddarach y mis hwn, lle bydd byrddau gwasanaethau cyhoeddus yn ystyried hyn. Oherwydd rwy'n credu bod cymaint o waith da yn digwydd ledled Cymru fel bod angen i ni ddod â hwn at ei gilydd, fel nad yw mor ar led a gwasgaredig, oherwydd, yn anffodus, mae'n ymddangos ei fod felly ar hyn o bryd. 

Rwy'n gwybod ei bod yn ymddangos bod y Llywodraeth yn cynhyrchu datganiadau bob tro y mae yna storm. Efallai y byddai'n ddefnyddiol, o gofio ein bod ni wedi dioddef wythnos arall o stormydd sylweddol, pe byddai'r Llywodraeth, efallai, yn llunio datganiad, yn flynyddol, ynghylch effaith stormydd a chadernid rhag stormydd. A Gweinidog, a wnewch chi fanteisio ar y cyfle hwn i ymuno â mi i ddiolch i'r holl swyddogion diogelwch ffyrdd a gweithwyr brys sy'n cadw'r ffyrdd, rheilffyrdd a chymunedau'n ddiogel yn ystod stormydd, fel yr un y gwnaethom ei dioddef dros y penwythnos, a achosodd i'r A5 gau am resymau da iawn?

14:45

Diolch. Rwy'n credu bod Ken Skates yn gwneud pwynt pwysig iawn. Rydyn ni eisoes wedi cael dwy storm dim ond yr wythnos hon, ac rydyn ni'n ddiolchgar iawn fel Llywodraeth i'n gwasanaethau brys, i Cyfoeth Naturiol Cymru, i awdurdodau lleol a llawer o rai eraill a weithiodd yn gwbl ddiflino yn ystod y stormydd hyn ac sydd newydd wneud hynny dros y penwythnos i sicrhau eu bod yn lleihau'r effeithiau ar gymunedau, lle bo hynny'n bosibl. 

Prynhawn da, Trefnydd. Hoffwn i ofyn am ddau ddatganiad, os caf i, os gwelwch yn dda. Mae un am etholwr i mi, Fionna Ashman, sy'n gweithredu lloches fach achub cŵn o'r enw Lizzie's Barn Sanctuary, sy'n cael ei redeg gan y teulu, yn sir Gâr, yn sir Gaerfyrddin. Dim ond y llynedd, cafodd 43 o ddigwyddiadau llifogydd yn ei heiddo gan orfodi—arhoswch amdani—achub cŵn sy'n agored i niwed mewn cychod dan amodau peryglus. Rhaid bod hynny'n cyffwrdd â'r galon, rwy'n siŵr. Pan ysgrifennais i'n flaenorol at y Gweinidog yn gofyn am gymorth i ddiogelu'r lloches, cefais wybod nad oes gan Cyfoeth Naturiol Cymru, fel yr awdurdod rheoli risg, ddyletswydd statudol i liniaru llifogydd. Felly, tybed a allech chi fynd ar drywydd hyn er mwyn egluro cyfrifoldeb Cyfoeth Naturiol Cymru a grymuso fy etholwyr, yn enwedig y rhai sy'n gofalu am ein hanifeiliaid, i bwyso am y camau gweithredu sydd eu hangen arnyn nhw. 

Yn ail, hoffwn i ofyn am ddatganiad gan Weinidog yr Economi ar Nidec Control Techniques a'u cynlluniau i dorri swyddi yn y Drenewydd. Ddydd Gwener diwethaf, cyhoeddodd Control Techniques ei fod yn bwriadu torri 98 o swyddi yn ei ffatri yn y Drenewydd oherwydd problemau parhaus yn ymwneud â'r gadwyn gyflenwi, a symud cynhyrchu yn ôl pob tebyg tuag at Asia a Gogledd America. Gan fod Control Techniques yn rhan ddofn, fel y mae llawer ohonon ni'n gwybod, o wead yr ardal, mae hon yn ergyd ddinistriol iawn. Felly, byddwn i'n croesawu datganiad gan Weinidog yr Economi ynghylch sut y gall Llywodraeth Cymru gefnogi'r gweithwyr hynny a gweithio gyda Control Techniques. Diolch yn fawr iawn.

Diolch. Wel, o ran eich cwestiwn cyntaf, yn sicr, byddaf i'n hapus i siarad â'r Gweinidog Newid Hinsawdd. Rwy'n ymwybodol o'r anawsterau y mae Lizzie's Barn Sanctuary wedi'u hwynebu, ac rwy'n ymwybodol i'r Gweinidog ysgrifennu atoch chi—rwy'n credu mai mis diwethaf ydoedd—o ran y profiadau anodd a dinistriol iawn y mae perchennog Lizzie's Barn Sanctuary wedi'u cael. Yna byddaf i'n ysgrifennu at yr Aelod. 

O ran Nidec, cafodd swyddogion Gweinidog yr Economi wybod y bydden nhw'n gwneud y cyhoeddiad yn fuan—cyhoeddiad dinistriol iawn—o golli 98 o swyddi gweithgynhyrchu. Ac mae'r Gweinidog wedi gofyn i'w swyddogion barhau i gyfarfod â'r cwmni i gynnig cymorth i weithwyr drwy ReAct, Busnes Cymru a chymorth arall gan Lywodraeth Cymru sydd ar gael i'r gweithwyr y mae hyn yn effeithio arnyn nhw.

Gweinidog, dros wythnos yn ôl, cafodd rhywfaint o seilwaith band eang sylweddol bwysig gan Ogi ei ddifrodi'n droseddol mewn ymosodiad yn Noc Penfro, gan adael cartrefi a busnesau heb gysylltiad band eang am nifer o ddiwrnodau. Nawr, o ystyried bod hwn yn fater deddfwriaeth y DU o ran diogelwch hyn, meddwl ydw i tybed a allai'r Gweinidog perthnasol gyflwyno rhai sylwadau i Lywodraeth y DU ar yr angen i gryfhau'r gyfraith ynghylch y gweithgarwch troseddol a'r difrod i seilwaith critigol fel band eang, o ystyried (a) pwysigrwydd seilwaith band eang i'n bywydau o ddydd i ddydd, Ac, yn ail, mae'r cyflymder y mae seilwaith band eang wedi ei gyflwyno yn golygu nad yw'r gyfraith wedi cadw ar y blaen â'i bwysigrwydd. Gobeithio y gall Llywodraeth Cymru wneud rhai nodiadau i Lywodraeth y DU ar yr angen am hynny.

Diolch. Rwy'n credu eich bod chi'n gwneud pwynt pwysig iawn ynglŷn â deddfwriaeth yn cadw ar y blaen â thechnoleg oherwydd, fel y dywedwch chi, rydyn ni'n gwybod bod technoleg yn gwella ac mae pethau'n digwydd yn gyflym iawn, ac efallai nad yw'r ddeddfwriaeth yn digwydd mor gyflym. Byddwn i'n dychmygu mai ar gyfer Gweinidog yr Economi—sydd yn ei sedd; mae ef wedi clywed—ac yn sicr, gwnaf i ofyn iddo a yw'n barod i ysgrifennu at Lywodraeth y DU ynglŷn â diogelwch, oherwydd yn amlwg mae hyn yn cael effaith enfawr ar fusnesau sydd angen dibynnu ar fand eang, fel yr ydyn ni i gyd yn ei wneud.

Diolch i chi Dirprwy Lywydd dros dro—mae angen teitl mwy cynnil arnoch chi, rwy'n amau.

Trefnydd, hoffwn i ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog addysg ynghylch cynnydd wrth ymdrin â phresenoldeb concrit awyredig awtoclafiedig cyfnerth mewn ysgolion. Yr wythnos diwethaf, gwnaeth y BBC adrodd bod materion gyda concrit awyredig awtoclafiedig cyfnerth wedi arwain at rai plant mewn ysgol yn fy rhanbarth i yn y gogledd byth yn sefyll arholiadau ffurfiol. O ran yr ysgol yng Nghaergybi, cafodd 60 y cant ohoni ei chau ym mis Medi oherwydd concrit awyredig awtoclafiedig cyfnerth ac, yn anhygoel, mae 40 y cant ohoni ar gau hyd heddiw. Cafodd un disgybl ei ddyfynnu'n dweud, ar un adeg, ei fod yn gwneud mathemateg ar hob yn yr adran arlwyo. Nid yw hynny'n ffordd o ddysgu—rwy'n siŵr y byddech chi'n cytuno. Felly, mae'n niweidiol i'r disgyblion. Nid ydyn nhw'n cael eu haddysgu mewn amgylchedd dysgu digonol o hyd, a fydd yn amharu ar eu llwyddiant academaidd. Yng ngoleuni hyn, Trefnydd, byddwn i'n croesawu datganiad gan y Gweinidog addysg i ddangos pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau y gall y plant hynny ddychwelyd i'r ysgol yn llawn cyn gynted â phosibl. 

14:50

Diolch. Wel, mae'r Gweinidog yn parhau i weithio'n agos iawn gydag awdurdodau lleol i asesu risgiau cyflwr a diogelwch, gan gynnwys cadernid adeileddol ar gyfer pob adeilad o fewn eu hystad ysgol ac i gynnal y cofnodion hynny. Rwy'n gwybod, gyda'r ysgol benodol y gwnaethoch chi gyfeirio ati, fod cyfarfod dilynol wedi'i drefnu ar gyfer diwedd y mis, felly rwy'n tybio y bydd yr wythnos hon neu'r wythnos nesaf, rhwng y pennaeth a Cymwysterau Cymru a CBAC, i drafod yr opsiynau ac asesu amgylchiadau'r ysgol a dysgwyr. Felly, gofynnaf i'r Gweinidog addysg roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau gyda datganiad ysgrifenedig yn dilyn y cyfarfod hwnnw.

Diolch yn fawr, Llywydd dros dro. A gaf i ychwanegu at y datganiad y gofynnwyd amdano gan Jane Dodds, os gwelwch yn dda, Trefnydd? Yr wythnos diwethaf, cwrddais â fy nghydweithiwr Craig Williams AS, gyda Nidec Control Techniques a'r swyddogion yn y Drenewydd ar eu safle. Roeddwn i'n falch—ac rwy'n credu bod y ddau ohonom yn falch—fod o leiaf ymrwymiad i barhau i fuddsoddi yn safle'r Drenewydd, a dangoswyd hynny i ni, ac felly rwy'n teimlo'n hyderus ynghylch y gweithrediadau hirdymor ar y safle. Nawr, mae fy nghydweithiwr, Craig Williams, wedi bod yn gweithio gyda'r Adran Gwaith a Phensiynau i gyflwyno tasglu i gefnogi'r rhai yr effeithir arnynt, ond byddwn yn ddiolchgar iawn, Gweinidog, pe gallai Gweinidog yr economi gyflwyno datganiad i ddangos pa gefnogaeth y bydd Llywodraeth Cymru yn ei gynnig i'r teuluoedd hynny yr effeithir arnynt, a sut y bydd hefyd yn plethu ag unrhyw gymorth a gynigir gan Lywodraeth y DU.

Daeth y Llywydd i’r Gadair.

Wel, soniais i am y gefnogaeth y mae Gweinidog yr Economi yn ei rhoi gan Lywodraeth Cymru. Mae wedi sicrhau bod ei swyddogion wedi parhau i weithio gyda Nidec i wneud yn siŵr y bydd y staff yr effeithir arnynt yn cael cefnogaeth. Soniais am ReAct, er enghraifft. Felly, fel y dywedais i, mae Gweinidog yr Economi yn sicrhau bod cymorth Llywodraeth Cymru ar gael.

3. Datganiad gan Weinidog yr Economi: Tata Steel

Yr eitem nesaf, felly, fydd y datganiad gan Weinidog yr Economi ar Tata Steel. Y Gweinidog i wneud y datganiad—Vaughan Gething.

Diolch, Llywydd. Mae'r cyhoeddiad a wnaed gan Tata Steel UK ar 19 Ionawr wedi achosi gofid a phryder enfawr i filoedd o weithwyr, eu teuluoedd a chymunedau cyfan yng Nghymru, yn enwedig ym Mhort Talbot.

Mae'r diwydiant dur yn rhan o stori ein cenedl ac yn sefyll heddiw fel arwydd o ragoriaeth Cymru. Yn 2024, mae'n cynrychioli ased economaidd gyda chyrhaeddiad byd-eang sy'n hanfodol i fodloni gofynion dyfodol mwy gwyrdd a mwy diogel. Ym Mhort Talbot mae yna weithlu gyda'r arbenigedd, y gallu a'r ymroddiad i gyflawni'r trawsnewidiad hirach, tecach ar gyfer dur sydd ei angen ar economïau Cymru a'r DU. Fodd bynnag, ni fydd y cynigion a gyflwynwyd yr wythnos diwethaf yn caniatáu i'r diwydiant wireddu'r dyfodol uchelgeisiol hwnnw yng Nghymru. Yn hytrach, mae'n nodi proses a fyddai'n gweld y DU yn gyflym yn dod yr unig economi G20 i ildio ei galluoedd gwneud dur crai—hyn i gyd ar adeg o wrthdaro byd-eang cynyddol ac aflonyddwch masnach cynyddol. O ganiau i geir i adeiladu, mae dur crai yn elfen hanfodol o'r dur sydd ei angen arnom heddiw. Pe bai'r cynlluniau'n cael eu gweithredu'n llawn, byddai'r cynlluniau'n golygu y byddai'r DU yn dod yn fwy dibynnol ar fewnforion a gynhyrchir i safonau amgylcheddol is ac sy'n cael eu cludo miloedd o filltiroedd i Gymru ar longau tanwydd diesel.
 
Yn dilyn cytundeb â Llywodraeth y DU, mae Tata Steel bellach yn bwriadu cau dwy ffwrnais chwyth Port Talbot a'r ffyrnau golosg mewn modd graddol. Byddai'r ffwrnais chwyth gyntaf yn cau tua chanol 2024 a byddai'r asedau trwm sy'n weddill yn dirwyn i ben yn ail hanner 2024. Mae Tata wedi cyhoeddi y bydd hyd at 2,800 o swyddi uniongyrchol yn cael eu colli fel rhan o'i gynigion. Effeithir ar tua 2,500 o'r rhain o fewn y 18 mis nesaf. Mae'r cwmni'n disgwyl y byddai 300 o swyddi ychwanegol yn cael eu colli ymhen dwy i dair blynedd yn Llanwern.

Llywydd, mae hyn yn cynrychioli colled economaidd ar raddfa hanesyddol i Gymru o fewn diwydiant y bydd pob un ohonom yn dod yn fwyfwy dibynnol arno. Yn hytrach na darparu pont i'r dyfodol a fyddai yn ein gweld yn cynhyrchu dur glanach, mae'r fargen a gafodd ei tharo gan Weinidogion y DU yn cynnig dibyn a chaledi y gellir ei atal i'r gweithwyr hynny sydd yn y sefyllfa orau i wneud i'r broses o drawsnewid weithio. Barn gadarn Llywodraeth Cymru yw y gellid ac y dylid taro bargen well er mwyn osgoi canlyniad y gellir ei atal. Mae Gweinidogion y DU wedi methu a gosod yr achos dros gymhorthdal o £500 miliwn sy'n arwain at golli 2,800 o swyddi a cholli capasiti gwneud dur crai. Nid yw'n glir pa ganlyniadau a gafodd flaenoriaeth gan Weinidogion na pham y dewiswyd y lefel benodol hon o gymorth ariannol.

Llywydd, mae gan Lywodraeth y DU a Tata Steel yr offer rhyngddynt i sicrhau trosglwyddiad hirach, tecach i sector sy'n dda ar gyfer twf ac sy'n hanfodol i'n diogelwch ar y cyd. Mae er ein budd ni i gyd i sicrhau'r fargen orau ar gyfer dur, ac nid dim ond y fargen rataf. Gallai Prif Weinidog y DU sylweddoli'r angen i dynnu colledion swyddi ar y raddfa hon oddi ar y bwrdd. Gallai ddechrau trafodaethau brys gyda llinellau coch clir yn seiliedig ar asesiad o'n hanghenion economaidd a'r rôl y mae'n rhaid i ddur ei chwarae wrth eu diwallu. Rwyf wedi ysgrifennu at Ysgrifenyddion Gwladol dros fusnes olynol ynghylch Tata. Rwyf wedi ei gwneud yn glir ein bod yn barod i wneud yr hyn a allwn i gefnogi'r cwmni yn y cyfnod trosglwyddo a fydd yn digwydd. Yn wir, mae gennym hanes hir o gefnogi'r busnes, ffaith sy'n cael ei chydnabod gan y cwmni ac, yn wir, y gweithlu. Rwyf hefyd wedi ysgrifennu at yr Ysgrifennydd Gwladol presennol yn yr Adran Busnes a Masnach ar bedwar achlysur ers 11 Medi. Rwyf wedi gofyn am gyfarfod ar frys i drafod dyfodol Tata Steel UK a goblygiadau unrhyw gynlluniau arfaethedig ar gyfer gweithwyr a'r gadwyn gyflenwi ehangach. Er gwaethaf hyn, mae Llywodraeth y DU wedi gwrthod caniatáu i Lywodraeth Cymru chwarae rhan weithredol yn y trafodaethau a gynhaliwyd gyda Tata Steel. Llywydd, mae'n bwysig nodi ar gofnod ein bod wedi gwrthod cymryd rhan mewn trafodaethau gyda Llywodraeth y DU ar gynllunio ar gyfer cau gwaith dur Port Talbot wrth i ni gael ein gwahardd o'r trafodaethau a oedd yn parhau. Yn dilyn sesiwn friffio gyda Tata cyn eu cyhoeddiad, gofynnodd y Prif Weinidog am alwad frys gyda Phrif Weinidog y DU ddydd Gwener i drafod y camau y gellid eu cymryd o hyd i sicrhau dyfodol mwy uchelgeisiol i'r ased sofran pwysig hwn. Fodd bynnag, nid oedd Prif Weinidog y DU ar gael i gymryd galwad, ac nid oes cynnig wedi ei wneud ers hynny i swyddfa'r Prif Weinidog.

Llywydd, fel y dywedodd Tata Steel, mae unrhyw gytundeb yn amodol ar gymeradwyaeth reoleiddiol berthnasol, gwybodaeth a phrosesau ymgynghori. Nid yw'r gwaith o gwblhau telerau ac amodau manwl wedi'i gyrraedd eto. Rydym yn annog y cwmni i beidio â gwneud unrhyw ddewisiadau na ellir eu gwrthdroi yn seiliedig ar lefel bresennol cymorth Llywodraeth y DU. Mae ffordd gredadwy ymlaen i'r busnes pryd nad oes angen colli ffwrneisi chwyth a cholli swyddi ar y raddfa drawiadol hon. Mae'r cwmni wedi disgrifio'i hun ymdeimlad o uchelgais ar gyfer y dyfodol. Credaf y gellir datgloi posibiliadau newydd pe bai polisi Llywodraeth y DU yn newid i ganiatáu hyn. Mae'n hanfodol bod Tata bellach yn adeiladu ar y ddeialog y mae wedi bod yn ei chael gyda'r undebau llafur cydnabyddedig hyd yma. Rwyf wedi cwrdd â chynrychiolwyr o'r tri undeb llafur dur cydnabyddedig: Cymuned, Unite, a'r GMB. Rwyf wedi cwrdd â nhw'n rheolaidd ers y cytundeb rhwng Tata Steel a Llywodraeth y DU ar 15 Medi. Ymwelais â Phort Talbot i gyfarfod â'r undebau ar 19 Ionawr, yn ogystal â chwrdd wyneb yn wyneb ag uwch swyddogion gweithredol Tata. Ac unwaith eto, ddoe, cwrddais â 70 o gynrychiolwyr gweithlu a gwrando arnynt er mwyn deall eu safbwynt a deall eu barn am ddull amgen gwell y gellid ei ddilyn ar gyfer y sector hwn.

Mae'r Prif Weinidog a minnau wedi parhau i gyfarfod â'r cwmni, ac rwy'n croesawu ymrwymiad y cwmni i gynnal y ddeialog honno. Rydym wedi pwysleisio, yn barhaus, bwysigrwydd ymgynghori priodol ac ystyriaeth lawn o opsiynau amgen y mae'r undebau llafur wedi'u cyflwyno. Nid yw'r cwmni wedi dechrau ymgynghoriad ffurfiol eto. Rwy'n eu hannog i ymgysylltu â'r gweithlu ar bob cam i sicrhau canlyniad teg. Sefydlwyd bwrdd trawsnewid Tata Steel gan Lywodraeth y DU i roi cyngor ar sut i ddiogelu a thyfu'r amgylchedd economaidd ac i gefnogi a lliniaru'r effaith ar y gweithlu, busnesau a chymunedau y mae cynigion Tata ar gyfer trawsnewidiad datgarboneiddio yn effeithio'n uniongyrchol arnynt. Byddwn yn parhau i gymryd rhan yn y bwrdd i gefnogi meysydd o flaenoriaeth gyffredin.

Yn ogystal, byddwn yn gweithio'n agos gyda phartneriaid allweddol fel y Ganolfan Byd Gwaith, Cymru'n Gweithio, awdurdodau lleol a'r undebau llafur i sicrhau bod unrhyw bobl sy'n wynebu colli eu swyddi o ganlyniad i'r cynigion hyn yn cael gwybodaeth, cyngor ac arweiniad ynghylch y cymorth sydd ar gael iddynt. Gall rhaglenni cyflogadwyedd a sgiliau Llywodraeth Cymru, ReAct+ a Cymunedau am Waith a Mwy ddarparu cymorth ar gyfer hyfforddiant a mentora i'r rhai sy'n dymuno neu sydd angen y cymorth hwn.

Llywydd, byddai'r gefnogaeth hon yn cael ei darparu o ganlyniad i'r fargen anghywir i ddur. Mae'r dicter, y loes a'r ofn sy'n cael ei deimlo gan gymaint yn cael eu dwysáu gan y ddealltwriaeth gyffredin a rhesymol y gellir atal hyn. Mae cyfle o hyd i sicrhau gwell canlyniad sy'n diogelu ased sofran sydd hefyd yn rhan o wead cymdeithasol ac economaidd Cymru. Rwy'n parhau i fod yn ymrwymedig i weithio gyda'r cwmni, undebau llafur a Llywodraeth y DU i atal maint y golled yr ydym bellach yn ei hwynebu. Bydd Cymru a'r DU yn well eu byd ac yn fwy diogel pe bai cynhyrchion y dyfodol a fydd yn ein pweru tuag at ddyfodol mwy gwyrdd yn cael eu gwneud yma. Byddaf wrth gwrs yn parhau i gadw llinellau cyfathrebu ar agor i bob parti ac yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau. Diolch yn fawr, Llywydd.

15:00

A gaf i ddiolch i'r Gweinidog am ei ddatganiad y prynhawn yma? Rwy'n cytuno'n llwyr â'r Gweinidog bod hwn yn gyfnod gofidus iawn i'r gweithwyr yng ngwaith Tata Steel. Bydd gweithwyr a'u teuluoedd yn ddealladwy yn bryderus am yr hyn y mae'r dyfodol yn ei gynnig iddyn nhw, ac mae'n hanfodol bwysig bod cefnogaeth gan lywodraethau ar bob lefel ar yr adeg anodd iawn hon. Gall unrhyw un sydd wedi dilyn y datblygiad ers i'r cyhoeddiad gael ei wneud deimlo pa mor ansicr yw'r sefyllfa hon i weithwyr y safle. Nawr, mae'r datganiad heddiw yn cyfeirio at ymgynghoriad Tata ar y swyddi y mae'n bwriadu eu colli ar draws ei weithrediadau yn y DU, ac mae'r cwmni wedi addo y bydd yn gweithio gydag undebau yn y lle cyntaf, ac, yn dilyn ei ddatganiad heddiw, a all y Gweinidog ddweud wrthym pa rôl y mae Llywodraeth Cymru yn ei chwarae i sicrhau bod yr ymgynghoriad yn arwain at y canlyniadau gorau posibl i'r gweithlu?

Nawr, mae'r cwmni wedi nodi'r ffordd raddol y mae'n bwriadu cau ei ddwy ffwrnais chwyth, ac mae'n hanfodol bod popeth posibl yn cael ei wneud i gefnogi'r gweithwyr a sicrhau eu bod yn cael cynnig cyfleoedd gwaith a hyfforddiant, yn enwedig y bobl ifanc. Mae'r datganiad heddiw yn dweud wrthym fod Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda phartneriaid allweddol fel y Ganolfan Byd Gwaith ac eraill i sicrhau bod gan bobl sy'n wynebu colli eu swyddi yr wybodaeth orau bosibl, ac rwy'n falch o glywed bod rhaglenni ReAct+ a Cymunedau am Waith a Mwy, yn darparu cymorth ar gyfer hyfforddiant. Yn dilyn hyn, efallai y gallai'r Gweinidog ddweud ychydig mwy wrthym am rywfaint o'r camau sy'n cael eu cymryd, a dweud wrthym hefyd a yw Llywodraeth Cymru wedi neilltuo unrhyw gyllid i sicrhau bod y gweithwyr yn gallu cael mynediad at gyfleoedd gwaith neu hyfforddiant.

Wrth gwrs bydd cyhoeddiad y cwmni nid yn unig yn effeithio ar y rhai a gyflogir yn uniongyrchol gan Tata; bydd hyn hefyd yn cael effaith ar gontractwyr, busnesau lleol a'r gymuned ehangach. Gallwch fod yn siŵr o un peth: bydd effaith y cyhoeddiad hwn i'w theimlo ar draws coridor de Cymru. Wrth gwrs, mae'n effeithio ar y gadwyn gyflenwi leol a'r rhanbarth ehangach, yn enwedig ar draws sector gweithgynhyrchu gyda chynlluniau uchelgeisiol ar gyfer gwneud y mwyaf o'r cyfleoedd sero net a gyflwynir o amgylch y porthladd rhydd Celtaidd, felly mae'n hanfodol bod y bwrdd trawsnewid yn ymgysylltu â'r bobl, busnesau a'r cymunedau y mae'r trawsnewid yn effeithio arnynt. Er ein bod yn gwybod bod Llywodraeth Cymru wedi bod yn gweithio gyda'r undebau i gefnogi gweithwyr, efallai y gallai'r Gweinidog ddweud wrthym pa ymgysylltiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i gael â busnesau lleol ynghylch yr effaith y bydd y cyhoeddiad hwn yn ei chael arnynt, a dweud wrthym pa gymorth sydd ar gael iddynt hwythau hefyd.

Nawr, gwyddom y bydd y model busnes ar gyfer Tata yn newid yn sylweddol wrth i ffwrneisi chwyth y cwmni gael eu disodli gan ffwrnais arc trydan. Nawr, fel yr ydych wedi clywed gan arweinydd yr wrthblaid yn gynharach, mae ef a minnau'n credu y dylid cadw ffwrnais chwyth ar agor yn ystod y cyfnod trawsnewid i helpu i ddiogelu rhai o'r swyddi hynny yn y tymor byr i'r tymor canolig, ac mae'n hanfodol ein bod yn cael esboniad llawn pam nad yw hyn yn digwydd.

Mae'r datganiad heddiw yn cadarnhau bod y Gweinidog wedi cael trafodaethau sylweddol gydag uwch-swyddogion gweithredol, ac felly efallai y gall gadarnhau ei fod wedi gofyn i Tata gadw ffwrnais chwyth ar agor yn y trafodaethau hynny, ac, os felly, pa ymateb a gafodd. Ac a all ddweud wrthym a yw Llywodraeth Cymru wedi cynnig unrhyw gefnogaeth i gadw ffwrnais chwyth 4 ar agor, wrth i'r trawsnewid i dechnoleg fwy gwyrdd ddigwydd? Wrth gwrs, mae'r Gweinidog yn iawn i ddweud y dylai'r trawsnewid fod yn drawsnewid teg nad yw'n symud swyddi ac allyriadau i rannau eraill o'r byd.

Yn ogystal, dywedodd y Gweinidog fod angen ystyried technolegau eraill, megis lleihau haearn yn uniongyrchol yn y tymor byr i'r tymor canolig a hydrogen yn y tymor hwy. Wrth gwrs, yn y trafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gyda Tata ynglŷn â'i gynlluniau i gynhyrchu dur mewn ffordd wyrddach, mae'n hanfodol bod pob technoleg wedi cael ei hystyried. Felly, byddwn yn ddiolchgar pe bai'r Gweinidog yn dweud wrthym pa gymorth y mae'n ei gynnig i'r cwmni ar ei daith ddatgarboneiddio ac egluro safbwynt Llywodraeth Cymru ar ddefnyddio hydrogen. Ac yn bwysicach fyth, efallai y gall y Gweinidog egluro'n union yr hyn y mae eisiau ei weld ar gyfer y sector, wrth symud ymlaen. Beth yw cynllun hirdymor Llywodraeth Cymru o ran y diwydiant dur?

Mae'r datganiad heddiw yn cyfeirio at yr angen i sicrhau trosglwyddiad hirach, tecach i sector sy'n dda ar gyfer twf gwyrdd ac sy'n hanfodol i'n diogelwch ar y cyd, ac mae rhai cwestiynau mawr i'r ddwy Lywodraeth ynglŷn â sut y dylai sector dur Prydain edrych yn y dyfodol. Ar y naill law, mae Llywodraethau'n gefnogol i'r sector ddatgarboneiddio a chofleidio technoleg i gynhyrchu dur gwyrddach, ac, ar yr un pryd, maent hefyd yn ceisio diogelu swyddi. Felly, efallai y gall y Gweinidog ddweud wrthym sut mae'n credu y dylid taro'r cydbwysedd a beth yw gweledigaeth Llywodraeth Cymru ar gyfer cynhyrchu dur a pha drafodaethau y mae wedi'u cael gyda'r Ysgrifennydd Gwladol ynghylch sut y gall y ddwy Lywodraeth gydweithio ar y mater hwn.

Ac felly wrth gloi, Llywydd, a gaf fi ddweud bod fy meddyliau'n aros gyda'r rhai y mae cyhoeddiad Tata yn effeithio arnynt? Ac rwy'n annog Llywodraethau i weithio gyda'i gilydd i gefnogi'r gweithlu a'r gymuned ehangach a fydd yn teimlo effeithiau'r wythnos diwethaf am beth amser i ddod. Diolch.

15:05

Diolch am y sylwadau a'r cwestiynau, ac rwy'n credu bod angen i ni ailddatgan ar y dechrau bod gennym gyfres o gynigion, nid canlyniadau gwarantedig. Rwyf wedi clywed gormod o sylwadau sy'n derbyn bod popeth sydd wedi'i gyhoeddi yn mynd i ddigwydd, ac eto, mewn gwirionedd, nid ydym yn gwybod manylion yr hyn sy'n cael ei gynnig eto.

Rwy'n ceisio peidio â chwympo'n ôl i fod yn gyfreithiwr cyflogaeth, ond mae angen i'r cwmni ffeilio rhywbeth o'r enw HR1, sy'n nodi'r cynigion ynghylch colli swyddi a'r amserlenni cysylltiedig. Ar hyn o bryd, mae datganiad eang yn amlinellu 2,500 o doriadau swyddi uniongyrchol o amgylch Port Talbot, hyd at 300 yn Llanwern, ac mae'n rhoi amserlen fras o 18 mis. Nid oes cynllun o fewn hwnnw mewn gwirionedd; mae'n nodi canlyniad terfynol y cynigion. Mae gweld y cynllun a ddarperir yn bwysig iawn er mwyn i'r ymgynghoriad fod yn ystyrlon, a bydd angen i bob un ohonom ymgysylltu â hwnnw. Nawr, mae gennym ddiddordeb, ac wrth gwrs mae gan yr undebau llafur cydnabyddedig ddiddordeb mewn gweld manylion y cynllun hwnnw, sut mae'n edrych ac a oes sgwrs bellach y gallem ni ei chael, y dylem ei chael a byddwn yn ei chael, ac rwy'n gobeithio y bydd Gweinidogion y DU yn edrych ar y cynllun hwnnw hefyd.

Ac rwy'n croesawu'r gwrthgyferbyniad yn y sylwadau, pan fo Paul Davies ac, i fod yn deg ag ef, arweinydd yr wrthblaid yn y lle hwn, wedi dweud eu bod eisiau gweld dyfodol gyda ffwrnais chwyth sy'n parhau ar agor a llwybr credadwy i wneud hynny. Nid dyna farn breifat a chyhoeddus Ysgrifennydd Gwladol Cymru. Ac os oes ganddo anghytundeb gonest ynghylch hynny, mae hynny'n iawn—mae pobl yn gallu anghytuno, wrth gwrs. Yr hyn sy'n anodd yn fy marn i yw'r ymgais gan Ysgrifennydd Gwladol presennol Cymru i nodweddu ein hanghytundeb fel chwarae gwleidyddiaeth gyda'r dyfodol, pan, mewn gwirionedd, rydym yn anghytuno mai dyma'r unig ddewis sydd ar gael. Rwyf hefyd wedi bod yn glir y byddai dewis arall, lle mae ffwrnais chwyth 4 yn aros ar agor, yn gofyn am fwy o fuddsoddiad gan Lywodraeth y DU. Rwyf wedi bod yn glir iawn am hynny, felly nid wyf yn dweud bod opsiwn heb gost. P'un a ydym gyda'n gilydd yn credu bod gwerth yn hynny ai peidio, nid yn unig yn y swyddi uniongyrchol a'r swyddi anuniongyrchol a fyddai'n cael eu hachub, ond y cyfnod trawsnewid tymor hwy gan beidio â dod yr unig wlad G20 na all wneud dur crai, gyda'r holl ofynion sydd gan nifer o'n ffynonellau metel. A phan fyddaf yn siarad am ganiau, ceir ac adeiladu, mae hynny oherwydd bod rhai graddau o ddur adeiladu angen i ddur crai fod yn rhan o'r gymysgedd. Mae rhai rhannau o'r diwydiant modurol angen i ddur crai fod yn rhan o'r gymysgedd i greu ceir a cherbydau eraill. Ac fel y gŵyr yr Aelod dros Lanelli, mae pob tun o ffa pob Heinz yn cael ei wneud yn Nhrostre. Mae angen i ddur crai fod yn rhan o gymysgedd ar gyfer y metel hwnnw. Os nad ydyw, mae'n rhaid mewnforio hwnnw, boed o'r Iseldiroedd neu o India, ac mae cwestiwn amlwg am hyfywedd tymor hwy os bydd hynny'n digwydd. Felly, mae perygl gwirioneddol o beidio â gwneud hyn a beth mae hynny'n ei wneud ar gyfer ein dyfodol economaidd.  

Nawr, rwy'n gobeithio, pan fydd y cynllun, manylion y cynllun, ar gael, y bydd Gweinidogion y DU yn manteisio ar y cyfle i edrych ar hwnnw eto. Byddai'n llawer gwell gennyf weld, cyn etholiad cyffredinol, fod cyfle i ailystyried ac achub y swyddi hyn. Byddai hynny'n ymdrin â'r ansicrwydd rydych chi'n sôn amdano y mae teuluoedd yn ei wynebu, ac mae'n ddealladwy bod gwir ddicter ymhlith y teuluoedd hynny ynghylch cynigion pan fo'r gweithlu wedi bod mor hyblyg, maen nhw wedi gwneud camau ar ystod eang o faterion, gan gynnwys newid eu pensiynau yn y gorffennol hefyd, i sicrhau y gall y busnes oroesi a bod â dyfodol.

Ond ar eich pwyntiau ehangach ynghylch gwaith a hyfforddiant, bydd hynny'n dibynnu ar yr angen o ran y cynnig terfynol. Oherwydd mae gennym gynigion nawr a gallant newid o hyd, nid dim ond y canlyniad terfynol yw'r hyn yr hoffem ei weld, bydd angen i ni weld yr amserlen yn ogystal â'r canlyniad terfynol yn arwain at gynigion y bydd wedyn angen hyfforddiant ar eu cyfer. Rwyf eisoes wedi nodi, os nad yw ein cyllidebau presennol yn diwallu'r angen sy'n bodoli, byddwn yn edrych eto yn fy adran ar sut y gallem symud cyllidebau i ddiwallu'r angen. Ond bydd yr Aelod yn gwybod, yn enwedig gan i mi fod o flaen ei bwyllgor yr wythnos diwethaf ar graffu, mae'r adnodd sydd ar gael i ni yn gyfyngedig. Ond mae hwn yn faes lle mae'n bosibl y bydd angen i ni symud materion o gwmpas, yn dibynnu ar faint yr angen. Ac mae hynny i gyd yn dibynnu ar yr ymgynghoriad a'r canlyniadau a ddaw yn ei sgil.

Ar waith y bwrdd trawsnewid, unwaith eto, mae'n dibynnu ar sut y gellid defnyddio arian, gan ddibynnu ar y fargen derfynol neu'r penderfyniad terfynol a wneir mewn gwirionedd. Rwyf eisoes wedi ei gwneud yn glir bod angen ymgysylltu â'r gwasanaeth iechyd—os bydd diswyddiadau ar raddfa fawr, mae angen gofal iechyd ychwanegol bob amser ynghylch hynny hefyd—ac â'r cyngor, Cyngor Castell-nedd Port Talbot, gan edrych ar rywfaint o waith datblygu lleol, ond hefyd yr her ehangach a'r cyfle o weithio gyda bargen twf bae Abertawe, oherwydd eu bod yn edrych ar wahanol gyfleoedd o amgylch yr economi.

Yn sicr, byddai angen i'r bwrdd trawsnewid gydnabod a pharchu'r ffaith bod nifer o'r meysydd lle bydd angen cymorth ac y bydd yn cael ei ddarparu wedi'u datganoli. A dweud y gwir, yn y gorffennol, pan fu heriau eraill yn ymwneud â chyflogaeth, er enghraifft, boed hynny yn sir Fynwy neu Flaenau Gwent neu Ynys Môn, rydym wedi cael perthynas waith ymarferol rhwng y cyngor, Llywodraeth Cymru ac, yn wir, yr Adran Gwaith a Phensiynau ar lefel leol. Felly, os bydd diswyddiadau, yna byddwn yn disgwyl i ni feithrin dull gweithredu aeddfed i sicrhau ein bod yn helpu pobl cystal ag y gallwn.

Cefais sgwrs gyda grwpiau busnes ddoe am effaith uniongyrchol ac anuniongyrchol y colledion swyddi posibl, ac mae'r Athro David Worsley o Brifysgol Abertawe wedi cadarnhau bod o leiaf tair swydd ychwanegol yn dibynnu ar bob un swydd uniongyrchol yn y gwaith dur, ac weithiau, o bosibl hyd at bump. Felly, rydyn ni wir yn sôn am nid dim ond 2,800—rydyn ni'n sôn am dros 10,000 o swyddi sy'n ddibynnol ar y penderfyniad hwn o fewn economi Cymru. Rhan o'r her yw y gallai gwaith arall fod ar gael, ond mae gweithwyr dur yn cael eu talu'n dda iawn. Felly, efallai y bydd pobl yn dod o hyd i waith arall ond nid o reidrwydd ar yr un raddfa. Felly, nifer y swyddi a'r ansawdd a'r canlyniadau yn y swyddi hynny sy'n bwysig i ni.

Rydym yn credu y gellid cadw ffwrnais chwyth 4 ar agor gyda chefnogaeth ychwanegol. Rwy'n credu y byddai'n rhoi gwerth ychwanegol hefyd. Mae hynny'n achos yr ydym wedi parhau i'w wneud gyda'r cwmni a byddwn yn parhau i wneud hynny. O ran hydrogen a lleihau haearn yn uniongyrchol a mathau eraill o newidiadau i ddyfodol gwneud dur, mae cyferbyniad rhwng y dull sy'n cael ei ddefnyddio yn y DU a'r dull sy'n cael ei ddefnyddio yn yr Iseldiroedd, lle mae gan Tata hefyd waith dur sylweddol. Yno, mae yna sgwrs wahanol, gyda chymhellion yn cael eu trafod i ddatblygu dyfodol, gan gynnwys gwneud dur gyda hydrogen fel posibilrwydd. Felly, mae'r sgwrs wahanol honno'n golygu bod canlyniadau gwahanol ar gyfer dyfodol cynhyrchu dur yn yr Iseldiroedd.

Nawr, rwy'n credu y gallwn gael yr un uchelgais a gallwn gael gwell canlyniadau yma i weithwyr dur Cymru. Bydd yn golygu gwneud dur arc trydan yn rhan o'r dyfodol, ond nid wyf yn derbyn mai'r cynigion sydd wedi'u cyhoeddi hyd yma yw'r unig ffordd i gyrraedd dyfodol, ar gyfer dyfodol cynhyrchu dur yng Nghymru a'r DU, a'r holl ganlyniadau i economi heddiw ac, yn wir, y dyfodol.

15:15

Wrth gwrs, mae undod Plaid Cymru a minnau â'r gweithwyr, cymuned Port Talbot, cymunedau cyfagos ledled de-orllewin Cymru, o Lanelli ar draws i Ben-y-bont ar Ogwr a thu hwnt, lle mae llawer o aelodau'r gweithlu a'u teuluoedd yn byw, ac wrth gwrs yr undebau llafur sydd wedi gweithio'n eithriadol o galed i osgoi'r cyhoeddiad a wnaed yr wythnos diwethaf.

Daeth y cyhoeddiad pan fo Tata Steel Ltd, rhiant-gwmni Tata Steel UK, yn eithaf proffidiol. Gwnaeth Tata Steel Ltd £3 biliwn mewn enillion cyn llog, trethi a dibrisiant, a £900 miliwn mewn elw net yn 2022-23. Mae gan Tata Steel Ltd gronfeydd wrth gefn o £1.6 biliwn hefyd, a thalwyd difidendau o £1.4 biliwn i gyfranddalwyr rhwng 2019 a 2023. Ar yr un pryd, mae gan Tata safleoedd yn India a'r UE sydd eisoes yn gwneud elw wrth fewnforio dur i'r DU a fydd o bosibl yn cynyddu hyd yn oed yn fwy ar draul diwydiant dur sy'n gwaethygu yn y DU.

Rwy'n credu bod hon yn wybodaeth gefndirol bwysig i ni ei chofio. Er y dywedir wrthym i groesawu'r £500 miliwn gan Lywodraeth y DU, ym mha sefyllfa y mae £500 miliwn ar gyfer colli 2,800 o swyddi, colli capasiti i gynhyrchu dur primaidd, a'r potensial i orlenwi marchnad y DU gyda dur tramor yn fargen dda? Mae yna gwestiwn pwysig sydd angen ei ystyried yma. A ydym yn gyfforddus ynghylch dilyn y llwybr hwn a osodwyd o'n blaenau a fydd o bosibl yn arwain at golli'r gallu i gynhyrchu dur primaidd ac, fel y mae'r Gweinidog eisoes wedi'i ddweud, y DU yw'r unig aelod o'r G20 nad yw'n gallu gwneud hynny? Nid oes sero net, nid oes economi werdd, heb ddur. Mae arallgyfeirio cynhyrchu dur yn allweddol, ac nid rhoi popeth mewn ffwrneisi arc trydan yw'r ffordd gywir ymlaen. Rydyn ni wedi clywed am leihau haearn yn uniongyrchol, rydyn ni wedi clywed am hydrogen yn barod. Felly, sut y bydd Llywodraeth Cymru yn symud ymlaen gyda Llywodraeth y DU ar hyn?

Roedd yn frawychus ond nid yn syndod dysgu dros y penwythnos bod Llywodraeth y DU, drwy ei Phrif Weinidog, unwaith eto, wedi gwrthod ymgysylltu'n adeiladol â Llywodraeth Cymru i ddiogelu swyddi yn Tata. A yw'r Gweinidog yn cytuno â mi fod hyn yn arwydd arall eto na ellir ymddiried mewn unrhyw Lywodraeth y DU yn y pen draw i sefyll dros Gymru, ac a wnaiff amlinellu'r camau y mae'n eu cymryd i sicrhau bod gan Lywodraeth Cymru ei sedd briodol wrth y bwrdd?

Yn allweddol, a wnaiff y Gweinidog gefnogi ein galwadau am wladoli safle Tata ym Mhort Talbot, yn enwedig os ydynt yn dewis parhau â'u cynnig presennol? Oherwydd, yn syml, ni allwn barhau ar y llwybr o daflu arian at endidau preifat, fel yr ydym wedi bod yn ei wneud, dim ond iddynt wneud penderfyniadau fel hyn beth bynnag, yn enwedig o ran adnoddau strategol. Mae angen gwladoli fel pont i sicrhau hyfywedd ac amrywiaeth hirdymor cynhyrchu dur domestig yng Nghymru. Mae angen buddsoddi biliynau, fel y gwelsom yn yr Almaen, fel y gwelsom yn Ffrainc a Sbaen. Mae pum can miliwn o bunnau yn hollol annigonol. Felly, byddwn yn gobeithio y byddai Gweinidog Llafur Cymru yn sefyll gyda ni ar hyn.

O ran yr hyn y gall Llywodraeth Cymru ei wneud ar unwaith, bydd uwchsgilio gweithwyr ar gyfer y sector dur gwyrdd a'r economi werdd ehangach yn hanfodol. Felly, a fyddai'r Gweinidog yn ystyried cynigion Plaid Cymru ymhellach ar gyfer archwiliad sgiliau cenedlaethol, fel bod gennym y data wedyn i nodi'r bylchau hynny yn y diwydiant dur gwyrdd, yn yr economi werdd, ac yna defnyddio'r data hwnnw i benderfynu sut rydym yn eu llenwi? Rydym yn gwybod y bydd prentisiaethau hefyd yn chwarae rhan allweddol yn y rhaglen hon o uwchsgilio, felly a fydd y Llywodraeth hefyd yn cytuno â galwadau i edrych eto ar gyllideb prentisiaethau? Nododd y byddai'n fodlon gwneud hyn mewn cyfweliad fore Sul. Nododd eto y byddai o bosib yn fodlon gwneud hyn mewn ymateb i Paul Davies. Ond a fyddai hynny'n berthnasol yn fwy eang i'r gyllideb prentisiaethau?

Y gwir amdani yw, os na chawn hyn yn iawn, ni fydd cenedlaethau'r dyfodol yn diolch i ni am ein diffyg gweithredu i ddiogelu'r diwydiant dur ar eu cyfer.

Diolch am y sylwadau a'r cwestiynau. Dechreuaf gyda'r ychydig bwyntiau olaf o ran manylion, oherwydd ar brentisiaid, rydym eisoes wedi bod yn glir bod ymyl y clogwyn mawr wedi'i wthio arnom oherwydd y ffordd y mae cronfeydd blaenorol yr UE wedi'u cymryd oddi arnom, a'r ffordd y cawsant eu cynllunio'n fwriadol i sicrhau na ellir eu defnyddio ar raglen strategol i Gymru gyfan. Rwyf wedi bod yn glir iawn fy mod eisiau gweld, pan fydd y cronfeydd yn cael eu hadfer, ail-fuddsoddi mewn rhaglen strategol i Gymru gyfan yn ymwneud â phrentisiaethau.

O ran yr ymgynghoriad cyllideb presennol serch hynny, dyna'n union sydd yma: wrth wneud cynnig i wario mwy mewn un maes mae'n rhaid i ni allu dod o hyd i'r arian hwnnw o rywle arall. Nawr, rydyn ni'n mynd trwy broses graffu. Cawsom rywfaint o'r sgwrs hon yr wythnos diwethaf, cyn cyhoeddiad Tata, pan oeddwn o flaen y pwyllgor dan gadeiryddiaeth Paul Davies. Ac eto, byddwn yn edrych ar unrhyw gynigion sy'n dod gan bwyllgorau, ond mae'n rhaid i ni gydbwyso a deall bod pwyllgorau eraill yn edrych ar feysydd pwnc sydd hefyd yn gofyn am ymrwymiadau gwario ychwanegol.

Pan oeddwn o flaen y pwyllgor dan gadeiryddiaeth Delyth Jewell, gyda Dawn Bowden, aethom drwy rai o'r heriau yn y cyrff hyd braich, ym maes y celfyddydau a diwylliant. Mae dewisiadau cyllidebol anodd iawn yn cael eu gwneud yno ac roedd y pwyllgor yn ein hannog i ddod o hyd i'r arian i wneud rhywbeth gwahanol yno hefyd. Mae hynny'n rhan o'r her onest sydd gennym o fewn rownd y gyllideb bresennol. Byddwn, wrth gwrs—oherwydd ei fod yn ymgynghoriad gwirioneddol—yn edrych ar gyfleoedd a llwybrau i symud arian o gwmpas, ond does gennym ni ddim y gallu i gynhyrchu swm sylweddol o arian ychwanegol nad oes gennym ni eto. Felly, bydd unrhyw ymgysylltiad difrifol ynghylch hynny, sy'n edrych ar yr hyn y mae pob pwyllgor gwahanol yn ei wneud, wrth gwrs, yn cael ei gymryd o ddifrif gan y Llywodraeth.

Ar eich pwynt ynghylch archwiliad sgiliau, rydym eisoes wedi ymrwymo i gynllun sgiliau sero net ac rydym yn mynd trwy ymgynghoriad mewn ystod o feysydd. Felly, bydd gennym yr wybodaeth, rwy'n credu, am anghenion sgiliau mewn gwahanol rannau o'n heconomi a sut i gyd-fynd ag anghenion gweithwyr yn gysylltiedig â hynny, gyda chyrsiau tymor hwy fel prentisiaethau, ond hefyd cyrsiau tymor byrrach lle mae angen i bobl, tra byddant yn y byd gwaith, barhau i wella ac adennill sgiliau, yn ogystal â'r cymorth a ddarparwn i bobl sy'n mynd trwy gyfnod o ddiweithdra. Fel y nododd y Prif Weinidog mewn cysylltiad â'r GIG yn gynharach, mae mwyafrif helaeth gweithlu'r dyfodol gyda ni eisoes. Ymhen 10 mlynedd, bydd y rhan fwyaf o'n gweithlu yn bobl sydd eisoes mewn gwaith heddiw. Felly, oes, mae angen i ni ganolbwyntio ar bobl sy'n dod i mewn i'r farchnad lafur sy'n newydd ac ar adeg gynnar yn eu bywyd, ond mae angen i ni hefyd feddwl am sut rydyn ni'n helpu pobl yn y byd gwaith heddiw.

O ran eich pwyntiau ehangach am wladoli, credaf mai'r gwir onest yw mai codi sgwarnogod yw gwladoli. Nid yw'r dyfodol na'r heriau y mae ein gweithwyr yn eu hwynebu heddiw yn y diwydiant dur yn mynd i gael eu datrys trwy gynnal ymgyrch ar wladoli. Mae angen i ni naill ai berswadio Llywodraeth bresennol y DU i fod â phersbectif buddsoddi gwahanol, neu mae angen i ni allu perswadio Llywodraeth y DU yn y dyfodol i fod â phersbectif buddsoddi gwahanol a all wneud yn siŵr bod y ffwrneisi chwyth hynny yn dal yn fyw ar ddiwedd y flwyddyn galendr hon, a sgwrs wahanol am sut olwg fyddai ar y buddsoddiad hwnnw.

Nawr, rwy'n credu bod honno'n sgwrs onest i'w chael ac, mewn gwirionedd, ar yr achlysuron pryd rwyf wedi cwrdd â stiwardiaid llawr gwaith—cwrddais â thua 40 o stiwardiaid llawr gwaith ar y dydd Gwener pan oeddwn ym Mhort Talbot, ac roedd tua 70 o stiwardiaid llawr gwaith a chynrychiolwyr eraill o dri safle gwahanol ddoe, pan oeddwn i ym Mhort Talbot hefyd—maen nhw'n deall bod yr ymgyrch ar gyfer y dyfodol yn un ymarferol gyda'r cwmni a gyda Llywodraeth y DU, ac maent hefyd yn deall y gallai sgwrs ynghylch gwladoli edrych yn dda ar bamffled, ond ni fydd yn helpu i achub swyddi'r gweithwyr hynny heddiw. Ac rwy'n credu bod angen i ni fod yn hynod ymarferol ynglŷn â'r hyn rydyn ni'n mynd i'w wneud i sicrhau bod y gobaith yn real ac yn seiliedig ar y cyfle i fuddsoddi yn y dyfodol.

Rwy'n gwybod eich bod wedi gwneud y pwynt 'A allwch chi ymddiried mewn unrhyw Lywodraeth y DU?', ac rwy'n gwerthfawrogi eich bod wedi ymrwymo'n ideolegol i'r safbwynt hwnnw ac mae hynny'n iawn, mae gennych hawl i wneud hynny. Rwy'n credu y gellir ymddiried mewn Llywodraeth Lafur y DU yn y dyfodol. Mae'r gronfa trawsnewid i ddur gwyrdd gwerth £3 biliwn yn un o'r prif addewidion gwariant sylweddol sydd wedi'u gwneud ac mae nifer o wahanol gydweithwyr mainc flaen y DU wedi ei gwneud yn glir iawn bod hyn mewn gwirionedd yn ymrwymiad a fyddai ar gael ar gyfer y trawsnewidiad y mae Tata eisiau ei wneud. Ac, mewn gwirionedd, y cynllun sydd yno i gadw ffwrnais chwyth yn fyw ar gyfer trawsnewidiad teg yn gyffredinol, ni fyddai angen y gronfa £3 biliwn gyfan arnoch i wneud hynny. Felly, mewn gwirionedd, credaf ei fod yn gynnig credadwy a dealladwy i'r sector, ac rwy'n credu bod hynny'n agor y ffordd i ddyfodol gwahanol, nid yr un sy'n cael ei drafod heddiw.

Ond ynghylch eich pwyntiau cychwynol am yr unig economi G20 i beidio â gwneud dur crai, mae'n bwynt yr ydym wedi'i wneud yn gyhoeddus ac yn breifat. Roedd yn rhan o sgwrs heddiw gyda'r Gweinidog Ghani a David T.C. Davies. Credwn fod dyfodol gwahanol ac un pryd nad yw diogelwch y DU yn cael ei beryglu. Fel y dywedais i, mae rhywbeth mor syml â chaniau, ceir ac adeiladu i gyd angen dur crai heddiw ar gyfer elfennau ohonynt, heb sôn am y cyfleoedd ar gyfer gwynt arnofiol ar y môr. Yr hyn yr wyf yn dymuno: y dur sy'n mynd i mewn i'r llwyfannau hynny i greu'r gwynt ar y môr hwnnw, rwyf am iddo gael ei wneud yng Nghymru, gyda gweithwyr Cymru yn cynhyrchu hwnnw hefyd. Mae hynny'n gyfle y gallem ei gael os gallwn achub y sector ar gyfer y dyfodol a chael trawsnewidiad gwirioneddol gyfiawn, rhaid i hywnnw fod yn un hirach.

15:20

Gweinidog, rwy'n sefyll yma heddiw yn cynrychioli fy nhref, fy nghymunedau, sydd wedi byw o fewn golwg y gweithfeydd dur ar hyd eu hoes. Yn wir, ar hyd fy oes, rwyf wedi byw o fewn golwg y gwaith dur. Rydym wedi ein llorio gan y newyddion a ddaeth ddydd Gwener diwethaf gan Tata ynghylch cau, cyn diwedd eleni, y ffwrneisi chwyth a'r pen trwm i gyd, gyda miloedd o swyddi'n mynd. Mae hynny'n peri ofn i lawer o bobl ynghylch eu dyfodol—eu teuluoedd, a'r gymuned gyfan, o ran sut mae busnesau—. Tynnodd Paul Davies sylw at y gadwyn gyflenwi a'r contractwyr sy'n debygol o golli gwaith o ganlyniad i hyn hefyd.

Gweinidog, rwy'n cytuno â phopeth a ddywedoch yn eich datganiad, ac rwy'n adleisio'r sylwadau hynny a diolch yn fawr iawn. Hoffwn ddiolch i chi'n bersonol, a'r Prif Weinidog, am eich ymrwymiad parhaus i ddur a'r cymunedau yr ydym yn eu cynrychioli. Mae'r ymrwymiad hwn yn ddiamheuol. Mae'n rhaid i mi ddweud fy mod yn siomedig nad yw ymrwymiad Llywodraeth y DU yr un fath. Yr hyn yr ydym wedi'i weld yw cytundeb sydd wedi'i frocera nad yw'n ystyried y broses yn y dyfodol o sut rydym yn cyrraedd yno. Cytundeb nad oedd yn rhoi ymrwymiadau ar Tata ynghylch gwneud yn siŵr bod y trawsnewidiad yn deg, ac yn caniatáu i fusnesau symud ymlaen mewn gwirionedd i drawsnewidiad llyfn, sy'n golygu y gallai pobl aros mewn gwaith, cael eu hailhyfforddi tra eu bod mewn gwaith—nid tra eu bod yn ddi-waith, ond tra eu bod mewn gwaith.

A ydych chi'n cytuno â mi, felly, bod Llywodraeth y DU wedi siomi ein cymunedau? Mae wedi siomi'r bobl hynny sydd, mor aml, wedi gweithio'n galed i sicrhau bod eu bywyd yn gallu parhau? A wnewch chi sicrhau bod y neges yn glir? Gall arweinydd yr wrthblaid a Paul Davies gyfleu'r neges hon yn ôl i Lundain. Nid dyma'r llwybr cywir ar gyfer gwneud dur yn y Deyrnas Unedig. Mae'n rhaid iddyn nhw ailedrych ar eu syniadau. Mae angen iddyn nhw roi ymrwymiadau i Tata, i ddweud, 'Mae angen gwneud dur primaidd. Mae angen i ffwrnais chwyth 4 barhau hyd y diwedd.' Rwy'n pwyso ar Tata i feddwl am y peth. Ar ddiwedd y flwyddyn hon, bydd Llywodraeth wahanol yn ei lle, ac rwy'n gobeithio nad ydyn nhw'n gwneud y penderfyniad anghywir rhwng nawr a hynny.

15:25

Diolch yn fawr, David. Rwy'n credu bod David Rees yn iawn, ac nid oes angen i chi gymryd fy ngair i yn unig. Ni allai fod wedi bod yn gliriach. Gweithwyr dur ar y safle hwnnw yw'r stiwardiaid llawr gwaith y gwnes i gwrdd â nhw o'r tri undeb llafur. Cwrddais i â nhw ddydd Llun. Mi wnes i gyfarfod â grŵp mwy o bobl ddoe hefyd. Mae pryder gwirioneddol am ddyfodol eu cymunedau, nid dim ond eu teuluoedd unigol, ac mae gwir ddicter. Mae hynny'n cael ei gyfeirio at y cwmni—a gallwch ddeall, a chredaf fod y cwmni'n deall, y bydd pobl yn ddig gyda chynigion ar y raddfa honno—ond hefyd at Lywodraeth y DU.

Roedd llawer o gwestiynau yn cael eu gofyn ynghylch pam nad oedd ymrwymiadau ar drawsnewidiad, ynghylch faint o amser y byddai'n ei gymryd. Ar hyn o bryd, y cynnig yw y bydd yr holl swyddi hynny'n cael eu colli o fewn 18 mis, ond ni fydd y ffwrnais arc trydan yn barod i gael ei thanio yn ystod y cyfnod hwnnw. Felly, mewn gwirionedd, fe welwch gyfnod sylweddol o amser, o dan y cynigion hyn, fel yr ydym yn eu deall, pan na fyddai cynhyrchu dur yn bodoli ac y byddai'n cael ei ail-greu yn y dyfodol. Byddai cyfle wedi bod i rolio dur sy'n cael ei wneud mewn rhannau eraill o'r byd.

Nawr, nid yw'n anodd deall pam nad yw unrhyw weithiwr dur sydd ar hyn o bryd yn gweithio ym Mhort Talbot, Llanwern neu Drostre yn credu bod hynny'n ddyfodol gwych iddyn nhw. Ond dyna'r strategaeth sydd wedi'i hamlinellu hyd yn hyn. Ac rwyf wir yn croesawu'r ffaith bod Paul Davies ac Andrew R.T. Davies wedi bod yn barod i sefyll i fyny, nid yn unig heddiw ond ddoe hefyd, ac i egluro eu bod eisiau gweld cefnogaeth ar gyfer dyfodol amgen. Yr her yw a fydd Llywodraeth y DU yn gwneud hynny. Oherwydd ni fydd pobl yn anghofio pe bai'r dewis hwn yn mynd yn ei flaen, a bwrir ymlaen â'r cynigion sydd wedi'u gwneud cyn etholiad cyffredinol.

Rwyf wedi bod yn glir mewn sgyrsiau uniongyrchol gyda'r cwmni, yn ogystal â datganiadau cyhoeddus—a felly hefyd Keir Starmer—i beidio â gwneud dewis di-droi'n-ôl cyn yr etholiad cyffredinol. Byddai sgwrs wahanol i'w chael, a lefel wahanol o gyd-fuddsoddi a allai fod yn bosibl. A'r pwynt yw bod hyn yn rhan o asedau sofran y DU. Mae'n rhan o ddiogelwch y DU i beidio â dibynnu ar economïau cystadleuwyr am fewnforion metel nad oes gennym ddewis arall ar ei gyfer wrth i ni siarad nawr. Efallai y bydd hyn yn bosibl yn y dyfodol, ond mae'n rhaid i ni gyrraedd yno.

Ac nid dim ond hynny, ond bydd pob un ohonom yn gwybod: os oes gennych gadwyni cyflenwi sy'n digwydd am bedair i bum mlynedd ar fewnforion, bydd yn anodd iawn disodli'r rheini eto yn y dyfodol. Rwy'n gobeithio y bydd Llywodraeth y DU yn talu sylw i'r hyn a ddywedwyd yn y Siambr hon ar draws mwy nag un blaid, a hefyd, yn bwysig, yn gwrando ar arbenigwyr go iawn am fusnes cynhyrchu dur. Oherwydd mae'r gweithlu ym Mhort Talbot wedi bod yn hyblyg, yn barod i addasu ac yn ymroddedig iawn, a chredaf fod y teyrngarwch a'r gallu hwnnw yn haeddu gwell gwrandawiad nag y mae wedi'i gael hyd yn hyn.

Diolch am eich datganiad, Gweinidog. Er nad oedd y cyhoeddiad ddydd Gwener yn sioc, roedd yn dal yn ergyd drom i fy etholwyr. Gweinidog, beth yw eich cynllun ar gyfer Port Talbot? Mae eich datganiad yn feirniadol iawn o'r fargen a gafodd ei tharo gan Lywodraeth y DU, ond nid yw'n cynnwys unrhyw ddewisiadau eraill. A ydych yn derbyn bod Tata wedi gwrthod yn llwyr y cynllun a gyflwynwyd gan yr undebau, cynllun, fe ddwedaf hefyd, na allai'r undebau hyd yn oed gytuno arno? Felly, os ydym am leihau'r colledion swyddi, mae angen dewis arall credadwy arnom. Gweinidog, mae eich cydweithwyr yn San Steffan, a llawer o gyd-Aelodau yma, yn sôn am gynllun Llafur gwerth £3 biliwn ar gyfer dur gwyrdd, ond nid ydych wedi darparu manylion eto. Allwch chi ymhelaethu, neu a yw hyn yn fwy o rethreg yn hytrach na dewis arall credadwy yn lle ailgylchu dur?

15:30

Rwy'n credu bod mwy i'w edmygu mewn teyrngarwch plaid nag mewn deall y materion yn y cyfraniad yna. Rwyf wedi bod yn glir iawn bod dewis arall. Mae'r cwmni ei hun wedi bod yn glir ei fod yn gynllun credadwy, ond nid yw'n fforddiadwy. Gyda Llywodraeth wahanol yn y DU gyda meddylfryd gwahanol ac ymrwymiad gwahanol i gyd-fuddsoddi yn y dyfodol, mae sgwrs wahanol iawn i'w chael a fyddai o fudd i weithwyr yn y sector hwn o'r economi, neu'r miloedd o swyddi ychwanegol sy'n dibynnu arnynt hefyd, ac, yn wir, yr ased sofran y mae'r dur hwn yn ei gynrychioli. 

Diolch am y datganiad, Weinidog. Rwyf am ategu'r farn bod y diswyddiadau sylweddol a llawer rhy gyflym yma yn gwbl annerbyniol pan fod yna opsiynau hyfyw eraill ar gael inni. Dwi eisiau pwysleisio unwaith eto yr effaith gwbl drychinebus mae hyn yn ei gael ar y cymunedau ac ar y bobl dwi'n eu cynrychioli ym Mhort Talbot, ac ar draws y tair sir dwi'n eu cynrychioli yn y Senedd—Castell-nedd Port Talbot, Abertawe a Phen-y-bont.

Achos hefyd, fel dŷn ni wedi clywed, yn ychwanegol i'r miloedd sy'n mynd i golli eu swyddi ar y safle ei hun, mae miloedd ar filoedd yn fwy yn gweithio i gwmnïau sy'n dibynnu'n drwm ar waith dur Tata. Felly, pa gefnogaeth ymarferol fydd ar gael ar eu cyfer nhw? Ydy'r Llywodraeth yn cytuno bod angen cefnogi cwmnïau Cymreig lleol i helpu datblygu a chynnal rhaglenni hyfforddi ac ailsgilio mewn gwaith a fyddai'n cynnig bywoliaeth a dyfodol i weithwyr os fyddan nhw'n colli'u gwaith, a hefyd helpu'r cwmnïau bach hynny i ddatblygu fel y gallant elwa o gyfleon a ddaw gan y diwydiant ynni adnewyddol?

Ac yn olaf, pa mor hir ydyn ni'n mynd i ddioddef hyn, codi ein hysgwyddau a derbyn y sefyllfa ble rydym yn ddiymadferth i warchod ein gweithwyr, ein diwydiannau, ein heconomi, ein cymunedau rhag cwmnïau rhyngwladol sy'n methu â gweld nac yn hidio dim am les a llewyrch ein gweithwyr na'n cenedl, rhag Llywodraeth yn San Steffan sy'n fodlon gweld Cymru yn tyfu'n dlotach, yn colli ei phobl a'i doniau, yn gweld ein cymunedau yn dioddef ac yn dirywio?

Yn sicr, does dim codi ysgwyddau yn y Llywodraeth hon ynglŷn â'r dyfodol i gymunedau gwaith dur yma yng Nghymru, neu, yn wir, dyfodol y wlad gyfan. Mae hyn yn cael ei gydnabod gan weithwyr yn y sector hwn. Maen nhw'n deall bod ganddyn nhw, fan hyn, Lywodraeth ar eu hochr nhw. Rydym yn edrych ymlaen at allu gweithio gyda Llywodraeth ar eu hochr nhw ledled y DU, gyda'r gallu ariannol i edrych ar gyd-fuddsoddiad sylweddol i sicrhau y gallwn ni wir arfogi pobl ar gyfer dyfodol o drawsnewid i gynhyrchu dur carbon is sy'n hanfodol ar gyfer yr economi wyrddach yr ydym yn ei dymuno.

Ar eich pwynt cyntaf o ran sgiliau, mae'n dibynnu mewn gwirionedd ar beth fydd ein sefyllfa ar ddiwedd yr ymgynghoriad, pryd y gwneir penderfyniadau, sut y cânt eu gwneud, a pha mor gyflym y gwneir penderfyniadau hefyd. Byddwn yn gwneud popeth o fewn ein gallu i sicrhau, os oes diswyddiadau, ein bod yn cefnogi pobl i ddod o hyd i yrfaoedd amgen. Mae gennyf ddiddordeb hefyd yn ein gallu i fanteisio ar gyfleoedd ar gyfer twf yn y dyfodol, oherwydd rwyf eisiau gweld mwy o bobl ym Mhort Talbot, ac ar draws y de a'r gogledd, yn cael cyfleoedd i weithio mewn Cymru lle mae ein heconomi yn tyfu. A bydd y twf hwnnw'n rhannol ddibynnol ar ddur. Bydd hefyd yn dibynnu'n rhannol ar asedau eraill sydd gennym.

Yn gynharach heddiw, ymwelais â safle ehangu KLA yng Nghasnewydd. Unwaith eto, bydd llawer o economi'r dyfodol yn dibynnu ar y cynhyrchion lled-ddargludyddion y byddant yn eu cynhyrchu. Mae cyfleoedd ar gael i ni. Bydd erydu ein sector dur ein hunain—os yw hynny'n ddewis sy'n cael ei wneud gan y cwmni a Llywodraeth y DU, yn y modd y maen nhw yn nodi—yn golygu ei bod hi'n anoddach gwireddu'r cyfleoedd hynny, a bydd rhannau eraill o'r byd yn manteisio ar y gwerth economaidd y gellid fel arall ei greu yma er budd pobl yng Nghymru ac ar draws Prydain.

Rwy'n glir iawn ynglŷn â safbwynt y Llywodraeth hon yng Nghymru, ac yn sicr nid wyf am roi'r ffidil yn y to, hyd yn oed os yw eraill yn dewis gwneud hynny. 

15:35

Gweinidog, yn fy mhrofiad i, mae pobl yn ddeall yn iawn bwysigrwydd strategol y diwydiant dur—ar gyfer amddiffyn, ar gyfer gweithgynhyrchu, ar gyfer adeiladu a llawer mwy. Maen nhw'n gwybod ei fod yn fyd ansicr, ac mae'n ymddangos bod y gwledydd sy'n cystadlu yn ein herbyn yn deall hynny hefyd. Fel y dywedwch, mae angen i ni ddod o hyd i bont drosodd rywsut i'r amser pan fydd gennym Lywodraeth Lafur y DU a fydd hefyd yn deall hynny ac yn rhoi'r buddsoddiad angenrheidiol yn y diwydiant dur hwnnw. Cyn belled ag yr wyf yn y cwestiwn, Gweinidog, gwyddoch fod Llanwern yn dal i fod yn rhan bwysig iawn o'r economi leol yng Nghasnewydd. Mae rhai pobl o Gasnewydd yn teithio i Bort Talbot i weithio ar hyn o bryd, ond mae gennym gannoedd o swyddi o hyd ar safle Llanwern. Yn amlwg, mae'r cynigion i adleoli'r felin oer, hyd yn oed os yw ymhen tair blynedd, yn peri pryder mawr i bobl leol. Ac mae hefyd yn ymwneud â'r cyflenwyr a'r gwariant yn yr economi leol. Felly, fel bob amser, mewn gwirionedd, gennyf i, Gweinidog, dim ond ple ydyw, wrth ystyried dyfodol y diwydiant dur yng Nghymru a'r DU, fod Llanwern yn cael ystyriaeth deg yn y broses o ystyried a gwneud penderfyniadau. Mae'n rhan o'r dull strategol hwnnw y mae angen i ni ei weld, a'r bont honno, y trawsnewidiad teg y mae angen i ni ei weld drwodd i Lywodraeth Lafur yn y DU a fydd yn gwneud y buddsoddiad angenrheidiol hwnnw yn ein swyddi a'n cymunedau.

Mae'r pwynt wedi'i wneud yn dda ac wedi 'i ddeall, yn sicr yma. Roeddwn i'n poeni nid yn unig am y swyddi a gollir ym Mhort Talbot; rwyf wastad wedi bod yn poeni am yr effaith ar fusnesau ymhellach i lawr y gadwyn gyflenwi, yn enwedig Trostre a Llanwern. Rwy'n gwybod y bydd o'n poeni am Shotton hefyd. Er hynny, mae'r prif gynigion a wnaed wedi effeithio'n uniongyrchol ar Lanwern, y 300 o swyddi—eto, byddent yn swyddi â chyflog da—wedi eu colli ar safle sydd eisoes wedi gweld nifer sylweddol o swyddi yn cael eu colli o'r safle hwnnw dros y genhedlaeth ddiwethaf. Ac mae'n bwynt sy'n werth ei wneud. Gwelaf eich bod yn eistedd wrth ymyl eich cyd-Aelod o Gasnewydd, Jayne Bryant; bydd llawer o weithwyr dur yn y ddinas. Ond yn yr un modd, rwyf mewn trafodaethau gyda fy nirprwy gyd-Weinidog, Lynne Neagle, ac, yn wir, gyda Hefin David, yn cydnabod bod mwy na 100 o weithwyr dur o Dorfaen a mwy na 150 o weithwyr dur o Gaerffili ar y safle hwnnw. Mae hwn yn gyflogwr sylweddol yn y rhanbarth o amgylch Llanwern, nid yn ninas a sir Casnewydd yn unig. Felly, rwyf wedi ymrwymo i gydnabod yr effaith honno, ac mae'n atgyfnerthu eto pam mae angen i ni egluro nad ydym yn rhoi'r ffidil yn y to. Nid ydym yn cytuno, fel y mae Ysgrifennydd Gwladol Cymru eisiau i ni wneud, nad oes dewis arall. Mae dewis arall credadwy, a gallai fod yn fforddiadwy gyda mwy o fuddsoddiad gan Lywodraeth y DU sy'n gweld gwerth dur mewn gwirionedd. Unwaith eto, mae'n dod yn ôl i ddeall pris popeth a gwerth dim, ac rwy'n ofni mai dyna sydd gennym yn Llywodraeth bresennol y DU.

Gweinidog, roeddwn i eisiau cydnabod yn gyntaf, yn amlwg, beth mae tref Port Talbot yn mynd drwyddo ar hyn o bryd. Bydd llawer o weithwyr yno'n lleol yn wynebu rhywfaint o ansicrwydd. Fel cynrychiolydd rhanbarthol ar gyfer yr ardal, rwy'n adnabod llawer o bobl leol sy'n cael eu cyflogi yn Tata Steel, a'u teuluoedd, a'r gymuned ehangach sy'n elwa arno hefyd, ond hefyd yr ymdeimlad o falchder, rwy'n credu, yn y dref sef ei bod yn dref sy'n gwneud dur. Rwy'n credu bod tref Port Talbot yn dangos llawer o falchder a llawer o angerdd am y diwydiant.

Rydym wedi siarad llawer am y pecyn cymorth o £500 miliwn gan Lywodraeth y DU, ond yr hyn nad ydym wedi siarad amdano ddigon, yn y sesiwn hon o leiaf, yw'r gronfa £100 miliwn y mae Llywodraeth y DU wedi'i rhoi ar waith ar gyfer y bwrdd trawsnewid, ac rwy'n gwybod eich bod yn aelod ohono. Fe wnaeth arweinydd yr wrthblaid, Andrew R.T. Davies, yn ystod cwestiynau'r Prif Weinidog bwyso deirgwaith ar y Prif Weinidog i geisio cael dealltwriaeth o'r union gyfraniad yr oedd Llywodraeth Cymru yn barod i'w wneud tuag at y gronfa drawsnewid honno. Rydyn ni wedi clywed, mewn gwledydd Ewropeaidd eraill fel yr Almaen, fod eu Llywodraethau rhanbarthol wedi cefnogi eu diwydiant dur yn uniongyrchol, ond nid yw Llywodraeth Cymru wedi rhoi un geiniog tuag at y gronfa drawsnewid honno—nid un geiniog. A all y Gweinidog egluro pam ei fod yn ystod yr wythnosau diwethaf yn barod i redeg yn gyflym tuag at gamera teledu i roi ei farn, ond yn methu dod o hyd i un geiniog i gefnogi gweithwyr ym Mhort Talbot?

Rwy'n credu y byddai'r cyfraniad yna'n cael derbyniad gwael iawn gan weithwyr yr effeithir arnynt yn uniongyrchol. Nid wyf yn aml yn dweud hyn, ond roedd Andrew R.T. Davies yn deall yn llawer cliriach hwyliau gweithwyr pan wnaeth gydnabod ei fod eisiau gweld dyfodol lle mae'r ffwrnais chwyth yn aros yn agored. Os edrychwch ar yr hyn rydym wedi'i wneud, rydym wedi cefnogi'r cwmni dros nifer o flynyddoedd wrth iddo drawsnewid i ailsgilio ei weithlu: y rhaglenni prentisiaeth sydd wedi'u cynnal, gwerth y trawsnewid sgiliau ehangach sydd wedi digwydd. Mae'r cwmni'n deall y cyfraniad yr ydym wedi'i wneud ochr yn ochr â nhw ar gyfer eu dyfodol. Mae'r Bwrdd Trawsnewid yn gwybod ac yn deall. Yn wir, roedd Michael Gove, sydd yn—. Fyddwn i ddim yn ein disgrifio ni fel ffrindiau neu gydweithwyr, ond roedd Michael Gove yn deall bod gan Lywodraeth Cymru raglenni i gefnogi gweithwyr, boed yn ReAct+ neu'n Cymunedau am Waith a Mwy. Yr hyn yr ydym eisiau ei ddeall yw sut y gall y bwrdd trawsnewid weithio ochr yn ochr ag ymyrraeth ddatganoledig y llywodraeth i gefnogi'r gweithlu os bydd diswyddiadau o'r raddfa sydd bellach yn cael eu cynnig.

Rwy'n credu, mewn gwirionedd, os yw'r Aelod eisiau gwneud cyfraniad adeiladol at y dyfodol hwnnw, mae digon o gyfleoedd i wneud hynny, oherwydd bydd craffu arnom, wrth i hyn fynd drwodd, wrth i ni eistedd o flaen pwyllgorau. Yn wir, rwy'n disgwyl y bydd y pwyllgor dan gadeiryddiaeth Paul Davies eisiau siarad eto â Gweinidogion wrth i gynigion grisialu, wrth i newid ddechrau digwydd ar unrhyw daith i'r dyfodol, ynghylch a ydym yn arfogi ac yn cefnogi pobl i geisio gwaith amgen os oes angen iddynt adael y diwydiant. Dydyn ni ddim yn rhoi'r ffidil yn y to a dydyn ni ddim yn mynd i gymryd rhan mewn stori dyddiau'r cŵn sy'n awgrymu nad oes gan Lywodraeth Cymru ddiddordeb yn y dyfodol, pan ydym, mewn gwirionedd, wedi rhoi digon o fuddsoddiad er mwyn cyrraedd ein nod ar gyfer dyfodol y sector dur ac mae digon o adnoddau yr ydym wedi'u rhoi yn y sector dur yn y gorffennol. Byddwn yn parhau i wneud hynny i helpu i ddiwallu anghenion sgiliau'r sector hanfodol hwn yn nyfodol economi'r DU. 

15:40

Hoffwn rannu'r teimladau a fynegwyd gan gyd-Aelodau ar draws y Siambr am y newyddion trychinebus am Bort Talbot a mynegi fy undod â'r gweithwyr a'r teuluoedd hynny y mae'r newyddion hyn yn effeithio arnynt, yn y gwaith dur a hefyd, fel y dywedwyd gan lawer o bobl, ymhellach i fyny ac ymhellach i lawr y cadwyni cyflenwi, gan gynnwys siopau a thafarndai lleol hyd yn oed yn yr ardal honno yr effeithir arni. Mae'n wirioneddol ddinistriol, a gwn y bydd llawer o weithwyr sy'n byw yn fy rhanbarth i yn poeni am eu dyfodol ar ôl y newyddion yr wythnos diwethaf.

Ond yn yr un modd ag y mynegodd John bryder am y ffordd y mae Llanwern yn ffactor yn y darlun ehangach, byddwch, wrth gwrs, Gweinidog, yn ymwybodol o waith tunplat Tata yn Llanelli, fel rydych eisoes wedi cyfeirio ato, sy'n defnyddio dur o Bort Talbot i wneud tunplat ar gyfer pecynnau nwyddau. Mae wedi bod yn gyflogwr lleol hynod bwysig ers dros 70 mlynedd, ac ar hyn o bryd mae'n cyflogi tua 700 o bobl, yn ogystal â channoedd o staff contractwyr. Mae hwn mewn ardal lle mae cyfleoedd am waith a hyfforddiant wedi gostwng yn raddol dros nifer o flynyddoedd, ac mae cysgod colli swyddi blaenorol o fewn diwydiant trwm yn pwyso'n drwm ar yr ardal hon.

Rwy'n deall bod sicrwydd wedi'i roi ynglŷn â dyfodol tymor byr y gwaith yn Nhrostre, sy'n amlwg yn newyddion da i ardal Llanelli, ond mae ansicrwydd o hyd yn lleol am ddiogelwch swyddi yn y tymor canolig a'r tymor hir. O'r herwydd, byddwn yn ddiolchgar am unrhyw eglurder neu fewnwelediad y gallwch ei roi i ni am unrhyw drafodaethau rydych chi wedi'u cael gyda Tata a rhanddeiliaid eraill ynghylch y sefyllfa yn Llanelli a'r effaith bosibl ar y gwaith. 

Rwyf wedi ymweld â Throstre ar fwy nag un achlysur yn y gorffennol. Mewn gwirionedd, o ran y cyfansoddiad presennol, bu Jason Bartlett, swyddog llawn amser Unite ar gyfer dur yng Nghymru, yn gweithio yn Nhrostre, ac, yn wir, pryd bynnag y byddaf yn mynd yno, mae gan gynrychiolydd y Gymuned, sydd hefyd yn gynghorydd tref, Andrew Bragoli, farn bob amser, ac mae'n lle croesawgar iawn i fynd iddo. Maen nhw'n falch iawn o'r hyn maen nhw'n ei wneud; maen nhw'n cydnabod yr ansawdd yn yr hyn maen nhw'n ei wneud. Pe na baent yn gwneud hynny, yna ni fyddent yn unig gyflenwr Heinz ac eraill ar gyfer y cynhyrchion sydd ganddynt fel nodwr ansawdd. Mae yna hefyd waith tunio yn yr Iseldiroedd. Os nad ydym yn gwneud dur crai, os oes angen i ni fewnforio rhan o'r dur i ddiogelu llyfr archebion Trostre, mae'n ddigon posibl y bydd hwnnw'n dod o'r Iseldiroedd, ac mae risg ddealladwy ynghylch pa mor bell i'r dyfodol y bydd dur sy'n cael ei wneud yn yr Iseldiroedd yn dal i ddod i Drostre, yn hytrach na mynd i'r gwaith tunplat yn yr Iseldiroedd. Felly, nid yw'n rhan o gyhoeddiad heddiw, ond ni ddylai unrhyw un gymryd arno nad yw'r gymuned gwaith dur yn Nhrostre yn poeni am ei dyfodol ac maen nhw'n deall y risg tymor canolig i dymor hwy yn iawn ei hunain. Y newyddion da, fel y dywedais, yw ei fod yn weithlu medrus iawn gyda chynnyrch o ansawdd uchel iawn. O fewn y grŵp, mae hynny'n cael ei gydnabod hefyd. Ond mae hyn yn ymwneud â'r dyfodol ac nid dim ond heddiw, a dyna pam rwyf wedi codi'r mater yn rhagweithiol mewn cyfarfodydd gyda'r cwmni, a gwnes hynny eto ddydd Gwener. Unwaith eto, mae'n atgyfnerthu pam mae arnom angen gorymdaith hirach a thecach i'r dyfodol mewn trawsnewidiad gwirioneddol gyfiawn, nad yw'r cynigion hyn, yn ein barn ni, yn gyfystyr â hynny.

15:45

Er fy mod yn credu y gall y mwyafrif ohonom yn y Siambr hon weld na fu gan Lywodraeth San Steffan gynllun clir ar gyfer ein busnes gweithgynhyrchu ers degawdau, rwy'n gobeithio'n fawr bod yna ymdeimlad o gydweithio ar draws y Siambr er mwyn edrych ar ddyfodol cadarnhaol a bod cyfle i ni achub y swyddi ym Mhort Talbot. Ni allaf ddychmygu sut deimlad yw byw a bod yn rhan o'r gymuned honno ym Mhort Talbot ar hyn o bryd. Mae'n rhaid ei bod yn ergyd ddinistriol. Mae hwn yn drawsnewidiad annheg i'r gweithwyr hynny. Rwy'n cael fy nghalonogi'n fawr gan rai o'r datganiadau gan y Ceidwadwyr Cymreig, gan Paul Davies a chan Andrew R.T. Davies, ac rwy'n mawr obeithio y gallwn ni i gyd fod yn aeddfed yn hyn a chydweithio ac edrych i'r dyfodol, oherwydd mae hyn yn effeithio ar filoedd nid yn unig bobl ond teuluoedd, ac mae tu hwnt i ddychymyg beth sy'n mynd ymlaen yn eu meddyliau. Ond mae'n debyg bod fy nghais i chi am y gweithwyr hynny. A allwch chi ddweud ychydig wrthym am yr hyn sydd ar waith i'w cefnogi ar hyn o bryd, yn enwedig o ran materion iechyd meddwl, ynghylch y straen y mae'n rhaid eu bod yn ei ddioddef ac am y cwestiynau sydd ganddyn nhw? Diolch yn fawr iawn.

Felly, mae hyn wedi bod yn rhan o'r drafodaeth a gawsom yn y bwrdd trawsnewid, lle rwyf wedi codi'r mater, os ydych chi'n mynd i gael diswyddiadau ar raddfa fawr, mae yna effaith iechyd meddwl bob amser. Yn aml, gellir ymdrin ag ef ar lefel is. Felly, mae'r bwrdd iechyd wedi bod i mewn i gyflwyno yr hyn y byddent yn bwriadu ei wneud. Nid oes gen i reswm i feddwl na fyddan nhw'n ceisio atgoffa pobl bod yna ddull a modd i bobl siarad. O fewn gweithle fel hwn, gyda lefel uchel o ddwysedd undebau llafur, o fewn cymuned sy'n deall pa mor gyffredin yw gwneud dur a beth mae'n ei olygu i'r economi, yn aml mae yna bobl y gellir siarad â nhw'n lleol. Yr her yw nad yw pawb yn teimlo eu bod yn gallu gwneud hynny. Nid ydym wedi cyrraedd lle mae angen i ni fod o fewn y wlad yn gyffredinol o ran cael sgwrs gyda phobl pan nad ydym yn teimlo'n iawn o safbwynt iechyd meddwl.

Ac rwy'n gobeithio'n fawr y bydd y neges yn cyrraedd pawb ynghylch y gefnogaeth sydd ar gael yn y gymuned, oherwydd nid dyma sut mae trawsnewidiad teg i fod i edrych. Mae ofn a phryder ychwanegol ar gyfer y dyfodol. Rwy'n credu bod hynny'n rhan o'r hyn y dylai Llywodraeth y DU ei ystyried o ran a yw am fuddsoddi mwy. Ac nid oes angen iddyn nhw gymryd fy ngair i ynghylch a yw hwn yn drawsnewidiad teg, mae Greenpeace wedi dweud nad dyma sut mae trawsnewidiad teg i fod i edrych. Felly, mae cyfle i Lywodraeth y DU gymryd cam yn ôl ac edrych eto ar yr hyn y gellid ei gyflawni, gwerth y gwaith hwnnw am gyfnod o amser i'r dyfodol, ac nid yw'r trawsnewidiad i ddull carbon is, wirioneddol gynaliadwy o wneud dur yn golygu ein bod yn dibynnu ar fewnforion o economïau ein cystadleuwyr i'r dyfodol. 

Gweinidog, fel y mae eraill wedi dweud eisoes y prynhawn yma, roedd newyddion yr wythnos diwethaf yn ergyd i ni i gyd. Mae fy nghymuned yn gwybod o lygad y ffynnon sut beth yw colli swyddi medrus yn y sector dur. Yn fy etholaeth i, yng ngwaith dur Shotton, mae gweithwyr hefyd yn poeni am sut olwg sydd ar eu dyfodol. Dyma'r bartneriaeth rhwng Port Talbot a Shotton—y ddau leoliad hynny; mae'r bartneriaeth hon yn allweddol. A gaf i ofyn i chi, Gweinidog, felly, pa sgyrsiau rydych chi wedi'u cael am gyflenwi dur gwyrdd ar gyfer safle Shotton, a hefyd am sicrhau dyfodol y gweithlu medrus iawn ar safle Shotton? Rydym yn gwybod bod angen diwydiant dur bywiog ar Gymru ym Mhort Talbot a Shotton, ac mewn mannau eraill, fel y dywedodd cyd-Aelodau y prynhawn yma, ac mae'n rhaid i ni wneud popeth o fewn ein gallu yn y Senedd hon, a Llywodraeth Cymru, i ddiogelu'r diwydiant ar gyfer y dyfodol. Diolch.

Diolch. Wrth gwrs, rwyf wedi ymweld â gwaith dur Shotton gyda'r Aelod. Mae'n werth nodi bu ysgrifennydd rhanbarthol presennol Unite yn gweithio yn Shotton pan oedd yn ymdrin â'r offer ei hun. Felly, edrychwch, mae'n ardal sydd â hanes hir ac, unwaith eto, rydych chi'n iawn, mae wedi gweld colli swyddi sylweddol yn y gorffennol, ac mae hynny'n dal i'w deimlo heddiw.

Pan gawsom sgyrsiau gyda'r cwmni, roedden nhw'n awyddus i bwysleisio nad ydynt yn credu bod unrhyw effaith ar Shotton, ond ein her ni yw, wrth i chi fynd i'r tymor canolig a'r tymor hwy, a fydd y dur sy'n cael ei gyflenwi ar hyn o bryd o Bort Talbot ar gael ar sail gynaliadwy hirdymor. Ac mae rhywfaint o hyn hefyd yn dibynnu ar y newid yr ydym yn gwybod sy'n dod hefyd o fewn cwpl o flynyddoedd, oherwydd pe bai dur yn cael ei gyflenwi o'r Iseldiroedd, ar hyn o bryd nid oes mecanwaith carbon. Yn y dyfodol, bydd costau ychwanegol i symud dur o gwmpas, i mewn ac allan o Ewrop. Nawr, os ydym ar yr ochr anghywir i hynny, mae hynny'n cael effaith wirioneddol ar gost cynhyrchion a dewisiadau buddsoddi yn y dyfodol. Felly, unwaith eto, nid yw'r risg gymaint yn ystod yr ychydig flynyddoedd nesaf, ond yn ystod y pump i 10 mlynedd nesaf, a dewisiadau a wneir ynghylch ailfuddsoddi mewn gweithfeydd, y cyfalaf sydd ei angen, yn ogystal ag ailfuddsoddi sgiliau gweithlu. Rwy'n credu mai dyna pam mae angen i ni edrych ar y penderfyniad hwn nid yn unig drwy lens yr hyn sy'n digwydd ym Mhort Talbot—er mor hynod yw'r cyd-destun hwnnw, mae yna lens llawer mwy i edrych drwyddo ynghylch dyfodol economaidd pob cymuned sy'n gwneud dur a'r hyn y bydd economi'r DU yn sicr o fod ei angen yn y dyfodol yr ydym wedi'i gynllunio ar ein cyfer.

15:50

Mae'r cyhoeddiad hwn wedi bod yn gwbl dorcalonnus i'r gweithwyr a'u teuluoedd a'r cymunedau ehangach ym Mhort Talbot. Gweinidog, mae effaith y cyhoeddiad dinistriol yn mynd i gael ei deimlo ymhell y tu hwnt i Bort Talbot hefyd, oherwydd mae hwn yn gyfnod pryderus iawn i ddyfodol y diwydiant dur yng Nghymru, gan gynnwys gwaith dur Llanwern yng Nghasnewydd. Mae dur wedi bod mor bwysig i economi Casnewydd ac mae gennym hanes hir, balch o'r diwydiant dur yng Nghasnewydd. Amlygwyd eisoes heddiw efallai y bydd effaith ar 300 o swyddi ychwanegol yno yn ystod y ddwy i dair blynedd nesaf. Er bod Llanwern yn etholaeth fy nghyd-Aelod John Griffiths, mae gweithwyr, teuluoedd a busnesau ledled Casnewydd a'r gymuned ehangach yn poeni am yr effaith y byddai colli swyddi yn y dyfodol yn ei chael ar ein cymuned leol.

Hoffwn gofnodi fy niolch i chi a'r Prif Weinidog am y gwaith rydych chi wedi bod yn ei wneud ar hyn yn gyson. O dan gynlluniau Tata a gyhoeddwyd yr wythnos diwethaf, ni fyddai Llanwern bellach yn cael ei ddur o Bort Talbot, yn lle hynny byddai dur yn cael ei gynhyrchu mewn ffwrneisi chwyth dramor a'i fewnforio ar longau diesel, gan wneud y ddadl bod y penderfyniad hwn yn cael ei ysgogi gan yr ymdrech tuag at sero net yn gyff gwawd go iawn. A gaf i ofyn i'r Gweinidog dawelu meddyliau pobl yng Nghasnewydd drwy sicrhau y bydd Llywodraeth Cymru yn parhau i weithio'n agos gyda gweithwyr ac undebau llafur yn Llanwern yn ystod y misoedd nesaf, ac unwaith eto, drwy bwysleisio ymrwymiad cryf Llywodraeth Cymru i wneud popeth o fewn eich gallu i ddod o hyd i ffordd gredadwy ymlaen?

Diolch. Rwy'n falch iawn eich bod wedi gwneud y pwynt ynghylch sero net. Mae colli 300 o swyddi sy'n cael ei drafod a'i ddisgrifio ar gyfer Llanwern ymhen dwy i dair blynedd yn fater go iawn i ni nawr. Fel y dywedais i yn gynharach, gwn fod nifer sylweddol o weithwyr dur Llanwern yng Nghaerffili ac yn Nhorfaen, yn ogystal ag yng Nghasnewydd.

Bydd y daith i sero net yn gofyn i ni ddefnyddio dur. Bydd yn rhaid i ni wneud y dur hwnnw, creu'r dur hwnnw a'i ddefnyddio i gynhyrchu pŵer glanach a gwyrddach, sydd hefyd yn gyfle economaidd mawr i ni. Y risg, wrth gwrs, yw y gallech chi gael llwyfannau arnofiol ar y môr wedi'u gwneud yn yr Iseldiroedd a'u harnofio i gael eu defnyddio oddi ar ein harfordir—newyddion gwych i weithwyr yn yr Iseldiroedd, newyddion ofnadwy i weithwyr yma, lle nad oes angen cynhyrchu'r dur yng Nghymru, lle nad oes angen gweithgynhyrchu yng Nghymru. Mae gwerth, wrth gwrs, yn y gwaith cynnal a chadw a'r cymorth gweithredol y gellir dim ond eu cyflawni'n agos atyn nhw mewn gwirionedd, ond mae'r gwerth mwy o lawer yn bellach i fyny yn y gadwyn, a dyna beth rydym yn chwilio amdano. Mae'n sail i'r cais porthladd rhydd sy'n cael ei gyflawni. Felly, mewn gwirionedd, i gyrraedd y dyfodol hwnnw, mae angen dur arnom. Yr her yw: a fydd yn ddur sy'n cael ei wneud yma, neu a fydd yn ddur sy'n cael ei wneud a'i gynhyrchu mewn rhan arall o'r byd, gyda'r holl werth economaidd sy'n mynd i mewn i hynny? Dyna pam rwy'n dweud nad yw'r dewis arall yn un credadwy yn unig, mae'n un y dylid ei fabwysiadu mewn gwirionedd oherwydd y gwerth llawer ehangach y bydd yn ei roi nid yn unig i gymunedau gwneud dur ond i bob un ohonom yn y dyfodol sy'n hollol bosibl i ni.

Gweinidog, rwy'n ddiolchgar iawn am eich datganiad heddiw ac am y sylw llwyr rydych chi'n ei roi i'r mater hwn nawr. Mae'n peri pryder mawr i'r gweithwyr dan sylw. Mae yna lawer o weithwyr yn teithio heddiw i San Steffan i lobïo ASau, beth fyddai eich neges chi gan Lywodraeth Cymru i'r gweithwyr hynny sy'n teithio i San Steffan i lobïo Aelodau Seneddol a Gweinidogion?

Nawr, mae gwir angen pob cyfle posibl ar Bort Talbot a'r cyffiniau, yn enwedig ym maes prentisiaethau. A yw eich cenhadaeth economaidd wedi'i chynllunio mewn modd sy'n hyrwyddo cymaint o gyfleoedd â phosibl i bobl a allai fod yn wynebu diswyddiadau ac sydd angen cyfleoedd ailhyfforddi a chyfleoedd cyflogaeth? Gweinidog, a wnewch chi barhau i ganolbwyntio'n fanwl iawn, ynghyd â'r Prif Weinidog a'ch cyd-Weinidogion yn y Llywodraeth, ar barhau â'r frwydr hon, oherwydd bydd yn un hir, ac rydych chi ar ochr y gweithwyr? Diolch.

15:55

Diolch am y cwestiynau. Fe wnaf ymdrin â'ch pwynt ynghylch dewisiadau amgen, oherwydd nid yn unig y gwaith o amgylch bargen ddinesig bae Abertawe, gyda'r bwriad i dyfu'r economi, ond yn benodol fe wnaethoch chi sôn am y Ganolfan Ragoriaeth Fyd-eang ar gyfer Rheilffyrdd—. Rydym yn gwybod bod cyfle, os gallwn ddod o hyd i fuddsoddiad pellach ar gyfer y safle hwnnw, ar gyfer dyfodol iach iawn lle bydd sgiliau uchel iawn. Mae'n enghraifft dda o ymyrraeth yn seiliedig ar le, gan fuddsoddi mewn lle gyda chynnig yr ydym yn hyderus y bydd yn gallu denu pobl eraill hefyd. Bydd yn cynnwys swyddi â gwerth uchel, swyddi dan arweiniad ymchwil prifysgolion, ac, mewn gwirionedd, mae'n rhan o'r byd lle na fydd y farchnad, os na fyddwch yn ymyrryd, yn cyfeirio buddsoddiad i'r rhan honno o'r byd. Mae'r un pwynt ag y mae Alun Davies yn ei wneud ynglŷn â'r angen i barhau i ymyrryd ar draws Blaenau'r Cymoedd, i sicrhau ein bod mewn gwirionedd yn dod â'r farchnad i rywle lle na fyddai fel arall yn dod.

Mae'n sail i ddewis rydw i wedi'i wneud yn gynnar yn y tymor hwn ynglŷn ag adfer llawer o dir o amgylch Baglan, gan sicrhau bod y rhan fwyaf o'r tir hwnnw'n cael ei ddefnyddio'n economaidd. Mae hefyd yn sail i pam na wnaethom ddymchwel gyda Llywodraeth y DU ar y pryd pan oedd bygythiad gwirioneddol i'r orsaf bŵer a'r posibilrwydd y byddem wedi colli defnydd swm sylweddol o'r asedau economaidd a oedd yno'n barod. Roedd yn rhyfedd fod yn rhaid i ni fynd â Llywodraeth y DU i'r llys i sicrhau bod y cyflenwad pŵer yn cael ei gynnal i sicrhau nad oedd risg o lifogydd y gellid eu hosgoi a fyddai wedi dinistrio nid yn unig asedau economaidd, ond cymuned ac roedd o leiaf un ysgol gynradd a fyddai wedi bod mewn perygl o lifogydd. Felly, rydym wedi gwneud y dewisiadau bwriadol hynny i ymyrryd a byddwn yn parhau i wneud hynny.

Rwy'n credu mai'r neges wirioneddol i weithwyr dur a phawb sy'n deall bod dyfodol go iawn, hyfyw i wneud dur yma yng Nghymru, yw peidio â rhoi'r ffidil yn y to, peidio ag ildio i rai o'r penawdau sy'n cael eu creu na'r geiriau eithaf ymosodol, 'Does dim dyfodol arall' sy'n cael eu hyrwyddo gan Ysgrifennydd Gwladol Cymru, Ond i ddeall bod dyfodol gwahanol ar gael mewn gwirionedd. Gyda buddsoddiad gwahanol, gallem gael y fargen orau ar gyfer dur, nid y fargen rataf ar gyfer dur, a dyna mae'r Llywodraeth hon wedi ymrwymo iddo.

Cynnig am Ddadl Frys o dan Reol Sefydlog 12.69: Colli swyddi yn Tata Steel, a dyfodol y diwydiant dur yng Nghymru

Yn unol â Rheol Sefydlog 12.69, dwi wedi cytuno i'r cais gan Luke Fletcher i wneud cynnig ar gyfer dadl frys. Felly, Luke Fletcher i wneud y cynnig.

Cynnig

Cynnig bod y Senedd, o dan Reol Sefydlog 12.69, yn ystyried colli swyddi yn Tata Steel a dyfodol y diwydiant dur yng Nghymru fel mater brys sydd o bwys cyhoeddus.

Cynigiwyd y cynnig.

Diolch, Llywydd, a diolch am y cyfle i alw am ddadl frys, nid yn unig ar y sefyllfa ym Mhort Talbot ond am drywydd dyfodol y diwydiant dur yma yng Nghymru hefyd.

Nawr, wrth gwrs, rwy'n cydnabod yn llwyr fod y Prif Weinidog wedi derbyn cwestiynau gan yr Aelodau ar Tata, ac ein bod newydd glywed datganiad gan Weinidog yr Economi ar Tata, ond rwy'n dal i gredu bod angen i ni ystyried dadl frys ar y mater hwn yn ogystal â dyfodol diwydiant dur Cymru. Mae'n fater o bwysigrwydd cyhoeddus brys. Er ein bod wedi cael amser i'r Llywodraeth ateb cwestiynau a bod yn destun craffu ar eu gweithredoedd eu hunain, o ystyried difrifoldeb y sefyllfa, dylid neilltuo mwy o amser drwy fformat mwy priodol, lle gellid rhoi'r cyfle i'r Senedd yn ei chyfanrwydd drafod syniadau a chyfarwyddiadau ar gyfer dyfodol y diwydiant dur ar y cofnod.

Ni ellir trafod materion colli swyddi ar y raddfa hon mewn diwydiant a gydnabyddir yn eang fel un hanfodol yn y trawsnewid i sero net ac yn bwysig i'n diogelwch cenedlaethol a'r ddadl ynghylch ble rydym yn mynd o'r fan hon drwy ofyn cwestiynau penodol â therfyn amser gan Aelodau. Nid mater rhanbarthol yn unig yw hwn, gyda llaw, sydd ynghlwm wrth Bort Talbot yn unig, fel y dywedais i ac Aelodau eraill yn gyson, mae hwn yn fater o bwysigrwydd cenedlaethol, nid yn unig ar gyfer swyddi cysylltiedig yn y diwydiant mewn mannau eraill yng Nghymru, ond hefyd ar gyfer ein sectorau hinsawdd a seilwaith a'n diogelwch cenedlaethol. Nawr, bydd ASau yn San Steffan yn cael cyfle i drafod y materion hyn mewn dadl yn Nhŷ'r Cyffredin heddiw; rwy'n credu bod angen rhoi'r un cyfle i Aelodau'r Senedd yma yng Nghymru. Ar adegau fel y rhain mae cael cyfle i drafod ffordd ymlaen fel Senedd yn bwysig, a gobeithiaf y bydd yr Aelodau'n cytuno i neilltuo amser ar gyfer dadl frys yfory. Diolch.

Diolch.

Y cwestiwn, felly, yw: a ddylid derbyn y cynnig am ddadl frys? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Na, does yna ddim gwrthwynebiad. Ac felly mae'r cynnig yna wedi ei dderbyn.

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Fe fyddaf i yn gosod y ddadl yna ar gyfer ei chlywed prynhawn fory yn dilyn eitem 5, sef y datganiadau 90 eiliad.

4. Datganiad gan y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol a'r Prif Chwip: Strategaeth Tlodi Plant Cymru

Eitem 4 sydd nesaf ar ein hagenda ni y prynhawn yma, a'r datganiad gan y Gweinidog dros Gyfiawnder Cymdeithasol yw hwn ar y strategaeth tlodi plant. Y Gweinidog, felly, i wneud y datganiad—Jane Hutt.

16:00

Diolch yn fawr, Llywydd. Heddiw, rydym ni'n cyhoeddi strategaeth tlodi plant Cymru sy'n ddogfen bolisi drawsbynciol, i'r Llywodraeth gyfan i nodi ein blaenoriaethau ni ar gyfer gweithredu mewn ffordd ystyrlon i fynd i'r afael â thlodi plant a gwella profiad bywyd plant yng Nghymru. Rwy'n falch o ddweud y cafodd y strategaeth ei llunio ar y cyd â phlant, pobl ifanc a'u teuluoedd a'r sefydliadau sy'n eu cefnogi nhw. Mae cynnwys terfynol y strategaeth wedi cael ei rymuso hefyd yn unol â Chonfensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau'r Plentyn.

Mae'n rhaid i roi terfyn ar dlodi plant fod yn flaenoriaeth lwyr i bob ystod o Lywodraethau. Mae Gweinidogion Cymru yn ymrwymedig i ddefnyddio'r holl ysgogiadau sydd gennym ni ar gael i'w graddau llawn, ac fe fydd gennym ni swyddogaeth arweiniol o ran cydlynu camau ehangach i weithio tuag at ddileu tlodi plant a'i effeithiau yma yng Nghymru. Felly, mae hwn yn ymrwymiad trawslywodraethol, fel amlygir hynny yn y Cyfarfod Llawn heddiw yn natganiadau'r Gweinidog addysg a'r Dirprwy Weinidog Partneriaeth Gymdeithasol.

Trwy gyfrwng ein hymgynghoriad ni ar y strategaeth hon a'n gwaith ymgysylltu yn fwy eang, fe glywsom ni am y modd y mae tlodi yn effeithio ar blant, pobl ifanc, teuluoedd a chymunedau ledled Cymru. Roedd pobl yn sôn wrthym ni hefyd am yr ymdrechion sylweddol sydd ar y gweill mewn cymunedau, sefydliadau'r trydydd sector, grwpiau ffydd a chyrff cyhoeddus i fynd i'r afael ag effeithiau'r argyfwng costau byw a thlodi yn ehangach.

Fe glywsom ni'n glir fod llawer o'r polisïau a'r cynlluniau sydd gennym ni ar waith yn rhai addas, ond i sicrhau'r gwahaniaeth mwyaf posibl y gallwn ni ei weithredu, mae angen i ni ganolbwyntio mwy ar gyflawni, ac mae angen i ni fod yn ddoethach ynghylch cydweithio ar draws y Llywodraeth a chyda phartneriaid eraill i ddarparu datrysiadau yng Nghymru. Mae angen i ni fod yn fwy eglur hefyd ynghylch sut y byddwn ni'n rhoi mecanweithiau cadarn ar waith o ran monitro ac atebolrwydd ar gyfer olrhain cynnydd yn erbyn y dangosyddion allweddol o dlodi plant.

Ac fe hoffwn i ddiolch i bawb a gymerodd ran yn natblygiad y strategaeth ac sydd wedi ymateb i'r ymgynghoriad, gan gynnwys y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol am ei ymchwiliad i'r strategaeth ddrafft a'r adborth gwerthfawr a gynhyrchodd. Mae'r strategaeth hon yn nodi dull i'w ddefnyddio nawr ac i'r dyfodol, beth bynnag fyddo swm yr adnoddau neu'r ystod o bwerau a fydd ar gael i ni yng Nghymru. Mae hon yn strategaeth ar gyfer y degawd nesaf, ac mae'n rhaid iddi fod yn hyblyg ar gyfer Llywodraethau sy'n gweithio mewn amgylcheddau amrywiol o ran arian a pholisi.

Fe ddaw cyhoeddiad y strategaeth ar adeg yr ydym ni'n wynebu'r setliad cyllideb mwyaf heriol yn hanes datganoli, ond yn y cyd-destun hwn, hyd yn oed, rydym ni'n benderfynol o ddiogelu'r rhai mwyaf anghenus ac anelu arian cyhoeddus at y mannau lle gall fod yn fwyaf effeithiol. Yn fy mhortffolio fy hun, mae hyn wedi golygu diogelu'r cyllidebau ar gyfer y gronfa cymorth dewisol a'r gronfa gynghori sengl yn eu cyfanrwydd, ac mae enghreifftiau drwy gydol y gyllideb ddrafft o achosion o Weinidogion yn blaenoriaethu plant wrth wneud eu penderfyniadau.

Mae'r strategaeth tlodi plant yn seiliedig ar bum amcan, pob un yn cyd-fynd â blaenoriaeth ar gyfer gweithredu. Fe geir ystod o ymrwymiadau penodol hefyd a restrir o dan bob un o'r amcanion, na chawson nhw eu bwriadu i fod yn rhestr hollgynhwysfawr, ond ar gyfer darlunio rhaglen fwy eang o waith ar draws y Llywodraeth.

Amcan 1 yw lleihau costau a sicrhau'r incwm mwyaf i deuluoedd, ac mae'n rhaid i hyn fod yn gyfan gwbl flaenllaw yn ein hymagwedd ni wrth fynd i'r afael â thlodi a chefnogi'r rhai sy'n byw mewn tlodi. Prydau ysgol am ddim, grant hanfodion ysgol, canllawiau gwisg ysgol diweddaredig, cynyddu lwfans cynhaliaeth addysg o £30 i £40, presgripsiynau am ddim, cynhyrchion mislif am ddim a'n partneriaeth â'r Sefydliad Banc Tanwydd—pob un yn enghraifft o waith sydd ar y gweill eisoes i gyflawni'r amcan hwn. Ac fe geir posibiliadau hefyd i arloesi eto drwy ein cynlluniau treialu ar gyfer incwm sylfaenol a bwndeli babanod.

Mae creu cyfundrefn o fudd-daliadau i Gymru sy'n gydlynol yn hanfodol i'r amcan hwn, gan ei gwneud hi'n fwy syml i bobl a theuluoedd gael gafael ar gymorth. Rwy'n falch o ddweud ein bod ni wedi cymryd cam sylweddol tuag at gyfundrefn o'r fath yr wythnos hon gyda lansio Siarter Budd-daliadau Cymru, a lofnodwyd gan bob un o'r 22 awdurdod lleol yng Nghymru. Cafodd y siarter ei chyflwyno yn unol â thelerau'r cytundeb cydweithio gyda Phlaid Cymru. Yn y digwyddiad ar gyfer lansio'r siarter ym Mlaenafon ddoe, fe ymunodd arweinydd cyngor Torfaen a'r Aelod dynodedig Siân Gwenllian â mi, sy'n arddangos pwysigrwydd y cytundeb cydweithio o ran cyflawni yn y maes pwysig hwn o waith.

Rydym ni'n cydnabod cyfyngiadau'r setliad datganoli o ran codi incwm, gyda nawdd cymdeithasol yn fater a gedwir yn ôl. Yn anffodus, rydym ni i gyd wedi dod yn gyfarwydd â gweld Llywodraeth y DU yn siomi pobl sy'n byw mewn tlodi yng Nghymru, ond rydym ni bob amser yn barod i ddweud wrthyn nhw lle maen nhw'n cyfeiliorni, ac yn wir, Llywydd, fe fyddwn i'n barod iawn i gydweithio mewn ffordd adeiladol â Llywodraeth yn y DU sydd o ddifrif ynghylch cefnogi'r rhai mwyaf anghenus a diddymu tlodi, ac rydym ni'n bwrw ymlaen â'n gwaith ni o ran ymchwilio i ddatganoli gweinyddu lles.

Amcan 2 yw creu llwybrau allan o dlodi fel bydd plant a phobl ifanc a'u teuluoedd yn cael cyfleoedd i wireddu eu posibiliadau. Mae Dechrau'n Deg, rhaglen trawsnewid integreiddio blynyddoedd cynnar, darpariaeth ar gyfer gwyliau'r ysgol, 'Siarad gyda fi: Cynllun Cyflawni ar gyfer Lleferydd, Iaith a Chyfathrebu', i gyd yn enghreifftiau o sut rydym ni'n cefnogi plant yn ystod y 1,000 diwrnod cyntaf o fywyd ar lwybr allan o dlodi. Mae hyn yn parhau yn yr ysgol a thrwy'r system addysg, gyda'n cenhadaeth genedlaethol i gau'r bwlch cyrhaeddiad a chynnig yr addysg orau bosibl i bob plentyn, ni waeth o ble y daw.

Mae gwaith teg ac economi sy'n gweithio i bob rhan o Gymru yn hanfodol hefyd i greu llwybrau allan o dlodi. Ein cenhadaeth economaidd ni, y warant i bobl ifanc, Deddf Partneriaeth Gymdeithasol a Chaffael Cyhoeddus (Cymru) 2023, ein cynnig gofal plant estynedig—i gyd yn rhan o fframwaith ar gyfer meithrin economi fwy ffyniannus, sy'n wyrddach ac yn fwy cyfartal, lle gall pobl ym mhobman gysylltu â gwaith teg. Fe fyddwn ni'n clywed rhagor am y blaenoriaethau hyn gan y Gweinidog addysg a'r Dirprwy Weinidog Partneriaeth Gymdeithasol y prynhawn yma.

Amcan 3 yw cefnogi llesiant plant a theuluoedd a sicrhau bod gwaith ar draws Llywodraeth Cymru yn cyflawni ar gyfer plant sy'n byw mewn tlodi, gan gynnwys y rhai sydd â nodweddion gwarchodedig, er mwyn iddyn nhw ymarfer eu hawliau a chael canlyniadau gwell. Mae tai yn faes allweddol ar gyfer cyflawni'r amcan hwn. Mae'r Aelodau eisoes yn ymwybodol o'r ystod eang o waith sy'n cael ei wneud gan y Gweinidog Newid Hinsawdd, er enghraifft, drwy weithrediad Deddf Rhentu Cartrefi (Cymru) 2016, y Papur Gwyn ar weld diwedd ar ddigartrefedd a rhaglen Cartrefi Clyd. Mae'r amcan hwn hefyd yn ymwneud â chefnogi plant a theuluoedd gyda'u hiechyd meddwl, wrth i'r Llywodraeth baratoi i ymgynghori ar strategaeth iechyd meddwl yn dilyn yr adolygiad annibynnol o'r strategaeth 'Law yn Llaw at Iechyd Meddwl' a 'Beth am Siarad â Fi? 2'.

Llywydd, mae hi'n bwysig cydnabod profiad y rhai sydd â nodweddion gwarchodedig a'r agweddau croestoriadol sydd ar dlodi. Yr aelwydydd sy'n cynnwys unigolyn neu bobl anabl yw'r rhai mwyaf tebygol o fod mewn tlodi. Mae menywod yn fwy tebygol o fod yn ysgwyddo baich tlodi. Mae pobl ddu, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig yn aml yn wynebu rhwystrau ychwanegol rhag gallu cael gafael ar wasanaethau. Mae pobl ifanc LHDTC+ mewn mwy o berygl o fynd yn ddigartref. Mae'n rhaid i ni gydnabod hyn a sicrhau ein bod ni'n cael ymateb sy'n diwallu'r anghenion amrywiol hyn.

Amcan 4 yw sicrhau y bydd plant, pobl ifanc a'u teuluoedd yn cael eu trin ag urddas a pharch gan y bobl a'r gwasanaethau sy'n rhyngweithio â nhw ac yn eu cefnogi nhw, a herio stigma tlodi. Felly, mae cyfrifoldeb gan adrannau ar draws y Llywodraeth a'r sector cyhoeddus i sicrhau bod pob rhyngweithio ag unigolion a theuluoedd yn cael eu cyflwyno gyda thosturi a dealltwriaeth, gyda chysylltiad cryf ag elfennau Amcan 3 o ran llesiant, ond mae hwn hefyd yn bwynt ymarferol ynglŷn â symud rhwystr y stigma er mwyn i hwnnw beidio â bod yn rhwystr i bobl rhag cael gafael ar gymorth.

Amcan 5 yw sicrhau bod gweithio trawslywodraethol effeithiol ar haen genedlaethol yn caniatáu cydweithio cadarn ar haenau rhanbarthol a lleol. Roedd honno'n thema fawr o ymgysylltu ac ymgynghori yn y strategaeth, ac rwy'n falch fod Llywodraeth Cymru yn cefnogi'r enghraifft newydd arloesol hon o'r hyn y gellir ei gyflawni trwy gyfuno ymdrechion y Llywodraeth, y trydydd sector a'r sector preifat. Wythnos diwethaf, fe ymwelodd y Prif Weinidog a minnau â'r banc pob dim cyntaf i gael ei sefydlu yng Nghymru, Cwtch Mawr, yn Abertawe. Mae Llywodraeth Cymru yn falch o gyfrannu at y fenter hon, ochr yn ochr â chyngor Abertawe, partneriaid yn y sector preifat a Faith in Families yn arweinydd cyflawni yn y trydydd sector—dim ond un enghraifft o ddull sydd â photensial mawr i arloesi a chyflawni er mwyn y rhai sydd â'r angen mwyaf.

Yn olaf, Llywydd, fe hoffwn i gydnabod yr adborth pwysig a gawsom ni ynglŷn â sicrhau y bydd dulliau cadarn o fesur ein camau gweithredu ni ar dlodi plant ar gyfer ein dal ni'n atebol. Ac fe allaf i gadarnhau heddiw y byddwn ni, nid yn unig yn cynhyrchu fframwaith monitro ac effaith, ond bydd y fframwaith hwn yn cael ei adolygu yn annibynnol gan yr arbenigwr academaidd yr Athro Rod Hick o Brifysgol Caerdydd. Fe fydd y fframwaith yn ystyried llesiant dangosyddion cenedlaethol Cymru ac fe fydd yn sicrhau y bydd ein hymdrechion ni'n cael eu canolbwyntio yn y mannau y byddan nhw fwyaf effeithiol. Diolch.

16:05

Diolch, Llywydd. Mae data Llywodraeth Cymru, fel gwyddoch chi, yn dangos bod 28 y cant o blant yn byw mewn tlodi incwm cymharol yng Nghymru yn 2022. Roedd dadansoddiad gan Brifysgol Loughborough yr haf y llynedd yn canfod bod mwy nag un o bob pump o blant yn byw mewn tlodi ym mhob awdurdod lleol yng Nghymru. Roedd Sefydliad Bevan yn datgan bod hyn yn dangos, rwy'n dyfynnu, 'mai ychydig iawn o gynnydd a wnaethpwyd o ran lleddfu tlodi plant dros y degawd diwethaf.'

Fel nododd adroddiad Sefydliad Joseph Rowntree, 'Monitro tlodi ac allgáu cymdeithasol yng Nghymru', yn 2009, cyn y dirwasgiad, hyd yn oed—y dirwasgiad hwnnw—roedd y broblem gydag incwm isel yn cynyddu yn gyflym, i'r graddau bod hanner y gwelliant blaenorol o ran tlodi plant wedi mynd i'r gwellt eisoes. Mewn geiriau eraill, roedd hynny cyn y wasgfa gredyd a'r dirwasgiad yn 2008, pan gyrhaeddodd y cyfraddau mwyaf mewn unrhyw wlad yn y DU, sef 32 y cant. Yr achos yw, onid e, Gweinidog, mai Llywodraeth Cymru sydd wedi bod yn gyfrifol am ddatblygiad economaidd ers 1999. Cymru sydd â'r allbwn cynnyrch domestig gros isaf y pen heddiw, y pecynnau cyflog lleiaf a'r incwm gwario gros lleiaf ymhlith gwledydd y DU, gyda chyflogaeth islaw, a diweithdra ac anweithgarwch economaidd uwchlaw cyfradd y DU gyfan. Roedd yr argymhellion yn adroddiad Archwilydd Cyffredinol Cymru ym mis Tachwedd 2022, 'Amser am newid—Tlodi yng Nghymru', yn cynnwys gwella effeithlonrwydd ac effeithiolrwydd rhaglenni a ariennir gan grant, gan nodi:

'Mae pob cyngor yn ddibynnol ar grantiau ond mae natur fyrdymor rhaglenni grant, gweinyddiaeth rhy gymhleth, gwendidau mewn canllawiau a chyfyngiadau grantiau, ac anawsterau gwario arian yn golygu nad yw cyllid yn cael yr effaith y gallai ei chael.'

Aeth adroddiad yr archwilydd cyffredinol ymlaen i argymell bod Llywodraeth Cymru yn

'darparu graddfeydd amser hwy ar gyfer cyhoeddi a chael cynigion i'w gwneud yn bosibl cynllunio adnoddau'n well; newid o gylchoedd cynigion blynyddol i ddyraniadau amlflwyddyn; ei gwneud yn bosibl gwario cyllid yn fwy hyblyg er mwyn osgoi pwyslais ar brosiectau cyflymach.'

a

'symleiddio prosesau ac amodau grant i leihau’r baich gweinyddol;'.

Mae argymhellion yr adroddiad hwnnw yn cynnwys strategaethau, nodau ac adroddiadau perfformiad lleol hefyd i fynd i'r afael â thlodi a'i leddfu. Felly, pa ystyriaeth y gwnaethoch chi a'ch cydweithwyr gweinidogol ei rhoi i argymhellion yr archwilydd cyffredinol wrth ddylunio'r strategaeth hon, a pham mae hi'n ymddangos nad ydyn nhw wedi cael eu cynnwys yma?

Nid yw'r strategaeth hon gan Lywodraeth Cymru yn cynnwys unrhyw nodau y gellir eu mesur, ond yn hytrach na hynny'n defnyddio'r cerrig milltir cenedlaethol generig yn Neddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015 a'r fframwaith monitro ac effaith fel y'i gelwir. Sut ydych chi am ymateb, felly, i'r datganiad heddiw gan Barnardo's Cymru ei bod yn

'parhau i fod yn siomedig nad yw Llywodraeth Cymru wedi gwrando ar nifer o argymhellion ynglŷn â'r angen am nodau a chynllun gweithredu sydd ynghlwm wrth y strategaeth er mwyn monitro cynnydd mewn ffordd dryloyw ac yn rheolaidd'?

Fe fyddai unrhyw un di-duedd yn cydnabod ei bod nhw'n iawn, oni fyddai, Gweinidog? Wrth sôn am y strategaeth ddrafft dri mis yn ôl, fe ddywedodd Comisiynydd Plant Cymru ei fod yn brin o uchelgais, eglurder a manylion, a bod diffyg manylion ynglŷn â'r camau, yr amserlenni a'r cyflawniadau yn golygu nad oedd modd dwyn Llywodraeth Cymru i gyfrif, a'i bod yn rhestr o fentrau polisi,

'nad yw'n dweud yn union beth, sut, pryd na phwy fydd yn cyflawni o ran y gwahanol bolisïau hynny ar gyfer lleddfu a dileu tlodi plant.'

Fe fyddai unrhyw a fu'n rheoli prosiectau neu strategaethau yn llwyddiannus erioed yn gwybod ei bod hi'n iawn, oni fyddai, Gweinidog? Sut ydych chi am ymateb i'r datganiad gan y comisiynydd plant y bore yma ei bod hi wedi cael ei siomi yn fawr gan y strategaeth newydd ac

'ni fyddwn yn gwybod a yw arian cyhoeddus sy’n cael ei wario yng Nghymru yn cyrraedd y plant hynny y mae eu bywydau’n cael eu heffeithio mor ddifrifol.'?

Onid yr achos yw bod gan Lywodraeth Cymru nifer o ddulliau i fynd i'r afael â thlodi plant sydd yn ei rheolaeth hi ei hun, felly pam nad yw hi wedi pennu nodau a cherrig milltir gwirioneddol yn y strategaeth, neu ai achos arall yn unig yw hwn o Lywodraeth Cymru yn osgoi atebolrwydd?

Rydym ni'n cytuno ag amcan y strategaeth o gynyddu incwm teuluoedd hyd yr eithaf. Ers blynyddoedd lawer, mae darparwyr gwasanaethau ac ymchwilwyr ar draws y sector wedi bod yn galw am system o fudd-daliadau i Gymru sy'n gydlynol ac yn integredig ar gyfer yr holl fudd-daliadau prawf modd y mae Llywodraeth Cymru yn gyfrifol amdanyn nhw, ac fe adlewyrchir hynny yn argymhellion adroddiadau pwyllgorau seneddol olynol, gan gynnwys un yr oeddwn i â rhan ynddo yn 2019. Felly, pam mae eich siarter budd-daliadau Cymru, a lansiwyd ddoe, yn ymwneud â dim ond gwaith pellach i ddatblygu system fudd-daliadau i Gymru, a thrwy wneud felly, dim ond gohirio'r peth tan rywbryd arall y bydd hynny'n ei wneud unwaith eto? Beth yw eich amserlen chi ar gyfer cyflwyno system o fudd-daliadau i Gymru mewn gwirionedd, a pha nodau a fydd ar waith i fesur cynnydd?

Yn olaf, mae'r strategaeth hon yn nodi y byddwch chi'n:

'Dileu'r rhwystrau i gyflogaeth a llwybrau gyrfa a wynebir gan bobl anabl, menywod, gofalwyr a phobl ethnig leiafrifol.'

Felly, pwy, beth, pryd, ym mha le, a sut? Diolch yn fawr.

16:10

Wel, mae'n rhaid i mi ddweud, roeddwn i'n dechrau meddwl tybed a oeddech chi wedi darllen y strategaeth tlodi plant mewn gwirionedd, Mark Isherwood, wrth i chi wneud eich sylwadau a'ch pwyntiau agoriadol—yn sicr nid cwestiynau i mi oedden nhw am y datganiad a wnes i'r prynhawn yma a'r strategaeth tlodi plant a lansiwyd gennyf i heddiw. Rwyf i o'r farn fod hynny'n arddangos diffyg parch i bawb a fu'n rhan o'r ymgynghoriad—ein hadeiladwaith ar y cyd â phlant a phobl ifanc a fynegodd eu dyheadau i ni, ac rydym ni wedi ymateb i hynny, o ran y strategaeth i fynd i'r afael â thlodi plant.

Wrth gwrs, mae'r strategaeth yn nodi ein huchelgeisiau ar gyfer y tymor hwy, gan amlinellu sut y byddwn ni'n gweithio ar draws y Llywodraeth, gyda'n partneriaid ni, i wneud y mwyaf posibl o effaith y dulliau sydd ar gael i ni yn Llywodraeth Cymru. Rwyf i wedi dweud eisoes bod fframwaith uchelgeisiol i gyflawni'r polisïau a'r rhaglenni hynny, gan wneud popeth sydd yn ein gallu gyda'n pwerau i fynd i'r afael â thlodi plant, a gweithio gyda'n partneriaid tuag at y Gymru honno lle rydym ni'n llwyddo i ddileu tlodi plant. Wrth gwrs hwnnw yw fy uchelgais i, Mark Isherwood—dileu tlodi plant yng Nghymru.

Rwy'n falch iawn eich bod chi wedi cyrraedd y pwynt, Mark, lle roeddech chi'n cydnabod, yn y strategaeth, y pwynt pwysicaf a ddaeth i'r amlwg, bod angen i ni roi'r arian ym mhocedi pobl, a bod angen i ni sicrhau'r incwm mwyaf. Wrth gwrs, mae hyn yn rhywbeth yr wyf i wedi bod yn sôn amdano ers peth amser. Rwy'n credu mai dyna pam mae hi mor bwysig ein bod ni wedi lansio siarter budd-daliadau Cymru ddoe. Yr hyn sy'n wirioneddol bwysig yw nid ein siarter ni yn unig—lansio system fudd-daliadau newydd i Gymru, mewn gwirionedd, yn fy marn i. Nid dim ond cyflwyno siarter yn unig. Ystyr y siarter yw'r modd yr ydych chi'n rhedeg system fudd-daliadau yng Nghymru. Fe fyddaf i'n rhoi datganiad llafar yn ddiweddarach yn y mis—ac rwyf i wedi cytuno ar hynny gyda'n partneriaid yn y cytundeb cydweithio—ynglŷn â'r siarter budd-daliadau i Gymru. Fe fyddwn ni'n gwneud llawer mwy ynghylch hynny yn ddiweddarach yn y tymor hwn.

Wrth galon y siarter fudd-daliadau honno i Gymru y mae'r gwaith i ddatblygu system fudd-daliadau sy'n ystyriol, yn canolbwyntio ar yr unigolyn ac yn fwy syml. Pan aethom ni i ganolfan adnoddau Blaenafon ddoe, fe wnaeth arweinydd cyngor Torfaen, ar ran 22 o awdurdodau lleol, lofnodi'r siarter hon, gan ddweud wrthym ni sut yr oedden nhw am symleiddio'r ffordd y bydd pobl yn cael eu budd-daliadau. Felly, mae hwn yn gam mawr ymlaen. Maen nhw am symleiddio drwy ddechrau gyda'r cyllid yr ydym ni'n ei roi i'r budd-daliadau hynny: cynllun gostyngiadau'r dreth gyngor—nid yw miloedd o bobl yn ei thalu o gwbl, ond fe allai llawer mwy ei hawlio; prydau ysgol ar gael am ddim; mynediad i'r grant hanfodion ysgol; mynediad i'r lwfans cynhaliaeth addysg. Dyma fanteision i bobl yng Nghymru, gyda chydweithwyr yn llywodraeth leol, y byddwn ni'n sicrhau y gellir eu symleiddio nhw—cais unigol, heb orfod mynd trwy ystod eang o geisiadau, gweinyddu, biwrocratiaeth, ar gyfer rhoi'r budd-daliadau hynny ym mhocedi'r teuluoedd sydd â'r angen mwyaf.

Dim ond gair bach cyflym i ddweud bod y fframwaith ar gyfer monitro yn wirioneddol bwysig. Fe ddywedais i hynny yn fy natganiad i. A dweud y gwir, o dan Fesur Plant a Theuluoedd (Cymru) 2010—ac roeddech chi yn y fan hon, Mark, pan wnaethom ni ddwyn hwnnw drwodd—mae dyletswydd arnom ni i gyhoeddi adroddiad bob tair blynedd ar gynnydd o ran cyflawni ein hamcanion ynghylch tlodi plant. Rydym ni'n cael ein dwyn i gyfrif, wrth gwrs. Fe gyhoeddwyd yr adroddiad cynnydd diwethaf ym mis Rhagfyr 2022. Mae gwaith ynglŷn â'r fframwaith monitro cadarn hwnnw'n cael ei ddatblygu ar gyflymder. Rwyf i wedi cydnabod hynny eisoes. Ond rwy'n credu ei bod hi'n bwysig fod y fframwaith yn ystyried dangosyddion cenedlaethol a cherrig milltir cenedlaethol sydd gennym ni ar waith yn unol â Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol. Mae'r Senedd gyfan yn anwesu, yn cefnogi ac yn cymeradwyo Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol. Gadewch i ni ei defnyddio hi a'i rhoi hi ar waith mewn ffordd briodol.

Un o'r dangosyddion yw'r ymrwymiad i lenwi'r bwlch tlodi rhwng pobl yng Nghymru sydd â nodweddion allweddol a gwarchodedig arbennig—sy'n golygu eu bod nhw'n fwyaf tebygol o fod mewn tlodi, ac fe soniais i am hynny yn fy natganiad i heddiw: pobl anabl, pobl ddu, Asiaidd ac ethnig leiafrifol a menywod—a'r rhai heb nodweddion erbyn 2035, ac ymrwymo i bennu nod ymestynnol ar gyfer 2050. Yn flynyddol, fe fyddwn ni'n adrodd ar ein hynt gyda'r nodau hynny, drwy gyfrwng ein hadroddiad blynyddol 'Llesiant Cymru'.

A gaf i ddweud hyn hefyd? Fe ddywedais i hyn yn fy natganiad ac fe wrandewais i'n amyneddgar arnoch chi er mwyn i chi gydnabod swyddogaeth Llywodraeth y DU yn hyn o beth. Yn sicr, fe ddylai llefarydd y Torïaid gydnabod bod ei system treth a budd-daliadau a nawdd cymdeithasol, nad y ni sy'n gyfrifol amdani hi—er ein bod ni'n datblygu ein system budd-daliadau ni i Gymru—yn ysgogiadau allweddol i fynd i'r afael â thlodi. Fe welsom ni, yn ystod 10 mlynedd o Lywodraeth Lafur, dlodi plant yn prinhau oherwydd y ffyrdd yr oeddem ni'n defnyddio trethiant a budd-daliadau. Mewn tair blynedd ar ddeg o gyni, fe gynyddodd.

Ddoe, fe welsoch chi—[Torri ar draws.] Rwy'n ymateb i'ch cwestiwn chi. Fe welsoch chi'r adroddiad ddoe a oedd yn dangos bod y system nawdd cymdeithasol yn denau iawn. Ac mewn gwirionedd, dim ond gair i ddweud ynglŷn â Sefydliad Joseph Rowntree, y gwnaethoch chi sôn amdano, bod yr amcangyfrifon cyfredol yn dangos bod cyfraddau credyd cynhwysol £35 yr wythnos yn rhy isel i unigolyn sengl a £65 yr wythnos yn rhy isel i ddau. Dyna i chi'r dreth ystafell wely, dyna i chi'r terfyn dau blentyn, y nawdd cymdeithasol i gyd, ac nid yw Llywodraeth y DU yn cydnabod ei chyfrifoldebau. Heddiw, rwy'n credu y byddwch chi wedi clywed Jeremy Hunt yn sôn am dorri treth. Sut y bydd ef yn gwneud hynny? Mae Rishi Sunak yn dweud mai drwy doriadau i fudd-daliadau y bydd hynny'n digwydd. Dyna'r hyn y gwnaethon nhw ei ddweud yn ystod y pythefnos diwethaf, ac fe glywsom ni heddiw na fydd pobl sydd â mesuryddion rhagdalu yn gallu rhoi arian yn eu mesuryddion nhw. 800 y llynedd; rhagwelir 2 filiwn eleni.

16:20

Ar ôl misoedd—nage, blynyddoedd mewn gwirionedd—o ofyn—erfyn, mewn gwirionedd—mae Plaid Cymru yn falch o weld cyhoeddi strategaeth tlodi plant newydd o'r diwedd. Mae hynny i'w groesawu. Rhywbeth sydd i'w groesawu hefyd yw bod hwn yn welliant ar y drafft a gawsom ni'r llynedd, a gafodd ei feirniadu yn gyffredinol ac yn briodol felly am iddo fod yn wan ac ar chwâl, ac, ym marn y comisiynydd plant, nid oedd yn cydweddu â difrifoldeb y sefyllfa sy'n wynebu plant a phobl ifanc yng Nghymru, ac roeddem ninnau'n cytuno â'r farn honno.

Fe wnaethom ni, yn y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol yr wyf i'n aelod ohono, graffu ar y strategaeth ddrafft ac argymell sut i newid y duedd o fod â chyfraddau gwarthus o uchel o dlodi plant yng Nghymru. Fe wnaethom edrych ar ddulliau sy'n gweithio o ran camau a chyflawni, oherwydd pa les yw strategaeth os na allwch chi wybod a yw hi'n llwyddiannus ai peidio? Mae ei chyflwyniad yn gwbl allweddol. Roedd arbenigwyr fel Chris Burt, cyfarwyddwr cyswllt yn Sefydliad Joseph Rowntree, a chyn-bennaeth uned polisi a chyflawni Prif Weinidog yr Alban, ac eraill o Gymru a ledled y byd y cawsom ni dystiolaeth ganddyn nhw, i gyd yn darlunio i ni pam mae nodau mor hanfodol, a'u bod nhw'n gweithio.

Er ein bod ni i gyd yn gallu cytuno â'r amcanion a'r blaenoriaethau lefel uchel a nodir yn y strategaeth—ni cheir llawer i ddadlau ynglŷn ag ef—ac mae'r amcanion a'r blaenoriaethau hynny cael eu nodi yn fwy eglur a chydlynol erbyn hyn, gyda gwell ystyriaeth, ie, i hawliau plant a sôn am feysydd polisi allweddol pwysig o'r diwedd fel iechyd a thrafnidiaeth, mae arnaf i ofn fod y strategaeth hon yn parhau i fod yn ddisylwedd o ran sut y bydd yr amcanion hynny'n cael eu cyflawni, pa gamau a gymerir a pha ganlyniadau y gallwn ni eu disgwyl, i bwy y byddan nhw o gymorth, pa niferoedd, pa mor gyflym, y wedd ar eu cyflawniad, pwy fydd yn gyfrifol amdanyn nhw, pwy fydd yn cael eu dwyn i gyfrif. Oherwydd pam nad ydych chi wedi bod yn ddigon dewr, yng ngeiriau Cadeirydd y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol, i oresgyn eich gwrthwynebiad i bennu targedau, a ninnau'n gwybod bod targedau'n gweithio? Nid bod â thargedau er eu mwyn eu hunain; ond targedau a fydd yn ysgogi'r ddarpariaeth ac yn sicrhau perchnogaeth ohoni. Pam wnaethoch chi'r penderfyniad hwnnw, Gweinidog?

Mae hi'n dda gweld, o leiaf, eich bod chi wedi pennu dyddiad ar gyfer adrodd cynnydd—mis Rhagfyr 2025—ond, hyd yma, nid oes manylion gennym ni ynglŷn â'r fframwaith monitro y gwnaethoch chi sôn amdano, felly fe fyddai croeso mawr i fwy o eglurder ynglŷn â hynny. Rwy'n dweud 'croeso'—a dweud y gwir, mae hynny'n gwbl hanfodol, oherwydd sut allwch chi wybod a ydych chi'n cyflawni, a yw'r strategaeth hon yn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol i fywydau plant sy'n byw mewn tlodi, heb dargedau yn y cyfamser—ac mae hynny'n gwbl allweddol, yn y cyfamser—a hirdymor sy'n eglur ar gyfer ysgogi'r newid hwnnw? Ac roedd yr adroddiad cynnydd diwethaf a gawsom ni, Gweinidog, ym mis Rhagfyr 2022, yn ymarfer o dorri a gludo, mewn gwirionedd; rhestru camau yr oedd hwnnw, ac nid canlyniadau.

Mae cyfleoedd wedi mynd ar goll yma hyd yn oed o ran y mentrau newydd y mae croeso iddyn nhw. Nid yw siarter budd-daliadau Cymru, er bod cam y cyntaf i'w groesawu sef llunio system fudd-daliadau fel hon yng Nghymru, heb unrhyw sail statudol yn ddigon i sicrhau y bydd pob un o'r 22 awdurdod lleol yn ei blaenoriaethu hi, a sicrhau'r newidiadau hanfodol hynny i'r prosesau gorgymhleth ar gyfer gwneud yn siŵr fod pob £1 o gymorth yn cyrraedd y teuluoedd mor gyflym a rhwydd â phosibl. Felly, pa asesiad a gafodd ei wneud o effaith y pwysau eithriadol ar gyllidebau'r awdurdodau lleol, a sut y gallai hynny fod ag effaith ar greu'r system ddi-dor ac effeithiol honno o uchafu incwm?

Ac yna fe geir prinder o gamau ar gyfer sicrhau nad yw'r polisïau cyfredol yn cael eu tanseilio. Yn ei adroddiad a gyhoeddwyd yn ddiweddar ar system fudd-daliadau Cymru, roedd Sefydliad Bevan yn defnyddio grant hanfodion ysgol yn enghraifft o hyn. Nid yw dim ond mynnu bod yr ysgolion yn rhoi sylw i'r canllawiau ar wisg ysgol yn sicrhau y bydd y grant yn ymestyn cyn belled ag y gallai. Fe hoffwn i wybod hefyd, Gweinidog, sut y cafodd y gyllideb ddrafft ei dylanwadu arni gan y strategaeth, oherwydd yn sesiwn ein pwyllgor ddoe, yn ein sesiwn graffu ar y gyllideb gyda chi, roedd y llinellau o gyllideb a welsom ni ar gyfer pethau fel urddas mislif a chynhwysiant digidol yn cael eu torri, er bod y ddau beth hynny'n cael eu hystyried yn faterion pwysig yn ôl amcan 1. Felly, a wnewch chi roi enghreifftiau i ni o sut y mae'r strategaeth yn ei hamlygu ei hun yn uniongyrchol mewn penderfyniadau ynglŷn â'r gyllideb, fel rhain?

Yn yr un modd, nid oes unrhyw sôn am rai o'r mesurau a argymhellwyd gan grŵp arbenigol y Llywodraeth ei hun ynghylch yr argyfwng costau byw. Mae'r strategaeth yn nodi bod 31 y cant o blant a oedd yn byw mewn teulu lle ceir unigolyn anabl mewn tlodi incwm cymharol, o gymharu â 26 y cant o'r rhai mewn teuluoedd lle nad oedd unrhyw unigolyn anabl. Ond nid oes unrhyw ystyriaeth i daliad costau byw i deuluoedd anabl, fel roedd y grŵp arbenigol yn ei argymell; nid oes unrhyw sôn am daliad plentyn nac unrhyw waith i baratoi ar gyfer sefydlu hynny, er bod tystiolaeth gan y grŵp a'r pwyllgor o sut y gallai hynny fod yn ganolog i wneud gwahaniaeth gwirioneddol i'r cyfraddau hyn o dlodi plant. Yn yr un modd, o ran tlodi bwyd, fe nodir bod methu â chael gafael ar fwyd iach sy'n fforddiadwy yn gysylltiedig yn uniongyrchol ag anghydraddoldebau o ran iechyd, ond nid oes unrhyw fesurau i fynd i'r afael â hyn, er y byddai galwadau gan y grŵp arbenigol am brydau ysgol am ddim i bob plentyn ysgol uwchradd sydd o aelwydydd sy'n cael credyd cynhwysol yn fuddsoddiad ataliol enfawr. Fe allwn i fynd yn fy mlaen.

Yn eich cyflwyniad chi, rydych chi'n dweud bod ymrwymiad Llywodraeth Cymru i fynd i'r afael â thlodi plant yn flaenoriaeth lwyr, ond nid yw'r strategaeth yn arddangos hynny, Gweinidog. Llywydd, rydym ni hanner ffordd drwy dymor Seneddol. Ni fyddwn ni'n cael adroddiad ar gynnydd tan ychydig fisoedd cyn yr etholiad nesaf. Fe fyddwn i'n dadlau nad yw honno'n ffordd o sicrhau blaenoriaeth i gyllido a chyflawni'r camau hyn. Nid oes unrhyw amheuaeth gennyf i, Gweinidog, eich bod chi'n dymuno gweld tlodi plant yn cael ei ddileu, fel gwna pawb ohonom ni yma, ond mae angen map ffordd sy'n fwy eglur ac arwyddbyst arnom ni i wybod ein bod ni'n nesáu at yr amcan hwnnw.

16:25

Diolch yn fawr, Sioned Williams, a diolch i chi am eich sylwadau a'ch cwestiynau heddiw. Rwy'n falch eich bod chi'n cydnabod bod rhai o'r pwyntiau allweddol a godwyd yn yr ymgynghoriad, ac, yn wir, yn yr ymchwiliad gan y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol—ac a gaf i ddweud fy mod i'n falch iawn hefyd fod y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg wedi cyfranogi yn hynny hefyd—yn cael sylw yn y strategaeth.

Fe hoffwn i fynd yn ôl am ychydig at gefndir hanesyddol y mater hwn, ynghylch sut yr ydym ni'n monitro'r camau yr ydym yn eu cymryd o ran mynd i'r afael â thlodi plant. Mewn gwirionedd, yn 2015—rwy'n gwerthfawrogi nad oeddech chi i gyd yma ar yr adeg honno—fe aeth y strategaeth tlodi plant i gyfeiriad dull a oedd yn cyd-fynd â'n huchelgeisiau ni i fynd i'r afael â thlodi plant â'r dangosyddion cenedlaethol yn ôl Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015. Rydych chi'n ymwybodol o hyn, ac rwy'n gobeithio y byddwch chi'n mynd yn ôl ac yn edrych ar hyn. Os nad ydych chi wedi gwneud felly, os nad ydych chi'n ymwybodol o'r materion hyn, roedd y strategaeth yn cynnwys y set hon o ddangosyddion allweddol i helpu i fesur cynnydd o ran cyflawni ein hamcanion gyda thlodi plant. Mewn gwirionedd, mae 12 carreg filltir genedlaethol, 22 o ddangosyddion cenedlaethol, sy'n ein helpu i fesur cynnydd ein cenedl o ran gwella canlyniadau i blant a'u teuluoedd nhw.

Mae ein hymagwedd ni tuag at y strategaeth tlodi plant newydd yn adeiladu ar y dull sefydledig hwn. Bob blwyddyn, fe gewch chi—. Ac, yn wir, rwyf i am ei rannu unwaith eto, adroddiad 'Llesiant Cymru' y llynedd. Mae hwnnw'n ystyried pa effaith a gawsom ni a pha gynnydd a wnaethom ni yn unol â'r dangosyddion hynny. Felly, rydym ni o'r farn fod fframwaith i'w gael, ar sail ystod o fesurau, gan gynnwys y dangosyddion cenedlaethol a ffynonellau eraill o ddata—. Fe soniais i am y materion croestoriadol, y nodweddion gwarchodedig. Mae targed gennym ni eisoes; fe roddais i'r dyddiadau i chi eisoes: 2035 hyd 2050. Fe fydd hyn yn ein helpu ni i adlewyrchu dylanwad ein dull o weithredu yn gywir. Mae hyn yn ymwneud â'r hyn y mae'r Llywodraeth yn ei wneud a'r hyn y mae'n ei olygu ym mywydau pobl a sut y mae'n cael effaith—a ydyn nhw'n cael pryd ysgol am ddim, o ganlyniad i'n cytundeb cydweithio.

Un o'r pethau cyntaf a ddywedodd y comisiynydd plant ar y pryd pan ddes i yn Weinidog Cyfiawnder Cymdeithasol oedd, 'Cyflwynwch brydau ysgol am ddim, cynyddwch y niferoedd sy'n manteisio ar dalebau Cychwyn Iach'—rwy'n credu bod hynny wedi dod oddi wrth Sefydliad Bevan. Onid peth da yw clywed gan Lynne Neagle, y Dirprwy Weinidog Iechyd Meddwl a Llesiant, mai Cymru sydd â'r niferoedd mwyaf sy'n manteisio ar dalebau Cychwyn Iach erbyn hyn? Nid o ganlyniad i dargedau y mae hynny; ond oherwydd camau'r Llywodraeth a alluogodd ymwelwyr iechyd i gael eu hyfforddi i sicrhau y gallent helpu pobl ar y rheng flaen, mewn gwirionedd, y mamau ifanc hynny, wrth allu cael talebau Cychwyn Iach. Mae perygl i ddull ar sail targedau fod yn orsyml, gan dynnu oddi wrth y dystiolaeth ynglŷn â phrofiad bywyd tlodi, yn tynnu sylw, mewn gwirionedd, oddi wrth lywodraeth dda a'r ffyrdd y gallwn ni gyflawni polisïau.

Rwyf i am roi rhai o'r targedau o ran cynllun gweithredu trechu tlodi i chi, ac rwyf i am eu rhannu unwaith eto er mwyn i chi eu gweld nhw: erbyn 2016, i weld cynydd yng nghyfran y plant tair oed sy'n cael sesiynau Dechrau'n Deg a gyflawnodd 5 y cant dros ben eu cerrig milltir datblygiadol. Fe gyrhaeddodd 55 y cant o blant yn rhaglen Dechrau'n Deg eu carreg filltir ddatblygiadol neu ragori arnyn nhw'n deirblwydd oed. Nawr, fe gafodd hyn ei wirio. Mae hyn wedi bod yn y cynllun plant a phobl ifanc. Rydym ni'n gwirio hyn. Mae hwn yn ddangosydd sy'n dangos ein bod ni'n gwneud cynnydd. Dangosydd arall: llenwi'r bwlch o ran cyrhaeddiad rhwng dysgwyr saith oed sy'n gymwys i gael prydau ysgol am ddim. Dangosydd arall: y disgwyliad oes iach ar enedigaeth plentyn, sy'n rhoi'r nifer o flynyddoedd y gall unigolyn ddisgwyl byw gydag iechyd da. Dangosydd arall: i greu £8 miliwn mewn budd-daliadau ychwanegol a gadarnhawyd i unigolion bob blwyddyn drwy gyfrwng gwasanaethau cynghori.

Felly, i droi at eich pwynt chi ynglŷn â'r gyllideb ddrafft. Roeddwn yn destun craffu ddoe yn y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol, ac roeddwn i'n falch iawn y gallwn i ddweud—ac roedd honno'n dasg anodd—£1.3 biliwn yn mynd o'n cyllideb o ganlyniad i doriadau Llywodraeth y DU, o ganlyniad i Liz Truss yn dinistrio ein heconomi. Felly, roedd rhaid i ni wneud penderfyniadau anodd iawn wedyn. Felly, roedd cadw'r gronfa cymorth dewisol honno ar ei chyfradd o £38.5 miliwn yn gyflawniad hanfodol ar draws Llywodraeth Cymru, gan gadw'r gronfa gynghori sengl. A ddoe, fe wnaethom ni gwrdd â Chyngor ar Bopeth lan yn Nhorfaen ym Mlaenafon sydd yno bedwar diwrnod yr wythnos, sy'n cael ei ariannu gan Lywodraeth Cymru, i roi'r math o gyngor y mae angen i bobl ei gael. Rwy'n credu bod hynny'n bwysig iawn, wrth ystyried y gwaith a wnaethom ni o ganlyniad i gyngor y pwyllgor arbenigol costau byw. Ac fe fyddaf i'n adrodd ar hynny hefyd y prynhawn yma.

Mae hyn yn ymwneud â chyhoeddi siarter budd-daliadau Cymru, fel dywedais i, a gafodd ei gymeradwyo gan Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru. Yn wir, fe ddywedais i yn fy natganiad ysgrifenedig ddoe ein bod ni wedi penodi Fran Targett i gadeirio grŵp gweithredu allanol gyda llywodraeth leol, Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, ar gyfer gweithio i sicrhau y bydd hyn yn cael ei gyflawni. Ac mae hyn yn ymwneud â system newydd o ddarparu manteision i Gymru yma heddiw, ond fe geir llawer o argymhellion eraill yr ydym ni'n eu hadolygu hefyd, nid yn unig cyflwyno prydau ysgol am ddim fel rhan o'r cytundeb cydweithio. Oni ddylem ni gydnabod bod mwy na 15 miliwn o brydau ysgol am ddim ychwanegol wedi cael eu rhoi ers y lansiad? Fe ddylem ni fod yn falch o hynny. Mae hynny'n helpu pobl, gyda'r Llywodraeth, nawr, ac mewn gwirionedd Llywodraeth o ganlyniad i ni fod yn gweithio gyda'n gilydd yw hon. Ond ymestyn y cynllun Nyth hefyd wrth i ni gaffael y cynllun Cartrefi Clyd newydd ar gyfer mis Ebrill, a galw ar Lywodraeth y DU—. Mae hyn yn bwysig hefyd—ac fe wn i y byddech chi'n cydnabod hyn—na allwn ni wneud hyn i gyd ar ein pennau ein hunain. Mae nawdd cymdeithasol yn fater a gedwir yn ôl. Ond fe allwn ni wneud yr hyn y gallwn ni ei wneud gyda'r ysgogiadau sydd gennym ni, a hwnnw yw ein cyfrifoldeb ni. Ac wedyn, yn amlwg, rwy'n gobeithio y byddwch chi'n cymeradwyo'r newidiadau a'r cynnydd pwysig a wnaethom ni o ganlyniad i'r ymgynghoriad hwn. 

16:30

Diolch i chi, Gweinidog, am gyflwyno'r strategaeth tlodi plant hon i Gymru heddiw. Heddiw, rwy'n siarad yn rhinwedd fy swydd yn Gadeirydd y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg, ac, fel roeddech chi'n sôn, yn y swydd hon, roeddwn i â rhan yng ngwaith diweddar y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol ynglŷn â'r strategaeth tlodi plant ddrafft, a drafodwyd yn y Cyfarfod Llawn bythefnos yn ôl. Unwaith eto, fe hoffwn i ddiolch ar goedd i Gadeirydd y pwyllgor hwnnw am fy ngwahodd i'w gwaith hi ar hynny.

Yn ystod y ddadl, fe gyfeiriodd y rhan fwyaf o'r cyfraniadau at yr effaith y mae tlodi yn ei chael ar blant a phobl ifanc a'u teuluoedd nhw, ac rwy'n credu, wrth i ni drafod y strategaeth hon heddiw, ei bod hi'n bwysig ein bod ni'n cofio'r effeithiau sylweddol a threiddiol sydd yn cael eu teimlo ledled Cymru gan lawer gormod o blant a phobl ifanc a'u teuluoedd nhw bob dydd. Ac rwy'n gwybod mai dyna pam roedd y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol yn galw am i'r strategaeth gynnwys y targedau hynny o ran lliniaru tlodi plant, a bod cynllun gweithredu manwl yn sail i hynny. Roeddwn i'n falch iawn o'ch clywed chi'n dweud heddiw, a'r geiriau y gwnaethoch chi eu defnyddio, a'ch penderfyniad chi, bod rhaid i ddileu tlodi plant fod yn flaenoriaeth bennaf i bob llywodraeth.

Eto i gyd, fel gwnes i bythefnos yn ôl, fe hoffwn i ganolbwyntio fy nghwestiynau ar ddau grŵp arbennig y bydd tlodi yn fwy tebygol o effeithio arnyn nhw—plant â phrofiad o ofal a phlant a phobl ifanc anabl. Yn y pwyllgor, rydym ni wedi treulio'r 18 mis diwethaf yn siarad â'r ddau grŵp hyn o blant a phobl ifanc ar gyfer llywio ein gwaith ni. Mae gweddill y pwyllgor a minnau wedi cael ein hysbrydoli gan eu dealltwriaeth nhw, eu cryfder nhw a'u hawydd nhw i newid pethau er gwell i'r plant a'r bobl ifanc hynny a fydd yn dilyn yn ôl eu traed nhw. Mae ein gwaith ni wedi bod yn fwy caboledig a chadarn am iddo gael ei lywio mor eglur gan eu profiadau a'u hawgrymiadau ar gyfer newid ac fe fydd hyn ag effaith wirioneddol a chadarnhaol ar blant a phobl ifanc ledled Cymru. Gyda'r profiad hwn yn flaenllaw yn fy ystyriaethau i, fe hoffwn i ofyn i'r Gweinidog sut y gwnaethoch chi ystyried anghenion y ddau grŵp hyn yn benodol wrth ddatblygu'r strategaeth.

Yn olaf, mae'r strategaeth yn nodi eich bod chi wedi ymgymryd â gwaith ymgysylltu, sydd wedi cynnwys pobl ifanc â phrofiad o ofal, pobl anabl a niwroamrywiol, a phobl ag anghenion dysgu ychwanegol. Efallai y gwnewch chi roi mwy o fanylion i ni ynglŷn â'r gwaith ymgysylltu hwn a sut mae eu barn nhw wedi ffurfio a dylanwadu ar y strategaeth. Diolch.

16:35