Y Cyfarfod Llawn

Plenary

08/11/2023

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.

Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

1. Cwestiynau i’r Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol
1. Questions to the Minister for Finance and Local Government

Prynhawn da a chroeso i'r cyfarfod y prynhawn yma o'r Senedd. Yr eitem gyntaf y prynhawn yma fydd y cwestiynau i’r Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol. Mae'r cwestiwn cyntaf gan Delyth Jewell.

Good afternoon and welcome to this afternoon's Plenary session. The first item will be questions to the Minister for Finance and Local Government, and the first question is from Delyth Jewell.

Gwariant Cyhoeddus y DU
UK Public Expenditure

1. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gyda Llywodraeth y DU cyn datganiad yr hydref y Canghellor i sicrhau bod Llywodraeth Cymru yn cael cyfran deg o wariant cyhoeddus y DU? OQ60204

1. What discussions has the Minister had with the UK Government ahead of the Chancellor's autumn statement to ensure the Welsh Government gets a fair share of UK public expenditure? OQ60204

Further to discussions at the Finance: Interministerial Standing Committee in September, I have written to the Chancellor and met with the Chief Secretary to the Treasury to outline the priorities for Wales at the autumn statement. It is essential that additional funding is provided to maintain vital public services and to support the most vulnerable people impacted by the cost-of-living crisis.

Yn dilyn trafodaethau yn y Pwyllgor Sefydlog Rhyngweinidogol ar Gyllid ym mis Medi, rwyf wedi ysgrifennu at y Canghellor ac wedi cyfarfod â Phrif Ysgrifennydd y Trysorlys i amlinellu’r blaenoriaethau ar gyfer Cymru yn natganiad yr hydref. Mae’n hanfodol fod cyllid ychwanegol yn cael ei ddarparu i gynnal gwasanaethau cyhoeddus hanfodol ac i gefnogi’r bobl fwyaf agored i niwed y mae’r argyfwng costau byw yn effeithio arnynt.

Thank you for that. I welcome what you’ve said. Wales should be able to expect fair funding for its own public services but also for its own infrastructure, and I’d be grateful if you could set out, in addition to what you’ve written to the UK Government, the programme of work that you expect your Government will undertake to secure that fair funding. You’ll be aware that my Plaid Cymru colleagues in Westminster have outlined the need for a fair funding Bill for Wales in their alternative King’s Speech. I’d be interested to hear if you think that that would be necessary.

The unjust underfunding of Wales has to be assessed, like the denial of funding that arises from projects like HS2, where it’s clear that the Barnett formula has just failed us. We have to change the way that Wales is funded for as long as we remain in this unequal nation, and that warrants strong demands from the UK Government. It warrants action from them, because Wales should be funded based on need, not population. So, would you support that need for that Bill? And do you agree that, whatever colour the next Government in Westminster is, they have a duty to secure a prosperous future for Wales? And how do you think the Welsh Government will pursue those demands as far as possible, please?

Diolch. Rwy'n croesawu'r hyn yr ydych wedi'i ddweud. Dylai Cymru allu disgwyl cyllid teg ar gyfer ei gwasanaethau cyhoeddus ei hun, ond hefyd ar gyfer ei seilwaith ei hun, a buaswn yn ddiolchgar pe gallech nodi, yn ychwanegol at yr hyn rydych wedi’i ysgrifennu at Lywodraeth y DU, y rhaglen waith yr ydych yn disgwyl y bydd eich Llywodraeth yn ei chwblhau i sicrhau’r cyllid teg hwnnw. Fe fyddwch yn ymwybodol fod fy nghymheiriaid o Blaid Cymru yn San Steffan wedi amlinellu’r angen am Fil ariannu teg i Gymru yn eu Haraith y Brenin amgen. Byddai gennyf ddiddordeb mewn clywed a ydych chi'n meddwl y byddai hynny’n angenrheidiol.

Mae’n rhaid asesu’r ffyrdd y mae Cymru wedi cael ei thanariannu'n anghyfiawn, fel gwrthod cyllid sy'n deillio o brosiectau fel HS2, lle mae’n amlwg nad yw fformiwla Barnett wedi gweithio i ni. Mae’n rhaid inni newid y ffordd y caiff Cymru ei hariannu cyhyd ag y byddwn yn parhau i fod yn rhan o'r genedl anghyfartal hon, ac mae hynny’n golygu galwadau cryf ar Lywodraeth y DU. Mae’n golygu camau gweithredu ganddynt, gan y dylai Cymru gael ei hariannu ar sail angen, nid poblogaeth. Felly, a fyddech yn cefnogi’r angen am y Bil hwnnw? Ac a ydych yn cytuno, ni waeth pa liw yw'r Llywodraeth nesaf yn San Steffan, fod dyletswydd arnynt i sicrhau dyfodol llewyrchus i Gymru? A sut y credwch y bydd Llywodraeth Cymru yn mynd ar drywydd y gofynion hynny i'r graddau mwyaf posibl, os gwelwch yn dda?

I’m very grateful for the questions. I’m sure that we do have a lot of common ground on this issue in terms of ensuring that Wales gets its fair share. The current UK funding arrangements, set out in the statement of funding policy, are imposed by the UK Government and that’s done with little meaningful consultation with the devolved Governments and they’re certainly not jointly agreed.

We set out in ‘Reforming our Union’ in 2021 the need for a new, principles-based approach to UK funding and fiscal networks, enshrined within a new fiscal agreement, overseen and operated by a body that would be independent of the UK Government. As a matter of principle, we believe the allocation of resources across the UK should be based on relative need to enable all parts of the union to provide an equivalent level of public service, taking into account the relative needs of the population, and that would involve replacing the Barnett formula with a new rules-based funding system, as part of creating a new fiscal arrangement jointly agreed by all four nations. So, I’m sure there is plenty of common ground between us.

Diolch yn fawr am eich cwestiynau. Rwy’n siŵr fod gennym lawer o dir cyffredin ar y mater hwn o ran sicrhau bod Cymru’n cael ei chyfran deg. Mae trefniadau ariannu presennol y DU, a nodir yn y datganiad polisi cyllido, yn cael eu gosod gan Lywodraeth y DU, a hynny heb fawr o ymgynghori ystyrlon â’r Llywodraethau datganoledig, ac yn sicr, ni chytunir arnynt ar y cyd.

Yn 'Diwygio ein Hundeb’ yn 2021 fe wnaethom nodi'r angen am ddull newydd sy'n seiliedig ar egwyddorion o gyllido a gweithredu rhwydweithiau cyllidol y DU, wedi’i ymgorffori mewn cytundeb cyllidol newydd, wedi’i oruchwylio a’i weithredu gan gorff a fyddai’n annibynnol ar Lywodraeth y DU. Fel mater o egwyddor, credwn y dylai dyraniad adnoddau ar draws y DU fod yn seiliedig ar angen cymharol i alluogi pob rhan o’r undeb i ddarparu lefel gyfatebol o wasanaeth cyhoeddus, gan ystyried anghenion cymharol y boblogaeth, a byddai hynny’n cynnwys creu system gyllido newydd sy'n seiliedig ar reolau yn lle fformiwla Barnett, fel rhan o'r broses o greu trefniant cyllidol newydd y cytunir arno ar y cyd gan y pedair gwlad. Felly, rwy’n siŵr fod digon o dir cyffredin rhyngom.

Of course, what we’ve seen over the last 24 hours in the inaugural King’s Speech from the UK Conservative Prime Minister, Rishi Sunak, is bold leadership in tackling some of the biggest issues facing the UK as a whole in 2023. And all Keir Starmer, the Labour Party in Wales and Plaid Cymru can do is continue to snipe from the sidelines while the Conservatives are delivering and getting on with the job. And for every £1 spent in England, Wales gets £1.20. So, it’s shocking to see Welsh Labour once again cutting the health budget and compelling health boards to make difficult decisions when they are already struggling, after nearly 25 years of Labour running our NHS into the ground. So, what further discussions and collaborative work will the Minister undertake with No. 10, the Treasury, the Wales Office and other relevant UK Government departments, to enhance Wales’s prospects in devolved areas so that we can improve the lives of the people of Wales rather than continue with the current status quo of failure and blame-gaming?

Wrth gwrs, yr hyn rydym wedi'i weld dros y 24 awr ddiwethaf yn Araith gyntaf y Brenin gan Brif Weinidog Ceidwadol y DU, Rishi Sunak, yw arweinyddiaeth feiddgar wrth fynd i'r afael â rhai o'r problemau mwyaf sy'n wynebu'r DU gyfan yn 2023. A'r cyfan y gall Keir Starmer, y Blaid Lafur yng Nghymru a Phlaid Cymru ei wneud yw parhau i feirniadu o'r cyrion tra bo'r Ceidwadwyr yn cyflawni ac yn bwrw ymlaen â'r gwaith. Ac am bob £1 a werir yn Lloegr, mae Cymru'n cael £1.20. Felly, mae’n syfrdanol gweld Llafur Cymru unwaith eto yn torri’r gyllideb iechyd ac yn gorfodi byrddau iechyd i wneud penderfyniadau anodd pan fyddant eisoes o dan bwysau, ar ôl bron i 25 mlynedd o Lafur yn dinistrio ein GIG. Felly, pa drafodaethau pellach a gwaith cydweithredol y bydd y Gweinidog yn ei wneud gyda Rhif 10, y Trysorlys, Swyddfa Cymru ac adrannau perthnasol eraill o Lywodraeth y DU, i wella rhagolygon Cymru mewn meysydd datganoledig fel y gallwn wella bywydau pobl Cymru yn hytrach na pharhau gyda'r status quo presennol o fethiant a thaflu bai?

I have less in common with this Member’s contribution this afternoon. And I just want to correct the record, because I do think it is wrong that the Welsh Conservatives do, week after week, mislead the Welsh public. It is not the case that we have cut the Welsh budget; we sat here just a week or so ago and I announced another £425 million going into the Welsh NHS as a result of the severe pressures that public services are facing in Wales. This Welsh Government will always work to protect the Welsh NHS and public services.

Now, if the UK Government wants to do something useful, it has that opportunity on the twenty-second of this month. It has a fiscal event; it’s got the autumn statement—an opportunity to invest in public services. But I’m not hopeful. The UK Government has had dozens of fiscal events since 13 years ago, and, at every one of those, it could have had the opportunity to invest in public services. It’s time to right that wrong now and start investing so that we’re able to provide the NHS with the funding it so desperately needs.

Mae gennyf lai yn gyffredin â chyfraniad yr Aelod hwn y prynhawn yma. A hoffwn gywiro'r cofnod, gan y credaf fod y Ceidwadwyr Cymreig ar fai yn camarwain y cyhoedd yng Nghymru wythnos ar ôl wythnos. Nid yw’n wir ein bod wedi torri cyllideb Cymru; buom yn eistedd yma tua wythnos yn ôl yn unig, a chyhoeddais £425 miliwn arall i GIG Cymru o ganlyniad i'r pwysau difrifol y mae gwasanaethau cyhoeddus yn eu hwynebu yng Nghymru. Bydd y Llywodraeth hon yng Nghymru bob amser yn gweithio i ddiogelu GIG Cymru a gwasanaethau cyhoeddus.

Nawr, os yw Llywodraeth y DU am wneud rhywbeth defnyddiol, mae ganddi gyfle ar yr ail ar hugain o’r mis hwn. Mae ganddi ddigwyddiad cyllidol; mae ganddi ddatganiad yr hydref—cyfle i fuddsoddi mewn gwasanaethau cyhoeddus. Ond nid wyf yn obeithiol. Mae Llywodraeth y DU wedi cael dwsinau o ddigwyddiadau cyllidol dros y 13 mlynedd diwethaf, ac ym mhob un o’r rheini, gallai fod wedi achub ar y cyfle i fuddsoddi mewn gwasanaethau cyhoeddus. Mae’n bryd unioni hynny a dechrau buddsoddi fel ein bod yn gallu darparu’r cyllid y mae ei angen yn daer ar y GIG.

13:35
Y Dreth Gyngor
Council Tax

2. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am ddatblygiad y diwygiadau arfaethedig i'r dreth gyngor a fydd yn cael eu cyflwyno yn 2025? OQ60201

2. Will the Minister provide an update on the development of the proposed council tax reforms set to be introduced in 2025? OQ60201

I will be making a statement to the Senedd next week, on 14 November, providing an update on our important work to make council tax fairer.

Byddaf yn gwneud datganiad i’r Senedd yr wythnos nesaf, ar 14 Tachwedd, yn rhoi’r wybodaeth ddiweddaraf am ein gwaith pwysig i wneud y dreth gyngor yn decach.

Diolch, Gweinidog. I was pleased to see that there's going to be a statement next week. As you're well aware, the valuation of almost all properties in Wales is based on 2003 prices—that's well before the 2008 financial crisis, Brexit, COVID-19, and even many years before this place was even called the 'Senedd'. We've heard already this afternoon yet again of the huge pressures on public bodies, and, since 2010, local authorities have really been struggling due to Westminster austerity, and now the high interest rates have worsened this crisis. According to analysis by the Wales Governance Centre, by 2027 we can expect a funding gap of £744 million for local authorities, which is bound to impact the most vulnerable in our society. Their report suggests that one answer to this is a rise of 5 per cent in council tax. Will the Welsh Government then commit to reforming the council tax bands as soon as possible to assist struggling local authorities? Diolch yn fawr.

Diolch, Weinidog. Roeddwn yn falch o weld y bydd datganiad yr wythnos nesaf. Fel y gwyddoch yn iawn, mae prisiad bron i bob eiddo yng Nghymru yn seiliedig ar brisiau 2003—mae hynny ymhell cyn argyfwng ariannol 2008, Brexit, COVID-19, a hyd yn oed flynyddoedd lawer cyn i’r lle hwn gael ei alw’n ‘Senedd’. Rydym eisoes wedi clywed y prynhawn yma unwaith eto am y pwysau enfawr ar gyrff cyhoeddus, ac ers 2010, mae awdurdodau lleol wedi'i chael hi’n anodd iawn oherwydd cyni San Steffan, a nawr, mae’r cyfraddau llog uchel wedi gwaethygu’r argyfwng hwn. Yn ôl dadansoddiad gan Ganolfan Llywodraethiant Cymru, erbyn 2027, gallwn ddisgwyl bwlch ariannu o £744 miliwn i awdurdodau lleol, sy’n siŵr o effeithio ar y rhai mwyaf agored i niwed yn ein cymdeithas. Mae eu hadroddiad yn awgrymu mai un ateb i hyn yw cynnydd o 5 y cant yn y dreth gyngor. A wnaiff Llywodraeth Cymru ymrwymo felly i ddiwygio bandiau'r dreth gyngor cyn gynted â phosibl, i gynorthwyo awdurdodau lleol sy’n ei chael hi’n anodd? Diolch yn fawr.

I'll begin by saying and recognising the fact that we are working on 2003 valuations for properties at the moment. That can't be right, to be working on a system that is 20 years out of date. But, that said, in England and Scotland they're working on valuations based from 1991, so we have come a step further, but I think that now is the time to start making some real progress in terms of making council tax fairer. I do want to take this opportunity to emphasise the point that the overall aim of the exercise is not to raise a single penny more overall. I know that lots of people are concerned because, as the Member sets out, the value of their property has increased over the last 20 years. They're concerned that that means that the amount that they'd be expected to pay in council tax will also increase. That's not necessarily the case—what matters is the value of your property relative to all other properties in Wales. So, I think it's important just to set that out and just to be clear with everybody in those terms.

One of the things that we are looking at, of course, alongside the new revaluation, is band redesign, and it's the intention in the consultation document, which I'll be launching next week, to say a bit more about how we might go about redesigning those bands. I'd be very keen to hear from the Member, and all other interested Members in the Chamber, what they think about the potential ways forward that we're demonstrating next week. It will be accompanied by a really insightful report from the Institute for Fiscal Studies, and that gives some more detail to those proposals, setting out potential increases to council tax in certain bands or decreases in others. It really puts some flavour on the options that we'll be looking at, and it sets out as well some of the distributional impact in geographical terms. So, I know that all colleagues will have a keen interest in that.

Fe ddechreuaf drwy ddweud a chydnabod y ffaith ein bod yn gweithio ar brisiadau 2003 ar gyfer eiddo ar hyn o bryd. Ni all hynny fod yn iawn, gweithio ar system sy'n 20 mlwydd oed. Ond wedi dweud hynny, yn Lloegr a'r Alban, maent yn gweithio ar brisiadau sy'n seiliedig ar brisiau 1991, felly rydym wedi dod gam ymhellach, ond credaf mai nawr yw'r amser i ddechrau gwneud cynnydd gwirioneddol o ran gwneud y dreth gyngor yn decach. Hoffwn achub ar y cyfle hwn i bwysleisio’r pwynt nad nod cyffredinol yr ymarfer yw codi'r un geiniog yn fwy. Gwn fod llawer o bobl yn pryderu gan fod gwerth eu heiddo, fel y mae’r Aelod yn ei nodi, wedi cynyddu dros yr 20 mlynedd diwethaf. Maent yn pryderu bod hynny'n golygu y byddai'r dreth gyngor y byddai disgwyl iddynt ei thalu hefyd yn cynyddu. Nid yw hynny'n wir o reidrwydd—yr hyn sy'n bwysig yw gwerth eich eiddo o gymharu â phob eiddo arall yng Nghymru. Felly, credaf ei bod yn bwysig nodi hynny, a bod yn glir gyda phawb yn y termau hynny.

Un o'r pethau yr ydym yn edrych arnynt, wrth gwrs, ochr yn ochr â'r ailbrisiad newydd, yw ailgynllunio'r bandiau, a'r bwriad yn y ddogfen ymgynghori, y byddaf yn ei lansio'r wythnos nesaf, yw dweud ychydig yn rhagor am sut y gallem fynd ati i ailgynllunio'r bandiau hynny. Rwy'n awyddus iawn i glywed barn yr Aelod, a phob Aelod arall yn y Siambr sydd â diddordeb, am y dulliau gweithredu posibl y byddwn yn eu dangos yr wythnos nesaf. I gyd-fynd â hynny, cawn adroddiad craff iawn gan y Sefydliad Astudiaethau Cyllid, ac mae hwnnw'n rhoi rhagor o fanylion am y cynigion hynny, gan nodi’r cynnydd posibl i’r dreth gyngor mewn bandiau penodol, neu ostyngiadau mewn bandiau eraill. Mae'n rhoi lliw i'r opsiynau y byddwn yn edrych arnynt, ac mae hefyd yn nodi peth o'r effaith ddosbarthiadol mewn termau daearyddol. Felly, gwn y bydd gan bob un o fy nghyd-Aelodau gryn ddiddordeb yn hynny.

If I could, to start, I'd like to say 'hello' to my old comprehensive school, Bryn Celynnog, which are in the public gallery as I speak. I met with them earlier and I'd just like to say 'hello' again.

Minister, I'm keen to know whether or not your proposed reforms will look at the vast sums of money that are currently lying dormant in local authority bank accounts. As you know, Minister, the three councils within my region of South Wales Central have almost £0.5 billion in combined usable reserves, yet they continuously plead poverty and raise their council tax rates year upon year. Minister, I fail to see how this is fair on hard-working, hard-pressed families within my region. So, with this in mind, what commitments will you give to look into this aspect of local authority financing when looking into council tax reform? Thank you.

Os caf, hoffwn ddweud 'helo' i ddechrau wrth fy hen ysgol gyfun, Bryn Celynnog, sydd yn yr oriel gyhoeddus ar hyn o bryd. Cyfarfûm â nhw yn gynharach, a hoffwn ddweud 'helo' eto.

Weinidog, hoffwn wybod a fydd eich diwygiadau arfaethedig yn edrych ar y symiau enfawr o arian sy'n segur ar hyn o bryd yng nghyfrifon banc awdurdodau lleol. Fel y gwyddoch, Weinidog, mae gan y tri chyngor yn fy rhanbarth i, Canol De Cymru, bron i £0.5 biliwn mewn cronfeydd wrth gefn cyfunol y gellir eu defnyddio, ac eto maent o hyd yn honni eu bod yn brin o arian ac yn codi cyfraddau'r dreth gyngor flwyddyn ar ôl blwyddyn. Weinidog, ni allaf weld sut y mae hyn yn deg ar deuluoedd gweithgar sydd o dan bwysau yn fy rhanbarth. Felly, gyda hyn mewn golwg, pa ymrwymiadau y byddwch yn eu gwneud i ymchwilio i'r agwedd hon ar gyllid awdurdodau lleol wrth edrych ar ddiwygio'r dreth gyngor? Diolch.

I'm not going to conflate the two issues of local government reserves with council tax reform. I think that that would be a dangerous thing to do, because I think that it is important to keep the two things separate. Council tax reserves are in many ways a reflection of the decisions taken by councils over a number of years, and I think that respecting that local autonomy is really important. But we also need to consider reserves in relation to the overall budget for local government. So, at an all-Wales level, the level of general or unallocated reserves would cover just 10 days of the costs of delivering local government. So, I think that we do need to keep it in perspective. Reserve levels are not taken into account when determining funding in England either, and we have to recognise as well that reserves in England have increased by 50 per cent over the last two years. And I think that's a reflection of the extraordinary couple of years that we've had.

Nid wyf yn mynd i gyfuno mater cronfeydd wrth gefn llywodraeth leol â mater diwygio’r dreth gyngor. Credaf y byddai hynny’n beth peryglus i’w wneud, gan y credaf ei bod yn bwysig cadw’r ddau beth ar wahân. Mewn sawl ffordd, mae cronfeydd wrth gefn awdurdodau lleol yn adlewyrchiad o’r penderfyniadau a wneir gan gynghorau dros nifer o flynyddoedd, a chredaf fod parchu’r ymreolaeth leol honno’n wirioneddol bwysig. Ond mae angen i ni hefyd ystyried cronfeydd wrth gefn mewn perthynas â’r gyllideb gyffredinol ar gyfer llywodraeth leol. Felly, ar lefel Cymru gyfan, ni fyddai lefel y cronfeydd wrth gefn cyffredinol neu heb eu dyrannu ond yn ddigon i dalu am 10 diwrnod o gostau cynnal llywodraeth leol. Felly, credaf fod angen inni gadw hynny mewn persbectif. Nid yw lefelau cronfeydd wrth gefn yn cael eu hystyried wrth bennu cyllid yn Lloegr ychwaith, ac mae'n rhaid inni gydnabod hefyd fod cronfeydd wrth gefn yn Lloegr wedi cynyddu 50 y cant dros y ddwy flynedd diwethaf. A chredaf fod hynny'n adlewyrchiad o'r ychydig flynyddoedd anarferol yr ydym wedi'u cael.

13:40
Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Llefarydd y Ceidwadwyr nawr i ofyn cwestiynau gan lefarwyr y pleidiau. Peter Fox. 

Questions from party spokespeople now. The Welsh Conservative spokesperson, Peter Fox. 

Diolch, Llywydd. Minister, I'll start by building on, perhaps, the first question you had today, and a conversation in here between Rhun ap Iorwerth and the First Minister yesterday. We know that, in 2016, the current First Minister, then finance Minister, signed the revised fiscal framework for Wales, which included the Holtham review recommendation for a needs-based element to be included in the Barnett formula for Welsh Government settlements from 2018 onwards. The formula has resulted in Wales receiving, as we've heard, around £1.20 for every £1 spent on health and education in England, but this needs-based factor—we keep hearing there is no needs-based factor—recognises that the people of Wales are deemed to be at a higher need for funding and public services. We all agree. With this in mind, do you, Minister, agree with the First Minister when, in your role, he said, and I quote:

'I am pleased we have been able to reach agreement about a new fiscal framework which puts our funding on a stable and long-term footing. This is an agreement which is fair to Wales and the rest of the UK'?

Diolch, Lywydd. Weinidog, dechreuaf drwy adeiladu, efallai, ar y cwestiwn cyntaf a gawsoch heddiw, a sgwrs yma rhwng Rhun ap Iorwerth a’r Prif Weinidog ddoe. Yn 2016, gwyddom fod y Prif Weinidog presennol, y Gweinidog cyllid ar y pryd, wedi llofnodi’r fframwaith cyllidol diwygiedig i Gymru, a oedd yn cynnwys argymhelliad adolygiad Holtham i gynnwys elfen sy'n seiliedig ar anghenion yn fformiwla Barnett ar gyfer setliadau Llywodraeth Cymru o 2018 ymlaen. Fel y clywsom, mae’r fformiwla wedi arwain at Gymru’n cael oddeutu £1.20 am bob £1 a werir ar iechyd ac addysg yn Lloegr, ond mae’r ffactor hwn sy’n seiliedig ar anghenion—rydym yn clywed o hyd nad oes ffactor sy’n seiliedig ar anghenion—yn cydnabod y ffaith y bernir bod mwy o angen cyllid a gwasanaethau cyhoeddus ar bobl Cymru. Mae pob un ohonom yn cytuno. Gyda hyn mewn golwg, a ydych chi, Weinidog, yn cytuno â’r hyn a ddywedodd y Prif Weinidog pan oedd yn eich rôl chi, sef:

'Rydw i’n falch ein bod ni wedi gallu dod i gytundeb am fframwaith cyllidol newydd sy’n rhoi sylfaen tymor hir a sefydlog i’n cyllid ni. Dyma gytundeb sy’n deg i Gymru ac i weddill y DU'?

I'm grateful for the question, and I think that one of the important things there to recognise is that that agreement was made back in 2016. But the framework and the statement of funding policy haven't evolved to meet those challenges and to recognise all the changes that have happened since that date. And I say that because, when you look at the Wales reserve, for example, that was set at £350 million back in 2016. It would have grown, if it had grown in line with inflation, by 17 per cent in this year, and that would give us much more flexibility to manage our budget.

And I would say the same also for borrowing. So, those tools that we have haven't moved in line with inflation and with the changes that we've seen. And, of course, the Scottish Government has just undertaken a review of its fiscal agreement with the UK Government, and it's agreed—the UK Government has agreed—that Scotland is able now to borrow in line with inflation. It's able to have its reserve increased in line with inflation. Those are simple things that the UK Government should also give to us, and we'd really welcome cross-party support for those simple, pragmatic tools. 

Rwy’n ddiolchgar am y cwestiwn, a chredaf mai un o’r pethau pwysig i’w cydnabod yw bod y cytundeb hwnnw wedi’i wneud yn ôl yn 2016. Ond nid yw’r fframwaith a’r datganiad polisi cyllido wedi esblygu i ateb yr heriau hynny ac i gydnabod yr holl newidiadau sydd wedi digwydd ers y dyddiad hwnnw. A dywedaf hynny oherwydd, pan edrychwch ar gronfa wrth gefn Cymru, er enghraifft, cafodd ei gosod ar £350 miliwn yn ôl yn 2016. Pe bai wedi tyfu yn unol â chwyddiant, byddai wedi cynyddu 17 y cant eleni, a byddai hynny’n rhoi llawer mwy o hyblygrwydd inni reoli ein cyllideb.

A buaswn yn dweud yr un peth hefyd am fenthyca. Felly, nid yw'r arfau sydd gennym wedi tyfu yn unol â chwyddiant a chyda'r newidiadau a welsom. Ac wrth gwrs, mae Llywodraeth yr Alban newydd gynnal adolygiad o'i chytundeb cyllidol gyda Llywodraeth y DU, ac mae wedi cytuno—mae Llywodraeth y DU wedi cytuno—fod yr Alban bellach yn gallu benthyca yn unol â chwyddiant. Mae'n gallu cynyddu ei chronfa wrth gefn yn unol â chwyddiant. Mae’r rheini’n bethau syml y dylai Llywodraeth y DU eu rhoi i ninnau hefyd, a byddem yn croesawu cefnogaeth drawsbleidiol i’r arfau syml, pragmatig hynny'n fawr.

Well, thank you for that, Minister. It's surprising, actually, that the Government at that time were making that forward assessment, thinking that there was enough going forward, and, clearly now, it seems that we need to revise that again, and I hope that will be something you'll be taking forward, then, if that is the case. 

But, Minister, I've repeatedly raised my concerns regarding the failure of successive Welsh Governments to fully fund our NHS here in Wales according to its need. In my mind, it seems strange, then, that it's recognised that there is a higher needs base for funding on health and social care in Wales compared to the rest of the United Kingdom, but the Welsh Government's spending priorities do not reflect this. If you'd spent even a fraction more of the funding provided on health and social care in Wales on a needs-based assessment, we'd have a far more resilient health service, which would not be facing an £800 million deficit, albeit you've reduced that deficit by some £425 million. Going forward, as you plan your next budget, what consideration is the Welsh Government giving to gradually increasing spending to reflect the needs of people in Wales?

Wel, diolch am hynny, Weinidog. Mae'n syndod, mewn gwirionedd, fod y Llywodraeth bryd hynny yn gwneud y blaenasesiad hwnnw, gan feddwl bod digon wrth symud ymlaen, ac yn amlwg, bellach, ymddengys bod angen inni adolygu hynny eto, ac rwy'n gobeithio y bydd hynny'n rhywbeth y byddwch yn bwrw ymlaen ag ef, felly, os yw hynny'n wir.

Ond Weinidog, rwyf wedi codi fy mhryderon dro ar ôl tro ynghylch methiant Llywodraethau Cymru olynol i ariannu ein GIG yn llawn yma yng Nghymru yn ôl ei angen. I mi, mae'n rhyfedd, felly, y cydnabyddir bod sylfaen anghenion uwch ar gyfer cyllid iechyd a gofal cymdeithasol yng Nghymru o gymharu â gweddill y Deyrnas Unedig, ond nid yw blaenoriaethau gwariant Llywodraeth Cymru yn adlewyrchu hyn. Pe baech wedi gwario hyd yn oed ffracsiwn yn fwy o’r cyllid a ddarperir i iechyd a gofal cymdeithasol yng Nghymru ar asesiad sy'n seiliedig ar anghenion, byddai gennym wasanaeth iechyd llawer mwy cydnerth, na fyddai’n wynebu diffyg o £800 miliwn, er eich bod wedi lleihau'r diffyg hwnnw oddeutu £425 miliwn. Wrth symud ymlaen, wrth ichi gynllunio eich cyllideb nesaf, pa ystyriaeth y mae Llywodraeth Cymru yn ei rhoi i gynyddu gwariant yn raddol i adlewyrchu anghenion pobl Cymru?

I'd be very keen for the UK Conservative Government to answer that question through increased funding for Wales in the autumn statement on the twenty-second of this month, because, at the end of the day, we only have a finite amount of money available to us to meet all of those needs. And we've seen that, in the health service, there is increasing demand all the time. We're seeing the impact of inflation in the NHS service, particularly on pay. We've had lots of discussions in this Chamber about how important it is to pay our public sector workers with respect, and also to ensure that they have decent pay settlements. But all of that now we have to pay for. The majority, actually, of the funding that goes to the NHS goes to pay, so even a 1 per cent increase causes huge pressures, and we've obviously seen much higher increases than that. So, now is the time that we have to focus in on how we go about paying for that. That's one of the reasons why we undertook that cross-Government piece of work to reallocate funding towards the NHS—an additional £425 million. Demand in the NHS is ever growing. I don't think it's fair to make a direct comparison across the border with England, partly because we measure things differently here in Wales and we take a much more joined-up and integrated—where we can—approach to health and social care. 

Buaswn yn awyddus iawn i Lywodraeth Geidwadol y DU ateb y cwestiwn hwnnw drwy gynyddu’r cyllid i Gymru yn natganiad yr hydref ar yr ail ar hugain o’r mis hwn, oherwydd, yn y pen draw, dim ond swm cyfyngedig o arian sydd ar gael i ni allu diwallu’r holl anghenion hynny. Ac rydym wedi gweld, yn y gwasanaeth iechyd, fod y galw'n cynyddu'n barhaus. Rydym yn gweld effaith chwyddiant yng ngwasanaeth y GIG, yn enwedig ar gyflogau. Rydym wedi cael llawer o drafodaethau yn y Siambr hon ynghylch pa mor bwysig yw parchu gweithwyr ein sector cyhoeddus, a sicrhau hefyd eu bod yn cael setliadau cyflog teilwng. Ond mae'n rhaid inni dalu am hynny oll nawr. Mewn gwirionedd, mae'r rhan fwyaf o'r cyllid sy'n mynd i'r GIG yn mynd ar gyflogau, felly mae hyd yn oed cynnydd o 1 y cant yn achosi pwysau enfawr, ac rydym yn amlwg wedi gweld codiadau llawer uwch na hynny. Felly, nawr yw’r adeg inni ganolbwyntio ar sut yr awn ati i dalu am hynny. Dyna un o'r rhesymau pam y gwnaethom y gwaith trawslywodraethol i ailddyrannu cyllid i'r GIG—£425 miliwn ychwanegol. Mae’r galw yn y GIG yn cynyddu’n barhaus. Ni chredaf ei bod yn deg gwneud cymhariaeth uniongyrchol ar draws y ffin â Lloegr, yn rhannol am ein bod yn mesur pethau'n wahanol yma yng Nghymru ac mae gennym ddull llawer mwy cydgysylltiedig ac integredig—lle bo modd—o weithredu iechyd a gofal cymdeithasol.

13:45

Well, thank you for that. But, clearly, the needs-based elements of the formula were enabling money—more money—to be invested in those areas, which are now lacking, and it all comes—. Governance comes down to making choices and prioritising, and clearly the Welsh Government is willing to find money to pay for certain things at the cost of others.

I have to mention the concerns around the cost of 20 mph zones and that is not a people's choice. Four hundred and sixty thousand people told you that. Irrespective of whether or not then you agree with the policy, the fact remains that this policy will have deep and long-term financial repercussions. Many councils, now—we know they're already doing it—will be planning to undo this default speed limit on many stretches of their roads, but this will run into millions of pounds of cost to do so. So, with this in mind, Minister, and recognising that Welsh Government's put the councils in these positions, who will foot the bill for reverting specific 20 mph roads back to 30 mph? Is it the local authorities? And, if so, what funding is the Welsh Government making available to councils to make these changes?

Wel, diolch am hynny. Ond yn amlwg, roedd yr elfennau o'r fformiwla a oedd yn seiliedig ar anghenion yn galluogi arian—mwy o arian—i gael ei fuddsoddi yn y meysydd hynny, sydd bellach yn ddiffygiol, a daw'r cyfan—. Mae llywodraethu yn golygu gwneud dewisiadau a blaenoriaethu, ac yn amlwg, mae Llywodraeth Cymru yn fodlon dod o hyd i arian i dalu am rai pethau ar draul eraill.

Mae'n rhaid imi sôn am y pryderon ynghylch cost parthau 20 mya ac nad yw'n ddewis y bobl. Dywedodd 460,000 o bobl hynny wrthych. Boed eich bod yn cytuno â’r polisi ai peidio, erys y ffaith y bydd gan y polisi hwn ôl-effeithiau ariannol dwys a hirdymor. Mae llawer o gynghorau, bellach—gwyddom eu bod eisoes yn gwneud hyn—yn bwriadu dadwneud y terfyn cyflymder diofyn hwn ar lawer o rannau o'u ffyrdd, ond bydd hyn yn costio miliynau o bunnoedd. Felly, gyda hyn mewn golwg, Weinidog, a chan gydnabod bod Llywodraeth Cymru wedi rhoi'r cynghorau yn y sefyllfaoedd hyn, pwy fydd yn talu'r bil ar gyfer newid ffyrdd 20 mya penodol yn ôl i 30 mya? Ai'r awdurdodau lleol? Ac os felly, pa gyllid y mae Llywodraeth Cymru yn ei ddarparu i gynghorau i wneud y newidiadau hyn?

Well, the area where I would agree is that there will be long-term financial impacts, and we'll see those impacts in the £93 million a year that the NHS is going to save in terms of dealing with the awful aftermath of car accidents. So, we will continue to see the benefits of this policy: £93 million going back into the NHS every year as a result. And we've just heard the initial questions from the opposition spokesperson—all concerned about money going back into the NHS. Well, here's a policy that puts money back into the NHS.

Wel, y peth y buaswn yn cytuno â chi yn ei gylch yw y bydd effeithiau ariannol hirdymor, a byddwn yn gweld yr effeithiau hynny yn y £93 miliwn y flwyddyn y bydd y GIG yn ei arbed yn ymdrin â chanlyniadau ofnadwy damweiniau ceir. Felly, byddwn yn parhau i weld manteision y polisi hwn: £93 miliwn yn mynd yn ôl i'r GIG bob blwyddyn o ganlyniad. Ac rydym newydd glywed y cwestiynau cychwynnol gan lefarydd yr wrthblaid—pob un yn ymwneud ag arian yn mynd yn ôl i mewn i'r GIG. Wel, dyma bolisi sy'n rhoi arian yn ôl i'r GIG.

Llefarydd Plaid Cymru, Peredur Owen Griffiths. 

Plaid Cymru spokesperson, Peredur Owen Griffiths.  

Diolch, Llywydd. I'd like to start today with the recent update on the Government's budgetary readjustments. We were initially informed about the £900 million gap in the Welsh Government's budget back in August, and that that matter had been discussed at a Cabinet meeting at the beginning of that month. The accompanying statement also mentioned that the Cabinet would be working throughout the summer to mitigate these budgetary pressures. Given the apparent magnitude of the deficit, I would have assumed that this would have entailed regular discussions of the matter at all subsequent Cabinet meetings.

It came as something of a surprise, therefore, as confirmed by a freedom of information request submitted recently, that the issue of budgetary pressures was not discussed again until the Cabinet meeting on 11 September, and then on 18 September. Given the unprecedented nature of the financial challenge facing the Welsh Government, as well as the cross-cutting implications of mid-year budgetary adjustments to each portfolio, I would have expected some effort to organise more regular Cabinet decisions during that time. Furthermore, there were no further Cabinet discussions on the matter from 18 September until the Senedd announcement on 17 October, which gives the impression that it was not really a priority for the Cabinet agenda during the first month of the new term either.

This was in stark contrast to the urgency and panic in the public sector, where the real prospect of in-year cuts was raised with me by anxious senior staff after the announcement was made to the press. Could you therefore confirm the number of times the Cabinet met between 1 August and 17 October, and why the matter of budgetary pressures was only discussed on three separate occasions?

Diolch, Lywydd. Hoffwn ddechrau heddiw gyda’r diweddariad diweddar ar ailaddasiadau cyllidebol y Llywodraeth. Cawsom ein hysbysu i ddechrau am y bwlch o £900 miliwn yng nghyllideb Llywodraeth Cymru yn ôl ym mis Awst, a bod y mater hwnnw wedi’i drafod mewn cyfarfod Cabinet ar ddechrau’r mis hwnnw. Roedd y datganiad a oedd yn mynd gyda hynny yn nodi hefyd y byddai'r Cabinet yn gweithio drwy gydol yr haf i liniaru'r pwysau cyllidebol hwn. O ystyried maint honedig y diffyg, buaswn wedi tybio y byddai hyn wedi golygu trafodaethau rheolaidd ar y mater ym mhob un o gyfarfodydd dilynol y Cabinet.

Roedd yn dipyn o syndod, felly, fel y cadarnhawyd gan gais rhyddid gwybodaeth a gyflwynwyd yn ddiweddar, na chafodd mater pwysau cyllidebol ei drafod eto tan gyfarfod y Cabinet ar 11 Medi, ac yna ar 18 Medi. O ystyried natur ddigynsail yr her ariannol sy’n wynebu Llywodraeth Cymru, yn ogystal â goblygiadau trawsbynciol addasiadau cyllidebol canol-blwyddyn i bob portffolio, buaswn wedi disgwyl rhywfaint o ymdrech i drefnu penderfyniadau Cabinet mwy rheolaidd yn ystod y cyfnod hwnnw. Yn ogystal, ni fu unrhyw drafodaethau Cabinet pellach ar y mater rhwng 18 Medi a chyhoeddiad y Senedd ar 17 Hydref, sy’n rhoi’r argraff nad oedd yn flaenoriaeth go iawn ar agenda’r Cabinet yn ystod mis cyntaf y tymor newydd ychwaith.

Roedd hyn mewn cyferbyniad llwyr â’r brys a’r panig yn y sector cyhoeddus, lle cododd uwch staff pryderus y posibilrwydd gwirioneddol o doriadau yn ystod y flwyddyn gyda mi ar ôl i’r cyhoeddiad gael ei wneud i’r wasg. A allech gadarnhau, felly, sawl gwaith y cyfarfu’r Cabinet rhwng 1 Awst a 17 Hydref, a pham mai dim ond ar dri achlysur gwahanol y trafodwyd mater pwysau cyllidebol?

I think that you answered that question in your question, in the sense that you referred to Cabinet making decisions and Cabinet discussing with a view to making decisions. Well, that's what the purpose of Cabinet is. There are so many other meetings that go on outside of those Cabinet meetings. I have bilateral meetings regularly with my colleagues, and particularly so with those who have the biggest spending areas. So, I meet very regularly with the health Minister, for example, the Minister for Climate Change, to discuss the pressures and opportunities and so on within their particular portfolios.

I've also been quite clear with everybody that we knew, even going in to this financial year, that things were going to be difficult in terms of managing and balancing the budget because of the impact of inflation, and I had early discussions with officials. We've been monitoring it very, very carefully as we go through the financial year, and then we decided this the point at which we need to take active action collectively. But just because we're not discussing those things in a Cabinet meeting, doesn't mean that work is not going on in huge amounts outside of those meetings. And that's the point of those Cabinet meetings, to discuss and to decide, whereas the work that goes on in terms of individual portfolios going right through their budgets, looking for areas where they're able to release funding, ideally in the first instance because they're finding underspends, but otherwise just the simple act of reprioritisation, all of that work is very intense. It goes on. Individual Ministers will be meeting and having detailed discussions with their officials as well. So, I just don't want to give the impression that this piece of work was just done in a few conversations; it was a huge piece of work involving lots of people and over a long period of time. 

Credaf ichi ateb y cwestiwn hwnnw yn eich cwestiwn, yn yr ystyr ichi gyfeirio at y Cabinet yn gwneud penderfyniadau a’r Cabinet yn trafod gyda’r bwriad o wneud penderfyniadau. Wel, dyna ddiben y Cabinet. Mae cymaint o gyfarfodydd eraill yn cael eu cynnal y tu allan i'r cyfarfodydd Cabinet hynny. Rwy’n cael cyfarfodydd dwyochrog yn rheolaidd gyda fy nghyd-Aelodau, ac yn arbennig felly gyda’r rhai sydd â’r meysydd gwariant mwyaf. Felly, rwy’n cyfarfod yn rheolaidd iawn â’r Gweinidog iechyd, er enghraifft, y Gweinidog Newid Hinsawdd, i drafod y pwysau a’r cyfleoedd ac ati o fewn eu portffolios penodol.

Rwyf hefyd wedi dweud yn gwbl glir wrth bawb ein bod yn gwybod, hyd yn oed wrth fynd i mewn i’r flwyddyn ariannol hon, fod pethau’n mynd i fod yn anodd o ran rheoli a mantoli’r gyllideb oherwydd effaith chwyddiant, a chefais drafodaethau cynnar â swyddogion. Rydym wedi bod yn monitro’r sefyllfa'n ofalus iawn wrth inni fynd drwy’r flwyddyn ariannol, ac yna, fe wnaethom benderfynu mai dyma'r adeg pan fo angen inni gymryd camau gweithredol ar y cyd. Ond nid yw'r ffaith nad ydym yn trafod y pethau hynny mewn cyfarfod Cabinet yn golygu nad oes llawer iawn o waith yn mynd rhagddo y tu allan i'r cyfarfodydd hynny. A dyna ddiben y cyfarfodydd Cabinet hynny, trafod a phenderfynu, tra bo'r gwaith sy'n mynd rhagddo ar bortffolios unigol yn mynd drwy eu holl gyllidebau, yn chwilio am feysydd lle gallant ryddhau cyllid, yn ddelfrydol yn y lle cyntaf am eu bod yn dod o hyd i danwariant, ond fel arall, y weithred syml o ailflaenoriaethu, mae'r holl waith hwnnw'n ddwys iawn. Mae'n mynd rhagddo. Bydd Gweinidogion unigol yn cyfarfod ac yn cael trafodaethau manwl gyda'u swyddogion hefyd. Felly, nid wyf am roi'r argraff i'r gwaith hwn gael ei gwblhau mewn ychydig sgyrsiau; roedd yn waith enfawr, a oedd yn cynnwys llawer o bobl a thros gyfnod hir o amser.

13:50

Diolch am yr ateb yna ac am roi syniad i ni o beth sy'n digwydd. 

Thank you for that response and for giving us an idea of what is happening. 

I'd like to explore a little bit more the timing of the announcement, which was just before the Eisteddfod this year. That was less than two months after the publication of the first supplementary budget for 2023-24. I'm struggling to understand what changed between the first supplementary budget and that announcement at the beginning of August. It's worrying that the Government waited until then, and maybe were blind-sided by the significance of the budget black hole. That miscalculation raises some question marks about the latest information that was provided about the budget. With that in mind, can you categorically state that the extra money announced for Transport for Wales and the NHS, which amounts to not an insignificant £550 million, will not be baked into next year's bottom line as a result of miscalculations? And, if it's going to be a regular thing, will it cause further budgetary issues and accounting problems for the Government?

And, looking at the net position from the documentation, it says that you've found an extra £409 million. So, if there was a £900 million gap and you're able to find an extra £409 million to pump into the NHS and into Transport for Wales, does that mean that there's now a gap of £1.3 billion?

Hoffwn archwilio mewn mwy o fanylder amseriad y cyhoeddiad, a wnaed ychydig cyn yr Eisteddfod eleni. Roedd hynny lai na deufis ar ôl cyhoeddi’r gyllideb atodol gyntaf ar gyfer 2023-24. Rwy’n ei chael hi'n anodd deall beth a newidiodd rhwng y gyllideb atodol gyntaf a’r cyhoeddiad hwnnw ar ddechrau mis Awst. Mae'n destun pryder fod y Llywodraeth wedi aros tan hynny, ac efallai nad oeddent wedi disgwyl twll du mor fawr yn y gyllideb. Mae'r camgyfrifiad hwnnw'n codi rhai cwestiynau am yr wybodaeth ddiweddaraf a ddarparwyd am y gyllideb. Gyda hynny mewn golwg, a allwch ddatgan yn ddiamod na fydd yr arian ychwanegol a gyhoeddwyd ar gyfer Trafnidiaeth Cymru a’r GIG, cyfanswm o £550 miliwn, sy'n ffigur sylweddol, yn cael ei gynnwys yng nghyllideb sylfaenol y flwyddyn nesaf o ganlyniad i gamgyfrifiadau? Ac os yw’n mynd i fod yn rhywbeth rheolaidd, a fydd yn achosi rhagor o broblemau cyllidebol a phroblemau cyfrifyddu i’r Llywodraeth?

Ac o edrych ar y sefyllfa net yn y ddogfennaeth, mae'n dweud eich bod wedi dod o hyd i £409 miliwn ychwanegol. Felly, os oedd bwlch o £900 miliwn a'ch bod wedi gallu dod o hyd i £409 miliwn ychwanegol i'w roi i'r GIG ac i Trafnidiaeth Cymru, a yw hynny'n golygu bod bwlch o £1.3 biliwn bellach?

Thank you for the questions. Just to confirm that—I think you used the word 'blind-sided', but we absolutely weren't; we saw this coming in terms of there being severe pressures on the budget before we even entered this financial year. So, I think that it's important to recognise that. And then also to recognise how early within the financial year we started to take action, because we recognised that the size of the challenge wasn't something that we could just manage through our normal in-year budget management processes. We knew that we had to take some positive action to address it. And that's the work, then, that we were looking to do over the summer and which we've updated the Chamber on.

It is important to recognise as well that that is a snapshot. So, that's a snapshot of where we were within the financial year, but we knew that the changes were so significant, it was only the right thing to do to bring that to the Senedd, and I also look forward to coming to the committee for scrutiny on that as well. But I really do think that we did act transparently and we acted early, and I know that this is a problem affecting other Governments in the UK, and they'll be dealing with it in their own ways as well. But I do think that the transparency that we've brought to this and the way in which we've acted early is actually in our favour.  

Diolch am eich cwestiynau. Dim ond i gadarnhau—credaf ichi awgrymu nad oeddem wedi disgwyl hyn, ond nid yw hynny'n wir o gwbl; roeddem wedi gweld hyn yn dod drwy'r ffaith bod pwysau difrifol ar y gyllideb cyn i ni hyd yn oed ddechrau'r flwyddyn ariannol hon. Felly, credaf ei bod yn bwysig cydnabod hynny. A chydnabod hefyd pa mor gynnar yn y flwyddyn ariannol y gwnaethom ddechrau cymryd camau gweithredu, gan ein bod yn cydnabod nad oedd maint yr her yn rhywbeth y gallem ymdrin ag ef drwy ein prosesau arferol ar gyfer rheoli'r gyllideb yn ystod y flwyddyn. Roeddem yn gwybod bod yn rhaid inni gymryd rhai camau cadarnhaol i fynd i’r afael â'r mater. A dyna'r gwaith, felly, yr oeddem yn bwriadu ei wneud dros yr haf ac yr ydym wedi rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Siambr yn ei gylch.

Mae’n bwysig cydnabod hefyd mai ciplun yw hwnnw. Felly, mae'n giplun o ble roeddem arni o fewn y flwyddyn ariannol, ond roeddem yn gwybod, gan fod y newidiadau mor sylweddol, mai'r peth iawn i’w wneud oedd dod â hynny gerbron y Senedd, ac edrychaf ymlaen hefyd at ddod gerbron y pwyllgor craffu mewn perthynas â hynny hefyd. Ond rwy'n credu'n wirioneddol inni weithredu'n dryloyw ac yn gynnar, a gwn fod hon yn broblem sy'n effeithio ar Lywodraethau eraill yn y DU, ac y byddant yn ymdrin â hi yn eu ffyrdd eu hunain hefyd. Ond credaf fod y tryloywder yr ydym wedi'i gyflwyno i hyn a'r ffordd yr ydym wedi gweithredu'n gynnar o fantais i ni mewn gwirionedd.

Cyd-bwyllgorau Corfforedig
Corporate Joint Committees

3. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o gynnydd yng ngwaith cyd-bwyllgorau corfforedig mewn llywodraeth leol? OQ60195

3. What assessment has the Welsh Government made of progress in the work of corporate joint committees in local government? OQ60195

I remain grateful to local authority partners for their work and progress in establishing corporate joint committees. The Welsh Government is working closely with CJCs to support their ongoing implementation, both in relation to their statutory planning duties and economic well-being power. 

Rwy’n parhau i fod yn ddiolchgar i bartneriaid yn yr awdurdodau lleol am eu gwaith a’u cynnydd yn sefydlu cyd-bwyllgorau corfforedig. Mae Llywodraeth Cymru'n gweithio’n agos gyda chyd-bwyllgorau corfforedig i gefnogi eu gweithrediad parhaus, mewn perthynas â’u dyletswyddau cynllunio statudol a'u pŵer llesiant economaidd.

Thank you for that, Minister. I think it's two and a half years ago now that corporate joint committees were established, and obviously where they work together, local authorities within the CJCs, if it works as it should, they will add value to whatever area of activity is concerned in that CJC area. And I just wonder, Minister, what your assessment is of how well the south-east Wales corporate joint committee is working in terms of economic development issues, and to what extent Welsh Government works with the CJCs and that CJC in terms of taking that economic strategy and policy forward effectively. Is it really adding value across the area?

Diolch, Weinidog. Credaf fod dwy flynedd a hanner wedi bod bellach ers sefydlu'r cyd-bwyllgorau corfforedig, ac yn amlwg, lle maent yn gweithio gyda’i gilydd, awdurdodau lleol o fewn y cyd-bwyllgorau corfforedig, os yw pethau’n gweithio fel y dylent, byddant yn ychwanegu gwerth at ba faes gweithgarwch bynnag sy'n berthnasol i'r cyd-bwyllgor corfforedig hwnnw. A thybed, Weinidog, beth yw eich asesiad o ba mor dda y mae cyd-bwyllgor corfforedig de-ddwyrain Cymru yn gweithio mewn perthynas â materion datblygu economaidd, ac i ba raddau y mae Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda'r cyd-bwyllgorau corfforedig a'r cyd-bwyllgor corfforedig hwnnw ar roi'r polisi a'r strategaeth economaidd honno ar waith yn effeithiol. A yw'n ychwanegu gwerth mewn gwirionedd ar draws yr ardal?

I'm very grateful for the question. My own role in respect of CJCs is really in terms of the establishment and the governance of CJCs, but of course, I work very closely with my colleagues who have those portfolio interests. Myself, the Minister for Climate Change, the Minister for Economy and the Deputy Minister for Climate Change all met with the chairs of the CJCs earlier on this year to talk about their planning, economic and transport functions.

I know that the Minister for Economy has recently set out the progress made in order to have that stronger economic development across Wales. In doing so, he talked about support for CJCs. He said that he welcomed the south-east Wales CJC undertaking a lift-and-shift exercise to bring the Cardiff capital region growth deal governance arrangements alongside the other strategic planning for the region, and that seems like a very sensible thing to do.

I know that he was also talking in the Chamber yesterday about the Welsh Government's work on investment zones. Again, I think that that was an area where he recognised the good work of CJCs and opportunities there to manage those kinds of interdependencies between economic investment programmes and ensuring that those investment zones are delivering for those communities. So, I think that these are still very early days, but I think that we can be pleased with the progress. 

Rwy'n ddiolchgar iawn am eich cwestiwn. Mae fy rôl i mewn perthynas â chyd-bwyllgorau corfforedig yn ymwneud â sefydlu a llywodraethu cyd-bwyllgorau corfforedig, ond wrth gwrs, rwy'n gweithio'n agos iawn gyda fy nghyd-Aelodau sydd â'r diddordebau portffolio hynny. Cyfarfu'r Gweinidog Newid Hinsawdd, Gweinidog yr Economi, y Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd a minnau â chadeiryddion y cyd-bwyllgorau corfforedig yn gynharach eleni i drafod eu swyddogaethau cynllunio, economaidd a thrafnidiaeth.

Yn ddiweddar, gwn fod Gweinidog yr Economi wedi nodi'r cynnydd a wnaed er mwyn cael datblygiad economaidd cryfach ledled Cymru. Wrth wneud hynny, soniodd am gefnogaeth i'r cyd-bwyllgorau corfforedig. Dywedodd ei fod yn croesawu ymarfer codi a symud cyd-bwyllgor corfforedig de-ddwyrain Cymru i ddod â threfniadau llywodraethu bargen twf prifddinas-ranbarth Caerdydd ochr yn ochr â'r cynlluniau strategol eraill ar gyfer y rhanbarth, ac mae hynny i'w weld yn beth synhwyrol iawn i’w wneud.

Gwn iddo siarad hefyd yn y Siambr ddoe am waith Llywodraeth Cymru ar barthau buddsoddi. Unwaith eto, credaf fod hwnnw’n faes lle roedd yn cydnabod gwaith da'r cyd-bwyllgorau corfforedig a chyfleoedd yno i reoli’r mathau hynny o ryngddibyniaethau rhwng rhaglenni buddsoddi economaidd a sicrhau bod y parthau buddsoddi hynny’n cyflawni ar gyfer y cymunedau hynny. Felly, credaf ei bod yn ddyddiau cynnar iawn o hyd, ond rwy'n credu y gallwn fod yn falch o’r cynnydd.

13:55

Minister, the corporate joint committees support and encourage greater collaboration between local authorities. To date, there has been little evidence of that, particularly when it comes to promoting the economic well-being of their area. Across my region, which is split across two CJCs, there has been very little progress. Minister, do we actually need this additional involvement of local government, which does little more than duplicate functions and dilute democratic accountability? 

Weinidog, mae’r cyd-bwyllgorau corfforedig yn cefnogi ac yn annog mwy o gydweithio rhwng awdurdodau lleol. Hyd yn hyn, prin yw’r dystiolaeth o hynny, yn enwedig o ran hyrwyddo llesiant economaidd eu hardal. Ar draws fy rhanbarth, sydd wedi’i rannu ar draws dau gyd-bwyllgor corfforedig, ychydig iawn o gynnydd a wnaed. Weinidog, a oes arnom angen yr ymglymiad ychwanegol hwn gan lywodraeth leol, nad yw’n gwneud fawr mwy na dyblygu swyddogaethau a gwanhau atebolrwydd democrataidd?

Well, I would disagree that it duplicates functions. Instead, it puts those functions into a structure and framework where those functions are best deployed. I think that it is important to give local authorities the ability to work across those local authority boundaries for the interests of their communities. It seems to me obvious that land use and transport and economic development are three really important functions where they are, perhaps, best delivered on that more regional footprint to allow authorities to work together and develop that shared vision for the future.

I think that the comments that I mentioned in relation to the question asked by John Griffiths, when I talked about what the economy Minister has been saying lately, do show that there is real value to CJCs. These are still really, really early days—I have to emphasise that. We have been working with the UK Government, I have to say, to ensure that CJCs are treated at the same VAT status as local authorities, for example. That required the UK Government to lay some legislation, which it has done. So, I think that, again, that gives CJCs more confidence now to plan for the future.  

Wel, buaswn yn anghytuno ei fod yn dyblygu swyddogaethau. Yn hytrach, mae'n rhoi'r swyddogaethau hynny mewn strwythur a fframwaith lle mae'r swyddogaethau hynny'n cael eu defnyddio orau. Credaf ei bod yn bwysig rhoi’r gallu i awdurdodau lleol weithio ar draws ffiniau’r awdurdodau lleol hynny er budd eu cymunedau. Mae'n ymddangos yn amlwg i mi fod defnydd tir a thrafnidiaeth a datblygu economaidd yn dair swyddogaeth wirioneddol bwysig lle maent, efallai, yn cael eu cyflawni orau ar yr ôl troed mwy rhanbarthol hwnnw er mwyn caniatáu i awdurdodau gydweithio a datblygu'r weledigaeth honno a rennir ar gyfer y dyfodol.

Credaf fod y sylwadau a grybwyllais mewn perthynas â’r cwestiwn a ofynnwyd gan John Griffiths, pan siaradais am yr hyn y mae Gweinidog yr Economi wedi bod yn ei ddweud yn ddiweddar, yn dangos bod gwerth gwirioneddol i gyd-bwyllgorau corfforedig. Mae’n dal i fod yn ddyddiau cynnar iawn, mewn gwirionedd—mae'n rhaid imi bwysleisio hynny. Rydym wedi bod yn gweithio gyda Llywodraeth y DU, mae’n rhaid imi ddweud, i sicrhau bod cyd-bwyllgorau corfforedig yn cael eu trin ar yr un statws TAW ag awdurdodau lleol, er enghraifft. Roedd hynny’n ei gwneud yn ofynnol i Lywodraeth y DU gyflwyno rhywfaint o ddeddfwriaeth, ac mae wedi gwneud hynny. Felly, unwaith eto, credaf fod hynny’n rhoi mwy o hyder i gyd-bwyllgorau corfforedig nawr i gynllunio ar gyfer y dyfodol.

Mae cwestiwn 4 [OQ60192] wedi'i dynnu yn ôl. Cwestiwn 5, Sam Rowlands. 

Question 4 [OQ60192] has been withdrawn. Question 5, Sam Rowlands.

Datganoli Pellach i Awdurdodau Lleol a Chyrff Rhanbarthol
Further Devolution to Local Authorities and Regional Bodies

5. Pa gynlluniau sydd gan y Gweinidog ar gyfer datganoli pellach o Lywodraeth Cymru i awdurdodau lleol a chyrff rhanbarthol? OQ60185

5. What plans does the Minister have for further devolution from the Welsh Government to local authorities and regional bodies? OQ60185

The Welsh Government believes in the principle of subsidiarity, that Government responsibilities should be allocated to the most local level at which they can be performed effectively and efficiently. The relevant portfolio Ministers will always, therefore, consider any proposals from local government for the devolution of powers to CJCs or to local authorities.

Mae Llywodraeth Cymru yn credu yn egwyddor sybsidiaredd, y dylid dyrannu cyfrifoldebau’r Llywodraeth i’r lefel fwyaf lleol y gellir eu cyflawni’n effeithiol ac yn effeithlon. Bydd y Gweinidogion portffolio perthnasol bob amser, felly, yn ystyried unrhyw gynigion gan lywodraeth leol ar gyfer datganoli pwerau i gyd-bwyllgorau corfforedig neu i awdurdodau lleol.

Thank you, Minister, for your response. I would certainly agree with you that power lies best where it is closest to the people making those decisions. Interestingly, yesterday, I was at an event talking about community assets and the potential, perhaps, for town and community councils to be more involved in acquiring some of those community assets. I know that that is something that you would be likely to support as well.

I just wanted to pick up a point that you made in a response to John Griffiths earlier about the corporate joint committees, and the announcement yesterday from the Minister for Economy on the two investment zones supported by the Welsh Government. As you said, the current trend thought seems to be that the corporate joint committees, the CJCs, would be the most likely forum for that governance to take place.

It may not always make sense for those investment zones to be governed within the corporate joint committees. In particular, at the moment, at CJCs, the voting rights there sit with the local authority leaders. The involvement of business is fairly limited. So, I wonder whether you would be open to looking at alternative focused governance arrangements for investment zones, perhaps in line with the free-port structures that are in place at the moment in Wales also, to make sure that there is real focus from a business side as well for those investment zones, so that we see the best possible outcomes. Is that something you'd be open to discussing?

Diolch am eich ymateb, Weinidog. Rwy'n sicr yn cytuno â chi mai gorau po agosaf yw pŵer at y bobl sy’n gwneud y penderfyniadau hynny. Yn ddiddorol, ddoe, roeddwn mewn digwyddiad yn sôn am asedau cymunedol a’r potensial, efallai, i gynghorau tref a chymuned gymryd mwy o ran yn y broses o gaffael rhai o’r asedau cymunedol hynny. Gwn fod hynny’n rhywbeth y byddech chi'n debygol o’i gefnogi hefyd.

Hoffwn sôn am bwynt a wnaethoch mewn ymateb i John Griffiths yn gynharach am y cyd-bwyllgorau corfforedig, a’r cyhoeddiad ddoe gan Weinidog yr Economi ar y ddau barth buddsoddi a gefnogir gan Lywodraeth Cymru. Fel y dywedoch chi, ymddengys mai’r farn bresennol yw mai’r cyd-bwyllgorau corfforedig fyddai’r fforwm mwyaf tebygol i’r llywodraethu hwnnw allu digwydd ynddo.

Efallai nad yw bob amser yn gwneud synnwyr i’r parthau buddsoddi hynny gael eu llywodraethu o fewn y cyd-bwyllgorau corfforedig. Yn fwyaf arbennig, ar hyn o bryd, mewn cyd-bwyllgorau corfforedig, arweinwyr yr awdurdodau lleol sy’n gyfrifol am yr hawliau pleidleisio yno. Mae cyfranogiad busnes yn weddol gyfyngedig. Felly, tybed a fyddech yn agored i edrych ar drefniadau llywodraethu â ffocws amgen ar gyfer parthau buddsoddi, efallai yn unol â'r strwythurau porthladdoedd rhydd sydd ar waith ar hyn o bryd yng Nghymru hefyd, i sicrhau y ceir ffocws gwirioneddol o'r ochr fusnes hefyd ar gyfer y parthau buddsoddi hynny, fel ein bod yn gweld y canlyniadau gorau posibl. A yw hynny'n rhywbeth y byddech yn agored i'w drafod?

14:00

I think that that's really a question to my colleague the Minister for Economy, who will be making those choices, but I'm more than happy to make that case on your behalf in the discussions that I will have with him.

I just also should mention the work that the Organisation for Economic Co-operation and Development is doing with the Welsh Government, and also with the regions and delivery partners, to help enhance the governance of regional development and public investment in Wales. That includes through the CJCs. That work will be supported by action plans, then, to help CJCs and local authorities achieve their aims, so I think that anything that we can do to support and bolster the governance in those bodies is going to be really important, and I think the work with the OECD is going to be really instructive in terms of how we get the best governance for bodies, going forward.

Credaf fod hwnnw'n gwestiwn i fy nghyd-Aelod, Gweinidog yr Economi, a fydd yn gwneud y dewisiadau hynny, ond rwy'n fwy na pharod i gyflwyno'r achos hwnnw ar eich rhan yn y trafodaethau y byddaf yn eu cael gydag ef.

Dylwn sôn hefyd am y gwaith y mae'r Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd yn ei wneud gyda Llywodraeth Cymru, a hefyd gyda'r rhanbarthau a'r partneriaid cyflawni, i helpu i wella'r gwaith o lywodraethu datblygiad rhanbarthol a buddsoddiad cyhoeddus yng Nghymru. Mae hyn yn cynnwys drwy'r cyd-bwyllgorau corfforedig. Bydd y gwaith hwnnw'n cael ei gefnogi gan gynlluniau gweithredu i helpu cyd-bwyllgorau corfforedig ac awdurdodau lleol i gyflawni eu nodau, felly credaf y bydd unrhyw beth y gallwn ei wneud i gefnogi a chryfhau'r llywodraethu yn y cyrff hynny yn bwysig iawn, ac rwy'n credu y bydd y gwaith gyda'r Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd yn addysgiadol iawn o ran sut i sicrhau'r llywodraethu gorau i gyrff wrth symud ymlaen.

Cymorth Ariannol i Lywodraeth Leol
Financial Support for Local Government

6. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gyda chydweithwyr yn y Cabinet ynghylch cymorth ariannol i lywodraeth leol? OQ60180

6. What discussions has the Minister had with Cabinet colleagues regarding financial support for local government? OQ60180

I discuss support for local government with Cabinet colleagues regularly, most recently as part of the in-year budget reprioritisation exercise and as part of the work on the Welsh budget for 2024-25.

Rwy'n trafod cefnogaeth i lywodraeth leol gyda chyd-Aelodau yn y Cabinet yn rheolaidd, yn fwyaf diweddar fel rhan o'r gwaith o ailflaenoriaethu'r gyllideb yn ystod y flwyddyn ac fel rhan o'r gwaith ar gyllideb Cymru ar gyfer 2024-25.

That's good to hear. My question is to ask the Minister to continue that dialogue, because there is no doubt that none of us in this Chamber can ignore the fact that the last 10, 12, 13 years have hollowed out aspects of local government. And this isn't just the potholes and the pathways or the town centre investments; it is crucial services such as children's services, social services, the ability to invest in youth services and in communities that face real disadvantage. So, could I seek her assurance that as we face another budget round and some very difficult decisions, the Welsh Government will, in concert with local government partners across the whole of Wales, in every part of Wales, try and make sure that we get the investment, even in difficult times, going to those services? They're often the services that many people do not see, but they are the services that hold our communities together, so anything the Minister can do in concert with Cabinet colleagues to keep that investment going would be very welcome indeed, and life-saving to my communities.

Mae'n dda clywed hynny. Hoffwn ofyn i'r Gweinidog barhau â'r sgwrs honno, oherwydd nid oes amheuaeth na all yr un ohonom yn y Siambr hon anwybyddu'r ffaith bod y 10, 12, 13 mlynedd diwethaf wedi dihysbyddu agweddau ar lywodraeth leol. Ac mae'n ymwneud â mwy na thyllau yn y ffyrdd a'r llwybrau neu'r buddsoddiadau canol y dref; mae'n ymwneud â gwasanaethau hanfodol fel gwasanaethau plant, gwasanaethau cymdeithasol, y gallu i fuddsoddi mewn gwasanaethau ieuenctid ac mewn cymunedau sydd dan anfantais go iawn. Felly, a gaf fi ofyn am sicrwydd ganddi, wrth inni wynebu cylch cyllideb arall a phenderfyniadau anodd iawn, y bydd Llywodraeth Cymru, ar y cyd â phartneriaid llywodraeth leol ledled Cymru gyfan, ym mhob rhan o Gymru, yn ceisio sicrhau bod buddsoddiad yn mynd i'r gwasanaethau hynny hyd yn oed mewn cyfnod anodd? Yn aml, dyna'r gwasanaethau nad oes llawer o bobl yn eu gweld, ond dyna'r gwasanaethau sy'n dal ein cymunedau at ei gilydd, felly byddai unrhyw beth y gall y Gweinidog ei wneud, ar y cyd â chyd-Aelodau yn y Cabinet, i barhau'r buddsoddiad hwnnw yn cael ei groesawu'n fawr ac yn achubiaeth i bobl yn fy nghymunedau.

I'm very, very grateful for the question. Obviously, protecting public services is always right at the heart of everything that we seek to do, and particularly so through our budget choices. I think, though, that there are other ways in which we can help local authorities as well, and one of those is through reducing the administrative burden on local authorities. When we did a piece of work asking treasurers and others what they felt the main burdens were, it was of course all around grants, and perhaps requiring, potentially, too much information in terms of monitoring grants—perhaps excessively so, they felt, in terms of some grants. And then they saw opportunities for amalgamating other grants. You might get a number of grants dealing with the same issue—tackling poverty, say, for example—so they would ask us then, 'Are there ways in which you can amalgamate some of those grants?' So, that's a piece of work that we've been doing recently. The intention is, at the draft budget, just to provide details of those grants as we normally would, because I want to be transparent with local government, but then at the final budget, hopefully through the partnership council's finance sub-group, to come to an arrangement where we can put some of those individual grants into the revenue support grant, or, in other cases, perhaps amalgamate some grants into a larger grant. So, even though that doesn't involve more money for local authorities, it certainly will allow them to be looking at ways of being more efficient with the money that they do have.

Rwy'n ddiolchgar iawn am y cwestiwn. Yn amlwg, mae diogelu gwasanaethau cyhoeddus bob amser wrth wraidd popeth y ceisiwn ei wneud, ac yn arbennig felly drwy ein dewisiadau cyllidebol. Fodd bynnag, credaf fod ffyrdd eraill y gallwn helpu awdurdodau lleol hefyd, ac un o'r rheini yw drwy leihau'r baich gweinyddol ar awdurdodau lleol. Pan wnaethom waith yn gofyn i drysoryddion ac eraill beth y teimlent oedd y prif feichiau, roedd yr holl ymatebion yn ymwneud â grantiau, wrth gwrs, ac efallai'r ffaith bod angen gormod o wybodaeth o bosibl wrth fonitro grantiau—yn ormodol felly, roeddent yn teimlo, o ran rhai grantiau. Ac yna fe welsant gyfleoedd i gyfuno grantiau eraill. Efallai fod nifer o grantiau yn ymdrin â'r un mater—mynd i'r afael â thlodi, dyweder, er enghraifft—felly byddent yn gofyn i ni wedyn, 'A oes yna ffyrdd y gallwch uno rhai o'r grantiau hynny?' Felly, mae hwn yn waith rydym wedi bod yn ei wneud yn ddiweddar. Y bwriad, yn y gyllideb ddrafft, yw darparu manylion am y grantiau hynny fel y byddem yn ei wneud fel arfer, oherwydd rwyf eisiau bod yn dryloyw gyda llywodraeth leol, ond yna yn y gyllideb derfynol, drwy is-grŵp cyllid y cyngor partneriaeth gobeithio, y bwriad yw ceisio dod i drefniant lle gallwn roi rhai o'r grantiau unigol hynny yn y grant cynnal refeniw, neu, mewn achosion eraill, uno rhai grantiau i greu grant mwy. Felly, er nad yw hynny'n golygu mwy o arian i awdurdodau lleol, bydd yn sicr yn caniatáu iddynt ystyried ffyrdd o fod yn fwy effeithlon gyda'r arian sydd ganddynt.

Bridgend County Borough Council—Labour run—continues to increase council tax, year after year after year. In doing so, they blame a lack of financial support from the Welsh Government as the rationale for doing that. But I wanted to focus specifically on our town and community councils, because they're often the hidden bit, if you like, of the council tax bill that comes in every year. I wanted to highlight the independent-run Bridgend Town Council, which charges £106.20 a year, the highest, or one of the highest, in Wales. Meanwhile, neighbouring Brackla Community Council charges just £42. And I'll declare an interest in that last statement, Llywydd, because I led Brackla Community Council. We froze council tax year after year after year. I wonder, from your assessment, Minister, and working with local government, do you think it's fair that councils, and particularly town and community councils, continue to make up shortfalls in their budgets by putting it on the back of council tax payers?

Mae Cyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr—dan arweiniad y Blaid Lafur—yn parhau i gynyddu'r dreth gyngor, flwyddyn ar ôl blwyddyn. Maent yn dweud mai diffyg cefnogaeth ariannol gan Lywodraeth Cymru yw eu rheswm dros wneud hynny. Ond roeddwn eisiau canolbwyntio'n benodol ar ein cynghorau tref a chymuned, oherwydd yn aml, nhw yw'r rhan gudd, os mynnwch, o fil y dreth gyngor a gyflwynir bob blwyddyn. Roeddwn eisiau tynnu sylw at Gyngor Tref Pen-y-bont ar Ogwr sy'n cael ei arwain yn annibynnol ac sy'n codi £106.20 y flwyddyn, yr uchaf, neu un o'r rhai uchaf, yng Nghymru. Yn y cyfamser, nid yw cyngor cymuned cyfagos Bracla ond yn codi £42. Ac rwyf am ddatgan diddordeb mewn perthynas â'r datganiad diwethaf hwnnw, Lywydd, oherwydd roeddwn yn arfer arwain Cyngor Cymuned Bracla. Roeddem yn rhewi'r dreth gyngor flwyddyn ar ôl blwyddyn. O'ch asesiad chi, Weinidog, ac o weithio gyda llywodraeth leol, a ydych chi'n credu ei bod hi'n deg fod cynghorau, ac yn enwedig cynghorau tref a chymuned, yn parhau i dalu am ddiffygion yn eu cyllidebau drwy eu trosglwyddo i dalwyr y dreth gyngor?

That's a very bizarre way of looking at how we fund local government here in Wales. We fund local government here in Wales through the RSG and through specific grants, and then local authorities also raise council tax. That's just part of the way in which local authorities are accountable to their local communities. It is through council tax, and it does give people that tie to their local services, and we'll talk about that more next week when we talk about making council tax fairer. I will say that the amount of council tax that local authorities and town and community councils decide to charge really is a matter for them. The Welsh Government will only step in if we believe increases to be palpably excessive. I do think that the setting of council tax locally is an important part of local democracy, and it would only be in more extreme circumstances where we would look to exercise powers.

Mae honno'n ffordd ryfedd iawn o edrych ar sut rydym yn ariannu llywodraeth leol yma yng Nghymru. Rydym yn ariannu llywodraeth leol yma yng Nghymru drwy'r grant cynnal refeniw a thrwy grantiau penodol, ac yna mae awdurdodau lleol hefyd yn codi treth gyngor. Mae'n rhan o'r ffordd y mae awdurdodau lleol yn atebol i'w cymunedau lleol. Mae hynny'n digwydd drwy'r dreth gyngor, ac mae'n cysylltu pobl â'u gwasanaethau lleol, a byddwn yn siarad mwy am hynny yr wythnos nesaf pan fyddwn yn sôn am wneud y dreth gyngor yn decach. Rwyf am ddweud mai mater i'r awdurdodau lleol a chynghorau tref a chymuned yw penderfynu faint o dreth gyngor i'w chodi. Ni fydd Llywodraeth Cymru ond yn camu i mewn os credwn fod y cynnydd yn amlwg yn ormodol. Rwy'n credu bod gosod y dreth gyngor yn lleol yn rhan bwysig o ddemocratiaeth leol, ac ni fyddem ond yn ystyried arfer pwerau mewn amgylchiadau mwy eithafol.

14:05
Llifogydd
Flooding

7. Pa ddyraniadau ychwanegol y bydd y Gweinidog yn eu gwneud i'r portffolio newid hinsawdd i gynorthwyo awdurdodau lleol i gefnogi cymunedau sydd mewn perygl o ddioddef llifogydd? OQ60188

7. What additional allocations will the Minister make to the climate change portfolio to aid local authorities in supporting communities affected by the risk of flooding? OQ60188

The Welsh Government is already investing £75 million as part of our flood programme for 2023-24, with £5.25 million revenue funding available to local authorities. We've also made £12 million capital funding available to support the development and delivery of construction works, for which local authorities can submit applications.

Mae Llywodraeth Cymru eisoes yn buddsoddi £75 miliwn fel rhan o'n rhaglen llifogydd ar gyfer 2023-24, gyda £5.25 miliwn o gyllid refeniw ar gael i awdurdodau lleol. Rydym hefyd wedi sicrhau bod £12 miliwn o gyllid cyfalaf ar gael i gefnogi'r gwaith o ddatblygu a chyflawni gwaith adeiladu, y gall awdurdodau lleol gyflwyno ceisiadau ar ei gyfer.

Can I thank the Minister for that answer? The Minister will know that communities in Alyn and Deeside were flooded during storm Babet a few weeks ago. This is the second time some home owners were impacted in the last three years. I understand from what you've just said, Minister, that Welsh Government support is available and allocated through funding bids from local authorities as the risk management authority. This means that local councillors do have a key role in advocating for funding bids. Will you use your office to work with Flintshire County Council to ensure the maximum support is sought and granted?

A gaf fi ddiolch i'r Gweinidog am yr ateb hwnnw? Bydd y Gweinidog yn gwybod bod cymunedau yn Alun a Glannau Dyfrdwy wedi dioddef llifogydd yn ystod storm Babet ychydig wythnosau yn ôl. Dyma'r ail dro i rai perchnogion tai gael eu heffeithio yn ystod y tair blynedd diwethaf. Rwy'n deall o'r hyn rydych newydd ei ddweud, Weinidog, fod cymorth Llywodraeth Cymru ar gael ac yn cael ei ddyrannu drwy geisiadau cyllido gan awdurdodau lleol fel yr awdurdod rheoli risg. Mae hyn yn golygu bod gan gynghorwyr lleol rôl allweddol yn dadlau dros geisiadau am gyllid. A wnewch chi ddefnyddio'ch swyddfa i weithio gyda Chyngor Sir y Fflint i sicrhau bod y cymorth mwyaf posibl yn cael ei geisio a'i ddarparu?

I would always encourage local authorities to apply for any of our flood schemes where they think it would be of benefit to their communities. And then, of course, we have the emergency financial assistance scheme, which is available for local authorities should they experience an emergency above that which they would normally be expected to respond to. So, again, I'd just remind colleagues of that.

And then, for individual households, of course, we still have our discretionary assistance fund. So, it might be that people are eligible for an emergency assistance payment to help meet some essential costs if they have been affected by an incident such as a flood and they are experiencing severe financial hardship.

Buaswn bob amser yn annog awdurdodau lleol i wneud cais am unrhyw un o'n cynlluniau llifogydd os ydynt yn credu y byddai o fudd i'w cymunedau. Ac yna, wrth gwrs, mae gennym y cynllun cymorth ariannol brys, sydd ar gael i awdurdodau lleol pe baent yn profi argyfwng sydd y tu hwnt i'r hyn y byddai disgwyl iddynt ymateb iddo fel arfer. Felly, unwaith eto, hoffwn atgoffa cyd-Aelodau o hynny.

Ac yna, ar gyfer aelwydydd unigol, wrth gwrs, mae gennym ein cronfa cymorth dewisol o hyd. Felly, efallai fod pobl yn gymwys i gael taliad cymorth mewn argyfwng i helpu i dalu costau hanfodol os ydynt wedi cael eu heffeithio gan ddigwyddiad fel llifogydd  ac os ydynt yn profi caledi ariannol difrifol.

Although the UK Government has announced support to help communities in England recover from storm Babet of up to £500 for flooded households for immediate costs and up to £5,000 to make their homes more resilient, with funding from existing budgets, for which the Welsh Government also received consequential funding at the time, the Welsh Government hasn't announced any additional funding for Wales. And as you know, Minister, there's a difference between departmental budgets and new Treasury money.

Responding at the Broughton flooding public meeting, at which Jack Sargeant was also present, 11 days ago, a Flintshire council official stated they'd be submitting bids to the Welsh Government for both a Mold flood alleviation scheme following a 2017 study and subsequent modular work on this within the council, and for works identified by the section 19 flood investigation they're now launching with other agencies after properties in Broughton and Bretton were again flooded. Again, both Jack and I pledged to raise this with you. So, what prospect, given the resources you have available, do such bids, if properly drafted, worked up and evidenced, have of being successful?

Er bod Llywodraeth y DU wedi cyhoeddi cymorth i helpu cymunedau yn Lloegr i adfer yn dilyn storm Babet, sy'n cynnwys hyd at £500 ar gyfer aelwydydd sydd wedi dioddef llifogydd ar gyfer costau uniongyrchol a hyd at £5,000 i wneud eu cartrefi'n fwy gwydn, gyda chyllid o'r cyllidebau presennol, y derbyniodd Llywodraeth Cymru gyllid canlyniadol ohono ar y pryd hefyd, nid yw Llywodraeth Cymru wedi cyhoeddi unrhyw gyllid ychwanegol i Gymru. Ac fel y gwyddoch, Weinidog, mae gwahaniaeth rhwng cyllidebau adrannol ac arian newydd o'r Trysorlys.

Wrth ymateb yng nghyfarfod cyhoeddus llifogydd Brychdyn, lle roedd Jack Sargeant hefyd yn bresennol, 11 diwrnod yn ôl, dywedodd swyddog o Gyngor Sir y Fflint y byddent yn cyflwyno ceisiadau i Lywodraeth Cymru ar gyfer cynllun lliniaru llifogydd yn yr Wyddgrug yn dilyn astudiaeth yn 2017 a gwaith modiwlaidd dilynol ar hyn o fewn y cyngor, ac ar gyfer gwaith a nodwyd gan ymchwiliad llifogydd adran 19 y maent bellach yn ei lansio gydag asiantaethau eraill ar ôl i eiddo ym Mrychdyn a Bretton ddioddef llifogydd eto. Unwaith eto, addawodd Jack a minnau godi hyn gyda chi. Felly, o ystyried yr adnoddau sydd gennych ar gael, pa obaith sydd gan geisiadau o'r fath o lwyddo, os cânt eu drafftio a'u paratoi'n briodol, a bod tystiolaeth briodol i gyd-fynd â nhw?

I think that would be more a question for the Minister for Climate Change, in whose portfolio the funding for flooding sits. But I can say that we are providing £34 million in capital funding to our risk management authorities this financial year as part of our commitment to ongoing sustained investment in flood and coastal risk management. And as part of our multi-year settlement in 2021, we agreed a three-year capital budget, totalling £102 million, and that allows us to better plan our investment across those three financial years to support at-risk communities. But I probably shouldn't comment on the merits of individual schemes because I know that they'll go through the proper application process.

Credaf fod hwnnw'n gwestiwn mwy priodol i'r Gweinidog Newid Hinsawdd, sydd â'r cyllid ar gyfer llifogydd yn ei phortffolio. Ond gallaf ddweud ein bod yn darparu £34 miliwn o gyllid cyfalaf i'n hawdurdodau rheoli risg yn ystod y flwyddyn ariannol hon fel rhan o'n hymrwymiad i gynnal buddsoddiad parhaus mewn rheoli perygl llifogydd ac arfordiroedd. Ac fel rhan o'n setliad aml-flwyddyn yn 2021, fe wnaethom gytuno ar gyllideb gyfalaf tair blynedd, cyfanswm o £102 miliwn, ac mae hynny'n ein galluogi i gynllunio ein buddsoddiad yn well ar draws y tair blynedd ariannol hynny i gefnogi cymunedau sydd mewn perygl. Ond mae'n debyg na ddylwn wneud sylw ar rinweddau cynlluniau unigol oherwydd rwy'n gwybod y byddant yn mynd drwy'r broses ymgeisio briodol.

Gwasanaeth Fflecsi Bwcabus
The Fflecsi Bwcabus Service

8. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gyda'r Gweinidog Newid Hinsawdd ynghylch sicrhau bod cyllid ychwanegol ar gael i gadw rhaglenni fel gwasanaeth Fflecsi Bwcabus? OQ60199

8. What discussions has the Minister had with the Minister for Climate Change regarding making additional funding available to retain programmes like the Fflecsi Bwcabus service? OQ60199

The Fflecsi Bwcabus service was introduced as a European funded initiative. Unfortunately, as the UK Government has not maintained its commitment to replace this funding, and budgets continue to squeeze, we will be unable to support many initiatives previously supported through EU funding.

Cyflwynwyd gwasanaeth Fflecsi Bwcabus fel menter a ariannwyd gan Ewrop. Yn anffodus, gan nad yw Llywodraeth y DU wedi cynnal ei hymrwymiad i sicrhau arian yn lle'r cyllid hwn, a chan fod cyllidebau'n parhau i fod dan bwysau, ni fyddwn yn gallu cefnogi nifer o fentrau a gâi eu cefnogi'n flaenorol drwy gyllid yr UE.

14:10

Fel y byddwch yn ymwybodol, Weinidog, mae sefyllfa Fflecsi Bwcabus wedi codi yn y Siambr yma gan sawl Aelod—gan Cefin Campbell yn fwyaf diweddar—a'r ymateb dŷn ni wedi'i gael gan y Dirprwy Weinidog hyd yma yw ei fod e'n cydnabod pa mor bwysig yw'r gwasanaeth, ei fod e am ei gadw fe, ond nad oes gyda fe'r arian i wneud ar hyn o bryd. Dywedodd e efallai mai un opsiwn byddai i awdurdodau lleol i ddod o hyd i'r cyllid. Yn gwisgo'ch het arall, Weinidog, wrth gwrs, mi fyddwch chi'n gwybod pa mor heriol yw'r sefyllfa gyllidol gyda llywodraeth leol ar hyn o bryd. Hynny yw, dim ond yr wythnos yma roedd Cyngor Sir Gaerfyrddin yn dweud bod gyda nhw £120 miliwn yn llai mewn termau real o gymharu gyda 10 mlynedd yn ôl. Oni ddylid, efallai, cydnabod mai cyfrifoldeb cenedlaethol yw hyn oherwydd pwysigrwydd trafnidiaeth gyhoeddus ac ymlyniad y Llywodraeth i fuddsoddi mewn trafnidiaeth mewn ardaloedd gwledig? Pe bai yna gynnig yn dod yn sgil y trafodaethau sy'n mynd ymlaen rhwng y Dirprwy Weinidog, y Gymdeithas Cludiant Cymunedol a'r awdurdodau lleol, a fyddai'r Gweinidog yn fodlon ailedrych ar y sefyllfa i weld os gallwn ni ffeindio datrysiad?

As you will be aware, Minister, the Fflecsi Bwcabus situation has been raised in this Siambr by several Members—by Cefin Campbell most recently—and the response that we've received from the Deputy Minister to date is that he acknowledges how important the service is, that he wants to retain it, but that he doesn't have the funding to do so at the moment. He said perhaps one option would be for local authorities to source that funding. Wearing your other hat, Minister, you'll know how challenging the fiscal situation for local government is. Only this week, Carmarthenshire County Council said that they had £120 million less in real terms as compared to 10 years ago. Shouldn't we recognise, perhaps, that this is a national responsibility, because of the importance of public transport and the Government commitment to investment in rural transport? If there were a proposal following the discussions ongoing between the Deputy Minister, the Community Transport Association and local authorities, would the Minister be willing to look again at the situation, to see whether we can find a solution?

I'm very grateful for the question. I don't want to mislead colleagues as to thinking that there is any funding available at the centre now within the Welsh Government in order to provide funding for new—I appreciate this is a continuation of an initiative—things that we're not currently planning to fund. I say that because we've talked already about the gap that we have in our Welsh Government budget as a result of inflation, and the extraordinary work that we've had to do to try and provide additional funding for the rail services and then also for the NHS. Even with all of that work that I've described previously, there are still risks. So, we still don't know yet how much additional funding we'll get from the UK Government in respect of NHS pay. We made some assumptions in the work that we did to try and close that £900 million gap, but that remains a risk. There's also, I think, a risk around whether or not the health boards are going to be able to deliver what we've asked them to do; we've asked them to do very, very stretching things, despite the additional overall funding that's going into the NHS. And, of course, there remains a risk in respect of whether or not the UK Government is going to agree to the capital-to-revenue switch. So, I think it would be irresponsible of me to try and agree to additional funding, no matter how worthy the cause, given the overall state of finances and the opportunity, I suppose, that there is to find out more at the autumn statement. So we can look again if there's news there. But, unfortunately, it will be February before we actually get our final total of our budget for this financial year, and I think that's quite late then to start making allocations. 

Rwy'n ddiolchgar iawn am y cwestiwn. Nid wyf eisiau camarwain cyd-Aelodau i feddwl bod yna unrhyw gyllid ar gael yn ganolog o fewn Llywodraeth Cymru nawr i allu darparu cyllid ar gyfer pethau newydd—rwy'n derbyn bod hyn yn ymwneud â pharhad menter—nad ydym yn bwriadu eu hariannu ar hyn o bryd. Rwy'n dweud hynny oherwydd ein bod eisoes wedi siarad am y bwlch sydd gennym yng nghyllideb Llywodraeth Cymru o ganlyniad i chwyddiant, a'r gwaith eithriadol y bu'n rhaid i ni ei wneud i geisio darparu cyllid ychwanegol ar gyfer y gwasanaethau rheilffyrdd ac yna hefyd i'r GIG. Hyd yn oed gyda'r holl waith a ddisgrifiais yn flaenorol, mae yna risgiau o hyd. Felly, nid ydym yn gwybod eto faint o gyllid ychwanegol y byddwn yn ei gael gan Lywodraeth y DU mewn perthynas â chyflogau'r GIG. Fe wnaethom rai rhagamcanion yn y gwaith a wnaethom i geisio cau'r bwlch o £900 miliwn, ond mae'n parhau i fod yn risg. Rwy'n credu bod risg hefyd ynghlwm wrth allu byrddau iechyd i gyflawni'r hyn yr ydym wedi gofyn iddynt ei gyflawni; rydym wedi gofyn iddynt wneud pethau anodd iawn yn ariannol, er gwaethaf y cyllid cyffredinol ychwanegol sy'n mynd i'r GIG. Ac wrth gwrs, mae'r risg yn parhau o ran a fydd Llywodraeth y DU yn cytuno i'r newid cyfalaf i refeniw ai peidio. Felly, rwy'n credu y byddai'n anghyfrifol i mi geisio cytuno i gyllid ychwanegol, ni waeth pa mor deilwng yw'r achos, o ystyried y sefyllfa ariannol gyffredinol a'r cyfle, mae'n debyg, i gael gwybod mwy yn natganiad yr hydref. Felly, gallwn edrych ar y sefyllfa eto os bydd yna newyddion yn hwnnw. Ond yn anffodus, bydd hi'n fis Chwefror cyn inni gael ein cyfanswm terfynol ar gyfer cyllideb y flwyddyn ariannol hon, ac rwy'n credu bod hynny'n eithaf hwyr i ddechrau gwneud dyraniadau bryd hynny. 

I'm grateful to Adam Price for submitting this question. Expanding the theme on bus services ever so slightly, I've had a number of constituents contacting me with concerns with regard to bus services for their children to access Welsh-medium education in their preferred location and school. So, can I ask what conversations you're having with the Minister for Education and the Welsh Language in ensuring that there is enough provision for schoolchildren to be able to access bus services to get to the school that they wish to get to? Diolch, Llywydd.

Rwy'n ddiolchgar i Adam Price am gyflwyno'r cwestiwn hwn. Gan ehangu'r thema ar wasanaethau bysiau rhywfaint, rwyf wedi cael nifer o etholwyr yn cysylltu â mi gyda phryderon ynghylch gwasanaethau bysiau i'w plant gael mynediad at addysg cyfrwng Cymraeg mewn lleoliad ac ysgol o'u dewis. Felly, a gaf fi ofyn pa sgyrsiau rydych chi'n eu cael gyda Gweinidog y Gymraeg ac Addysg i sicrhau bod digon o ddarpariaeth i blant ysgol allu cael mynediad at wasanaethau bws i gyrraedd yr ysgol y maent eisiau ei chyrraedd? Diolch, Lywydd.

That would, I think, really be a matter for discussion between the education Minister and the Minister for transport; that's where the budgets sit for these particular discussions to be had. Of course, I have individual meetings with all of my colleagues, and they raise a whole range of pressures within their portfolios at those meetings, but I think that, to do the question justice, it should be probably asked to one of my colleague Ministers.

Credaf fod hwnnw'n fater i'r Gweinidog addysg a'r Gweinidog trafnidiaeth ei drafod; nhw sy'n gyfrifol am y cyllidebau mewn perthynas â'r trafodaethau penodol hyn. Wrth gwrs, rwy'n cael cyfarfodydd unigol gyda fy holl gyd-Aelodau, ac maent yn codi ystod eang o bryderon o fewn eu portffolios yn y cyfarfodydd hynny, ond rwy'n credu, er mwyn gwneud cyfiawnder â'r cwestiwn, mae'n debyg y dylid ei ofyn i un o fy nghyd-Weinidogion.

Y Sector Gofal Plant
The Childcare Sector

9. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gyda'r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ynghylch cymorth ariannol Llywodraeth Cymru i'r sector gofal plant? OQ60207

9. What discussions has the Minister had with the Minister for Health and Social Services regarding Welsh Government financial support for the childcare sector? OQ60207

We provided increases of £100 million to support capital and revenue programmes supporting both childcare and Flying Start for the current three-year budget period. I continue to engage regularly with the Deputy Minister for Social Services, who is responsible for childcare, as part of the ongoing budget-setting process.

Fe wnaethom ddarparu cynnydd o £100 miliwn i gefnogi rhaglenni cyfalaf a refeniw sy'n cefnogi gofal plant a Dechrau'n Deg ar gyfer y cyfnod cyllidebol presennol o dair blynedd. Rwy'n parhau i ymgysylltu'n rheolaidd â'r Dirprwy Weinidog Gwasanaethau Cymdeithasol, sy'n gyfrifol am ofal plant, fel rhan o'r broses barhaus o bennu cyllideb.

Diolch yn fawr iawn am yr ymateb.

Thank you very much for the response.

Thank you very much for the response. It's great to hear that there are those discussions around the funding gap, because at just £5 an hour, Wales has the lowest funded hourly rate for childcare for three to four-year-olds across all four UK nations. With the overheads rising faster than wider inflation, the modest uplift announced last year has really already been rendered inadequate. The same survey found a shocking 88 per cent of nurseries are expected to either barely break even or make a loss this year. In our childcare report, 'Minding the future: The childcare barrier facing working parents', which we released earlier this year—which we're very happy to send you a signed copy of, of course—we aimed to do just that, by calling for the rising of the hourly rate to £7 an hour, with biannual reviews to track against inflation and staffing ratios. The funding gap, as it stands, does put a strain on these small businesses, which is what they are, which are the bedrock of our childcare system. So, therefore, could I just ask you what are you able to do further, to address that funding gap within the budgetary preparation for the forthcoming year? Diolch yn fawr iawn.

Diolch yn fawr iawn am yr ymateb. Mae'n wych clywed bod y trafodaethau hynny mewn perthynas â'r bwlch cyllido yn mynd rhagddynt, oherwydd, ar £5 yr awr yn unig, Cymru sydd â'r gyfradd isaf yr awr o gyllid ar gyfer gofal plant i blant tair i bedair oed o bedair gwlad y DU. Gyda'r gorbenion yn codi'n gyflymach na chwyddiant ehangach, mae'r codiad cymedrol a gyhoeddwyd y llynedd eisoes wedi profi'n annigonol. Yn ôl yr un arolwg, mae disgwyl i 88 y cant o feithrinfeydd naill ai fantoli'r cyfrifon neu wneud colled eleni. Yn ein hadroddiad gofal plant, 'Gwarchod y dyfodol: Y rhwystr gofal plant sy’n wynebu rhieni sy’n gweithio', a ryddhawyd gennym yn gynharach eleni—ac rydym yn hapus iawn i anfon copi wedi'i lofnodi atoch, wrth gwrs—roeddem yn anelu at wneud yn union hynny, drwy alw am godi'r gyfradd yr awr i £7 yr awr, gydag adolygiadau bob dwy flynedd i olrhain yn erbyn chwyddiant a chymarebau staffio. Mae'r bwlch cyllido, fel y mae, yn rhoi straen ar y busnesau bach hyn, a busnesau bach ydynt, sef sylfaen ein system gofal plant. Felly, a gaf fi ofyn i chi beth arall y gallwch chi ei wneud i fynd i'r afael â'r bwlch cyllido hwnnw o fewn y paratoadau cyllidebol ar gyfer y flwyddyn sydd i ddod? Diolch yn fawr iawn.

14:15

Thank you for the question. I'd be very keen to have a copy of the report to which you referred, to study it more carefully. You do mention the increase to £5, which was an increase, I think, of 11 per cent at the time, and we have committed to reviewing the rate at least every three years. I appreciate that we're still early on into this three-year period. We have taken a number of other steps, though, to try and support the sector where we can, so, for example, in trying to reduce the overhead costs, through the extension of 100 per cent business rates relief for registered childcare premises. The extension of the rates relief now is until March 2025, and that will save registered childcare providers in Wales £9.7 million in overhead costs. So, I think that that was a creative way in which we were able to support the sector. But I do look forward to reading the report.

Diolch am y cwestiwn. Rwy'n awyddus iawn i gael copi o'r adroddiad y gwnaethoch chi gyfeirio ato, i'w astudio'n fwy gofalus. Rydych yn sôn am y cynnydd i £5, a oedd yn gynnydd, rwy'n credu, o 11 y cant ar y pryd, ac rydym wedi ymrwymo i adolygu'r gyfradd bob tair blynedd fan lleiaf. Rwy'n derbyn ei bod yn dal i fod yn ddyddiau cynnar arnom yn y cyfnod hwn o dair blynedd. Fodd bynnag, rydym wedi rhoi nifer o gamau eraill ar waith i geisio cefnogi'r sector lle gallwn, felly, er enghraifft, i geisio lleihau costau gorbenion, drwy ymestyn rhyddhad ardrethi busnes 100 y cant i safleoedd gofal plant cofrestredig. Mae'r rhyddhad ardrethi bellach wedi'i ymestyn hyd at fis Mawrth 2025, a bydd hynny'n arbed £9.7 miliwn mewn costau gorbenion i ddarparwyr gofal plant cofrestredig yng Nghymru. Felly, rwy'n credu bod honno'n ffordd greadigol y gallwn gefnogi'r sector. Ond rwy'n edrych ymlaen at ddarllen yr adroddiad.

Diolch, Llywydd. I'm pleased this subject has been raised this afternoon, as I quite often speak about it, and against the Welsh Government's ambition to eliminate private childcare provision for looked-after children in Wales, in this Senedd term, in an ideological vendetta against a sector that makes up 88 per cent of childcare provision across the country. And the additional disappointment of this policy has been the lack of engagement from the Welsh Government with the sector on how it intends to deliver on its plan, resulting in anxiety amongst sector leaders and people who have made a significant personal investment into these businesses over many years and decades. So, what assessment has the Minister made on the potential financial impact of this measure in terms of the increase in public money needed to fund this policy, given the current financial pressures, and what discussions are you having with the Deputy Minister for Social Services to make sure that the finances would be available to nationalise looked-after children's care? And if it can't be afforded, will you indeed scrap this policy and let the private businesses get on with the job?

Diolch, Lywydd. Rwy'n falch fod y pwnc hwn wedi'i godi'r prynhawn yma, gan fy mod yn siarad amdano'n aml ac yn erbyn uchelgais Llywodraeth Cymru i ddileu darpariaeth gofal plant preifat ar gyfer plant sy'n derbyn gofal yng Nghymru, yn nhymor y Senedd hon, mewn fendeta ideolegol yn erbyn sector sy'n ffurfio 88 y cant o'r ddarpariaeth gofal plant ledled y wlad. A pheth arall sydd wedi peri siom yn y polisi hwn yw diffyg ymgysylltiad Llywodraeth Cymru â'r sector ar sut mae'n bwriadu cyflawni ei chynllun, gan arwain at bryder ymhlith arweinwyr y sector a phobl sydd wedi gwneud buddsoddiad personol sylweddol i'r busnesau hyn dros flynyddoedd a degawdau lawer. Felly, pa asesiad y mae'r Gweinidog wedi'i wneud o effaith ariannol bosibl y mesur hwn o ran y cynnydd sydd ei angen mewn arian cyhoeddus i ariannu'r polisi hwn, ac o ystyried y pwysau ariannol presennol, a pha drafodaethau rydych chi'n eu cael gyda'r Dirprwy Weinidog Gwasanaethau Cymdeithasol i sicrhau y byddai'r cyllid ar gael i wladoli gofal plant sy'n derbyn gofal? Ac os na ellir ei fforddio, a wnewch chi ddileu'r polisi hwn a gadael i'r busnesau preifat fwrw ymlaen â'r gwaith?

Well, I know this is an area where the Member takes a very different view of the provision of care to the most vulnerable children in Wales, as compared to the Welsh Government. I think the question, again, I'm afraid, is best given to the Minister for Social Services, who is leading on this piece of work, and she will have much more in-depth knowledge than I do of the impact assessments that she has undertaken, because that's her role in the sense of being responsible for the policy. I think it's difficult for me to answer that question when I'm not responsible for it.

Wel, rwy'n gwybod bod hwn yn faes lle mae'r Aelod yn arddel safbwynt gwahanol iawn ar ddarpariaeth gofal i'r plant mwyaf agored i niwed yng Nghymru, o'i gymharu â Llywodraeth Cymru. Mae arnaf ofn fy mod yn credu unwaith eto y byddai'n fwy priodol gofyn y cwestiwn hwn i'r Gweinidog Gwasanaethau Cymdeithasol, sy'n arwain ar y gwaith hwn, a bydd ganddi wybodaeth lawer mwy manwl na minnau am yr asesiadau effaith y mae hi wedi'u cyflawni, oherwydd dyna yw ei rôl yn yr ystyr mai hi sy'n gyfrifol am y polisi. Rwy'n credu ei bod hi'n anodd i mi ateb y cwestiwn hwnnw pan nad wyf yn gyfrifol amdano.

Diolch i'r Gweinidog.

I thank the Minister.

And may I congratulate her on answering all the tabled and all the supplementary questions put forward today? A 100 per cent record.

A gaf fi ei llongyfarch ar ateb yr holl gwestiynau a gyflwynwyd a'r holl gwestiynau atodol a gyflwynwyd heddiw? Llwyddiant 100 y cant.

2. Cwestiynau i’r Gweinidog Materion Gwledig a Gogledd Cymru, a’r Trefnydd
2. Questions to the Minister for Rural Affairs and North Wales, and Trefnydd

Eitem 2: cwestiynau i’r Gweinidog Materion Gwledig a Gogledd Cymru, a’r Trefnydd. Cwestiwn 1, Huw Irranca-Davies.

Item 2 is questions to the Minister for Rural Affairs and North Wales, and Trefnydd. Question 1, Huw Irranca-Davies.

Llygredd Dŵr
Water Pollution

1. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael â'r Gweinidog Newid Hinsawdd ynghylch lleihau effeithiau amaethyddiaeth ar lygredd dŵr? OQ60181

1. What discussions has the Minister had with the Minister for Climate Change about reducing the impacts of agriculture on water pollution? OQ60181

I work very closely with the Minister for Climate Change in addressing water pollution affecting the environment across the whole of Wales. This includes working in partnership on relieving pressures on special areas of conservation river catchments, to protect these important habitats and support the delivery of affordable housing.

Rwy'n gweithio'n agos iawn gyda'r Gweinidog Newid Hinsawdd i fynd i'r afael â llygredd dŵr sy'n effeithio ar yr amgylchedd ledled Cymru gyfan. Mae hyn yn cynnwys gweithio mewn partneriaeth i leddfu'r pwysau ar ddalgylchoedd afon ardaloedd cadwraeth arbennig i ddiogelu'r cynefinoedd pwysig hyn a chefnogi'r gwaith o ddarparu tai fforddiadwy.

Thank you, Minister. On 10 October 2023, you issued a written statement, Nutrient management'—Managing the application of livestock manure sustainably'. It's fair to say—. I mean, I've read through that statement, and I've had a lot of correspondence now from not only farmers who are very committed to reducing livestock, but also from environmental organisations saying that—I'm trying to state this diplomatically—they have a high level of concern that what we've done is kicked things further down the road once again. And we've even diluted the approach to tackling what is a clear issue that we need to do, alongside sewage outfalls, alongside many other sources of river pollution, but we need to tackle this.

I wonder, Minister—you do state within that statement that you will continue to welcome proposals to deliver the outcomes we seek at any time. So, can I ask you genuinely, for those out there who are concerned that in delaying and diluting some of the measures here—which is what is proposed as a result of the co-operation agreement discussions, I've no doubt, and we want to see farming on a sustainable footing for the future, of course, but we need to see our rivers having a sustainable future as well—how do those organisations now seek to influence these proposals, and how long-lasting are these proposals? Can they be strengthened? Can they, working with farmers and others, actually be strengthened so that we save the rivers that we all love? 

Diolch yn fawr, Weinidog. Ar 10 Hydref 2023, fe wnaethoch chi gyhoeddi datganiad ysgrifenedig, 'Rheoli maethynnau—Rheoli taenu tail da byw yn gynaliadwy'. Mae'n deg dweud—. Hynny yw, rwyf wedi darllen drwy'r datganiad hwnnw, ac rwyf wedi cael llawer o ohebiaeth nawr nid yn unig gan ffermwyr sydd wedi ymrwymo i leihau da byw, ond hefyd gan sefydliadau amgylcheddol yn dweud—rwy'n ceisio dweud hyn mewn ffordd ddiplomataidd—eu bod yn bryderus mai'r hyn rydym wedi'i wneud yw gohirio pethau unwaith eto. Ac rydym hyd yn oed wedi gwanhau'r dull o fynd i'r afael â mater sy'n amlwg yn un y mae'n rhaid i ni ymdrin ag ef, ochr yn ochr â gollwng carthion, ochr yn ochr â llawer o ffynonellau llygredd afonydd eraill, ond mae angen inni fynd i'r afael â hyn.

Weinidog—rydych yn datgan yn y datganiad hwnnw y byddwch yn parhau i groesawu cynigion i gyflawni'r canlyniadau a geisiwn ar unrhyw adeg. Felly, a gaf fi ofyn yn garedig i chi, i'r rhai sy'n bryderus ynglŷn ag oedi a gwanhau rhai o'r mesurau hyn—sef yr hyn a gynigir o ganlyniad i drafodaethau'r cytundeb cydweithio, nid oes gennyf amheuaeth, ac rydym eisiau gweld ffermio ar sail gynaliadwy ar gyfer y dyfodol, wrth gwrs, ond mae angen inni sicrhau dyfodol cynaliadwy i'n hafonydd hefyd—sut mae'r sefydliadau hynny'n ceisio dylanwadu ar y cynigion hyn nawr, a pha mor hirhoedlog yw'r cynigion hyn? A ellir eu cryfhau? A ellir eu cryfhau drwy weithio gyda ffermwyr ac eraill fel y gallwn achub yr afonydd y mae pawb ohonom yn eu caru? 

14:20

Thank you very much. Obviously, we have been out to consultation, and the written statement to which you refer, and the enhanced nutrient management approach announced within it, is consistent with the proposed licence conditions that we did consult on. So, anybody—any stakeholder, any partner, any environmental non-governmental organisation—could have, obviously, put a response into that consultation. What we want to do is absolutely minimise the environmental risks associated with higher levels of manure being applied to our land, and, as you say, I'm working in close partnership with Cefin Campbell as part of the co-operation agreement in relation to this. 

I think the principles that we did consult on were overwhelmingly supported by those responding to the consultation, and that did include the majority of environmental sector representatives. I took on board the feedback that we had via the consultation and enhanced the environmental controls, where appropriate. Farms applying higher levels of livestock manure will be required to notify Natural Resources Wales of the intention to do so, and submit supporting evidence to demonstrate the crop need for nutrients within the manure. I think that's a much more pragmatic approach. It does ensure that resources are dedicated to the enforcement of the regulations, rather than having to look at issuing licences.

So, in my mind, I think that will help things along the way, but you're quite right—I'm very interested if there are alternative proposals. Officials have had a few submitted and have worked through those, but we are open to any ideas, because, as you say, the outcome that we want is better water quality; that's what we all want. So, I'm very keen to continue this conversation. 

Diolch yn fawr iawn. Yn amlwg, rydym wedi bod yn ymgynghori, ac mae'r datganiad ysgrifenedig y cyfeiriwch ato, a'r dull rheoli maetholion ar lefel uwch a gyhoeddwyd ynddo, yn gyson ag argymhellion amodau'r drwydded y gwnaethom ymgynghori arnynt. Felly, yn amlwg, gallai unrhyw un—unrhyw randdeiliad, unrhyw bartner, unrhyw sefydliad anllywodraethol amgylcheddol—fod wedi ymateb i'r ymgynghoriad hwnnw. Rydym eisiau lleihau'n fawr y risgiau amgylcheddol sy'n gysylltiedig â lefelau uwch o dail yn cael ei wasgaru ar ein tir, ac fel y dywedwch, rwy'n gweithio mewn partneriaeth agos â Cefin Campbell fel rhan o'r cytundeb cydweithio mewn perthynas â hyn. 

Rwy'n credu bod yr egwyddorion y gwnaethom ymgynghori arnynt wedi cael eu cefnogi i raddau helaeth iawn gan y rhai a ymatebodd i'r ymgynghoriad, ac roedd hynny'n cynnwys mwyafrif y cynrychiolwyr o'r sector amgylcheddol. Cymerais sylw o'r adborth a gawsom drwy'r ymgynghoriad a gwella'r rheolaethau amgylcheddol, lle bo hynny'n briodol. Bydd yn ofynnol i ffermydd sy'n defnyddio lefelau uwch o dail da byw hysbysu Cyfoeth Naturiol Cymru o'r bwriad i wneud hynny, a chyflwyno tystiolaeth ategol i arddangos angen cnydau am faetholion yn y tail. Rwy'n credu bod hwnnw'n ddull llawer mwy pragmatig. Mae'n sicrhau bod adnoddau'n cael eu neilltuo i orfodi'r rheoliadau, yn hytrach na gorfod edrych ar ddarparu trwyddedau.

Felly, yn fy marn i, rwy'n credu y bydd hynny'n helpu'r sefyllfa, ond rydych chi'n hollol iawn—mae gennyf ddiddordeb mawr mewn gweld a oes yna gynigion amgen. Cafodd rhai eu cyflwyno i swyddogion, ac maent wedi gweithio drwy'r rheini, ond rydym yn agored i unrhyw syniadau, oherwydd, fel y dywedwch, y canlyniad yr ydym ei eisiau yw ansawdd dŵr gwell; dyna mae pawb ohonom ei eisiau. Felly, rwy'n awyddus iawn i barhau â'r sgwrs hon. 

We're all wanting better water quality. However, though—and it's a result of this co-operation agreement—it's disappointing that a Member of the same party of our Government brings into question the actions of our farmers, who are facing a really tough time at the moment. Now, I've had some of my farmers raise concerns with me about the frequency of the closed periods for—I know it as muck spreading. So, from 1 August 2024, the spreading of slurry will be prohibited during the following periods: on sandy or shallow soil, grassland, 1 September to 31 December; tillage land, 1 August to 31 December; and other soils, grassland, 15 October to 15 January; and tillage land, 1 October to 31 January—quite a lot of that out of the calendar year. Now, we all know that as a result of climate change, arbitrary dates such as this, for what is important work for our farmers, are impractical and not based on any science. So, Minister, we can't judge the seasons now with climate change. Will you look again at the requirements of these closed periods or, better still, could you perhaps adopt a more balanced approach and work with our farmers better to allow greater flexibility in the spreading of manure? Diolch.

Rydym i gyd eisiau ansawdd dŵr gwell. Fodd bynnag—ac mae'n ganlyniad i'r cytundeb cydweithio hwn—mae'n siomedig fod Aelod o'r un blaid â'n Llywodraeth yn codi amheuon am weithredoedd ein ffermwyr, sy'n wynebu cyfnod anodd iawn ar hyn o bryd. Nawr, mae rhai o fy ffermwyr wedi lleisio pryderon wrthyf ynglŷn ag amlder y cyfnodau gwaharddedig ar gyfer—yr hyn rwy'n ei alw'n wasgaru tail. Felly, o 1 Awst 2024, gwaherddir gwasgaru slyri yn ystod y cyfnodau canlynol: ar bridd tywodlyd neu fas, glaswelltir, 1 Medi i 31 Rhagfyr; tir âr, 1 Awst i 31 Rhagfyr; a phriddoedd eraill, glaswelltir, 15 Hydref i 15 Ionawr; a thir âr, 1 Hydref i 31 Ionawr—mae cryn dipyn o hynny y tu hwnt i'r flwyddyn galendr. Nawr, rydym i gyd yn gwybod, o ganlyniad i newid hinsawdd, fod dyddiadau mympwyol fel hyn, ar gyfer yr hyn sy'n waith pwysig i'n ffermwyr, yn anymarferol ac nid ydynt yn seiliedig ar unrhyw wyddoniaeth. Felly, Weinidog, ni allwn wahaniaethu rhwng tymhorau nawr gyda newid hinsawdd. A wnewch chi edrych eto ar ofynion y cyfnodau gwaharddedig hyn neu, yn well byth, a allech chi fabwysiadu dull mwy cytbwys a gweithio gyda'n ffermwyr yn well er mwyn caniatáu mwy o hyblygrwydd ar gyfer gwasgaru tail? Diolch.

As Huw Irranca-Davies alluded to, there isn't one area that causes pollution to our waters. I think you were implying that we are picking on farmers. I will just say we are still getting just under three substantiated agricultural pollution incidents a week—a week. Three a week. That hasn't improved over a decade. So, I absolutely recognise that water pollution comes from many different sources, and that's—. I think the original question did ask me what discussions I have with the Minister for Climate Change because, obviously, it's really important that we work together. So, as you say, it is part of the co-operation agreement, and I do work very closely with the designated Member in this area. We have looked very closely at closed periods, and these are the regulations that have now been brought forward. 

Fel y crybwyllodd Huw Irranca-Davies, nid oes un maes penodol sy'n achosi llygredd i'n dyfroedd. Rwy'n credu eich bod chi'n awgrymu ein bod ni'n pigo ar ffermwyr. Rwyf am ddweud bod ychydig o dan dri achos o lygredd amaethyddol yn cael eu cadarnhau bob wythnos—bob wythnos. Tri yr wythnos. Nid yw hynny wedi gwella dros ddegawd. Felly, rwy'n cydnabod yn llwyr fod llygredd dŵr yn dod o lawer o wahanol ffynonellau, a dyna—. Rwy'n credu bod y cwestiwn gwreiddiol wedi gofyn i mi pa drafodaethau rwy'n eu cael gyda'r Gweinidog Newid Hinsawdd oherwydd, yn amlwg, mae'n bwysig iawn ein bod yn gweithio gyda'n gilydd. Felly, fel y dywedwch, mae'n rhan o'r cytundeb cydweithio, ac rwy'n gweithio'n agos iawn gyda'r Aelod dynodedig yn y maes hwn. Rydym wedi edrych yn ofalus iawn ar gyfnodau gwaharddedig, a dyma'r rheoliadau sydd wedi'u cyflwyno nawr. 

Lles Anifeiliaid Anwes
The Welfare of Companion Animals

2. Sut mae Llywodraeth Cymru yn gwella lles anifeiliaid anwes? OQ60196

2. How is the Welsh Government improving the welfare of companion animals? OQ60196

14:25

Our priorities for animal welfare are set out in 'Our Animal Welfare Plan for Wales'. We are working to launch a 12-week public consultation before the end of the year to fulfil a programme for government commitment to develop a national model for the regulation of animal welfare.

Mae ein blaenoriaethau ar gyfer lles anifeiliaid wedi'u nodi yn 'Ein Cynllun Lles Anifeiliaid i Gymru'. Rydym yn gweithio i lansio ymgynghoriad cyhoeddus 12 wythnos cyn diwedd y flwyddyn i gyflawni ymrwymiad yn y rhaglen lywodraethu i ddatblygu model cenedlaethol ar gyfer rheoleiddio lles anifeiliaid.

Thank you, Minister, for that answer. Now, last week the UK Government provided an update regarding the banning of American XL bully dogs across England and Wales, confirming that it will be illegal to own a dog of this breed unless it has exemptions that are applied for and followed from 1 February 2024. Now, this has come following many abhorrent attacks and deaths involving this breed. Considering the brutality of these attacks, I believe the steps taken by the UK Government are appropriate and necessary to safeguard the public and other animals. The exemption list needed to be allowed to keep an XL bully is that they must be microchipped, neutered and muzzled. This will allow them to see out the rest of their lives. However, it is sadly likely that many owners may choose to abandon their dogs rather than comply with this new law. So, Minister, what additional resources are being made available to ensure that, when the new law is enacted, it is enforced here in Wales, and if we see this likely rise in abandonments, that local authorities and charities such as the RSPCA are supported by the Welsh Government accordingly. Diolch, Llywydd. 

Diolch am yr ateb hwnnw, Weinidog. Nawr, yr wythnos diwethaf darparodd Llywodraeth y DU ddiweddariad ynghylch gwahardd cŵn bully XL Americanaidd ledled Cymru a Lloegr, gan gadarnhau y bydd yn anghyfreithlon bod yn berchen ar gi o'r brîd hwn oni bai bod ganddynt eithriadau y maent wedi gwneud cais amdanynt ac y maent yn eu dilyn o 1 Chwefror 2024 ymlaen. Daw hyn yn dilyn llawer o ymosodiadau ffiaidd a marwolaethau yn gysylltiedig â'r brid hwn. O ystyried creulondeb yr ymosodiadau hyn, credaf fod y camau a gymerwyd gan Lywodraeth y DU yn briodol ac yn angenrheidiol i ddiogelu'r cyhoedd ac anifeiliaid eraill. Er mwyn cael caniatâd i gadw ci bully XL, mae'r rhestr o eithriadau yn dweud bod yn rhaid iddynt gael microsglodyn a safnffrwyn a bod yn rhaid iddynt gael eu niwtro. Bydd hyn yn eu galluogi i fyw gweddill eu bywydau. Fodd bynnag, mae'n debygol y bydd llawer o berchnogion yn dewis cefnu ar eu cŵn yn hytrach na chydymffurfio â'r gyfraith newydd hon. Felly, Weinidog, pa adnoddau ychwanegol sy'n cael eu darparu i sicrhau, pan fydd y gyfraith newydd yn dod i rym, ei bod yn cael ei gorfodi yma yng Nghymru, ac os gwelwn y cynnydd tebygol mewn perchnogion yn cefnu ar eu cŵn, fod awdurdodau lleol ac elusennau fel yr RSPCA yn cael eu cefnogi'n briodol gan Lywodraeth Cymru. Diolch, Lywydd. 

I should point out this is a wholly reserved matter, and you may have seen the announcement that was made by the Department for Environment, Food and Rural Affairs last week, that they are offering £200—I think the word they use is 'compensation'; I don't particularly like that word in relation to this—towards the cost of having a dog euthanised. There is no funding, as far as I know, that is coming forward in relation to enforcement. Whilst I do welcome this announcement—it’s something that you know very well I have been lobbying for for a long time—because we have seen, as you say, very brutal and sometimes fatal attacks in relation to XL bullies, I was concerned that the announcement came—. I met with the DEFRA Secretary of State, I think, on the Wednesday of the week that the announcement came from the Prime Minister on the Friday, back in September. It’s really important that our officials work closely together on this, because obviously, as you say, it’s going to have a massive impact on Wales. I do have a meeting in the diary—I don’t think it’s until the beginning of next month—with Richard Benyon to discuss this, because I am concerned about unintended consequences, and you’ve just related some. There are others as well. What about puppies? What about breeding bitches that are currently pregnant? I’m not sure it has been thought through in the way it should have been, and it has all been very rushed, I think it’s fair to say.

So, whilst I do welcome it, I am concerned about unintended consequences. Both the chief veterinary officer and his other officials in his office try and attend as many meetings as we’re invited to to discuss this further, but I’ll be very happy to keep colleagues updated on this very important issue.

Dylwn dynnu sylw at y ffaith bod hwn yn fater a gedwir yn ôl, ac efallai eich bod wedi gweld y cyhoeddiad a wnaed gan Adran yr Amgylchedd, Bwyd a Materion Gwledig yr wythnos diwethaf, eu bod yn cynnig £200—rwy'n credu mai'r gair y maent yn ei ddefnyddio yw 'iawndal'; nid wyf yn arbennig o hoff o'r gair hwnnw mewn perthynas â hyn—tuag at y gost o gael ci wedi'i ewthaneiddio. Nid oes unrhyw gyllid i ddod, hyd y gwn, mewn perthynas â gorfodi. Er fy mod i'n croesawu'r cyhoeddiad hwn—fel y gwyddoch, mae'n rhywbeth rwyf wedi bod yn lobïo drosto ers amser maith—oherwydd fel y dywedwch, rydym wedi gweld ymosodiadau creulon iawn ac angheuol weithiau yn gysylltiedig â chŵn bully XL, roeddwn yn poeni bod y cyhoeddiad wedi dod—. Cyfarfûm ag Ysgrifennydd Gwladol DEFRA, ar y dydd Mercher, rwy'n credu, o'r wythnos y daeth y cyhoeddiad gan y Prif Weinidog ar y dydd Gwener, yn ôl ym mis Medi. Mae'n bwysig iawn fod ein swyddogion yn cydweithio'n agos ar hyn, oherwydd yn amlwg, fel y dywedwch, bydd yn cael effaith enfawr ar Gymru. Mae gennyf gyfarfod wedi'i nodi yn y dyddiadur—ddechrau'r mis nesaf rwy'n credu—gyda Richard Benyon i drafod hyn, oherwydd rwy'n poeni am ganlyniadau anfwriadol, ac rydych newydd grybwyll rhai. Mae yna rai eraill hefyd. Beth am gŵn bach? Beth am y geist bridio sy'n cario rhai bach ar hyn o bryd? Nid wyf yn siŵr ei fod wedi cael ei ystyried yn y ffordd y dylai fod wedi cael ei ystyried, ac rwy'n credu ei bod yn deg dweud bod y cyfan wedi digwydd yn frysiog iawn.

Felly, er fy mod yn ei groesawu, rwy'n poeni am ganlyniadau anfwriadol. Mae'r prif swyddog milfeddygol a'r swyddogion eraill yn ei swyddfa yn ceisio mynychu cymaint o gyfarfodydd ag y cawn ein gwahodd iddynt i drafod hyn ymhellach, ond byddaf yn hapus iawn i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i gyd-Aelodau ar y mater pwysig hwn.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau gan lefaryddion y pleidiau nawr. Llefarydd y Ceidwadwyr, Samuel Kurtz.

Questions from the party spokespeople now. Conservative spokesperson, Samuel Kurtz. 

Diolch yn fawr, Llywydd. Roeddwn i'n meddwl y byddai rhywun yn dod i mewn â supplement ar y cwestiwn ynglŷn â chŵn. 

Thank you very much, Llywydd. I thought someone would come in with a supplementary on the question on dogs.

Minister, my analysis of the Habitat Wales scheme, the replacement to Glastir, hasn’t changed since I questioned the First Minister on it a couple of weeks ago. It has been a shambles. That certainly was my takeaway, too, from the NFU Cymru conference last week. This has been further backed up by the fact that, in a written answer, you confirmed that no economic modelling was done to inform the development of the scheme—pretty poor, really, if you ask me. But what really caused me concern was the reference made in the same written question to the apparent engagement your officials had with stakeholders during the development of this scheme, something that is fiercely contested by stakeholders. So, Minister, can you confirm what engagement you or your team had with the farming unions not after, but during the development of the Habitat Wales scheme?

Weinidog, nid yw fy nadansoddiad o gynllun Cynefin Cymru, y cynllun a ddaeth yn lle Glastir, wedi newid ers i mi holi'r Prif Weinidog yn ei gylch ychydig wythnosau yn ôl. Mae wedi bod yn draed moch. Yn sicr, dyna oedd fy nghasgliad innau hefyd o gynhadledd NFU Cymru yr wythnos diwethaf. Mae hyn wedi cael ei ategu ymhellach gan y ffaith eich bod, mewn ateb ysgrifenedig, wedi cadarnhau na wnaed unrhyw waith modelu economaidd i lywio datblygiad y cynllun—sy'n eithaf gwael, mewn gwirionedd, os gofynnwch i mi. Ond yr hyn a achosodd bryder mawr i mi oedd y cyfeiriad a gafwyd yn yr un cwestiwn ysgrifenedig at yr ymgysylltiad ymddangosiadol a gafodd eich swyddogion â rhanddeiliaid yn ystod y broses o ddatblygu'r cynllun hwn, rhywbeth y mae rhanddeiliaid yn ei wadu'n ffyrnig. Felly, Weinidog, a allwch chi gadarnhau pa ymgysylltiad a gawsoch chi neu eich tîm gyda'r undebau ffermio, nid ar ôl, ond yn ystod y broses o ddatblygu cynllun Cynefin Cymru?

So, I disagree with you completely that it's a shambles. This was something that, actually, the farming unions, particularly NFU Cymru, wanted me to bring forward, and I remember having an initial conversation when we all recognised—and everybody in this Chamber recognised—that Glastir would be coming to an end on 31 December this year. I haven't withdrawn it, I haven't cancelled it: Glastir came to an end, let's be very realistic here, because we left the European Union, and that funding ended. If people wanted a seven-year predictable budget, then they should have stayed in the European Union, because that's what we had when we were in the EU and we had that funding year on year, and I could roll it over, and I could extend it. That's gone—that flexibility has gone. 

So, the reason there was no economic analysis was because we did it very quickly, because I was asked to do it very quickly. It was in discussions with NFU Cymru that the idea for the Habitat Wales scheme—I don't think that was the name of it—came forward. So, I believe that officials engaged frequently over the summer recess period. I certainly had discussions with the farming unions over the summer during the agricultural show season and those conversations carried on into this term of Government. It closes on Friday, the applications. I think it's really important to say we've had over 1,600—I think it's 1,600— applications now. What really pleases me is that 40 per cent of those applications are from farmers who were not in Glastir. Over the past few years, I've heard a lot of, 'We haven't been able to join Glastir'. Everybody can try and join this scheme and, as I say, we've had over 1,600 applications.

Rwy'n anghytuno'n llwyr â chi ei fod yn draed moch. Roedd hwn yn rhywbeth yr oedd yr undebau ffermio, yn enwedig NFU Cymru, eisiau i mi ei gyflwyno, ac rwy'n cofio cael sgwrs gychwynnol lle roeddem i gyd yn cydnabod—a phawb yn y Siambr hon yn cydnabod—y byddai Glastir yn dod i ben ar 31 Rhagfyr eleni. Nid wyf wedi'i ddiddymu, nid wyf wedi'i ddileu: daeth Glastir i ben, gadewch inni fod yn realistig iawn yma, oherwydd ein bod wedi gadael yr Undeb Ewropeaidd, a daeth y cyllid hwnnw i ben. Os oedd pobl eisiau cyllideb ragweladwy o saith mlynedd, dylent fod wedi aros yn yr Undeb Ewropeaidd, oherwydd dyna oedd gennym pan oeddem yn yr UE ac roeddem yn cael y cyllid hwnnw flwyddyn ar ôl blwyddyn, a gallwn ei gario ymlaen, a gallwn ei ymestyn. Mae hwnnw wedi mynd—mae'r hyblygrwydd hwnnw wedi mynd. 

Felly, y rheswm pam na chafwyd dadansoddiad economaidd oedd oherwydd ein bod wedi ei wneud yn gyflym iawn, oherwydd gofynnwyd i mi ei wneud yn gyflym iawn. Cafodd y syniad ar gyfer cynllun Cynefin Cymru—nid wyf yn credu mai dyna oedd yr enw arno—ei gyflwyno mewn trafodaethau gydag NFU Cymru. Felly, credaf fod swyddogion wedi ymgysylltu'n aml dros doriad gwyliau'r haf. Yn sicr, cefais drafodaethau gyda'r undebau ffermio dros yr haf yn ystod tymor y sioeau amaethyddol ac fe wnaeth y sgyrsiau hynny barhau i mewn i'r tymor hwn. Mae'r cyfnod ymgeisio'n cau ddydd Gwener. Rwy'n credu ei bod hi'n bwysig iawn dweud ein bod ni bellach wedi cael dros 1,600—rwy'n credu mai 1,600 ydyw—o geisiadau. Yr hyn sy'n galonogol i mi yw bod 40 y cant o'r ceisiadau hynny gan ffermwyr nad oeddent yn rhan o Glastir. Dros y blynyddoedd diwethaf, rwyf wedi clywed llawer o bobl yn dweud, 'Nid ydym wedi gallu ymuno â Glastir'. Gall pawb geisio ymuno â'r cynllun hwn ac fel y dywedaf, rydym wedi cael dros 1,600 o geisiadau.

14:30

Thank you for that answer, Minister. You mentioned that Glastir couldn't have been rolled over. Within your powers, you could have continued Glastir. We've seen that in Scotland; we've seen that in England. That post-EU funding—okay, not maybe available from the EU, but the scheme itself could easily have been rolled over maybe at a 50 per cent, 60 per cent, 70 per cent funding rate. And that's something that the unions were actually calling for.

You mentioned that 1,600 farmers have signed up. Three thousand Glastir contracts in Wales; 17,000 registered farms in Wales—1,600 applicants is a damning indictment of the status of this Habitat Wales scheme at the moment. And what I think really happened, Minister, was that your officials presented a scheme as a fait accompli to stakeholders, having not actively worked with them to design something that would have avoided some of the glaringly obvious mistakes that we’ve seen, such as the mapping errors. And I know that this is a feeling that is shared by the farming unions.

But I’m really worried, Minister, by that low amount of farmers who’ve signed up to the scheme, firstly, because of the lack of support Welsh agriculture will have to achieve agri-environmental targets, but also that the Welsh Government may use this perceived lack of interest and lack of take-up as a reason to further cut the agricultural budget in the future. And because we’ve yet to see what the final budget will be for the Habitat Wales scheme, can you confirm today that you will allocate at least as much funding to the Habitat Wales scheme as was allocated to the Glastir schemes that preceded it?

Diolch ichi am yr ateb hwnnw, Weinidog. Fe sonioch chi na ellid bod wedi cario Glastir drosodd. O fewn eich pwerau, gallech fod wedi parhau â Glastir . Rydym wedi gweld hynny yn yr Alban; rydym wedi gweld hynny yn Lloegr. Gallai’r cyllid hwnnw ar ôl gadael yr UE—iawn, efallai nad yw ar gael gan yr UE, ond gallai'r cynllun ei hun fod wedi’i gario drosodd yn hawdd, efallai ar gyfradd ariannu o 50 y cant, 60 y cant, 70 y cant. Ac mae hynny'n rhywbeth yr oedd yr undebau yn galw amdano mewn gwirionedd.

Fe sonioch chi fod 1,600 o ffermwyr wedi arwyddo. Ceir 3,000 o gontractau Glastir yng Nghymru; ceir 17,000 o ffermydd cofrestredig yng Nghymru—mae 1,600 o ymgeiswyr yn feirniadaeth ddamniol o statws y cynllun Cynefin Cymru ar hyn o bryd. Ac rwy'n credu mai’r hyn a ddigwyddodd mewn gwirionedd, Weinidog, oedd bod eich swyddogion wedi cyflwyno’r cynllun fel fait accompli i randdeiliaid, ar ôl iddynt beidio â gweithio’n weithredol gyda nhw i lunio rhywbeth a fyddai wedi osgoi rhai o’r camgymeriadau hynod amlwg a welsom, megis y gwallau mapio. A gwn fod yr undebau ffermio yn rhannu’r farn hon.

Ond Weinidog, mae’r nifer isel o ffermwyr sydd wedi ymuno â'r cynllun yn fy ngwneud yn bryderus iawn, yn gyntaf, oherwydd y diffyg cefnogaeth a fydd yna i amaethyddiaeth yng Nghymru gyrraedd targedau amaeth-amgylcheddol, ond hefyd y gallai Llywodraeth Cymru ddefnyddio’r diffyg diddordeb canfyddedig hwn a’r niferoedd isel i dorri’r gyllideb amaethyddol ymhellach yn y dyfodol. A chan ein bod eto i weld beth fydd y gyllideb derfynol ar gyfer cynllun Cynefin Cymru, a allwch gadarnhau heddiw y byddwch yn dyrannu o leiaf yr un faint o gyllid i gynllun Cynefin Cymru ag a ddyrannwyd i'r cynlluniau Glastir a'i rhagflaenodd?

So, I completely disagree with your assessment of what took place. I told you what took place. If you don’t choose to believe me, that’s your choice. But I am telling you what happened. I cannot confirm the budget yet—you’re aware of the budget and the financial difficulties we have as a Government—I will only be able to do that once discussions with my Cabinet colleagues have finished.

Rwy’n anghytuno’n llwyr â’ch asesiad o’r hyn a ddigwyddodd. Rwyf wedi dweud wrthych beth ddigwyddodd. Os nad ydych yn dewis fy nghredu, eich dewis chi yw hynny. Ond rwy'n dweud wrthych beth ddigwyddodd. Ni allaf gadarnhau’r gyllideb eto—rydych chi'n ymwybodol o'r gyllideb a'r anawsterau ariannol sydd gennym fel Llywodraeth—ni fyddaf yn gallu gwneud hynny hyd nes y bydd y trafodaethau gyda fy nghyd-Aelodau yn y Cabinet wedi dod i ben.

It's depressing, really, the situation that Welsh Government have put farmers in. I mean, if the Welsh Government want to achieve their own targets around climate, nature and biodiversity restoration, then they need to support farmers accordingly to achieve this. The irony is that, by not supporting farmers, Welsh Government will fail to meet the targets that it has set itself. And it's not just the environmental benefits of supporting farmers; it's supporting the highest quality food producers here in the United Kingdom and the wider economic benefits that come from a vibrant agricultural industry. Every £1 spent in Welsh agriculture is worth £9 to the wider community, and I challenge anyone to find a better return on public investment than that.

So, Minister, you've been unable to commit to the Habitat Wales scheme having the same funding as the Glastir schemes that came before it, but can you provide at least some certainty to the industry by confirming today if the basic payment scheme budget for next year, 2024, will be maintained at current levels?

Mae'r sefyllfa y mae Llywodraeth Cymru wedi rhoi ffermwyr ynddi yn ddigalon iawn. Hynny yw, os yw Llywodraeth Cymru am gyrraedd eu targedau eu hunain ar gyfer hinsawdd, natur ac adfer bioamrywiaeth, mae angen iddynt gefnogi ffermwyr yn unol â hynny er mwyn eu cyflawni. Yr eironi yw, drwy beidio â chefnogi ffermwyr, bydd Llywodraeth Cymru yn methu cyrraedd y targedau y mae wedi’u gosod iddi’i hun. Ac mae a wnelo â mwy na'r manteision amgylcheddol o gefnogi ffermwyr; mae a wnelo â chefnogi cynhyrchwyr bwyd o’r safon uchaf yma yn y Deyrnas Unedig a’r manteision economaidd ehangach sy’n dod o ddiwydiant amaethyddol ffyniannus. Mae pob £1 sy’n cael ei gwario ar amaethyddiaeth yng Nghymru yn werth £9 i’r gymuned ehangach, ac rwy’n herio unrhyw un i ddod o hyd i elw gwell a hynny ar fuddsoddiad cyhoeddus.

Felly, Weinidog, nid ydych wedi gallu ymrwymo i sicrhau bod cynllun Cynefin Cymru yn cael yr un cyllid â’r cynlluniau Glastir a’i rhagflaenai, ond a allwch chi roi rhywfaint o sicrwydd o leiaf i’r diwydiant drwy gadarnhau heddiw a fydd cyllideb cynllun y taliad sylfaenol ar gyfer y flwyddyn nesaf, 2024, yn cael ei chynnal ar y lefelau presennol?

Well, let's look at your perceived lack of support, shall we, for farmers. So, I've protected the BPS. What have they done in the UK Government? [Interruption.] What have they done in the UK Government? They've cut BPS by—[Interruption.] They have cut BPS in England by 55 per cent.

Now, you were at the NFU conference last Thursday where you heard farmers say how glad they were that they were in Wales, not in England, so, let's just think about that, shall we? What about the number of schemes that the UK Government promised to open for farmers that have now been just quietly shelved, to one side? So, this perceived lack of support for farmers, I really don't recognise. 

I have protected BPS. I know—[Interruption.] When discussions have finished—[Interruption.] If you let me answer the question, I will answer the question, rather than shouting more questions at me. Next year's BPS is obviously subject to next year's budget, and I am doing all I can to make sure that we can protect BPS, because that, I believe, is the best way of supporting farmers, because farmers tell me that that's what they look to for that stability and that security that, frankly, leaving the European Union has taken away from them.

Wel, gadewch inni edrych ar eich canfyddiad o ddiffyg cefnogaeth i ffermwyr. Rwyf wedi diogelu cynllun y taliad sylfaenol. Beth a wnaethant yn Llywodraeth y DU? [Torri ar draws.] Beth a wnaethant yn Llywodraeth y DU? Maent wedi torri cynllun y taliad sylfaenol—[Torri ar draws.] Maent wedi torri 55 y cant oddi ar gynllun y taliad sylfaenol yn Lloegr.

Nawr, roeddech yng nghynhadledd Undeb Cenedlaethol yr Amaethwyr ddydd Iau diwethaf lle clywsoch ffermwyr yn dweud pa mor falch oeddent eu bod yng Nghymru, nid yn Lloegr, felly, beth am inni feddwl am hynny. Beth am y cynlluniau niferus yr addawodd Llywodraeth y DU eu hagor i ffermwyr a gafodd eu rhoi o’r neilltu yn dawel bach. Felly, nid wyf yn cydnabod y diffyg cefnogaeth canfyddedig hwn i ffermwyr o gwbl.

Rwyf wedi diogelu cynllun y taliad sylfaenol. Rwy'n gwybod—[Torri ar draws.] Pan fydd trafodaethau wedi dod i ben—[Torri ar draws.] Fe atebaf y cwestiwn os gadewch imi wneud hynny, yn hytrach na gweiddi mwy o gwestiynau arnaf. Mae cynllun y taliad sylfaenol y flwyddyn nesaf yn amlwg yn amodol ar gyllideb y flwyddyn nesaf, ac rwy’n gwneud popeth yn fy ngallu i wneud yn siŵr ein bod yn gallu diogelu cynllun y taliad sylfaenol, oherwydd rwy’n credu mai dyna’r ffordd orau o gefnogi ffermwyr, oherwydd mae ffermwyr yn dweud wrthyf mai dyna lle maent yn edrych am y sefydlogrwydd a’r sicrwydd y mae gadael yr Undeb Ewropeaidd, a bod yn onest, wedi eu hamddifadu ohonynt.

Diolch, Llywydd. Minister, you've disputed the earlier description of the Habitat Wales scheme as a shambles, so, let's be kind: you have to admit that it's been rather discombobulated, shall we say, certainly in terms of the way that some of the mapping issues have played out; there have been concerns about the levels of funding, and all that. And frankly, one person's shambles is another person's non-shambles—that doesn't work in my book, really. We know, just working it out briefly from the figures that you've quoted in terms of applications—the 1,600, 40 per cent are from outside of Glastir—that means, I think, that around about only a quarter of those currently in Glastir have applied to be in the Habitat Wales scheme. Now, we know that the potential income from that will be 45 per cent lower, but it actually means that three quarters of those who are currently in Glastir are not applying to the Habitat Wales scheme. What does that tell you about the Habitat Wales scheme, and what impact will that have on the decades of investment in agri-environmental work that has happened previously, that is now, clearly, just going down the pan?

Diolch, Lywydd. Weinidog, rydych wedi dadlau yn erbyn y disgrifiad cynharach o gynllun Cynefin Cymru fel un sy’n draed moch, felly, gadewch inni fod yn garedig: mae’n rhaid ichi gyfaddef ei fod braidd yn ddryslyd, gawn ni ddweud, yn sicr o ran rhai o'r problemau gyda mapio; cafwyd pryderon ynghylch lefelau cyllid, a hynny i gyd. Ac a dweud y gwir, mae traed moch un person yn rhywbeth nad yw'n draed moch i rywun arall—nid yw hynny'n gweithio i mi, a dweud y gwir. O'i gyfrifo’n gryno o'r niferoedd o geisiadau a ddyfynnwyd gennych—y 1,600, a 40 y cant o'r tu allan i Glastir—mae hynny’n golygu, rwy’n credu, mai dim ond tua chwarter y rhai sydd yn Glastir ar hyn o bryd sydd wedi gwneud cais i fod yn y cynllun Cynefin Cymru. Nawr, fe wyddom y bydd yr incwm posibl o hynny 45 y cant yn is, ond mewn gwirionedd mae'n golygu nad yw tri chwarter y rhai sydd ar hyn o bryd yn Glastir yn gwneud cais i gynllun Cynefin Cymru. Beth mae hynny'n ei ddweud wrthych chi am gynllun Cynefin Cymru, a pha effaith fydd hynny'n ei chael ar y degawdau o fuddsoddi mewn gwaith amaeth-amgylcheddol sydd wedi digwydd yn flaenorol, sy’n amlwg yn cael ei golli nawr?

14:35

Well, I think there are two ways of looking at it. What you have to remember is that farmers are very aware that their Glastir contracts, which they signed whenever they took them out—so, seven years ago, we rolled them over a few years, so maybe they've had it for eight years, maybe they've had it for 11 years—they knew that that contract was coming to an end on 31 December 2023. So, it could be that that's all been part of their business plan. So, I think that that's one way of looking at it. I'm very pleased that 1,600—. I absolutely take on board what you say about the criticism about mapping. We could have paused it, but I thought it was really important to continue so that we can open the windows and look at that in the beginning of January, so we don't have that gap between Glastir finishing and the Habitat Wales scheme beginning in January, because you'll be very well aware that UK Climate Change Committee, that was one of their recommendations to us.

Wel, rwy’n meddwl bod dwy ffordd o edrych arno. Yr hyn y mae'n rhaid ichi ei gofio yw bod ffermwyr yn ymwybodol iawn fod eu contractau Glastir, y gwnaethant eu harwyddo pryd bynnag y gwnaethant ymuno—felly, saith mlynedd yn ôl, fe wnaethom eu cario dros ychydig flynyddoedd, felly efallai eu bod wedi eu cael ers wyth mlynedd, efallai eu bod wedi eu cael ers 11 mlynedd—roeddent yn gwybod bod y contract hwnnw'n dod i ben ar 31 Rhagfyr 2023. Felly, mae’n bosibl fod hynny i gyd yn rhan o'u cynllun busnes. Felly, credaf mai dyna un ffordd o edrych arno. Rwy'n falch iawn fod 1,600—. Rwy’n derbyn yn llwyr yr hyn a ddywedwch am y feirniadaeth am fapio. Gallem fod wedi oedi, ond roeddwn yn meddwl ei bod yn bwysig iawn parhau er mwyn inni allu agor y cyfnodau ymgeisio ac edrych ar hynny ddechrau mis Ionawr, fel nad oes gennym fwlch rhwng gorffen Glastir a chynllun Cynefin Cymru yn dechrau ym mis Ionawr, oherwydd fe fyddwch yn ymwybodol iawn o Bwyllgor y DU ar y Newid yn yr Hinsawdd, dyna oedd un o'u hargymhellion i ni.

The question in my mind is: where does this leave us now in terms of the sustainable farming scheme? Because the FUW have told us that they estimate that 70 per cent of the Habitat Wales scheme forms that they've analysed include serious errors in terms of habitat mapping, and there are serious capacity issues, I believe—and you can correct me if I'm wrong—in terms of being able to process those contracts, in terms of correcting some of the errors and faults that have been discovered. So you can tell me whether it's capacity or incompetence that has led us to where we are in relation to much of this. But what does that tell us, or how does that give us confidence, moving forward? Because the sustainable farming scheme, of course, is 12 months away from being, or needing to be, operationally ready. So, can I ask how confident are you that we won't be facing similar discombobulation, or shambles, depending on which way you want to look at it, when it comes to the sustainable farming scheme? What additional capacity, if any, will you have, because obviously the scale of that is going to be considerably more substantial than what you're struggling with at the moment? And when exactly will we see the long-awaited next consultation, which is to be launched before, I believe, the end of this year?

Y cwestiwn yn fy meddwl i yw: ble mae hyn yn ein gadael ni nawr o ran y cynllun ffermio cynaliadwy? Oherwydd mae’r FUW wedi dweud wrthym eu bod yn amcangyfrif bod 70 y cant o’r ffurflenni cynllun Cynefin Cymru y maent wedi’u dadansoddi yn cynnwys gwallau difrifol o ran mapio cynefinoedd, ac mae yna broblemau capasiti difrifol, rwy’n credu—a gallwch fy nghywiro os wyf yn anghywir—o ran gallu prosesu'r contractau hynny, o ran cywiro rhai o'r gwallau a'r diffygion a ganfuwyd. Felly gallwch ddweud wrthyf ai capasiti neu anghymhwysedd sydd wedi ein harwain at ble rydym ni arni mewn perthynas â llawer o hyn. Ond beth mae hynny’n ei ddweud wrthym, neu sut mae hynny’n rhoi hyder inni ar gyfer y dyfodol? Oherwydd mae’r cynllun ffermio cynaliadwy, wrth gwrs, 12 mis i ffwrdd o fod, neu o fod angen bod yn barod yn weithredol. Felly a gaf fi ofyn pa mor hyderus ydych chi na fyddwn ni'n wynebu dryswch tebyg, neu draed moch, yn dibynnu ar ba ffordd rydych chi am edrych arno, gyda'r cynllun ffermio cynaliadwy? Pa gapasiti ychwanegol, os o gwbl, a fydd gennych, oherwydd yn amlwg mae maint hwnnw’n mynd i fod gryn dipyn yn fwy sylweddol na’r hyn rydych chi’n cael trafferth gydag ef ar hyn o bryd? A phryd yn union y gwelwn yr ymgynghoriad nesaf hirddisgwyliedig, sydd i’w lansio cyn diwedd y flwyddyn hon, rwy’n credu?

So, in relation to the second part of your question, we will be launching the final consultation, I'm hoping, mid December—certainly before we finish for the Christmas recess. I've had several meetings, just in the last week, around making sure the consultation document—again, speaking with Cefin Campbell, as the designated Member. I think, in some ways, we need to learn lessons from what's happened with Habitat Wales, and, as you say, the mapping. I don't think it's incompetence. When you say about capacity, obviously, we can all have bigger capacity, can't we, we'd all welcome bigger capacity, but I've been reassured that that is not an issue. But I think that we do need to learn lessons, because, as you say, SFS is going to be so much bigger, and I think that's what officials will do.

Felly, mewn perthynas ag ail ran eich cwestiwn, rwy’n gobeithio y byddwn yn lansio'r ymgynghoriad terfynol ganol mis Rhagfyr—yn sicr cyn inni ddod at doriad y Nadolig. Rwyf wedi cael sawl cyfarfod, yn ystod yr wythnos ddiwethaf yn unig, ynghylch gwneud yn siŵr fod y ddogfen ymgynghori—unwaith eto, gan siarad â Cefin Campbell, fel yr Aelod dynodedig. Rwy'n meddwl, mewn rhai ffyrdd, fod angen inni ddysgu gwersi o'r hyn sydd wedi digwydd gyda Cynefin Cymru, a’r mapio, fel y dywedwch—nid wyf yn credu mai anghymhwysedd ydyw. Pan soniwch am gapasiti, yn amlwg, gallwn i gyd gael mwy o gapasiti, oni allwn, byddem i gyd yn croesawu mwy o gapasiti, ond rwyf wedi cael sicrwydd nad yw hynny'n broblem. Ond credaf fod angen inni ddysgu gwersi, oherwydd, fel y dywedwch, mae’r cynllun ffermio cynaliadwy yn mynd i fod gymaint yn fwy, a chredaf mai dyna fydd swyddogion yn ei wneud.

Cefnogi Ffermwyr
Supporting Farmers

3. Sut fydd cynllun Cynefin Cymru yn cefnogi ffermwyr yn Sir Drefaldwyn? OQ60193

3. How will the Habitat Wales scheme support farmers in Montgomeryshire? OQ60193

Thank you. The Habitat Wales scheme is available to all eligible farmers to apply. Scheme payments will support them to maintain and protect key habitats already under management, as well as new areas of semi-natural habitat not previously under active management. I encourage all those interested to apply by 10 November.

Diolch. Mae cynllun Cynefin Cymru ar gael i bob ffermwr cymwys wneud cais amdano. Bydd taliadau'r cynllun yn eu cefnogi i gynnal a gwarchod cynefinoedd allweddol sydd eisoes yn cael eu rheoli, yn ogystal ag ardaloedd newydd o gynefin lled-naturiol nad oeddent yn cael eu rheoli'n weithredol o'r blaen. Rwy’n annog pawb sydd â diddordeb i wneud cais erbyn 10 Tachwedd.

Thank you, Minister, for your reply. I met with FUW officers and officials last week, and the frustration and concerns around the Habitat Wales scheme were made clear to me. Additional to some of the other points that have been raised today, issues were raised around mapping errors, reduced payment rates, and, as they put it, a cliff edge for organic producers, making it difficult for farmers to make use of this scheme. Now, those in Glastir are facing cuts in their payments, I'm told, of between 65 per cent and 90 per cent if they decide to apply to the scheme, which, as you just pointed out, must be done by 10 November. So, with that in mind, Minister, how will the Welsh Government ensure that farmers in Montgomeryshire are offered effective support to continue with their environmental work and sustainable farming practices ahead of the launch of the sustainable farming scheme?

Diolch am eich ateb, Weinidog. Cyfarfûm â swyddogion a swyddogion FUW yr wythnos diwethaf, a thynnwyd fy sylw at y rhwystredigaeth a’r pryderon ynghylch cynllun Cynefin Cymru. Yn ogystal â rhai o’r pwyntiau eraill a godwyd heddiw, codwyd materion ynghylch gwallau mapio, cyfraddau talu is, ac ymyl y dibyn, fel y’i galwant, i gynhyrchwyr organig, gan ei gwneud yn anodd i ffermwyr ddefnyddio’r cynllun hwn. Nawr, yn ôl yr hyn a ddywedir wrthyf, mae’r rhai yn Glastir yn wynebu toriadau yn eu taliadau o rhwng 65 a 90 y cant os byddant yn penderfynu gwneud cais i’r cynllun, fel y mae’n rhaid ei wneud erbyn 10 Tachwedd, fel rydych chi newydd ei nodi. Felly, gyda hynny mewn golwg, Weinidog, sut y bydd Llywodraeth Cymru yn sicrhau bod ffermwyr yn sir Drefaldwyn yn cael cynnig cymorth effeithiol i barhau â’u gwaith amgylcheddol a’u harferion ffermio cynaliadwy cyn lansio’r cynllun ffermio cynaliadwy?

14:40

Thank you. Well, I don't think I can say any more on the mapping issues; I think I answered both Sam Kurtz and Llyr Huws Gruffydd in relation to that, and on the budget also. I think the point you raise about organic is a fair one, and I've asked officials to look to see what we can do specifically for organic farming. I'm trying to identify a separate pot of money, if you like, specifically for organic farmers to apply for, and I'm very hopeful that that will happen, because I've been able to find some funding for that.

I think it's fair to say—and our farming unions recognise this—that we all knew Glastir was ending this year. I've made no secret of that. You will have not heard me say anywhere that Glastir wasn't ending. We couldn't extend it; we didn't have the European funding. And, as I say, if people wanted to stay in Glastir, then they should have stayed in the European Union.

Diolch. Wel, nid wyf yn meddwl y gallaf ddweud mwy am y materion mapio; rwy'n meddwl imi ateb Sam Kurtz a Llyr Huws Gruffydd mewn perthynas â hynny, ac ar y gyllideb hefyd. Rwy’n meddwl bod y pwynt a godwch am ffermio organig yn un teg, ac rwyf wedi gofyn i swyddogion edrych i weld beth y gallwn ei wneud yn benodol ar gyfer ffermio organig. Rwy'n ceisio nodi cronfa ar wahân o arian, os mynnwch, i ffermwyr organig yn benodol wneud cais amdani, ac rwy'n obeithiol iawn y bydd hynny'n digwydd, oherwydd rwyf wedi gallu dod o hyd i rywfaint o gyllid ar gyfer hynny.

Rwy'n meddwl ei bod yn deg dweud—ac mae ein hundebau ffermio'n cydnabod hyn—ein bod i gyd yn gwybod bod Glastir yn dod i ben eleni. Nid wyf wedi cadw hynny’n gyfrinach. Ni fyddwch wedi fy nghlywed yn dweud yn unman nad oedd Glastir yn dod i ben. Ni allem ei ymestyn; nid oedd gennym y cyllid Ewropeaidd. Ac fel y dywedaf, os oedd pobl am aros yn Glastir, dylent fod wedi aros yn yr Undeb Ewropeaidd.

Good afternoon, Minister. I'm afraid it is the Habitat Wales-fest this afternoon, because I did want to follow up on the question asked by Russell George. Many of us living in rural areas have had the opportunity to hear from farmers. I've met quite a few; they've asked for a meeting. I met one female farmer and her daughter, and she was in tears, because she and her daughter are really not sure how they're going to keep the staff and the community that they live in, given that they are losing such a high degree of funding. I have to say that that farmer volunteered to me how she had voted in the EU referendum, which was to remain, and how frustrated she felt that losing the EU funding meant that she was going to be significantly affected.

You've answered a lot of questions on this, and I've been crossing out a lot of my questions to you as we've been going along this afternoon. But the one thing that I have raised previously is that my understanding is that you can't amend the expression of interest that farmers have put in. It's a very complex scheme. It's a significantly lengthy document, and, as well as the stress that farmers are feeling, to then commit themselves to what they understand may now be a permanent scheme going forward is a significant stress for them. So, I just wonder: are there any flexibilities? Is there anything that, certainly cross-party, we could be thinking of, working with you, within the constraints, to really help those farmers, some of whom are really feeling that they are going to lose their business and are going to be laying off quite a few people? Diolch yn fawr iawn.

Prynhawn da, Weinidog. Mae arnaf ofn mai Cynefin Cymru yw’r thema y prynhawn yma, oherwydd roeddwn am fynd ar drywydd y cwestiwn a ofynnwyd gan Russell George. Mae llawer ohonom sy’n byw mewn ardaloedd gwledig wedi cael cyfle i glywed gan ffermwyr. Rwyf wedi cyfarfod â chryn dipyn ohonynt; maent wedi gofyn am gyfarfod. Cyfarfûm ag un ffermwraig a’i merch, ac roedd hi yn ei dagrau, oherwydd nid yw hi na’i merch yn siŵr sut y gallant gadw’r staff a’r gymuned y maent yn byw ynddi, o ystyried eu bod yn colli cymaint o gyllid. Rhaid imi ddweud bod y ffermwraig honno wedi dweud wrthyf sut y gwnaeth hi bleidleisio yn refferendwm yr UE, sef o blaid aros, a pha mor rhwystredig y teimlai fod colli cyllid yr UE yn golygu ei bod yn mynd i gael ei heffeithio’n sylweddol.

Rydych chi wedi ateb llawer o gwestiynau ar hyn, ac rwyf wedi bod yn rhoi llinell drwy lawer o fy nghwestiynau i chi wrth inni fynd yn ein blaenau y prynhawn yma. Ond yr un peth a godais o'r blaen yw mai fy nealltwriaeth i yw na allwch newid y mynegiant o ddiddordeb y mae ffermwyr wedi'i wneud. Mae'n gynllun cymhleth iawn. Mae'n ddogfen hirfaith iawn, ac yn ogystal â'r straen y mae ffermwyr yn ei deimlo, mae ymrwymo wedyn i'r hyn y deallant y gallai fod yn gynllun parhaol nawr ar gyfer y dyfodol yn straen sylweddol arnynt. Felly, tybed: a oes unrhyw hyblygrwydd? A oes unrhyw beth, yn sicr yn drawsbleidiol, y gallem fod yn meddwl amdano, gan weithio gyda chi, o fewn y cyfyngiadau, i helpu'r ffermwyr hynny, y mae rhai ohonynt yn teimlo o ddifrif eu bod yn mynd i golli eu busnes ac yn mynd i orfod diswyddo cryn dipyn o bobl? Diolch yn fawr iawn.

Thank you. I don't underestimate the issues. Everybody's facing financial difficulties—it's every Government, it's every individual, I think it's every business. Obviously, everybody is affected by it. And I'm afraid, coming out of the European Union, this is the new world we're living in, and I've been trying to ensure that everybody within my portfolio, all the stakeholders, absolutely recognise the difficulties that we're all facing. But this is the new world and we have to get on with it. So, I'm very sorry; I can only imagine—. And I've had farmers say the same to me, 'We now recognise'—whether they voted leave, whether they voted remain, they absolutely recognise that this is the new world we're living in. 

As I think I previously answered to you, there is no flexibility. This is a scheme we've had to bring forward very quickly. We tried to make it as simple as possible, but, when you come to allocating public money, you know yourself, it's a very complex area; you have to make sure that every 'i' is dotted and every 't' is crossed. But I think the simpler—. One of the things that farmers said to me was they wanted to leave the European Union—not all of them, obviously—when we had the vote back in June 2016 because of the bureaucracy. So, I really believe it's imperative that we as a Government make life simpler when it comes to form filling et cetera. But I'm afraid—. This is, hopefully, a scheme that will help with that gap, and I do hope that the farmer and her daughter that you referred to do apply to be in this scheme. 

Diolch. Nid wyf yn bychanu'r problemau. Mae pawb yn wynebu anawsterau ariannol—pob Llywodraeth, pob unigolyn, pob busnes. Yn amlwg, mae pawb yn cael eu heffeithio ganddo. Ac mae arnaf ofn, wrth ddod allan o'r Undeb Ewropeaidd, mai dyma'r byd newydd yr ydym yn byw ynddo, ac rwyf wedi bod yn ceisio sicrhau bod pawb yn fy mhortffolio, yr holl randdeiliaid, yn llwyr gydnabod yr anawsterau y mae pawb ohonom yn eu hwynebu. Ond dyma'r byd newydd ac mae'n rhaid i ni fwrw ymlaen ag ef. Felly, mae'n ddrwg iawn gennyf; ni allaf ond dychmygu—. Ac rwyf wedi cael ffermwyr yn dweud yr un peth wrthyf 'Rydym yn cydnabod yn awr'—pa un a wnaethant bleidleisio dros adael neu dros aros, maent yn cydnabod yn llwyr mai dyma'r byd newydd yr ydym yn byw ynddo.

Fel y credaf imi eich ateb yn flaenorol, nid oes unrhyw hyblygrwydd. Mae hwn yn gynllun yr ydym wedi gorfod ei gyflwyno'n gyflym iawn. Ceisiwyd ei wneud mor syml â phosibl, ond pan ddaw’n fater o ddyrannu arian cyhoeddus, fe wyddoch eich hun ei fod yn faes cymhleth iawn; mae’n rhaid ichi wneud yn siŵr fod pob manylyn yn cael sylw. Ond po symlaf—. Un o’r pethau a ddywedodd ffermwyr wrthyf oedd eu bod am adael yr Undeb Ewropeaidd—nid pob un ohonynt, yn amlwg—pan gawsom y bleidlais yn ôl ym mis Mehefin 2016, oherwydd y fiwrocratiaeth. Felly, rwy’n credu o ddifrif ei bod yn hollbwysig ein bod ni fel Llywodraeth yn gwneud bywyd yn symlach o ran llenwi ffurflenni, ac ati. Ond mae arnaf ofn—. Gobeithio bod hwn yn gynllun a fydd yn helpu i gau’r bwlch hwnnw, ac rwy’n gobeithio y bydd y ffermwraig a’i merch y cyfeirioch chi atynt yn gwneud cais i fod yn y cynllun hwn.

14:45
Cynllun Glastir
Glastir Scheme

4. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o effaith diwedd y cynllun Glastir ar ffermwyr sy'n derbyn arian ohono? OQ60203

4. What assessment has the Welsh Government made of the impact of the end of the Glastir scheme on farmers who receive funding from it? OQ60203

Thank you. No assessment has been made on the impact of the end of Glastir on farmers who receive funding from it, because Glastir participants signed a contract with the Welsh Government with an end date aligned to the end of the rural development programme, and we are adhering to those contract terms. 

Diolch. Nid oes asesiad wedi'i wneud ar effaith diwedd Glastir ar ffermwyr sy'n derbyn cyllid ohono, oherwydd llofnododd cyfranogwyr Glastir gontract gyda Llywodraeth Cymru gyda dyddiad gorffen sy'n cyd-fynd â diwedd y rhaglen datblygu gwledig, ac rydym yn cadw at y telerau contract hynny. 

Thank you, Minister, and you've answered lots of questions already on this today, and I want to pick up on the theme that my colleague Russell George made. Minister, I wrote to you in September around one organic farmer. I'm yet to receive that reply, but I'm sure it's on it's way. But I've been in contact now with another constituent, who farms organically, striving to deliver everything you wanted for a sustainable farming system, and he's been adamant to do that and he's done a brilliant job. Now he feels this is totally under threat. He's broken on it. The financial support that Habitat Wales is offering him he feels is just an insult—an absolute insult. His farm will receive around £700 from the Habitat scheme and you've got to jump through hoops to get that. Whereas, prior to this, on Glastir and Glastir Organic, he would receive £16,000, so being paid out at about £69 per hectare. How can this farmer afford to continue as an organic producer and keep his employee? Minister, I'm pleased to hear that there will be some sort of funding possibly available for organic farmers to bid for, but what this farmer told me is it takes at least two years to turn the ship around. And, whilst there is an end to the contract, it's been accepted that it's being rolled on, and not enough notice—. This guy is switched on and he just feels so let down. So, Minister, given your environmental commitments, what advice can you offer an organic farmer in Wales who faces a cliff edge, especially when his neighbours in England still get organic support and he has to compete against them?

Diolch i chi, Weinidog, ac rydych chi wedi ateb llawer o gwestiynau eisoes ar hyn heddiw, ac rwyf am drafod yr un thema â fy nghyd-Aelod, Russell George. Weinidog, ysgrifennais atoch ym mis Medi ynghylch un ffermwr organig. Nid wyf wedi derbyn ateb eto, ond rwy'n siŵr ei fod ar ei ffordd. Ond rwyf wedi bod mewn cysylltiad ag etholwr arall nawr, sy'n ffermio'n organig, gan ymdrechu i gyflawni popeth yr oeddech ei eisiau ar gyfer system ffermio gynaliadwy, ac mae wedi bod yn benderfynol o wneud hynny ac mae wedi gwneud gwaith gwych. Nawr mae'n teimlo bod hynny dan fygythiad yn llwyr. Mae wedi'i dorri ganddo. Mae'n teimlo bod y gefnogaeth ariannol y mae Cynefin Cymru yn ei gynnig iddo'n sarhad llwyr. Bydd ei fferm yn derbyn tua £700 o'r cynllun Cynefin ac mae'n rhaid i chi fynd drwy'r felin i gael hynny. Cyn hyn, gyda Glastir a Glastir Organig, byddai'n derbyn £16,000, felly byddai'n cael ei dalu tua £69 yr hectar. Sut gall y ffermwr hwn fforddio parhau fel cynhyrchydd organig a chadw ei weithiwr? Weinidog, rwy'n falch o glywed y bydd rhyw fath o gyllid ar gael o bosibl i ffermwyr organig wneud cais amdano, ond yr hyn a ddywedodd y ffermwr wrthyf yw ei bod yn cymryd o leiaf ddwy flynedd i droi pethau o gwmpas. Ac er bod diwedd i'r contract, derbyniwyd ei fod yn cael ei gario ymlaen, ac nad oes digon o rybudd—. Mae'r dyn hwn yn deall ei bethau ac mae'n teimlo ei fod wedi cael cam. Felly, Weinidog, o ystyried eich ymrwymiadau amgylcheddol, pa gyngor y gallwch ei gynnig i ffermwr organig yng Nghymru sy'n wynebu ymyl dibyn, yn enwedig pan fo'i gymdogion yn Lloegr yn dal i gael cymorth organig a bod yn rhaid iddo gystadlu yn eu herbyn?

I disagree that they didn't get enough notice. As I say, this was a contract that every farmer will have signed with the Welsh Government and the end date was 31 December this year. So, I completely disagree with you that not enough notice was given. There will be some specific funding for organic farmers. I absolutely recognise the case that they put forward to me, and I have been able to identify a small pot of money, which I do hope will help. But, as I say, the assessment—you asked what assessment had been done about the end of Glastir—was done at the beginning when we signed those contracts with farmers and they all knew, unfortunately, when they were going to end. I wish I had the same amount of money that we had when we were in the European Union; I simply don't.

Rwy'n anghytuno na chawsant ddigon o rybudd. Fel y dywedais, roedd hwn yn gontract y bydd pob ffermwr wedi'i arwyddo gyda Llywodraeth Cymru a'r dyddiad gorffen oedd 31 Rhagfyr eleni. Felly, rwy'n anghytuno'n llwyr â chi na roddwyd digon o rybudd. Bydd rhywfaint o gyllid penodol ar gyfer ffermwyr organig. Rwy'n cydnabod yn llwyr yr achos a gyflwynwyd ganddynt i mi, ac rwyf wedi gallu neilltuo pot bach o arian, a gobeithio y bydd hyn yn helpu. Ond fel rwy'n dweud, cafodd yr asesiad—roeddech yn gofyn pa asesiad a wnaed o ddiwedd Glastir—ei wneud ar y dechrau pan wnaethom arwyddo'r contractau hynny gyda ffermwyr ac roeddent i gyd yn gwybod, yn anffodus, pryd y byddent yn dod i ben. Hoffwn pe bai gennyf yr un swm o arian ag a oedd gennym pan oeddem yn yr Undeb Ewropeaidd, ond nid yw hynny'n wir.

Dwi'n derbyn llawer o gyswllt gan ffermwyr yn Ynys Môn sydd mor bryderus ynglŷn â'r cynllun newydd fel eu bod nhw'n ystyried peidio gwneud cais o gwbl. Felly, beth ydy neges y Gweinidog iddyn nhw i'w perswadio nhw fod yna fodd o arbed y cynllun yma? Ond dyma fy mhrif gwestiwn i: dŷn ni'n clywed gan y Gweinidog eto heddiw y neges yma fod ffermwyr yn gwybod bod Glastir yn dod i ben, a dŷn ni hefyd yn clywed y Llywodraeth yn dweud eu bod nhw wedi gorfod cyflwyno'r newid yma ar frys. Wel, siawns fod gan y Llywodraeth hefyd ddigon o flaen rybudd i fod wedi gallu rhoi cynllun gwell mewn lle. All y Llywodraeth ddim ei chael hi'r ddwy ffordd. 

I receive a lot of contact from farmers in Anglesey who are so concerned about the new scheme that they're considering not applying at all. So, what's the Minister's message to them to persuade them that there is a means of saving this scheme? But this is my main question: we hear from the Minister once again today that farmers knew that Glastir was coming to an end, and we're also hearing the Government saying that they had to introduce this change in a hurry. Well, surely then the Government had enough forewarning in order to put a better scheme in place. The Government can't have it both ways.

Well, it's not a matter of having it both ways, is it? If I had the same budget, I could have done it. I have had to identify that budget from somewhere else. There's no funding. There's no domestic funding, is there, because the UK Government didn't give us the same amount of money. You remember 'not a penny less'—[Interruption.]—not a penny less. No, that wasn't your question. Not a penny less. I'm telling you, and you know, the UK Government did not give us the amount of funding that we would have had had we remained in the European Union. So, I accept what—. I said that we had to do the scheme quickly over the summer; we didn't have to do a scheme at all. I was asked to do a scheme and we did a scheme—[Interruption.] Well, I didn't, did I, because I have prioritised the basic payment scheme. I wish I could have carried on with Glastir with the amount of funding—. And if the UK Government had given us the funding that they promised they would, I could have done it. So, this is the issue. We did it quickly because we were asked to do something, so as not to have a gap between Glastir and the sustainable farming scheme coming in. I really wish I could have that same funding to carry on. I simply don't have it, and I don't know why nobody recognises in this Chamber on the opposition benches that that is the case. If we'd stayed in the European Union, we would have had that funding: predictable, every year, seven-year budget—every year. And I'm sure you recognise it on this side, but they don't recognise it over on the Welsh Conservative benches.

I've had to find that funding, and what we all have to realise is that predictability of budget has gone. And any domestic funding that now comes through for the agricultural sector will be on a year-by-year basis. We are completely beholden, aren't we, to the UK Government giving us the funding. They've let us down in the first few years. Who's to say what the funding will be next year? I have to work out my basic payment scheme budget on what I assume I'm going to get. I don't know yet what I'm going to get, and this is why I'm having those conversations. But, this is the reality. This is the new world, and the sooner people grasp it, the better.

Nid yw'n fater o'i chael hi y ddwy ffordd. Pe bai gennyf yr un gyllideb, gallwn fod wedi ei wneud. Bu'n rhaid imi neilltuo'r gyllideb honno o rywle arall. Nid oes unrhyw gyllid. Nid oes unrhyw arian domestig oherwydd ni roddodd Llywodraeth y DU yr un faint o arian i ni. Fe gofiwch 'yr un geiniog yn llai'—[Torri ar draws.]—yr un geiniog yn llai. Na, nid dyna oedd eich cwestiwn. Yr un geiniog yn llai. Rwy'n dweud wrthych, ac rydych chi'n gwybod, na wnaeth Llywodraeth y DU roi'r swm o gyllid y byddem wedi'i gael pe byddem wedi aros yn yr Undeb Ewropeaidd. Felly, rwy'n derbyn beth—. Dywedais fod yn rhaid inni wneud y cynllun yn gyflym dros yr haf; nid oedd raid inni wneud cynllun o gwbl. Gofynnwyd i mi wneud cynllun ac fe wnaethom gynllun—[Torri ar draws.] Wel, ni wneuthum hynny oherwydd rwyf wedi blaenoriaethu cynllun y taliad sylfaenol. Hoffwn pe bawn i wedi gallu parhau gyda Glastir gyda'r swm o gyllid—. A phe bai Llywodraeth y DU wedi rhoi'r cyllid i ni fel y gwnaethant ei addo, gallwn fod wedi'i wneud. Felly, dyma'r broblem. Fe'i gwnaethom yn gyflym oherwydd gofynnwyd inni wneud rhywbeth er mwyn peidio â chael bwlch rhwng Glastir a dechrau'r cynllun ffermio cynaliadwy. Hoffwn yn fawr pe gallwn gael yr un arian i barhau, ond ni allaf, ac nid wyf yn gwybod pam nad oes neb yn cydnabod yn y Siambr hon ar feinciau'r wrthblaid mai felly y mae. Pe byddem wedi aros yn yr Undeb Ewropeaidd, byddem wedi cael yr arian hwnnw: arian rhagweladwy, bob blwyddyn, cyllideb saith mlynedd—bob blwyddyn. Ac rwy'n siŵr eich bod chi'n ei gydnabod ar yr ochr hon, ond nid ydynt yn ei gydnabod draw ar feinciau'r Ceidwadwyr Cymreig.

Rwyf wedi gorfod dod o hyd i'r cyllid hwnnw, a'r hyn sy'n rhaid i bawb ohonom ei sylweddoli yw bod rhagweladwyedd y gyllideb wedi mynd. A bydd unrhyw gyllid domestig sy'n dod drwodd nawr i'r sector amaethyddol yn digwydd ar sail flynyddol. Rydym yn dibynnu'n llwyr, onid ydym, ar fod Llywodraeth y DU yn rhoi'r cyllid i ni. Maent wedi gwneud cam â ni yn y blynyddoedd cyntaf. Pwy sydd i ddweud beth fydd y cyllid y flwyddyn nesaf? Mae'n rhaid imi gyfrifo fy nghyllideb ar gyfer cynllun y taliad sylfaenol ar yr hyn y tybiaf y byddaf yn ei gael. Nid wyf yn gwybod eto beth a gaf, a dyna pam rwy'n cael y sgyrsiau hynny. Ond dyna'r realiti. Dyma'r byd newydd, a gorau po gyntaf y bydd pobl yn dirnad hynny.

14:50
Atal Llifogydd
Flood Prevention

5. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gyda'r Gweinidog Newid Hinsawdd ynghylch cefnogi cynghorau yng ngogledd Cymru i atal llifogydd? OQ60189

5. What discussions has the Minister had with the Minister for Climate Change about supporting councils in north Wales to prevent flooding? OQ60189

Thank you. I speak regularly with the Minister for Climate Change about a range of issues, including the impacts from recent storms across Wales and the support available to local authorities to reduce the impact of flooding.

Diolch. Rwy'n siarad yn rheolaidd â'r Gweinidog Newid Hinsawdd am ystod o faterion, gan gynnwys effeithiau stormydd diweddar ledled Cymru a'r cymorth sydd ar gael i awdurdodau lleol i leihau effaith llifogydd.

Can I thank the Minister for her answer and the conversations that she does have with Cabinet colleagues? The Minister will be well aware that, three years ago, homes in Sandycroft, Mancot and Broughton in my constituency were flooded, and, following that, a series of steps were agreed from various agencies including National Resources Wales, including the local authority as the risk management authority, and including Welsh Water, and they were agreed to ensure work was carried out to protect these communities. But last month, sadly, again, during storm Babet, these communities were flooded for the second time in three years. At the public meeting that followed storm Babet, residents expressed their frustration that the work that was previously agreed by these various agencies had not been fully completed in the time necessary. Minister, will you, or will the Welsh Government—if it's not your portfolio, but the Minister for Climate Change's perhaps—contact all key stakeholders, including NRW, and express the need for this work to be carried out as quickly as possible?

A gaf fi ddiolch i'r Gweinidog am ei hateb a'r sgyrsiau y mae'n eu cael gyda chyd-Weinidogion yn y Cabinet? Bydd y Gweinidog yn ymwybodol iawn fod cartrefi yn Sandycroft, Mancot a Brychdyn yn fy etholaeth i wedi dioddef llifogydd dair blynedd yn ôl, ac yn dilyn hynny, cytunwyd ar gyfres o gamau gan amrywiol asiantaethau gan gynnwys Cyfoeth Naturiol Cymru, gan gynnwys yr awdurdod lleol fel yr awdurdod rheoli risg, a chan gynnwys Dŵr Cymru, a chytunwyd arnynt i sicrhau bod gwaith yn cael ei wneud i ddiogelu'r cymunedau hyn. Ond fis diwethaf, yn anffodus, unwaith eto, yn ystod storm Babet, cafodd y cymunedau hyn lifogydd am yr eildro mewn tair blynedd. Yn y cyfarfod cyhoeddus a ddilynodd storm Babet, mynegodd trigolion eu rhwystredigaeth nad oedd y gwaith y cytunwyd arno'n flaenorol gan yr asiantaethau amrywiol hyn wedi'i gwblhau'n llawn yn yr amser angenrheidiol. Weinidog, a wnewch chi, neu a wnaiff Llywodraeth Cymru—os nad eich portffolio chi ydyw, ond y Gweinidog Newid Hinsawdd efallai—gysylltu â'r holl randdeiliaid allweddol, gan gynnwys CNC, a mynegi'r angen i'r gwaith hwn gael ei wneud cyn gynted â phosibl?

Thank you. I know the Minister's officials are in regular contact with risk management authorities to provide that advice and guidance on the application process, for instance, for Welsh Government funding. It is for each RMA to put forward proposed schemes for that funding. As you know, the Minister for Climate Change provided significant funding and almost doubled revenue funding for each local authority to £225,000 each, and I know that she's maintaining that amount again. It's very distressing when you're flooded and I can only imagine, when you're flooded for the second time in three years, how distressing that is.

Diolch. Rwy'n gwybod bod swyddogion y Gweinidog mewn cysylltiad rheolaidd ag awdurdodau rheoli risg i ddarparu cyngor ac arweiniad ar y broses ymgeisio, er enghraifft, ar gyfer cyllid Llywodraeth Cymru. Mater i bob awdurdod rheoli risg yw cyflwyno cynlluniau arfaethedig ar gyfer y cyllid hwnnw. Fel y gwyddoch, darparodd y Gweinidog Newid Hinsawdd gyllid sylweddol ac fe wnaeth ddyblu'r cyllid refeniw, bron iawn, ar gyfer pob awdurdod lleol i £225,000 yr un, a gwn ei bod yn cynnal y swm hwnnw eto. Mae'n ofidus iawn pan fyddwch chi wedi dioddef llifogydd a gallaf ddychmygu pa mor ofidus yw hynny pan fyddwch chi'n dioddef llifogydd am yr eildro mewn tair blynedd. 

Ground-floor flats in Mold were affected by storm Babet, roughly the seventh flood in seven years, with the most recent in 2021. Yet, a 2017 Mold flood alleviation scheme study, commissioned by Flintshire council, recommended that the report be submitted to the Welsh Government for confirmation that £5.5 million of funding was available. When I raised this at the Broughton flooding public meeting 11 days ago, a council official stated that they'd broken this down into modules on which they were working, prior to submitting bids to the Welsh Government. After I pursued flooding issues in Broughton on behalf of affected residents in 2021, I had to wait 19 months for a full response from Flintshire council. But that included, and I quote,

'Where possible, the Council will give priority to elderly and vulnerable residents, and to known flooding black spots'.

However, after storm Babet, I was contacted by, and on behalf of, elderly and vulnerable residents living in known flooding black spots who'd been unable to get through to the council or to access resources, including sandbags, who'd been flooded again. At the public meeting,a council official stated they were now working with other agencies to develop a section 19 flood investigation report prior to submitting a bid to the Welsh Government. So, what discussions, following my question to the finance Minister earlier, have you had with the climate change Minister regarding how timely and promptly the Welsh Government will respond to such bids, and the sufficiency of funding for them?

Effeithiwyd ar fflatiau llawr gwaelod yn yr Wyddgrug gan storm Babet, tua'r seithfed llifogydd mewn saith mlynedd, gyda'r mwyaf diweddar yn 2021. Ac eto, argymhellodd astudiaeth cynllun lliniaru llifogydd yn 2017 yn yr Wyddgrug, a gomisiynwyd gan Gyngor Sir y Fflint, y dylid cyflwyno'r adroddiad i Lywodraeth Cymru i gael cadarnhad bod £5.5 miliwn o gyllid ar gael. Pan godais hyn yng nghyfarfod cyhoeddus llifogydd Brychdyn 11 diwrnod yn ôl, dywedodd un o swyddogion y cyngor eu bod wedi rhannu hyn yn fodiwlau yr oeddent yn gweithio arnynt, cyn cyflwyno ceisiadau i Lywodraeth Cymru. Ar ôl i mi fynd ar drywydd problemau llifogydd ym Mrychdyn ar ran trigolion yr effeithiwyd arnynt yn 2021, bu'n rhaid i mi aros 19 mis am ymateb llawn gan Gyngor Sir y Fflint.  Ond roedd hynny'n cynnwys, ac rwy'n dyfynnu,

'Lle bo'n bosibl, bydd y Cyngor yn rhoi blaenoriaeth i drigolion oedrannus a bregus, ac i fannau y gwyddys eu bod yn agored i berygl llifogydd.'

Fodd bynnag, ar ôl storm Babet, cysylltwyd â mi gan ac ar ran trigolion oedrannus a bregus sy'n byw mewn mannau y gwyddys eu bod yn agored i berygl llifogydd nad oeddent wedi gallu mynd drwodd at y cyngor na chael gafael ar adnoddau, gan gynnwys bagiau tywod, ar ôl dioddef llifogydd eto. Yn y cyfarfod cyhoeddus, dywedodd swyddog o'r cyngor eu bod bellach yn gweithio gydag asiantaethau eraill i ddatblygu adroddiad ymchwiliad llifogydd adran 19 cyn cyflwyno cais i Lywodraeth Cymru. Felly, yn dilyn fy nghwestiwn i'r Gweinidog cyllid yn gynharach, pa drafodaethau rydych chi wedi'u cael gyda'r Gweinidog Newid Hinsawdd ynghylch pa mor amserol a chyflym y bydd Llywodraeth Cymru yn ymateb i geisiadau o'r fath, a bod cyllid digonol ar eu cyfer?

Well I haven't had a specific discussion with the Minister for Climate Change on the points that you raised, but I will certainly bring your question to the Minister for Climate Change's attention and ask her to write to you. I think that's probably better than me giving you the answer that's in front of me. I think it's a very specific question you ask, so I'll ask her to write to you.FootnoteLink

Wel, nid wyf wedi cael trafodaeth benodol gyda'r Gweinidog Newid Hinsawdd ar y pwyntiau a godwyd gennych, ond byddaf yn sicr yn tynnu sylw'r Gweinidog Newid Hinsawdd at eich cwestiwn ac yn gofyn iddi ysgrifennu atoch. Rwy'n credu bod hynny'n well yn ôl pob tebyg na fy mod i'n rhoi'r ateb sydd o fy mlaen i chi. Rwy'n credu eich bod yn gofyn cwestiwn penodol iawn, felly fe ofynnaf iddi ysgrifennu atoch.FootnoteLink

14:55
Y Sector Amaethyddol
The Agricultural Sector

6. Pa asesiad y mae'r Gweinidog wedi'i wneud o'r effaith y bydd y toriadau arfaethedig i gyllideb Llywodraeth Cymru yn ei chael ar y sector amaethyddol? OQ60186

6. What assessment has the Minister made of the impact that proposed Welsh Government budget cuts will have on the agricultural sector? OQ60186

The Welsh Government prioritised the £238 million basic payment scheme budget, which supports over 16,200 farmers in Wales. Funding reprioritised from rural affairs budgets relates to updated forecasts, resulting in minimal implications to the delivery of current established schemes, and no impact to any beneficiary where an agreement is already in place.

Rhoddodd Llywodraeth Cymru flaenoriaeth i gyllideb cynllun y taliad sylfaenol gwerth £238 miliwn, sy'n cefnogi dros 16,200 o ffermwyr yng Nghymru. Mae cyllid a ailflaenoriaethwyd o gyllidebau materion gwledig yn ymwneud â rhagolygon wedi'u diweddaru, gan arwain at fawr iawn o oblygiadau i ddarparu cynlluniau sefydledig presennol, a dim effaith i unrhyw fuddiolwr lle mae cytundeb eisoes ar waith.

Thank you, Minister, for that initial response. We've already heard this afternoon a number of concerns about budget cuts more generally. You mentioned the rural affairs budget cut there, which is going to be a £37.5 million cut, and there are farmers in rural communities out there who are concerned about this £37.5 million cut. Naturally, this risks having a negative impact on relations within communities and puts pressure on farms and farmers. And, as you would acknowledge, certainly, they do a huge amount of good work not just in feeding our nation, but also managing about 80 per cent of the land area of Wales. I had some other questions, perhaps, but just taking into context some of the questions that have already been asked today and the overall picture around funding that you are dealing with, and absolutely understanding some of the difficult decisions that Government is having to take with competing pressures, are you comfortable that our rural communities and our farmers seem to be disproportionately affected by Welsh Government funding decisions? 

Diolch am yr ymateb cychwynnol hwnnw, Weinidog. Y prynhawn yma, rydym eisoes wedi clywed am nifer o bryderon am doriadau cyllidebol yn fwy cyffredinol. Fe sonioch chi am y toriad yn y gyllideb materion gwledig yno, sy'n mynd i fod yn doriad o £37.5 miliwn, ac mae yna ffermwyr mewn cymunedau gwledig sy'n poeni am y toriad hwn o £37.5 miliwn. Yn naturiol, mae'n creu perygl o effaith negyddol ar gysylltiadau o fewn cymunedau ac yn rhoi pwysau ar ffermydd a ffermwyr. Ac fel y byddech chi'n cydnabod, yn sicr, maent yn gwneud llawer iawn o waith da nid yn unig yn bwydo ein cenedl, ond hefyd ar reoli tua 80 y cant o arwynebedd tir Cymru. Roedd gennyf rai cwestiynau eraill, ond o ystyried cyd-destun rhai o'r cwestiynau sydd eisoes wedi'u gofyn heddiw a'r darlun cyffredinol o gyllid rydych chi'n ymdrin ag ef, a chan ddeall yn llwyr rai o'r penderfyniadau anodd y mae'r Llywodraeth yn gorfod eu gwneud gyda gwahanol fathau o bwysau'n cystadlu, a ydych chi'n gyfforddus ei bod hi'n ymddangos bod penderfyniadau cyllido Llywodraeth Cymru yn effeithio'n anghymesur ar ein cymunedau gwledig a'n ffermwyr? 

Well, I really don't think that's the case. Do I want to make cuts in-year in my own budget? Absolutely not. Do any of my colleagues want to make in-year cuts to their budgets? Absolutely not. But I think the First Minister and all of my ministerial colleagues have been very open about the serious financial situation that the Welsh Government faces. It's not just the Welsh Government; the UK Government will be making the same decisions and the Scottish Government will be making the same decisions as well. I think this is the toughest financial situation we've had since devolution back in 1999.

So, absolutely, I don't want to make cuts to my budget—of course I don't. I've only been able to do it by reprioritising funding, looking at our capital funding, and you heard the Minister for Finance and Local Government say in her questions that we still don't know if that's possible yet; it's up to the UK Treasury to decide on that. But this is the way I had to look, to make sure that not just farmers, as I've got fishers in my portfolio—. You know you can have an animal disease outbreak very quickly, and I have to always make sure that there is funding in that area. I've got food and drink in my portfolio, and we've seen the success that we've had there and that needs supporting as well. So, it's not just farmers; it's all parts of my portfolio. Where would I take that funding from? I had to find it. We have a collective responsibility as Ministers, each of us, to find reductions in year. It's very, very difficult. I've never had to make in-year cuts to my budget in the way that I've had to this year.

Wel, nid wyf yn credu bod hynny'n wir. A wyf fi eisiau gwneud toriadau yn fy nghyllideb fy hun yn ystod y flwyddyn? Nac ydw, yn bendant. A oes unrhyw un o fy nghyd-Weinidogion eisiau gwneud toriadau yn eu cyllidebau nhw yn ystod y flwyddyn? Nac ydynt, yn bendant. Ond rwy'n credu bod y Prif Weinidog a fy nghyd-Weinidogion i gyd wedi bod yn agored iawn am y sefyllfa ariannol ddifrifol y mae Llywodraeth Cymru yn ei hwynebu. Nid Llywodraeth Cymru yn unig sy'n ei hwynebu; bydd Llywodraeth y DU yn gwneud yr un penderfyniadau a bydd Llywodraeth yr Alban yn gwneud yr un penderfyniadau hefyd. Rwy'n credu mai dyma'r sefyllfa ariannol anoddaf i ni ei chael ers datganoli nôl yn 1999.

Felly, yn bendant, nid wyf yn awyddus i wneud toriadau i fy nghyllideb—wrth gwrs nad wyf fi. Dim ond drwy ailflaenoriaethu cyllid y gallais ei wneud, drwy edrych ar ein cyllid cyfalaf, a chlywsoch y Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol yn dweud yn ei chwestiynau nad ydym yn gwybod o hyd a yw hynny'n bosibl eto; Trysorlys y DU sydd i benderfynu ar hynny. Ond dyma'r ffordd yr oedd yn rhaid imi edrych, i wneud yn siŵr nad ffermwyr yn unig, gan fod gennyf bysgotwyr yn fy mhortffolio—. Rydych chi'n gwybod y gall clefyd anifeiliaid ddod i'r amlwg yn gyflym iawn, ac mae'n rhaid imi bob amser sicrhau bod cyllid ar gyfer hynny. Mae gennyf fwyd a diod yn fy mhortffolio, ac rydym wedi gweld y llwyddiant a gawsom yno ac mae angen cefnogi hynny hefyd. Felly, nid ffermwyr yn unig mohono; mae'n cynnwys pob rhan o fy mhortffolio. O ble y buaswn yn mynd â'r arian hwnnw? Roedd yn rhaid imi ddod o hyd iddo. Mae gennym gyfrifoldeb ar y cyd fel Gweinidogion, pob un ohonom, i ddod o hyd i ostyngiadau yn ystod y flwyddyn. Mae'n anodd tu hwnt. Nid wyf erioed wedi gorfod gwneud toriadau yn fy nghyllideb yn ystod y flwyddyn yn y ffordd y bu'n rhaid imi ei wneud eleni.

Diogelu Pysgodfeydd Mewndirol ac Arfordirol
Protecting Inland and Coastal Fisheries

7. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cymryd i ddiogelu pysgodfeydd mewndirol ac arfordirol? OQ60198

7. What action has been taken by the Welsh Government to protect inland and coastal fisheries? OQ60198

The Welsh Government continues to work with Natural Resources Wales to implement a plan of action to restore salmon and sea trout stocks. Building on recently introduced adaptive management measures, the Welsh Government has embarked on an ambitious programme of fisheries management plans, the first of which we plan to publish before Christmas.

Mae Llywodraeth Cymru yn parhau i weithio gyda Cyfoeth Naturiol Cymru i weithredu cynllun gweithredu i adfer stociau eogiaid a sewin. Gan adeiladu ar fesurau rheoli addasol a gyflwynwyd yn ddiweddar, mae Llywodraeth Cymru wedi dechrau ar raglen uchelgeisiol o gynlluniau rheoli pysgodfeydd, a bwriadwn gyhoeddi'r cyntaf cyn y Nadolig.

Thank you, Minister. Of course, the best action the Welsh Government could take would be to clamp down on untreated sewage entering our waterways. The fact that Welsh Water has been able to continually release sewage into rivers such as Towy and Ogwr is bad enough, but when they get away with it scot-free, with no enforcement by the Welsh Government, what kind of message does that send? Minister, what assurance will you now give to the people who fish the rivers and beaches of my region that you're doing everything in your power to stop discharges and protect our fisheries?

Diolch yn fawr, Weinidog. Wrth gwrs, y camau gorau y gallai Llywodraeth Cymru eu cymryd fyddai atal carthion heb eu trin rhag mynd i mewn i'n dyfrffyrdd. Mae'r ffaith bod Dŵr Cymru wedi gallu rhyddhau carthion yn barhaus i afonydd fel Tywi ac Ogwr yn ddigon drwg, ond pan allant wneud hynny heb eu cosbi, heb unrhyw orfodaeth gan Lywodraeth Cymru, pa fath o neges y mae hynny'n ei chyfleu? Weinidog, pa sicrwydd a roddwch nawr i'r bobl sy'n pysgota afonydd a thraethau fy rhanbarth eich bod yn gwneud popeth yn eich gallu i atal gollyngiadau a diogelu ein pysgodfeydd?

Well, this matter falls within the Minister for Climate Change's portfolio. I don't think she will let them get off scot-free; we all know the Minister for Climate Change and I don't think that that will happen. I will continue to have discussions. You heard in my earlier answer to Huw Irranca-Davies that pollution of our waters is cross-Government. I work very closely with the Minister for Climate Change, and it's really important that we treat every source of pollution.

Wel, mae'r mater hwn yn dod o fewn portffolio'r Gweinidog Newid Hinsawdd. Nid wyf yn meddwl y bydd hi'n gadael iddynt beidio â chael eu cosbi; rydym i gyd yn adnabod y Gweinidog Newid Hinsawdd ac nid wyf yn credu y bydd hynny'n digwydd. Byddaf yn parhau i gael trafodaethau. Clywsoch yn fy ateb cynharach i Huw Irranca-Davies fod llygredd ein dyfroedd yn fater trawslywodraethol. Rwy'n gweithio'n agos iawn gyda'r Gweinidog Newid Hinsawdd, ac mae'n bwysig iawn ein bod yn trin pob ffynhonnell llygredd.

15:00
Gwahardd Cŵn Bully XL Americanaidd
American Bully XL Ban

8. Pa asesiad y mae'r Gweinidog wedi'i wneud o effaith gwaharddiad Llywodraeth y DU o gŵn Bully XL Americanaidd ar y sector achub anifeiliaid yng Nghymru? OQ60200

8. What assessment has the Minister made of the impact of the UK Government’s upcoming ban of American Bully XLs on the animal rescue sector in Wales? OQ60200

Full details of how the ban will be implemented by the UK Government are yet to be finalised. I am aware there will be an impact on rescue centres, and my officials will work closely with the third sector in Wales to minimise the impact of any unintended consequences of this legislation.

Nid yw'r manylion llawn ynglŷn â sut y bydd y gwaharddiad yn cael ei weithredu gan Lywodraeth y DU wedi'u cwblhau eto. Rwy'n ymwybodol y bydd effaith ar ganolfannau achub, a bydd fy swyddogion yn gweithio'n agos gyda'r trydydd sector yng Nghymru i leihau effaith unrhyw ganlyniadau anfwriadol o'r ddeddfwriaeth hon.

Diolch, Gweinidog. As you're well aware, animal rescue shelters, local authorities and police forces are under increased financial pressure. As you're also aware, last Tuesday, it was announced that these pressures were going to get even worse with the XL bully ban by the end of this year. It's the statutory duty of local authorities to pick up stray dogs, and with this ban coming into force, we can probably expect more abandoned XLs roaming our streets. Many dog shelters are already full, they have little space to expand, to have larger kennels to accommodate the size of this breed. This probably means that many local authorities may be required to euthanise these dogs. Is the Minister aware that either the UK Government or the Welsh Government will be providing extra resources for animal rescue shelters and local authorities to ensure that they can continue with their duties and support them during the introduction of this ban? Diolch yn fawr.

Diolch, Weinidog. Fel y gwyddoch, mae llochesau achub anifeiliaid, awdurdodau lleol a heddluoedd o dan bwysau ariannol cynyddol. Fel y gwyddoch hefyd, ddydd Mawrth diwethaf, cyhoeddwyd bod y pwysau hyn yn mynd i waethygu eto gyda gwaharddiad cŵn bully XL erbyn diwedd eleni. Mae'n ddyletswydd statudol ar awdurdodau lleol i gasglu cŵn crwydr, a chyda'r gwaharddiad hwn yn dod i rym, mae'n debyg y gallwn ddisgwyl gweld rhagor o gŵn XL wedi'u gadael yn crwydro ein strydoedd. Mae llawer o lochesau cŵn eisoes yn llawn, ychydig iawn o le sydd ganddynt i ehangu, i gael cytiau mwy i ddarparu ar gyfer maint y brîd hwn. Mae'n debyg fod hyn yn golygu y gallai fod yn ofynnol i lawer o awdurdodau lleol ewthaneiddio'r cŵn hyn. A yw'r Gweinidog yn gwybod a fydd naill ai Llywodraeth y DU neu Lywodraeth Cymru yn darparu adnoddau ychwanegol i lochesau achub anifeiliaid ac awdurdodau lleol i sicrhau y gallant barhau â'u dyletswyddau a'u cefnogi wrth gyflwyno'r gwaharddiad hwn? Diolch yn fawr.

Thank you. You will have heard me say in my earlier answer to Sam Kurtz that I am very concerned about the unintended consequences of this legislation, and the last thing we want is XL bullies roaming the streets because they've been abandoned. So, it is really important that the UK Government work out the details of this ban. As I say, I very much welcome the statement, but I would have liked a bit more contact between myself and Ministers. The DEFRA Ministers, clearly, I think, were caught by surprise as well. It is a wholly reserved matter, and they will be bringing forward the £200 support cost or compensation. I think we need to have further conversations around will they be giving further funding so that this can be enforced, because any new piece of legislation—when the Welsh Government brings forward a piece of legislation, you look at the enforcement costs.

You may be aware, I know many colleagues attended and are also very aware, I had a summit on responsible dog ownership a couple of weeks ago, and speaking to the police who were present at the summit, speaking to our rural crime and wildlife co-ordinator, these are real concerns now going forward. So, I do have a meeting with Richard Benyon, who's the Minister in DEFRA in relation to this matter, next month, where I will be pursuing these points. They are bringing forward statutory instruments; I think they're bringing forward three statutory instruments, and each one will set out far more detail about the ban, but the devil as always is in the detail, isn't it, and we really need to see that.

Diolch. Byddwch wedi fy nghlywed yn dweud yn fy ateb cynharach i Sam Kurtz fy mod yn bryderus iawn am ganlyniadau anfwriadol y ddeddfwriaeth hon, a'r peth olaf yr ydym ei eisiau yw cŵn bully XL yn crwydro'r strydoedd oherwydd eu bod wedi cael eu gadael. Felly, mae'n bwysig iawn fod Llywodraeth y DU yn gweithio ar fanylion y gwaharddiad hwn. Fel y dywedais, rwy'n croesawu'r datganiad yn fawr, ond byddwn wedi hoffi ychydig mwy o gyswllt rhyngof fi a Gweinidogion. Yn amlwg, cafodd Gweinidogion DEFRA eu synnu hefyd, rwy'n credu. Mae'n fater sydd wedi'i gadw'n ôl yn gyfan gwbl, a byddant yn cyflwyno'r gost gymorth neu iawndal o £200. Rwy'n credu bod angen inni gael sgyrsiau pellach ynglŷn ag a fyddant yn rhoi rhagor o gyllid fel bod modd gorfodi hyn, oherwydd bod unrhyw ddarn newydd o ddeddfwriaeth—pan fydd Llywodraeth Cymru yn cyflwyno darn o ddeddfwriaeth, rydych yn edrych ar y costau gorfodi.

Efallai eich bod yn ymwybodol, rwy'n gwybod bod llawer o gyd-Aelodau wedi mynychu ac yn ymwybodol iawn hefyd, fy mod wedi cael uwchgynhadledd ar berchnogaeth gyfrifol ar gŵn ychydig wythnosau'n ôl, ac o siarad gyda'r heddlu a oedd yn bresennol yn yr uwchgynhadledd, a siarad gyda'n cydgysylltydd troseddau cefn gwlad a bywyd gwyllt, mae'r rhain yn bryderon gwirioneddol wrth symud ymlaen. Felly, mae gennyf gyfarfod â Richard Benyon, sef y Gweinidog yn DEFRA mewn perthynas â'r mater hwn, fis nesaf, lle byddaf yn mynd ar drywydd y pwyntiau hyn. Maent yn cyflwyno offerynnau statudol; rwy'n credu eu bod yn cyflwyno tri offeryn statudol, a bydd pob un yn nodi llawer mwy o fanylion am y gwaharddiad, ond y manylion sy'n bwysig bob amser, onid e, ac mae gwir angen inni eu gweld.

I can just squeeze in question 9. Joyce Watson.

Gallaf wasgu cwestiwn 9 i mewn. Joyce Watson.

Deddf Hela 2004
The Hunting Act 2004

9. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am roi Deddf Hela 2004 ar waith yng Nghymru? OQ60208

9. Will the Minister make a statement on the implementation of the Hunting Act 2004 in Wales? OQ60208

The Welsh Government does not have legislative competence over the Hunting Act 2004; it is a non-devolved issue and a matter for the UK Government. The Welsh Government would strongly support strengthening the Act to tackle its known deficiencies and enable it to succeed in preventing unnecessary and cruel hunting.

Nid oes gan Lywodraeth Cymru gymhwysedd deddfwriaethol dros Ddeddf Hela 2004; mae'n fater sydd heb ei ddatganoli ac yn fater i Lywodraeth y DU. Byddai Llywodraeth Cymru yn cefnogi cryfhau'r Ddeddf yn gryf er mwyn mynd i'r afael â'i diffygion hysbys a'i galluogi i lwyddo i atal hela diangen a chreulon.

I thank you for that answer, Minister. It's nearly 20 years since the UK Labour Government banned fox hunting, but all the evidence suggests that some hunts circumvent the law behind the smokescreen of trail hunting. Because of this loophole, chief superintendent Matt Longman, the National Police Chiefs Council lead on fox hunting, has said that

'The Hunting Act is not working effectively and illegal hunting is still common practice.'

Wales and the Welsh Government, of course, have a proud and progressive record on animal welfare, and trail hunting has been banned on land owned by Natural Resources Wales for two years. But do you agree with me, Minister, that all persecution of animals in the name of sport should be banned, and will you therefore urge the UK Ministers to strengthen the 2004 Act to end hunting with hounds in Wales for good?

Diolch am yr ateb hwnnw, Weinidog. Mae bron i 20 mlynedd ers i Lywodraeth Lafur y DU wahardd hela llwynogod, ond mae'r holl dystiolaeth yn awgrymu bod rhai helfeydd yn osgoi'r gyfraith y tu ôl i len fwg o hela llwybrau. Oherwydd y man gwan hwn, mae'r prif uwch-arolygydd Matt Longman, arweinydd Cyngor Cenedlaethol Penaethiaid yr Heddlu ar hela llwynogod, wedi dweud:

'Nid yw'r Ddeddf Hela yn gweithio'n effeithiol ac mae hela anghyfreithlon yn arfer cyffredin o hyd.'

Mae gan Gymru a Llywodraeth Cymru, wrth gwrs, hanes balch a blaengar ar les anifeiliaid, ac mae hela llwybrau wedi cael ei wahardd ar dir sy'n eiddo i Cyfoeth Naturiol Cymru ers dwy flynedd. Ond a ydych chi'n cytuno, Weinidog, y dylid gwahardd pob math o erlid anifeiliaid yn enw chwaraeon, ac a wnewch chi felly annog Gweinidogion y DU i gryfhau Deddf 2004 i roi diwedd ar hela gyda helgwn yng Nghymru am byth?

I certainly would urge the UK Government to strengthen it. The deficiencies of the Hunting Act are quite often brought to my attention, and I'm sure that Joyce Watson is aware that the Hunting with Dogs (Scotland) Bill was passed in January 2023, and it became an Act, I think, two months later. I have asked my officials to liaise with Scottish officials to discuss the process that was undertaken.

I wish I had the powers to strengthen the Act. I go back to the conversations I had at the responsible dog ownership summit, where we talked about the too many livestock attacks we've had, and then it always goes on into hunting as well; it's just a natural progression. And I don't think there was anybody in the room that didn't think that the Act needed strengthening. So, I will continue to speak to DEFRA Ministers—I think Michael Gove was the first Minister I raised this with—because they do have the powers to do it; I wish I did.

Buaswn yn sicr yn annog Llywodraeth y DU i'w chryfhau. Mae diffygion y Ddeddf Hela yn aml yn cael eu dwyn i fy sylw, ac rwy'n siŵr fod Joyce Watson yn ymwybodol fod Bil Hela gyda Chŵn (Yr Alban) wedi ei basio ym mis Ionawr 2023, a daeth yn Ddeddf, rwy'n credu, ddeufis yn ddiweddarach. Rwyf wedi gofyn i fy swyddogion gysylltu â swyddogion yr Alban i drafod y broses a ddilynwyd.

Hoffwn pe bai gennyf bwerau i gryfhau'r Ddeddf. Rwy'n mynd yn ôl at sgyrsiau a gefais yn yr uwchgynhadledd ar berchnogaeth gyfrifol ar gŵn, lle buom yn siarad am y nifer gormodol o ymosodiadau ar dda byw a gawsom, ac mae hynny bob amser yn arwain at drafod hela hefyd; mae'n ddilyniant naturiol. Ac nid wyf yn credu bod unrhyw un yn yr ystafell nad oedd yn credu bod angen cryfhau'r Ddeddf. Felly, byddaf yn parhau i siarad â Gweinidogion DEFRA—rwy'n credu mai Michael Gove oedd y Gweinidog cyntaf imi godi hyn gydag ef—oherwydd bod ganddynt bwerau i'w wneud; hoffwn pe bai gennyf bwerau o'r fath.

15:05

Diolch i'r Gweinidog.

I thank the Minister.

I only wish that the rural affairs Minister of 2009 could have foreseen this session when she introduced Glastir nearly 15 years ago, and was given a pretty rough time in this Chamber, only to have, 15 years later, its demise decried in such a way in this session.

Hoffwn pe gallai'r Gweinidog materion gwledig yn 2009 fod wedi rhagweld y sesiwn hon pan gyflwynwyd Glastir ganddi bron i 15 mlynedd yn ôl, a phan gafodd amser eithaf caled yn y Siambr hon, a'r gwrthwynebiad i'w ddiwedd 15 mlynedd yn ddiweddarach yn y fath fodd yn y sesiwn hon.

3. Cwestiynau Amserol
3. Topical Questions

Felly, y cwestiynau amserol nawr. Russell George sydd â'r cwestiwn cyntaf, i'w ateb gan y Gweinidog iechyd.

So, topical questions now. Russell George, who has the first question to be answered by the Minister for health.

Ysbyty Athrofaol Cymru
The University Hospital of Wales

Diolch, former Minister—[Laughter.]—and Presiding Officer.

Diolch, gyn Weinidog—[Chwerthin.]—a Llywydd.

1. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am y sefyllfa o ran Ysbyty Athrofaol Cymru yn cyhoeddi rhybudd du ynghylch galw andwyol sylweddol a pharhaus ar wasanaethau? TQ902

1. Will the Minister provide an update on the University Hospital of Wales issuing a black alert regarding a significant and sustained adverse demand on services? TQ902

Yes. Cardiff and Vale University Health Board yesterday reported a business continuity incident. This was triggered by increases in demand for patients with complex needs and challenges with patient flow. I made an unannounced visit to the site last night, and saw first-hand that the organisation is managing the position well and they will de-escalate when ready.

Gwnaf. Ddoe, fe wnaeth Bwrdd Iechyd Prifysgol Caerdydd a'r Fro gyhoeddi 'digwyddiad parhad busnes'. Sbardunwyd hyn gan gynnydd yn y galw gan gleifion ag anghenion cymhleth a heriau gyda llif cleifion. Fe gynhaliais ymweliad dirybudd â'r safle neithiwr, a gwelais yn uniongyrchol fod y sefydliad yn rheoli'r sefyllfa'n dda a byddant yn isgyfeirio pan fyddant yn barod.

Thank you, Minister, for your answer, and of course this is, I’m sure you would agree, an extremely concerning situation, because we’re not yet in the depths of winter and perhaps we would have expected this to happen later in the season, so there is, of course, that concern. And it would seem that staff will now be diverted away from planned operations to support the current position. So, I wonder, Minister, if you could outline what that actually means in practice. And of course, we’re aware of the wider issues here: we’ve got one in four patient pathways already on an NHS waiting list, so how will that impact in that regard?

But also, Minister, the health board has said itself that prolonged patient stays in hospital are contributing to the adverse demand on services at the hospital. So, it’s clear that that situation does need to come under control. I was pleased to hear that you did pay that unannounced visit to the health board. But can you set out, Minister, specifically what does it mean in this regard for this situation? What does a black alert actually mean? How is the Welsh Government supporting the health board? What demands are there on other organisations, either being made by the Welsh Government or the health board, and, for example, will the military be asked to assist in some way, either by you or by the health board, or will other organisations be called in to help with this situation?

Diolch am eich ateb, Weinidog, ac wrth gwrs mae hyn, rwy'n siŵr y byddech yn cytuno, yn sefyllfa bryderus iawn, oherwydd nid ydym ynghanol y gaeaf eto ac efallai y byddem wedi disgwyl i hyn ddigwydd yn ddiweddarach yn y tymor, felly, mae'r pryder hwnnw'n bodoli, wrth gwrs. Ac mae'n ymddangos y bydd staff nawr yn cael eu dargyfeirio oddi wrth lawdriniaethau wedi'u cynllunio i gefnogi'r sefyllfa bresennol. Felly, Weinidog, tybed a allech chi amlinellu'r hyn y mae hynny'n ei olygu'n ymarferol. Ac wrth gwrs, rydym yn ymwybodol o'r problemau ehangach yma: mae gennym un o bob pedwar llwybr cleifion eisoes ar restr aros y GIG, felly, sut y bydd hynny'n cael ei effeithio?

Ond hefyd, Weinidog, mae'r bwrdd iechyd wedi dweud ei hun bod arosiadau hir cleifion yn yr ysbyty yn cyfrannu at y galw niweidiol ar wasanaethau yn yr ysbyty. Felly, mae'n amlwg fod angen i'r sefyllfa honno ddod dan reolaeth. Roeddwn yn falch o glywed eich bod wedi gwneud yr ymweliad dirybudd hwnnw â'r bwrdd iechyd. Ond Weinidog, a wnewch chi nodi'n benodol yr hyn y mae'n ei olygu ar gyfer y sefyllfa hon? Beth mae rhybudd du yn ei olygu mewn gwirionedd? Sut mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi'r bwrdd iechyd? Pa ofynion sydd ar sefydliadau eraill, naill ai'n cael eu gwneud gan Lywodraeth Cymru neu'r bwrdd iechyd, ac er enghraifft, a fyddwch chi neu'r bwrdd iechyd yn gofyn i'r fyddin gynorthwyo mewn rhyw ffordd, neu a fydd sefydliadau eraill yn cael eu galw i mewn i helpu gyda'r sefyllfa hon?

Thanks very much. Well, I was very pleased to see last night that, actually, the situation was relatively calm, but in fact, there were only about 80 or so patients, which was in contrast to the about 160 waiting in the emergency department the previous evening. The situation was quite calm; there were only two ambulances there. One had only just come in, so a very, very different situation from I think what they'd had the previous day.

What they are obviously doing is following an escalation framework. That’s done for a reason: it’s done in order to make sure that you don’t get to a place where the system falls over. So, what you do is you make sure that you pull people in and divert them from perhaps other work that they were doing. So, the health board is obviously considering a number of elements. They still haven’t de-escalated and they won’t de-escalate until they are confident that they won’t revert to that escalation any time after that.

So, the kinds of questions that they’re asking are: do the predicted discharge levels allow them to stop the prolonged waits in the emergency unit, and to de-escalate the volumes in the emergency unit? Can they maintain sufficient specialist capacity to admit patients like stroke patients and vascular patients? Have they got a line of sight in terms of a robust weekend plan? So, it is not unusual to have more pressure on a Monday, so they just want to make sure that they don't see a repeat of this the following Monday. So, they just want to make sure it's all belt and braces, so you don't bounce straight back into that. And, have they put in place sufficient changes to ensure reverting to business as usual doesn't result in the same outcome? So, those are the kinds of issues that they are considering before they come out of that business continuity situation, and there is no plan at all to involve the military.

Diolch yn fawr. Wel, roeddwn yn falch iawn o weld neithiwr fod y sefyllfa'n gymharol dawel, ond mewn gwirionedd, dim ond tua 80 o gleifion oedd yno, a oedd yn wahanol i'r tua 160 a oedd yn aros yn yr adran achosion brys y noson flaenorol. Roedd y sefyllfa'n eithaf tawel; dim ond dau ambiwlans oedd yno. Dim ond un oedd newydd ddod i mewn, felly, sefyllfa wahanol iawn i'r hyn a oedd ganddynt y diwrnod cynt, rwy'n meddwl.

Maent yn amlwg yn dilyn fframwaith uwchgyfeirio. Mae hynny'n cael ei wneud am reswm: mae'n cael ei wneud er mwyn sicrhau nad ydych yn cyrraedd man lle mae'r system yn methu. Felly, rydych yn sicrhau eich bod yn tynnu pobl i mewn a'u dargyfeirio o waith arall yr oeddent yn ei wneud. Felly, mae'r bwrdd iechyd yn amlwg yn ystyried nifer o elfennau. Nid ydynt wedi isgyfeirio o hyd ac ni fyddant yn isgyfeirio nes eu bod yn hyderus na fyddant yn dychwelyd i sefyllfa uwchgyfeirio ar ôl hynny.

Felly, y mathau o gwestiynau y maent yn eu gofyn yw: a yw'r lefelau rhyddhau o'r ysbyty a ragwelir yn caniatáu iddynt atal yr amseroedd aros hir yn yr uned frys, ac i leihau'r niferoedd yn yr uned frys? A allant gynnal digon o allu arbenigol i dderbyn cleifion fel cleifion strôc a chleifion fasgwlaidd? A oes ganddynt gynllun penwythnos clir a chadarn? Felly, nid yw'n anarferol cael mwy o bwysau ar ddydd Llun, felly maent am wneud yn siŵr nad yw hyn yn ailadrodd y dydd Llun canlynol. Felly, maent am wneud yn siŵr fod popeth yn gadarn iawn, fel nad ydych yn dychwelyd yn syth at hynny. Ac a ydynt wedi rhoi digon o newidiadau ar waith i sicrhau nad yw dychwelyd i fusnes fel arfer yn arwain at yr un canlyniad? Felly, dyna'r mathau o bethau y maent yn eu hystyried cyn iddynt ddod allan o'r sefyllfa parhad busnes, ac nid oes unrhyw gynllun o gwbl i gynnwys y fyddin.

15:10

At the end of December last year, we witnessed the unprecedented situation whereby all seven Welsh health boards were at the highest level of escalation. It's no exaggeration to say that our health service faced an existential crisis at that time, from which it has yet to fully recover. As such, the declaration of a black alert at the University Hospital of Wales—the first such incident of the winter—should act as a clear warning sign to the Government of the inevitable and profound challenges that lie ahead in the coming months. Yesterday, we heard Judith Paget, the NHS Wales chief executive, predict that winter pressures could reach similar levels to those experienced last year. Rowena Christmas, the chair of the Royal College of General Practitioners in Wales, has echoed this by expressing her fears of a brutally hard winter for our NHS.

We've known for some time about the scale and complexity of Wales's particular health needs—our ageing population, the high prevalence of long-term sickness rates and the gaps in the workforce. What the people of Wales expect and deserve is a response from the Government that's proactive in mitigating these challenges and which shows an awareness to learn from previous mistakes to ease the immense strains that are being imposed on front-line services. On this basis, I'd be grateful therefore if the Minister could give an update on the roll-out of urgent primary care centres and same-day emergency care services across Wales. How many have been established so far and what is the expectation of the total number that will be in operation by the end of this year?

There's also the issue of finance. We've learned today that as part of the Welsh Government's re-budgeting exercise, health boards have been asked to make further cuts of £64 million to the current spending levels. As the health Minister has readily acknowledged, this may have a knock-on effect on the availability of extra beds at hospitals, which was a contributing factor to the declaration of the black alert at the University Hospital of Wales yesterday. So, what is the Minister's assessment of the impact of the re-budgeting exercise on the capacity of front-line services to manage workloads over the winter months?

Ddiwedd mis Rhagfyr y llynedd, gwelsom y sefyllfa ddigynsail lle roedd pob un o'r saith bwrdd iechyd yng Nghymru ar y lefel uchaf o uwchgyfeirio. Nid wyf yn gor-ddweud wrth ddweud bod ein gwasanaeth iechyd wedi wynebu argyfwng dirfodol bryd hynny, ac nid yw wedi gwella'n llawn o hynny eto. Fel y cyfryw, dylai'r datganiad o rybudd du yn Ysbyty Athrofaol Cymru—y digwyddiad cyntaf o'r fath y gaeaf hwn—weithredu fel rhybudd clir i'r Llywodraeth o'r heriau anochel a dwys sydd o'n blaenau yn y misoedd nesaf. Ddoe, clywsom Judith Paget, prif weithredwr GIG Cymru, yn rhagweld y gallai pwysau'r gaeaf gyrraedd lefelau tebyg i'r rhai a brofwyd y llynedd. Mae Rowena Christmas, cadeirydd Coleg Brenhinol yr Ymarferwyr Cyffredinol yng Nghymru, wedi adleisio hyn drwy fynegi ei hofnau am aeaf caled iawn i'n GIG.

Rydym wedi gwybod ers peth amser am raddfa a chymhlethdod anghenion iechyd penodol Cymru—ein poblogaeth sy'n heneiddio, lefel uchel o gyfraddau salwch hirdymor a'r bylchau yn y gweithlu. Mae pobl Cymru yn disgwyl ac yn haeddu ymateb gan y Llywodraeth sy'n rhagweithiol i liniaru'r heriau hyn ac sy'n dangos ymwybyddiaeth o'r angen i ddysgu o gamgymeriadau blaenorol i leddfu'r straen aruthrol sy'n cael eu gosod ar wasanaethau rheng flaen. Ar y sail hon, buaswn yn ddiolchgar, felly, pe gallai'r Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am gyflwyno canolfannau gofal sylfaenol brys a gwasanaethau gofal argyfwng yr un diwrnod ledled Cymru. Faint sydd wedi'u sefydlu hyd yma a beth yw'r disgwyl o ran y nifer a fydd yn weithredol erbyn diwedd eleni?

Mae mater arian yn codi hefyd. Rydym wedi dysgu heddiw, fel rhan o ymarfer ail-gyllidebu Llywodraeth Cymru, fod gofyn i fyrddau iechyd wneud toriadau pellach o £64 miliwn i'r lefelau gwariant presennol. Fel y mae'r Gweinidog iechyd wedi bod yn barod i gydnabod, gallai hyn gael effaith ganlyniadol ar argaeledd gwelyau ychwanegol mewn ysbytai, a oedd yn ffactor a gyfrannodd at ddatgan y rhybudd du yn Ysbyty Athrofaol Cymru ddoe. Felly, beth yw asesiad y Gweinidog o effaith yr ymarfer ail-gyllidebu ar gapasiti gwasanaethau rheng flaen i reoli llwythi gwaith dros fisoedd y gaeaf?

Thanks very much. Well, what we know is that there is a huge pressure on the NHS, and we're expecting that pressure to be great again this winter. There was a time, for one week in December last year, where we saw GPs and GP practices seeing 400,000 people in one week; so, the pressure is intense. Let's not forget that, actually, huge and significant measures have already been put in place to try and divert people away from accident and emergency. So, the 111 service, for example, has diverted 75,000 callers directly away from A&E; about 15 per cent of those are then sent to A&E, so that's a huge number that are diverted. We know that about 15 per cent of ambulances now do not convey people to hospital, but they treat them and they deal with them in their homes.

We know that those urgent primary care centres are also making a difference. What we know is that activity has gone up by 9 per cent since last year, so I think that is significant. Ten thousand people a month are being seen in those urgent primary care centres. There is one, at least, for each area. I think it's a different model in the rural areas, though, because they are not necessarily appropriate in the same way in rural areas, so they have a different kind of system, but they're not necessarily—. They're just not called urgent primary care centres.

In terms of the same-day emergency care centres, there are 16 hospitals that now have same-day emergency care centres. There are 24 of them in total across Wales—that's two more since April last year—and two more are opening in November this year. And the great news is that what we're seeing—. One of the things that we did explicitly say that we wanted to see this winter was an extension in terms of the opening hours. I'm pleased to say that, now, we have got 91 additional hours of SDEC open since April 2023.

These were some of the questions that I was asking to them in the emergency department in the Heath yesterday: what difference is SDEC making? What difference is the urgency department making? What difference is 111 making? They were all united in their view that they are making a difference, and that they acknowledge that people are being diverted. But there are still a lot of sick people in our communities. What we do know is that respiratory viruses increase during winter, and we do have to take account of that.  

Diolch yn fawr. Wel, yr hyn a wyddom yw bod pwysau enfawr ar y GIG, ac rydym yn disgwyl i'r pwysau fod yn fawr eto y gaeaf hwn. Roedd yna adeg, am wythnos ym mis Rhagfyr y llynedd, lle roedd meddygon teulu a meddygfeydd yn gweld 400,000 o bobl mewn wythnos; felly, mae'r pwysau'n ddwys. Gadewch inni beidio ag anghofio bod mesurau enfawr a sylweddol eisoes wedi'u rhoi ar waith i geisio dargyfeirio pobl oddi wrth adrannau damweiniau ac achosion brys. Felly, mae'r gwasanaeth 111, er enghraifft, wedi dargyfeirio 75,000 o alwyr yn uniongyrchol oddi wrth adrannau damweiniau ac achosion brys; mae tua 15 y cant o'r rheini'n cael eu hanfon i adrannau damweiniau ac achosion brys, felly, mae hwnnw'n nifer enfawr sy'n cael eu dargyfeirio. Gwyddom nad yw tua 15 y cant o ambiwlansys bellach yn cludo pobl i'r ysbyty, ond maent yn eu trin ac maent yn eu trin yn eu cartrefi.

Gwyddom fod y canolfannau gofal sylfaenol brys hynny hefyd yn gwneud gwahaniaeth. Gwyddom fod gweithgarwch wedi cynyddu 9 y cant ers y llynedd, felly, rwy'n credu bod hynny'n arwyddocaol. Mae 10,000 o bobl y mis yn cael eu gweld yn y canolfannau gofal sylfaenol brys hynny. Mae un, o leiaf, ar gyfer pob ardal. Rwy'n meddwl ei fod yn fodel gwahanol yn yr ardaloedd gwledig, serch hynny, gan nad ydynt o reidrwydd yn briodol yn yr un ffordd mewn ardaloedd gwledig, felly mae ganddynt fath gwahanol o system, ond nid ydynt o reidrwydd—. Nid ydynt yn cael eu galw'n ganolfannau gofal sylfaenol brys.

O ran y canolfannau gofal argyfwng yr un diwrnod, bellach mae gan 16 ysbyty ganolfannau gofal argyfwng yr un diwrnod. Mae 24 ohonynt i gyd ar draws Cymru—sef dwy yn rhagor ers mis Ebrill y llynedd—ac mae dwy arall yn agor ym mis Tachwedd eleni. A'r newyddion gwych yw bod yr hyn a welwn—. Un o'r pethau y dywedasom yn benodol ein bod am eu gweld y gaeaf hwn oedd ymestyn oriau agor. Rwy'n falch o ddweud, nawr, fod y canolfannau gofal argyfwng yr un diwrnod ar agor am 91 awr yn ychwanegol ers mis Ebrill 2023.

Dyma rai o'r cwestiynau yr oeddwn yn eu gofyn iddynt yn yr adran frys yn y Mynydd Bychan ddoe: pa wahaniaeth y mae'r canolfannau gofal argyfwng yr un diwrnod yn ei wneud? Pa wahaniaeth y mae'r adran frys yn ei wneud? Pa wahaniaeth y mae 111 yn ei wneud? Roeddent i gyd yn unfrydol eu bod yn gwneud gwahaniaeth, a'u bod yn cydnabod bod pobl yn cael eu dargyfeirio. Ond mae llawer o bobl sâl yn ein cymunedau o hyd. Gwyddom fod firysau anadlol yn cynyddu yn ystod y gaeaf, ac mae'n rhaid inni ystyried hynny.  

15:15

Minister, I'm very pleased that you went to the hospital of Wales yesterday in Cardiff. I'm sure that that was much appreciated by all of the dedicated staff. I am alarmed, I have to say, that the Heath hospital is getting into this much difficulty, given that they have done brilliant work on not keeping ambulances waiting in the past. Also, the patient flow has, in the past, been assisted by the pink army of social care workers, both in the emergency department and on the wards. So, are you able to shed any further light on why the patient flow has suddenly become so sclerotic?

Weinidog, rwy'n falch iawn eich bod wedi mynd i ysbyty Cymru ddoe yng Nghaerdydd. Rwy'n siŵr fod hynny wedi'i werthfawrogi'n fawr gan yr holl staff ymroddedig. Mae'n frawychus, mae'n rhaid imi ddweud, fod ysbyty'r Mynydd Bychan yn cael y trafferthion mawr hyn, o gofio eu bod wedi gwneud gwaith gwych ar beidio â chadw ambiwlansys yn aros yn y gorffennol. Hefyd, mae llif cleifion, yn y gorffennol, wedi cael ei gynorthwyo gan fyddin binc o weithwyr gofal cymdeithasol, yn yr adran frys ac ar y wardiau. Felly, a ydych chi'n gallu taflu unrhyw olau pellach ar pam mae llif cleifion wedi arafu i'r fath raddau yn sydyn?

Thanks very much. You are quite right. I think that the Heath has been an exemplar in terms of emergency department activity. They have been occasionally getting below the four-hour target in terms of the numbers of people being seen within that target. So, they have been really impressive. We have been sending people in there, but there has obviously been something going wrong with the flow in relation to this particular weekend.

It is something that, I think, hospitals are going to need to think about, recognising that flow out of hospitals on the weekend, because local authorities are not there to support that flow out of hospitals—that, actually, you do need to recognise that you do need to try and get more people out at the beginning of the weekend, in the knowledge that it is going to be difficult to maintain the position until Sunday.

I think that there will be some lessons for Cardiff to learn as a result of this. Certainly, what I can tell you is that the executive board have decided to remain in business continuity for the remainder of today and tonight. So, I would encourage the public not to use the emergency department in Cardiff unless it's absolutely necessary. 

Diolch yn fawr. Rydych chi'n hollol gywir. Rwy'n credu bod y Mynydd Bychan wedi bod yn esiampl o weithgarwch adran argyfwng. O bryd i'w gilydd, maent wedi bod yn gostwng yn is na'r targed pedair awr o ran nifer y bobl sy'n cael eu gweld o fewn y targed hwnnw. Felly, maent wedi bod yn wirioneddol drawiadol. Rydym wedi bod yn anfon pobl yno, ond yn amlwg mae rhywbeth wedi mynd o'i le gyda'r llif y penwythnos penodol hwn.

Mae'n rhywbeth y bydd rhaid i ysbytai feddwl amdano, rwy'n credu, cydnabod y llif allan o ysbytai dros y penwythnos, oherwydd nid yw awdurdodau lleol yno i gefnogi'r llif hwnnw allan o ysbytai—fod angen cydnabod yr angen i geisio cael rhagor o bobl allan ar ddechrau'r penwythnos, gan wybod ei bod hi'n mynd i fod yn anodd cynnal y sefyllfa tan ddydd Sul.

Rwy'n credu y bydd rhai gwersi i Gaerdydd eu dysgu o ganlyniad i hyn. Yn sicr, gallaf ddweud wrthych fod y bwrdd gweithredol wedi penderfynu aros yn y sefyllfa parhad busnes am weddill heddiw a heno. Felly, hoffwn annog y cyhoedd i beidio â defnyddio'r adran frys yng Nghaerdydd oni bai bod hynny'n gwbl angenrheidiol. 

Diolch i'r Gweinidog. Yr eitem nesaf fydd y cwestiwn amserol gan Heledd Fychan, i'w ateb gan Weinidog y Gymraeg ac Addysg.

I thank the Minister. The next item will be the question from Heledd Fychan, to be answered by the Minister for Education and the Welsh Language.

Gwasanaeth Cwsmeriaid Dros y Ffôn yn y Gymraeg HSBC
HSBC's Welsh Language Customer Telephone Service

2. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad ynglŷn â chyhoeddiad HSBC y byddant yn dod a’u gwasanaeth cwsmeriaid dros y ffôn yn y Gymraeg i ben? TQ906

2. Will the Minister make a statement on the announcement by HSBC that they will be ending their Welsh-language customer telephone service? TQ906

Mae hyn yn siomedig iawn. Mae cynyddu defnydd o’r Gymraeg wedi bod yn flaenoriaeth glir imi, ac rwy’n gwybod i’r Aelod hefyd, o’r cychwyn cyntaf. Rydyn ni wedi bod mewn cysylltiad â swyddfa Comisiynydd y Gymraeg, ac rwy’n deall y bydd y comisiynydd yn ysgrifennu at HSBC heddiw er mwyn gweld beth ellir ei wneud am y sefyllfa.

This is very disappointing indeed. Increasing the use of the Welsh language has been a clear priority for me, as it has been for the Member, from the very outset. We have been in contact with the office of the Welsh Language Commissioner, and I understand that the commissioner will write to HSBC today in order to see what can be done about this situation.

Diolch yn fawr iawn, ac rwy’n gwerthfawrogi ein bod ni’n unedig ar hyn. Yn amlwg, mi oedd o’n siomedig dros ben derbyn e-bost y bore yma, yn uniaith Saesneg, gan HSBC, a oedd yn dweud hefyd:

Thank you very much, and I appreciate that we speak with one voice on this. Clearly, it was very disappointing to receive an e-mail this morning, in English, from HSBC, that stated also:

'We have confirmed that all customers are able to bank in English'.

'Rydym wedi cadarnhau bod pob cwsmer yn gallu bancio yn Saesneg'.

O ystyried eu gwefan nhw, sydd yn dweud y canlynol—

'Yn HSBC rydym yn ymroddedig i fywyd, diwylliant a phobl Cymru a'n nod yw croesawu'r iaith Gymraeg yn ein holl ganghennau yng Nghymru, a thrwy wneud hynny darparu gwasanaeth o'r safon uchaf i'n cwsmeriaid'—

rydw i'n meddwl bod y llythyr yn dangos, yn gyfan gwbl groes, nad oes yna ddealltwriaeth gan HBSC o ran beth ydy cynnig gwasanaeth dwyieithog, a beth ydy hawliau pobl i ddefnyddio'r Gymraeg yma yng Nghymru. Felly, rydw i'n gobeithio y gallwn ni hefyd, fel Aelodau o'r Senedd, fod yn unedig o ran ysgrifennu at a siarad gydag HSBC er mwyn sicrhau bod barn pawb rŷn ni'n eu cynrychioli yn gadarn o ran hynny.

Mi fyddwch chi’n ymwybodol, dwi’n siŵr, Weinidog, o’r adroddiad a wnaeth comisiynydd blaenorol y Gymraeg yn 2015, o ran yr adolygiad statudol o wasanaethau Cymraeg banciau’r stryd fawr yng Nghymru. Er nad ydyn nhw o dan y safonau, yn amlwg, mae nifer o sgyrsiau wedi bod ar hyd y blynyddoedd gyda’r sector hwn o ran pwysigrwydd y Gymraeg.

Un o’r pethau roedd y comisiynydd yn ei ddweud yn ôl yn 2015 oedd bod y newidiadau hyn sydd yn digwydd o fewn y sector—. Yn amlwg, wrth gau mwy o ganghennau, a chyda mwy o bobl yn defnyddio apiau ac ati i gysylltu, bydd llai o gyfleoedd yn bodoli i gwsmeriaid ddefnyddio’r iaith Gymraeg wrth iddynt ddelio â banciau, ac mae yna nifer o argymhellion yn yr adroddiad hwnnw er mwyn cynyddu'r defnydd digidol o'r Gymraeg, ond hefyd sicrhau eu bod nhw hefyd yn hyrwyddo'r gwasanaethau hyn.

Dwi'n meddwl mae'n bwysig nodi hefyd, yn ddifyr, fod y mwyafrif o gwynion a dderbyniwyd ynglŷn â gwasanaethau ffôn Cymraeg i wneud efo HSBC nôl yn 2015, felly mae yna gwestiynau i'w gofyn o ran sut gwnaethon nhw ymateb i hynny. Ond yn benodol, felly, gaf i ofyn, oes yna unrhyw drafodaethau wedi bod rhwng Llywodraeth Cymru a'r sector bancio yn sgil yr argymhellion hynny? Ac a gaf i ofyn, felly, ydych chi'n credu bod yna achos clir erbyn hyn i ymestyn dyletswyddau statudol ar yr iaith Gymraeg i fusnesau preifat megis banciau?

Bearing in mind their website, which states the following— 

'We're committed to the life, culture and people of Wales and our aim is to embrace the Welsh language throughout all our branches in Wales, and, by doing so, provide the highest quality of service to our customers'—

I think that the letter shows, entirely contrary to that, that there is no understanding among HSBC in terms of what offering a bilingual service entails, and what the rights of people are to use the Welsh language here in Wales. So, I do hope that we, as Members of the Senedd, can speak with one voice in terms of writing and speaking to HSBC, to ensure that the views of all those whom we represent are firmly shared in that regard.

I'm sure that you will be aware, Minister, of the report by the previous Welsh Language Commissioner in 2015, in terms of the statutory review of Welsh language services at high-street banks in Wales. Although they aren't subject to the standards regime, clearly, there have been a number of conversations over the years with this sector in terms of the importance of the Welsh language.

One of the things that the commissioner said back in 2015 was that these changes that are taking place within the sector—. Clearly, in closing more branches, and with more people using apps and so on to contact their banks, there will be fewer opportunities for customers to use the Welsh language as they deal with their banks, and a number of recommendations were made in that report to increase the use of Welsh digitally, but also to ensure that they promote the services that they provide.

I think it's important to note, interestingly, that the majority of complaints received with regard to Welsh language telephone services were related to HSBC back in 2015, so there are questions to be asked about how they responded to that. But specifically, may I ask whether there have been any conversations between the Welsh Government and the banking sector as a result of the recommendations made? And may I ask, therefore, whether you feel that there is a clear case to extend the statutory responsibilities with regard to the Welsh language to private businesses such as banks?

15:20

Diolch i'r Aelod am y cwestiynau pellach hynny. Mae hi'n gwybod nad oes modd gosod safonau'r Gymraeg ar fanciau—dydyn nhw ddim wedi cael eu rhestru ym Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011 fel sector. Mae hi hefyd yn gwybod bod rhaglen waith wedi'i chytuno gyda Phlaid Cymru ynglŷn ag ymestyn trefn y safonau yn gyffredinol.

Beth fyddwn i'n dweud yw nad yw hyn ddim yn ddigon da o ran y banc. Mae datblygiadau yn digwydd ynglŷn â sut mae gwasanaethau yn cael eu darparu. Mae hynny yn rhywbeth sydd yn digwydd fel rhan o newidiadau economaidd a chymdeithasol. Ond, fel mae'n digwydd, mae datblygiadau digidol yn cynnig mwy o gyfleoedd i allu darparu'r math o wasanaeth sydd yn bwrpasol ar gyfer unigolion. Mae hynny'n gyfle, a dweud y gwir, nid yn fygythiad, a byddwn i'n disgwyl gweld busnesau o bob math yn edrych yn greadigol ar sut gallen nhw ddefnyddio'r datblygiadau hynny i gefnogi dewisiadau bancio pobl yn y cyd-destun hwn.

Dwi'n synnu, fel mae'n digwydd, bod y niferoedd sy'n defnyddio'r llinell ffôn Gymraeg mor isel â mae'r llythyr yn datgan. Gwnes i gael yr un llythyr y bore yma yn rhinwedd fy swydd fel Aelod o'r Senedd hon, nid fel Gweinidog, ac roeddwn i'n synnu i weld bod y rhifau mor isel. Tybed a ydy hynny'n dweud rhywbeth wrthym ni ynglŷn â sut mae'r gwasanaeth yn cael ei hybu a'i gynnig. Ydy hi yr un mor hawdd i gael y gwasanaeth yn y Gymraeg ag yw hi yn y Saesneg?

Felly, mae gofyn i fod yn greadigol yn y cyd-destun hwn. Dyw e ddim yn costio mwy i gyflogi rhywun sy'n siarad Cymraeg a Saesneg nag yw hi i gyflogi rhywun sy'n siarad Saesneg. Mae'r llythyr hefyd yn dweud bod hanner y banciau, hanner y canghennau yng Nghymru, yn cyflogi siaradwyr Cymraeg. Oes modd edrych yn greadigol ar y cyfraniad gallen nhw ei wneud? Felly, mae lot o bethau, a byddwn i'n gobeithio byddai cwmni gyda'r math o gapasiti a'r gallu a'r adnoddau yn edrych yn greadigol ar y ffordd gallen nhw newid y penderfyniad hwn ac edrych yn greadigol eto ar sut gallen nhw ddiwallu anghenion cwsmeriaid sy'n siarad Cymraeg.

I thank the Member for those supplementary questions. She knows that banks can't be subject to standards—they're not listed in the Welsh Language (Wales) Measure 2011 as a sector. She also knows that a work programme has been agreed with Plaid Cymru on extending the standards regime more generally.

What I would say is that this is not good enough from this particular bank. There are developments happening in terms of how services are provided. That is something that happens as a result of socioeconomic changes. But, as it happens, digital developments provide further opportunities to provide the kinds of services that are suited to individuals. That is an opportunity rather than a threat, and I would expect to see businesses of all kinds looking creatively at how they can use those developments to support people's banking choices in this context.

I am shocked, as it happens, that the numbers using the Welsh language phone line are as low as the letter states. I got the same letter this morning in light of my role as a Member of this Senedd rather than as Minister, and I was surprised to see that the numbers are so low. I wonder if that tells us something about how the service is being promoted and provided. Is it as easy to access the service through the medium of Welsh as it is in English, for example? 

So, we need to be creative in this context. It doesn't cost more to employ someone who speaks Welsh and English than it does to employ someone who works only through the medium of English. The letter says that half the branches in Wales employ Welsh speakers. Can we look creatively at the contribution that they can make, perhaps? So, there are a number of things, and I would hope that a company with the kind of capacity and reach and resources as HSBC could look creatively at the way that they can reverse this decision, and look creatively again at how they can meet the needs of Welsh-speaking customers.

Diolch ichi, Lywydd, am ganiatáu’r cwestiwn amserol hwn. Weinidog, rwy'n siomedig iawn gyda'r cyhoeddiad heddiw y bydd HSBC yn rhoi'r gorau i gynnig llinell gwasanaeth cwsmeriaid Cymraeg ym mis Ionawr, gan ddarparu gwasanaeth galw yn ôl yn unig. Mae cau banciau wedi gadael tyllau yn ein strydoedd mawr ac wedi cyflwyno nifer o heriau i rai cwsmeriaid, yn enwedig yr henoed, y rhai yng nghefn gwlad Cymru, ac yn awr, mae'n ymddangos, i'r rhai sy'n dymuno defnyddio'r Gymraeg. I fanc oedd unwaith yn disgrifio'i hun fel 'Banc lleol y byd'—'The world's local bank'—ac sy'n cynnig gwasanaethau mewn ystod o ieithoedd gwahanol o gwmpas y byd, gallai'r penderfyniad i dargedu'r Gymraeg ar gyfer toriadau gael ei ystyried yn ansensitif. Gallai'r cynnig o wasanaeth galw yn ôl, a allai gymryd hyd at dri diwrnod ar ôl yr alwad gychwynnol, gael ei weld fel dim mwy na token gesture.

Pa bwerau sydd gennych chi fel Llywodraeth Cymru, efallai drwy Gomisiynydd y Gymraeg, i sicrhau bod HSBC yn parhau i gynnig gwasanaeth i gwsmeriaid sy'n dymuno bancio drwy'r Gymraeg sy'n gyfartal â'r rhai sy'n dewis bancio drwy gyfrwng y Saesneg? A hefyd, a oedd Llywodraeth Cymru yn ymwybodol o'r penderfyniad hwn, ac os felly, pa drafodaethau ydych chi wedi eu cael gyda HSBC i ofyn iddynt newid eu meddyliau? Diolch, Dirprwy Lywydd.

Thank you, Llywydd, for allowing this question. Minister, I'm very disappointed with the announcement today that HSBC will be closing its Welsh language customer telephone service in January, providing a call-back service alone. The closure of bank branches has left holes in our high streets and has posed many challenges for customers, particularly for those older people and those in rural areas of Wales, and now, it appears, for those who wish to use the Welsh language. For a bank that once described itself as 'The world's local bank' and which provides services in a range of different languages worldwide, the decision to target the Welsh language for cuts could be considered insensitive. The proposal of a call-back service, which could take up to three days after the initial call is made, could be seen as nothing else other than a token gesture.

What powers do you have as a Welsh Government, perhaps through the office of the Welsh Language Commissioner, to ensure that HSBC continues to offer a service to customers who wish to bank through the medium of Welsh on an equal basis to those who wish to bank through the medium of English? Also, was the Welsh Government aware of this decision ahead of time, and if so, what discussions have you had with HSBC to ask them to change their minds? Thank you, Dirprwy Lywydd.

Cefais i'r llythyr y bore yma. Fe gafodd bawb arall y llythyr ar yr un pryd y ces i hwnnw, felly dyna'r hysbysiad gyntaf i fi gael o'r penderfyniad gan HSBC. Mae cyrff eraill wedi—. Rŷm ni wedi cael trafodaeth yn ddiweddar yn y Siambr ynglŷn â Duolingo, onid ydym ni? Maen nhw, fel mae'n digwydd, wedi cynnig cyfarfod yn sgil y llythyr rydw i wedi'i ddanfon i weld beth mwy gallwn ni ei wneud ar y cyd er mwyn ceisio edrych ar y penderfyniad hwnnw eto. Byddaf i'n hapus i roi adroddiad i'r Senedd maes o law, wedi i'r cyfarfod hwnnw ddigwydd. Ond rŷm ni eisiau gweld cynifer o gyfleoedd inni ddefnyddio'r Gymraeg ym mhob agwedd o'm bywydau. Mae'n rhaid cofio bod lot ohonom ni yn ei chael hi'n haws i ddefnyddio'r Gymraeg yng nghyd-destun rhywbeth mor bwysig â chyllid ein cartrefi ni, felly mae cyfrifoldeb penodol i ddarparu gwasanaethau yn y cyd-destun hwnnw. Dyw gosod safonau ar y banciau ddim yn dod o fewn Mesur y Gymraeg, ond mae Comisiynydd y Gymraeg â pherthynas gyda'r sector yn y maes hwn, ac felly bydd hi'n ysgrifennu at y banc.

I received the letter this morning, as did everyone else. So, that was the first I'd heard of the decision by HSBC. Other organisations—. We've had a recent discussion in the Chamber on Duolingo. As it happens, they've agreed to a meeting in light of a letter that I wrote, to see what we can do in order to review that decision. I'd be happy to provide a report to the Senedd in due time once that meeting has taken place. But we do want to see as many opportunities to use the Welsh language in all aspects of our lives as possible. We must bear in mind that many of us find it easier to use the Welsh language in the context of something as important as our home finances, so there's a particular responsibility to provide services in that context. Setting standards on the banks isn't an option in terms of the Welsh language Measure, but the commissioner has a relationship with the sector in this area, and she will be writing to the bank.

15:25

Daeth y Dirprwy Lywydd (David Rees) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (David Rees) took the Chair.

Weinidog, I am extremely disappointed in this decision by HSBC. It's one that they should reverse immediately. In their announcement in their letter to Members of the Senedd today, they have single-handedly failed to understand the importance of Cymraeg to the people of Cymru. Cymraeg is a living language. It's the preferred choice of many when accessing banking services. Weinidog, do you agree with me that this is another example of high-street banks letting communities down, and it should be a wake-up call to them? And our message to the banking sector should be that we expect more service in Cymraeg, including in person, online and phone services. And do you agree with me further, Minister, that this makes the case stronger for a fully bilingual community bank for Cymru?

Weinidog, rwy'n hynod siomedig ynghylch y penderfyniad hwn gan HSBC. Mae'n un y mae'n rhaid iddynt ei wrthdroi ar unwaith. Yn eu cyhoeddiad yn eu llythyr at Aelodau'r Senedd heddiw, maent wedi methu deall pwysigrwydd y Gymraeg i bobl Cymru. Mae'r Gymraeg yn iaith fyw. Dyma'r dewis a ffafrir gan lawer wrth ddefnyddio gwasanaethau bancio. Weinidog, a ydych yn cytuno bod hon yn enghraifft arall o fanciau'r stryd fawr yn gwneud cam â chymunedau, ac y dylai fod yn alwad iddynt ddeffro? A'n neges i'r sector bancio yw ein bod yn disgwyl rhagor o wasanaeth yn Gymraeg, gan gynnwys gwasanaethau wyneb yn wyneb, ar-lein a dros y ffôn. Ac a ydych yn cytuno â mi ymhellach, Weinidog, fod hyn yn cryfhau'r achos dros fanc cymunedol cwbl ddwyieithog i Gymru?

I certainly agree with the last point that the Member made about the importance of a community bank for Wales able to provide the needs of customers in both languages in Wales—indeed, in a multiplicity of languages in Wales, as it happens. I do agree with him that the letter is disappointing. I think there's a challenge, isn't there, for banks to think imaginatively about how they can apply in a national context within the UK that which they are rightly so proud of delivering internationally—an ability for customers right across the world to have services in the language of their choice. That applies equally within the UK, in Wales, as it does in any of the many, many countries in which these banks operate very successfully and are very proud of the work that they do there. I think the challenge is for the bank to look again at how it can deploy the existing Welsh language workforce that it has, what thought has been given to the contribution that might be made in that context. If it is true to say, as the letter sets out, that they are getting 22 calls a day, one would not have thought that the requirement to resource that was so burdensome as to put it beyond their capacity to think creatively about this.

Yn sicr, rwy'n cytuno â'r pwynt olaf a wnaeth yr Aelod am bwysigrwydd banc cymunedol i Gymru i allu darparu anghenion cwsmeriaid yn y ddwy iaith yng Nghymru—yn wir, mewn nifer fawr o ieithoedd yng Nghymru, fel y mae'n digwydd. Rwy'n cytuno bod y llythyr yn siomedig. Rwy'n credu bod her, onid oes, i fanciau feddwl yn ddychmygus ynglŷn â sut y gallant gymhwyso mewn cyd-destun cenedlaethol o fewn y DU yr hyn y maent, yn haeddiannol, mor falch o'i gyflawni'n rhyngwladol—y gallu i gwsmeriaid ledled y byd gael gwasanaethau mewn iaith o'u dewis. Mae hynny'n berthnasol yn yr un modd yn y DU, yng Nghymru, fel y mae yn unrhyw un o'r nifer o wledydd lle mae'r banciau hyn yn gweithredu'n llwyddiannus iawn ac yn falch iawn o'r gwaith y maent yn ei wneud yno. Rwy'n credu mai'r her yw i'r banc edrych eto ar sut y gall ddefnyddio'r gweithlu Cymraeg presennol sydd ganddo, pa feddwl sydd wedi'i roi i'r cyfraniad y gellid ei wneud yn y cyd-destun hwnnw. Os yw'n wir i ddweud, fel y mae'r llythyr yn nodi, eu bod yn cael 22 galwad y dydd, ni fyddai rhywun wedi meddwl bod y gofyniad i roi adnoddau tuag at hynny mor feichus fel y byddai y tu hwnt i'w gallu i feddwl yn greadigol am hyn.

Mi wna i ddatgan budd fel cwsmer i HSBC ac un sydd yn defnyddio y llinell Gymraeg. Yn fy etholaeth i, fel ar draws Cymru, mae banciau, yn cynnwys HSBC, wedi troi eu cefn ar eu cymunedau o ran presenoldeb corfforol. Ond dim ots, meddai’r banciau, mae posib bancio ar-lein neu ar y ffôn. Yn digwydd bod, mae fy nghangen i yn dal ar agor. Dros y blynyddoedd dwi wastad wedi bancio yno yn Gymraeg, ac mae hynny'n bwysig iawn i fi. Dwi ddim yn gallu bancio ar-lein yn Gymraeg. Dwi wedi gofyn i HSBC pam ddim. Yr awgrym ydy eu bod nhw'n gweithio ar hyn. Ond mi ydw i, tan rŵan, wedi bod yn gallu bancio ar y ffôn yn Gymraeg. Does yna ddim digon ohonom ni'n gwneud hynny, meddai HSBC. I ymateb i'r sylw wnaeth y Gweinidog, nac ydy, dydy o ddim mor hawdd. Mae yna rif ar fy ngherdyn banc sut i gysylltu efo HSBC. Nid y rhif Cymraeg ydy hwnnw, ond y rhif Saesneg. Felly, mae angen gweithio ar hynny. Ond mae'r gwasanaeth yn dod i ben yn y ffordd yma:

I'll declare an interest as a customer of HSBC and one who uses the Welsh language line. In my constituency, as across Wales, banks, including HSBC, have turned their backs on their communities in terms of the physical presence. But no matter, the banks say, you can bank online or by phone. As it happens, my branch is still open. Over the years I've always banked there through the medium of Welsh, and that's very important to me. I can't bank online through the medium of Welsh. I've asked HSBC why not. The suggestion is that they're working on this. But I have, to date, been able to bank by phone through the medium of Welsh. Not enough of us do that, according to HSBC. But in response to the Minister, no, it isn't as easy. There's a number on my bank card for how to contact HSBC. That's not the Welsh language line, but the English language line. So we need to work on that. But the service is closing in this way:

'We have confirmed that all customers are able to bank in English'.

'Rydym wedi cadarnhau bod pob cwsmer yn gallu bancio yn Saesneg'.

(1) dydy o ddim yn wir—mae yna lawer o bobl sy'n llawer mwy cyfforddus yn bancio yn y Gymraeg; a (2) os mai dyna’r agwedd, pam trafferthu gwneud unrhyw beth yn y Gymraeg os ydyn ni i gyd yn gallu siarad Saesneg? Ac mae hyn yn dod gan fanc sydd â thraddodiad cryf iawn o gefnogaeth i'r Gymraeg. Y Midland, dwi'n meddwl, rhagflaenydd i HSBC, oedd yr hysbysebwr cyntaf un ar S4C, ac Emrys Evans, tu ôl i'w ddesg, yn dweud, ‘Mae Banc y Midland wedi gwneud ei orau dros Gymru dros y blynyddoedd’, os dwi'n cofio yn iawn. Dwi'n eithaf siŵr y byddai Emrys Evans yn siomedig iawn efo’r penderfyniad yma heddiw. Ydy'r Gweinidog yn cytuno efo fi bod hyn yn gam sydd yn mynd yn groes i'r neges mae'r banciau am inni ei chlywed, sef, pan ydyn nhw'n cau canghennau, eu bod nhw yn parhau i wasanaethu cymunedau mewn ffyrdd amgen?

(1) it's not true—there are some people who are far more confident banking through the medium of Welsh; and (2) if that's the attitude, why do anything through the medium of Welsh if we can all speak English? And this comes from a bank that has a very strong tradition of support for the Welsh language. The Midland, I think, the predecessor of HSBC, was the very first advertiser on S4C, and Emrys Evans, behind his desk, saying 'The Midland Bank has done its best for Wales over the years', if I remember that rightly. I'm quite sure that Emrys Evans would be very disappointed with this decision today. Does the Minister agree with me that this is a step that is contrary to the message the banks want us to hear, namely that when they close branches, that they do continue to serve the communities in alternative ways?

Rwyf yn cytuno gyda hynny. Mae hefyd yn mynd yn groes i'r nod sydd gennym ni fel Llywodraeth ac sy'n cael ei rannu’n helaeth ar draws y Senedd hon bod y Gymraeg yn perthyn i bawb, a dylai fod gan bobl y cyfle i ddefnyddio’u hiaith wrth wneud rhywbeth mor bersonol â bancio.

I do agree with that. It is also contrary to our aim as a Government, which is shared widely across this Senedd, that the Welsh language belongs to us all, and that people should have the opportunity to use the language in doing something as personal as banking.

Fel Rhun ap Iorwerth, dwi'n gwstomer i HSBC, a dwi'n siomedig gyda'r llythyr a gawson ni y bore yma—fel roedd y comisiynydd o flaen y pwyllgor, fel mae'n digwydd, yn ateb cwestiynau ar hyn i gyd. Dwi'n meddwl bod angen ymateb mewn dwy ffordd. Yn gyntaf, fel sydd wedi cael ei ddweud yn barod yn ystod y sesiwn yma, y brif ffordd o fancio ar hyn o bryd yw drwy apps ac ar-lein a dwi'n credu bod rhaid inni godi'r pwyslais i sicrhau bod yna ddwyieithrwydd yn yr apps dŷn ni yn eu defnyddio. Dwi'n credu bod hynny'n bwysicach mewn ffordd na'r llinell teleffon. 

Ac yn ail, mae'n rhaid inni gael trafodaeth ymhlith ein gilydd fel Cymry Cymraeg i ddefnyddio mwy o’r gwasanaethau sydd ar gael ar hyn o bryd. Achos un o’r issues dŷn ni'n gweld, a byddwch yn deall hyn, Gweinidog, yw bod sefydliadau’n creu gwasanaeth Cymraeg, ond dyw e ddim yn cael ei ddefnyddio. Ac mae hynny wedi digwydd dro ar ôl tro ar ôl tro, oherwydd, fel Cymry, ambell waith rŷn ni'n dewis defnyddio'r Saesneg, ac ambell waith rŷn ni'n teimlo'n fwy cyfforddus yn defnyddio'r Saesneg, ac ambell waith dŷn ni ddim yn gwybod bod y Gymraeg ar gael. Ac felly dwi'n credu bod angen inni feddwl amboutu hynny hefyd a sicrhau bod y dechnoleg rŷn ni'n ei ddefnyddio ar hyn o bryd ar gael yn y Gymraeg, a does dim ots gyda apps, teleffonau, beth bynnag ydyn nhw, pa iaith rŷn ni'n ei defnyddio, wrth gwrs, a dyna le mae'r dyfodol, dwi'n meddwl.

Like Rhun ap Iorwerth, I'm a customer of HSBC, and I'm disappointed with the letter that we received this morning—as the commissioner was before the committee answering questions on all of this, as it happens. I think we need to respond in two ways. First, as has been mentioned already during this session, the main method of banking at the moment is through apps and online and I think that we do need to emphasise the need for bilingual provision in the apps that we use. I think that's more important in a way than the telephone line.

And secondly, we need to have a discussion amongst ourselves as Welsh-speaking Welsh people to use more of the services that are currently available. Because one of the issues that we see, and you'll understand this, Minister, is that organisations provide a Welsh language service, but it isn't being used. And that's happened time and time again, because, as Welsh people, sometimes we choose to use the English language, and sometimes we feel more comfortable speaking English, and other times we don't know that the Welsh language provision is available. So, I do think we need to think about that and to ensure that the technology that we currently use is available through the medium of Welsh, and the apps, telephones and so on don't care what language you use, of course, and that's where the future lies.

15:30

Wel, rwy'n cytuno gyda'r Aelod ar hynny ac mae ei ymrwymiad ef i dechnoleg yn y Gymraeg yn rhywbeth sydd yn hysbys ac yn glir, ac rwy’n rhannu hynny. Rŷn ni'n sôn yn aml, onid ydyn ni, mai defnydd, defnydd, defnydd yw'r ffordd rŷn ni'n mynd i sicrhau ffyniant i'n hiaith ni, ac mae’n rhaid edrych ar hynny yn y ffyrdd mwyaf eang. Ac mae’r hyn y mae'r Aelod yn ei ddweud yn iawn yn hynny o beth. Mae angen inni, efallai, nid jest ddefnyddio ein Cymraeg mwy yn ein cymunedau, ond gwneud penderfyniad pwrpasol—pob un ohonon ni sy'n medru—i ddewis gwasanaethau yn y Gymraeg, fel ein bod ni'n dangos bod y math o alw sydd yn sicr yn wir ar lawr gwlad—ein bod hynny'n digwydd yn y gwasanaethau yma hefyd.

Well, I agree with the Member on that and his commitment to Welsh-medium technology is well known and clear, and I share that commitment. We talk regularly, don't we, about usage, usage, usage being the way to ensure that our language prospers, and we have to look at that in the broadest sense, and what the Member said is quite right in that regard. We perhaps need, not just to use the Welsh language in our communities, but make the conscious decision—each and every one of us who can—to choose to use services in the Welsh language so that we show that the type of demand that is certainly true on the ground—that that happens in these services as well.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Wel, dwi hefyd yn bancio efo'r HSBC, a ddaru fi a fy nheulu fynd at y Midland bryd hynny oherwydd eu bod nhw'n darparu gwasanaethau Cymraeg ac oherwydd eu bod nhw'n gefnogol i'r Gymraeg. Felly, dwi wedi cael fy siomi’n aruthrol efo'r cyhoeddiad yma ar lefel bersonol. Ond fel y gallwch chi ddychmygu, Weinidog, yn Nwyfor Meirionydd, mae yna gymunedau Cymraeg eu hiaith efo pobl sydd eisiau bancio ac eisiau byw eu bywyd trwy gyfrwng y Gymraeg.

Dŷn ni wedi clywed am fanciau yn cau drosodd a drosodd, efo'r HSBC yn dod aton ni ac yn dweud, 'Wel, peidiwch â phoeni, mi gewch chi'r ddarpariaeth yma ar y ffôn, mi gewch chi'r ddarpariaeth drwy amryfal ffyrdd eraill.' A rŵan, mae'r unig ddarpariaeth sydd ganddyn nhw trwy gyfrwng y Gymraeg, sef y gwasanaeth ffôn, yn cael ei gau, felly maen nhw'n gadael ein cymunedau ni i lawr unwaith eto.

Dwi, fel mae’n digwydd, yn un o'r rheini sy’n bancio efo ap hefyd. Does yna ddim gwasanaeth Cymraeg yn fanna, felly buaswn i'n gofyn yn daer i chi gael sgyrsiau efo'r banc er mwyn rhoi pwysau arnyn nhw er mwyn darparu’r gwasanaethau yma trwy gyfrwng y Gymraeg a chynnal y ddarpariaeth ffôn, yn enwedig ar gyfer pobl hŷn, oedrannus sydd yn llawer iawn mwy cyfforddus trwy gyfrwng y Gymraeg ac sydd angen y gwasanaeth yma.

Ond ymhellach i hyn, onid ydy o'n dangos bod Deddf yr Iaith Gymraeg 1993 yn wreiddiol, sydd yn cynnwys gwasanaethau cyhoeddus, yn annigonol a bod Mesur y Gymraeg (Cymru) yn 2011, felly, ddim yn ddigon cryf a bod rhaid inni addasu’r Deddfau yma er mwyn cynnwys gwasanaethau angenrheidiol ond preifat, fel bancio, a sicrhau bod banciau’n cael eu cynnwys mewn Deddfau er mwyn eu gorfodi nhw i ddarparu gwasanaethau cyfrwng Cymraeg a dwyieithog?

Thank you, Dirprwy Lywydd. Well, I too bank with HSBC, and I and my family went to the Midland at that time because they provided services through the medium of Welsh and because they were supportive of the Welsh language. So, I've been very disappointed by this announcement on a personal level. But as you can imagine, Minister, in Dwyfor Meirionydd, there are Welsh-speaking communities with people who want to bank and want to live their lives through the medium of Welsh. 

We've heard about banks closing time and time again, with HSBC coming to us to say, 'Well, don't worry, you'll have this provision on the phone, you'll have this provision through several other ways.' And now, the only provision that they have through the medium of Welsh, namely the phone service, is being closed, so they're letting our communities down once again.

I, as it happens, am one of those who banks with an app too. There is no Welsh-medium service there, so I would urge you to have a conversation with the bank to put pressure on them to provide these services through the medium of Welsh and to maintain that telephone service, particularly for those older people who feel far more comfortable banking through the medium of Welsh and who need this service.

But further to that, doesn't it show that the 1993 Welsh Language Act originally, which includes public services, is insufficient and that the Welsh Language (Wales) Measure 2011 isn't sufficiently robust and that we need to adapt this legislation to include essential services provided privately, such as banking, and ensure that banks are included in legislation to ensure that they provide Welsh-medium services and bilingual services?

Wel, mae rheoleiddio yn un o'r ffyrdd, onid yw e? Mae gyda ni raglen ar y cyd i ymestyn safonau yn barod. Dylwn i ddatgan fy mod i ddim yn bancio gyda HSBC, mae'n rhaid i mi ddweud. [Chwerthin.] Mae pawb yn datgan eu sefyllfa bancio, so jest i fod yn glir.

Byddwn i hefyd yn dweud, a dwi'n credu mai beth sydd ynghlwm yng nghwestiwn yr Aelod yw hyn: mae newidiadau’n digwydd yn ein cymunedau ni ac mae rhai o’r rheini yn newidiadau sydd yn andwyol i berthynas pobl gyda’u stryd fawr a chyda’u cymunedau ac ati, ond mae hefyd yna ddealltwriaeth eang bod newidiadau ar un lefel yn anorfod. Ond er mwyn ein bod ni'n cynnal y ffydd yn yr ymrwymiadau y mae cyrff a chwmnïau yn eu gwneud yn sgil y rheini, mae'n rhaid sicrhau bod yr addewidion sy'n cael ei gwneud o ran darparu gwasanaeth yn rhai sy'n cael eu cadw, a hefyd, wrth fynd drwy'r broses hynny, fod y cwmnïau yma'n chwilio am ffyrdd creadigol, amgen i allu parhau i ddiwallu’r anghenion sydd mor amlwg, ac i wneud hynny trwy ddefnyddio technoleg a ffyrdd eraill. Felly, rwyf yn gobeithio y gall y banc edrych eto ar y penderfyniad. A byddaf yn siarad ymhellach gyda'r comisiynydd maes o law ynglŷn â hynny.

Well, regulation is one approach. We have a joint programme to extend standards. I should declare that I don't bank with HSBC as it happens. [Laughter.] Everyone seems to be informing us of who they bank with, but just to be clear on that.

I would also say that what's encapsulated in the Member's question is this: there are changes happening in our communities and some of those changes are detrimental to people's relationship with their high street and with their wider communities, but there is also a broad understanding that changes at one level are inevitable. But in order to maintain people's faith in the commitments that companies and organisations make as a result of those changes, we must ensure that the promises made, in terms of service provision, are kept, and also, in going through that process, that these companies should seek creative, alternative ways of continuing to meet the needs that are so apparent, and they should do that by using technology and other approaches. So, I do hope that the bank can look again at this decision. And I will be having further conversations with the commissioner on that issue.

15:35
4. Datganiadau 90 Eiliad
4. 90-second Statements

Eitem 4 yw'r datganiadau 90 eiliad, ac mae'r datganiad cyntaf gan Jane Dodds.

Item 4 is the 90-second statements, and the first statement is from Jane Dodds.

Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. Malcolm Eager, known as Mac, has just retired after 34 years as a street cleaner. He joined Brecknock borough council in 1989, which then became Powys County Council. Mac's jobs were varied—he would cut grass, wash down the cattle market, put up and clear up after the market, empty our bins, grit our pavements and clean our streets. Every morning, he would get up at 5 a.m., and worked one weekend every month, whilst in work. This Christmas, following his retirement, will be the first Christmas he has had off. The Hay literary festival would bring extra challenges. He has worked every single festival, and extra hours, to empty the bins and ensure the town of Hay looks its best.

Mac has taken pride in his work, wanting to make sure the streets are clean and safe—in making sure, for example, broken bottles are cleaned up as quickly as possible. He has been trained in first aid, which meant that, early one morning, he was able to save the life of a gentleman who had collapsed, and he administered cardiopulmonary resuscitation. Mac has been awarded the citizen of the year award, shortlisted for the above-and-beyond award, and, in 2013, he switched on the Hay Christmas lights. Two years ago, he attended the royal Christmas carol service at Westminster Abbey. Today, I am pleased to thank Mac, on the record of the Welsh Parliament, for his public service, after 34 years as a street cleaner. Thank you, Mac. Diolch yn fawr iawn.

Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Mae Malcolm Eager, sy'n cael ei adnabod fel Mac, newydd ymddeol ar ôl 34 mlynedd fel glanhawr stryd. Ym 1989, ymunodd â chyngor bwrdeistref Brycheiniog a ddaeth yn rhan o Gyngor Sir Powys wedyn. Roedd dyletswyddau Mac yn amrywio—byddai’n torri gwair, yn golchi’r farchnad wartheg, yn gosod ac yn clirio ar ôl y farchnad, yn gwagio ein biniau, yn graeanu ein palmentydd ac yn glanhau ein strydoedd. Bob bore, byddai'n codi am 5 a.m., ac yn gweithio un penwythnos bob mis, pan oedd yn gweithio. Y Nadolig hwn, yn dilyn ei ymddeoliad, fydd y Nadolig cyntaf iddo beidio â bod wrth ei waith. Byddai gŵyl lenyddol y Gelli yn creu heriau ychwanegol. Mae wedi gweithio pob gŵyl, ac oriau ychwanegol, i wagio'r biniau a sicrhau bod tref y Gelli yn edrych ar ei gorau.

Mae Mac wedi ymfalchïo yn ei waith, ac eisiau sicrhau bod y strydoedd yn lân ac yn ddiogel—a gwneud yn siŵr, er enghraifft, fod poteli wedi torri yn cael eu clirio cyn gynted â phosibl. Mae wedi cael ei hyfforddi mewn cymorth cyntaf, a oedd yn golygu ei fod, yn gynnar un bore, wedi gallu achub bywyd dyn a oedd wedi llewygu drwy adfywio cardio-pwlmonaidd. Mae Mac wedi ennill gwobr dinesydd y flwyddyn, wedi cyrraedd y rhestr fer ar gyfer y wobr tu hwnt i'r galw, ac yn 2013, ef a drodd oleuadau Nadolig y Gelli ymlaen. Ddwy flynedd yn ôl, mynychodd y gwasanaeth carolau Nadolig brenhinol yn Abaty Westminster. Heddiw, mae’n bleser gennyf gofnodi fy niolch i Mac yn Senedd Cymru am ei wasanaeth cyhoeddus, ar ôl 34 mlynedd fel glanhawr stryd. Diolch, Mac. Diolch yn fawr iawn.

This week is Living Wage Week. By paying the real living wage, employers are voluntarily taking a stand to ensure their employees can earn an amount that is sufficient to live on. It is calculated now to be £12 per hour, for 2023-24, up from £10.90 for the previous year, based on the rising cost of living. The rates were announced on 24 October, and employers have six months, until 1 May next year, to implement them. Here in Wales, this has meant that over 22,000 people will receive a pay rise, from 561 accredited employers, including 327 private sector companies, 49 in the public sector, and 185 in the third sector. As well as it being the morally right thing to do, there is a growing body of evidence demonstrating the business benefits of becoming a living wage employer. In 2018 analysis by the Smith Institute found a subsequent increase in wages, productivity and spending, delivering an economic boost. When workers earn enough to live, they have more income to spend in the local economy. I am proud that, in Newport East, there are a number of employers of all sizes who voluntarily pay their staff the living wage, including Newport and Monmouthshire councils, Shine Catering Systems, and Alliance Marketing Agency, to name just a few who go above and beyond to support their workforce.

Mae'r wythnos hon yn Wythnos Cyflog Byw. Drwy dalu'r cyflog byw gwirioneddol, mae cyflogwyr yn gwneud safiad gwirfoddol i sicrhau bod eu gweithwyr yn gallu ennill swm sy'n ddigon i fyw arno. Cyfrifir bellach ei fod yn £12 yr awr, ar gyfer 2023-24, i fyny o £10.90 ar gyfer y flwyddyn flaenorol, yn seiliedig ar gostau byw cynyddol. Cyhoeddwyd y cyfraddau ar 24 Hydref, ac mae gan gyflogwyr chwe mis, tan 1 Mai y flwyddyn nesaf, i’w rhoi ar waith. Yma yng Nghymru, mae hyn wedi golygu y bydd dros 22,000 o bobl yn cael codiad cyflog, gan 561 o gyflogwyr achrededig, gan gynnwys 327 o gwmnïau yn y sector preifat, 49 yn y sector cyhoeddus, a 185 yn y trydydd sector. Yn ogystal â'r ffaith mai dyma'r peth moesol i’w wneud, ceir corff cynyddol o dystiolaeth sy’n dangos manteision dod yn gyflogwr cyflog byw i fusnes. Yn 2018, canfu dadansoddiad gan Sefydliad Smith gynnydd dilynol mewn cyflogau, cynhyrchiant a gwariant, gan roi hwb economaidd. Pan fydd gweithwyr yn ennill digon i fyw, mae ganddynt fwy o incwm i'w wario yn yr economi leol. Rwy’n falch, yn Nwyrain Casnewydd, fod nifer o gyflogwyr o bob maint sy’n talu’r cyflog byw yn wirfoddol i’w staff, gan gynnwys cynghorau Casnewydd a sir Fynwy, Shine Catering Systems, ac Alliance Marketing Agency, i enwi rhai yn unig sy’n mynd y tu hwnt i’r galw i gefnogi eu gweithlu.

Nepell o Afon Dulas, mewn hen chwarel yn eithafion gorllewinol mwynder Maldwyn, mae yna ganolfan fach o fri rhyngwladol mawr. Rwy’n sôn, wrth gwrs, am y Ganolfan y Dechnoleg Amgen—CAT—sydd yn dathlu hanner canrif ers ei sefydlu y mis hwn. Rwy’n cofio ymweld â’r safle ddegawdau nôl, pan oeddwn yn blentyn, gan weld â'm llygaid fy hunan y syniadau rhyfedd, anghyfarwydd yno gan ryw griw gwalltog, amgen o actifyddion eco—pobl ddrwgdybus yn fy meddwl i ar y pryd, ac, â bod yn onest, i nifer yn y gymuned leol hefyd yn nyffryn Dyfi.

Ond ychydig y gwyddwn i bryd hynny pa mor flaengar ac arloesol y byddai’r syniadau hyn am yr amgylchedd, cynaliadwyedd ac egni adnewyddadwy. A thros y degawdau, mor braf yw gweld bod y ganolfan, ei syniadau, a’i gwaith wedi mynd o nerth i nerth, gan ennill ei phlwyf i ddatblygu’n gonglfaen blaengar, nid yn unig yng Nghymru, ond ar draws Prydain a’r byd, o blaid sicrhau dyfodol gwyrddach.

Heddiw, wrth i’r argyfwng hinsawdd ddwysáu, a’r angen gwirioneddol i ddatgarboneiddio gyflymu, mae gwaith y ganolfan yn bwysicach nag erioed, gan ddatblygu i ddarparu ystod eang o hyfforddiant a chyrsiau blaengar. Mae’r ganolfan hefyd yn gyflogwr pwysig iawn ac adnodd twristiaeth o bwys i’r canolbarth, gan groesawu degau ar filoedd o ymwelwyr bob blwyddyn.

Felly, yn syml iawn, llongyfarchiadau gwresog i’r ganolfan ar gyrraedd y garreg filltir hon, a phob dymuniad da iddi yn y dyfodol.

A stone’s throw from the Dulas river, in a former quarry on the western fringes of beautiful Montgomeryshire, lies a small centre of international renown. I refer, of course, to the Centre for Alternative Technology—CAT—which is celebrating its fiftieth anniversary this month. I remember visiting the site decades ago, as a child, seeing with my own eyes the strange, unfamiliar concepts being demonstrated there by an alternative group of long-haired eco-activists—much to my own initial suspicion, and, to be honest, that of a number of others in the wider Dyfi valley community.

But little did I know at the time how advanced and innovative these ideas about the environment, sustainability and renewable energy would prove to be. And over the decades, it has been wonderful to see the centre, its ideas and its work going from strength to strength, earning its place in Montgomeryshire, and developing as a progressive cornerstone, not just in Wales, but the UK and the world, in striving for a greener future.

Today, as the climate emergency intensifies, and with the pressing need for us to decarbonise at an ever faster rate, the centre’s work is more important than ever, and it's responded by developing a wide range of training opportunities and innovative courses. The centre is also a very important employer and a major tourism resource for mid Wales, welcoming tens of thousands of visitors every year.

So, simply put, heartfelt congratulations to the centre on reaching this milestone, and the very best of luck to it in its future work.

15:40
5. Dadl ar Adroddiad Pwyllgor yr Economi, Masnach a Materion Gwledig, 'Cyllid datblygu rhanbarthol ar ôl gadael yr UE'
5. Debate on the Economy, Trade and Rural Affairs Committee Report, 'Post-EU regional development funding'

Eitem 5 yw'r ddadl ar adroddiad Pwyllgor yr Economi, Masnach a Materion Gwledig, 'Cyllid datblygu rhanbarthol ar ôl gadael yr UE'. A galwaf ar Gadeirydd y pwyllgor i wneud y cynnig—Paul Davies. 

Item 5 is the debate on the Economy, Trade and Rural Affairs Committee report, 'Post-EU regional development funding'. And I call on the Chair of the committee to move the motion—Paul Davies. 

Cynnig NDM8396 Paul Davies

Cynnig bod y Senedd:

Yn nodi adroddiad Pwyllgor yr Economi, Masnach a Materion Gwledig, ‘Cyllid datblygu rhanbarthol ar ôl gadael yr UE’, a osodwyd ar 12 Medi 2023.

Motion NDM8396 Paul Davies

To propose that the Senedd:

Notes the Economy, Trade and Rural Affairs report ‘Post-EU regional development funding’, which was laid on 12 September 2023.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch, Dirprwy Lywydd, and I move the motion tabled in my name. Dirprwy Lywydd, examining how regional development funding is being delivered following our exit from the EU has been a big priority for our committee. Our report follows on from work by the Finance Committee to look at the quantum of funding coming to Wales under the shared prosperity fund, and other support programmes the UK Government has introduced as part of its levelling-up agenda.

Now, we made 24 recommendations, and notably, although a number of these were referred to the Welsh Government for a response, all 24 were also directed at the UK Government, given that post-EU funding is now being provided to Wales from a UK-level. We had invited a UK Minister to give oral evidence to our inquiry, and although this did not happen, we received written evidence from the former Parliamentary Under-Secretary of State for levelling up, Dehenna Davison MP. Members can see that both Governments have responded to our report, and I welcome the Minister for Economy accepting those recommendations directed at the Welsh Government, and note he supports our findings.

We're all familiar with the arguments in this Chamber, and beyond, about whether the funds Wales is receiving through the shared prosperity fund match what we would have received if we were still in the EU. Like the Finance Committee before us, we were not able to fully answer this vexed question on which the UK Government and Welsh Government disagree. We heard a wide range of views on this issue. In the words of Professor Steve Fothergill, an expert in economic regeneration who gave evidence to us, and I quote:

'It's a very odd situation to be in, to say that both parties are right in all of this, but they are, because they're looking at rather different things. One's looking at actual spending in financial years, and, in that sense, the UK Government is correct; the Welsh Government is looking at financial commitments, which is a different measure, and Vaughan Gething is correct on that front.'

Our first recommendation was that before any further funding rounds are announced, both Governments seek to reach a common position on the timing of the roll-out and the quantum of funding. The UK Government’s response says that the terms for any future iteration of the UK shared prosperity fund will be guided by the development of the UK Government’s next spending review, and that the evaluation exercise for the current round, and the experiences and perspectives of local partners in Wales, will be taken into account. The response also says that the UK Government will engage with the Welsh Government on future decisions.

Our inquiry did not just look at the amount of money, we examined how the funds are being delivered. We wanted to know what has worked well and what hasn’t, and how we can be assured of efficient and effective delivery of future rounds of regional funding. We identified some teething problems with these first funding rounds, and some important lessons to be learnt for future rounds.

Now, one of the key themes emerging from the evidence to us was the need to make spending decisions at the right level. Welsh local authorities were pleased with the opportunity to decide priorities locally and to have control over delivery. However, tight timescales to develop investment plans, delays to approving these and the short time frame to spend funds have hampered their ability to plan and deliver projects that will transform their areas.

However, we also heard strong evidence from the Institute of Welsh Affairs, Universities Wales, Cwmpas and others that there is scope for greater collaboration to spend funds more strategically. We heard of the difficulties that organisations operating across more than one local authority area were facing in applying for funding. To strike a balance between these differing challenges, we recommended that both Governments review which elements of the shared prosperity fund should be delivered at a local, regional or all-Wales level. In response, the UK Government has pointed to its evaluation strategy as a tool for this, and to the autonomy of local authorities to make decisions on this.

We heard widespread concerns about the lack of Welsh Government involvement in the design and implementation of the funds, and the impacts this has had on delivery. Concerns were particularly focused on duplication, for example, with the Multiply programme, and in policy areas such as business support and skills. We recommended that the UK Government looks at how Welsh Government can aid in the design and delivery of future funding rounds to help address these issues, and the UK Government’s response recognises the Welsh Government’s role in that process. There are good examples of joint working between the two Governments, such as city and growth deals and free ports. That should be the starting point for determining future arrangements.

We made a number of recommendations relating to the importance of being able to plan on a regional basis, to allow for partnership working, prevent duplication and make the money work hard to address the key challenges. The importance of proper consultation with Welsh Government and between partners is something our report highlights. We heard concern about local authorities prioritising their own projects in some parts of Wales, and the ability of other organisations to effectively engage in the process of applying for funding. We want to be sure that all organisations have a fair chance of accessing future funds.

Recruitment and retention of staff in smaller organisations, due to the narrow funding windows, was a major concern. And the higher education sector and trade unions also expressed grave concerns about bridging the gap in funding after the European social fund programme ends, citing significant job losses and a loss of expertise. The UK Minister’s evidence pointed to the need for the higher education sector to adapt to a new funding landscape, but Members shared the concerns about potential job losses, and we recommended that both Governments work together, and, indeed, with the sector, to address concerns and to safeguard research and innovation here in Wales. Both Government responses on this last point are generally positive, pointing to the memoranda of understanding between Innovate UK and the Welsh Government. The committee will also be examining support for research and development in more detail at our next formal meeting.

While much of the evidence focused on the shared prosperity fund, the levelling-up fund was also raised with us. We recommended that it move away from an inefficient competitive approach to bidding, and that, if the fund continues, then future funding should be allocated to those areas that need levelling-up the most.

It is important that all levels of Government work together to contribute to a successful Welsh economy. To help deliver this, we also call for certainty about whether these programmes will continue beyond 2025, and for clarity about how much funding will be made available. So with that, Dirprwy Lywydd, I’d like to thank everyone who engaged with the committee’s inquiry, and also thank the team who supported Members with it, and I look forward to hearing Members’ views, and I commend this report to the Senedd. Diolch.

Diolch, Ddirprwy Lywydd, ac rwy'n gwneud y cynnig a gyflwynwyd yn fy enw i. Ddirprwy Lywydd, mae archwilio sut mae cyllid datblygu rhanbarthol yn cael ei ddarparu wedi inni adael yr UE wedi bod yn flaenoriaeth bwysig i'n pwyllgor. Mae ein hadroddiad yn dilyn ymlaen o waith gan y Pwyllgor Cyllid i edrych ar faint o gyllid sy’n dod i Gymru o dan y gronfa ffyniant gyffredin, a rhaglenni cymorth eraill y mae Llywodraeth y DU wedi’u cyflwyno fel rhan o’i hagenda ffyniant bro.

Nawr, fe wnaethom 24 o argymhellion, ac er bod nifer o’r rhain wedi’u cyfeirio at Lywodraeth Cymru am ymateb, roedd pob un o’r 24 wedi’u cyfeirio at Lywodraeth y DU hefyd, o ystyried bod cyllid ar ôl gadael yr UE bellach yn cael ei ddarparu i Gymru o lefel y DU. Roeddem wedi gwahodd un o Weinidogion y DU i roi tystiolaeth lafar i’n hymchwiliad, ac er na ddigwyddodd hyn, cawsom dystiolaeth ysgrifenedig gan y cyn Is-ysgrifennydd Gwladol Seneddol dros ffyniant bro, Dehenna Davison AS. Gall yr Aelodau weld bod y ddwy Lywodraeth wedi ymateb i’n hadroddiad, ac rwy'n falch fod Gweinidog yr Economi wedi derbyn yr argymhellion a gyfeiriwyd at Lywodraeth Cymru, a nodaf ei fod yn cefnogi ein canfyddiadau.

Mae pob un ohonom yn gyfarwydd â’r dadleuon yn y Siambr hon, a thu hwnt, ynglŷn ag a yw’r arian y mae Cymru’n ei gael drwy’r gronfa ffyniant gyffredin yn cyfateb i’r hyn y byddem wedi’i gael pe baem yn dal yn yr UE. Fel y Pwyllgor Cyllid o'n blaenau, nid oeddem yn gallu rhoi ateb llawn i'r cwestiwn dadleuol hwn y mae Llywodraeth y DU a Llywodraeth Cymru yn anghytuno yn ei gylch. Clywsom ystod eang o safbwyntiau ar y mater. Yng ngeiriau’r Athro Steve Fothergill, arbenigwr mewn adfywio economaidd a roddodd dystiolaeth i ni:

'Mae'n sefyllfa od iawn i fod ynddi, i ddweud bod y ddwy ochr yn gywir yn hyn o beth, ond mae'n wir, gan eu bod yn edrych ar bethau go wahanol. Mae un yn edrych ar wariant gwirioneddol mewn blynyddoedd ariannol, ac yn yr ystyr honno, mae Llywodraeth y DU yn gywir; mae Llywodraeth Cymru yn edrych ar ymrwymiadau ariannol, sy'n fesur gwahanol, ac mae Vaughan Gething yn gywir yn hynny o beth.'

Ein hargymhelliad cyntaf oedd y dylai'r ddwy Lywodraeth geisio cytuno ar safbwynt cyffredin o ran amseriad y cyflwyno a maint y cyllid cyn i unrhyw gylchoedd ariannu pellach gael eu cyhoeddi. Mae ymateb Llywodraeth y DU yn dweud y bydd y telerau ar gyfer unrhyw iteriad o gronfa ffyniant gyffredin y DU yn y dyfodol yn cael eu harwain gan ddatblygiad adolygiad o wariant nesaf Llywodraeth y DU, a bod yr ymarfer gwerthuso ar gyfer y cylch presennol, a phrofiadau a safbwyntiau partneriaid lleol yng Nghymru, yn cael eu hystyried. Mae’r ymateb hefyd yn dweud y bydd Llywodraeth y DU yn ymgysylltu â Llywodraeth Cymru ar benderfyniadau yn y dyfodol.

Nid edrych ar y swm o arian yn unig a wnaeth ein hymchwiliad, fe wnaethom archwilio hefyd sut mae'r arian yn cael ei ddarparu. Roeddem yn awyddus i wybod beth sydd wedi gweithio'n dda a beth nad yw wedi gweithio'n dda, a sut y gallwn fod yn sicr y bydd cylchoedd ariannu rhanbarthol yn cael eu rhoi ar waith yn effeithlon ac yn effeithiol yn y dyfodol. Nodwyd rhai problemau cychwynnol gennym gyda'r cylchoedd ariannu cyntaf hyn, a rhai gwersi pwysig i'w dysgu ar gyfer cylchoedd y dyfodol.

Nawr, un o’r themâu allweddol a ddaeth i’r amlwg i ni o’r dystiolaeth oedd yr angen i wneud penderfyniadau gwariant ar y lefel gywir. Roedd awdurdodau lleol Cymru yn falch o'r cyfle i benderfynu ar flaenoriaethau'n lleol ac i gael rheolaeth dros gyflawni. Fodd bynnag, mae amserlenni tynn ar gyfer datblygu cynlluniau buddsoddi, oedi cyn cymeradwyo’r rhain a’r amserlen fer ar gyfer gwario arian wedi amharu ar eu gallu i gynllunio a chyflwyno prosiectau a fydd yn trawsnewid eu hardaloedd.

Fodd bynnag, clywsom dystiolaeth gref hefyd gan y Sefydliad Materion Cymreig, Prifysgolion Cymru, Cwmpas ac eraill fod lle i fwy o gydweithio i wario arian yn fwy strategol. Clywsom am yr anawsterau a wynebir gan sefydliadau sy’n gweithredu ar draws mwy nag un ardal awdurdod lleol wrth wneud cais am gyllid. Er mwyn sicrhau cydbwysedd rhwng yr heriau gwahanol hyn, fe wnaethom argymell bod y ddwy Lywodraeth yn adolygu pa elfennau o’r gronfa ffyniant gyffredin y dylid eu darparu ar lefel leol, ranbarthol neu Gymru gyfan. Mewn ymateb, mae Llywodraeth y DU wedi tynnu sylw at ei strategaeth werthuso fel arf ar gyfer hyn, ac at ymreolaeth awdurdodau lleol i wneud penderfyniadau ar hyn.

Clywsom bryderon eang am ddiffyg cyfranogiad Llywodraeth Cymru yn y gwaith o gynllunio a gweithredu’r cronfeydd, a’r effeithiau y mae hyn wedi’u cael ar gyflawni. Roedd y pryderon yn canolbwyntio’n benodol ar ddyblygu, er enghraifft, gyda rhaglen Lluosi, ac mewn meysydd polisi fel cymorth i fusnesau a sgiliau. Fe wnaethom argymell bod Llywodraeth y DU yn edrych ar sut y gall Llywodraeth Cymru helpu i gynllunio a darparu cylchoedd ariannu yn y dyfodol i helpu i fynd i'r afael â'r materion hyn, ac mae ymateb Llywodraeth y DU yn cydnabod rôl Llywodraeth Cymru yn y broses honno. Ceir enghreifftiau da o gydweithio rhwng y ddwy Lywodraeth, megis bargeinion dinesig a thwf a phorthladdoedd rhydd. Dyna ddylai'r man cychwyn fod ar gyfer penderfynu ar drefniadau yn y dyfodol.

Fe wnaethom nifer o argymhellion yn ymwneud â phwysigrwydd gallu cynllunio ar sail ranbarthol, er mwyn caniatáu gweithio mewn partneriaeth, atal dyblygu a gwneud i’r arian weithio’n galed i fynd i’r afael â’r heriau allweddol. Mae pwysigrwydd ymgynghori priodol â Llywodraeth Cymru a rhwng partneriaid yn rhywbeth y mae ein hadroddiad yn ei nodi. Clywsom bryderon ynghylch awdurdodau lleol yn blaenoriaethu eu prosiectau eu hunain mewn rhai rhannau o Gymru, a gallu sefydliadau eraill i ymgysylltu’n effeithiol â’r broses o wneud cais am gyllid. Rydym am fod yn siŵr fod gan bob sefydliad gyfle teg i gael mynediad at gyllid yn y dyfodol.

Roedd recriwtio a chadw staff mewn sefydliadau llai, oherwydd y cyfnodau ariannu cul, yn bryder mawr. A mynegodd y sector addysg uwch ac undebau llafur bryderon dybryd hefyd ynghylch llenwi'r bwlch mewn cyllid ar ôl i raglen cronfa gymdeithasol Ewrop ddod i ben, gan nodi'r nifer sylweddol o swyddi a'r arbenigedd a fyddai'n cael eu colli. Roedd tystiolaeth Gweinidog y DU yn tynnu sylw at yr angen i’r sector addysg uwch addasu i dirwedd ariannu newydd, ond roedd yr Aelodau’n rhannu’r pryderon ynghylch y posibilrwydd o golli swyddi, ac fe wnaethom argymell bod y ddwy Lywodraeth yn gweithio gyda’i gilydd, ac yn wir, gyda’r sector, i fynd i’r afael â phryderon ac i ddiogelu ymchwil ac arloesi yma yng Nghymru. Mae ymatebion y ddwy Lywodraeth ar y pwynt olaf hwn yn gadarnhaol ar y cyfan, gan gyfeirio at y memoranda cyd-ddealltwriaeth rhwng Innovate UK a Llywodraeth Cymru. Bydd y pwyllgor hefyd yn edrych yn fanylach ar gymorth ar gyfer ymchwil a datblygu yn ein cyfarfod ffurfiol nesaf.

Er bod llawer o’r dystiolaeth yn canolbwyntio ar y gronfa ffyniant gyffredin, cafodd y gronfa ffyniant bro sylw gennym hefyd. Fe wnaethom argymell ei bod yn ymbellhau oddi wrth ddull cystadleuol aneffeithlon o wneud ceisiadau, ac os bydd y gronfa’n parhau, y dylid dyrannu cyllid yn y dyfodol i’r ardaloedd lle mae fwyaf o angen codi'r gwastad.

Mae’n bwysig fod pob lefel o Lywodraeth yn cydweithio i gyfrannu at economi lwyddiannus yng Nghymru. Er mwyn helpu i gyflawni hyn, rydym hefyd yn galw am sicrwydd ynglŷn ag a fydd y rhaglenni hyn yn parhau y tu hwnt i 2025, ac am eglurder ynghylch faint o gyllid a fydd ar gael. Felly gyda hynny, Ddirprwy Lywydd, hoffwn ddiolch i bawb a gymerodd ran yn ymchwiliad y pwyllgor, a diolch hefyd i'r tîm a gefnogodd yr Aelodau. Edrychaf ymlaen at glywed barn yr Aelodau, ac rwy'n cymeradwyo'r adroddiad hwn i'r Senedd. Diolch.

15:45

I'll start by thanking, of course, Paul Davies, who chaired our inquiry, managed to keep us all in line a bit when we went a bit off track, and, of course, thank you to the clerks for putting this together, and all those who gave evidence.

The report really does set out, I think, that disagreement between the Welsh Government and UK Government around the quantum of funds made available to Wales through post-EU regional development funding. And I think the evidence we've received was interesting, to say the least, especially from Professor Steve Fothergill, who told the committee, as we've already heard, that both Governments were right in their views, because they were talking about different things and measuring in different ways. But, I think, whatever way you slice it, it is clear that Wales will lose out from the end of EU structural funding.

Even if we take what the UK Government is saying as right and we take them at their word that annual spending through the SPF will eventually match annual average EU funding in Wales, a key advantage of EU structural funding was its multi-annual frameworks, thereby allowing for longer term planning and budgeting. Now, as it stands, SPF funding doesn't act in the same way. It doesn't allow for long-term or strategic project design, and Universities Wales agreed, saying available grants were too small with too tight a timescale to allow for meaningful, strategic and joined-up bids to be developed. So this, for me, is a key point in our findings and a key takeaway. How can we best utilise funding meant for, at its base level, economic development, if we are running said funding on an annual basis? It doesn't make sense. And the reality is that we're already seeing the impact of the end of EU structural funding; it's meant, for example, the end of Fflecsi Bwcabus services in Ceredigion, sir Gâr and sir Benfro, which was previously in receipt of rural development funding. Now, governance and structuring are absolutely a critical issue with post-EU development funds. The roll-out of the schemes has been haphazard and delayed, with knock-on consequences for project timetabling, and, of course, the lack of role for Welsh Government in funding decisions has meant no capacity for joined-up approaches at a regional level, or even an all-Wales level. A competitive rather than a purely needs-based approach to funding applications has led to hours wasted filling in rejected applications, duplication of projects and poor value for money, and, crucially, the way the SPF and levelling-up fund has overriden the devolution settlement in Wales is nothing but a scandal. It's a demonstration in its purest form of the muscular approach to the union that has been taken by post-Brexit Governments, and which, according to recent polling, has, if anything, made the union less secure. 

Finally, Dirprwy Lywydd—and this is for the Minister—we are told that a Keir Starmer-led UK Labour Government would return the power to make funding decisions under the SPF to Wales. So, taking this at its face value, it's welcome. But what does this mean in practice? What would this Welsh Labour Government do differently in terms of delivering post-EU funding? This is, I think, a particularly important question, given, as outlined in the report, the failure of Welsh Labour Governments to use EU structural funds to catalyse economic transformation in Wales. So, does the Minister acknowledge that the long-term impact of EU structural funds in Wales has been limited, and what would he do to ensure that any mistakes were learned from, if and when he assumed responsibility for delivering regional development funding, and how would he look to ensure no repetition of the kinds of UK Government overreach that have defined the SPF and levelling-up fund to date? Diolch.

Dechreuaf drwy ddiolch, wrth gwrs, i Paul Davies, a gadeiriodd ein hymchwiliad, gan lwyddo i gadw trefn ar bob un ohonom pan fyddem yn gwyro oddi ar y trywydd, ac wrth gwrs, diolch i'r clercod am roi hyn at ei gilydd, a phawb a roddodd dystiolaeth.

Credaf fod yr adroddiad yn tynnu sylw at yr anghytundeb rhwng Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU ynghylch faint o arian sydd ar gael i Gymru drwy gyllid datblygu rhanbarthol ar ôl gadael yr UE. A chredaf fod y dystiolaeth a gawsom yn ddiddorol, a dweud y lleiaf, yn enwedig gan yr Athro Steve Fothergill, a ddywedodd wrth y pwyllgor, fel rydym eisoes wedi clywed, fod y ddwy Lywodraeth yn gywir yn eu safbwyntiau, gan eu bod yn sôn am wahanol bethau ac yn mesur mewn gwahanol ffyrdd. Ond sut bynnag yr edrychwch chi arno, rwy'n credu ei bod yn amlwg y bydd Cymru ar ei cholled wedi i gyllid strwythurol yr UE ddod i ben.

Hyd yn oed os cymerwn fod yr hyn y mae Llywodraeth y DU yn ei ddweud yn gywir a derbyn eu gair y bydd gwariant blynyddol drwy’r gronfa ffyniant gyffredin, yn y pen draw, yn cyfateb i gyllid cyfartalog blynyddol yr UE yng Nghymru, un o fanteision allweddol cyllid strwythurol yr UE oedd ei fframweithiau aml-flwyddyn, a oedd yn caniatáu ar gyfer cynllunio a chyllidebu mwy hirdymor. Nawr, fel y saif pethau, nid yw cyllid y gronfa ffyniant gyffredin yn gweithredu yn yr un ffordd. Nid yw’n caniatáu ar gyfer llunio prosiectau mewn modd hirdymor na strategol, ac roedd Prifysgolion Cymru yn cytuno, gan ddweud bod y grantiau sydd ar gael yn rhy fach gydag amserlen rhy dynn i ganiatáu ar gyfer datblygu cynigion ystyrlon, strategol a chydgysylltiedig. Felly, i mi, mae hwn yn bwynt allweddol yn ein canfyddiadau ac yn hollbwysig. Sut y gallwn wneud y defnydd gorau o'r cyllid a fwriedir, ar ei lefel sylfaenol, ar gyfer datblygu economaidd, os ydym yn gweithredu'r cyllid hwnnw ar sail flynyddol? Nid yw'n gwneud synnwyr. A'r gwir amdani yw ein bod eisoes yn gweld effaith diwedd cyllid strwythurol yr UE; mae'n golygu, er enghraifft, diwedd gwasanaethau Fflecsi Bwcabus yng Ngheredigion, sir Gaerfyrddin a sir Benfro, a oedd yn arfer derbyn cyllid datblygu gwledig. Nawr, mae llywodraethu a strwythuro yn fater hollbwysig gyda chronfeydd datblygu ar ôl gadael yr UE. Mae’r broses o gyflwyno’r cynlluniau wedi bod yn ysbeidiol ac wedi wynebu cyfnodau o oedi, gyda sgil-effeithiau dilynol ar amserlenni prosiectau, ac wrth gwrs, mae’r diffyg rôl i Lywodraeth Cymru mewn penderfyniadau ariannu wedi golygu nad oes capasiti ar gyfer dulliau cydgysylltiedig ar lefel ranbarthol, neu hyd yn oed ar lefel Cymru gyfan. Mae dull cystadleuol yn hytrach nag un sy'n gwbl seiliedig ar anghenion o ymdrin â cheisiadau am gyllid wedi arwain at oriau'n cael eu gwastraffu yn llenwi ceisiadau sy'n cael eu gwrthod, dyblygu prosiectau a gwerth gwael am arian, ac yn hollbwysig, mae'r ffordd y mae’r gronfa ffyniant gyffredin a’r gronfa ffyniant bro wedi diystyru’r setliad datganoli yng Nghymru yn gwbl warthus. Mae’n fynegiant ar ei ffurf buraf o’r agwedd benuchel tuag at yr undeb a fabwysiadwyd gan Lywodraethau ar ôl Brexit, ac sydd, yn ôl arolygon barn diweddar, wedi gwneud yr undeb, os rhywbeth, yn llai diogel.

Yn olaf, Ddirprwy Lywydd—ac mae hyn ar gyfer y Gweinidog—dywedwyd wrthym y byddai Llywodraeth Lafur y DU o dan arweiniad Keir Starmer yn rhoi'r pŵer i wneud penderfyniadau ariannu o dan y gronfa ffyniant gyffredin yn ôl i Gymru. Felly, o'i ystyried ar ei olwg, mae hyn i'w groesawu. Ond beth mae'n ei olygu yn ymarferol? Beth fyddai Llywodraeth Lafur Cymru yn ei wneud yn wahanol o ran darparu cyllid ôl-UE? Credaf fod hwn yn gwestiwn arbennig o bwysig, o ystyried methiant Llywodraethau Llafur Cymru, fel yr amlinellwyd yn yr adroddiad, i ddefnyddio cronfeydd strwythurol yr UE i sbarduno trawsnewidiad economaidd yng Nghymru. Felly, a yw'r Gweinidog yn cydnabod bod effaith hirdymor cronfeydd strwythurol yr UE yng Nghymru wedi bod yn gyfyngedig, a beth y byddai'n ei wneud i sicrhau bod gwersi'n cael eu dysgu o unrhyw gamgymeriadau, os a phan fyddai'n cymryd cyfrifoldeb am ddarparu cyllid datblygu rhanbarthol, a sut y byddai’n ceisio sicrhau nad yw’r math o orgyrraedd gan Lywodraeth y DU sydd wedi diffinio’r gronfa ffyniant gyffredin a’r gronfa ffyniant bro hyd yn hyn yn cael ei ailadrodd? Diolch.

15:50

I'd like to begin my contribution today by also thanking everyone who has supported this inquiry, and all those who took the time to give us such valuable evidence. Along with other Members, I know I found this to be a really useful piece of work, and, when we consider some of the sums involved, it's also a crucially important area for us to be considering, to make sure the most effective use of this funding is found, to boost our economy, create jobs, and enhance the prosperity of Wales, and, of course, to do this in some of our most economically disadvantaged communities in particular, such as some of the ones that I represent in Cynon Valley.

What did our inquiry tell us? Well, many of our findings were well rehearsed, yet, in light of their critical nature, it's only right that they're stated and explored again. For example, the inquiry highlighted that use of this funding should be shaped and guided by the Welsh Government, who should have a key role in governance and allocation. This is, after all, the devolved Government that is accountable to us here in the Welsh Parliament. It's only right that any future delivery model hears and respects this voice and our priorities. If the devolution settlement is to be respected, decisions as to how this regional funding within Wales is allocated should not, and must not, solely be the preserve of MPs from Surrey and Yorkshire, especially when we've seen such ministerial churn in Westminster: four different Secretaries of State for levelling up since September 2021, supported by four different junior Ministers for levelling up over the same period, giving an average life expectancy in post of a little over six months.

Disappointingly, it was also clear that funding that had been allocated may not always have been used in a way that would deliver the greatest impact or in the way that would have delivered the most beneficial outcomes. Indeed, sometimes it was clear that our most disadvantaged communities, who were most in need of this spend, and should have really benefited from its allocation the most, often seemingly were afterthoughts in the allocation process, or even missed out altogether. 

Witnesses told us about local authorities who weren't awarded any funding under the levelling up. That is shameful. Partly, it was due to rushed funding arrangements that did not always have the transparency we should be able to expect, and it was concerning that a paucity of information is also something that affects our understanding of how future funding schemes will work. Indeed, this was another point that came through clearly in our inquiry. I was very struck by some of the evidence from the stakeholders around the point of how accessible they found the funding process, particularly in terms of meeting need. On a scale of 1 to 5, with 5 being very accessible and 1 being the most inaccessible, the average score was a little over 2. Now, that is clearly problematic and needs addressing.

I also want to briefly address the response from the UK Government's Department for Levelling Up, Housing and Communities to our report. I'm afraid I find their reply more than a little cursory. Indeed, it's disappointing that the UK Government has failed to adequately respond to the concerns raised by the committee. The response from the department to our report offers some warm words about their apparent desire to engage with devolved institutions, yet they've failed to properly engage with our scrutiny of this issue, just as they have continuously, time and again, failed to properly engage with the Welsh Government. This stands in stark contrast to the Welsh Government, and I thank them for their reply. I welcome the commitment contained in their response to work with the UK Government to deliver positive change for our communities, and I also thank them for the sympathetic way that they heard our recommendations. After all, it's about getting the best for the people we represent. Thank you.

Hoffwn ddechrau fy nghyfraniad heddiw drwy ddiolch hefyd i bawb sydd wedi cefnogi’r ymchwiliad hwn, a phawb a roddodd o’u hamser i roi tystiolaeth mor werthfawr i ni. Fel Aelodau eraill, gwn fod hwn yn waith defnyddiol iawn, a phan fyddwn yn ystyried rhai o’r symiau dan sylw, mae hefyd yn faes hollbwysig i ni ei ystyried, i sicrhau y gwneir y defnydd mwyaf effeithiol o’r cyllid hwn, i hybu ein heconomi, creu swyddi, a gwella ffyniant Cymru, ac yn enwedig, wrth gwrs, i wneud hyn mewn rhai o’n cymunedau mwyaf difreintiedig yn economaidd, fel rhai o’r rheini rwy'n eu cynrychioli yng Nghwm Cynon.

Beth a ddywedodd ein hymchwiliad wrthym? Wel, roedd llawer o'n canfyddiadau yn dra hysbys, ond eto, yng ngoleuni eu natur feirniadol, mae'n iawn eu bod yn cael eu datgan a'u harchwilio eto. Er enghraifft, nododd yr ymchwiliad y dylai’r defnydd o’r cyllid hwn gael ei lunio a’i arwain gan Lywodraeth Cymru, a ddylai fod â rôl allweddol yn y gwaith o'i lywodraethu a'i ddyrannu. Dyma, wedi’r cyfan, yw'r Llywodraeth ddatganoledig sy’n atebol i ni yma yn Senedd Cymru. Mae'n iawn fod unrhyw fodel cyflawni yn y dyfodol yn clywed ac yn parchu'r llais hwn a'n blaenoriaethau. Os yw’r setliad datganoli i’w barchu, ni ddylai penderfyniadau ynghylch sut y caiff y cyllid rhanbarthol hwn ei ddyrannu yng Nghymru gael eu gwneud gan Aelodau Seneddol o Surrey a Swydd Efrog yn unig, yn enwedig pan ydym wedi gweld y fath newid cyson o ran Gweinidogion yn San Steffan: pedwar Ysgrifennydd Gwladol gwahanol dros ffyniant bro ers mis Medi 2021, wedi'u cefnogi gan bedwar is-Weinidog gwahanol dros ffyniant bro dros yr un cyfnod, sy'n rhoi disgwyliad oes cyfartalog o ychydig dros chwe mis yn y swydd.

Yn siomedig, roedd hefyd yn amlwg nad oedd cyllid a oedd wedi’i ddyrannu bob amser wedi’i ddefnyddio yn y ffordd a fyddai’n sicrhau’r effaith fwyaf neu yn y ffordd a fyddai wedi sicrhau’r canlyniadau mwyaf buddiol. Yn wir, weithiau, roedd yn amlwg fod ein cymunedau mwyaf difreintiedig, a oedd angen y gwariant hwn fwyaf, ac a ddylai fod wedi elwa'n fawr o’i ddyraniad, i'w gweld yn ôl-ystyriaethau yn aml yn y broses ddyrannu, neu hyd yn oed wedi’u hanwybyddu'n gyfan gwbl.

Dywedodd tystion wrthym am awdurdodau lleol na ddyfarnwyd unrhyw gyllid iddynt o dan y gronfa ffyniant bro. Mae hynny'n gywilyddus. Yn rhannol, roedd hynny oherwydd trefniadau ariannu brysiog nad oedd ganddynt bob amser y tryloywder y dylem allu ei ddisgwyl, ac mae'n destun pryder fod prinder gwybodaeth hefyd yn rhywbeth sy'n effeithio ar ein dealltwriaeth o sut y bydd cynlluniau ariannu yn y dyfodol yn gweithio. Yn wir, roedd hwn yn bwynt arall a oedd yn amlwg yn ein hymchwiliad. Roedd rhywfaint o’r dystiolaeth gan y rhanddeiliaid ynghylch pa mor hygyrch oedd y broses ariannu iddynt yn fy syfrdanu, yn enwedig o ran diwallu angen. Ar raddfa o 1 i 5, gyda 5 yn dynodi hygyrch iawn ac 1 yn dynodi anhygyrch iawn, ychydig dros 2 oedd y sgôr cyfartalog. Nawr, mae hynny'n amlwg yn broblem, ac mae angen mynd i'r afael â hynny.

Hoffwn sôn yn gryno am ymateb Adran Ffyniant Bro, Tai a Chymunedau y DU i’n hadroddiad. Mae arnaf ofn fod eu hateb yn arwynebol iawn yn fy marn i. Yn wir, mae’n siomedig nad yw Llywodraeth y DU wedi ymateb yn ddigonol i’r pryderon a godwyd gan y pwyllgor. Mae’r ymateb gan yr adran i’n hadroddiad yn cynnig rhai geiriau cynnes am eu hawydd ymddangosiadol i ymgysylltu â sefydliadau datganoledig, ac eto, nid ydynt wedi ymgysylltu’n briodol â’n gwaith craffu ar y mater hwn, yn union fel y maent wedi methu’n barhaus, dro ar ôl tro, ag ymgysylltu’n briodol â Llywodraeth Cymru. Mae hyn yn cyferbynnu’n llwyr â Llywodraeth Cymru, a diolch iddynt am eu hateb. Rwy'n croesawu'r ymrwymiad sydd wedi’i gynnwys yn eu hymateb i weithio gyda Llywodraeth y DU i sicrhau newid cadarnhaol i’n cymunedau, a diolch iddynt hefyd am y ffordd gydymdeimladol y gwnaethant wrando ar ein hargymhellion. Wedi'r cyfan, mae a wnelo â sicrhau'r gorau i'r bobl a gynrychiolwn. Diolch.

15:55

I would like to start by thanking my colleague, the Member for Preseli Pembrokeshire, for his excellent chairing of the inquiry, and all those who gave evidence.

Over the course of the inquiry, we received some very good evidence, provided in a balanced manner, which helped to set out, in a clear and understandable way, the route forward for post-EU regional development funding. In previous rounds of EU funding, Wales received more per person from EU structural funds than any other UK nation or region, with nearly a quarter of Wales's small and medium-sized enterprises receiving support from EU funding streams. This money has been spent on providing skills training, business support development, and research and development, all of which, according to Federation of Small Businesses research, have a net positive impact on Welsh businesses and the local area. Money allocated by the European Union during our period of membership has benefited Wales. But, taking off our rose-tinted glasses, we must not pretend that all was hunky-dory with EU funding or that it always delivered value for money.

The Welsh Government, in their response to the report, have managed to target their fire on the UK Government, claiming that schemes such as the shared prosperity fund and the levelling-up fund have undermined devolution and resulted in growth and job creation in Wales being put under threat. This conveniently ignores the problems that they are currently experiencing with the introduction and management of post-EU agricultural support schemes, which, whilst being designed and run in Wales, seem to have united the agricultural community and environmental lobby against them. It's worth drawing reference to the comments of Professor Steve Fothergill, an economist from Sheffield Hallam University, who, in evidence to us in June, said, and I quote, continuing the quote that the Chair of the committee said:

'By the time you get to the next financial year, the amount that the UK Government is putting into the shared prosperity fund does pretty much match what the EU funds were previously worth, with a tweak for inflation.'

I know the Minister disputes this, and it falls down to different ways of calculating the funding, as we've heard, and whether legacy funding is included or not, but, as I'm a born optimist, I would rather remain hopeful that Professor Fothergill's assessment is correct, and the Welsh Government need to exercise caution when bandying around the figures that are disputed.

The same evidence session saw mention of £0.5 billion of underspend in structural funding that was at risk of being paid back. Both the Minister and his official disputed this would happen when the evidence was heard, and it would be interesting to hear from the Minister if this has been ratified or concluded. The Welsh Government were careful to pick which recommendations they would respond to in our report, keeping their counsel on solely UK Government recommendations and maintaining a theme throughout that they should have more, and, at times, full, involvement in the decision-making process of where and how money is spent. Whilst I do feel that there are shortcomings in the Westminster Government approach, it does frustrate me how the Welsh Government thinks that it is they, and only they, that can serve the best interests of the people of Wales. I'm a devolutionist, a proud Welshman and a unionist, and I see no issue with the UK Government spending UK taxpayers' money in the four constituent parts of the United Kingdom.

The inquiry did highlight, especially in recommendations 3, 5 and 7, how engagement should improve between the Welsh and UK Government to more effectively deliver funding programmes. Problems caused by some local authorities not having the expertise available to effectively bid and deliver on large funding projects was mentioned. The UK Government's response to the report does outline how it was expected that Welsh Government officials would be working with local partnership groups to deliver on projects, and it is unclear whether this always happened. We have two great examples, as the Chair said, where a large-scale collaborative working approach between the two Governments and local authorities has been effective in both the awarding of two free ports in Wales and also the city deals, which have seen a number of local authorities come together to work with both the UK and Welsh Governments.

I was pleased to see the acknowledgement in the response from the United Kingdom Government that lessons learnt from the initial rounds of funding schemes will be implemented in further rounds of funding. European Union funding has been allocated in a similar way for so many years during the UK's membership of the EU that it is only natural that when structures and funding providers change, then teething problems will occur. It is important that we listen to the feedback and improve as we move forward, and I feel that this inquiry has helped set out routes to make that possible. 

As a Senedd Member representing a rural constituency, I felt that I should conclude my contribution this afternoon by highlighting the Federation of Small Businesses's view that

'one of the greatest positives coming from the current post-Brexit funding is that it is open to more Local Authorities than EU Structural Funds which means authorities previously exempt by Objective One or Convergence Funding criteria, now have access to potential funding.' 

This will open new opportunities to areas of rural Wales that were exempt from previous funding, and surely this can only be a good thing. I remain optimistic that the replacement EU structural funding will deliver for Wales. Were EU structural funds perfect? No. Has the first iteration of post-EU funding been perfect? No, but I strongly believe that our committee's inquiry will help improve collaborative working, push for learning from previous mistakes, and also improve the bang for our buck that we get from funding. Diolch, Dirprwy Lywydd.

Hoffwn ddechrau drwy ddiolch i fy nghyd-Aelod, yr Aelod dros Breseli Sir Benfro, am gadeirio'r ymchwiliad yn rhagorol, a phawb a roddodd dystiolaeth.

Yn ystod yr ymchwiliad, cawsom dystiolaeth dda iawn, a ddarparwyd mewn modd cytbwys, a helpodd i nodi, mewn ffordd glir a dealladwy, y llwybr ymlaen ar gyfer cyllid datblygu rhanbarthol ar ôl gadael yr UE. Mewn cylchoedd blaenorol o gyllid yr UE, roedd Cymru'n cael mwy o gronfeydd strwythurol yr UE y pen nag unrhyw wlad neu ranbarth arall yn y DU, gyda bron i chwarter mentrau bach a chanolig Cymru yn cael cymorth drwy ffrydiau cyllid yr UE. Mae’r arian hwn wedi’i wario ar ddarparu hyfforddiant sgiliau, datblygu cymorth i fusnesau, ac ymchwil a datblygu, sydd oll, yn ôl ymchwil y Ffederasiwn Busnesau Bach, yn cael effaith gadarnhaol net ar fusnesau Cymru a’r ardal leol. Mae arian a ddyrannwyd gan yr Undeb Ewropeaidd yn ystod ein cyfnod o aelodaeth wedi bod o fudd i Gymru. Ond gan dynnu ein sbectol binc, mae'n rhaid inni beidio ag esgus bod popeth yn arfer bod yn wych gyda chyllid yr UE, neu ei fod bob amser yn darparu gwerth am arian.

Mae Llywodraeth Cymru, yn eu hymateb i’r adroddiad, wedi llwyddo i dargedu eu dicter at Lywodraeth y DU, gan honni bod cynlluniau fel y gronfa ffyniant gyffredin a’r gronfa ffyniant bro wedi tanseilio datganoli ac wedi arwain at fygythiad i dwf a chreu swyddi yng Nghymru. Mae hyn, yn gyfleus ddigon, yn anwybyddu’r problemau y maent yn eu hwynebu ar hyn o bryd gyda chyflwyno a rheoli cynlluniau cymorth amaethyddol ôl-UE, sydd, er eu bod yn cael eu llunio a’u gweithredu yng Nghymru, i bob golwg, wedi uno’r gymuned amaethyddol a'r lobi amgylcheddol yn eu herbyn. Mae’n werth cyfeirio at sylwadau’r Athro Steve Fothergill, economegydd o Brifysgol Sheffield Hallam, a ddywedodd, mewn tystiolaeth i ni ym mis Mehefin, a dyfynnaf, gan barhau’r dyfyniad gan Gadeirydd y pwyllgor:

'Erbyn ichi gyrraedd y flwyddyn ariannol nesaf, mae'r swm y mae Llywodraeth y DU yn ei roi yn y gronfa ffyniant gyffredin yn cyfateb, fwy neu lai, i werth cronfeydd yr UE yn flaenorol, gydag addasiad bach ar gyfer chwyddiant.'

Gwn fod y Gweinidog yn dadlau yn erbyn hyn, ac mae’n dibynnu ar wahanol ffyrdd o gyfrifo’r cyllid, fel y clywsom, ac a yw cyllid etifeddol wedi’i gynnwys ai peidio, ond gan fy mod yn optimydd naturiol, byddai’n well gennyf barhau i fod yn obeithiol fod asesiad yr Athro Fothergill yn gywir, a bod angen i Lywodraeth Cymru fod yn ofalus wrth ddyfynnu ffigurau dadleuol.

Yn yr un sesiwn dystiolaeth, soniwyd am danwariant o £0.5 biliwn mewn cyllid strwythurol a oedd mewn perygl o gael ei ad-dalu. Roedd y Gweinidog a’i swyddog yn dadlau na fyddai hyn yn digwydd pan glywyd y dystiolaeth, a byddai’n ddiddorol clywed gan y Gweinidog os yw hyn wedi’i gadarnhau neu wedi’i gwblhau. Roedd Llywodraeth Cymru yn ofalus i ddewis pa argymhellion y byddent yn ymateb iddynt yn ein hadroddiad, gan gadw'n dawel ar argymhellion ar gyfer Llywodraeth y DU yn unig, a chynnal thema drwy gydol eu hymateb y dylent gael rhan fwy, ac ar adegau, rhan lawn, yn y broses o wneud penderfyniadau ynghylch ble a sut y caiff arian ei wario. Er fy mod yn teimlo bod diffygion yn null gweithredu Llywodraeth San Steffan, mae’n peri rhwystredigaeth i mi fod Llywodraeth Cymru yn credu mai nhw, a dim ond nhw, sy’n gallu gwasanaethu buddiannau gorau pobl Cymru. Rwy’n ddatganolwr, yn Gymro balch ac yn unoliaethwr, ac ni welaf unrhyw broblem gyda Llywodraeth y DU yn gwario arian trethdalwyr y DU ym mhedair rhan gyfansoddol y Deyrnas Unedig.

Amlygodd yr ymchwiliad, yn enwedig yn argymhellion 3, 5 a 7, sut y dylai ymgysylltu wella rhwng Llywodraeth Cymru a’r DU er mwyn darparu rhaglenni ariannu’n fwy effeithiol. Soniwyd am broblemau a achoswyd am nad oedd gan rai awdurdodau lleol arbenigedd i wneud cais effeithiol a chyflawni ar brosiectau cyllid mawr. Mae ymateb Llywodraeth y DU i’r adroddiad yn amlinellu sut y disgwylid y byddai swyddogion Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda grwpiau partneriaeth lleol i gyflawni prosiectau, ac nid yw’n glir fod hyn yn digwydd bob amser. Mae gennym ddwy enghraifft wych, fel y dywedodd y Cadeirydd, lle mae dull cydweithredol ar raddfa fawr rhwng y ddwy Lywodraeth ac awdurdodau lleol wedi bod yn effeithiol o ran sicrhau dau borthladd rhydd yng Nghymru, yn ogystal â'r bargeinion dinesig, lle mae nifer o awdurdodau lleol wedi dod ynghyd i weithio gyda Llywodraeth y DU a Llywodraeth Cymru.

Roeddwn yn falch o weld y gydnabyddiaeth yn yr ymateb gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig y bydd gwersi a ddysgwyd o’r cylchoedd cychwynnol o gynlluniau ariannu yn cael eu rhoi ar waith mewn cylchoedd ariannu pellach. Mae cyllid yr Undeb Ewropeaidd wedi’i ddyrannu mewn ffordd debyg ers cymaint o flynyddoedd yn ystod aelodaeth y DU o’r UE fel ei bod ond yn naturiol, pan fydd strwythurau a darparwyr cyllid yn newid, y bydd problemau cychwynnol yn codi. Mae’n bwysig inni wrando ar yr adborth a gwella wrth inni symud ymlaen, a theimlaf fod yr ymchwiliad hwn wedi helpu i nodi llwybrau i wneud hynny’n bosibl.

Fel Aelod o’r Senedd sy’n cynrychioli etholaeth wledig, teimlwn y dylwn gloi fy nghyfraniad y prynhawn yma drwy dynnu sylw at farn y Ffederasiwn Busnesau Bach mai

'un o'r pethau mwyaf cadarnhaol sy'n dod o'r cyllid ôl-Brexit presennol yw ei fod yn agored i fwy o Awdurdodau Lleol na Chronfeydd Strwythurol yr UE, sy'n golygu bellach fod gan awdurdodau a oedd wedi'u heithrio o'r blaen gan feini prawf Amcan Un neu Arian Cydgyfeirio fynediad at gyllid posibl.'

Bydd hyn yn agor cyfleoedd newydd i ardaloedd o'r Gymru wledig a oedd wedi’u heithrio o gyllid blaenorol, a rhaid bod hyn yn beth da. Rwy’n parhau i fod yn obeithiol y bydd cyllid newydd yn lle cronfeydd strwythurol yr UE yn cyflawni ar ran Cymru. A oedd cronfeydd strwythurol yr UE yn berffaith? Nac oeddent. A yw'r iteriad cyntaf o gyllid ôl-UE wedi bod yn berffaith? Nac ydyw, ond credaf yn gryf y bydd ymchwiliad ein pwyllgor yn helpu i wella gweithio cydweithredol, yn annog dysgu o gamgymeriadau blaenorol, a hefyd yn gwella'r gwerth am yr arian a gawn o gyllid. Diolch, Ddirprwy Lywydd.

16:00

I'd like to start by congratulating the committee on this report, but also by congratulating the Chair on his leadership of the committee. I think the Member for Preseli, whom I've known for many, many years, has always been a very impressive committee Chair and leader, and I think we should across the Chamber recognise his leadership role here as well. And it's a very timely report, of course, because it was published in September, just weeks before the United Kingdom Government cancelled the second part of the HS2 project. Now, there are many of us who believed that levelling up and the whole agenda of levelling up had died long before then, but even if it was potentially on life support, it was certainly buried by the HS2 decision. And it would be useful, I think, for us to revise our thinking on many of these regional policy issues in the light of that. 

I'm always interested to take part in debates on this because I think there's always been this idea that EU funding—the structural funds, the cohesion funds—were some sort of panacea to all our economic illnesses—that, in some way, the funding we received through the EU sources would transform the Welsh economy in a matter of months or years. I remember the former First Minister, back here 20-odd years ago now, Rhodri Morgan, who always had a very good turn of phrase, but sometimes, unfortunately, it would come back to perhaps be remembered too literally. He said it was a once in a lifetime opportunity. I think that was back in 2000. The EU funding arrangements were put in place and the west Wales and the Valleys region was created in order to create the opportunity to achieve European funding through these particular mechanisms. There was never a belief that, in a seven-year period, you could change the economy of Wales, re-engineer a century of decline. That was never the belief, but somehow in public debate people believed that was going to be possible. And then, believing this false prospectus, we've had analysis after analysis explaining why this false prospectus, which was never going to succeed, hasn't succeeded, and the Member for south Pembrokeshire gave us an example of that muddled thinking earlier. 

In terms of where we are, I believe that we need to think hard about how regional policy works. The fundamental part of European regional policy and of UK regional policy was always that of additionality, that this funding isn't provided to do what Governments were already going to do and should be doing, providing public services and the rest of it, but additionality, providing additional funds to do additional projects that would invest in additional wealth creation projects, whether that's infrastructure or investment in people, or other things. What we've never done is learn the lessons from that effectively, because the committee report says that there were teething issues in the shared prosperity fund, and that the UK Government response says lessons should be learnt. Lessons have been learnt, and this is what I find so extraordinary about this debate that we’re having today, as if we haven’t learnt any lessons over the years. And this is the real tragedy that the UK Government has made in terms of its approach to policy.

Reports were published a decade ago about Objective 1 and the failures and the lessons learnt from Objective 1, that it was a piecemeal programme, that projects were too small scale, led by local government, unable to work together, and that we needed longer term projects over a greater region, of greater scale. These lessons were all learnt. The UK Government just ignored those lessons in some frenzied ideological demand to exclude people from being a part of regional policies. We all knew this. Reports were published, laid. I’ve debated them before. We knew all of this, and yet it was ignored. And so these are not teething problems, they’re fundamental errors in the engineering of these projects.

So, what do we do? I believe that we need to do a number of different things, and one of them was referred to by the First Minister yesterday. We need to move beyond. The committee report sets a good basis for taking us forward on this. We need a multi-annual funding structure that delivers funds over a period of time to achieve particular objectives. We need a budget—and this is what the First Minister said yesterday. He made the point that the Barnett formula was out of date, was out of time and should be put into the history books. That is absolutely the case. We need a funding structure that is fair, that is based on need and that delivers for people in different parts of the United Kingdom.

We also need to move away from the complexity and confusion. There's the Multiply project in this report, and the report describes very well how that has created complexity and confusion, and hasn’t resolved it. But we need, more than anything, governance, and parts of the United Kingdom working together. We cannot have an arrogant Government in London dictating to the rest of the United Kingdom what levelling up means and what the post-EU project looks like. We need respect, and I’m old enough to remember David Cameron—we had conversations about it at the time—

Hoffwn ddechrau drwy longyfarch y pwyllgor ar yr adroddiad hwn, ond hefyd drwy longyfarch y Cadeirydd ar y modd y mae wedi arwain y pwyllgor. Rwy'n credu bod yr Aelod dros y Preseli, yr wyf wedi ei adnabod ers blynyddoedd lawer, wedi bod yn Gadeirydd ac yn arweinydd pwyllgor trawiadol iawn bob amser, ac rwy'n credu y dylem gydnabod ei rôl arweiniol ar draws y Siambr. Ac mae'n adroddiad amserol iawn wrth gwrs, oherwydd fe'i cyhoeddwyd ym mis Medi, wythnosau'n unig cyn i Lywodraeth y Deyrnas Unedig ganslo'r ail ran o brosiect HS2. Nawr, mae llawer ohonom yn credu bod codi'r gwastad a holl agenda codi'r gwastad wedi marw ymhell cyn hynny, ond hyd yn oed os oedd o bosibl ar beiriant cynnal bywyd, yn sicr cafodd ei gladdu gan y penderfyniad ynglŷn ag HS2. Ac rwy'n credu y byddai'n werth inni adolygu ein syniadau ar lawer o'r materion polisi rhanbarthol hyn yng ngoleuni hynny. 

Mae gennyf ddiddordeb bob amser mewn cymryd rhan mewn dadleuon ar hyn oherwydd rwy'n credu bod yna syniad wedi bod bob amser fod cyllid yr UE—y cronfeydd strwythurol, y cronfeydd cydlyniant—yn rhyw fath o ateb hollgynhwysol i'n holl wendidau economaidd—y byddai'r cyllid a gawsom drwy ffynonellau'r UE rywsut yn trawsnewid economi Cymru mewn mater o fisoedd neu flynyddoedd. Rwy'n cofio'r cyn Brif Weinidog, 20 mlynedd yn ôl nawr, Rhodri Morgan, yn siarad yn huawdl iawn bob amser, ond weithiau, yn anffodus, byddai ei eiriau'n cael eu cofio'n rhy llythrennol. Dywedodd ei fod yn gyfle unwaith mewn oes. Rwy'n credu mai yn ôl yn 2000 oedd hynny. Rhoddwyd trefniadau ariannu'r UE ar waith a chrëwyd rhanbarth gorllewin Cymru a'r Cymoedd er mwyn creu cyfle i sicrhau cyllid Ewropeaidd drwy'r mecanweithiau arbennig hyn. Nid oedd neb erioed yn credu y gallech newid economi Cymru mewn cyfnod o saith mlynedd, ail-lunio canrif o ddirywiad. Nid oedd neb yn credu hynny, ond rywsut mewn dadl gyhoeddus roedd pobl yn credu bod hynny'n mynd i fod yn bosibl. Ac yna, gan gredu'r prosbectws ffug hwn, rydym wedi cael dadansoddiad ar ôl dadansoddiad yn esbonio pam nad yw'r prosbectws ffug hwn, nad oedd byth yn mynd i lwyddo, wedi llwyddo, a rhoddodd yr Aelod dros dde sir Benfro enghraifft i ni o'r meddwl cymysglyd hwnnw yn gynharach. 

O ran lle rydym arni, rwy'n credu bod angen inni feddwl yn galed sut mae polisi rhanbarthol yn gweithio. Y rhan sylfaenol o bolisi rhanbarthol Ewropeaidd a pholisi rhanbarthol y DU bob amser oedd ychwanegedd, nad yw'r cyllid hwn yn cael ei ddarparu ar gyfer gwneud yr hyn yr oedd Llywodraethau eisoes yn mynd i'w wneud ac y dylent ei wneud, sef darparu gwasanaethau cyhoeddus a'r cyfan oll, ond ychwanegedd, darparu cyllid ychwanegol i wneud prosiectau ychwanegol a fyddai'n buddsoddi mewn prosiectau creu cyfoeth ychwanegol, boed hynny'n seilwaith neu'n fuddsoddiad mewn pobl, neu bethau eraill. Yr hyn nad ydym erioed wedi'i wneud yw dysgu'r gwersi o hynny'n effeithiol, oherwydd mae adroddiad y pwyllgor yn dweud bod problemau cychwynnol gyda'r gronfa ffyniant gyffredin, a bod ymateb Llywodraeth y DU yn dweud y dylid dysgu gwersi. Mae gwersi wedi'u dysgu, a dyma rwy'n ei gael mor rhyfeddol am y ddadl a gawn heddiw, fel pe na baem wedi dysgu unrhyw wersi dros y blynyddoedd. A dyma'r drasiedi go iawn y mae Llywodraeth y DU wedi'i gwneud o ran ei dull o weithredu polisi.

Cyhoeddwyd adroddiadau ddegawd yn ôl ynglŷn ag Amcan 1 a'r methiannau a'r gwersi a ddysgwyd o Amcan 1, ei bod yn rhaglen dameidiog, fod prosiectau'n rhy fach, dan arweiniad llywodraeth leol, yn methu gweithio gyda'i gilydd, a bod angen prosiectau mwy hirdymor a mwy o faint arnom dros ranbarth mwy o faint. Cafodd yr holl wersi hyn eu dysgu. Anwybyddodd Llywodraeth y DU y gwersi mewn ysfa ideolegol ffyrnig i eithrio pobl rhag bod yn rhan o bolisïau rhanbarthol. Roeddem i gyd yn gwybod hyn. Cyhoeddwyd adroddiadau, a'u cyflwyno. Rwyf wedi'u trafod o'r blaen. Roeddem yn gwybod hyn i gyd, ac eto fe gafodd ei anwybyddu. Ac felly nid problemau cychwynnol yw'r rhain, maent yn gamgymeriadau sylfaenol ym mheirianneg y prosiectau hyn.

Felly, beth a wnawn? Credaf fod angen inni wneud nifer o wahanol bethau, a chyfeiriwyd at un ohonynt gan y Prif Weinidog ddoe. Mae angen inni symud y tu hwnt. Mae adroddiad y pwyllgor yn gosod sylfaen dda ar gyfer bwrw ymlaen â hyn. Mae angen strwythur cyllido aml-flynyddol arnom sy'n darparu cyllid dros gyfnod o amser i gyflawni amcanion penodol. Mae angen cyllideb arnom—a dyma a ddywedodd y Prif Weinidog ddoe. Gwnaeth y pwynt fod fformiwla Barnett wedi dyddio, fod ei hamser ar ben ac y dylid ei rhoi yn y llyfrau hanes. Mae hynny'n hollol wir. Mae angen strwythur ariannu sy'n deg, sy'n seiliedig ar angen ac sy'n darparu ar gyfer pobl mewn gwahanol rannau o'r Deyrnas Unedig.

Hefyd, mae angen inni gefnu ar y cymhlethdod a'r dryswch. Mae'r adroddiad yn cynnwys prosiect Lluosi, ac mae'n disgrifio'n dda iawn sut mae hwnnw wedi creu cymhlethdod a dryswch, a heb ei ddatrys. Ond yn fwy na dim, mae angen llywodraethiant, a rhannau o'r Deyrnas Unedig yn gweithio gyda'i gilydd. Ni allwn gael Llywodraeth drahaus yn Llundain sy'n dweud wrth weddill y Deyrnas Unedig beth mae codi'r gwastad yn ei olygu a sut olwg sydd ar y prosiect ôl-UE. Mae angen parch, ac rwy'n ddigon hen i gofio David Cameron—fe gawsom sgyrsiau amdano ar y pryd—

16:05

And I hope that what we'll be able to do with an incoming Labour Government is to have a respectful relationship across these islands, delivering resources and funding to where they're needed, managed collectively for the greater good. Thank you.

Ac rwy'n gobeithio mai'r hyn y byddwn ni'n gallu ei wneud gyda Llywodraeth Lafur newydd yw cael perthynas barchus ar draws yr ynysoedd hyn, gan ddarparu adnoddau a chyllid i'r mannau lle mae eu hangen, wedi'u rheoli'n gyfunol er lles pawb. Diolch.

I would also like to thank the Economy, Trade and Rural Affairs Committee for an excellent report. Wales was a net beneficiary of EU funding, an estimation of £79 per head. Of course, not all benefits were monetary. There was also smooth movement and less bureaucracy as well. I'm pleased that the ETRA committee have recommended greater involvement for the Welsh Government and noted that stakeholders believe that the absence of Welsh Government-level co-ordination in the development of delivery of the shared prosperity fund has led to a negative impact.

Local authority officers I've spoken to have said that it has been like going back years to the start of European funding and starting all over again, as my colleague Alun Davies just mentioned. The SPF has led to issues with planning and delivering projects due to the short timescales put in place by the UK Government and concerns about the duplication of efforts by local authorities and Welsh Government. Higher education are concerned about missing out altogether on schemes such as the TRAC scheme, delivered across local authority boundaries in north Wales. Other regional and Wales-wide projects have been particularly affected. We recently heard of the collapse of Chwarae Teg and community buses, as Luke mentioned earlier. Universities are suggesting that around 1,000 jobs are at risk. Lead local authorities receive the funding, but then each local authority has its own priorities and delivery plans, and then it's divided up amongst themselves, so it's not working very well. A whole sector is missing out.

Regarding the levelling-up fund, the competitive bidding approach was criticised as being inefficient and not targeting areas most in need of support. There were two high-priority bids rejected in Wrexham and Flintshire. They were told they were excellent, but the funding was restricted and very competitive. It had taken a lot of valuable resources and collaboration with partners, including Transport for Wales, but they were rejected twice. 

I am a member of the culture committee, which includes international relations, and we've been doing some investigations into post-Brexit impacts—and we have the Chair, Delyth, also sitting here—on relations between Ireland and Wales, and also on artists travelling across Wales, the UK and Europe. There are more trade barriers between the UK and EU post Brexit and, at the same time, EU funding programmes have ended, with the exception of Horizon, causing issues. Witnesses have told ETRA and the Culture, Communications, Welsh Language, Sport and International Relations Committee—long title—that replacement funds don't have an international dimension that supports collaboration, and amounts are much less, so only allow for small-scale cross-border and international collaboration. The UK is no longer part of the EU's INTERREG funding, which the Welsh Government says poses a considerable threat to the sustainability of many networks. All these need addressing so that Wales is not left behind, and important relationships and programmes can continue. We need long-term, fair funding, including all levels of government in partnership together. Thank you. 

Hoffwn innau hefyd ddiolch i Bwyllgor yr Economi, Masnach a Materion Gwledig am adroddiad rhagorol. Roedd Cymru yn fuddiolwr net o gyllid yr UE, amcangyfrif o £79 y pen. Wrth gwrs, nid oedd pob budd yn ariannol. Roedd yna symud dilyffethair a llai o fiwrocratiaeth hefyd. Rwy'n falch fod Pwyllgor yr Economi, Masnach a Materion Gwledig wedi argymell mwy o gyfranogiad i Lywodraeth Cymru ac wedi nodi bod rhanddeiliaid yn credu bod absenoldeb cydgysylltiad Llywodraeth Cymru wrth ddatblygu'r gronfa ffyniant gyffredin wedi arwain at effaith negyddol.

Mae swyddogion awdurdodau lleol y siaradais â nhw wedi dweud ei fod fel mynd yn ôl flynyddoedd i ddechrau cyllid Ewropeaidd a dechrau o'r dechrau eto, fel y soniodd fy nghyd-Aelod, Alun Davies. Mae'r gronfa ffyniant gyffredin wedi arwain at broblemau gyda chynllunio a chyflawni prosiectau oherwydd yr amserlenni byr a bennwyd gan Lywodraeth y DU a phryderon ynghylch dyblygu ymdrechion gan awdurdodau lleol a Llywodraeth Cymru. Mae addysg uwch yn poeni am golli cynlluniau fel cynllun TRAC, a ddarperir ar draws ffiniau awdurdodau lleol yng ngogledd Cymru. Mae prosiectau rhanbarthol a chenedlaethol eraill yng Nghymru wedi cael eu heffeithio'n fawr. Clywsom yn ddiweddar am ddiwedd Chwarae Teg a bysiau cymunedol, fel y soniodd Luke yn gynharach. Mae prifysgolion yn awgrymu bod tua 1,000 o swyddi mewn perygl. Mae awdurdodau lleol arweiniol yn derbyn yr arian, ond wedyn mae gan bob awdurdod lleol ei flaenoriaethau a'i gynlluniau cyflawni ei hun, ac mae'n cael ei rannu ymhlith ei gilydd, felly nid yw'n gweithio'n dda iawn. Mae sector cyfan ar ei cholled.

O ran y gronfa ffyniant bro, beirniadwyd y dull ymgeisio cystadleuol fel un aneffeithlon nad yw'n targedu'r ardaloedd sydd fwyaf o angen cymorth. Cafodd dau gais blaenoriaeth uchel eu gwrthod yn Wrecsam a sir y Fflint. Dywedwyd wrthynt eu bod yn rhagorol, ond roedd y cyllid yn gyfyngedig ac yn gystadleuol iawn. Roedd wedi cymryd llawer o adnoddau gwerthfawr a chydweithio gyda phartneriaid, gan gynnwys Trafnidiaeth Cymru, ond cawsant eu gwrthod ddwywaith. 

Rwy'n aelod o'r pwyllgor diwylliant, sy'n cynnwys cysylltiadau rhyngwladol, ac rydym wedi bod yn gwneud ymchwiliadau i effeithiau ôl-Brexit—ac mae gennym y Cadeirydd, Delyth, yn eistedd yma hefyd—ar gysylltiadau rhwng Iwerddon a Chymru, a hefyd ar artistiaid sy'n teithio ledled Cymru, y DU ac Ewrop. Mae mwy o rwystrau masnach rhwng y DU a'r UE ar ôl Brexit ac ar yr un pryd, mae rhaglenni ariannu'r UE wedi dod i ben, ac eithrio Horizon, gan achosi problemau. Mae tystion wedi dweud wrth Bwyllgor yr Economi, Masnach a Materion Gwledig a'r Pwyllgor Diwylliant, Cyfathrebu, y Gymraeg, Chwaraeon a Chysylltiadau Rhyngwladol—teitl hir—nad yw cronfeydd newydd yn cynnwys dimensiwn rhyngwladol sy'n cefnogi cydweithio, ac mae'r symiau'n llawer llai, ac felly ond yn caniatáu ar gyfer cydweithredu trawsffiniol a rhyngwladol ar raddfa fach. Nid yw'r DU bellach yn rhan o gyllid INTERREG yr UE, ac mae Llywodraeth Cymru yn dweud bod hynny'n fygythiad sylweddol i gynaliadwyedd llawer o rwydweithiau. Mae angen mynd i'r afael â'r rhain i gyd fel nad yw Cymru'n cael ei gadael ar ôl, ac er mwyn i gysylltiadau a rhaglenni pwysig barhau. Mae angen cyllid hirdymor teg arnom, gan gynnwys pob lefel o lywodraeth mewn partneriaeth. Diolch. 

16:10

Galwaf ar Weinidog yr Economi, Vaughan Gething.

I call on the Minister for Economy, Vaughan Gething.

Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. I want to start by thanking the committee for their work and their report on post-EU funding in Wales and, of course, our partners across Wales who provided evidence to support the inquiry.

We accept the report's recommendations aimed at the Welsh Government and share the committee's concerns about the UK Government's approach to post-EU funding in Wales. Regrettably, many of the report's recommendations and acknowledgements echo points that we have been making for several years about the consequences of chaotic and unwelcome decisions made by the UK Government.

I'm pleased that the committee concluded that the Welsh Government should have been involved in developing and delivering this funding. Regional economic development and adult numeracy are plainly devolved areas. The UK Government's deliberate and unacceptable entry into this space, without the involvement of the Welsh Government or this Senedd, has created a fragmented and complemented funding landscape, as well as a host of other problems we've heard about in this debate and in the report that I am afraid will create lasting damage to important sectors of our economy.

Indeed, many of the problems highlighted in the report would have been avoided if the UK Government had respected the work undertaken in Wales and allowed us to manage full replacement funding through the framework for regional investment with scrutiny by this elected Parliament. That framework was developed in consensus with our partners and the OECD for the very purpose of delivering post-EU funding and it was supported by a public consultation. 

I welcome the committee recommendation that there should be a review of whether the shared prosperity fund should have been delivered regionally and nationally as well as locally. Whilst the SPF has supported some positive local initiatives, there is no doubt that regional approaches to economic development have been set back by the fund's design. 

Due to UK Government delays, of which there have been many, chaotic design, unfeasible timescales and annualised allocations, local authorities have been under pressure from the very beginning. They had to prepare investment plans quickly with funding rounds open at different times, with different arrangements, assessment criteria and decision-making timescales, and often then, as I said, a significant delay for a UK Government decision. And in this, Alun Davies and Carolyn Thomas are right. All of the lessons learned from previous EU structural funding rounds have been thrown overboard with the SPF. This has made Wales-wide, regional or cross-border projects virtually impossible, and that is not a mistake, it is a UK Government design choice. 

As a result, the greater economic impact and legacy offered by larger scale projects has been lost, and as the Chair of this committee will know, that's part of what a recommendation that he has made in a previous Senedd was, that we should have larger scale, multi-annual projects for greater return. The committee also raises potential duplication as an area that requires ongoing work. Significant time is already spent by Welsh Government and local government officials to help avoid duplication as far as possible, but the design of the fund makes that more difficult than it should be.

The committee report also concludes that bridging funding is required for sectors experiencing a financial cliff edge because they cannot access the fund at scale. Universities, colleges, businesses and the third sector across Wales have been forced to scale back services, close vital R&D and skills projects, and it has cost jobs. 

Multiply is yet another example where the UK Government has gone badly wrong. It operates in direct competition with adult community learning provision that is already available in Wales. By foisting yet another incoherent and half-baked policy onto Wales, the UK Government is actually wasting public money and undermining what works well. This is sadly the real-world impact in our communities of the approach that the UK Government has chosen, despite all of the warnings—warnings not just from the Welsh Government, but from cross-party committees here and in Westminster, as well as independent commentators. It's important to remember that the UK Government promised that replacement funding would be made available to all organisations that were benefiting from former EU funds. That turned out to be yet another unkept promise, just like its pledge to fully replace Wales's level of EU funding.

On the matter that's been referred to today, I again refer Members to the written statement published by the finance Minister in May last year. That statement provides a full breakdown of the £1.1 billion loss of funding to Wales. The manifesto pledge was never that we would offset funds as yet unspent from a previous round of EU funds; it was for full replacement of the level of funding we had received. The shared prosperity fund is smaller, less flexible and narrower in scope than the former EU funds it claims to replace. It's been compounded by delays and chaotic implementation, with local authorities left in an impossible position. Little is known about the final round of the competitive levelling-up fund, but with 20 per cent of the fund remaining and all capital projects having to be completed by the end of next year, the potential for what's left is minimal. We have already begun work to refresh the framework for regional investment with our partners, and our current project with the OECD on regional working will be completed next year. This work will strengthen regional development and investment in the years ahead.

I'm grateful to the committee for their recognition of UK Government failings and I want to return to the UK Government response—plenty of warm words, as Vikki Howells said, and we've heard them before. In practice, though, the current UK Government has been a hostile actor that has never engaged meaningfully on post-EU funds and has always sought to design out a role for this Government and this Parliament. I want to just make this point clear: any person claiming to be a devolutionist should recognise the mandate of this Welsh Parliament and the Welsh Government. Two referenda and multiple elections provide us with a mandate. Any UK Government that disagrees with this Parliament and the democratically elected Welsh Government is entitled to disagree; what they are not entitled to do is to steal devolved powers and money away from us. I look forward to responsibility returning to the Welsh Government for proper scrutiny and accountability in this Parliament, and I believe that that will happen with a future UK Labour Government. Never again must a UK Government muscle into devolved areas without consent or genuine partnership. I reiterate our position in the Welsh Government: funding and decision-making powers over regional investment must be returned to the Welsh Government and this Senedd to work with our partners to create the stronger, fairer and greener Wales that I believe we all deserve.

Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Hoffwn ddechrau drwy ddiolch i'r pwyllgor am eu gwaith a'u hadroddiad ar gyllid ar ôl gadael yr UE yng Nghymru ac wrth gwrs, i'n partneriaid ledled Cymru a roddodd dystiolaeth i gefnogi'r ymchwiliad.

Rydym yn derbyn argymhellion yr adroddiad sydd wedi'u hanelu at Lywodraeth Cymru ac yn rhannu pryderon y pwyllgor am ddull Llywodraeth y DU o ariannu ar ôl gadael yr UE yng Nghymru. Yn anffodus, mae llawer o argymhellion a chydnabyddiaethau'r adroddiad yn adleisio pwyntiau y buom yn eu gwneud ers sawl blwyddyn ynghylch canlyniadau penderfyniadau dryslyd ac annerbyniol a wnaed gan Lywodraeth y DU.

Rwy'n falch fod y pwyllgor wedi dod i'r casgliad y dylai Llywodraeth Cymru fod wedi bod yn rhan o ddatblygu a darparu'r cyllid hwn. Mae datblygu economaidd rhanbarthol a rhifedd oedolion yn feysydd sy'n amlwg wedi'u datganoli. Mae mynediad bwriadol ac annerbyniol Llywodraeth y DU i'r gofod hwn, heb gyfranogiad Llywodraeth Cymru na'r Senedd hon, wedi creu tirwedd ariannu dameidiog ac ychwanegol, yn ogystal â llu o broblemau eraill y clywsom amdanynt yn y ddadl hon ac yn yr adroddiad ac mae arnaf ofn y byddant yn creu niwed parhaol i sectorau pwysig o'n heconomi.

Yn wir, byddai llawer o'r problemau a amlygwyd yn yr adroddiad wedi cael eu hosgoi pe bai Llywodraeth y DU wedi parchu'r gwaith a wnaed yng Nghymru ac wedi caniatáu inni reoli cyllid newydd llawn yn lle cyllid yr UE drwy'r fframwaith ar gyfer buddsoddi rhanbarthol gyda chraffu gan y Senedd etholedig hon. Datblygwyd y fframwaith hwnnw mewn consensws gyda'n partneriaid a'r Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd at yr union ddiben o ddarparu cyllid ar ôl gadael yr UE a chafodd ei gefnogi gan ymgynghoriad cyhoeddus. 

Rwy'n croesawu argymhelliad y pwyllgor y dylid cynnal adolygiad i weld a ddylai'r gronfa ffyniant gyffredin fod wedi'i darparu'n rhanbarthol ac yn genedlaethol yn ogystal ag yn lleol. Er bod y gronfa ffyniant gyffredin wedi cefnogi rhai mentrau lleol cadarnhaol, nid oes amheuaeth fod dulliau datblygu economaidd rhanbarthol wedi profi cam yn ôl oherwydd cynllun y gronfa. 

Oherwydd oedi ar sawl achlysur gan Lywodraeth y DU, ac amserlenni annichonadwy a dyraniadau ar sail flynyddol, mae awdurdodau lleol wedi bod dan bwysau o'r cychwyn cyntaf. Bu'n rhaid iddynt baratoi cynlluniau buddsoddi'n gyflym gyda rowndiau ariannu'n agor ar wahanol adegau, gyda threfniadau, meini prawf asesu ac amserlenni penderfynu gwahanol, ac oedi sylweddol yn aml wedyn, fel y dywedais, cyn cael penderfyniad gan Lywodraeth y DU. Ac yn hyn o beth, mae Alun Davies a Carolyn Thomas yn llygad eu lle. Mae'r holl wersi a ddysgwyd o rowndiau cyllido strwythurol blaenorol yr UE wedi'u lluchio o'r neilltu gyda'r gronfa ffyniant gyffredin. Mae hyn wedi gwneud prosiectau ar gyfer Cymru gyfan, prosiectau rhanbarthol neu brosiectau drawsffiniol bron yn amhosibl, ac nid camgymeriad yw hynny, mae'n ddewis bwriadol gan Lywodraeth y DU. 

O ganlyniad, mae'r effaith economaidd ehangach a gynigir gan brosiectau ar raddfa fwy wedi'i cholli, ac fel y bydd Cadeirydd y pwyllgor hwn yn gwybod, mae hynny'n rhan o argymhelliad a wnaeth mewn Senedd flaenorol, y dylem gael prosiectau aml-flynyddol ar raddfa fwy er mwyn cael mwy o elw. Mae'r pwyllgor hefyd yn codi'r perygl o ddyblygu fel maes sy'n galw am waith parhaus. Mae Llywodraeth Cymru a swyddogion llywodraeth leol eisoes wedi treulio cryn dipyn o amser yn barod yn helpu i osgoi dyblygu cyn belled ag y bo modd, ond mae cynllun y gronfa'n gwneud hynny'n anos nag y dylai fod.

Mae adroddiad y pwyllgor hefyd yn dod i'r casgliad fod angen cyllid pontio ar gyfer sectorau sy'n wynebu dibyn ariannol oherwydd na allant gael mynediad at y gronfa ar raddfa fawr. Mae prifysgolion, colegau, busnesau a'r trydydd sector ledled Cymru wedi cael eu gorfodi i leihau gwasanaethau, cau prosiectau hanfodol ym maes ymchwil a datblygu a sgiliau, ac mae swyddi wedi'u colli. 

Mae Lluosi yn enghraifft arall eto lle mae Llywodraeth y DU wedi mynd ar gyfeiliorn. Mae'n gweithredu mewn cystadleuaeth uniongyrchol gyda darpariaeth dysgu cymunedol i oedolion sydd eisoes ar gael yng Nghymru. Drwy orfodi polisi annealladwy arall heb ei feddwl drwodd yn iawn ar Gymru, mae Llywodraeth y DU yn gwastraffu arian cyhoeddus ac yn tanseilio'r hyn sy'n gweithio'n dda. Yn anffodus, dyma effaith real yn ein cymunedau o'r dull y mae Llywodraeth y DU wedi'i ddewis, er gwaethaf yr holl rybuddion—rhybuddion nid yn unig gan Lywodraeth Cymru, ond gan bwyllgorau trawsbleidiol yma ac yn San Steffan, yn ogystal â sylwebyddion annibynnol. Mae'n bwysig cofio bod Llywodraeth y DU wedi addo y byddai cyllid newydd ar gael i'r holl sefydliadau a oedd yn elwa o hen gronfeydd yr UE. Roedd hwnnw'n addewid arall na chafodd ei gadw, yn union fel ei haddewid i sicrhau bod Cymru'n cael yr un lefel o gyllid yn union ag a gâi o'r UE.

Ar y mater y cyfeiriwyd ato heddiw, cyfeiriaf yr Aelodau eto at y datganiad ysgrifenedig a gyhoeddwyd gan y Gweinidog cyllid ym mis Mai y llynedd. Mae'r datganiad hwnnw'n rhoi dadansoddiad llawn o'r golled o £1.1 biliwn o gyllid i Gymru. Nid oedd yr addewid maniffesto erioed yn dweud y byddem yn gwrthbwyso arian sydd heb ei wario hyd yma o rownd flaenorol o gronfeydd yr UE; roedd ar gyfer sicrhau yr un faint yn union o gyllid ag a gaem o'r UE. Mae'r gronfa ffyniant gyffredin yn llai, yn llai hyblyg ac yn gulach ei chwmpas na hen gronfeydd yr UE y mae'n honni ei bod yn cymryd eu lle. Mae wedi cael ei waethygu gan oedi a gweithredu annhrefnus, gydag awdurdodau lleol wedi eu gadael mewn sefyllfa amhosibl. Ychydig sy'n wybyddus am rownd derfynol y gronfa ffyniant bro gystadleuol, ond gydag 20 y cant o'r gronfa'n weddill a bod yn rhaid cwblhau'r holl brosiectau cyfalaf erbyn diwedd y flwyddyn nesaf, mae'r potensial ar gyfer yr hyn sydd ar ôl yn fach iawn. Rydym eisoes wedi dechrau gweithio i adnewyddu'r fframwaith ar gyfer buddsoddi rhanbarthol gyda'n partneriaid, a bydd ein prosiect presennol gyda'r Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd ar weithio rhanbarthol yn cael ei gwblhau y flwyddyn nesaf. Bydd y gwaith hwn yn cryfhau datblygu a buddsoddi rhanbarthol yn y blynyddoedd i ddod.

Rwy'n ddiolchgar i'r pwyllgor am gydnabod methiannau Llywodraeth y DU ac rwyf am ddychwelyd at ymateb Llywodraeth y DU—digon o eiriau cynnes, fel y dywedodd Vikki Howells, ac rydym wedi eu clywed o'r blaen. Yn ymarferol, fodd bynnag, mae Llywodraeth bresennol y DU wedi bod yn weithredwr gelyniaethus nad yw erioed wedi ymgysylltu'n ystyrlon ar gronfeydd ôl-UE ac mae bob amser wedi ceisio lleihau rôl y Llywodraeth a'r Senedd hon. Rwyf am wneud y pwynt hwn yn glir: dylai unrhyw berson sy'n honni ei fod yn ddatganolwr gydnabod mandad y Senedd hon a Llywodraeth Cymru. Mae dau refferendwm a sawl etholiad yn rhoi mandad i ni. Mae gan unrhyw Lywodraeth y DU sy'n anghytuno â'r Senedd hon a Llywodraeth Cymru a etholwyd yn ddemocrataidd hawl i anghytuno; yr hyn nad oes ganddynt hawl i'w wneud yw dwyn pwerau datganoledig ac arian oddi wrthym. Edrychaf ymlaen at weld y cyfrifoldeb yn dychwelyd i Lywodraeth Cymru dros graffu ac atebolrwydd priodol yn y Senedd hon, a chredaf y bydd hynny'n digwydd gyda Llywodraeth Lafur yn y DU yn y dyfodol. Ni ddylai unrhyw Lywodraeth yn y DU wthio'i ffordd i mewn i feysydd datganoledig heb gydsyniad na phartneriaeth ddilys. Rwy'n ailadrodd ein safbwynt yn Llywodraeth Cymru: rhaid dychwelyd pwerau cyllido a gwneud penderfyniadau dros fuddsoddiad rhanbarthol i Lywodraeth Cymru a'r Senedd hon i weithio gyda'n partneriaid i greu'r Gymru gryfach, decach a gwyrddach y credaf fod pawb ohonom yn ei haeddu.

16:15

Diolch, Dirprwy Lywydd. Can I thank Members who contributed to this debate this afternoon? We've heard some really interesting contributions from Members and indeed from the Minister today.

Luke Fletcher, first of all, talked quite rightly about planning ahead and how important it is to have much more certainty when it comes to planning and about how financial planning on an annual basis is not good enough, because that creates financial uncertainty.

Vikki Howells's contribution emphasised the importance of Welsh Government involvement in the future delivery of these funds. She made it clear that it's not good enough that the engagement of these funds is just left to UK parliamentary MPs.

Sam Kurtz referred us back to the delivery of previous funding under EU schemes and he went on to say that there should be much better engagement between the UK and Welsh Governments. He again reiterated that both Governments can work well together, because we've seen that with city and growth deals and, indeed, with free ports.

We come to Alun Davies. I thank him for his very kind words, but I'm always nervous when he congratulates me, because I'm not sure if I'm doing my job properly. Alun went on to talk about the UK Government's approach to policy and how we are, once again, discussing lessons learned when these lessons should have already been learned in how we deliver these funds.

Carolyn Thomas also talked about the committee's recommendation around involving the Welsh Government in the future delivery of these funds. She also went on to talk about long-term and fair funding and how that is so important to the sustainability of projects going forward.

Can I also thank the Minister for accepting the committee's recommendations that are relevant to the Welsh Government? He clearly set out the Welsh Government's position here this afternoon, and, again, he echoed that lessons should have been learned in delivering these funds.

To summarise, Dirprwy Lywydd, Members have talked about the design and implementation of funding, and the committee report makes it clear that we believe a review should take place to examine the different elements of the shared prosperity fund and look at which should be delivered at local, regional or an all-Wales level based on what works best. We are united in wanting to ensure that future shared prosperity and levelling-up funding drives economic growth and prosperity across Wales.

I've heard Members' views about the Welsh Government being excluded from the delivery of these funds, and the committee report makes it crystal clear that the UK Government should consider how the Welsh Government could aid in the delivery and design of the next round of funding. Through partnership working, we can better ensure that future funds are spent with maximum efficiency and effectiveness. Both the UK Government and the Welsh Government have important roles to play, and the committee's report does call for a constructive relationship going forward.

As has already been said, we also need to learn the lessons of the past and avoid repeating mistakes. Members have talked about duplication, and organisations like the Federation of Small Businesses and the Wales Council for Voluntary Action also highlighted this problem, arguing that in some cases it may not be the best value for money or the most efficient way of delivering projects.

We've also heard about local authorities' administration of the shared prosperity fund. Throughout the inquiry, organisations told us that they believe local authorities are prioritising their own projects before others are given a chance to access funds. Again, the committee has recommended that action is taken to ensure that all organisations are given a chance to benefit from this funding.

Finally, Members have highlighted future funding post 2025. The committee considered the issue of streamlining funding in future and pulling everything together into a superfund, or keeping the shared prosperity fund separate from other funding streams. Our report makes it clear that, on balance, and in the absence of strong arguments to the contrary, the committee felt that, going forward, a separate but reformed shared prosperity fund would be a better approach. Indeed, recommendation 23 states that

'The UK Government should continue to operate a separate, but reformed, Shared Prosperity Fund after the current fund ends in March 2025.'

Recommendation 24 calls on the UK Government to

'clarify its intentions for the Levelling Up Fund and Shared Prosperity Fund post-2025 as soon as possible.'

So, Dirprwy Lywydd in closing, can I thank those who have contributed to the debate this afternoon? Members' contributions, as ever, have been very insightful, and I think I speak for the whole committee when I say that this has been a particularly interesting inquiry. The Minister has also been very clear in what he wants to see going forward, and he is right to say that the involvement of the Welsh Government could help avoid duplication of services, blurred accountability and poor value for money. So, moving forward, the committee will be keeping a close eye on the delivery of regional development funding, and we will look to scrutinise any new developments on this front, as they take place. Diolch yn fawr iawn.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. A gaf fi ddiolch i'r Aelodau a gyfrannodd at y ddadl hon y prynhawn yma? Rydym wedi clywed cyfraniadau diddorol iawn gan yr Aelodau, a chan y Gweinidog heddiw yn wir.

Siaradodd Luke Fletcher, yn gyntaf oll, yn hollol briodol am flaengynllunio a pha mor bwysig yw cael llawer mwy o sicrwydd o ran cynllunio ac am y ffordd nad yw cynllunio ariannol ar sail flynyddol yn ddigon da, am fod hynny'n creu ansicrwydd ariannol.

Nododd cyfraniad Vikki Howells bwysigrwydd cyfranogiad Llywodraeth Cymru wrth ddarparu'r cronfeydd hyn yn y dyfodol. Fe'i gwnaeth yn glir nad yw'n ddigon da fod ymdrin â'r cronfeydd hyn yn cael ei adael i ASau y DU.

Cawsom ein cyfeirio'n ôl gan Sam Kurtz at y modd y câi cyllid ei ddarparu'n flaenorol o dan gynlluniau'r UE ac aeth rhagddo i ddweud y dylid cael ymgysylltiad llawer gwell rhwng Llywodraeth y DU a Llywodraeth Cymru. Ailadroddodd eto y gall y ddwy Lywodraeth weithio'n dda gyda'i gilydd, oherwydd rydym wedi gweld hynny gyda bargeinion dinesig a thwf, a phorthladdoedd rhydd yn wir.

Deuwn at Alun Davies. Diolch iddo am ei eiriau caredig iawn, ond rwyf bob amser yn nerfus pan fydd yn fy llongyfarch, gan nad wyf yn siŵr a wyf yn gwneud fy ngwaith yn iawn. Aeth Alun ymlaen i siarad am ddull Llywodraeth y DU o weithredu polisi ac unwaith eto, sut rydym yn trafod gwersi a ddysgwyd pan ddylai'r gwersi hyn fod eisoes wedi'u dysgu o ran y modd y darparwn y cronfeydd hyn.

Soniodd Carolyn Thomas hefyd am argymhelliad y pwyllgor ynghylch cynnwys Llywodraeth Cymru wrth ddarparu'r cronfeydd hyn yn y dyfodol. Aeth rhagddi hefyd i siarad am gyllid hirdymor a theg a'r modd y mae hynny mor bwysig i gynaliadwyedd prosiectau yn y dyfodol.

A gaf fi hefyd ddiolch i'r Gweinidog am dderbyn argymhellion y pwyllgor sy'n berthnasol i Lywodraeth Cymru? Nododd yn glir y prynhawn yma beth yw safbwynt Llywodraeth Cymru, ac unwaith eto, adleisiodd y dylid bod wedi dysgu gwersi wrth ddarparu'r cronfeydd hyn.

I grynhoi, Ddirprwy Lywydd, siaradodd yr Aelodau am gynllunio a gweithredu cyllid, ac mae adroddiad y pwyllgor yn ei gwneud yn glir ein bod yn credu y dylid cynnal adolygiad i archwilio gwahanol elfennau'r gronfa ffyniant gyffredin ac i edrych ar ba rai y dylid eu darparu ar lefel leol, ranbarthol neu Gymru gyfan yn seiliedig ar yr hyn sy'n gweithio orau. Rydym yn unedig yn ein hawydd i sicrhau bod cyllid ffyniant cyffredin a ffyniant bro yn y dyfodol yn sbarduno twf economaidd a ffyniant ledled Cymru.

Rwyf wedi clywed barn yr Aelodau am Lywodraeth Cymru yn cael ei chau allan rhag darparu'r cronfeydd hyn, ac mae adroddiad y pwyllgor yn ei gwneud yn gwbl glir y dylai Llywodraeth y DU ystyried sut y gallai Llywodraeth Cymru gynorthwyo gyda darparu a chynllunio'r cylch cyllido nesaf. Drwy weithio mewn partneriaeth, gallwn sicrhau yn well fod arian yn y dyfodol yn cael ei wario mor effeithlon ac effeithiol ag y bo modd. Mae gan Lywodraeth y DU a Llywodraeth Cymru rolau pwysig i'w chwarae, ac mae adroddiad y pwyllgor yn galw am berthynas adeiladol yn y dyfodol.

Fel y dywedwyd eisoes, mae angen inni hefyd ddysgu gwersi'r gorffennol ac osgoi ailadrodd camgymeriadau. Mae'r Aelodau wedi sôn am ddyblygu, ac mae sefydliadau fel y Ffederasiwn Busnesau Bach a Chyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru hefyd wedi tynnu sylw at y broblem hon, gan ddadlau efallai nad dyma'r gwerth gorau am arian na'r ffordd fwyaf effeithlon o ddarparu prosiectau mewn rhai achosion.

Rydym hefyd wedi clywed am y modd y mae awdurdodau lleol yn gweinyddu'r gronfa ffyniant gyffredin. Drwy gydol yr ymchwiliad, dywedodd sefydliadau wrthym eu bod yn credu bod awdurdodau lleol yn blaenoriaethu eu prosiectau eu hunain cyn i eraill gael cyfle i gael mynediad at arian. Unwaith eto, mae'r pwyllgor wedi argymell y dylid cymryd camau i sicrhau bod pob sefydliad yn cael cyfle i elwa o'r cyllid hwn.

Yn olaf, mae'r Aelodau wedi tynnu sylw at gyllid yn y dyfodol ar ôl 2025. Rhoddodd y pwyllgor ystyriaeth i symleiddio'r cyllid yn y dyfodol a thynnu popeth at ei gilydd mewn uwch gronfa, neu gadw'r gronfa ffyniant gyffredin ar wahân i ffrydiau cyllido eraill. Mae ein hadroddiad yn ei gwneud yn glir, at ei gilydd, ac yn absenoldeb dadleuon cryf i'r gwrthwyneb, fod y pwyllgor o'r farn y byddai cronfa ffyniant gyffredin ar wahân ond wedi'i diwygio yn ddull gwell o weithredu. Yn wir, mae argymhelliad 23 yn datgan

'Dylai Llywodraeth y DU barhau i weithredu Cronfa Ffyniant Gyffredin ar wahân, ond wedi’i diwygio, ar ôl i’r gronfa bresennol ddod i ben ym mis Mawrth 2025.'

Mae argymhelliad 24 yn galw ar Lywodraeth y DU i

'egluro beth yw ei bwriad o ran y Gronfa Ffyniant Bro a’r Gronfa Ffyniant Gyffredin ar ôl 2025 cyn gynted â phosibl.'

Felly, Ddirprwy Lywydd wrth orffen, a gaf fi ddiolch i'r rhai sydd wedi cyfrannu at y ddadl y prynhawn yma? Mae cyfraniadau'r Aelodau, fel erioed, wedi bod yn graff iawn, ac rwy'n credu fy mod yn siarad ar ran y pwyllgor cyfan pan ddywedaf fod hwn wedi bod yn ymchwiliad arbennig o ddiddorol. Mae'r Gweinidog hefyd wedi bod yn glir ynghylch yr hyn y mae am ei weld wrth symud ymlaen, ac mae'n iawn i ddweud y gallai cyfranogiad Llywodraeth Cymru helpu i osgoi dyblygu gwasanaethau, atebolrwydd aneglur a gwerth gwael am arian. Felly, wrth symud ymlaen, bydd y pwyllgor yn cadw llygad barcud ar y modd y darperir cyllid datblygu rhanbarthol, gyda'r nod o graffu ar unrhyw ddatblygiadau newydd wrth iddynt ddigwydd. Diolch yn fawr iawn.

16:20

Y cwestiwn yw a ddylid nodi adroddiad y pwyllgor. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

The proposal is to note the committee's report. Does any Member object? No. The motion is therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36.

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.

6. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Ansawdd dŵr
6. Welsh Conservatives Debate: Water quality

Detholwyd y gwelliannau canlynol: gwelliant 1 yn enw Lesley Griffiths, a gwelliant 2 yn enw Heledd Fychan. Os derbynnir gwelliant 1, caiff gwelliant 2 ei ddad-ddethol.

The following amendments have been selected: amendment 1 in the name of Lesley Griffiths, and amendment 2 in the name of Heledd Fychan. If amendment 1 is agreed, amendment 2 will be deselected.

Eitem 6 sydd nesaf, dadl y Ceidwadwyr Cymreig ar ansawdd dŵr. Galwaf ar Janet Finch-Saunders i wneud y cynnig.

Item 6 is next, the Welsh Conservatives debate on water quality. I call on Janet Finch-Saunders to move the motion.

Cynnig NDM8397 Darren Millar

Cynnig bod y Senedd:

1. Yn nodi:

a) bod carthion a gaiff eu gollwng i ddyfroedd Cymru yn cyfrif am 25 y cant o'r holl ollyngiadau ledled Cymru a Lloegr;

b) mai yng Nghymru y mae chwech o'r 20 afon mwyaf llygredig yn y DU ledled Cymru a Lloegr; ac

c) mai gan bobl yng Nghymru y mae'r biliau dŵr ail uchaf allan o'r 11 cwmni dŵr yng Nghymru a Lloegr.

2. Yn gresynu nad yw Adroddiad Gorlifiadau Stormydd Llywodraeth Cymru, a gyhoeddwyd saith mis yn hwyr, yn cynnwys unrhyw argymhellion.

3. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i:

a) gosod targedau ar Dŵr Cymru a Chyfoeth Naturiol Cymru sy'n eu rhwymo mewn cyfraith i wella gorlifiadau;

b) cynyddu gorfodaeth a sicrhau bod dirwyon yn cael eu defnyddio i wella afonydd ac adfer cynefinoedd; ac

c) mynd i'r afael â phibellau carthion heb drwyddedau a sicrhau eu bod yn cyrraedd y safon.

Motion NDM8397 Darren Millar

To propose that the Senedd:

1. Notes that:

a) sewage spills into Welsh waters account for 25 per cent of all discharges across Wales and England;

b) six of the UK’s top 20 most polluted rivers across Wales and England are in Wales; and

c) people in Wales have the second highest water bills out of the 11 water companies in Wales and England.

2. Regrets that the Welsh Government’s Storm Overflow Report, published seven months late, contains no recommendations.

3. Calls on the Welsh Government to:

a) impose legally-binding targets on Dŵr Cymru and Natural Resources Wales to improve overflows;

b) increase enforcement and ensure fines are used to improve rivers and restore habitats; and

c) tackle non-permitted sewage pipes and ensure they are up to standard.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch, Dirprwy Lywydd. What better sign of our collective passion for our environment than the interest shown by this Senedd, its Members and, indeed, our country in water pollution? Currently, there is real public dissatisfaction with water quality in Wales, and that is no surprise. Just think, in the last two weeks, headlines have included,

'People warned not to go in the sea at 16 Welsh beaches'

from WalesOnline,

‘Welsh Water boss defends company over Teifi sewage spills'—

that was the Western Telegraph

and

‘Welsh Water admits illegally spilling sewage for years’

from the BBC. 

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Pa arwydd gwell o'n hangerdd cyfunol dros ein hamgylchedd na'r diddordeb a ddangoswyd gan y Senedd hon, ei Haelodau, a'n gwlad, mewn llygredd dŵr? Ar hyn o bryd, ceir anfodlonrwydd gwirioneddol ymhlith y cyhoedd ynghylch ansawdd dŵr yng Nghymru, ac nid yw hynny'n syndod. Meddyliwch, yn ystod y pythefnos diwethaf, mae'r penawdau wedi cynnwys,

'Rhybudd i bobl i beidio â mynd i mewn i'r môr ar 16 o draethau Cymru'

gan WalesOnline,

'Pennaeth Dŵr Cymru yn amddiffyn y cwmni dros ollyngiadau carthion i afon Teifi—

yn y Western Telegraph

a

'Dŵr Cymru'n cyfaddef eu bod wedi gollwng carthion yn anghyfreithlon ers blynyddoedd'

gan y BBC. 

There were over 83,000 spills in Wales in 2022, accounting for 592,569 hours of spillage. The number of sewage spills in Wales accounted for 25 per cent of all discharges across Wales and England, yet we only have around 5.5 per cent of the population. And some of the UK’s most polluted rivers are here in Wales. They are the River Teifi, River Usk, River Wye, River Tywi, the Menai strait and the River Taff. This isn’t good enough when water customers in Wales are facing high bills. Dŵr Cymru customers are experiencing the second highest average bill in Wales and England at £499 a year, with the average bill across England and Wales at £448.

However, there is room for some optimism. Welsh Water’s proposed increase by 2030 is actually below the average sector price, and is projected to be the seventh highest going forwards. Wales’s largest water company has submitted its proposed business plan for 2025 to 2030 to Ofwat, and if approved, the plan will result in the company’s biggest-ever investment programme, worth £3.5 billion over the five years, and that will be equivalent to a 68 per cent increase on the investment between 2020 and 2025. Welsh Water is committing to invest nearly £1.9 billion in the environment between 2025 and 2030. That is 84 per cent more than across 2020-25. This will include substantially reducing phosphorus discharges from wastewater treatments to rivers in special areas of conservation, and starting on a multi-AMP programme to stop its network of 2,300 storm overflows causing ecological harm to rivers in its operating area.

Now, this sounds really positive. However, it does remain the case that the water company’s own aim is to only reduce the total number of pollution incidents by 24 per cent by 2030. And for all of us sat here, when we’re challenging these kind of pollution incidents, of course we want the highest possible reduction in these pollution incident numbers. Welsh Water has claimed that to get storm overflows down to 10 or 20 spills a year would cost between £9 billion and £14 billion. So, when so much more investment is needed, I have real concerns about the bonuses paid to this organisation. So, I’m pleased, as our group, to support the amendments by Plaid Cymru.

A number of wastewater treatment plants under Welsh Water have been found to have been operating in breach of their permits for years, and it does question, again, our enforcement procedures, the work of NRW and the work of the Welsh Government in holding these people to account. Now, I do understand the Minister’s position on this, whereby if you keep on expensive enforcement and the penalty costs could actually then be being spent defending these enforcement measures, and the fines that follow, when really, we all want to see that money reinvested to the company so that they can actually do what we want them to do, and that’s to spend on the infrastructure and maintenance to ensure we’re not seeing shocking numbers of pollution incidents.

A report analysed the performance of 11 sewage treatment works in Wales from 2018 to 2023. Of these treatment works, it found that 10 had been releasing untreated sewage in breach of their permits. In Llanrwst, in my own constituency, there were 82 breaches, resulting in 168 million litres being spilled. In Ruthin, there were 105, which accounted for 182 million litres in spillages. Recurring breaches are now the norm and it's completely unacceptable. We need to completely reform our enforcement procedures.

Roedd dros 83,000 o ollyngiadau yng Nghymru yn 2022, sef gwerth 592,569 awr o ollyngiadau. Roedd nifer y gollyngiadau carthion yng Nghymru yn 25 y cant o'r holl ollyngiadau ar draws Cymru a Lloegr, ond dim ond tua 5.5 y cant o'r boblogaeth sydd gennym. Ac mae rhai o afonydd mwyaf llygredig y DU yma yng Nghymru, sef afon Teifi, afon Wysg, afon Gwy, afon Tywi, afon Menai ac afon Taf. Nid yw hyn yn ddigon da pan fo cwsmeriaid dŵr yng Nghymru yn wynebu biliau uchel. Cwsmeriaid Dŵr Cymru sydd â'r bil cyfartalog ail uchaf yng Nghymru a Lloegr ar £499 y flwyddyn, gyda'r bil cyfartalog ledled Cymru a Lloegr yn £448.

Fodd bynnag, mae lle i rywfaint o optimistiaeth. Mae cynnydd arfaethedig Dŵr Cymru erbyn 2030 yn is na phris cyfartalog y sector mewn gwirionedd, a rhagwelir mai hwn fydd y seithfed cynnydd uchaf wrth fynd ymlaen. Mae cwmni dŵr mwyaf Cymru wedi cyflwyno ei gynllun busnes arfaethedig ar gyfer 2025 i 2030 i Ofwat, ac os caiff ei gymeradwyo, bydd y cynllun yn arwain at raglen fuddsoddi fwyaf erioed y cwmni, gwerth £3.5 biliwn dros y pum mlynedd, a bydd hynny'n gynnydd o 68 y cant ar y buddsoddiad rhwng 2020 a 2025. Mae Dŵr Cymru yn ymrwymo i fuddsoddi bron i £1.9 biliwn yn yr amgylchedd rhwng 2025 a 2030. Mae hynny 84 y cant yn fwy na rhwng 2020 a 25. Bydd hyn yn cynnwys lleihau gollyngiadau ffosfforws yn sylweddol o drin dŵr gwastraff i afonydd mewn ardaloedd cadwraeth arbennig, a dechrau ar raglen aml-AMP i atal ei rwydwaith o 2,300 o orlifoedd storm rhag achosi niwed ecolegol i afonydd yn ardal ei weithrediad.

Nawr, mae hyn yn swnio'n gadarnhaol iawn. Fodd bynnag, mae'n parhau i fod yn wir mai nod y cwmni dŵr ei hun yw lleihau cyfanswm yr achosion o lygredd 24 y cant yn unig erbyn 2030. Ac i bob un ohonom sydd yma, pan fyddwn yn herio'r mathau hyn o ddigwyddiadau llygredd, rydym eisiau'r gostyngiad uchaf posibl yn nifer yr achosion o lygredd. Mae Dŵr Cymru wedi honni y byddai cael gorlifoedd storm i lawr i 10 neu 20 gollyngiad y flwyddyn yn costio rhwng £9 biliwn a £14 biliwn. Felly, pan fydd angen cymaint mwy o fuddsoddiad, mae gennyf bryderon gwirioneddol am y taliadau bonws a delir i'r sefydliad hwn. Felly, ar ran ein grŵp, rwy'n falch o gefnogi'r gwelliannau gan Blaid Cymru.

Canfuwyd bod nifer o weithfeydd trin dŵr gwastraff o dan Dŵr Cymru wedi bod yn gweithredu'n groes i'w trwyddedau ers blynyddoedd, ac mae'n codi cwestiynau, unwaith eto, am ein gweithdrefnau gorfodi, gwaith CNC a gwaith Llywodraeth Cymru yn dwyn y bobl hyn i gyfrif. Nawr, rwy'n deall safbwynt y Gweinidog ar hyn, yn yr ystyr os ydych chi'n parhau i roi mesurau gorfodi drud ar waith, gallai'r costau cosbi gael eu gwario ar amddiffyn y mesurau gorfodi hyn wedyn, a'r dirwyon sy'n dilyn, ond mewn gwirionedd mae pawb ohonom eisiau gweld yr arian hwnnw'n cael ei ailfuddsoddi yn y cwmni fel y gallant wneud yr hyn yr ydym am iddynt ei wneud, sef gwario ar y seilwaith a'r gwaith cynnal a chadw i sicrhau nad ydym yn gweld niferoedd brawychus o ddigwyddiadau llygredd.

Mewn adroddiad, dadansoddwyd perfformiad 11 o weithfeydd trin carthion yng Nghymru rhwng 2018 a 2023. O'r gweithfeydd hyn, canfu fod 10 wedi bod yn rhyddhau carthion heb eu trin yn groes i'w trwyddedau. Yn Llanrwst, yn fy etholaeth fy hun, roedd 82 achos o dorri amodau trwyddedau, gan arwain at 168 miliwn litr o ollyngiadau. Yn Rhuthun, roedd yna 105, a arweiniodd at 182 miliwn litr o ollyngiadau. Mae torri amodau trwyddedau yn rheolaidd wedi dod yn norm bellach ac mae'n gwbl annerbyniol. Mae angen inni ddiwygio ein gweithdrefnau gorfodi yn llwyr.

When we see regular media coverage of water quality and receive concerns from constituents, ultimately, the aim is the same: for pollution to stop. I believe that Welsh Government is currently undermining that process. So, firstly, as I've said before many times, enforcement is ineffective, so it would be good to see a better way forward where, when these incidents occur, there is a way that the Welsh Government can work with NRW and the water company to ensure that you get some obligations on their behalf that this is going to stop. And I'd be wanting to know exactly what caused it. In one instance, there was reported pollution in my own constituency, and people were making me aware of hundreds of dead fish in a particular river. Anyway, I went along to the water company. I reported it to them and they said, 'Yes, we've self-referred to NRW.' I contacted NRW at the time and I wasn't really convinced—well, it doesn't take much to not convince someone when you don't get a response. So, I went along, and I was shocked. It was out of the hands of Welsh Water in terms of plastic wet wipes. They'd completely brought the whole system of the treatment works to a halt in this particular aspect, and that is what had caused it to back up and cause pollution, killing hundreds and hundreds of fish. So again we, in our own human behaviour, should be doing all we can to ensure our waters are not polluted. It's no good us all moaning about these pollution incidents and then flushing down the toilet plastic wet wipes—although our Minister has been very proactive. We all need to see alternatives to plastic in wet wipes now. 

In England, in the event of an environmental permitting regulation breach, the Environment Agency can accept an enforcement undertaking. So, that's an undertaking—that's a commitment to address the conduct causing the breach, to rectify it and to restore it back to normality. However, in Wales, that is not currently an option open to NRW, and there is little opportunity for Dŵr Cymru to offer environmental undertakings. Welsh Government should use its powers to enable NRW to allow companies such as Welsh Water to accept an enforcement undertaking so that they improve the environment local to the harm. As it stands, whilst it is shocking that Welsh Water was fined for just 1 per cent of permit breaches investigated in the past five years—I didn't know this, but the money they have paid has actually gone to the UK Treasury. So, we need to look again at how that works in terms of enforcement, because what incentive is there if that money is not going to be allowed to be put back into the system to ensure that pollution incidents don't occur.

Another step that is required to help stop pollution is the setting of ambitious targets for water companies. For England, the UK Government's storm overflows discharge reduction plan outlines that, by 2035, water companies will have to improve all storm overflows discharging in or near designated bathing water and improve 75 per cent of overflows discharging into high-priority nature sites. And by 2050, that target is to extend to all remaining storm overflows. I believe we should be following that lead, and we need to impose legally binding targets on Dŵr Cymru and Natural Resources Wales to improve our overflows. 

We've wasted seven months of valuable time—and when I say 'we', actually I don't mean 'we', I mean Welsh Government have wasted seven months of valuable time publishing a very much delayed storm overflow report. And surprisingly, there are no recommendations, which is baffling at a time when people are more aware of pollution incidents and are raising them with us as Members of the Senedd. It does have helpful costings, however, on potential options for managing storm overflows, but there is a major flaw. The report fails to address or even acknowledge the use of unpermitted pipes. In 2022 there were 3,299 discharge incidents from pipes without permits, and that has increased by 43 per cent since 2020. Thankfully, however, Welsh Water is now working with NRW to agree permits for the 147 unpermitted storm overflows—and these were built, of course, prior to privatisation.

Finally, we could help stop pollution by ensuring that we are collating the correct data. Event duration monitors only count how often storm overflows are in use, not the volume nor the environmental impact; the latter is key. And this Senedd should help inform the public that storm overflow activity does not necessarily equate to a pollution incident. Again, I'll cite my own experience in my constituency; recently, people saw frothy water down in the West Shore at Llandudno and immediately, it was a pollution incident. It was examined, investigated and it turned out not to be so. So, we need to see a shift to reporting on the actual environmental impact of discharges and direct significant resources towards improving the worst environmental events.

Change needs to be led at the top from this Government. It speaks volumes that the Welsh Labour amendment states:

'will use its powers to ensure all water companies in Wales reduce pollution incidents year on year'.

See, I take the use of the word 'will' to be admittance that you are not currently using your powers effectively. So, the Welsh Conservative motion, and additions by Plaid Cymru, offer a new approach to improving water quality in Wales.

We need strict and strong leadership on this issue. We need you, as a Government, to be working with NRW and Dŵr Cymru far more closely, and I urge the Senedd to back the motion in the name of my colleague Darren Millar, and also the amendment by Heledd Fychan. Thank you. Diolch.

Pan fyddwn yn gweld sylw rheolaidd yn y wasg i ansawdd dŵr ac yn clywed pryderon gan etholwyr, yr un yw’r nod yn y pen draw: i lygredd ddod i ben. Credaf fod Llywodraeth Cymru yn tanseilio’r broses honno ar hyn o bryd. Felly, yn gyntaf, fel yr wyf wedi'i ddweud sawl tro o'r blaen, mae gorfodi'n aneffeithiol, felly byddai'n dda gweld ffordd well ymlaen pan fydd y digwyddiadau hyn yn digwydd, lle mae ffordd y gall Llywodraeth Cymru weithio gydag CNC a'r cwmni dŵr i sicrhau eich bod yn cael rhwymedigaethau ar eu rhan y bydd hyn yn dod i ben. A buaswn yn awyddus i wybod beth yn union a'i hachosodd. Mewn un achos, adroddwyd am lygredd yn fy etholaeth i, ac roedd pobl yn dweud wrthyf fod cannoedd o bysgod marw mewn afon benodol. Beth bynnag, euthum at y cwmni dwr. Soniais wrthynt am hyn, ac fe wnaethant ddweud, 'Ie, rydym wedi hunangyfeirio at CNC.' Cysylltais ag CNC ar y pryd, ac nid oeddwn yn argyhoeddedig iawn—wel, nid yw’n cymryd llawer i beidio ag argyhoeddi rhywun pan na chewch ymateb. Felly, euthum atynt, a chefais sioc. Roedd mater weips gwlyb plastig allan o ddwylo Dŵr Cymru. Roeddent wedi dod â system y gwaith trin dŵr gwastraff i stop yn llwyr yn yr agwedd benodol hon, a dyna a achosodd iddo gronni ac achosi llygredd, gan ladd cannoedd ar gannoedd o bysgod. Felly, unwaith eto, dylem ni, yn ein hymddygiad ein hunain fel pobl, fod yn gwneud popeth yn ein gallu i sicrhau nad yw ein dyfroedd yn cael eu llygru. Ofer cwyno am y digwyddiadau llygredd hyn ac yna fflysio weips gwlyb plastig i lawr y toiled—er bod ein Gweinidog wedi bod yn rhagweithiol iawn. Mae angen i bob un ohonom weld deunyddiau eraill yn lle plastig mewn weips gwlyb nawr.

Yn Lloegr, os bydd rheoliad trwyddedu amgylcheddol yn cael ei dorri, gall Asiantaeth yr Amgylchedd dderbyn ymgymeriad gorfodi. Felly, ymgymeriad yw hwnnw—ymrwymiad i fynd i'r afael â'r ymddygiad a achosodd y toriad, i'w unioni ac i'w adfer yn ôl i normalrwydd. Fodd bynnag, yng Nghymru, nid yw hynny’n opsiwn sydd ar gael i CNC ar hyn o bryd, ac nid oes llawer o gyfle i Dŵr Cymru gynnig ymgymeriadau amgylcheddol. Dylai Llywodraeth Cymru ddefnyddio ei phwerau i alluogi CNC i ganiatáu i gwmnïau fel Dŵr Cymru dderbyn ymgymeriad gorfodi fel eu bod yn gwella’r amgylchedd sy’n lleol i’r niwed. Ar hyn o bryd, er ei bod yn frawychus mai dim ond 1 y cant o’r achosion o dorri amodau trwyddedau yr ymchwiliwyd iddynt yn ystod y pum mlynedd diwethaf—nid oeddwn yn gwybod hyn, ond mae’r arian y maent wedi’i dalu wedi mynd i Drysorlys y DU. Felly, mae angen inni edrych eto ar sut mae hynny'n gweithio o ran gorfodi, oherwydd pa gymhelliant sydd yno os na chaniateir i'r arian hwnnw gael ei roi'n ôl yn y system i sicrhau nad oes achosion o lygredd yn digwydd.

Cam arall sydd ei angen i helpu i atal llygredd yw gosod targedau uchelgeisiol ar gyfer cwmnïau dŵr. Ar gyfer Lloegr, mae cynllun lleihau gollyngiadau gorlifoedd storm Llywodraeth y DU yn amlinellu, erbyn 2035, y bydd yn rhaid i gwmnïau dŵr wella'r holl orlifoedd storm sy'n gollwng i mewn i ddŵr ymdrochi dynodedig neu gerllaw, a gwella 75 y cant o orlifoedd sy'n gollwng i safleoedd natur blaenoriaeth uchel. Ac erbyn 2050, y targed yw ymestyn hynny i bob gorlif storm sy'n weddill. Credaf y dylem ddilyn yr esiampl honno, ac mae angen inni osod targedau cyfreithiol rwymol ar Dŵr Cymru a Cyfoeth Naturiol Cymru i wella ein gorlifoedd.

Rydym ni wedi gwastraffu saith mis o amser gwerthfawr—a phan ddywedaf 'ni', nid wyf yn golygu 'ni' mewn gwirionedd, rwy'n golygu bod Llywodraeth Cymru wedi gwastraffu saith mis o amser gwerthfawr yn cyhoeddi adroddiad hwyr iawn yn y dydd ar orlifoedd storm. Ac yn syfrdanol, nid yw'n cynnwys unrhyw argymhellion, sy’n rhyfeddol ar adeg pan fo pobl yn fwy ymwybodol o ddigwyddiadau llygredd ac yn eu codi gyda ni fel Aelodau o’r Senedd. Mae ganddo gostiadau defnyddiol fodd bynnag, ar opsiynau posibl ar gyfer rheoli gorlifoedd storm, ond mae yna gamgymeriad pwysig. Nid yw'r adroddiad yn mynd i'r afael â'r defnydd o bibellau didrwydded, na hyd yn oed yn cydnabod eu bod yn cael eu defnyddio. Yn 2022, cafwyd 3,299 o achosion o ollwng o bibellau didrwydded, ac mae hynny wedi cynyddu 43 y cant ers 2020. Diolch byth, fodd bynnag, mae Dŵr Cymru bellach yn gweithio gydag CNC i gytuno ar drwyddedau ar gyfer y 147 o orlifoedd storm didrwydded—ac adeiladwyd y rhain, wrth gwrs, cyn preifateiddio.

Yn olaf, gallem helpu i atal llygredd drwy sicrhau ein bod yn coladu’r data cywir. Nid yw monitorau hyd digwyddiadau ond yn cyfrif pa mor aml y mae gorlifoedd storm yn cael eu defnyddio, nid y cyfaint na'r effaith amgylcheddol; mae'r olaf o'r rhain yn allweddol. A dylai’r Senedd hon helpu i gyfleu i'r cyhoedd nad yw gweithgarwch gorlifoedd storm o reidrwydd yn ddigwyddiad llygredd. Unwaith eto, nodaf fy mhrofiad fy hun yn fy etholaeth i; yn ddiweddar, gwelodd pobl ddŵr ewynnog i lawr ym Mhen Morfa yn Llandudno, ac yn syth bin, roedd yn ddigwyddiad llygredd. Archwiliwyd ac ymchwiliwyd i'r mater, a chanfuwyd nad oedd yn ddigwyddiad llygredd wedi'r cyfan. Felly, mae angen inni weld newid i adrodd ar effaith amgylcheddol wirioneddol gollyngiadau a chyfeirio adnoddau sylweddol tuag at wella'r digwyddiadau amgylcheddol gwaethaf.

Mae angen i'r newid gael ei arwain ar y brig gan y Llywodraeth hon. Mae’n siarad cyfrolau fod gwelliant Llafur Cymru yn datgan:

'y bydd Llywodraeth Cymru'n defnyddio’i phwerau i sicrhau bod holl gwmnïau dŵr Cymru’n gostwng o flwyddyn i flwyddyn nifer yr achosion o lygru'.

I mi, mae'r defnydd o’r gair ‘bydd’ yn gyfaddefiad nad ydych yn defnyddio eich pwerau’n effeithiol ar hyn o bryd. Felly, mae cynnig y Ceidwadwyr Cymreig, ac ychwanegiadau gan Blaid Cymru, yn cynnig ymagwedd newydd at wella ansawdd dŵr yng Nghymru.

Mae arnom angen arweiniad cryf a chadarn ar y mater hwn. Mae arnom angen i chi, fel Llywodraeth, fod yn gweithio’n agosach o lawer gydag CNC a Dŵr Cymru, ac rwy'n annog y Senedd i gefnogi’r cynnig yn enw fy nghyd-Aelod, Darren Millar, yn ogystal â'r gwelliant gan Heledd Fychan. Diolch.

16:35

Rwyf wedi dethol y ddau welliant i'r cynnig. Os derbynnir gwelliant 1, caiff gwelliant 2 ei ddad-ddethol. A galwaf ar y Gweinidog Newid Hinsawdd i gynnig yn ffurfiol welliant 1, a gyflwynwyd yn enw Lesley Griffiths.

I have selected the two amendments to the motion. If amendment 1 is agreed, amendment 2 will be deselected. And I call on the Minister for Climate Change to move formally amendment 1, tabled in the name of Lesley Griffiths.

Gwelliant 1—Lesley Griffiths

Dileu popeth a rhoi yn ei le:

Cynnig bod y Senedd:

1. Yn nodi’r cynnydd arwyddocaol yn nifer yr afonydd sydd wedi sicrhau statws ecolegol da yng Nghymru ers 1999.

2. Yn nodi’r fframwaith cyfreithiol llym y mae cwmnïau dŵr a rheoleiddwyr yn gweithio ynddo.

3. Yn gwrthwynebu polisi Llywodraeth y DU i godi’r gofynion o ran niwtraleiddio maethynnau a fyddai’n rhoi ein hafonydd bregus mewn mwy o risg.

4. Yn nodi:

a) bod Llywodraeth Cymru’n cefnogi rhagor o wahanu dŵr wyneb er mwyn lleihau’r pwysau ar systemau dŵr gwastraff trwy brysuro’r defnydd o systemau rheoli llifogydd yn naturiol a systemau draenio cynaliadwy.

b) y bydd Llywodraeth Cymru’n defnyddio’i phwerau i sicrhau bod holl gwmnïau dŵr Cymru’n gostwng o flwyddyn i flwyddyn nifer yr achosion o lygru, gan weithio at y nod o sero, ond yn y tymor byr, eu bod yn rhoi stop ar bob achos o lygru difrifol.

Amendment 1—Lesley Griffiths

Delete all and replace with:

To propose that the Senedd:

1. Notes the significant increases in rivers achieving good ecological status in Wales since 1999.

2. Notes the strict legal framework within which water companies and the regulators operate.

3. Opposes the UK Government's policy to remove the nutrient neutrality requirements which would place our fragile rivers at greater risk.

4. Notes that the Welsh Government:

a) supports greater surface water separation to reduce pressure on wastewater systems by accelerating deployment of nature-based flood management and sustainable drainage systems.

b) will use its powers to ensure all water companies in Wales reduce pollution incidents year on year, aiming for zero, and stop all serious pollution incidents in the short term.

Cynigiwyd gwelliant 1.

Amendment 1 moved.

A galwaf ar Delyth Jewell i gynnig gwelliant 2, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan.

I call on Delyth Jewell to move amendment 2, tabled in the name of Heledd Fychan.

Gwelliant 2—Heledd Fychan

Ychwanegu fel is-bwyntiau newydd ar ddiwedd pwynt 3:

sicrhau bod gan Cyfoeth Naturiol Cymru ddigon o adnoddau i'w alluogi i gyflawni ei gyfrifoldebau'n effeithiol;

rhoi mecanweithiau ar waith i atal taliadau bonws i staff gweithredol pe bai Dŵr Cymru yn methu â chyflawni ei gyfrifoldebau o ran ansawdd dŵr;

cyflymu'r gwaith o weithredu fframweithiau llywodraethu amgylcheddol cadarn yng Nghymru i sicrhau bod achosion o ddiffyg cydymffurfio yn y dyfodol yn cael sylw cyn gynted â phosibl.

Amendment 2—Heledd Fychan

Add as new sub-points at end of point 3:

ensure that Natural Resources Wales is adequately resourced to enable it to fulfil its responsibilities effectively;

put mechanisms in place to withhold the awarding of executive bonuses in the event of Dŵr Cymru failing to uphold its responsibilities on water quality;

accelerate the implementation of robust environmental governance frameworks in Wales to ensure that future instances of infringements are addressed as swiftly as possible.

Cynigiwyd gwelliant 2.

Amendment 2 moved.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Hoffwn i gyflwyno'r gwelliant ac annog Aelodau i gefnogi'r gwelliant hefyd. Mae'r gwelliant yn galw am ddigon o adnoddau i fod ar gael i alluogi Cyfoeth Naturiol Cymru i gyflawni eu cyfrifoldebau yn effeithiol. Mae'n galw am roi mecanweithiau ar waith i atal taliadau bonws i staff gweithredol os ydy Dŵr Cymru yn methu â chyflawni eu cyfrifoldebau o ran ansawdd dŵr, ac, yn olaf, yn galw am gyflymu'r gwaith o weithredu fframweithiau llywodraethu amgylcheddol cadarn yng Nghymru i sicrhau bod achosion o ddiffyg cydymffurfio yn y dyfodol yn cael sylw cyn gynted ag sy'n bosib.

Mae pryderon wedi codi yn ystod y blynyddoedd diwethaf ynghylch adnoddau cyfyngedig Cyfoeth Naturiol Cymru a'u gallu i gyflawni eu cyfrifoldebau yn effeithiol, yn enwedig mewn perthynas â'r mater o ollyngiadau carthion anghyfreithlon gan gwmnïau dŵr. Cyfoeth Naturiol Cymru sy'n gyfrifol am oruchwylio beth sy'n digwydd o ran rheoliadau amgylcheddol, gan gynnwys y rhai sy'n ymwneud â gollwng carthion ac ansawdd dŵr. Pan fo cwmnïau dŵr yn gollwng carthion yn anghyfreithlon, maen nhw'n mynd yn groes i'r cyfreithiau hyn, ac mae disgwyl i Gyfoeth Naturiol Cymru gymryd camau cyfreithiol i'w dal yn atebol. Gall y diffyg adnoddau a chapasiti y tu mewn i'r corff yna arwain at oedi neu gamau gorfodi sy'n cael eu cyflwyno sydd yn annigonol.

I symud ymlaen at ail bwynt ein gwelliant, y llynedd, adroddwyd bod Dŵr Cymru wedi dosbarthu taliadau bonws sy'n gysylltiedig â pherfformiad o bron i saith ffigwr i dri phrif weithredwr dros y ddwy flynedd diwethaf, er gwaethaf y ffaith fod y cwmni wedi pwmpio carthion amrwd i ddyfrffyrdd Cymru filoedd ar filoedd o weithiau. Nawr, rwy'n croesawu'r newyddion heddiw fod Ofwat wedi cyhoeddi asesiad ynglŷn â sut oedd tâl ar sail perfformiad a roddwyd i weithredwyr cwmnïau dŵr yn cyd-fynd â'u dyletswyddau i gwsmeriaid a'r amgylchedd. Ond o ystyried maint y toriadau amgylcheddol—toriadau cyfraith fan hyn—a chostau cynyddol gwelliannau seilwaith dŵr, pa un a ydym ni'n sôn am weithfeydd trin dŵr neu gael gwared ar orlifoedd storm, mae angen gofyn a yw hi'n briodol i swyddogion gweithredol dderbyn taliadau bonws o dan amgylchiadau fel hyn?

Rwy'n meddwl ei bod hi'n bwysig nodi, gwaetha'r modd, ar y pwynt hwn—fel roeddem wedi'i wneud ychydig wythnosau yn ôl ynglŷn â Chyfoeth Naturiol Cymru—fod Dŵr Cymru yn llawn dop o aelodau staff sydd yn ymroddedig, sydd yn weithgar, sy'n angerddol o blaid gwella'r safonau hyn. Rhaid ei bod hi mor anodd i aelodau staff unigol glywed rhai o'r pethau hyn weithiau yn cael eu dweud. Buaswn i eisiau dweud ein bod ni yn gweld eich ymroddiad i’ch gwaith. Mae yn cael ei werthfawrogi, felly diolch iddyn nhw am hynny.

Yr hyn sy’n glir, wrth gwrs, yw bod angen i welliannau seilwaith gael eu gweithredu, a bydd y rhain yn gostus. Mae angen inni sicrhau nad yw’r baich yn disgyn ar gwsmeriaid, sy’n ei ffeindio hi’n anodd talu eu biliau yn barod. Mae pobl yng Nghymru eisoes yn wynebu costau cynyddol, ac mae creu biliau uwch yn ystod argyfwng costau byw yn anodd ei gyfiawnhau. Dŷn ni’n credu y dylai’r llygrwr dalu i lanhau ein dŵr.

Mae’r sefyllfa o ran ansawdd dŵr a thoriadau amgylcheddol yn nodi’n glir fod angen cyflwyno mesurau llywodraethu amgylcheddol cadarn. Mae Plaid Cymru wedi hen wthio am sefydlu corff llywodraethu amgylcheddol yma yng Nghymru, ar ôl arwain dadl ar y mater yn y Senedd yn 2021, a sicrhau ymrwymiad i sefydlu corff llywodraethu amgylcheddol drwy ein cytundeb cydweithredol â Llywodraeth Cymru, wrth gwrs. Mae’r gwaith yn mynd rhagddo, ac mae’n hanfodol ein bod ni’n llenwi’r bwlch llywodraethu hwn cyn diwedd tymor y Senedd.

Hoffwn atgoffa’r Senedd mai Cymru yw’r unig wlad yn y Deyrnas Unedig ar hyn o bryd nad yw wedi sefydlu trefniadau llywodraethau amgylcheddol parhaol, statudol yn dilyn Brexit. Mae’r trefniadau interim anstatudol yn amlwg yn annigonol. Mae’r pwyllgor newid hinsawdd wedi edrych ar hyn yn fanwl. Yn y pen draw, mae hyn yn golygu bod bwlch peryglus o ran sicrhau bod cyrff cyhoeddus yn cydymffurfio â’u cyfrifoldebau.

Rwy’n cytuno gyda’r pwyllgor newid hinsawdd y byddai gohirio pellach yn fethiant anfaddeuol i’r Llywodraeth, ac rwy’n falch bod Plaid Cymru wedi cyflymu’r gwaith hwn. Buaswn i’n hoffi clywed diweddariad gan y Gweinidog am hyn, efalla, pan fydd hi’n ymateb.

Ddoe, roeddwn i’n hapus iawn—. Rwy’n ymwybodol o amser, felly mi wnaf i ddweud hyn yn gyflym, Dirprwy Lywydd. Dŷn ni wedi clywed yr wythnos hon gan Goed Cymru am bwysigrwydd coed i’n safonau dŵr. Buaswn i’n hoffi clywed barn y Gweinidog, efallai, am hynny wrth iddi ymateb, ond dwi'n gwybod fy mod i wedi rhedeg allan o amser, felly fe wnaf i gloi nawr. Diolch yn fawr.      

Thank you, Dirprwy Lywydd. I'd like to move the amendment and encourage Members to support the amendment 2. The amendment calls for sufficient resources to be made available to enable Natural Resources Wales to discharge their responsibilities effectively. It calls for mechanisms to be put in place to prevent bonus payments to executive staff if Dŵr Cymru cannot fulfil their responsibilities in terms of water quality, and, finally, it calls for the work of implementing robust environmental governance frameworks in Wales to be accelerated to ensure that cases of future non-compliance are dealt with as soon as possible.

Now, concerns have been raised over the past few years regarding NRW's limited resources and their ability to fulfil their responsibilities effectively, particularly with regard to the issue of illegal sewage discharges by water companies. Now, Natural Resources Wales are responsible for an environmental oversight and environmental regulations, including those related to sewage discharge and water quality. When water companies discharge sewage illegally, they contravene these laws, and NRW are expected to take legal action to hold these companies accountable And a lack of resources and capacity within that body could lead to delays or insufficient enforcement action being taken.

To move on to the second point of our amendment, last year it was reported that Dŵr Cymru had awarded bonus payments related to performance worth almost seven figures to three chief executives over the past two years, despite the fact that the company had pumped raw sewage into the waterways of Wales on thousands of occasions. Now, I welcomed the news today that Ofwat has announced an assessment with regard to how some of these performance-based payments awarded to executives at water companies align with their duties to customers and the environment. But bearing in mind the size and scope of the environmental cuts and the increasing costs of improvements to water infrastructure, whether we're talking about water treatment works or eradicating combined storm overflows, we must ask whether it is appropriate that such executive officers receive bonus payments in these circumstances.

I think it's important to note, on this point—as we did a few weeks ago with regard to NRW—that Dŵr Cymru has staff members who are committed, who are hard-working, who feel passionately about improving these standards. It must be so difficult for individual staff members to hear some of these issues being aired. I would like to say that we do see your commitment to your work. It is appreciated, so thank you to those staff for that work.

What’s clear, of course, is that infrastructure improvements need to be delivered, and these will be costly. We need to ensure that the burden does not fall on customers, who find it difficult to pay their bills already. People in Wales already face increased costs, and higher bills during a cost-of-living crisis are difficult to justify. We believe that the polluter should pay to clean up our waters.

The situation in terms of water quality and environmental cuts notes clearly that we need to introduce robust environmental governance measures. Plaid Cymru has long called for the establishment of an environmental governance body here in Wales, after leading a debate on this issue at the Senedd in 2021, and delivering a commitment to establishing an environmental governance body through our co-operation agreement with the Welsh Government, of course. Work is ongoing, and it’s vital that we fill this governance gap before the end of this Senedd term.

I would like to remind this Senedd that Wales is the only nation in the United Kingdom at present that hasn’t established permanent environmental governance statutes following Brexit. The interim arrangements are clearly insufficient. The climate change committee has looked at this in detail. Ultimately, this means that there is a dangerous gap in terms of ensuring that public bodies comply with their responsibilities.

I agree with the climate change committee that a further delay would be an unforgivable failure for the Government, and I’m pleased that Plaid Cymru has accelerated this work. I would like to have an update from the Minister about this work when she does respond.

Yesterday, I was very pleased—. I’m aware of time, but I will say this very briefly, Dirprwy Lywydd. We have heard this week from Coed Cymru about the importance of woodland to our water quality, and I’d like to hear the Minister’s views on that as she responds. I know that I have run out of time, so I will conclude. Thank you very much.  

16:40

I read this report commissioned by the Welsh Government with great interest, because it contains some quite scary numbers. I think that there are several issues here. Janet is, of course, right that we, the users of water and sewage, have a duty not to chuck wet wipes, sanitary applicators and all manner of other stuff down the loo. The cost of doing the wrong thing is huge. So, to refer to what Delyth says—that the polluter should pay—obviously, it’s pretty challenging to identify who has caused the fatburg.

In terms of going back to what Janet was saying, it is not the job of consultants to produce recommendations. It’s the job of Government to take the recommendations and the analysis from the consultants and work out what to do. I think it’s very useful to have this quite technical report in front of us today—not to look at the detail, because we can look at that in the climate change committee tomorrow, but the figures are quite frightening. One of the things that was pretty alarming for me was the fact that Dŵr Cymru had to take over a whole pile of assets in 2011, without any idea of exactly what they were, what state they were in, whether they were about to collapse, whether they were legal or illegal. It would be good to know from the Minister as to whether any money went with this transfer of assets. [Interruption.] Oh, apparently not. There’s a surprise. So, you can see the level of the challenge there is for Dŵr Cymru. On top of this transfer of assets, you have all of these people who are putting in new extensions with bathrooms that they then decide not to add in to the sewerage system, and then they pollute the waters directly. It is hugely, hugely complicated. But the money—. Of the nine options, only option H, the third most expensive, would bring us up to the standard that has been established by the Environment Agency in England. Anything less and we are obviously making compromises on the grounds that we can't dump too much money on consumers' bills. So, the fourth least expensive option would cost between £7 billion and £12 billion. These are huge figures when you think about the total annual revenue that the Welsh Government has to deal with and the almost non-existent capital budget. So, that, in itself, would increase bills by between £215 and £390 a year if it was a Dŵr Cymru account, or less if you are with the other water provider.

The benefit-cost appraisal shows that benefits never outweigh costs. So, I think the dilemma is huge. I'm very keen to hear what the Minister has to say as to what we should do about this. But the idea that we can just simply wave a flag and say, 'Well, we've just got to bring our water up to the standard that everybody expects'—it's way more complicated than that. And where are we going to get this money? Who's going to pay for it? At what point do we have sewer collapses, as I recall happening when I worked in Manchester? I know there's one that could happen in my constituency, because I see all the warning signs of roads that go like that. So, I think this is a huge problem and one that we need to deliberate on very carefully and see what is going to be possible, given our limited resources.

Darllenais yr adroddiad hwn a gomisiynwyd gan Lywodraeth Cymru gyda chryn ddiddordeb, gan ei fod yn cynnwys ffigurau eithaf brawychus. Credaf fod sawl mater o dan sylw yma. Mae Janet yn iawn, wrth gwrs, fod gennym ni, y defnyddwyr dŵr a charthffosiaeth, ddyletswydd i beidio â thaflu weips gwlyb, dodwyr tamponau a phob math o bethau eraill i lawr y toiled. Mae cost gwneud y peth anghywir yn enfawr. Felly, gan gyfeirio at yr hyn y mae Delyth yn ei ddweud—mai'r llygrwr a ddylai dalu—yn amlwg, mae'n eithaf anodd nodi pwy sydd wedi achosi'r domen fraster.

O ran mynd yn ôl at yr hyn yr oedd Janet yn ei ddweud, nid cyfrifoldeb ymgynghorwyr yw llunio argymhellion. Cyfrifoldeb y Llywodraeth yw derbyn yr argymhellion a'r dadansoddiad gan yr ymgynghorwyr a phenderfynu beth i'w wneud. Credaf ei bod yn ddefnyddiol iawn cael yr adroddiad eithaf technegol hwn ger ein bron heddiw—nid i edrych ar y manylion, gan y gallwn edrych ar hynny yn y pwyllgor newid hinsawdd yfory, ond mae'r ffigurau'n eithaf brawychus. Un o’r pethau a oedd yn eithaf brawychus i mi oedd y ffaith bod Dŵr Cymru wedi gorfod cymryd cyfrifoldeb dros bentwr o asedau yn 2011, heb unrhyw syniad beth yn union oeddent, beth oedd eu cyflwr, a oeddent ar fin methu, a oeddent yn gyfreithlon neu'n anghyfreithlon. Byddai’n dda cael gwybod gan y Gweinidog a ddarparwyd unrhyw arian gyda throsglwyddo'r asedau hyn. [Torri ar draws.] O, naddo, mae'n debyg. Dyna syndod. Felly, gallwch weld lefel yr her sydd yno i Dŵr Cymru. Yn ychwanegol at drosglwyddo'r asedau hyn, mae gennych yr holl bobl sy'n codi estyniadau newydd gydag ystafelloedd ymolchi y maent wedyn yn penderfynu peidio â'u hychwanegu at y system garthffosiaeth, ac yna maent yn llygru'r dyfroedd yn uniongyrchol. Mae'n hynod o gymhleth. Ond mae'r arian—. O’r naw opsiwn, dim ond opsiwn H, yr opsiwn drytaf ond dau, a fyddai’n sicrhau ein bod yn bodloni'r safon a sefydlwyd gan Asiantaeth yr Amgylchedd yn Lloegr. Unrhyw beth llai, ac rydym yn amlwg yn cyfaddawdu ar y sail na allwn ychwanegu gormod at filiau defnyddwyr. Felly, byddai’r opsiwn rhataf ond tri yn costio rhwng £7 biliwn a £12 biliwn. Mae’r rhain yn ffigurau enfawr pan feddyliwch am gyfanswm y refeniw blynyddol y mae’n rhaid i Lywodraeth Cymru ymdrin ag ef, a’r gyllideb gyfalaf, sydd y nesaf peth i ddim. Felly, byddai hynny, ynddo’i hun, yn cynyddu biliau rhwng £215 a £390 y flwyddyn pe bai’n gyfrif Dŵr Cymru, neu lai os ydych gyda’r darparwr dŵr arall.

Dengys yr arfarniad cost a budd nad yw'r buddion byth yn fwy na'r costau. Felly, credaf fod y dilema'n enfawr. Rwy’n awyddus iawn i glywed beth sydd gan y Gweinidog i’w ddweud ynglŷn â’r hyn y dylem ei wneud am hyn. Ond mae'r syniad y gallwn chwifio baner a dweud, 'Wel, mae'n rhaid inni godi ein dŵr i'r safon y mae pawb yn ei ddisgwyl'—mae'n llawer mwy cymhleth na hynny. Ac o ble y cawn yr arian hwn? Pwy sy'n mynd i dalu amdano? Ar ba bwynt y mae carthffosydd yn chwalu, fel y cofiaf yn digwydd pan oeddwn yn gweithio ym Manceinion? Gwn fod un a allai ddigwydd yn fy etholaeth i, gan y gwelaf yr holl arwyddion rhybudd o ran ffyrdd sy'n pantio. Felly, credaf fod hon yn broblem enfawr ac yn un y mae angen inni ei thrafod yn ofalus iawn a gweld beth sy’n mynd i fod yn bosibl, o ystyried ein hadnoddau cyfyngedig.

16:45

Water quality in Pembrokeshire continues to be one of the most frequently raised issues by my constituents, and recent reports that water companies have knowingly illegally spilt sewage into our water sources for years has understandably angered and upset many people. I want to make it absolutely clear that access to clean, good-quality water is a basic human right, and no stone should be left unturned in ensuring that we can all access good-quality water.

Now, in the case of Pembrokeshire, Afonydd Cymru, which represents the Rivers Trust in Wales, commissioned Professor Peter Hammond to review spill data from the Cardigan works nearby, along with a number of other waste water treatment works in Wales. Professor Hammond's report found significantly high spill numbers at the Cardigan site, and showed spills occurring frequently before flow levels met the criteria for a storm discharge. Now, my understanding is that this is because sea water from the estuary is entering the works and damaging the treatment process, and so, to avoid further damage, waste water is regularly being diverted to spill through storm overflows. Investigations are now under way and enforcement notices have been issued, but that will do little to reassure my constituents that this is being dealt with seriously enough. Tougher action is needed, and needed quickly.

The reality is that without substantial investment and upgrading of the current infrastructure very little will change, and I've heard the Welsh Government talk about the need for multimillion pound investment to come from the UK Government, and I don't disagree that we need to see greater investment, but we must remember that water companies need to make further infrastructure investment too. Therefore, instead of putting the blame squarely at the UK Government's feet, the Minister should be doing more to ensure that that investment takes place. Indeed, in responding to this debate, perhaps the Minister will tell us what representations have been made to the UK Government on this specific issue. And as far as Natural Resources Wales is concerned, it's simply not good enough to only issue enforcement notices. The Welsh Government has said that it expects regulators to take the appropriate action where there is evidence of non-compliance. There is evidence that this has been knowingly done for years. Clearly, enforcement notices have not been a sufficient enough penalty for water polluters, and, as I said earlier, tougher action is needed and needed quickly.

Now, in fairness to Dŵr Cymru, it's not disputing Professor Hammond's analysis, and it has accepted that significant changes need to be made. When the company was downgraded for the second year running in July, after a rise in pollution incidents, it quite rightly said its performance is not where it wants it to be, and I know from my own visits to Welsh Water sites that they are making investments to improve services. However, it remains the case that water companies are continuing to illegally spill untreated sewage, and that is not acceptable. The effects on inadequate water quality are huge. It can affect our health, it can affect our environment, and it can affect our wildlife too. The Cardigan treatment plant spills into the Teifi, which is home to Atlantic salmon, lamprey and otters. Indeed, the River Teifi is meant to be protected as a special area of conservation, and located there is one of Europe's largest populations of bottlenose dolphins. Professor Hammond tells us that there are dolphins only in two places regularly in Wales and Scotland, and yet water companies are illegally dumping on one of their few British habitats.

So, how do we move forward? The Welsh Government will be aware of the Welsh Affairs Committee's inquiry into water pollution, and that committee wrote to the Minister outlining several areas of concern. Those points included the accuracy of monitoring equipment and therefore reliability of data. It also highlighted the low number of prosecutions in Wales to enforce water-quality regulations, and the apparent lack of appetite from regulators for stronger enforcement powers and sanctions. And the cross-party committee felt that there was a lack of a clear and timely plan to address the issues highlighted, including the sheer quantity of sewage being discharged. The committee is right, as is the Senedd's Climate Change, Environment, and Infrastructure Committee, which also investigated water quality and sewage discharges, and has called for more action. And yet still many people living in Pembrokeshire and indeed further afield do not feel that this has been a priority for the Welsh Government.

So, in closing, Dirprwy Lywydd, urgent action needs to be taken to stop the volume of sewage discharged as well as the frequency of outflows. And the Welsh Government need to take some leadership on this issue by doing more to hold water companies, and indeed Natural Resources Wales, to account. Diolch.

Mae ansawdd dŵr yn sir Benfro yn parhau i fod yn un o’r materion a godir amlaf gan fy etholwyr, ac mae adroddiadau diweddar fod cwmnïau dŵr wedi mynd ati'n fwriadol i ollwng carthion yn anghyfreithlon i’n ffynonellau dŵr ers blynyddoedd wedi gwylltio a chynhyrfu llawer o bobl, sy'n ddealladwy. Hoffwn ddweud yn gwbl glir fod mynediad at ddŵr glân o ansawdd da yn hawl ddynol sylfaenol, a dylid gwneud popeth a allwn i sicrhau y gall pob un ohonom gael mynediad at ddŵr o ansawdd da.

Nawr, yn achos sir Benfro, comisiynodd Afonydd Cymru, sy’n cynrychioli’r Ymddiriedolaeth Afonydd yng Nghymru, yr Athro Peter Hammond i adolygu data ar ollyngiadau o weithfeydd cyfagos Aberteifi, ynghyd â nifer o weithfeydd trin dŵr gwastraff eraill yng Nghymru. Canfu adroddiad yr Athro Hammond niferoedd uchel iawn o ollyngiadau ar safle Aberteifi, a dangosodd ollyngiadau a oedd yn digwydd yn aml cyn i lefelau llif fodloni'r meini prawf ar gyfer gollyngiad storm. Nawr, fy nealltwriaeth i yw mai’r rheswm am hyn yw bod dŵr môr o’r aber yn mynd i mewn i’r gweithfeydd ac yn amharu ar y broses drin, ac felly, er mwyn osgoi difrod pellach, mae dŵr gwastraff yn cael ei ddargyfeirio’n rheolaidd i arllwys drwy orlifoedd storm. Mae ymchwiliadau bellach ar y gweill a hysbysiadau gorfodi wedi’u cyhoeddi, ond ni fydd hynny’n gwneud fawr ddim i roi sicrwydd i fy etholwyr fod y mater yn cael y sylw priodol. Mae angen gweithredu'n llymach, ac mae angen gwneud hynny'n gyflym.

Y gwir amdani yw mai ychydig iawn a fydd yn newid heb fuddsoddiad sylweddol a gwaith uwchraddio i'r seilwaith presennol, ac rwyf wedi clywed Llywodraeth Cymru yn sôn am yr angen am werth miliynau o bunnoedd o fuddsoddiad gan Lywodraeth y DU, ac nid wyf yn anghytuno bod angen inni weld mwy o fuddsoddiad, ond mae'n rhaid inni gofio bod angen i gwmnïau dŵr wneud buddsoddiad pellach mewn seilwaith hefyd. Felly, yn lle taflu'r bai ar Lywodraeth y DU yn unig, dylai’r Gweinidog wneud mwy i sicrhau bod y buddsoddiad hwnnw’n digwydd. Yn wir, wrth ymateb i’r ddadl hon, efallai y gallai'r Gweinidog ddweud wrthym pa sylwadau a wnaed i Lywodraeth y DU ar y mater penodol hwn. Ac o ran Cyfoeth Naturiol Cymru, nid yw'n ddigon da cyhoeddi hysbysiadau gorfodi yn unig. Mae Llywodraeth Cymru wedi dweud ei bod yn disgwyl i reoleiddwyr gymryd y camau priodol pan geir tystiolaeth o ddiffyg cydymffurfio. Ceir tystiolaeth fod hyn wedi bod yn digwydd yn fwriadol ers blynyddoedd. Yn amlwg, nid yw hysbysiadau gorfodi wedi bod yn gosb ddigonol i lygrwyr dŵr, ac fel y dywedais yn gynharach, mae angen gweithredu'n llymach, ac mae angen gwneud hynny'n gyflym.

Nawr, er tegwch i Dŵr Cymru, nid ydynt yn herio dadansoddiad yr Athro Hammond, ac maent wedi derbyn bod angen gwneud newidiadau sylweddol. Pan gafodd y cwmni ei israddio am yr ail flwyddyn yn olynol ym mis Gorffennaf, ar ôl cynnydd mewn achosion o lygredd, dywedasant, yn gywir ddigon, nad yw eu perfformiad ar y lefel y maent am iddo fod, a gwn o fy ymweliadau i â safleoedd Dŵr Cymru eu bod yn gwneud buddsoddiadau i wella gwasanaethau. Fodd bynnag, mae’n parhau i fod yn wir fod cwmnïau dŵr yn parhau i ollwng carthion heb eu trin yn anghyfreithlon, ac nid yw hynny’n dderbyniol. Mae'r effeithiau ar ansawdd dŵr annigonol yn enfawr. Gall effeithio ar ein hiechyd, gall effeithio ar ein hamgylchedd, a gall effeithio ar ein bywyd gwyllt hefyd. Mae gwaith trin Aberteifi yn gollwng i mewn i afon Teifi, sy'n gartref i eogiaid, llysywod pendoll a dyfrgwn. Yn wir, mae afon Teifi i fod yn cael ei gwarchod fel ardal cadwraeth arbennig, ac wedi'i lleoli yno mae un o boblogaethau mwyaf Ewrop o ddolffiniaid trwyn potel. Dywed yr Athro Hammond wrthym mai dim ond mewn dau le yng Nghymru a’r Alban y ceir dolffiniaid yn rheolaidd, ac eto, mae cwmnïau dŵr yn gollwng yn anghyfreithlon yn un o’u hychydig gynefinoedd ym Mhrydain.

Felly, sut rydym yn symud ymlaen? Bydd Llywodraeth Cymru yn ymwybodol o ymchwiliad y Pwyllgor Materion Cymreig i lygredd dŵr, ac ysgrifennodd y pwyllgor hwnnw at y Gweinidog gan amlinellu sawl maes sy’n peri pryder. Roedd y pwyntiau hynny'n cynnwys cywirdeb offer monitro ac felly dibynadwyedd data. Tynnodd sylw hefyd at y nifer isel o erlyniadau yng Nghymru i orfodi rheoliadau ansawdd dŵr, a’r diffyg awydd  ymddangosiadol gan reoleiddwyr am bwerau gorfodi a sancsiynau cryfach. Ac roedd y pwyllgor trawsbleidiol yn teimlo bod diffyg cynllun clir ac amserol i fynd i'r afael â'r materion a nodwyd, gan gynnwys y lefel enfawr o garthion sy'n cael eu gollwng. Mae’r pwyllgor yn iawn, yn union fel Pwyllgor Newid Hinsawdd, yr Amgylchedd a Seilwaith y Senedd, a fu hefyd yn ymchwilio i ansawdd dŵr a gollyngiadau carthion, ac sydd wedi galw am fwy o weithredu. Ac eto, mae llawer o bobl sy'n byw yn sir Benfro, ac ymhellach i ffwrdd, yn teimlo nad yw hyn wedi bod yn flaenoriaeth i Lywodraeth Cymru.

Felly, i gloi, Ddirprwy Lywydd, mae angen cymryd camau brys i atal faint o garthion a ollyngir yn ogystal ag amlder y gorlifoedd. Ac mae angen i Lywodraeth Cymru ddangos rhywfaint o arweiniad ar y mater hwn drwy wneud mwy i ddwyn cwmnïau dŵr, a Cyfoeth Naturiol Cymru yn wir, i gyfrif. Diolch.

16:50

I've always been a champion of the Glas Cymru model of not-for-profit ownership for Welsh Water. It was a Welsh institutional innovation, which even became a Harvard Business School case study at one point. In theory, having this hybrid of a private company without shareholders should have meant we in Wales were shielded from the worst excesses of water privatisation in England. I don't think we can come to that conclusion anymore.

Ofwat has rated Welsh Water for two years running now as one of the worst-performing water companies in England and Wales—'a laggard', in their terms, that is letting down consumers and the environment. Here at home, NRW has downgraded Welsh Water twice in two years, from the highest four-star rating now to just two. NRW's reasons are both rising pollution and under-reporting of that pollution, because these privatised monopolies—because that's what they are, in both England and Wales—they deal in murky waters, both literally and metaphorically. That's why there is a class action at the moment being taken against water companies in England, for now, for the under-reporting of pollution at the expense of both the environment and water consumers. And we've heard reference to Peter Hammond's work, which is central to this, and his expertise in big data and in artificial intelligence, which has helped uncover unreported pollution here in Wales, working with Afonydd Cymru, and forcing Welsh Water itself to admit spewing sewage illegally at dozens of waste water treatment centres for years.

Now, Welsh Water now finds itself under investigation, simultaneously, for these breaches by both NRW and the interim environmental protection assessor for Wales, at the same time as being investigated by Ofwat for leakage and per-capita consumption miscalculation, and by the Environment Agency for failures at waste water treatment centres in England. Surfers Against Sewage have drawn attention to the fact that Welsh Water had the highest number and duration of sewage discharges of all UK water companies in 2021. Five of the top 10 worst constituencies for sewage pollution of waterways in the UK are in Wales. My own constituency of Carmarthen East and Dinefwr is the worst of all, with over 60,000 hours in which raw sewage is released into our watercourses. The Carmel waste water treatment centre spills untreated waste into the River Marlas just under four and a half times a week, on average, throughout the year. If you really want to go down to the absolute micro level, then the pipe that spills the most sewage in Britain is in Wales, dumping sewage for the equivalent of 325 days a year at the River Ogmore in Pontyrhyl. The second worst pipe is also in Wales, located just three miles away.

How could it possibly be justifiable, given everything that I've just relayed, that the chief executive of Welsh Water was paid, in a total remuneration package, £675,000 a year last year, when the chief executive of publicly owned Northern Ireland Water earns less than a third of that? I put it to you that this isn't a company run in the interests of the people of Wales, according to its charter; it's increasingly being run in the interests of its management. NRW has called for a step change in the company's performance; Afonydd Cymru say they believe it's time for a full review of both the regulation and operation of the water industry in Wales. I agree, and I'd go further. This Senedd has the power to bring Welsh water into public ownership. With no shareholders to compensate, it wouldn't cost the public anything, and we would, at long last, have a water company here in Wales that was directly accountable to the people of Wales, which is the ultimate guarantee, surely, that the quality of our water and our environment will be given the protection that they deserve.

Rwyf bob amser wedi dadlau o blaid model Glas Cymru o berchnogaeth nid-er-elw ar gyfer Dŵr Cymru. Roedd yn enghraifft o arloesi sefydliadol Cymreig, a ddaeth yn astudiaeth achos gan Ysgol Fusnes Harvard ar un adeg. Mewn egwyddor, dylai cael yr hybrid hwn o gwmni preifat heb gyfranddalwyr fod wedi golygu ein bod ni yng Nghymru wedi ein hamddiffyn rhag effeithiau gwaethaf preifateiddio dŵr yn Lloegr. Ni chredaf y gallwn ddod i’r casgliad hwnnw mwyach.

Ers dwy flynedd yn olynol nawr mae Ofwat wedi dweud bod Dŵr Cymru yn un o’r cwmnïau dŵr sy’n perfformio waethaf yng Nghymru a Lloegr—‘ar ei hôl hi’, yn eu termau nhw, sy’n methu ar ran defnyddwyr a’r amgylchedd. Yma yng Nghymru, mae CNC wedi israddio Dŵr Cymru ddwywaith mewn dwy flynedd, o’r sgôr uchaf o bedair seren i ddwy seren yn unig nawr. Rhesymau CNC yw llygredd cynyddol a thangofnodi'r llygredd hwnnw, gan fod y monopolïau preifateiddiedig hyn—gan mai dyna ydynt, yng Nghymru a Lloegr—yn delio mewn dyfroedd tywyll, yn llythrennol ac yn drosiadol. Dyna pam fod cyd-achos yn cael ei ddwyn ar hyn o bryd yn erbyn cwmnïau dŵr yn Lloegr, am y tro, am dangofnodi llygredd ar draul yr amgylchedd a defnyddwyr dŵr. Ac rydym wedi clywed cyfeiriad at waith Peter Hammond, sy'n ganolog i hyn, a'i arbenigedd mewn data mawr ac mewn deallusrwydd artiffisial, sydd wedi helpu i ddatgelu llygredd heb ei gofnodi yma yng Nghymru, gan weithio gydag Afonydd Cymru, a gorfodi Dŵr Cymru eu hunain i gyfaddef eu bod wedi bod yn gollwng carthion yn anghyfreithlon mewn dwsinau o ganolfannau trin dŵr gwastraff ers blynyddoedd.

Nawr, oherwydd y toriadau hyn, mae Dŵr Cymru bellach yn destun ymchwiliadau gan CNC ac asesydd interim diogelu’r amgylchedd Cymru ar yr un pryd ag y mae Ofwat yn ymchwilio iddynt oherwydd gollyngiadau a chamgyfrifiadau o ddefnydd y pen, yn ogystal ag ymchwiliad gan Asiantaeth yr Amgylchedd am fethiannau mewn canolfannau trin dŵr gwastraff yn Lloegr. Mae Surfers Against Sewage wedi tynnu sylw at y ffaith mai Dŵr Cymru a oedd â’r nifer uchaf a’r hyd mwyaf o amser o ollyngiadau carthion o blith holl gwmnïau dŵr y DU yn 2021. Mae pump o’r 10 etholaeth waethaf yn y DU o ran llygredd carthion mewn dyfrffyrdd yng Nghymru. Fy etholaeth i, sef Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr, yw’r gwaethaf oll, gyda charthion amrwd wedi eu gollwng i'n cyrsiau dŵr am fwy na 60,000 o oriau. Mae canolfan trin dŵr gwastraff Carmel yn gollwng gwastraff heb ei drin i afon Marlas ychydig o dan bedair gwaith a hanner yr wythnos, ar gyfartaledd, drwy gydol y flwyddyn. Os ydych chi wir am fynd i fanylder mawr, mae’r bibell sy’n gollwng y lefel fwyaf o garthion ym Mhrydain yng Nghymru, ac yn gollwng carthion am yr hyn sy’n cyfateb i 325 diwrnod y flwyddyn yn afon Ogwr ym Mhont-y-rhyl. Mae'r bibell waethaf ond un yng Nghymru hefyd, wedi'i lleoli dair milltir i ffwrdd yn unig.

O ystyried popeth yr wyf newydd ei ddweud, sut y gellid cyfiawnhau bod prif weithredwr Dŵr Cymru wedi cael cyfanswm o £675,000 y flwyddyn ddiwethaf fel tâl cydnabyddiaeth, pan fo prif weithredwr Northern Ireland Water, sydd ym mherchnogaeth y cyhoedd, yn ennill llai na thraean hynny? Awgrymaf i chi nad yw hwn yn gwmni sy'n cael ei redeg er budd pobl Cymru, yn ôl ei siarter; mae'n cael ei redeg, i raddau mwy a mwy, er budd ei dîm rheoli. Mae CNC wedi galw am newid sylweddol ym mherfformiad y cwmni; dywed Afonydd Cymru eu bod yn credu ei bod yn bryd cynnal adolygiad llawn o reoleiddiad a gweithrediad y diwydiant dŵr yng Nghymru. Rwy'n cytuno, a buaswn yn mynd ymhellach. Mae gan y Senedd hon bŵer i roi dŵr Cymru mewn perchnogaeth gyhoeddus. Heb unrhyw gyfranddalwyr i’w digolledu, ni fyddai’n costio dim i’r cyhoedd, ac o'r diwedd byddai gennym gwmni dŵr yma yng Nghymru a fyddai'n uniongyrchol atebol i bobl Cymru, sef y warant eithaf, does bosibl, y bydd ansawdd ein dŵr a’n hamgylchedd yn cael y warchodaeth y maent yn ei haeddu.

16:55

I want to begin by highlighting the fact that water cleanliness in Wales is the direct responsibility of Welsh Government. I know that's obvious in here, but, to a lot of people out there, they don't always see that, and it is disappointing to see the current state of water in Wales as a result of Labour's inability to effectively protect our waterways. The Welsh Government claims to be concerned about environmental issues, but it doesn't always feel that way. Yes, the Welsh Government has finally published the storm overflow report—yes, it's seven months late, but it's here—this report fails, though, to provide recommendations or targets, and only explores different policies relating to the control of storm overflows in Wales. We now have to wait for the taskforce to consider the report and identify steps, resulting in further delays to tackling water pollution in Wales.

As many across the Chamber will be aware, my own beautiful constituency of Monmouth has some of the most picturesque scenery in Wales, with the beautiful countryside teaming with biodiversity and blessed with two of the most wonderful rivers, with the Wye and the Usk. However, these waterways are being severely let down by this Government's lack of regulation. Sadly, out of the 20 most polluted rivers in the UK, the River Usk comes in at No. 12, and the River Wye at No. 14. This isn't acceptable, and more has to be done to address all sources of pollution. We know 28 per cent of the pollution comes from sewage. The save the river campaign have discovered E. coli levels in the River Usk at nearly 300 times higher than the minimum bathing standards, after taking samples from effluent discharge of the Usk and Brecon sewage treatment works.

Whilst I welcome the significant investment by Welsh Water in these treatment works, it's just a great shame that that forward planning hadn't happened earlier and been pre-empted and the works carried out much sooner. It's also incredibly concerning that NRW sets the standards for sewage treatment through the distribution of permits, but do not have any requirement to remove this harmful bacteria. The group also found that between 1988 and 2022 salmon numbers have decreased massively as a result of this pollution.

This Welsh Government rightly raises concerns surrounding the climate emergency. However, its failure to acknowledge a biodiversity and ecological emergency is severely damaging. Of course, climate change has devastating impacts, but so does our dwindling biodiversity here in Wales. Wales is the only country in the United Kingdom with no environmental watchdog, which has resulted in sewage being dumped illegally for years. We need that watchdog putting in place. I find it also ironic that many Labour MPs have been up in arms surrounding the Conservative approach to tackling storm overflows, yet they have very little to say about the state of water in Wales, where it is the total responsibility of the Welsh Labour Government. To make matters worse, the Welsh Government has not introduced nor announced their intention to create legislation to address the requirement to reduce discharge from storm overflows.

Dirprwy Lywydd, Wales is a nation of beauty, especially when it comes to our rivers and lakes. They are fundamental assets from so many perspectives. This is why we must see more action taken to protect them. So, I hope you will join me in supporting the motion here today.

Hoffwn ddechrau drwy dynnu sylw at y ffaith bod glendid dŵr yng Nghymru yn gyfrifoldeb uniongyrchol i Lywodraeth Cymru. Gwn fod hynny'n amlwg yma, ond i lawer o bobl y tu hwnt i'r fan hon, nid ydynt bob amser yn gweld hynny, ac mae'n siomedig gweld cyflwr presennol dŵr yng Nghymru o ganlyniad i anallu Llafur i amddiffyn ein dyfrffyrdd yn effeithiol. Mae Llywodraeth Cymru yn honni ei bod yn poeni am faterion amgylcheddol, ond nid yw bob amser yn teimlo felly. Ydy, mae Llywodraeth Cymru, o’r diwedd, wedi cyhoeddi’r adroddiad ar orlifoedd storm—ydy, mae saith mis yn hwyr, ond mae yma—ond nid yw'r adroddiad hwn, serch hynny, yn darparu argymhellion neu dargedau, ac nid yw ond yn archwilio gwahanol bolisïau sy’n ymwneud â rheoli gorlifoedd storm yng Nghymru. Mae’n rhaid inni aros yn awr i’r tasglu ystyried yr adroddiad a nodi camau gweithredu, gan arwain at oedi pellach cyn mynd i’r afael â llygredd dŵr yng Nghymru.

Fel y gŵyr llawer ar draws y Siambr, mae gan fy etholaeth hardd fy hun, sef Mynwy, rai o’r golygfeydd mwyaf prydferth yng Nghymru, gyda chefn gwlad hardd sy'n llawn bioamrywiaeth ac sydd wedi’i fendithio â dwy o’r afonydd mwyaf rhyfeddol, afon Gwy ac afon Wysg. Fodd bynnag, mae diffyg rheoleiddio ar ran y Llywodraeth hon yn gwneud tro gwael iawn â'r dyfrffyrdd hyn. Yn anffodus, allan o'r 20 o afonydd mwyaf llygredig yn y DU, mae afon Wysg yn rhif 12, ac afon Gwy yn rhif 14. Nid yw hyn yn dderbyniol, ac mae'n rhaid gwneud mwy i fynd i'r afael â phob ffynhonnell llygredd. Gwyddom fod 28 y cant o’r llygredd yn dod o garthffosiaeth. Mae’r ymgyrch i achub yr afon wedi darganfod bod lefelau E. coli yn afon Wysg bron i 300 gwaith yn uwch na’r safon ofynnol ar gyfer dŵr ymdrochi, ar ôl cymryd samplau o elifiant a ollyngwyd o weithfeydd trin carthion Brynbuga ac Aberhonddu.

Er fy mod yn croesawu'r buddsoddiad sylweddol gan Dŵr Cymru yn y gweithfeydd trin hyn, mae'n drueni mawr nad oedd y blaengynllunio hwnnw wedi digwydd yn gynharach ac wedi'i ragweld a'r gwaith wedi'i wneud yn llawer cynt. Mae hefyd yn peri cryn bryder fod CNC yn gosod y safonau ar gyfer trin carthion drwy ddosbarthu trwyddedau, ond nid oes ganddynt unrhyw ofyniad i gael gwared ar y bacteria niweidiol hyn. Canfu’r grŵp hefyd fod niferoedd eogiaid rhwng 1988 a 2022 wedi gostwng yn aruthrol o ganlyniad i’r llygredd hwn.

Mae Llywodraeth Cymru yn codi pryderon, yn gwbl briodol, yn ymwneud â'r argyfwng hinsawdd. Fodd bynnag, mae eu methiant i gydnabod argyfwng bioamrywiaeth ac ecolegol yn niweidiol iawn. Wrth gwrs, mae newid hinsawdd yn cael effeithiau dinistriol, ond felly hefyd ein bioamrywiaeth sy’n edwino yma yng Nghymru. Cymru yw’r unig wlad yn y Deyrnas Unedig heb gorff gwarchod amgylcheddol, sydd wedi arwain at ollwng carthion yn anghyfreithlon ers blynyddoedd. Mae angen sefydlu'r corff gwarchod hwnnw. Mae'n eironig hefyd fod llawer o ASau Llafur yn ddig oherwydd dull y Ceidwadwyr o fynd i’r afael â gorlifoedd storm, ac eto, ychydig iawn sydd ganddynt i’w ddweud am gyflwr dŵr yng Nghymru, lle mae’n gyfrifoldeb llwyr i Lywodraeth Lafur Cymru. I wneud pethau’n waeth, nid yw Llywodraeth Cymru wedi cyflwyno na chyhoeddi ei bwriad i greu deddfwriaeth i fynd i’r afael â’r gofyniad i leihau gollyngiadau o orlifoedd storm.

Ddirprwy Lywydd, mae Cymru yn genedl hardd, yn enwedig ein hafonydd a'n llynnoedd. Maent yn asedau hollbwysig mewn cymaint o wahanol ffyrdd. Dyma pam fod yn rhaid inni weld mwy o gamau’n cael eu cymryd i’w hamddiffyn. Felly, rwy'n gobeithio y gwnewch chi ymuno â mi i gefnogi’r cynnig yma heddiw.

17:00

Having been one of a very small group of Senedd Members, supported by anglers and environmentalists, concerned about river pollution, it is nice to have a debate on the subject today.

Water is uniquely vulnerable to pollution. Known as the universal solvent, water can dissolve more substances than any other liquid. It is why water is so easily polluted: sewage, toxic substances from farms, towns and factories readily dissolve in the water, causing water pollution. Around the world, agriculture is the leading cause of water degradation. Data from the USA shows agricultural pollution is the top source of contamination in rivers and streams, the second biggest in wetlands, and the third main source in lakes. It is also a major contributor of contamination to estuaries and groundwater. Every time it rains, fertilisers, pesticides, animal waste from farms and livestock operation wash nutrients and pathogens, such as bacteria and viruses, into our waterways.

Ar ôl bod yn un o grŵp bach iawn o Aelodau'r Senedd, gyda chefnogaeth pysgotwyr ac amgylcheddwyr, sy'n poeni am lygredd afonydd, mae'n braf cael dadl ar y pwnc heddiw.

Mae dŵr yn arbennig o agored i lygredd. Caiff dŵr ei adnabod fel toddydd cyffredinol, oherwydd gall hydoddi mwy o sylweddau nag unrhyw hylif arall. Dyma pam mae dŵr mor hawdd ei lygru: mae carthffosiaeth, sylweddau gwenwynig o ffermydd, trefi a ffatrïoedd yn hydoddi'n rhwydd mewn dŵr, gan achosi llygredd dŵr. Ar draws y byd, amaethyddiaeth yw prif achos dirywiad dŵr. Mae data o'r Unol Daleithiau yn dangos mai llygredd amaethyddol yw prif ffynhonnell halogiad afonydd a nentydd, yr ail brif ffynhonnell mewn gwlyptiroedd, a'r drydedd brif ffynhonnell mewn llynnoedd. Mae hefyd yn cyfrannu'n fawr at halogi aberoedd a dŵr daear. Bob tro mae'n bwrw glaw, mae gwrtaith, plaladdwyr, gwastraff anifeiliaid o ffermydd a gwaith da byw yn golchi maetholion a phathogenau, fel bacteria a firysau, i'n dyfrffyrdd.

I'm just wondering, the report you mentioned there with regards to America, is that specifically looking at agriculture as a whole or just American agriculture? Because it's important to note the difference that we have in standards compared to American agriculture and domestic agriculture here in Wales.

Yr adroddiad y sonioch chi amdano nawr ynglŷn ag America, a yw hwnnw'n edrych yn benodol ar amaethyddiaeth yn gyffredinol neu amaethyddiaeth yn America yn unig? Oherwydd mae'n bwysig nodi'r gwahaniaeth yn y safonau rhwng amaethyddiaeth ddomestig yma yng Nghymru ac amaethyddiaeth America.

It is looking at American agriculture, and I'd be happy, outside this meeting, for the Member to explain to me how we deal differently with sewage and animal waste being washed in and nitrates being washed in.

Nutrient pollution caused by excess nitrogen and phosphorus in water is the No. 1 threat to water quality worldwide and can cause algal bloom, a toxic super blue-green algae harmful to people and wildlife, which eventually kills everything in the river, and we've all seen that.

In the nineteenth century, waste was put into rivers, killing all things in the water. In the second half of the twentieth century, rivers started to be cleaned, but we are now returning to polluting rivers again. I have regularly raised concerns over raw sewage and other pollutants in Swansea's River Tawe and asked what Welsh Government is doing to tackle pollution problems affecting Wales's waterways, with untreated sewage discharging into rivers such as the Tawe by the Trebanos treatment works, phosphorus pollution leading to eutrophication in the River Wye, and microplastics having ended up in the water everywhere. We then drink this water after water treatment has taken place. River pollution is a problem across Wales, but I'm just talking about the River Tawe, which is within 50 yards of where I live. We have raw sewage discharge, agricultural pollution and microplastics. Storm water mixes with sewage at the Trebanos treatment works; it is then discharged into the river and then into the sea.

Ofwat and Natural Resources Wales have been clear that the current use of storm overflow discharges is unacceptable and needs to change. People are concerned that overflows are operating too frequently. NRW say that they are taking steps to ensure that the regulation of overflows responds to the needs of the environment and the public. I would say they should have done that a long time ago. They say they continue to challenge water companies to improve their performance across all assets, to ensure overflows are properly controlled. They have said they will issue new permits that will require water companies to submit annual flow compliance data, to significantly improve flow compliance regulations. NRW also say they are overseeing a programme of investment of £20 million by the water companies to further reduce the impact of storm overflows, prioritising high spillers. I'm afraid I see no evidence of anything actually of any good actually happening. It's the same now as it was five years and 10 years ago.

Things that I believe that could help stop storm overflows getting into the sewerage system include the planting of trees and bushes, making it a planning condition on new developments that impervious coverings are not allowed, and to have greater control over the use of fertilisers. Both phosphorus and nitrates play a role in river eutrophication, although the main limiting nutrient in freshwater river systems is usually phosphorus.

The wildlife in the River Wye is in free fall. The salmon population in the River Wye is in a critical state, with angling catches down 94 per cent from their peak in 1967. Water crowfoot, which is very important for river life, is estimated to have reduced by 90 per cent. River invertebrates are now absent in many places. The main pollutant causing concern is phosphates, with around 73 per cent from nutrients leeching from livestock manure into the river, and around 22 per cent from sewage treatment works. There is a need to clean up our rivers, but we need to find the polluters. The only way you're going to stop people polluting is when it starts hitting them in the pocket. This must be done for Welsh Water, but also for farmers and any other people polluting our rivers.

Finally, I agree with Adam Price—and I wish I'd spoken before him—we need public ownership of water. It used to be owned by the public; in fact, it used to be run by local authorities incredibly well. We need to bring it back into public ownership, rather than the way it's being run now.

Mae'n edrych ar amaethyddiaeth America, a buaswn yn hapus, y tu hwnt i'r cyfarfod hwn, i'r Aelod egluro i mi sut yr ydym yn ymdrin wahanol â charthion a gwastraff anifeiliaid yn cael eu golchi i mewn a nitradau'n cael eu golchi i mewn.

Llygredd maetholion a achosir gan nitrogen gormodol a ffosfforws mewn dŵr yw'r bygythiad mwyaf i ansawdd dŵr ledled y byd a gall achosi gordyfiant algâu, algâu gwyrddlas gwenwynig sy'n niweidiol i bobl a bywyd gwyllt, sydd yn y pen draw yn lladd popeth yn yr afon, ac rydym i gyd wedi gweld hynny.

Yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, câi gwastraff ei arllwys i afonydd, gan ladd popeth yn y dŵr. Yn ail hanner yr ugeinfed ganrif, dechreuwyd glanhau afonydd, ond rydym bellach yn dychwelyd at lygru afonydd eto. Rwyf wedi codi pryderon yn rheolaidd ynghylch carthion amrwd a llygryddion eraill yn afon Tawe Abertawe a gofynnais beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i fynd i'r afael â phroblemau llygredd sy'n effeithio ar ddyfrffyrdd Cymru, gyda charthion heb eu trin yn gollwng i afonydd fel afon Tawe gan waith trin Trebanos, llygredd ffosfforws yn arwain at ewtroffigedd yn afon Gwy, a microblastigau yn cyrraedd y dŵr ym mhobman. Yna rydym yn yfed y dŵr hwn ar ôl i waith trin dŵr ddigwydd. Mae llygredd afonydd yn broblem ar draws Cymru, ond rwy'n sôn am afon Tawe'n unig, sydd o fewn 50 llath i ble rwy'n byw. Mae gennym ollyngiadau carthion amrwd, llygredd amaethyddol a microblastigau. Mae dŵr storm yn cymysgu â charthion yng ngwaith trin Trebanos; yna caiff ei ollwng i'r afon ac yna i'r môr.

Mae Ofwat a Cyfoeth Naturiol Cymru wedi dweud yn glir fod y defnydd presennol o ollyngiadau gorlifoedd storm yn annerbyniol a bod angen iddo newid. Mae pobl yn poeni bod gorlifoedd yn gweithredu'n rhy aml. Dywed CNC eu bod yn cymryd camau i sicrhau bod rheoleiddio gorlifoedd yn ymateb i anghenion yr amgylchedd a'r cyhoedd. Buaswn i'n dweud y dylent fod wedi gwneud hynny amser maith yn ôl. Maent yn dweud eu bod yn parhau i herio cwmnïau dŵr i wella eu perfformiad ar draws yr holl asedau, er mwyn sicrhau bod gorlifoedd yn cael eu rheoli'n iawn. Maent wedi dweud y byddant yn cyhoeddi trwyddedau newydd a fydd yn ei gwneud yn ofynnol i gwmnïau dŵr gyflwyno data cydymffurfiaeth llif blynyddol, er mwyn gwella rheoliadau cydymffurfiaeth llif yn sylweddol. Mae CNC hefyd yn dweud eu bod yn goruchwylio rhaglen fuddsoddi £20 miliwn gan y cwmnïau dŵr i leihau effaith gorlifoedd storm ymhellach, gan flaenoriaethu'r gollyngiadau mwyaf. Rwy'n ofni nad wyf yn gweld unrhyw dystiolaeth o unrhyw beth da'n digwydd mewn gwirionedd. Mae pethau yr un fath nawr ag oeddent bum mlynedd a 10 mlynedd yn ôl.

Mae pethau y credaf y gallent helpu i atal gorlifoedd storm rhag mynd i mewn i'r system garthffosiaeth yn cynnwys plannu coed a llwyni, gan ei gwneud yn amod cynllunio ar ddatblygiadau newydd na chaniateir gorchuddion anhydraidd, a bod â mwy o reolaeth dros y defnydd o wrtaith. Mae ffosfforws a nitradau'n chwarae rhan yn ewtroffigedd afonydd, er mai'r prif faetholyn cyfyngol mewn systemau afonydd dŵr croyw yw ffosfforws fel arfer.

Mae'r bywyd gwyllt yn afon Gwy yn gwaethygu'n eithriadol o gyflym. Mae'r boblogaeth eogiaid yn afon Gwy mewn cyflwr difrifol, gyda dalfeydd genweirio 94 y cant yn is na'u lefel uchaf ym 1967. Amcangyfrifir bod lefelau crafang-y-frân, sy'n bwysig iawn i fywyd afonydd, wedi lleihau 90 y cant. Mae infertebratau afon bellach yn absennol mewn sawl man. Y prif lygrydd sy'n achosi pryder yw ffosfad, gyda thua 73 y cant yn dod o faetholion sy'n gollwng o dail da byw i mewn i'r afon, a thua 22 y cant o weithfeydd trin carthion. Mae angen glanhau ein hafonydd, ond mae angen inni ddod o hyd i'r llygryddion. Yr unig ffordd o atal pobl rhag llygru yw pan fydd yn dechrau eu taro yn y boced. Rhaid gwneud hyn ar gyfer Dŵr Cymru, ond hefyd ar gyfer ffermwyr ac unrhyw bobl eraill sy'n llygru ein hafonydd.

Yn olaf, rwy'n cytuno ag Adam Price—a hoffwn pe bawn i wedi siarad o'i flaen—mae angen perchnogaeth gyhoeddus ar ddŵr. Roedd yn arfer bod yn eiddo i'r cyhoedd; mewn gwirionedd, arferai gael ei redeg gan awdurdodau lleol yn eithriadol o dda. Mae angen inni ddod ag ef yn ôl i ddwylo cyhoeddus, yn hytrach na'r ffordd y caiff ei redeg nawr.

17:05

I live in Hay-on-Wye. I live on one of the most polluted rivers in Wales. I represent Mid and West Wales, where the three top polluted rivers are. They are in the following order: the Usk, the Wye and the Tawe. Before half term in the Siambr, I raised an urgent topical question with the Minister around the appalling revelations that have been spoken about here today—the dumping by Dŵr Cymru, the illegal dumping of untreated sewage in the River Teifi. I called for a full review of Dŵr Cymru to uncover the true extent of these failures because there is much that we do not know. It seems from what we're hearing this afternoon that there is cross-party agreement for a review of Dŵr Cymru. They are not performing to the level that we need them to.

We do hear, though, from Dŵr Cymru repeated claims that they are improving, and in relation to the spillage at the River Teifi, I'm sure many of us received an e-mail to tell us that the bathing water at Poppit Sands still met Natural Resources Wales's 'excellent' quality for bathing. But this glosses over the truth once again, that our water infrastructure remains inadequate despite repeated warnings. Are we really willing to accept a water industry that remains, since 2016, the largest single polluter of incidents in Wales?

The scale of the challenge that storm overflows represent for our water cannot be overstated. Since 2016, storm overflows recorded by event duration monitors have nearly quadrupled to over 2,000 recorded overflows in 2020. Similarly, the number of spills has skyrocketed to over 105,000 in 2020, representing a sevenfold increase. We really need to take urgent action to avoid this issue spiralling out of control.

Let's stop blaming each other. I do thank the Welsh Conservatives for bringing this debate here today, and I do think that we all need to work together here. Our water is too precious for us to take sides. We need to find common ground to move forward our concern for water. The key word is 'urgency'. Our precious waterways and ecosystems cannot afford to wait years and years for companies to fix faulty treatment plants and end polluting practices, when actually they're doing that off the back of rising consumer bills as well. We are paying for their complete and utter disregard for our water.

I want again, to finish, to restate my call for an immediate full review of Dŵr Cymru, no executive bonuses until improvement, and tougher regulations with harsher penalties for illegal dumping. Without action at scale and pace, the health of our waterways hangs in the balance. I look forward to hearing from the Minister about what we can do about Dŵr Cymru. I realise we've heard before that there is very little, but now is the time, and we've heard from Adam Price what we can do. Our rivers, our seas, our streams cannot wait any longer. Our fish, our biodiversity also cannot wait any longer. The Welsh people cannot wait any longer, and I hope this Senedd cannot wait any longer, either. Diolch yn fawr iawn.

Rwy'n byw yn y Gelli Gandryll. Rwy'n byw ar un o'r afonydd mwyaf llygredig yng Nghymru. Rwy'n cynrychioli Canolbarth a Gorllewin Cymru, lle mae'r tair afon fwyaf llygredig. Maent yn y drefn ganlynol: yr afon Wysg, afon Gwy a'r afon Tawe. Cyn hanner tymor yn y Siambr, gofynnais gwestiwn amserol brys i'r Gweinidog ynghylch y datgeliadau echrydus y soniwyd amdanynt yma heddiw—y ffordd y mae Dŵr Cymru yn dympio carthion heb eu trin yn anghyfreithlon yn afon Teifi. Gelwais am adolygiad llawn o Dŵr Cymru i ddatgelu gwir faint y methiannau hyn oherwydd bod llawer nad ydym yn ei wybod. Mae'n ymddangos o'r hyn a glywn y prynhawn yma fod cytundeb trawsbleidiol i adolygiad o Dŵr Cymru. Nid ydynt yn perfformio ar y lefel y mae angen iddynt ei wneud.

Serch hynny, clywsom honiadau mynych gan Dŵr Cymru eu bod yn gwella, ac mewn perthynas â'r gollyngiad yn afon Teifi, rwy'n siŵr fod llawer ohonom wedi cael e-bost i ddweud wrthym fod y dŵr ymdrochi yn Nhraeth Poppit yn dal i fodloni ansawdd 'rhagorol' Cyfoeth Naturiol Cymru ar gyfer ymdrochi. Ond mae hyn yn camliwio'r gwir unwaith eto, sef bod ein seilwaith dŵr yn parhau i fod yn annigonol er gwaethaf rhybuddion dro ar ôl tro. A ydym yn barod i dderbyn diwydiant dŵr sy'n parhau, ers 2016, i fod y llygrwr unigol sy'n achosi'r nifer mwyaf o ddigwyddiadau llygredd yng Nghymru?

Ni ellir gorbwysleisio maint yr her y mae gorlifoedd storm yn ei achosi i'n dŵr. Ers 2016, mae nifer y gorlifoedd storm a gofnodwyd gan fonitorau hyd digwyddiadau wedi cynyddu bron bedair gwaith i dros 2,000 o orlifoedd a gofnodwyd yn 2020. Yn yr un modd, mae nifer y gollyngiadau wedi saethu i'r entrychion i dros 105,000 yn 2020, sy'n gynnydd saith gwaith drosodd. Mae gwir angen inni roi camau brys ar waith i atal y mater rhag mynd allan o reolaeth yn llwyr.

Gadewch inni roi'r gorau i feio ein gilydd. Diolch i'r Ceidwadwyr Cymreig am ddod â'r ddadl hon yma heddiw, ac rwy'n credu bod angen i bawb ohonom weithio gyda'n gilydd yma. Mae ein dŵr yn rhy werthfawr i ni gymryd ochrau. Mae angen inni ddod o hyd i dir cyffredin i symud ymlaen ar ein pryder am ddŵr. Y gair allweddol yw 'brys'. Ni all ein dyfrffyrdd a'n hecosystemau gwerthfawr fforddio aros blynyddoedd a blynyddoedd i gwmnïau drwsio gweithfeydd trin diffygiol a dod ag arferion llygru i ben, pan fyddant yn gwneud hynny ar draul biliau cynyddol i ddefnyddwyr hefyd. Rydym yn talu am eu diffyg gofal llwyr am ein dŵr.

I orffen, rwyf am ailddatgan fy ngalwad unwaith eto am adolygiad llawn o Dŵr Cymru ar unwaith, dim taliadau bonws i swyddogion gweithredol hyd nes y gwelir gwelliant, a rheoliadau llymach gyda chosbau llymach am ddympio anghyfreithlon. Heb weithredu ar raddfa fawr ac yn gyflym, mae iechyd ein dyfrffyrdd yn y fantol. Edrychaf ymlaen at glywed gan y Gweinidog am yr hyn y gallwn ei wneud am Dŵr Cymru. Rwy'n sylweddoli ein bod wedi clywed o'r blaen mai ychydig iawn y gellir ei wneud, ond nawr yw'r amser, ac rydym wedi clywed gan Adam Price beth y gallwn ei wneud. Ni all ein hafonydd, ein moroedd, ein nentydd aros mwy. Ni all ein pysgod, ein bioamrywiaeth aros mwy. Ni all y Cymry aros mwy, ac rwy'n gobeithio na all y Senedd hon aros mwy ychwaith. Diolch yn fawr iawn.

17:10

As some of you may already know in this Chamber, I’ve recently been named the Senedd species champion for seagrass, and as such I’d like to highlight the negative impact of storm overflows that release untreated sewage into our rivers during heavy rainfall are having on our marine habitats. Unfortunately, seagrass just can’t withstand and survive the poor water quality it is exposed to during these overflows, and this is not only having an impact on seagrass colonies, but also marine biodiversity and the fish populations that use seagrass beds as nurseries. The simple truth is that, whilst water companies in Wales are polluting rivers and coastal regions with untreated sewage, we are never going to regenerate seagrass beds and we’re going to continue to lose our much-needed marine biodiversity.

As I and many others have highlighted in this Chamber before, blue carbon ecosystems such as seagrass have been identified as having enormous potential to store carbon and exhibit carbon burial rates of up to 30 times higher than forests. They can even help mitigate sea erosion. Yet if the rates of sewage discharge continue, any potential that can be achieved will be lost, and it will make a mockery of the Welsh Government’s priority desire to protect and enhance our seagrass meadows.

Addressing another aspect that deeply concerns me is our shellfish water bacteriological standards. The Welsh Government hopes to double the amount of—why am I suddenly not able to pronounce simple words; sorry—shellfish produced in Wales, and we have the potential to create fisheries for scallops, oysters, abalone, shrimp and considerably improve our market output and demand, yet we allow water companies to continuously pollute our waterways.

Data from the 'Storm overflow evidence for Wales' report shows that there are 2,142 storm overflows in Wales, and the average number of sewage spills from these was almost 41 per year in 2021 and 2022, which means that there are over 87,000 overflow incidents per year. I am frankly bewildered that water companies in Wales have been allowed to continue this practice and have not been forced to invest in this area and prevent this overflow mechanism being utilised to the extent that it is. Members might not be aware, but Welsh Water in 2022 had 77,000 significant sewage spills, and released sewage into our waterways for almost 600,000 hours, which is equivalent to more than 68 constantly releasing sewage outlets operating all day, every day. This was actually down from the previous year of 2021, when 94,000 sewage spills were reported with the discharges lasting for more than 785,000 hours. In 2020 there were 106,000 reported sewage spills, with 872,976 hours of discharge.

The fact is that we have Welsh Water, who collect the second highest water and sewage bills in the United Kingdom, and for the year ending in 2022, it had £515 million in cash and undrawn credit facilities of £200 million, yet it still doesn’t invest sufficiently to reduce the astronomical number of pollution incidents in our waterways. Regardless of the explanations as to the causes of these pollution occurrences, we have to consider that it’s not a matter of if there will be, but when there will be, a major public health outbreak caused by sewage dumping. It is not just our marine biodiversity and food supply that are suffering because of this, but as we have seen in the media, it is people who want to swim and bathe in Wales who also run the risk of coming into contact with human waste and the issues that it can bring.

The reality here is that the Welsh Government should be pushing Ofwat harder for water companies in Wales to achieve their 2019 price review commitments. Welsh Water has been identified as lagging behind and underperforming in terms of supply interruptions, water quality and treatment works compliance, and whilst they meet the average performance requirements, Hafren is also underperforming in terms of supply interruptions, internal sewer collapses and treatment works compliance. These companies have been entrusted with one of our most important and precious national resources, and they are a major contributor to the health and well-being of Wales, yet given the size of water bills for households, which are on an average band D-rated property well over £1,000 a year, one begins to question whether or not we have value for money from our water companies. As such, I would urge everyone here to support our motion, and I would also urge the Welsh Government to push for more stretching and rigorous targets in the 2024 price review. Thank you.

Fel y mae rhai ohonoch eisoes yn gwybod yn y Siambr hon, cefais fy enwi'n hyrwyddwr rhywogaethau y Senedd dros forwellt yn ddiweddar, ac felly hoffwn dynnu sylw at yr effaith negyddol y mae gorlifoedd storm sy'n rhyddhau carthion heb eu trin i'n hafonydd yn ystod glaw trwm yn ei chael ar ein cynefinoedd morol. Yn anffodus, ni all morwellt wrthsefyll a goroesi'r ansawdd dŵr gwael y mae'n agored iddo yn ystod y gorlifoedd hyn, ac mae'n cael effaith ar welyau morwellt, ac ar fioamrywiaeth forol a'r poblogaethau pysgod sy'n defnyddio gwelyau morwellt fel ardaloedd magu. Tra bo cwmnïau dŵr yng Nghymru yn llygru afonydd ac ardaloedd arfordirol â charthion heb eu trin, y gwir plaen yw na fyddwn byth yn adfywio gwelyau morwellt ac rydym yn mynd i barhau i golli ein bioamrywiaeth forol fawr ei hangen.

Fel rwyf fi a llawer o rai eraill wedi dweud yn y Siambr o'r blaen, nodwyd bod gan ecosystemau carbon glas fel morwellt botensial enfawr i storio carbon ac maent yn arddangos cyfraddau claddu carbon hyd at 30 gwaith yn uwch na choedwigoedd. Gallant helpu i liniaru erydiad y môr hyd yn oed. Ac eto, os bydd y cyfraddau rhyddhau carthion yn parhau, bydd unrhyw botensial y gellir ei gyflawni yn cael ei golli, a bydd yn gwneud awydd blaenoriaethol Llywodraeth Cymru i ddiogelu a gwella ein gwelyau morwellt yn gyff gwawd.

Agwedd arall sy'n peri pryder mawr i mi yw safonau bacteriolegol ein dŵr ar gyfer pysgod cregyn. Mae Llywodraeth Cymru'n gobeithio dyblu'r nifer o bysgod cregyn a gynhyrchir yng Nghymru, ac mae gennym botensial i greu pysgodfeydd ar gyfer cregyn bylchog, wystrys, clustiau môr, berdys a gwella cynnyrch a galw'r farchnad yn sylweddol, ond eto rydym yn caniatáu i gwmnïau dŵr lygru ein dyfrffyrdd yn barhaus.

Mae data 'Gorlifiadau Stormydd Cymru: adroddiad' yn dangos bod yna 2,142 o orlifoedd storm yng Nghymru, ac roedd nifer cyfartalog y gollyngiadau carthion o'r rhain bron yn 41 y flwyddyn yn 2021 a 2022, sy'n golygu bod dros 87,000 o ddigwyddiadau gorlif y flwyddyn. Mae'n peri syndod mawr i mi fod cwmnïau dŵr yng Nghymru wedi cael parhau â'r arfer hwn ac nad ydynt wedi cael eu gorfodi i fuddsoddi yn y maes ac atal y mecanwaith gorlifo hwn rhag cael ei ddefnyddio i'r graddau y mae'n cael ei ddefnyddio. Efallai nad yw'r Aelodau'n ymwybodol, ond yn 2022 cafodd Dŵr Cymru 77,000 o ollyngiadau carthion sylweddol, a rhyddhaodd garthion i mewn i'n dyfrffyrdd am bron i 600,000 awr, sy'n cyfateb i fwy na 68 o allfeydd carthion yn gweithredu drwy'r dydd, bob dydd. Roedd hyn i lawr o'r flwyddyn flaenorol yn 2021, pan gofnodwyd 94,000 o ollyngiadau carthion gyda'r gollyngiadau yn para am fwy na 785,000 o oriau. Yn 2020 cofnodwyd 106,000 o ollyngiadau carthion, gydag 872,976 awr o ollyngiadau.

Y gwir amdani yw bod Dŵr Cymru'n casglu'r biliau dŵr a charthffosiaeth ail uchaf yn y Deyrnas Unedig, ac am y flwyddyn a ddaeth i ben yn 2022, roedd ganddo £515 miliwn mewn arian parod a chredyd heb ei godi o £200 miliwn, ond eto nid yw'n buddsoddi'n ddigonol i leihau'r nifer eithriadol o ddigwyddiadau llygredd yn ein dyfrffyrdd. Ni waeth beth y bo'r esboniadau ynghylch achosion y digwyddiadau llygredd hyn, mae'n rhaid inni ystyried nad yw'n fater o os bydd, ond pryd y ceir digwyddiadau iechyd cyhoeddus mawr yn sgil dympio carthion. Nid ein bioamrywiaeth forol a'n cyflenwad bwyd yn unig sy'n dioddef oherwydd hyn, ond fel y gwelsom yn y cyfryngau, pobl sydd am nofio ac ymdrochi yng Nghymru sydd hefyd yn wynebu'r risg o ddod i gysylltiad â gwastraff dynol a'r problemau a allai godi yn sgil hynny.

Y realiti yma yw y dylai Llywodraeth Cymru fod yn gwthio Ofwat yn galetach i gwmnïau dŵr yng Nghymru gyflawni ymrwymiadau eu hadolygiad prisiau yn 2019. Nodwyd bod Dŵr Cymru ar ei hôl hi ac yn tangyflawni o ran tarfu ar gyflenwad, ansawdd dŵr a chydymffurfiaeth gwaith trin, ac er eu bod yn bodloni'r gofynion perfformiad cyfartalog, mae Hafren hefyd yn tangyflawni o ran tarfu ar gyflenwad, dymchweliadau carthffosydd mewnol a chydymffurfiaeth gwaith trin. Rydym wedi ymddiried yn y cwmnïau hyn i ofalu am un o'n trysorau cenedlaethol pwysicaf a mwyaf gwerthfawr, ac maent yn cyfrannu'n fawr at iechyd a llesiant Cymru, ond eto, o ystyried maint biliau dŵr aelwydydd, sydd ymhell dros £1,000 y flwyddyn ar eiddo cyfartalog band D, mae rhywun yn dechrau cwestiynu a ydym yn cael gwerth am arian gan ein cwmnïau dŵr ai peidio. O'r herwydd, hoffwn annog pawb yma i gefnogi ein cynnig, a hoffwn annog Llywodraeth Cymru hefyd i bwyso am dargedau mwy ymestynnol a llym yn adolygiad prisiau 2024. Diolch.

17:15

Galwaf ar y Gweinidog Newid Hinsawdd, Julie James. 

I call on the Minister for Climate Change, Julie James. 

Diolch, Dirprwy Lywydd. I'm very pleased to be able to respond to the debate today. There are indeed an important set of challenges around storm overflows, but sadly the motion fails to recognise they cannot be separated from the wider issues of waste water and surface water management. The opposition motion does not properly reflect the nature of the challenges we face, nor the tools ready at our disposal to address them. If we were to follow the approach proposed in the motion, the ecological condition of Wales's water bodies simply would not improve. Dirprwy Lywydd, I would like to reassure the Senedd that a better way is possible.

Some of the actions needed require a degree of change, which people find difficult. Discussions with sectors like house building and agriculture about what is actually needed to improve water quality are not easy conversations. The most important safeguard is indeed setting a robust regulatory framework and, crucially, agreeing those priority actions across all sectors that will make the most direct difference, which is already under way as part of the summit process that Members are very familiar with. 

In typical deregulatory fashion, the UK Conservatives, of course, propose that they will relieve the impact of water pollution by removing the neutrality rules, allowing higher levels of pollution in areas where severe problems already exist. Dirprwy Lywydd, we do need to relieve the impacts on the planning system that have come about because of pollution issues, but I would call on Members of the Senedd to agree with us that the way to deal with that is to address the pollution, not cast aside the regulations. 

The water infrastructure of which storm overflows are part of was an extraordinary feat of early modern engineering and saved countless lives through the prevention of communicable diseases. In the second half of the twentieth century, whilst it has remained very effective at protecting human health, the infrastructure has just not kept up with the growing pressures placed on it. Now climate change is heightening those pressures to levels never previously seen.

We all know that areas on the west of the British isles experience high levels of rainfall. In fact, the amount of rainfall in Wales helps with water quality. It is part of the reason why more than 40 per cent of water bodies in Wales are in good ecological status, with only 16 per cent in good ecological status in England. But it does also mean that storm overflows are needed more often to prevent sewage from backing up into people's homes and streets.

I can reassure Members that, as the ecological status of water bodies shows, Wales's rivers are not the most polluted simply by virtue of the use of storm overflows. If we spent the entire Welsh Government budget on addressing storm overflows, not one river in Wales would be improved to the degree that it would achieve good ecological status. In fact, other pressures bear down far more strongly on our water infrastructure, and there are many actions we can take that stem pollution long before it reaches the sewer. 

Dirprwy Lywydd, I just want to correct some of the misleading issues that have arisen today with some basic facts. Rural land use is the leading contributor of phosphates in six of the nine SAC rivers, including four of the five failing SAC rivers. Waste water treatment works is the leading contributor of phosphorus loading in one failing SAC river, the Teifi. There it amounts to 66 per cent of phosphorus loading compared to 30 per cent from rural land use and 3 per cent from combined sewer overflows. 

The Usk has the highest amount of phosphorus discharge into the catchment on a daily basis by a significant margin. You are right there, Peter. It's got a 180 kg of phosphorus discharged per day, followed by the Dee and the Wye. The leading contributor in all of these rivers is rural land use—not waste water, rural land use. The results show that the largest proportion of the phosphorus originates from the rural land use sector. It accounts for 62 per cent of the phosphorus loading across all SAC rivers. CSOs are found to have a limited impact on phosphorus loading, accounting for only 4 per cent across all SAC rivers. 

I'm not at all arguing that we should not address the CSO issue—of course we should. But it's absolutely important to understand the hierarchy of problems that lead to problems in the river, and rural land use is by far and away the highest of those. But, Dirprwy Lywydd, there are many actions we are taking and can take in the short term. These include promoting water efficiency by businesses and households to stop storm water from getting into the sewage systems in the first place. It may sound like a small thing, but a water butt on every house in Wales would remove enormous amounts of pressure from the storm overflow systems. 

Addressing missed connections and poorly maintained private septic tanks, as Mike Hedges highlighted, is absolutely one of the things we could do. Requiring sustainable drainage systems for new developments, something we have had the foresight to put in place in Wales, and that was not universally welcomed on the benches opposite, has been a real, major process of doing this, and retrofitting them now, as part of urban regeneration, will form one of the main things that we can do. And, of course, improving the conditions of habitats through targeted actions on individual nature sites. But the most important set of actions, as Members will have heard me say many times, will be to deal with the single largest cause of pollution, which is from agricultural land use. Independent evidence commissioned by NRW shows that it's the leading contributor to excess phosphates in six of the nine SAC river catchments—it's worth saying again, Llywydd.

I hope that the strong support for improving water quality in Wales that we have heard from opposition parties today comes with a commitment to work with us to further tighten the rules to reduce that agricultural pollution. The long-term solution to dealing with the historic legacy of storm overflows will require very significant investment. The Conservative motion calls instead for fines and a new legal framework. I can reassure Members that the framework exists and it is possible to set the priorities for investment for water companies already through the price review process. So, investment can already be directed in that way.

I should take this opportunity to clarify that the storm overflows report cited by the original motion is an important piece of evidence, but it should be absolutely no surprise that the report doesn't contain recommendations, because the report is not a stand-alone report; it is part of a wider evidence base that informs the regulatory process. NRW, as the regulator, has said to the water companies in their performance reviews that their goal must be to reduce pollution incidents year on year, aiming for zero, and stop all serious pollution incidents in the short term. That is by far stronger an objective than those provided by the opposition motion, and I believe that the whole Senedd should lend its weight to the expectation that NRW has set out. I would encourage all Members to closely follow the price review process. Llywydd, I have many times recommended that committees ask Dŵr Cymru in to discuss with them that price review process and I will repeat that call today. Members of the Senedd need to play their part in scrutinising the proposals that the water companies bring forward.

The economic regulatory process for water companies requires increased investment to be balanced with increases in customer bills. Therefore, within the current framework, any call for additional investment leads directly to higher bills. Whilst a fairer system might be—and I would say would be—to fund investment from general taxation so that those on the lowest incomes aren't making the highest contribution, it would nevertheless still need to be paid for. I have not heard a single word from the opposition, as usual, as to how they believe that that could be paid for, particularly given that the UK Conservatives have wrought significant damage on both the economy and, indeed, on our public finances.

Over time, the scheduled investment from water companies will make a real difference, but there are many, many more actions we are taking to deliver better water quality in Wales. Just last week, I laid the workplace recycling regulations, which will prohibit the disposal of food waste to the sewer. Earlier this year, the rates of tree planting were confirmed to be at their highest rate in Wales for almost 40 years. The new nature recovery plan for the strategic road network specifically addresses the condition of roadside ecosystems impacted by run-off. The new agriculture Act, passed by the Senedd earlier this year, requires farm support to directly take account of water quality. Last month, we announced the latest investments in nature-based flood management, signalling really strong progress on mainstreaming green approaches across every major river catchment in Wales.

Whilst to the uninitiated, these might seem like a collection of policies only loosely related, all of them have a direct impact on water quality through improving the ability of the water system to cope. They all allow the movement of water to be slowed and potential pollutants to be diluted or removed to reduce environmental harm. They help to illustrate why, in order to make sure that we maximise progress, we focus on the water system holistically, not just on one element. It is that holistic focus that has helped to deliver the improvements in water quality that we've seen, with an eight percentage point increase in the proportion of water bodies meeting good ecological status in Wales since the first set of comparable measurements in 2009.

Llywydd, I hope Members are reassured that there is a lot that the Government can and is doing to continue to improve water quality. The improvements that we have already seen over the course of devolution can continue to spread without the need to follow the deregulatory path advocated by the Conservatives, or the need to rely on sums of money that do not actually exist. The approach of this Government is based on bringing people together, not on blaming others, on following the science, rather than pursuing social media furores, and on a long-term focus on the actions needed across all sectors that are not always comfortable or universally popular, but that are and will be absolutely needed. Diolch.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n falch iawn o allu ymateb i'r ddadl heddiw. Yn wir, ceir set bwysig o heriau gyda gorlifoedd storm, ond yn anffodus nid yw'r cynnig yn cydnabod na ellir eu gwahanu oddi wrth faterion ehangach yn ymwneud â rheoli dŵr gwastraff a dŵr wyneb. Nid yw cynnig yr wrthblaid yn adlewyrchu natur yr heriau sy'n ein hwynebu'n iawn, na'r arfau sy'n barod at ein defnydd i fynd i'r afael â nhw. Pe byddem yn dilyn y dull a gynigiwyd yn y cynnig, ni fyddai cyflwr ecolegol cyrff dŵr Cymru yn gwella. Ddirprwy Lywydd, hoffwn sicrhau'r Senedd fod ffordd well yn bosibl.

Mae rhai o'r camau sydd eu hangen yn galw am rywfaint o newid, ac mae pobl yn ei chael hi'n anodd newid. Nid yw trafodaethau gyda sectorau fel adeiladu tai ac amaethyddiaeth am yr hyn sydd ei angen mewn gwirionedd i wella ansawdd dŵr yn sgyrsiau hawdd. Y mesur diogelwch pwysicaf mewn gwirionedd yw gosod fframwaith rheoleiddio cadarn ac yn hollbwysig, cytuno ar y camau blaenoriaeth ar draws pob sector a fydd yn gwneud y gwahaniaeth mwyaf uniongyrchol, rhywbeth sydd eisoes ar y gweill fel rhan o broses yr uwchgynhadledd y mae'r Aelodau'n gyfarwydd iawn â hi. 

Mewn modd dadreoleiddiol nodweddiadol, mae Ceidwadwyr y DU wrth gwrs yn cynnig y byddant yn lleddfu effaith llygredd dŵr trwy gael gwared ar y rheolau niwtraliaeth, gan ganiatáu lefelau uwch o lygredd mewn ardaloedd lle mae problemau difrifol eisoes yn bodoli. Ddirprwy Lywydd, mae angen inni leddfu'r effeithiau ar y system gynllunio sydd wedi digwydd oherwydd problemau llygredd, ond hoffwn alw ar Aelodau'r Senedd i gytuno â ni mai'r ffordd i ymdrin â hynny yw mynd i'r afael â'r llygredd, nid diystyru'r rheoliadau. 

Roedd y seilwaith dŵr y mae gorlifoedd storm yn rhan ohono yn gamp ryfeddol ym maes peirianneg fodern gynnar ac achubodd fywydau dirifedi trwy atal clefydau trosglwyddadwy. Yn ail hanner yr ugeinfed ganrif, er ei fod wedi parhau'n effeithiol iawn am ddiogelu iechyd pobl, nid yw'r seilwaith wedi dal i fyny â'r pwysau cynyddol a roddir arno. Nawr mae newid hinsawdd yn cynyddu'r pwysau i lefelau nas gwelwyd erioed o'r blaen.

Rydym i gyd yn gwybod bod yna ardaloedd ar orllewin ynysoedd Prydain yn profi lefelau uchel o law. Yn wir, mae faint o law sydd yng Nghymru yn helpu gydag ansawdd dŵr. Mae'n rhan o'r rheswm pam fod mwy na 40 y cant o grynofeydd dŵr yng Nghymru mewn statws ecolegol da, gyda dim ond 16 y cant mewn statws ecolegol da yn Lloegr. Ond mae hefyd yn golygu bod angen gorlifoedd storm yn amlach i atal carthion rhag cronni'n ôl i gartrefi a strydoedd pobl.

Gallaf sicrhau'r Aelodau, fel y dengys statws ecolegol crynofeydd dŵr, nad afonydd Cymru yw'r rhai mwyaf llygredig yn syml oherwydd y defnydd o orlifoedd storm. Pe byddem yn gwario cyllideb gyfan Llywodraeth Cymru ar fynd i'r afael â gorlifoedd storm, ni fyddai unrhyw afon yng Nghymru yn cael ei gwella i'r graddau y byddai'n cyflawni statws ecolegol da. Mewn gwirionedd, mae mathau eraill o bwysau llawer cryfach ar ein seilwaith dŵr, ac mae llawer o gamau y gallwn eu cymryd i atal llygredd ymhell cyn iddo gyrraedd y garthffos.

Ddirprwy Lywydd, rwyf am gywiro rhai o'r pethau camarweiniol sydd wedi codi heddiw gyda rhai ffeithiau sylfaenol. Defnydd tir gwledig yw prif gyfrannwr ffosffadau mewn chwech o'r naw afon ACA, gan gynnwys pedair o'r pum afon ACA sy'n methu. Gwaith trin dŵr gwastraff yw prif gyfrannwr y llwyth ffosfforws mewn un afon ACA sy'n methu, sef afon Teifi. Yno, mae'n cyfrannu 66 y cant o'r llwyth ffosfforws o'i gymharu â 30 y cant a ddaw o ddefnydd tir gwledig a 3 y cant a ddaw o orlifoedd carthffosiaeth cyfun. 

Yr afon Wysg sydd â'r lefel uchaf o ollyngiad ffosfforws i'r dalgylch ar sail ddyddiol, a hynny o gryn dipyn. Rydych chi yno, Peter. Caiff 180 kg o ffosfforws ei ollwng iddi bob dydd, ac yna afon Dyfrdwy ac afon Gwy. Y prif gyfrannwr ym mhob un o'r afonydd hyn yw defnydd tir gwledig—nid dŵr gwastraff, ond defnydd tir gwledig. Mae'r canlyniadau'n dangos bod y gyfran fwyaf o'r ffosfforws yn tarddu o'r sector defnydd tir gwledig. Mae'n cyfrannu 62 y cant o'r llwyth ffosfforws ar draws yr holl afonydd ACA. Canfuwyd mai effaith gyfyngedig sydd gan orlifoedd carthffosiaeth cyfun ar lwyth ffosfforws, sef 4 y cant yn unig ar draws yr holl afonydd ACA. 

Nid wyf yn dadlau o gwbl na ddylem fynd i'r afael â gorlifoedd carthffosiaeth cyfun—wrth gwrs y dylem. Ond mae'n bwysig iawn deall hierarchaeth problemau sy'n arwain at broblemau yn yr afon, a defnydd tir gwledig yw'r uchaf o bell ffordd o'r rheini. Ond Ddirprwy Lywydd, mae yna lawer o gamau gweithredu yr ydym yn eu cymryd ac y gallwn eu cymryd yn y tymor byr. Mae'r rhain yn cynnwys hyrwyddo defnydd effeithlon o ddŵr gan fusnesau ac aelwydydd er mwyn atal dŵr storm rhag mynd i systemau carthffosiaeth yn y lle cyntaf. Efallai ei fod yn swnio fel peth bach, ond byddai casgen ddŵr ar bob tŷ yng Nghymru yn cael gwared ar bwysau enfawr oddi ar systemau gorlifoedd storm. 

Mae mynd i'r afael â chysylltiadau toredig a thanciau septig preifat heb eu cynnal yn dda, fel y nododd Mike Hedges, yn bendant yn un o'r pethau y gallem ei wneud. Mae gwneud systemau draenio cynaliadwy yn ofynnol ar gyfer datblygiadau newydd, rhywbeth y cawsom y rhagwelediad i'w roi ar waith yng Nghymru ac na chafodd ei groesawu gan bawb ar y meinciau gyferbyn, yn rhan fawr o'r broses o wneud hyn, a bydd eu hôl-osod nawr, fel rhan o adfywio trefol, yn un o'r prif bethau y gallwn ei wneud. Ac wrth gwrs, gwella cyflwr cynefinoedd drwy gamau gweithredu wedi'u targedu ar safleoedd natur unigol. Ond y set bwysicaf o gamau gweithredu, fel y bydd yr Aelodau wedi fy nghlywed yn dweud lawer gwaith, fydd ymdrin â phrif achos unigol llygredd, sef defnydd tir amaethyddol. Mae tystiolaeth annibynnol a gomisiynwyd gan CNC yn dangos mai dyma'r prif gyfrannwr ffosffadau gormodol mewn chwech o'r naw dalgylch afon ACA—mae'n werth dweud hynny eto, Lywydd.

Rwy'n gobeithio y daw'r gefnogaeth gref i wella ansawdd dŵr yng Nghymru a glywsom gan y gwrthbleidiau heddiw ag ymrwymiad yn ei sgil i weithio gyda ni i dynhau'r rheolau ymhellach er mwyn lleihau llygredd amaethyddol. Bydd angen buddsoddiad sylweddol iawn ar yr ateb hirdymor i ymdrin â gorlifoedd storm hanesyddol. Mae cynnig y Ceidwadwyr yn galw yn lle hynny am ddirwyon a fframwaith cyfreithiol newydd. Gallaf sicrhau'r Aelodau fod y fframwaith yn bodoli ac mae'n bosibl gosod y blaenoriaethau ar gyfer buddsoddi i gwmnïau dŵr eisoes drwy'r broses adolygu prisiau. Felly, gellir cyfeirio buddsoddiad eisoes yn y ffordd honno.

Dylwn fanteisio ar y cyfle hwn i egluro bod yr adroddiad gorlifoedd storm a nodwyd yn y cynnig gwreiddiol yn dystiolaeth bwysig, ond ni ddylai fod yn syndod o gwbl nad yw'r adroddiad yn cynnwys argymhellion, gan nad yw'r adroddiad yn adroddiad sy'n sefyll ar ei ben ei hun; mae'n rhan o sylfaen dystiolaeth ehangach sy'n llywio'r broses reoleiddio. Mae CNC, fel y rheoleiddiwr, wedi dweud wrth y cwmnïau dŵr yn eu hadolygiadau perfformiad fod yn rhaid iddynt osod nod i leihau digwyddiadau llygredd flwyddyn ar ôl blwyddyn, gan anelu at sero, ac atal pob achos o lygredd difrifol yn y tymor byr. Mae hwnnw'n amcan llawer cryfach na'r rhai a ddarperir gan gynnig yr wrthblaid, a chredaf y dylai'r Senedd gyfan gefnogi'r disgwyliad y mae CNC wedi'i nodi. Hoffwn annog pob Aelod i ddilyn y broses adolygu prisiau yn agos. Lywydd, rwyf wedi argymell sawl gwaith y dylai pwyllgorau ofyn i Dŵr Cymru drafod y broses adolygu prisiau gyda nhw ac rwyf am ailadrodd yr alwad honno heddiw. Mae angen i Aelodau'r Senedd chwarae eu rhan yn craffu ar y cynigion y mae'r cwmnïau dŵr yn eu cyflwyno.

Mae'r broses reoleiddio economaidd ar gyfer cwmnïau dŵr yn galw am gydbwyso mwy o fuddsoddiad â chynnydd ym miliau cwsmeriaid. Felly, o fewn y fframwaith presennol, mae unrhyw alwad am fuddsoddiad ychwanegol yn arwain yn uniongyrchol at filiau uwch. Er y gallai ariannu buddsoddiad o drethiant cyffredinol fel nad yw'r rhai ar yr incwm lleiaf yn gwneud y cyfraniad mwyaf fod yn system decach—a buaswn i'n dweud y byddai—byddai'n dal i fod angen talu amdano. Nid wyf wedi clywed un gair gan yr wrthblaid, fel arfer, ynglŷn â sut y credant y gellid talu amdano, yn enwedig o ystyried bod Ceidwadwyr y DU wedi gwneud niwed sylweddol i'r economi, ac i'n cyllid cyhoeddus yn wir.

Dros amser, bydd y buddsoddiad a gynlluniwyd gan gwmnïau dŵr yn gwneud gwahaniaeth go iawn, ond rydym yn rhoi llawer mwy o gamau ar waith i sicrhau gwell ansawdd dŵr yng Nghymru. Yr wythnos diwethaf, cyflwynais y rheoliadau ailgylchu yn y gweithle, a fydd yn gwahardd gwaredu gwastraff bwyd i'r garthffos. Yn gynharach eleni, cadarnhawyd bod cyfraddau plannu coed ar eu huchaf yng Nghymru ers bron i 40 mlynedd. Mae'r cynllun adfer natur newydd ar gyfer y rhwydwaith ffyrdd strategol yn mynd i'r afael yn benodol â chyflwr ecosystemau ymyl y ffordd y mae dŵr ffo yn effeithio arnynt. Mae'r Ddeddf amaeth newydd, a basiwyd gan y Senedd yn gynharach eleni, yn ei gwneud yn ofynnol i gymorth fferm ystyried ansawdd dŵr yn uniongyrchol. Y mis diwethaf, fe wnaethom gyhoeddi'r buddsoddiadau diweddaraf mewn mesurau rheoli llifogydd sy'n seiliedig ar natur, gan nodi cynnydd cryf iawn ar brif ffrydio dulliau gwyrdd ar draws pob dalgylch afon mawr yng Nghymru.

Er y gallai'r rhain ymddangos i'r lleygwr fel casgliad o bolisïau heb gysylltiad cadarn rhynngddynt, mae pob un ohonynt yn cael effaith uniongyrchol ar ansawdd dŵr drwy wella gallu'r system ddŵr i ymdopi. Maent i gyd yn caniatáu i symudiad dŵr gael ei arafu a llygryddion posibl i gael eu gwanhau neu eu dileu i leihau niwed amgylcheddol. Er mwyn sicrhau ein bod yn gwneud y cynnydd mwyaf posibl, maent yn helpu i ddangos pam ein bod yn canolbwyntio ar y system ddŵr yn gyfannol, nid ar un elfen yn unig. Y ffocws cyfannol hwnnw sydd wedi helpu i gyflawni'r gwelliannau a welsom i ansawdd dŵr, gyda chynnydd o wyth y cant yn y gyfran o grynofeydd dŵr sy'n bodloni statws ecolegol da yng Nghymru ers y set gyntaf o fesuriadau tebyg yn 2009.

Lywydd, rwy'n gobeithio y bydd yr Aelodau'n dawel eu meddwl fod llawer y gall ac y mae'r Llywodraeth yn ei wneud i barhau i wella ansawdd dŵr. Gall y gwelliannau yr ydym eisoes wedi'u gweld ers datganoli barhau i ledaenu heb fod angen dilyn y llwybr dadreoleiddio a hyrwyddir gan y Ceidwadwyr, neu'r angen i ddibynnu ar symiau o arian nad ydynt yn bodoli mewn gwirionedd. Mae dull y Llywodraeth hon o weithredu yn seiliedig ar ddod â phobl ynghyd, nid ar feio eraill, ar ddilyn y wyddoniaeth, yn hytrach na mynd ar drywydd cynhennau ar y cyfryngau cymdeithasol, ac ar ffocws hirdymor ar y camau sydd eu hangen ar draws pob sector nad ydynt bob amser yn gyfforddus neu'n boblogaidd gan bawb, ond sydd eu hangen ac a fydd yn gwbl angenrheidiol. Diolch.

17:20

Daeth y Llywydd i’r Gadair.

The Llywydd took the Chair.

Diolch yn fawr, Llywydd. It's a pleasure to be able to close this debate this evening. I think what I've summarised from hearing the debate and trying to wrap this up is that the numbers are quite stark. A number of items were shared, but what struck me most is that people in Wales are facing some of the highest water bills in the UK while seeing a quarter of all discharges across England and Wales happening here in Wales. Members in their contributions have been concerned at this disparity.

Janet Finch-Saunders pointed out in a thorough opening of the debate the huge problems with inaction from the Welsh Government on this issue. The Welsh Government storm overflow report was referred to by a number of people. Concerns were expressed about it not containing a single recommendation, whilst the Minister and Jenny Rathbone sought to explain why that was the case. But Jenny Rathbone also pointed out the stark information in this report and the challenge that it clearly presents.

We heard from Paul Davies, who shared the situation his residents face in Preseli Pembrokeshire, and he called for tougher action on water polluters from Natural Resources Wales. It's clear that simply issuing enforcement notices is not enough, especially when we know that Welsh Water admitted illegally spilling untreated sewage at dozens of treatment plants over a number of years. We heard also from Delyth Jewell on this point around the role of Natural Resources Wales, and Delyth Jewell also reminded us of some of the importance of capital investment as well as the robust environmental governance framework that Plaid Cymru supports as well.

We heard from Adam Price and Jane Dodds, who both shared their concern with the performance of Dŵr Cymru and the multiple investigations under way from various agencies, coupled with huge financial rewards being paid to those in the most senior levels of management.

Peter Fox reminded us of the Welsh Government responsibility for water quality here in Wales and explained the impact that these sewage discharges and unclean water has on biodiversity in our waters. He quoted the Save the River Usk campaign, which showed the significant drop in salmon numbers, a fish that Mike Hedges had a concern about as well, where he shared that in the River Wye numbers had dropped by 94 per cent. Mike Hedges also pointed out his concern about the impact of farming and agriculture on our rivers and water quality, a concern that others in the Chamber also shared.

We heard towards the end from Joel James, who shared his passion for seagrass, as the Member species champion for seagrass, and how poor quality on biodiversity impacts not just the fish in the sea and the fish in the rivers, but also things like seagrass, which are particularly susceptible to poor water quality.

Minister, in your response, you sought to reassure us as to the better way, in your view, to deal with the issues of water quality as set out in the amendment by the Welsh Government. You called for us to work together to find solutions, whilst at the same time managing to berate the opposition party for the solutions that we had brought forward here today.

So, given that everyone in this place should be committed to healthy waterways, I call on everyone to support the Welsh Conservative motion. Diolch yn fawr iawn.

Diolch yn fawr, Lywydd. Mae'n bleser gallu cau'r ddadl hon heno. Rwy'n credu mai'r hyn a gesglais o glywed y ddadl a cheisio crynhoi hyn yw bod y ffigurau'n eithaf llwm. Rhannwyd nifer o eitemau, ond yr hyn a'm trawodd fwyaf yw bod pobl yng Nghymru yn wynebu rhai o'r biliau dŵr uchaf yn y DU tra'n gweld chwarter yr holl ollyngiadau ar draws Cymru a Lloegr yn digwydd yma yng Nghymru. Mae'r Aelodau yn eu cyfraniadau wedi bod yn bryderus ynglŷn â'r anghyfartalwch hwn.

Nododd Janet Finch-Saunders mewn agoriad trylwyr i'r ddadl y problemau enfawr gyda diffyg gweithredu gan Lywodraeth Cymru ar y mater hwn. Cyfeiriodd nifer o bobl at adroddiad gorlifoedd storm Llywodraeth Cymru. Mynegwyd pryderon nad oedd yn cynnwys unrhyw argymhellion, tra bod y Gweinidog a Jenny Rathbone wedi ceisio egluro pam. Ond tynnodd Jenny Rathbone sylw hefyd at yr wybodaeth syfrdanol yn yr adroddiad hwn a'r her y mae'n ei chyflwyno'n glir.

Clywsom gan Paul Davies, a rannodd y sefyllfa y mae ei drigolion yn ei hwynebu ym Mhreseli Sir Benfro, a galwodd am gamau llymach yn erbyn llygryddion dŵr gan Cyfoeth Naturiol Cymru. Mae'n amlwg nad yw cyhoeddi hysbysiadau gorfodi yn ddigon ynddo'i hun, yn enwedig a ninnau'n gwybod bod Dŵr Cymru wedi cyfaddef gollwng carthion heb eu trin yn anghyfreithlon mewn dwsinau o weithfeydd trin dros nifer o flynyddoedd. Clywsom hefyd gan Delyth Jewell ar y pwynt ynglŷn â rôl Cyfoeth Naturiol Cymru, ac fe wnaeth Delyth Jewell ein hatgoffa hefyd o bwysigrwydd buddsoddiad cyfalaf yn ogystal â'r fframwaith llywodraethu amgylcheddol cadarn y mae Plaid Cymru yn ei gefnogi hefyd.

Clywsom gan Adam Price a Jane Dodds, a rannodd eu pryderon ynglŷn â pherfformiad Dŵr Cymru a'r ymchwiliadau lluosog sydd ar y gweill gan asiantaethau amrywiol, ynghyd â'r gwobrau ariannol enfawr sy'n cael eu talu i'r rhai sydd ar y lefelau rheoli uchaf.

Cawsom ein hatgoffa gan Peter Fox ynghylch cyfrifoldeb Llywodraeth Cymru am ansawdd dŵr yma yng Nghymru ac esboniodd yr effaith y mae gollyngiadau carthion a dŵr aflan yn ei chael ar fioamrywiaeth yn ein dyfroedd. Nododd ymgyrch Achub Afon Wysg, a ddangosodd y gostyngiad sylweddol yn nifer yr eogiaid, pysgodyn yr oedd Mike Hedges yn bryderus yn ei gylch hefyd, lle rhannodd fod y niferoedd yn afon Gwy wedi gostwng 94 y cant. Tynnodd Mike Hedges sylw hefyd at ei bryder am effaith ffermio ac amaethyddiaeth ar ein hafonydd ac ansawdd dŵr, pryder yr oedd eraill yn y Siambr yn ei rhannu hefyd.

Clywsom tuag at y diwedd gan Joel James, a rannodd ei angerdd am forwellt, fel hyrwyddwr rhywogaethau yr Aelodau dros forwellt, a'r modd y mae ansawdd gwael ar fioamrywiaeth yn effeithio nid yn unig ar bysgod y môr a'r pysgod yn yr afonydd, ond ar bethau fel morwellt hefyd, sy'n arbennig o agored i ansawdd dŵr gwael.

Weinidog, yn eich ymateb, fe geisioch chi ein sicrhau ynghylch y ffordd well, yn eich barn chi, o ymdrin â materion ansawdd dŵr fel y nodir yn y gwelliant gan Lywodraeth Cymru. Fe wnaethoch chi alw arnom i gydweithio i ddod o hyd i atebion, gan lwyddo ar yr un pryd i feirniadu'r gwrthbleidiau am yr atebion a gyflwynwyd gennym ni yma heddiw.

Felly, o gofio y dylai pawb yn y lle hwn fod yn ymrwymedig i ddyfrffyrdd iach, galwaf ar bawb i gefnogi cynnig y Ceidwadwyr Cymreig. Diolch yn fawr iawn.

17:25

Y cwestiwn yw a ddylid derbyn y cynnig heb ei ddiwygio. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebu.] Oes, mae yna wrthwynebiad ac felly gwnawn ni bleidleisio ar y cynnig yna yn ystod y cyfnod pleidleisio.

The proposal is to agree the motion without amendment. Does any Member object? [Objection.] There is objection. Therefore, will vote on that motion during voting time.

Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.

Voting deferred until voting time.

7. Dadl Plaid Cymru: Gwrthdaro yn Israel a Gaza
7. Plaid Cymru Debate: Conflict in Israel and Gaza

Detholwyd y gwelliant canlynol: gwelliant 1 yn enwau Darren Millar, Alun Davies a Hefin David.

The following amendment has been selected: amendment 1 in the names of Darren Millar, Alun Davies and Hefin David.

Eitem 7 fydd nesaf, dadl Plaid Cymru ar y gwrthdaro yn Israel a Gaza, a dwi'n galw ar Rhun ap Iorwerth i wneud y cynnig yma.

Item 7 is next, which is the Plaid Cymru debate on conflict in Israel and Gaza, and I call on Rhun ap Iorwerth to move the motion.

Cynnig NDM8391 Rhun ap Iorwerth

Cefnogwyd gan Adam Price, Carolyn Thomas, Cefin Campbell, Delyth Jewell, Heledd Fychan, Jane Dodds, John Griffiths, Luke Fletcher, Llyr Gruffydd, Mabon ap Gwynfor, Peredur Owen Griffiths, Rhys ab Owen, Siân Gwenllian, Sioned Williams

Cynnig bod y Senedd:

1. Yn condemnio'r ymosodiadau brawychus a gyflawnwyd gan Hamas yn erbyn dinasyddion Israel ac yn galw am ryddhau gwystlon ar unwaith.

2. Yn nodi bod gan Israel ddyletswydd i sicrhau gwarchodaeth, diogelwch a lles ei dinasyddion a phoblogaeth feddianedig Palesteina.

3. Yn condemnio ymosodiadau diwahân Llywodraeth Israel ar Gaza, sydd wedi arwain at farwolaeth miloedd o bobl Palesteinaidd ddiniwed ac yn cytuno ag Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig na ellir cyfiawnhau cosbi pobl Palestina ar y cyd.

4. Yn galw ar y gymuned ryngwladol i:

a) uno i geisio sicrhau cadoediad ar unwaith i ddod â'r dioddefaint dynol i ben a chaniatáu i sefydliadau dyngarol gyrraedd y rhai mewn angen;

b) dwyn pwysau ar Lywodraeth Israel i roi terfyn ar y gwarchae ar Gaza sy'n mynd yn groes i gyfraith ryngwladol a hawliau dynol sylfaenol pobl Palesteina; ac

c) gwneud popeth o fewn ei allu i greu coridorau cymorth diogel ac ystyrlon i Lain Gaza a galluogi llwybr diogel allan o'r rhanbarth.

5. Yn sefyll mewn undod â'r cymunedau Israelaidd a Phalestinaidd yng Nghymru yr effeithiwyd arnynt gan y gwrthdaro.

6. Yn annog y Senedd i gefnogi datrysiad dwy wladwriaeth er mwyn mynd ar drywydd heddwch parhaol yn y rhanbarth.

Motion NDM8391 Rhun ap Iorwerth

Supported by Adam Price, Carolyn Thomas, Cefin Campbell, Delyth Jewell, Heledd Fychan, Jane Dodds, John Griffiths, Luke Fletcher, Llyr Gruffydd, Mabon ap Gwynfor, Peredur Owen Griffiths, Rhys ab Owen, Siân Gwenllian, Sioned Williams

To propose that the Senedd:

1. Condemns the horrifying attacks carried out by Hamas against Israeli civilians and calls for the immediate release of hostages.

2. Notes that Israel has a duty to ensure the protection, security and welfare of its citizens and the occupied Palestinian population.

3. Condemns the Israeli Government’s indiscriminate attacks on Gaza, resulting in the death of thousands of innocent Palestinian civilians and agrees with the United Nations Secretary-General that collective punishment of the Palestinian people cannot be justified.

4. Calls on the international community to:

a) unite in seeking an immediate ceasefire to end the human suffering and allow humanitarian organisations to reach those in need;

b) bring pressure to bear on the Israeli Government to end the siege of Gaza which contravenes international law and the basic human rights of Palestinian civilians; and

c) do everything within its power to create safe and meaningful aid corridors into the Gaza Strip and enable safe passage out of the region.

5. Stands in solidarity with the Israeli and Palestinian communities in Wales affected by the conflict.

6. Urges the Senedd to support a two-state solution in order to pursue lasting peace in the region.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch, Llywydd. I'll begin, if I may, with some personal words, some personal reflections on what we have witnessed over the past month. We have watched with horror. I mourn the deaths of all those who died in the heinous attacks by Hamas on 7 October. I mourn the many thousands who have died in Gaza since, the thousands of children. As a parent, I can't fathom the scale of it. I can barely imagine the anguish of the families of the hostages taken against their will, held as prisoners in fear.

I feel the need to speak today as a member of humanity. We are human. The pain of loss is felt equally by an Israeli and a Palestinian mother. Today we speak up for peace for all mothers, fathers, brothers, sisters, sons and daughters. We speak today in pursuit of unity. We reject division. We take a stand against those seeking to encourage division. To those seeking to provoke anti-Jewish or anti-Muslim sentiment, we say, 'Stop now'. In fact, Jewish and Muslim representatives here in Wales have told me in recent days how support for each other means so much to them. This is the Wales we seek, based on harmony, a community of communities.

Diolch, Lywydd. Rwyf am ddechrau, os caf, gyda rhai geiriau personol, rhai myfyrdodau personol ar yr hyn yr ydym wedi'i weld dros y mis diwethaf. Rydym wedi gwylio gydag arswyd. Rwy'n galaru am farwolaeth pawb a fu farw yn yr ymosodiadau erchyll gan Hamas ar 7 Hydref. Rwy'n galaru am y miloedd lawer sydd wedi marw yn Gaza ers hynny, y miloedd o blant. Fel rhiant, ni allaf ddirnad ei raddfa. Prin y gallaf ddychmygu gofid teuluoedd y gwystlon a gymerwyd yn erbyn eu hewyllys, ac a ddelir yn garcharorion mewn ofn.

Rwy'n teimlo'r angen i siarad heddiw fel aelod o'r ddynoliaeth. Rydym oll yn ddynol. Mae poen colled yn cael ei deimlo'n gyfartal gan fam Israelaidd a mam Balesteinaidd. Heddiw, rydym yn siarad dros heddwch i'r holl famau, tadau, brodyr, chwiorydd, meibion a merched. Rydym yn siarad heddiw ar drywydd undod. Rydym yn gwrthwynebu ymraniadau. Rydym yn sefyll yn erbyn y rhai sy'n ceisio annog ymraniadau. I'r rhai sy'n ceisio ysgogi teimladau gwrth-Iddewig neu wrth-Fwslimaidd, dywedwn, 'Stopiwch nawr'. Yn wir, mae cynrychiolwyr Iddewig a Mwslimaidd yma yng Nghymru wedi dweud wrthyf yn ystod y dyddiau diwethaf sut mae cefnogi ei gilydd yn golygu cymaint iddynt. Dyma'r Gymru a geisiwn, yn seiliedig ar gytgord, cymuned o gymunedau.

But just as anything that threatens the harmony here in Wales must stop, so must the killing in this awful conflict. I hope we can all agree on that. Every Senedd motion has to have a proposer, but my sincere wish is that we can all own the spirit and the substance of what is before us today. We are at our best as parliamentarians when we speak with a united voice, and sadly, for too many today, we’re also a voice for the voiceless. It’s in that spirit that we sought cross-party support for the motion, and can I place on record my heartfelt thanks to all those who have signed the motion, indicated their support for it, or who will be persuaded to do so?

My limited time will not allow me to adequately reflect the complex chronology of the Israel-Palestine conflict, neither will it allow me to set out the detailed context to a conflict that long predates 7 October, but let me set out again what all of us have responded to with absolute unity: the horrifying, unspeakable attacks by Hamas and loss of innocent lives in terrible circumstances, the sheer fear felt by Israelis, and the taking of hostages must be condemned and has been condemned by us all in the strongest terms. When Hamas attacked that music festival in southern Israel, bringing an end to life as it was only just beginning, it left one survivor recounting how she prayed to die quickly. I heard directly myself this morning the experience of one Israeli family: sheer helplessness. We can all surely sympathise with and understand Israel’s anger that day. The motion today, condemning as it does the horrifying attacks, calling for the immediate release of hostages, notes clearly that Israel has a duty to ensure the protection, security and welfare of its citizens. But in the war that ensued after 7 October, the response that ensued—inevitable as a response was going to be, so there has to be a duty to be proportionate. International law is clear on that. There can never be justification for the collective punishment of an entire population.

The United Nations reports that the overall death toll currently stands at over 10,000 as a result of the relentless bombardment—10,000 people, who leave behind widows and widowers, grieving parents, lost orphans; 4,500 of the dead are children. And whilst we may be looking on from afar, it’s important to remember that there are families in Wales who are directly impacted. The grief isn’t confined to Israel or to Gaza. Aymen Aladham is an information technology consultant and engineer from Swansea. In three separate air strikes on Gaza, he lost 18 members of his family. In the first air strike, four of his nephews were killed. Nine days later, his uncle and extended family were killed. Last week, his cousin and family were killed by Israeli air strikes.

We owe it to all those who have lost their lives, Israeli and Palestinian, to speak up for a lasting peace. And that desire lies at the heart of Plaid Cymru’s motion: a clear and unequivocal call for a ceasefire—both sides—an immediate and lasting end to the violence and a global effort to ease the humanitarian suffering. And whilst any pause in the fighting would be welcome to enable vital aid and supplies to reach those in need, any pause must surely be with a view to become permanent—that’s why a ceasefire is the call. Plaid Cymru believes pursuing a pause, a suspension, implies the acceptance of the inevitability of an eventual return to further loss of civilian life.

Now, as Oxfam argues, anything short of a ceasefire would be putting both humanitarian agencies and civilians at further risk. The UN agency for Palestinians report that more than 70 of their staff have lost their lives. There can be no aid without aid workers. Similarly, there can be no supplies transferred across a land where bombs and missiles continue to fall on already ruined roads. Infrastructure in Gaza isn't collapsing—it has collapsed. One UN official at a compound in the southern city of Khan Younis told UK media on Monday night that 

'It is a terrible, terrible situation. There is no room even to sleep on the floor. There is one toilet for 700 or 800 people. No bread, no stoves for cooking. We are drinking irrigation water'.

Isn't this humanitarian catastrophe a failure of humanity itself? Do we not owe it to every man, woman and child to speak with one voice and to say that all such suffering is unconscionable? And if today is not the day to call on all parties in the conflict to follow the path of peace, when is?

Hamas's attacks on 7 October were unjust and inhumane—indescribable. But the collective punishment of the Palestinian population is also unjust and inhumane—1.4 million people displaced from their homes; 2.2 million people desperately waiting for aid as water becomes more scarce and power cuts more common; 4,500 children dead. 

I'll close with a harrowing testimony from Natalie Elghazzawi, who lives in Cardiff. Natalie has chosen to use a pseudonym because of fear of reprisals against her family.

'I told my sister to write the names of her children on her arms because her children can't talk',

she says. 

'If they bomb them and my sister and her husband are killed, the children won't be able to tell anyone who they are.'

Today's debate is about giving a voice to the voiceless. It is about telling the world that it's time to answer the plight of Gaza's children. Ordinary Israelis want peace, too, and we grieve with them also. 

Now, whilst some will doubt the strength of a solitary Parliament's call for a ceasefire, we bring forward this motion in hope—genuine hope—as our contribution towards what we see as an international effort. Wales can, in this hour of unimaginable horror, be a small nation making a very powerful statement for peace. For the sake of others and in the name of peace, please support this motion today. 

Ond yn union fel y mae'n rhaid i unrhyw beth sy'n bygwth y cytgord yma yng Nghymru stopio, mae'n rhaid i'r lladd yn y gwrthdaro ofnadwy hwn ddod i ben hefyd. Rwy'n gobeithio y gall pob un ohonom gytuno ar hynny. Mae’n rhaid i bob un o gynigion y Senedd gael cynigydd, ond fy nymuniad diffuant yw y gall pob un ohonom berchenogi ysbryd a hanfod yr hyn sydd o'n blaenau heddiw. Rydym ar ein gorau fel seneddwyr pan fyddwn yn siarad â llais unedig, ac yn anffodus, i ormod lawer o bobl heddiw, rydym hefyd yn llais i’r di-lais. Yn yr ysbryd hwnnw y gwnaethom geisio cefnogaeth drawsbleidiol i’r cynnig, ac a gaf fi ddiolch o galon i bawb sydd wedi llofnodi’r cynnig, wedi datgan eu cefnogaeth iddo, neu a fydd yn cael eu perswadio i wneud hynny?

Ni fydd fy amser cyfyngedig yn caniatáu imi wneud cyfiawnder â chronoleg gymhleth y gwrthdaro rhwng Israel a Phalesteina, ac ni fydd ychwaith yn caniatáu imi ddisgrifio cyd-destun manwl gwrthdaro sy’n dyddio yn ôl ymhell cyn 7 Hydref, ond gadewch imi nodi eto yr hyn y mae pob un ohonom wedi ymateb iddo gydag undod llwyr: mae'n rhaid i bob un ohonom gondemnio, ac rydym wedi condemnio, yn y termau cryfaf yr ymosodiadau arswydus, annirnadwy gan Hamas a'r bywydau diniwed a gollwyd mewn amgylchiadau ofnadwy, yr ofn llwyr a deimlid gan Israeliaid, a chipio gwystlon. Pan ymosododd Hamas ar yr ŵyl gerddoriaeth yn ne Israel, gan ddod â bywyd i ben wrth iddo ddechrau, soniodd un unigolyn a oroesodd sut y gweddïodd am gael marw'n gyflym. Clywais yn uniongyrchol fy hun y bore yma am brofiad un teulu Israelaidd: diymadferthwch llwyr. Mae’n siŵr y gall pob un ohonom gydymdeimlo a deall dicter Israel y diwrnod hwnnw. Mae’r cynnig heddiw, sy’n condemnio'r ymosodiadau brawychus ac yn galw am ryddhau gwystlon ar unwaith, yn nodi’n glir fod gan Israel ddyletswydd i sicrhau diogelwch a lles ei dinasyddion. Ond yn y rhyfel a ddilynodd ar ôl 7 Hydref, roedd yr ymateb a ddilynodd—er mor anochel y byddai y ceid ymateb, felly hefyd mae'n rhaid bod dyletswydd i fod yn gymesur. Mae cyfraith ryngwladol yn glir ar hynny. Ni all fod cyfiawnhad byth dros gosbi poblogaeth gyfan.

Mae’r Cenhedloedd Unedig yn nodi bod nifer y marwolaethau ar hyn o bryd yn fwy na 10,000 o ganlyniad i’r bomio di-baid—10,000 o bobl, sy’n gadael gwragedd a gwŷr gweddw, rhieni’n galaru, plant amddifad ar goll; mae 4,500 o'r meirw yn blant. Ac er ein bod yn edrych o bell, mae'n bwysig cofio bod teuluoedd yng Nghymru sydd wedi'u heffeithio'n uniongyrchol. Nid yw'r galar wedi'i gyfyngu i Israel nac i Gaza. Mae Aymen Aladham yn ymgynghorydd technoleg gwybodaeth a pheiriannydd o Abertawe. Mewn tri chyrch awyr ar Gaza, collodd 18 aelod o'i deulu. Yn y crch awyr cyntaf, lladdwyd pedwar o'i neiaint. Naw niwrnod yn ddiweddarach, lladdwyd ei ewythr a'i deulu estynedig. Yr wythnos diwethaf, lladdwyd ei gefnder a'i deulu gan gyrchoedd awyr Israel.

Mae arnom ddyled i bawb sydd wedi colli eu bywydau, Israeliaid a Phalesteiniaid, i godi llais dros heddwch parhaol. A’r awydd hwnnw sydd wrth wraidd cynnig Plaid Cymru: galwad glir a diamwys am gadoediad—y ddwy ochr—diwedd parhaol ar unwaith i’r trais, ac ymdrech fyd-eang i leddfu’r dioddefaint dyngarol. Ac er y byddai unrhyw saib yn yr ymladd i'w groesawu er mwyn i gymorth a chyflenwadau hanfodol allu cyrraedd y rhai mewn angen, mae'n rhaid i unrhyw saib ddigwydd gyda'r bwriad o ddod yn barhaol—dyna pam mai cadoediad yw'r alwad. Mae Plaid Cymru yn credu bod galw am saib, ataliad, yn awgrymu derbyn ei bod yn anochel y bydd rhagor o fywydau sifil yn cael eu colli yn y pen draw.

Nawr, fel y mae Oxfam yn dadlau, byddai unrhyw beth llai na chadoediad yn rhoi asiantaethau dyngarol a sifiliaid mewn mwy o berygl. Mae asiantaeth y Cenhedloedd Unedig ar gyfer Palesteiniaid yn nodi bod mwy na 70 o'u staff wedi colli eu bywydau. Ni all fod unrhyw gymorth heb weithwyr cymorth. Yn yr un modd, ni ellir cludo unrhyw gyflenwadau ar draws gwlad lle mae bomiau a thaflegrau'n parhau i ddisgyn ar ffyrdd sydd eisoes yn adfeilion. Nid yw'r seilwaith yn Gaza yn dymchwel—mae wedi dymchwel. Dywedodd un o swyddogion y Cenhedloedd Unedig mewn gwersyll yn ninas ddeheuol Khan Younis wrth gyfryngau’r DU nos Lun,

'Mae’n sefyllfa ofnadwy. Nid oes lle hyd yn oed i gysgu ar y llawr. Mae un toiled ar gyfer 700 neu 800 o bobl. Dim bara, dim stofiau ar gyfer coginio. Rydym yn yfed dŵr o'r systemau dyfrhau'.

Onid yw'r trychineb dyngarol hwn yn fethiant dynoliaeth? Onid oes gennym gyfrifoldeb i bob dyn, gwraig a phlentyn i siarad ag un llais a dweud bod pob dioddefaint o'r fath yn annerbyniol? Ac os nad heddiw yw'r diwrnod i alw ar bawb sy'n rhan o'r gwrthdaro i ddilyn llwybr heddwch, yna pryd?

Roedd ymosodiadau Hamas ar 7 Hydref yn anghyfiawn ac yn annynol—yn annisgrifiadwy. Ond mae cosbi poblogaeth gyfan Palesteina hefyd yn anghyfiawn ac yn annynol—mae 1.4 miliwn o bobl wedi'u dadleoli o'u cartrefi; 2.2 miliwn o bobl yn aros mewn angen enbyd am gymorth wrth i ddŵr fynd yn fwy prin a thoriadau pŵer ddod yn fwy cyffredin; mae 4,500 o blant wedi marw.

Rwyf am gloi gyda thystiolaeth ddirdynnol gan Natalie Elghazzawi, sy’n byw yng Nghaerdydd. Mae Natalie wedi dewis defnyddio ffugenw am ei bod yn ofni dial yn erbyn ei theulu.

'Dywedais wrth fy chwaer am ysgrifennu enwau ei phlant ar ei breichiau am na all ei phlant siarad',

meddai.

'Os byddant yn eu bomio a bod fy chwaer a'i gŵr yn cael eu lladd, ni fydd y plant yn gallu dweud wrth unrhyw un pwy ydynt.'

Mae'r ddadl heddiw yn ymwneud â rhoi llais i’r di-lais. Mae'n ymwneud â dweud wrth y byd ei bod yn bryd achub plant Gaza. Mae eisiau heddwch ar Israeliaid cyffredin hefyd, ac rydym yn galaru gyda hwythau yn ogystal.

Nawr, er y bydd rhai yn amau cryfder galwad Senedd unigol am gadoediad, rydym yn cyflwyno'r cynnig hwn mewn gobaith—gobaith gwirioneddol—fel ein cyfraniad at yr hyn a welwn fel ymdrech ryngwladol. Gall Cymru, yn yr awr hon o arswyd annirnadwy, fod yn genedl fach yn gwneud datganiad pwerus iawn dros heddwch. Er mwyn eraill ac yn enw heddwch, cefnogwch y cynnig hwn heddiw os gwelwch yn dda.

17:35

Rwyf wedi dethol y gwelliant i'r cynnig a dwi'n galw ar Darren Millar i gyflwyno'r gwelliant. 

I have selected the amendment and I call on Darren Millar to move amendment 1. 

Gwelliant 1—Darren Millar, Hefin David, Alun Davies

Cefnogwyd gan Gareth Davies

Dileu'r cyfan a rhoi yn ei le:

Cynnig bod y Senedd:

1. Yn condemnio'r ymosodiadau, y trais a'r codi braw a gyflawnwyd yn ddiwahân gan Hamas yn erbyn Israel ar 7 Hydref.

2. Yn cydnabod hawl pob gwladwriaeth sofran, gan gynnwys Gwladwriaeth Israel, i amddiffyn eu hunain a'u dinasyddion.

3. Yn credu y dylid cynnal rhyfel yn unol â chyfraith ryngwladol, gan gynnwys osgoi clwyfedigion sifil.

4. Yn gresynu at golli bywydau sifiliaid a chlwyfedigion yn Israel, Gaza a'r Lan Orllewinol.

5. Yn estyn cydymdeimlad dwysaf pobl ar draws Cymru i'r rhai sydd wedi colli anwyliaid.

6. Yn cydnabod y risgiau pellach a berir gan yr argyfwng dyngarol sylweddol yn Gaza.

7. Yn galw am:

a) rhyddhau gwystlon;

b) atal gwrthdaro er mwyn caniatáu sefydlu coridorau dyngarol;

c) ailagor croesfan yr Rafah i alluogi sifiliaid, gwladolion tramor, gweithwyr cymorth a chyflenwadau dyngarol i groesi heb rwystr diangen;

d) i'r gymuned ryngwladol weithio gyda chynrychiolwyr Israel a Phalesteina i ddod â'r gwrthdaro i ben a thrafod setliad heddwch parhaol sy'n sicrhau diogelwch a ffyniant i bawb, yn seiliedig ar yr egwyddor datrysiad y ddwy wladwriaeth.

Amendment 1—Darren Millar, Hefin David, Alun Davies

Supported by Gareth Davies

Delete all and replace with:

To propose that the Senedd:

1. Condemns the indiscriminate attacks, violence and acts of terror perpetrated by Hamas against Israel on 7th October. 

2. Recognises the right of all sovereign states, including the State of Israel, to defend themselves and their citizens.

3. Believes that war should be conducted in accordance with international law, including avoiding civilian casualties.

4. Regrets the loss of civilian lives and casualties in Israel, Gaza and the West Bank.

5. Extends the deepest sympathy of people across Wales to those who have lost loved ones.

6. Recognises the further risks posed by the significant humanitarian crisis in Gaza.

7. Calls for:

a) the release of hostages;

b) a suspension of hostilities to allow for the establishment of humanitarian corridors;

c) the reopening of the Rafah crossing to enable civilians, foreign nationals, aid workers and humanitarian supplies to cross without unnecessary hindrance;

d) the international community to work with Israeli and Palestinian representatives to bring an end to the conflict and negotiate a permanent peace settlement which delivers security and prosperity for all, based on the principle of the two-state solution.

Cynigiwyd gwelliant 1.

Amendment 1 moved.

Diolch, Llywydd. As a follower of Jesus, I've been blessed to visit Israel and Palestine on many occasions. The Holy Land is a remarkable and beautiful place, and I still get a thrill every single time I visit the Nativity Church in Bethlehem and the Church of the Holy Sepulchre in Jerusalem. On my visits, I've had the privilege of making precious friends—Jews, Muslims and Christians, Israeli and Palestinian. My dearest friend in the Holy Land is Raed. He's a Palestinian Christian. He lives in Bethlehem with his wife Mary, from Nazareth, and they've got three beautiful children, Jolien, Jonathan and Jivan. The past month has been terrible for them. They've been living in fear, they've been anxious about the future, and all of the hope that they have had has drained away.

My last visit to the middle east was in June of this year. I visited Amaan, Bethlehem, Ramallah and Jerusalem, with Russell George. We met there with Israeli, Palestine Liberation Organization and Palestinian Authority representatives and church leaders, and without exception, every single one of those that we met wanted peace and stability. None of them wanted violence. But on 7 October, we woke to the dreadful news that Hamas had unleashed a deadly, indiscriminate terror attack on Israel and Israeli citizens from Gaza, a Palestinian territory from which Israel withdrew in 2005. And earlier today, many Members of this Senedd attended a briefing by the Israeli Embassy, and we were shown chilling images filmed by the terrorists themselves. They were very deeply distressing and painful to watch. The severity of the indiscriminate physical and sexual violence inflicted on Israeli citizens old and young was so shocking that I dare not repeat some of what was shared. It was the worst atrocity committed against the Jewish people since the Holocaust. And then there are the hostages—at least 240 people who have now been held by Hamas for a month. And let us be clear, Hamas is a racist, genocidal, misogynistic and homophobic organisation that is hellbent on terror. And we all do stand united in this Chamber in condemning their actions on 7 October.

Diolch, Lywydd. Fel un o ddilynwyr Iesu, rwyf wedi bod yn ddigon ffodus i ymweld ag Israel a Phalesteina ar sawl achlysur. Mae’r Wlad Sanctaidd yn lle hynod a hardd, ac rwy’n dal i gael gwefr bob tro y byddaf yn ymweld ag Eglwys y Geni ym Methlehem ac Eglwys y Beddrod Sanctaidd yn Jerwsalem. Ar fy ymweliadau, rwyf wedi cael y fraint o wneud ffrindiau gwerthfawr—Iddewon, Mwslimiaid a Christnogion, Israeliaid a Phalesteiniaid. Fy ffrind anwylaf yn y Wlad Sanctaidd yw Raed. Mae'n Gristion Palesteinaidd. Mae'n byw ym Methlehem gyda'i wraig Mary, o Nasareth, ac mae ganddynt dri o blant hardd, Jolien, Jonathan a Jivan. Mae'r mis diwethaf wedi bod yn ofnadwy iddynt. Maent wedi bod yn byw mewn ofn, maent wedi bod yn bryderus am y dyfodol, ac mae'r holl obaith a oedd ganddynt wedi diflannu.

Roedd fy ymweliad diwethaf â’r dwyrain canol ym mis Mehefin eleni. Ymwelais ag Amaan, Bethlehem, Ramallah a Jerwsalem, gyda Russell George. Cyfarfuom yno â chynrychiolwyr o Israel, Sefydliad Rhyddid Palesteina ac Awdurdod Palesteina ac arweinwyr eglwysig, ac yn ddieithriad, roedd pob un o'r rhai y cyfarfuom â nhw yn dyheu am heddwch a sefydlogrwydd. Nid oedd eisiau trais ar yr un ohonynt. Ond ar 7 Hydref, fe wnaethom ddeffro i’r newyddion ofnadwy fod Hamas wedi cyflawni ymosodiad terfysgol angheuol, diwahân ar Israel a dinasyddion Israelaidd o Gaza, tiriogaeth Balesteinaidd y tynnodd Israel allan ohoni yn 2005. Ac yn gynharach heddiw, mynychodd llawer o Aelodau’r Senedd hon sesiwn friffio gan Lysgenhadaeth Israel, a dangoswyd delweddau iasoer i ni a gafodd eu ffilmio gan y terfysgwyr eu hunain. Roedd yn anodd ac yn boenus iawn eu gwylio. Roedd difrifoldeb y trais corfforol a rhywiol diwahân a gyflawnwyd ar ddinasyddion Israel, yn hen ac ifanc, mor syfrdanol fel na feiddiaf ailadrodd rhywfaint o'r hyn a rannwyd. Dyma'r erchyllter gwaethaf a gyflawnwyd yn erbyn yr Iddewon ers yr Holocost. Ac yna, mae'r gwystlon—mae o leiaf 240 o bobl bellach wedi cael eu dal yn wystlon gan Hamas ers mis. A gadewch inni fod yn glir, mae Hamas yn sefydliad hiliol, hil-laddol, misogynistaidd a homoffobig sy'n benderfynol o greu terfysg. Ac mae pob un ohonom yn unedig yn y Siambr hon wrth gondemnio eu gweithredoedd ar 7 Hydref.

And Israel, as is the case for any sovereign state, has the right to defend itself and its citizens in the face of such barbarity, and that is why Israel has set out on this mission to dismantle Hamas in a bid to prevent similar attacks in the future. But it's important to draw the distinction here: Israel is at war with Hamas, it is not at war with the Palestinian people. And of course it must conduct that war in accordance with international law, including avoiding civilian casualties. Yet, in recent weeks, we have all looked on in horror at the growing humanitarian crisis unfolding in Gaza, with more than 10,000 killed so far, many of them innocent women and children; whole families—sometimes with a number of generations—wiped out in an instant, some of them while taking refuge in churches, mosques and hospitals. Many were killed by Hamas as they sought to evacuate after warnings from the Israeli defence forces; others because they were used unwittingly as human shields by Hamas, which we all know operates from tunnels beneath hospitals and fires rockets from locations next door to schools and places of worship. Because, let's be clear, Hamas doesn't care about Palestinian civilian casualties. A Hamas official, Mousa Abu Marzouk, was asked in a tv interview just last week why the organisation's more than 300 miles of tunnels in Gaza couldn't be used to shelter civilians. He responded, and I quote:

'The tunnels are for us'—

Hamas—

'The citizens in the Gaza Strip are under the responsibility of the United Nations.'

The closed borders around Gaza have also added to the crisis: they've prevented civilians from fleeing to safety; they've stopped vital food, water and medical aid from getting to those in need; and it has severely hampered humanitarian aid efforts. Now, I thank God that the Rafah crossing has now been reopened, and it must be kept open, and more aid must be allowed to cross. But that crossing, while being open, must not be open to abuse. And it's a concern that just this weekend, the US authorities confirmed that efforts to bring injured civilians out of Gaza were being disrupted because Hamas was attempting to sneak its wounded fighters out instead of civilians.

Hamas was also found to be smuggling equipment into Gaza to provide oxygen into its tunnel network in a shipment of cookies. Yet, in spite of these challenges, we need urgent action. The situation is heartbreaking and it cannot be allowed to continue. It risks further escalation of violence in northern Israel with Hezbollah and in the West Bank, where we already know that scores of innocent Palestinians have also been killed. And, Llywydd, Palestinian lives matter just as much as Israeli lives, and that's why all of us in this Chamber want to see an end to the violence and an end to the carnage. But Hamas has vowed to never lay down its arms. And by the public admission of one of its own senior leaders last week, Ghazi Hamad, and I quote, 7 October was

'just the first time, and there will be a second, a third, a fourth'.

He went on in the interview to make it clear that Hamas is hellbent on Israel's annihilation. Do we need a ceasefire? Of course we need a ceasefire—we all want an end to the violence—but a ceasefire can only ever be successful if it's observed by both parties in a conflict. So, while we can long for one and hope for one and pray for one here today, the reality is that it is impossible to see how to achieve one without Hamas being removed from Gaza. Hamas is an obstacle to the long-term peace we all want to see, as are those in the Israeli Government who have dangerously talked about the possibility of a nuclear strike in Gaza, and those who resist any prospect of the establishment of a viable Palestinian state. So, I say this: Hamas must release their hostages unconditionally and lay down their arms. Israel must then stop the bombing. The Rafah crossing must be open to ensure that there's access to humanitarian aid and medical treatment, and the international community must work with vigour with Palestinian and Israeli leaders and regional partners to deliver a permanent peace settlement that can deliver security and prosperity, based on the principle of a two-state solution. We must not let Hamas shatter that dream.

Ac mae gan Israel, fel sy'n wir am unrhyw wladwriaeth sofran, hawl i amddiffyn ei hun a'i dinasyddion yn wyneb barbareiddiwch o'r fath, a dyna pam fod Israel wedi cychwyn ar y genhadaeth hon i ddatgymalu Hamas mewn ymgais i atal ymosodiadau tebyg yn y dyfodol. Ond mae'n bwysig nodi'r gwahaniaeth yma: mae Israel yn rhyfela yn erbyn Hamas, nid yw'n rhyfela â phobl Palesteina. Ac wrth gwrs, mae'n rhaid iddynt gynnal y rhyfel hwnnw yn unol â chyfraith ryngwladol, gan gynnwys osgoi anafiadau sifil. Ac eto, yn ystod yr wythnosau diwethaf, mae pob un ohonom wedi arswydo wrth weld yr argyfwng dyngarol cynyddol sy'n datblygu yn Gaza, gyda mwy na 10,000 wedi'u lladd hyd yn hyn, llawer ohonynt yn fenywod a phlant diniwed; teuluoedd cyfan—nifer o genedlaethau weithiau—yn cael eu dileu mewn amrantiad, rai ohonynt wrth lochesu mewn eglwysi, mosgiau ac ysbytai. Lladdwyd nifer gan Hamas wrth iddynt geisio ymadael ar ôl rhybuddion gan luoedd amddiffyn Israel; eraill am eu bod wedi cael eu defnyddio'n ddiarwybod fel tariannau dynol gan Hamas, y gwyddom eu bod yn gweithredu o dwneli o dan ysbytai ac yn tanio rocedi o leoliadau drws nesaf i ysgolion a mannau addoli. Oherwydd, gadewch inni fod yn glir, nid yw Hamas yn poeni am fywydau sifiliaid Palesteinaidd. Mewn cyfweliad ar y teledu yr wythnos diwethaf, gofynnwyd i swyddog Hamas, Mousa Abu Marzouk, pam na ellid defnyddio'r mwy na 300 milltir o dwneli yn Gaza i lochesu sifiliaid. Ymatebodd, a dyfynnaf:

'Mae'r twneli ar ein cyfer ni'—

Hamas—

'Cyfrifoldeb y Cenhedloedd Unedig yw'r dinasyddion yn Llain Gaza.'

Mae'r ffiniau caeedig o amgylch Gaza hefyd wedi ychwanegu at yr argyfwng: maent wedi atal sifiliaid rhag ffoi i ddiogelwch; maent wedi atal bwyd, dŵr a chymorth meddygol hanfodol rhag cyrraedd y rheini sydd mewn angen; ac maent wedi llesteirio ymdrechion i ddarparu cymorth dyngarol yn ddifrifol. Nawr, diolch i Dduw fod croesfan Rafah wedi ailagor bellach, ac mae'n rhaid ei chadw ar agor, ac mae'n rhaid caniatáu mwy o gymorth i groesi. Ond mae'n rhaid i'r groesfan honno, er ei bod ar agor, beidio â bod yn agored i gael ei cham-drin. Ac mae'n peri pryder fod awdurdodau'r Unol Daleithiau wedi cadarnhau y penwythnos hwn fod ymdrechion i ddod â sifiliaid a anafwyd allan o Gaza yn cael eu hamharu am fod Hamas yn ceisio sleifio eu hymladdwyr a anafwyd allan yn lle sifiliaid.

Canfuwyd hefyd fod Hamas yn smyglo offer i mewn i Gaza i ddarparu ocsigen i'w rhwydwaith o dwneli mewn cyflenwad o fisgedi. Ac eto, er gwaethaf yr heriau hyn, mae angen gweithredu ar frys. Mae’r sefyllfa’n dorcalonnus ac ni ellir caniatáu iddi barhau. Mae perygl y bydd trais yng ngogledd Israel yn gwaethygu ymhellach gyda Hezbollah ac yn y Lan Orllewinol, lle gwyddom eisoes fod llu o Balesteiniaid diniwed wedi’u lladd. A Lywydd, mae bywydau Palesteiniaid yr un mor bwysig â bywydau Israeliaid, a dyna pam fod pob un ohonom yn y Siambr hon am weld diwedd ar y trais a diwedd ar y gyflafan. Ond mae Hamas wedi addo peidio byth â gostwng eu harfau. Ac yn ôl cyfaddefiad cyhoeddus un o'u huwch arweinwyr yr wythnos diwethaf, Ghazi Hamad,

'dim ond y tro cyntaf oedd 7 Hydref, a bydd ail, trydydd, pedwerydd tro'.

Aeth yn ei flaen yn y cyfweliad i'w gwneud yn glir fod Hamas yn benderfynol o ddinistrio Israel. A oes angen cadoediad arnom? Wrth gwrs fod angen cadoediad—mae pob un ohonom yn dymuno gweld diwedd ar y trais—ond ni all cadoediad fod yn llwyddiannus oni bai fod y ddwy ochr sy'n gwrthdaro yn ei barchu. Felly, er y gallwn ddyheu am un a gobeithio am un a gweddïo am un yma heddiw, y gwir amdani yw ei bod yn amhosibl gweld sut y gellir cyflawni un heb gael gwared â Hamas o Gaza. Mae Hamas yn rhwystr i’r heddwch hirdymor y mae pob un ohonom am ei weld, yn union fel y rheini yn Llywodraeth Israel sydd wedi sôn, yn beryglus, am y posibilrwydd o ymosodiad niwclear yn Gaza, a’r rheini sy’n gwrthwynebu unrhyw obaith o sefydlu gwladwriaeth Balesteinaidd hyfyw. Felly, rwy'n dweud hyn: mae'n rhaid i Hamas ryddhau eu gwystlon yn ddiamod a gostwng eu harfau. Mae'n rhaid i Israel wedyn roi'r gorau i fomio. Mae'n rhaid i groesfan Rafah fod ar agor i sicrhau mynediad at gymorth dyngarol a thriniaeth feddygol, ac mae'n rhaid i'r gymuned ryngwladol fynd ati i weithio gydag arweinwyr Palesteina ac Israel a phartneriaid rhanbarthol i ddarparu setliad heddwch parhaol a all sicrhau diogelwch a ffyniant, yn seiliedig ar egwyddor datrysiad dwy wladwriaeth. Mae'n rhaid inni beidio â gadael i Hamas chwalu’r freuddwyd honno.

17:45

Too many of my constituents are feeling the pain of personal loss or anxiety about what horrors will happen next in Gaza, Israel, the West Bank of Palestine, or even here in Wales. Modern communications mean none of us can ignore this tragedy or say we didn't know about it. Thanks to the bravery of journalists, we are hearing and seeing daily and in real time the trauma of the bereaved, the agony of the wounded, the cries of the starving and sick, as well as those desperately trying to get back their relatives who were taken hostage by Hamas on 7 October.

This unsolved conflict has been going on for over 75 years. We cannot wind back the past, but we must now look to the future. After the horrors of two world wars in the twentieth century, the United Nations was set up to resolve disputes through negotiations and compromise. Britain was one of its founding members. While this more or less kept the peace in Europe in the twentieth century, there was no let up in the wars that were waged elsewhere—Afghanistan, Angola, Cambodia, central America, the Congo, Iraq, Korea, Lebanon and Vietnam, to name but a few. We cannot afford to continue like this in the twenty-first century, when the challenges we face from climate change pose an existential threat to our very existence on this planet.

As Sioned Williams said yesterday, we have a moral duty to stand up for the cause of peace. We have to heed the call for a ceasefire from the United Nations, the United Nations Refugee Agency, UNICEF. I just do not see that we can ignore them. They have to be part of the solution. But a ceasefire is evidentially not the holy grail nor the extent of our ambitions for peace. How can ceasefire be achieved while neither Hamas nor the current Israeli Government continue to say they're having none of it? Functionally, both these protagonists are led by people who've invested in prolonging conflict, rather than seeking peace, as we heard so graphically from Darren Millar. But we also know that Netanyahu himself in 1989 urged Likud party members to back Hamas in order to block any path to a two-state solution to the conflict. Therefore, the intervention of other players needs to be involved. Indeed, the US Secretary of State, Antony Blinken, has been tireless in his attempts to broker a deal. Qatar, Egypt and other countries in the middle east and in Europe must also play their part, if we are not going to see an absolute apocalypse.

The war crimes of Hamas cannot justify similar breaches of the Geneva convention by the Israeli Government, and the UK Government cannot be complicit, or they too could end up in the International Criminal Court. An eminent group of British lawyers, led by Lord Neuberger, former president of the UK Supreme Court, warns that, just as international law provides the means for categorising and criminalising the barbaric acts of Hamas, so too does it provide a framework for governing how Israel must respond. Any nation conducting any armed conflict, no matter what the provocation, is bound in law to comply with all the laws of war.

Time is not on our side. Babies in incubators will die, as will children drinking contaminated water. A family of seven, we learnt today, cannot survive on four pieces of pitta bread. The 240 hostages will perish along with the rest of the Gazan population unless there is a let up in the constant bombardment. Most of these hostages are traumatised children or elderly people, sick or wounded. The horrific events of 7 October are a reminder there can be no security without peace, and the death toll in Gaza just underlines that. If Yocheved Lifshitz can shake hands with her captors with the word 'shalom' or 'peace' or 'salam', then people in leadership responsibilities must follow her example. Failure to act and augment the clamour for a ceasefire is likely to lead to the death not just of thousands, but of hundreds of thousands of people. We cannot be a bystander in this appalling conflict.

Mae gormod o fy etholwyr yn teimlo poen colled bersonol neu bryder ynghylch pa erchyllterau fydd yn digwydd nesaf yn Gaza, Israel, Glan Orllewinol Palesteina, neu hyd yn oed yma yng Nghymru. Mae dulliau cyfathrebu modern yn golygu na all yr un ohonom anwybyddu'r drasiedi hon na dweud nad oeddem yn gwybod amdani. Diolch i ddewrder newyddiadurwyr, bob dydd ac mewn amser real, fe glywn ac fe welwn drawma'r galarwyr, poenau'r rhai a anafwyd, cri'r newynog a'r rhai sâl, yn ogystal â'r rheini sy'n ymdrechu'n daer i ddod â'u perthnasau a gymerwyd yn wystlon gan Hamas ar 7 Hydref yn eu holau.

Mae'r gwrthdaro annatrys hwn wedi bod yn mynd rhagddo ers dros 75 mlynedd. Ni allwn droi'r cloc yn ôl, ond mae'n rhaid inni edrych tua’r dyfodol nawr. Ar ôl erchyllterau dau ryfel byd yn yr ugeinfed ganrif, sefydlwyd y Cenhedloedd Unedig i ddatrys anghydfodau drwy drafodaethau a chyfaddawdu. Roedd Prydain yn un o'r aelodau gwreiddiol. Tra bo hyn wedi sicrhau heddwch, fwy neu lai, yn Ewrop yn yr ugeinfed ganrif, ni stopiodd y rhyfela mewn mannau eraill—Affganistan, Angola, Cambodia, canolbarth America, Congo, Irac, Korea, Libanus a Fietnam, i enwi ond ychydig. Ni allwn fforddio parhau fel hyn yn yr unfed ganrif ar hugain, pan fo’r heriau a wynebwn yn sgil newid hinsawdd yn fygythiad dirfodol i’n bodolaeth ar y blaned hon.

Fel y dywedodd Sioned Williams ddoe, mae dyletswydd foesol arnom i sefyll dros heddwch. Mae'n rhaid inni wrando ar yr alwad am gadoediad gan y Cenhedloedd Unedig, Asiantaeth Ffoaduriaid y Cenhedloedd Unedig, UNICEF. Nid wyf yn gweld sut y gallwn eu hanwybyddu. Mae'n rhaid iddynt fod yn rhan o'r ateb. Ond yn amlwg, nid cadoediad yw greal sanctaidd na therfyn ein huchelgeisiau am heddwch. Sut y gellir cyflawni cadoediad tra bo Hamas a Llywodraeth bresennol Israel yn parhau i ddweud nad ydynt am ei ystyried? Yn weithredol, caiff y ddwy ochr eu harwain gan bobl sydd wedi buddsoddi mewn parhau â'r gwrthdaro, yn hytrach na cheisio heddwch, fel y clywsom yn fanwl gan Darren Millar. Ond gwyddom hefyd fod Netanyahu ei hun, ym 1989, wedi annog aelodau plaid Likud i gefnogi Hamas er mwyn rhwystro unrhyw lwybr tuag at ddatrysiad dwy wladwriaeth i'r gwrthdaro. Felly, mae angen ymyrraeth gan eraill. Yn wir, mae Ysgrifennydd Gwladol yr Unol Daleithiau, Antony Blinken, wedi bod yn ddiflino yn ei ymdrechion i sicrhau cytuniad. Mae'n rhaid i Qatar, yr Aifft a gwledydd eraill yn y dwyrain canol ac yn Ewrop hefyd chwarae eu rhan, os nad ydym yn mynd i weld apocalyps llwyr.

Ni all troseddau rhyfel Hamas gyfiawnhau achosion tebyg o dorri confensiwn Genefa gan Lywodraeth Israel, ac ni all Llywodraeth y DU fod yn rhan o hynny, neu gallent hwythau orfod dod gerbron y Llys Troseddol Rhyngwladol hefyd. Mae grŵp blaenllaw o gyfreithwyr Prydeinig, dan arweiniad yr Arglwydd Neuberger, cyn-lywydd Goruchaf Lys y DU, yn rhybuddio, yn union fel y mae cyfraith ryngwladol yn darparu’r modd ar gyfer categoreiddio a throseddoli gweithredoedd anwaraidd Hamas, mae hefyd yn darparu fframwaith ar gyfer llywodraethu sut mae'n rhaid i Israel ymateb. Mae unrhyw genedl sy'n ymgymryd ag unrhyw wrthdaro arfog, ni waeth beth fo'r achos, yn gyfreithiol rwym i gydymffurfio â holl gyfreithiau rhyfel.

Nid yw amser o'n plaid. Bydd babanod mewn crudau cynnal yn marw, yn ogystal â phlant sy'n yfed dŵr halogedig. Ni all teulu o saith, fel y dysgasom heddiw, oroesi ar bedwar darn o fara pitta. Bydd y 240 o wystlon yn marw ynghyd â gweddill poblogaeth Gaza oni bai fod y bomio parhaus yn dod i ben. Mae'r rhan fwyaf o'r gwystlon hyn yn blant sydd wedi'u trawmateiddio neu'n bobl oedrannus, yn sâl neu wedi'u hanafu. Mae digwyddiadau erchyll 7 Hydref yn ein hatgoffa na all fod unrhyw ddiogelwch heb heddwch, ac mae’r nifer o farwolaethau yn Gaza yn tanlinellu hynny. Os gall Yocheved Lifshitz ysgwyd llaw â'r sawl a'i cadwodd yn gaeth gyda'r gair 'shalom' neu 'heddwch' neu 'salam', mae'n rhaid i bobl a chanddynt gyfrifoldebau arwain ddilyn ei hesiampl. Mae methiant i weithredu ac ychwanegu at yr alwad am gadoediad yn debygol o arwain at farwolaethau nid miloedd, ond cannoedd o filoedd o bobl. Ni allwn gadw'n dawel ar y gwrthdaro erchyll hwn.

17:50

We don't have a tradition of clapping every contribution in this Chamber. I'm happy for that to have been clapped now, but I do want Members to be able to speak—that's why we're holding this session—so I can call as many Members as possible to speak this afternoon. Diolch yn fawr, anyway. Thank you for your interest in our work this afternoon. Sioned Williams.

Nid oes gennym draddodiad o roi cymeradwyaeth i bob cyfraniad yn y Siambr hon. Mae'n iawn gennyf fod y cyfraniad diwethaf wedi cael cymeradwyaeth, ond rwyf am i'r Aelodau allu siarad—dyna pam ein bod yn cynnal y sesiwn hon—fel y gallaf alw ar gymaint o Aelodau â phosibl i siarad y prynhawn yma. Diolch yn fawr, beth bynnag. Diolch am eich diddordeb yn ein gwaith y prynhawn yma. Sioned Williams.

Diolch, Llywydd. At the heart of this conflict, we must remember that it is the overwhelmingly innocent who are suffering—in the abhorrent violence and hostage taking by Hamas and the indiscriminate attacks on Gaza by the Israeli Government, which has caused the suffering of innocent civilians, a suffering that cannot be denied and cannot be tolerated. The World Health Organization has said the level of death and suffering is hard to fathom—160 children now being killed each day in Gaza. Of those 10,000 people that is being reported to have been killed since Israel's retaliatory bombing began, 40 per cent of them are children. We must think of the children. Save the Children have stated that more children have been killed in the Gaza strip over the last three weeks than in every other armed conflict annually since 2019. Those are the figures. But we must also respond to those images we see each night on our television screens. Those horrendous injuries on the little bodies. The terrible anguish on those small faces. The tears of confusion and pain and terror, night after night. The tiny shrouds. Save the Children state that one child is being killed every 10 minutes in Gaza. Think how many children will have died while we are holding this debate. This cannot continue. As you said, Jenny, we cannot be bystanders.

A further 1,000 children have been reported missing, and more than 6,000 children have been injured. And the mothers, the poor mothers. I know how vulnerable I felt when I gave birth. I was in a well-equipped hospital, I had my mother with me, I was going home to a nice well-heated house, with a husband to look after me, plenty of equipment, things to sterilise everything I needed to sterilise, and a health visitor to come and make sure I was fit and well. A hundred and sixty Palestinian women will give birth every day in Gaza as this fighting continues. Perhaps you saw that new mother on the BBC News at Ten last night who could not breastfeed because she had not had bread for five days. And the fathers—helpless and heartbroken as they bury their children.

Hundreds of thousands of people are facing terrible living conditions. The UN reports suggest that 42 per cent of housing in Gaza has been completely destroyed. People are living on the streets, in tents, overcrowded in buildings, and never safe. The ongoing conflict is exacerbating an already very serious refugee crisis in the region. Currently, the number of internally displaced persons in Gaza is estimated at around 1.4 million, which is more than half the population, with a large part of that population living in overcrowded, undersupplied shelters, with food, water and fuel running out, and basic, life-sustaining services becoming more inaccessible by the hour. A pause is not sufficient to address this, and international, multinational aid agencies agree. 

Wafa Abu Hashish, a health worker for Palestinian family planning, described the shelters for displaced Palestinians as suffering from a shortage of water, lack of medical care and an increase in the incidence of diseases such as influenza, chest infections, skin ulcers, scabies, lice and diarrhoeal diseases. I'm sure we can all agree here that no human being should have to experience these types of horrors when fleeing war, especially young, innocent children, and that's why Plaid Cymru echoes the calls of the Scottish First Minister, Humza Yousaf, for the UK to accept Palestinian refugees in the same way as was done for the people of Ukraine. Wales has proudly called itself a nation of sanctuary: sanctuary is what the people of Gaza need. They deserve our help, should be provided with a safe route to escape the hell that is being rained down on them, as we offered the same to the people of Ukraine.

So, I plead with you to support our call to urge the UK Government to immediately begin work on the creation of a refugee resettlement scheme for those in Gaza who want to and are able to leave, to allow Wales to do its part as a nation of sanctuary. Yesterday, we all agreed that we must work for peace and put an end to war. Today, you must demonstrate that you truly believe that, by joining the calls of the major humanitarian agencies across the world for an immediate ceasefire—the call we make in our motion. It's a first step so that the hundreds of terrorised Israeli hostages are freed, that the killing and maiming of tens of thousands of Palestinian civilians is halted. International law demands it, as do the children of Gaza and Israel.

Diolch, Lywydd. Wrth wraidd y gwrthdaro hwn, mae'n rhaid inni gofio mai’r diniwed, i raddau helaeth iawn, sy’n dioddef—y gwystlon a ddelir a’r trais ffiaidd gan Hamas a’r ymosodiadau diwahân ar Gaza gan Lywodraeth Israel sydd wedi achosi dioddefaint sifiliaid diniwed, dioddefaint na ellir ei wadu na'i oddef. Mae Sefydliad Iechyd y Byd wedi dweud ei bod yn anodd dirnad lefel y marwolaethau a’r dioddefaint—mae 160 o blant bellach yn cael eu lladd bob dydd yn Gaza. O'r 10,000 o bobl yr adroddir eu bod wedi cael eu lladd ers i fomio dialgar Israel ddechrau, mae 40 y cant ohonynt yn blant. Mae'n rhaid inni feddwl am y plant. Mae Achub y Plant wedi datgan bod mwy o blant wedi’u lladd yn llain Gaza dros y tair wythnos diwethaf nag ym mhob gwrthdaro arfog arall yn flynyddol ers 2019. Dyna’r ffigurau. Ond mae'n rhaid inni hefyd ymateb i'r lluniau a welwn bob nos ar ein sgriniau teledu. Yr anafiadau erchyll ar y cyrff bach. Y poen ofnadwy ar yr wynebau bychain. Dagrau dryswch a phoen a braw, nos ar ôl nos. Y llieiniau amdo bychain. Dywed Achub y Plant fod un plentyn yn cael ei ladd bob 10 munud yn Gaza. Meddyliwch faint o blant fydd wedi marw wrth inni gael y ddadl hon. Ni all hyn barhau. Fel y dywedoch chi, Jenny, ni allwn gadw'n dawel.

Adroddir bod 1,000 o blant eraill ar goll, a bod mwy na 6,000 o blant wedi’u hanafu. A'r mamau, y mamau druan. Gwn pa mor agored i niwed y teimlwn wrth roi genedigaeth. Roeddwn mewn ysbyty llawn offer, roedd fy mam gyda mi, roeddwn yn mynd adref i dŷ braf a chynnes, gyda gŵr i ofalu amdanaf, digon o offer, pethau i sterileiddio popeth yr oedd angen i mi ei sterileiddio, ac ymwelydd iechyd i ddod i sicrhau fy mod yn iawn ac yn iach. Bydd 160 o fenywod Palesteinaidd yn rhoi genedigaeth bob dydd yn Gaza wrth i'r ymladd hwn barhau. Efallai ichi weld y fam newydd honno ar y BBC News at Ten neithiwr nad oedd yn gallu bwydo ar y fron am nad oedd wedi cael bara ers pum niwrnod. A'r tadau—yn ddiymadferth ac yn torri eu calonnau wrth gladdu eu plant.

Mae cannoedd o filoedd o bobl yn wynebu amodau byw ofnadwy. Mae adroddiadau’r Cenhedloedd Unedig yn awgrymu bod 42 y cant o dai yn Gaza wedi’u dinistrio’n llwyr. Mae pobl yn byw ar y strydoedd, mewn pebyll, mewn adeiladau gorlawn, a byth yn ddiogel. Mae'r gwrthdaro parhaus yn gwaethygu argyfwng ffoaduriaid sydd eisoes yn ddifrifol iawn yn y rhanbarth. Ar hyn o bryd, amcangyfrifir bod oddeutu 1.4 miliwn o bobl wedi'u dadleoli'n fewnol yn Gaza, sef mwy na hanner y boblogaeth, gyda rhan fawr o’r boblogaeth honno’n byw mewn llochesi gorlawn, heb gyflenwad digonol, gyda bwyd, dŵr a thanwydd yn rhedeg allan, a gwasanaethau hanfodol sylfaenol yn dod yn fwy anhygyrch bob awr. Nid yw saib yn ddigon i fynd i’r afael â hyn, ac mae asiantaethau cymorth rhyngwladol yn cytuno.

Disgrifiodd Wafa Abu Hashish, gweithiwr iechyd ar gyfer gwasanaeth cynllunio teulu ym Mhalesteina, y llochesi ar gyfer Palesteiniaid sydd wedi'u dadleoli fel rhai sy'n dioddef o brinder dŵr, diffyg gofal meddygol a chynnydd yn nifer yr achosion o glefydau fel ffliw, heintiau ar y frest, wlserau'r croen, y clefyd crafu, llau ac afiechydon dolur rhydd. Rwy’n siŵr y gall pob un ohonom gytuno yma na ddylai unrhyw fod dynol orfod wynebu'r mathau hyn o erchyllterau wrth ffoi rhag rhyfel, yn enwedig plant ifanc diniwed, a dyna pam fod Plaid Cymru yn adleisio galwadau Prif Weinidog yr Alban, Humza Yousaf, am i'r DU dderbyn ffoaduriaid Palesteinaidd yn yr un modd ag a wnaed i bobl Wcráin. Mae Cymru wedi bod yn falch o alw ei hun yn genedl noddfa: noddfa yw’r hyn sydd ei angen ar bobl Gaza. Maent yn haeddu ein cymorth a dylid darparu llwybr diogel iddynt ddianc rhag yr uffern sy'n cael ei gorfodi arnynt, fel y gwnaethom ei gynnig i bobl Wcráin.

Felly, rwy'n erfyn arnoch i gefnogi ein galwad i annog Llywodraeth y DU i ddechrau ar unwaith ar y gwaith o greu cynllun adsefydlu ffoaduriaid ar gyfer pobl yn Gaza sydd am adael ac sy'n gallu gadael, er mwyn caniatáu i Gymru chwarae ei rhan fel cenedl noddfa. Ddoe, fe wnaeth pob un ohonom gytuno bod yn rhaid inni weithio dros heddwch a rhoi diwedd ar ryfel. Heddiw, mae'n rhaid ichi ddangos eich bod yn credu hynny o ddifrif, drwy ymuno â galwadau’r prif asiantaethau dyngarol ledled y byd am gadoediad ar unwaith—yr alwad a wnawn yn ein cynnig. Dyna'r cam cyntaf fel bod y cannoedd o wystlon Israelaidd brawychedig yn cael eu rhyddhau, ac fel y gellir rhoi diwedd ar ladd ac anafu degau o filoedd o sifiliaid Palesteinaidd. Mae cyfraith ryngwladol yn mynnu hynny, fel y mae plant Gaza ac Israel.

17:55

I'm grateful to you, Presiding Officer. Like others here, I've been a visitor to the middle east over a lifetime. I've visited and worked both in Israel, in occupied territories, in Jordan, in Lebanon, in Syria. I've sat in the coffee shops of Amman and spoken with refugees who lost their homes in the Nakba. I've spoken with children in Lebanon who have been made homeless by successive wars. And over that time, you speak with all these different people, and you learn—you hope you learn—certain things. One thing I've learnt, which stays with me very, very clearly, is that there's no hierarchy to suffering; there's no hierarchy of pain, of grief, of loss. I've spoken to Israelis who have lost family members, and I've spoken to Palestinians who have lost family members, and I see the same pain in those eyes. Surely, our purpose here today is not simply to rehearse the old arguments, but to seek to build and to contribute towards building a new peace, a sustainable peace, a durable peace, an enduring peace. What happened on 7 October cannot simply be seen as a single instant in a cycle of violence; it was an attack on Israel in a way that hasn't been witnessed for many decades. More Israelis died last month on a single day than died since the Holocaust. You can't walk away from that. You can't walk away from what happened. You can't walk away from what was done to those people, and neither can you pretend that wishing for peace will create the conditions for it.

Let me say this: if I believed for a moment that a ceasefire today would create peace tomorrow, I'd vote for it. Good God, I'd vote for it. Of course I would. Do you think that, as a parent, I don't see the same images that you see? Do you think I don't see my children in those faces? Do you think that I don't go to bed with those faces in my mind? And don't you think that all of us don't share that same sense of humanity? But I'll tell you one more thing. In my life, I've witnessed genocide and I've seen the reality of these things with my own eyes. You talk about the images you see on your tv; I can tell you what it smells like. The one thing you don't see on the tv and you don't hear on the tv is the sheer noise around you. You can't smell what it's like after an attack or after people have been killed. And when you see the images of bodies on the ground, it stays with you. I saw some of these things 30 years ago and I can still see them today.

Don't believe for a moment that I laid this amendment, that I supported this amendment, because I don't want to see peace. My God, I want to see peace, but I want to see real peace, and that means that we have to support the people of Israel in taking away the infrastructure of Hamas. There will be no peace with Hamas in Gaza. The people of Gaza will have no peace. Hamas knew what would happen when they attacked Israel on 7 October. They knew that there would be deaths in Gaza. They knew there would be a retaliation. They knew what would happen, but they did it nevertheless, and then they use the people of Gaza as a human shield. These are people with no interest in peace, and you cannot make peace with people with no interest in peace. You cannot create a ceasefire with people who want to eradicate not just the state you happen to live in, but the people that you actually are. Hamas do not want a ceasefire. They want to eradicate not just the Israeli state, but the people of Israel as well. And we cannot stand by and see that happen—we simply cannot.

Let me say this: we need to see a number of things happen, and other people have said it more eloquently than I have this afternoon. I don't believe that Netanyahu is a man interested in peace either, as it happens, and I believe he's led Israel into successive conflicts, and I hope that he leaves office. I hope there'll be a new Israeli Government committed to peace elected. I hope that the European Union, the United Nations and others will deliver a Marshall plan for the Palestinian people, to create the economic conditions for peace as well as the structural conditions for peace. I hope that the leadership of the Palestinian Authority will be replaced by leaders able to deliver peace as well. But let's have an enduring peace and a real peace. Let's ensure that, over the coming days, weeks and months, humanitarian supplies are able to reach the people of Gaza. Let's ensure that we can keep safe the civilians and the innocents of Gaza. Let's also ensure that we are able to minimise the casualties over the coming weeks and months. But let's also make sure that what we do is to deliver and play our part in delivering a peace that isn't a peace based on the barrel of a gun, but a peace that is based on the co-existence of people living in peace together. Thank you.

Rwy’n ddiolchgar i chi, Lywydd. Fel eraill yma, rwyf innau wedi ymweld â'r dwyrain canol yn ystod fy oes. Rwyf wedi ymweld ac wedi gweithio yn Israel, mewn tiriogaethau meddianedig, yng ngwlad yr Iorddonen, yn Libanus, yn Syria. Rwyf wedi eistedd mewn siopau coffi yn Amman ac wedi siarad â ffoaduriaid a gollodd eu cartrefi yn y Nakba. Rwyf wedi siarad â phlant yn Libanus a wnaed yn ddigartref gan ryfeloedd olynol. A thros yr amser hwnnw, rydych yn siarad â'r holl bobl wahanol hyn, ac rydych yn dysgu—rydych chi'n gobeithio eich bod yn dysgu—rhai pethau. Un peth a ddysgais, sy'n aros gyda mi yn glir iawn, yw nad oes hierarchaeth i ddioddefaint; nid oes hierarchaeth o boen, o alar, o golled. Rwyf wedi siarad ag Israeliaid sydd wedi colli aelodau o'r teulu, ac rwyf wedi siarad â Phalesteiniaid sydd wedi colli aelodau o'r teulu, ac rwy'n gweld yr un boen yn eu llygaid. Yn sicr, nid ailadrodd yr hen ddadleuon yw ein diben yma heddiw, ond ceisio adeiladu a chyfrannu at adeiladu heddwch newydd, heddwch cynaliadwy, heddwch cadarn, heddwch parhaol. Ni ellir ystyried yr hyn a ddigwyddodd ar 7 Hydref yn syml fel un amrantiad mewn cylch o drais; roedd yn ymosodiad ar Israel mewn ffordd nas gwelwyd ers degawdau lawer. Bu farw mwy o Israeliaid ar un diwrnod fis diwethaf nag a fu farw ers yr Holocost. Ni allwch anwybyddu hynny. Ni allwch anwybyddu'r hyn a ddigwyddodd. Ni allwch anwybyddu'r hyn a wnaed i'r bobl hynny, ac ni allwch ychwaith esgus y bydd dymuno am heddwch yn creu'r amodau ar ei gyfer.

Gadewch imi ddweud hyn: pe bawn yn credu am eiliad y byddai cadoediad heddiw yn creu heddwch yfory, buaswn yn pleidleisio drosto. Dduw mawr, buaswn yn pleidleisio drosto. Wrth gwrs y buaswn. A ydych chi'n credu, fel rhiant, nad wyf yn gweld yr un lluniau ag a welwch chi? A ydych chi'n credu nad wyf yn gweld fy mhlant yn yr wynebau hynny? A ydych chi'n credu nad wyf yn mynd i'r gwely gyda'r wynebau hynny ar fy meddwl? Ac a ydych chi'n credu nad yw pob un ohonom yn rhannu'r un synnwyr o ddyngarwch? Ond rwy'n dweud un peth arall wrthych. Yn fy mywyd, rwyf wedi bod yn dyst i hil-laddiad ac rwyf wedi gweld realiti'r pethau hyn gyda fy llygaid fy hun. Rydych chi'n sôn am y lluniau a welwch ar eich teledu; gallaf ddweud wrthych sut mae'n arogli. Yr un peth nad ydych yn ei weld ar y teledu ac nad ydych yn ei glywed ar y teledu yw'r sŵn o'ch cwmpas. Ni allwch arogli sut beth ydyw ar ôl ymosodiad neu ar ôl i bobl gael eu lladd. A phan welwch y lluniau o gyrff ar y ddaear, mae'n aros gyda chi. Gwelais rai o'r pethau hyn 30 mlynedd yn ôl, a gallaf eu gweld hyd heddiw.

Peidiwch â chredu am eiliad fy mod wedi gosod y gwelliant hwn, fy mod wedi cefnogi’r gwelliant hwn, am nad wyf am weld heddwch. Dduw mawr, rwyf am weld heddwch, ond rwyf am weld heddwch go iawn, ac mae hynny'n golygu bod yn rhaid inni gefnogi pobl Israel i ddileu seilwaith Hamas. Ni fydd unrhyw heddwch tra bo Hamas yn Gaza. Ni fydd heddwch i bobl Gaza. Roedd Hamas yn gwybod beth fyddai'n digwydd pan wnaethant ymosod ar Israel ar 7 Hydref. Roeddent yn gwybod y byddai marwolaethau yn Gaza. Roeddent yn gwybod y byddai dial. Roeddent yn gwybod beth fyddai'n digwydd, ond fe'i gwnaethant serch hynny, ac yna, maent yn defnyddio pobl Gaza fel tarian ddynol. Mae'r rhain yn bobl heb unrhyw ddiddordeb mewn heddwch, ac ni allwch greu heddwch â phobl nad oes ganddynt unrhyw ddiddordeb mewn heddwch. Ni allwch greu cadoediad gyda phobl sydd am ddileu nid yn unig y wladwriaeth yr ydych yn digwydd byw ynddi, ond pwy ydych chi fel pobl. Nid yw Hamas eisiau cadoediad. Maent eisiau dileu nid yn unig gwladwriaeth Israel, ond pobl Israel hefyd. Ac ni allwn sefyll o'r neilltu a gadael i hynny ddigwydd—ni allwn wneud hynny.

Gadewch imi ddweud hyn: mae angen inni weld nifer o bethau’n digwydd, ac mae pobl eraill wedi’i ddweud yn fwy huawdl na mi y prynhawn yma. Ni chredaf fod gan Netanyahu ddiddordeb mewn heddwch ychwaith, fel mae'n digwydd, a chredaf ei fod wedi arwain Israel i sawl gwrthdaro olynol, ac rwy'n gobeithio y bydd yn gadael ei swydd. Rwy'n gobeithio y bydd Llywodraeth newydd yn cael ei hethol yn Israel sydd wedi ymrwymo i heddwch. Rwy'n gobeithio y bydd yr Undeb Ewropeaidd, y Cenhedloedd Unedig ac eraill yn cyflwyno cynllun Marshall ar gyfer pobl Palesteina, i greu’r amodau economaidd ar gyfer heddwch yn ogystal â’r amodau strwythurol ar gyfer heddwch. Rwy'n gobeithio y bydd arweinyddiaeth Awdurdod Palesteina yn cael ei disodli gan arweinwyr sy'n gallu sicrhau heddwch hefyd. Ond gadewch inni gael heddwch parhaol a heddwch gwirioneddol. Gadewch inni sicrhau, dros y dyddiau, yr wythnosau a’r misoedd nesaf, fod cyflenwadau dyngarol yn gallu cyrraedd pobl Gaza. Gadewch inni sicrhau y gallwn gadw sifiliaid a phobl ddiniwed Gaza yn ddiogel. Gadewch inni sicrhau hefyd ein bod yn gallu lleihau'r nifer sy'n cael eu lladd a'u hanafu dros yr wythnosau a'r misoedd nesaf. Ond gadewch inni hefyd sicrhau mai'r hyn a wnawn yw cyflawni a chwarae ein rhan i sicrhau heddwch nad yw'n heddwch sy'n seiliedig ar faril gwn, ond yn heddwch sy'n seiliedig ar gydfodolaeth pobl sy'n byw mewn heddwch gyda'i gilydd. Diolch.

18:00

Tonight offers Wales a chance to say, 'The killings must stop, hostages must be returned and an urgent ceasefire be declared'. This is a conflict we cannot understand without the perspective of history, that long history of two peoples wronged by the world, sharing the same small stretch of desert land, where peace has never bloomed. Deep and ugly wrongs have been perpetrated throughout their histories, but just as those histories inform our today, we must reckon with what the future will bring for that region. The consequences of what the world does now, as states look on and the catalogues of the dead grow longer, those consequences will be colossal. When did 'ceasefire' become a tainted word? When did it become controversial to call for an end to killings? If ceasefires had not been declared in Northern Ireland, in the Basque Country, the tales of the last century would have had a far darker ending. Those ceasefires on their own did not solve their problems, but they were a first step and created a space, a gap in the earth where a seed of peace could be sown. If that chance is not taken here, if that gap in the earth closes up, the collateral damage will be counted in bodies buried under rubble.

I used to work for ActionAid and I had colleagues in Palestine. Last week, I was horrified to learn that my old office had lost all contact with my former colleagues in Gaza. That torture went on for a full two days, and they remain trapped in what is quickly becoming a graveyard in Gaza. I've been sent some words from Rihan Jafari from ActionAid Palestine, who said many families are separating themselves, staying in different places just to avoid all of them dying at once. Hospitals are on the brink of darkness. Thousands of patients' lives, including newborn babies on incubators, hang in the balance. All those lives suspended between death and life, and thousands of children who are dying. In this debate already, three children will have been killed, and those hostages remain trapped in harm's way. The weight of history hangs heavily on this conflict, but it's the eyes of the future that are staring at us, willing us to do all we can to prevent further torment. A ceasefire is needed and a space cleared amidst the rubble for that fragile seed of peace to be planted and to bloom at last, or in the words of Isaiah, 'Peace, peace to the distant and the close'.

Mae heno yn cynnig cyfle i Gymru ddweud, 'Rhaid i'r lladd ddod i ben, rhaid dychwelyd y gwystlon a rhaid datgan cadoediad brys'. Mae hwn yn wrthdaro na allwn ei ddeall heb bersbectif hanes, hanes hir dau grŵp o bobl a gafodd gam gan y byd, sy'n rannu'r un darn bach o dir anial, lle nad yw heddwch erioed wedi blodeuo. Mae camweddau dwfn ac annymunol wedi'u cyflawni drwy gydol eu hanesion, ond yn yr un modd ag y mae'r hanesion hynny wedi llywio ein presennol, rhaid inni ystyried yr hyn y bydd y dyfodol yn ei gynnig i'r rhanbarth. Bydd canlyniadau'r hyn y mae'r byd yn ei wneud nawr, wrth i wladwriaethau wylio ac wrth i restrau'r meirw dyfu'n hwy, bydd y canlyniadau hynny'n enfawr. Pryd y daeth 'cadoediad' yn air drwg? Pryd y daeth yn ddadleuol i alw am roi diwedd ar ladd? Pe na bai cadoediad wedi'i ddatgan yng Ngogledd Iwerddon, yng Ngwlad y Basg, byddai gan hanesion y ganrif ddiwethaf ddiweddglo llawer tywyllach. Ni wnaeth y cadoediadau hynny ddatrys eu problemau ar eu pen eu hunain, ond roeddent yn gam cyntaf ac yn creu gofod, bwlch yn y ddaear lle gellid hau hedyn o heddwch. Os na chymerir y cyfle hwnnw yma, os bydd y bwlch yn y ddaear yn cau, bydd y difrod cyfochrog yn cael ei gyfrif mewn cyrff a gleddir o dan y rwbel.

Roeddwn i'n arfer gweithio i ActionAid ac roedd gennyf gydweithwyr ym Mhalesteina. Yr wythnos diwethaf, cefais fy arswydo o glywed bod fy hen swyddfa wedi colli pob cysylltiad â fy nghyn-gydweithwyr yn Gaza. Parhaodd yr artaith am ddau ddiwrnod llawn, ac maent yn parhau i fod yn gaeth yn yr hyn sy'n prysur troi'n fynwent yn Gaza. Mae Rihan Jafari o ActionAid Palestine wedi anfon ychydig eiriau ataf, yn dweud bod llawer o deuluoedd yn ymwahanu, yn aros mewn gwahanol leoedd fel na fydd pob un ohonynt yn marw ar unwaith. Mae'r ysbytai ar fin colli trydan. Mae bywydau miloedd o gleifion, gan gynnwys babanod newydd-anedig mewn crudau cynnal, yn y fantol. Yr holl fywydau sy'n hongian rhwng bywyd a marwolaeth, ac mae miloedd o blant yn marw. Yn ystod y ddadl hon hyd yma, bydd tri phlentyn wedi cael eu lladd, ac mae'r gwystlon yn parhau'n gaeth ac mewn perygl. Mae pwysau hanes yn gwasgu'n drwm ar y gwrthdaro hwn, ond llygaid y dyfodol sy'n syllu arnom ni, yn ysu i ni wneud popeth yn ein gallu i atal artaith pellach. Mae angen cadoediad ac mae angen clirio lle yng nghanol y rwbel er mwyn i had bregus heddwch gael ei blannu a'i adael i flodeuo o'r diwedd, neu yng ngeiriau Eseia, 'Heddwch i'r pell ac i'r agos'.

18:05

It is heartbreaking to see the media coverage of events in Israel and Gaza, as many Members have already mentioned, and particularly, as Sioned said, the impact on children, mothers, expectant mothers, newborn babies. It's an awful, terrible, horrifying situation. We had the attacks on Israel and the taking of hostages, horrifying events that we rightly all condemn, and now the bombardment of Gaza and the siege preventing vital humanitarian supplies, that terrible toll on innocent human life. 

As with other Members, Llywydd, I visited the West Bank—for me, it was some 20 years ago—and saw first-hand at that time the tension and conflict between Palestinians and the occupying Israeli armed forces and settlers. It was a time when the separation wall was being built, checkpoints were in place, illegal settlements were happening. That situation and that of Gaza has been allowed to fester and indeed worsen over the intervening years. Ultimately, there are no military solutions to conflict and war, only political ones. Sooner or later, the bloodshed has to stop and will stop. The sooner it does, the greater number of innocent lives that will be saved. On Monday, a joint statement of major United Nations bodies made a united call for a humanitarian ceasefire, saying 

'An entire population is besieged and under attack, denied access to the essentials for survival, bombed in their homes, shelters, hospitals and places of worship. This is unacceptable.'

The United Nations' General Assembly has voted overwhelmingly for an immediate humanitarian ceasefire. The Secretary General, António Guterres, has, I believe, shown humanity and concern for the sanctity of human life on all sides of the conflict. He calls for a humanitarian ceasefire, release of hostages and delivery of life-saving supplies, stating

'Everyone must assume their responsibilities. This is a moment of truth. History will judge us all.'

I would like to thank constituents and organisations who have contacted me to make clear their moral outrage at the senseless loss of life in Gaza and Israel. In e-mails, at marches and rallies, and in mosques, they have made their voices heard. I am grateful to Members from all parties for supporting the statement of opinion, putting the concerns of the Senedd representing the people of Wales on the record, expressing grave concern at the continuing tragedy, deepest sympathy to Welsh citizens who have lost loved ones, calling for vital humanitarian supplies, an immediate ceasefire and release of hostages, and urging the international community to renew commitment and action to achieve a two-state solution and lasting peace. I hope this motion will be passed unamended to reinforce that position.

Llywydd, the madness, carnage and inhumanity in Gaza and Israel has to stop. The daily bombardment of Gaza causing the deaths of over 10,000 people, including over 4,000 children, must end. And so too the destruction of homes and the blockade of life-saving supplies. The hostages must be released. Llywydd, we are one human race. Life is precious everywhere. Humanity has to be restored and prevail. Please support the motion.

Fel y mae llawer o'r Aelodau eisoes wedi'i grybwyll, mae'n dorcalonnus gweld y darllediadau ar y cyfryngau o'r digwyddiadau yn Israel a Gaza, ac yn arbennig, fel y dywedodd Sioned, yr effaith ar blant, mamau, mamau beichiog, babanod newydd-anedig. Mae'n sefyllfa ofnadwy, dychrynllyd ac arswydus. Gwelsom yr ymosodiadau ar Israel a gwystlon yn cael eu cymryd, digwyddiadau arswydus yr ydym i gyd yn eu condemnio, a nawr gwelwn Gaza'n cael ei fomio a'r gwarchae sy'n atal cyflenwadau dyngarol hanfodol, gyda nifer fawr o fywydau diniwed yn cael eu colli.  

Fel gydag Aelodau eraill, Lywydd, ymwelais â'r Lan Orllewinol—i mi, roedd hynny tua 20 mlynedd yn ôl—a gwelais yn uniongyrchol bryd hynny y tensiwn a'r gwrthdaro rhwng Palesteiniaid a lluoedd arfog meddiannol ac ymsefydlwyr Israelaidd. Roedd yn adeg pan oedd y wal wahanu'n cael ei hadeiladu, roedd y siecbwyntiau yn eu lle, roedd aneddiadau anghyfreithlon yn digwydd. Mae'r sefyllfa honno a sefyllfa Gaza wedi cael ei adael i fudlosgi, ac yn wir, i waethygu, dros y blynyddoedd dilynol. Yn y pen draw, nid oes unrhyw atebion milwrol i wrthdaro a rhyfel, dim ond rhai gwleidyddol. Yn hwyr neu'n hwyrach, bydd yn rhaid i'r lladd stopio ac fe fydd yn stopio. Po gynharaf y bydd hynny'n digwydd, y mwyaf o fywydau diniwed a gaiff eu hachub. Ddydd Llun, cafwyd datganiad ar y cyd gan gyrff mawr y Cenhedloedd Unedig a wnaeth alwad unedig am gadoediad dyngarol, gan ddweud 

'Mae poblogaeth gyfan dan warchae a than ymosodiad, wedi'u hamddifadu o hanfodion ar gyfer goroesi, yn cael eu bomio yn eu cartrefi, eu llochesi, eu hysbytai a'u haddoldai. Mae hyn yn annerbyniol.'

Mae Cynulliad Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig wedi pleidleisio mewn niferoedd mawr dros gadoediad dyngarol ar unwaith. Credaf fod yr Ysgrifennydd Cyffredinol, António Guterres, wedi dangos dyngarwch a phryder am natur gysegredig bywyd dynol ar bob ochr i'r gwrthdaro. Mae'n galw am gadoediad dyngarol, rhyddhau gwystlon a darparu cyflenwadau achub bywyd, gan nodi

'Rhaid i bawb gymryd cyfrifoldeb. Mae hon yn eiliad dyngedfennol. Bydd hanes yn barnu pawb ohonom.'

Hoffwn ddiolch i etholwyr a sefydliadau sydd wedi cysylltu â mi i egluro eu dicter moesol ynghylch y niferoedd disynnwyr o fywydau sy'n cael eu colli yn Gaza ac Israel. Mewn e-byst, mewn gorymdeithiau a ralïau, ac mewn mosgiau, maent wedi codi eu llais. Rwy'n ddiolchgar i'r Aelodau o bob plaid am gefnogi'r datganiad barn, yn cofnodi pryderon y Senedd sy'n cynrychioli pobl Cymru, yn mynegi pryder mawr am y drasiedi sy'n parhau, a'n cydymdeimlad dwysaf â dinasyddion Cymru sydd wedi colli anwyliaid, gan alw am gyflenwadau dyngarol hanfodol, cadoediad ar unwaith a rhyddhau gwystlon, ac yn annog y gymuned ryngwladol i adnewyddu ymrwymiad a gweithredoedd i gyflawni datrysiad dwy wladwriaeth a heddwch parhaol. Rwy'n gobeithio y bydd y cynnig hwn yn cael ei basio heb ei ddiwygio i atgyfnerthu'r safbwynt hwnnw.

Lywydd, mae'n rhaid i'r gwallgofrwydd, y lladd a'r creulondeb yn Gaza ac Israel ddod i ben. Mae'n rhaid i'r bomio sy'n digwydd yn Gaza gan achosi dros 10,000 o farwolaethau, yn cynnwys dros 4,000 o blant, ddod i ben. Ac felly hefyd y dinistr i gartrefi a'r gwarchae ar gyflenwadau achub bywyd. Rhaid rhyddhau'r gwystlon. Lywydd, un hil ddynol ydym ni. Mae bywyd yn werthfawr ym mhob man. Rhaid adfer a chynnal dynoliaeth. Cefnogwch y cynnig os gwelwch yn dda.

18:10

If the world does not succeed in facilitating a ceasefire over the next few days or weeks, then there are three likely outcomes, one inevitable and two probable. The inevitable outcome is further civilian deaths, probably in the many thousands, because there is little sign so far that Israel is prepared to obey international law in terms of either necessity or proportionality. The second probable outcome is a regional escalation, starting first in a third intifada in the West Bank, followed by Hezbollah opening a second front along the Lebanon border, leading in the worst-case scenario to a full-scale regional war involving both the United States and Iran. The third probable outcome is the military occupation of Gaza by Israel and its eventual withdrawal, leaving a power vacuum that will be likely filled by the return of Hamas or even something worse. Avoiding these three outcomes is, to me, why a ceasefire is not just a moral imperative, it is a pragmatic necessity. A ceasefire allows us the chance to de-escalate and to begin the process of negotiation—in the first instance, to free the hostages, secondly, to demilitarise, including the withdrawal of Israeli forces and the dismantling of Hamas military infrastructure, and thirdly, to kick start the peace process with the aim of finally achieving a two-state solution. 

To get from here to there, the international community needs to come together, to demand a ceasefire, to exert pressure on both sides, to broker a series of agreements, and then to oversee their implementation. Difficult? Yes. Impossible? No. We've done it before. In 1948, the UN created the United Nations Truce Supervision Organization to supervise the observance of the then armistice in Palestine. It's still in existence today—380 UN skilled negotiators, 75 years of experience. It was they that persuaded the PLO actually to leave Palestine—all the fighters—in 1982. Nobody believed that that was possible then. Let's give them, let's give that organisation, based in Jerusalem, a new mandate. And as South Africa and others have been arguing, let's back that up with a UN protection force to protect civilians in Gaza and in Israel. 

In November 1956, when the Security Council, at that time as well, refused to intervene over a war in the middle east, the General Assembly stepped in, stood up and created a UN emergency force to oversee a truce, and did it successfully for the time of its existence. If the international community does not act now as decisively as it did then, then not only will more civilians die needlessly, but the United Nations will have proven itself to be as pointless as the League of Nations was, sadly, in the run up to world war two. We know what happened next, so we should surely know what must happen now.

Os na fydd y byd yn llwyddo i hwyluso cadoediad dros yr ychydig ddyddiau neu wythnosau nesaf, ceir tri chanlyniad tebygol, un yn anochel a dau yn debygol. Y canlyniad anochel yw marwolaethau sifil pellach, yn y miloedd, yn ôl pob tebyg, oherwydd nid oes llawer o arwydd wedi bod hyd yma fod Israel yn barod i ufuddhau i gyfraith ryngwladol o ran anghenraid na chymesuredd. Yr ail ganlyniad tebygol yw dwysâd rhanbarthol, gan ddechrau yn gyntaf mewn trydydd intifada ar y Lan Orllewinol, ac yna Hezbollah yn agor ail ffrynt ar hyd ffin Libanus, gan arwain, yn y senario waethaf, at ryfel rhanbarthol ar raddfa fawr yn cynnwys yr Unol Daleithiau ac Iran. Y trydydd canlyniad tebygol yw y bydd milwyr Israel yn meddiannu Gaza cyn cilio yn y pen draw, gan adael gwagle pŵer a fydd yn debygol o gael ei lenwi gan ddychweliad Hamas neu rywbeth gwaeth hyd yn oed. Mae osgoi'r tri chanlyniad hyn, i mi, yn rheswm pam fod cadoediad, nid yn unig yn rheidrwydd moesol, mae'n anghenraid pragmatig. Mae cadoediad yn rhoi cyfle inni ddad-ddwysáu a dechrau ar y broses o negodi—yn y lle cyntaf, i ryddhau'r gwystlon, yn ail, i ddadfilwrio, gan gynnwys galw lluoedd Israel yn ôl a datgymalu seilwaith milwrol Hamas, ac yn drydydd, i roi hwb i'r broses heddwch gyda'r nod o sicrhau datrysiad dwy wladwriaeth o'r diwedd. 

I gyflawni hyn, mae angen i'r gymuned ryngwladol ddod at ei gilydd i fynnu cadoediad, rhoi pwysau ar y ddwy ochr, brocera cyfres o gytundebau, ac yna goruchwylio eu gweithrediad. Anodd? Ydi. Amhosibl? Nac ydi. Rydym wedi gwneud hyn o'r blaen. Ym 1948, creodd y Cenhedloedd Unedig Sefydliad Goruchwylio Cadoediad y Cenhedloedd Unedig i oruchwylio'r cadoediad ym Mhalesteina ar y pryd. Mae'n dal i fodoli heddiw—380 o negodwyr medrus y Cenhedloedd Unedig, 75 mlynedd o brofiad. Nhw a berswadiodd Sefydliad Rhyddid Palesteina i adael Palesteina mewn gwirionedd—yr holl ymladdwyr—ym 1982. Nid oedd neb yn credu bod hynny'n bosib bryd hynny. Gadewch inni roi mandad newydd i'r sefydliad hwnnw sydd wedi'i leoli yn Jerwsalem.  Ac fel y mae De Affrica ac eraill wedi bod yn dadlau, gadewch inni gefnogi hynny â llu amddiffyn y Cenhedloedd Unedig i ddiogelu sifiliaid yn Gaza ac yn Israel. 

Ym mis Tachwedd 1956, pan wrthododd y Cyngor Diogelwch ymyrryd, ar yr adeg honno hefyd, mewn perthynas â rhyfel yn y dwyrain canol, camodd y Cynulliad Cyffredinol i'r adwy a chreu llu brys y Cenhedloedd Unedig i oruchwylio cadoediad, ac fe wnaeth hynny'n llwyddiannus drwy gydol ei fodolaeth. Os nad yw'r gymuned ryngwladol yn gweithredu nawr mewn ffordd mor bendant ag y gwnaeth bryd hynny, nid yn unig y bydd mwy o sifiliaid yn marw'n ddiangen, ond bydd y Cenhedloedd Unedig wedi profi ei fod mor ddibwrpas â Chynghrair y Cenhedloedd, yn anffodus, yn y cyfnod cyn yr ail ryfel byd. Mae pawb ohonom yn gwybod beth ddigwyddodd wedyn, felly does bosibl nad ydym yn gwybod beth sy'n rhaid iddo ddigwydd nawr.

18:15

I welcome the speeches that have been made so far from across the Chamber. I think they've been made with sincerity and have been made well.

I'm old enough to remember Prime Minister Yitzhak Rabin and Yasser Arafat at the White House shaking hands. I remember the Oslo accords. And I also the remember the assassination of Prime Minister Rabin and the Israeli Governments that followed, that paved the way to the Government of Benjamin Netanyahu that we have been critical of today. And also I remember the tragedy of the international community turning their eyes away as these things happened. I think the greatest tragedy then was Prime Minister Rabin leaving the stage in such a brutal way. 

But we should try and remember the hope that we felt then, the hope that we felt when we saw those handshakes on the White House lawn. And I think we should remember that throughout this debate, that that hope is still possible, and that hope can happen, and I hope we can unite again after this debate has taken place.

So, what I'd like to do is to explain perhaps why I supported the amendment, why there is an amendment here. And it isn't primarily about the issue of the ceasefire in my view. Although I fully support the First Minister's words in his letter of 30 October to the Muslim Council of Wales in which he said,

'actions need to happen, including the immediate restoration of aid, electricity, fuel, food and water to Gaza, but that cannot happen while hostilities continue, which is why I have already joined others in calling for an immediate pause in hostilities to ensure that desperately needed supplies enter Gaza and are distributed widely to help create the conditions for a full ceasefire. In the urgency of today's desperate circumstances, I believe that the quickest and most effective way to assist those in overwhelming need is to join others in the international community by calling for an immediate pause. And I do so in my belief that this is the step which has the greatest practical chance of leading to peace.'

And I support our First Minister in those words in his letter to the Muslim Council of Wales. The intention of section 7(b) of the amendment is to allow those of us who agree with the First Minister, and those wishing to call for a ceasefire, to support the amendment. And Darren Millar is nodding. That is what the intention of the amendment is. 

The issue in my view with the motion is more to do with the framing of the rest of the motion. As Alun Davies said this morning, an equivalence between Hamas and Israel appears to exist in the motion that is just not the case. On 7 October, says the motion, there was an attack on Israeli civilians. My argument is that it was in fact an attack on the state of Israel itself, with the violence and terror of Hamas ultimately aiming to wipe out, wipe out the state of Israel. And again, as said by my colleagues earlier, Hamas do not care how many Palestinians are killed in achieving that aim.

I believe that the amendment makes these distinctions clear and puts a duty on everyone, the Government of Israel, the international community, to work towards a peace settlement, and those in Hamas who would be willing to release hostages to begin that process. And I think in that regard, the amendment has more balance in recognising those responsibilities. 

And you may say that these statements go without saying, and I'm sure, absolutely sure that those supporting the Plaid motion absolutely believe that. I have no issue with those who support the motion, and my colleague Sarah Murphy sitting next to me has said she will. I understand why she is doing so. And we've had that conversation and recognise those things that we actually have more in common. But I don't think that a clear statement of support for both the existence of the state of Israel and a two-state settlement can be separated. They must always be said in one statement.

I and other Members of this Parliament have received abuse for not supporting the Plaid motion. One post by an organisation calling themselves 'the Welsh underground network'—these are real Welsh people, although they cowardly hide behind social media accounts—have said that they call for the removal of Zionists from the Senedd. They do not believe that those who support the Jewish people's right to self-determination have a place in a national parliament. This antisemitism is not really directed towards me and others in this Chamber, in fact, it is directed towards our Jewish communities. It's for this reason that I think we have to be absolutely clear that any criticisms of the actions of the Israeli Government—and there are many—are not a criticism of the state of Israel. This is why I supported the motion as I believe it made that abundantly clear. Division is self-perpetuating and our aim in this Senedd universally must be to bring our communities together—Muslim and Jewish, Israeli and Palestinian key among them.

I appreciate both the conversation I had with the leader of Plaid Cymru earlier and our exchange of messages yesterday. We had a very constructive conversation with the Llywydd present just before this debate began. I take with absolute acceptance his message that we must condemn all those seeking to use the awful situation as a proxy to stoke anti-Jewish and anti-Muslim sentiment. I absolutely agree with that. I also agree that we must say and do all we can to end the unspeakable tragedy as it continues to unfold. I don't think it is wrong to have differences of opinion, slight differences of opinion, on how that can be best achieved.

Our need to end this tragedy is something on which we can all agree today, whatever the outcome of the debate, and I truly hope, colleagues, that this is the manner in which we will proceed.

Rwy'n croesawu'r areithiau sydd wedi'u gwneud hyd yma o bob rhan o'r Siambr. Rwy'n credu eu bod wedi cael eu gwneud gyda didwylledd ac wedi cael eu gwneud yn dda.

Rwy'n ddigon hen i gofio'r Prif Weinidog Yitzhak Rabin yn ysgwyd llaw Yasser Arafat yn y Tŷ Gwyn. Rwy'n cofio cytundebau Oslo. A chofiaf hefyd am lofruddiaeth y Prif Weinidog Rabin a Llywodraethau Israelaidd a ddilynodd, a wnaeth baratoi'r ffordd i Lywodraeth Benjamin Netanyahu y buom yn feirniadol ohoni heddiw. A hefyd rwy'n cofio'r drasiedi wrth i'r gymuned ryngwladol droi llygad ddall ar y pethau hyn. Rwy'n credu mai'r drasiedi fwyaf bryd hynny oedd i'r Prif Weinidog Rabin adael y llwyfan mewn ffordd mor greulon. 

Ond dylem geisio cofio'r gobaith a deimlem bryd hynny, y gobaith a deimlem pan welsom yr ysgwyd llaw ar lawnt y Tŷ Gwyn. Ac rwy'n credu y dylem gofio, drwy gydol y ddadl hon, fod y gobaith hwnnw'n dal yn bosibl, a bod gobaith yn gallu digwydd, ac rwy'n gobeithio y gallwn uno eto ar ôl i'r ddadl hon ddod i ben.

Felly, yr hyn yr hoffwn ei wneud yw egluro efallai pam fy mod wedi cefnogi'r gwelliant, pam fod gwelliant yma. Ac nid yw'n ymwneud yn bennaf â mater y cadoediad yn fy marn i. Er fy mod yn llwyr gefnogi geiriau'r Prif Weinidog yn ei lythyr dyddiedig 30 Hydref at Gyngor Mwslimiaid Cymru lle y dywedodd,

'mae angen i gamau gweithredu ddigwydd, gan gynnwys adfer cymorth, trydan, tanwydd, bwyd a dŵr i Gaza ar unwaith, ond ni all hynny ddigwydd tra bo'r rhyfela yn parhau, a dyna pam rwyf eisoes wedi ymuno ag eraill i alw am saib ar unwaith yn yr ymladd i sicrhau bod cyflenwadau mawr eu hangen yn cyrraedd Gaza ac yn cael eu dosbarthu'n eang i helpu i greu'r amodau ar gyfer cadoediad llawn. Yng nghanol brys amgylchiadau enbyd heddiw, credaf mai'r ffordd gyflymaf a mwyaf effeithiol o gynorthwyo'r rhai sydd mewn angen llethol yw ymuno ag eraill yn y gymuned ryngwladol drwy alw am saib ar unwaith. Ac rwy'n credu mai hwn yw'r cam sydd â'r cyfle ymarferol mwyaf o arwain at heddwch.'

Ac rwy'n cefnogi geiriau ein Prif Weinidog yn y llythyr hwnnw at Gyngor Mwslimiaid Cymru. Bwriad adran 7(b) y gwelliant yw caniatáu i'r rhai ohonom sy'n cytuno â'r Prif Weinidog, a'r rhai sy'n dymuno galw am gadoediad, gefnogi'r gwelliant. Ac mae Darren Millar yn nodio. Dyna yw bwriad y gwelliant. 

Yn fy marn i, mae'r broblem gyda'r cynnig yn ymwneud mwy â'r modd y mae gweddill y cynnig wedi'i fframio. Fel y dywedodd Alun Davies y bore yma, mae'n ymddangos bod cyfwerthedd rhwng Hamas ac Israel yn bodoli yn y cynnig ac nid yw hyn yn wir. Ar 7 Hydref, medd y cynnig, cafwyd ymosodiad ar sifiliaid Israelaidd. Fy nadl i yw ei fod mewn gwirionedd yn ymosodiad ar wladwriaeth Israel ei hun, a nod trais ac arswyd Hamas oedd dileu gwladwriaeth Israel yn y pen draw. Ac eto, fel y dywedodd fy nghyd-Aelod yn gynharach, nid yw Hamas yn poeni faint o Balesteiniaid sy'n cael eu lladd wrth gyflawni'r nod hwnnw.

Credaf fod y gwelliant yn gwneud y gwahaniaethau hyn yn glir ac yn rhoi dyletswydd ar bawb, Llywodraeth Israel, y gymuned ryngwladol, i weithio tuag at setliad heddwch, a'r rhai yn Hamas a fyddai'n fodlon rhyddhau gwystlon i ddechrau ar y broses honno. Ac rwy'n credu, yn hynny o beth, fod gan y gwelliant fwy o gydbwysedd wrth gydnabod y cyfrifoldebau hynny. 

Ac efallai y byddwch yn dweud bod y datganiadau hyn yn amlwg, ac rwy'n hollol sicr fod y rhai sy'n cefnogi cynnig Plaid Cymru yn credu hynny'n llwyr. Nid oes gennyf unrhyw broblem gyda'r rhai sy'n cefnogi'r cynnig, ac mae fy nghyd-Aelod, Sarah Murphy, sy'n eistedd wrth fy ymyl wedi dweud y bydd hi'n gwneud hynny. Rwy'n deall pam ei bod hi'n gwneud hynny. Ac rydym wedi cael y sgwrs honno ac yn cydnabod y pethau sydd gennym yn fwy cyffredin mewn gwirionedd. Ond nid wyf yn credu y gellir gwahanu datganiad clir o gefnogaeth i fodolaeth gwladwriaeth Israel a setliad dwy wladwriaeth. Rhaid dweud y ddau beth mewn un datganiad bob amser.

Rwyf fi ac Aelodau eraill o'r Senedd hon wedi cael ein difrïo am beidio â chefnogi cynnig Plaid Cymru. Mae un neges gan sefydliad sy'n galw eu hunain yn 'Welsh underground network'—mae'r rhain yn Gymry go iawn, er eu bod yn cuddio'n llwfr y tu ôl i gyfrifon cyfryngau cymdeithasol—wedi dweud eu bod yn galw am gael gwared ar Seioniaid o'r Senedd. Nid ydynt yn credu bod gan y rhai sy'n cefnogi hawl y bobl Iddewig i hunanbenderfyniaeth le mewn senedd genedlaethol. Nid yw'r wrthsemitiaeth hon wedi'i chyfeirio ataf fi ac eraill yn y Siambr hon mewn gwirionedd, mae wedi'i chyfeirio at ein cymunedau Iddewig. Am y rheswm hwn, rwy'n credu bod yn rhaid inni fod yn hollol glir nad yw unrhyw feirniadaeth o weithredoedd Llywodraeth Israel—ac mae yna lawer—yn feirniadaeth o wladwriaeth Israel. Dyna pam rwy'n cefnogi'r cynnig am fy mod yn credu ei fod wedi gwneud hynny'n gwbl glir. Mae ymraniad yn hunan-barhaus ac o reidrwydd, ein nod yn y Senedd hon yn gyffredinol yw dod â'n cymunedau ynghyd—gyda chymunedau Mwslimaidd ac Iddewig, a chymunedau Israelaidd a Phalesteinaidd yn allweddol yn eu plith.

Rwy'n gwerthfawrogi'r sgwrs a gefais gydag arweinydd Plaid Cymru yn gynharach a'r negeseuon y gwnaethom eu cyfnewid ddoe. Cawsom sgwrs adeiladol iawn gyda'r Llywydd yn bresennol ychydig cyn i'r ddadl hon ddechrau. Rwy'n llwyr dderbyn ei neges fod yn rhaid inni gondemnio pawb sy'n ceisio defnyddio'r sefyllfa ofnadwy hon fel ffordd o ffyrnigo teimladau gwrth-Iddewig a gwrth-Fwslimaidd. Rwy'n cytuno'n llwyr â hynny. Rwyf hefyd yn cytuno bod yn rhaid inni ddweud a gwneud popeth yn ein gallu i ddod â'r drasiedi anhraethol hon i ben wrth iddi barhau i ddatblygu. Nid wyf yn credu ei bod yn anghywir cael gwahaniaeth barn, gwahaniaethau barn bach, ynghylch y ffordd orau o sicrhau hynny.

Gallwn i gyd gytuno bod angen dod â'r drasiedi hon i ben heddiw, beth bynnag fydd canlyniad y ddadl, ac rwy'n gobeithio'n fawr, gyd-Aelodau, mai dyma'r ffordd y byddwn ni'n bwrw ymlaen.

18:20

I stand here in humility, in a spirit of sheer sadness. I cannot imagine how raw and painful it is to be affected by this conflict. This conflict has deeply personal and tragic dimensions for many individuals in Wales and across the UK who have loved ones both in Gaza and in Israel. Our hearts go out to everyone. I condemn the reprehensible terrorist attacks by Hamas in the strongest possible terms and them as an organisation.

The abduction and degradation of over 200 hostages including children is appalling. We stand in solidarity with the Jewish community around the world, who feel and face such fear and grief. Palestinian and Israeli civilians face unimaginable horrors of war. I echo the words of the UN high commissioner for human rights, Volker Türk, when he said,

'It has been one full month of carnage, of incessant suffering, bloodshed, destruction, outrage and despair'.

I am proud to be here in the Senedd, where we can debate and listen in silence and respect. That feels so important to me. Our priority as politicians and as a nation must be about alleviating suffering. That is why I am calling for and supporting the immediate need for a ceasefire. It's not because nations do not have the right to protect the security and welfare of their citizens, but to stop the humanitarian disaster that is playing out before our eyes. I call for a ceasefire.

A temporary pause, to me, simply does not make sense. Such a pause would not offer the time and security needed to meet even basic civilian needs in Gaza, and would be, in my view, rendered pointless once the hostilities resumed and infrastructure was again destroyed. Civilians would be left scrambling for survival almost immediately.

We must not accept either reverting to the status quo. The United Kingdom, especially, must spearhead the pursuit of lasting peace. This peace must provide statehood to the millions of Palestinians currently deprived of it and guarantee safe, secure borders for Israelis. Only by tirelessly championing a just peace can true progress be made and reconciliation follow. I humbly pray for that peace to come now. Diolch yn fawr iawn.

Rwy'n sefyll yma yn ostyngedig iawn, mewn tristwch llwyr. Ni allaf ddychmygu pa mor amrwd a phoenus yw hi i gael eich heffeithio gan y gwrthdaro hwn. Mae gan y gwrthdaro ddimensiynau hynod bersonol a thrasig i lawer o unigolion yng Nghymru ac ar draws y DU sydd ag anwyliaid yn Gaza ac yn Israel. Rydym yn cydymdeimlo â phob un ohonynt. Rwy'n condemnio'r ymosodiadau terfysgol ofnadwy gan Hamas, a Hamas fel sefydliad, yn y termau cryfaf posibl.

Mae cipio a diraddio dros 200 o wystlon, gan gynnwys plant, yn warthus. Rydym yn sefyll mewn undod â'r gymuned Iddewig ledled y byd, sy'n teimlo ac yn wynebu cymaint o ofn a galar. Mae sifiliaid Palesteinaidd ac Israelaidd yn wynebu erchyllterau rhyfel na ellir eu dychmygu. Rwy'n adleisio geiriau uchel gomisiynydd hawliau dynol y Cenhedloedd Unedig, Volker Türk, pan ddywedodd,

'Mae wedi bod yn fis llawn o gyflafan, dioddefaint di-baid, tywallt gwaed, dinistr, dicter ac anobaith'.

Rwy'n falch o fod yma yn y Senedd, lle gallwn drafod a gwrando mewn tawelwch a pharch. Mae hynny'n teimlo mor bwysig i mi. Rhaid i'n blaenoriaeth fel gwleidyddion ac fel cenedl ymwneud â lleddfu dioddefaint. Dyna pam rwy'n galw ac yn cefnogi'r angen uniongyrchol am gadoediad. Nid wyf yn gwneud hynny oherwydd nad oes gan genhedloedd hawl i amddiffyn diogelwch a lles eu dinasyddion, rwy'n gwneud hynny i atal y drychineb hiwmanitaraidd sy'n digwydd o flaen ein llygaid. Rwy'n galw am gadoediad.

I mi, nid yw saib dros dro yn gwneud synnwyr. Ni fyddai saib o'r fath yn cynnig yr amser a'r diogelwch sy'n angenrheidiol i ddiwallu hyd yn oed anghenion sifil sylfaenol yn Gaza, ac yn fy marn i, byddai'n ddibwrpas pan fyddai'r rhyfela'n ailddechrau a seilwaith yn cael ei ddinistrio eto. Byddai sifiliaid yn cael eu gadael i frwydro i oroesi bron yn syth.

Rhaid inni beidio â derbyn sefyllfa lle rydym yn dychwelyd at y status quo ychwaith. Mae'n rhaid i'r Deyrnas Unedig, yn arbennig, arwain y gwaith o geisio heddwch parhaol. Rhaid i'r heddwch hwn ddarparu statws gwladwriaeth i'r miliynau o Balesteiniaid sy'n cael eu hamddifadu ohono ar hyn o bryd a gwarantu ffiniau saff a diogel i Israeliaid. Dim ond drwy fynd ati'n ddiflino i hyrwyddo heddwch cyfiawn y gellir sicrhau gwir gynnydd a chymod. Rwy'n gweddïo'n ostyngedig am yr heddwch hwnnw nawr. Diolch yn fawr iawn.

18:25

I just want to start by saying I am dismayed by pundits obsessing over so-called party divisions on this issue, when the focus should be on how we all want to achieve peace in Palestine and Israel and what is the best way to achieve that. Under Welsh Labour, we strive for Wales to be a nation of peace, of sanctuary and of community, living together and embracing the amazing diversity of our nation.

It's difficult not to recoil in shock at the images and videos on our television screens and social media feeds. I'm turning on the news halfway through, because I can't face it all myself, at the moment. Those images and videos are now the lived daily reality for Palestinians in Gaza. Millions of people living in constant fear that the residential building in which they live or the school, hospital, mosque, church or refugee camp in which they are sheltering could be bombed by an air strike at any moment. This, for me, is the reason why proposing humanitarian corridors, as opposed to a ceasefire, while no doubt well-intentioned, is misguided.

When Israel has bombed hospitals and refugee camps, they have done so under the claim that it is proportionate because Hamas are using these places to shield their commanders. If it is the case that Hamas use hospitals and refugee camps to shield military personnel and equipment, then why would they not also do so to weaponise humanitarian corridors in the same way? And if that does indeed happen, it will provide a green light for the bombing of humanitarian corridors, rendering them useless. Indeed, we have already seen that the Rafah crossing itself is unable to act as a sufficient gateway for aid because the south of Gaza, including Rafah, is being subjected to extensive bombing campaigns.

As Sioned Williams said earlier, more than 10,000 have already been killed in the space of just three weeks, and 40 per cent of them children. What crime did these children commit? Every one of those children represents a stolen future: artists, teachers or engineers of the future, whose work and creativity we will never know. Their life extinguished for something they played no part in.

For those lucky enough to survive, a life of trauma awaits. Survivors will have been touched profoundly by death with many losing close family members, or in some cases their entire family. I saw a heartbreaking video of a young Palestinian girl whose most treasured possessions were her school books and certificates. This little girl dreamt of being an engineer, and because of that dream, she'd made sure to keep her school books and certificates close to her during the bombing, so that she would have evidence of her education. I truly hope that that girl grows up to be one of the engineers who help to rebuild her homeland as part of the internationally recognised and viable Palestinian state.

The answer to this conflict does not lie in yet more violence, war and inhumanity. The only answer is a peaceful one. I'm told that the Israeli Government won't support a ceasefire, so I understand why some Members think a humanitarian pause may open up the conditions to consider a ceasefire in the longer term. But, ultimately, anything but a long-term ceasefire means more death and destruction. In fact, anything but an immediate ceasefire will make both Israelis and Palestinians less safe, and anything but an immediate ceasefire will steal that bit more humanity from this world.

It's only a ceasefire that will end the humanitarian crisis, and it's only a ceasefire that can open up the time and space for the work of peace to take its course. Humanitarian pauses are often too short. There is no doubt that this conflict is a long-lasting and complex one, which is precisely why diplomacy and negotiations are vital to obtaining peace. I commend the unamended motion, and I commend all those who support it today. For peace, for humanity, for a free Palestine and a free Israel, we need a ceasefire now.

Hoffwn ddechrau drwy ddweud fy mod yn siomedig o weld pynditiaid yn obsesu ynghylch yr hyn a elwir yn rhaniadau pleidiol ar y mater hwn, pan ddylai'r ffocws fod ar sut y mae pawb ohonom eisiau sicrhau heddwch ym Mhalesteina ac Israel a beth yw'r ffordd orau o gyflawni hynny. O dan Lafur Cymru, rydym yn ymdrechu i wneud Cymru yn genedl o heddwch, yn genedl noddfa a chymuned, lle mae pobl yn cyd-fyw ac yn cofleidio amrywiaeth anhygoel ein gwlad.

Mae'n anodd peidio ag arswydo wrth weld y lluniau a'r fideos ar ein sgriniau teledu a'n cyfryngau cymdeithasol. Rwy'n troi'r newyddion ymlaen hanner ffordd drwodd, oherwydd ni allaf wynebu'r cyfan fy hun, ar hyn o bryd. Y lluniau a'r fideos yw realiti bywyd dyddiol nawr i Balesteiniaid yn Gaza. Mae miliynau o bobl yn byw mewn ofn cyson y gallai'r adeilad preswyl y maent yn byw ynddo neu'r ysgol, ysbyty, mosg, yr eglwys neu'r gwersyll ffoaduriaid lle maent yn cysgodi gael ei fomio gan gyrch awyr ar unrhyw adeg. I mi, dyma'r rheswm pam ei bod yn annoeth cynnig coridorau dyngarol yn hytrach na chadoediad, er bod y bwriad yn dda.

Pan fo Israel wedi bomio ysbytai a gwersylloedd ffoaduriaid, maent wedi gwneud hynny o dan yr honiad ei fod yn gymesur oherwydd bod Hamas yn defnyddio'r lleoedd hyn i warchod eu harweinwyr. Os yw'n wir fod Hamas yn defnyddio ysbytai a gwersylloedd ffoaduriaid i warchod personél milwrol ac offer, pam na fyddent hefyd yn gwneud hynny i ddefnyddio coridorau dyngarol fel arfau yn yr un ffordd? Ac os yw hynny'n digwydd, bydd yn rhoi golau gwyrdd i fomio coridorau dyngarol, gan eu gwneud yn ddiwerth. Yn wir, rydym eisoes wedi gweld nad yw croesfan Rafah ei hun yn gallu gweithredu fel porth digonol ar gyfer cymorth oherwydd bod de Gaza, gan gynnwys Rafah, yn dioddef cyrchoedd bomio helaeth.

Fel y dywedodd Sioned Williams yn gynharach, mae dros 10,000 eisoes wedi cael eu lladd mewn cwta dair wythnos, a 40 y cant ohonynt yn blant. Pa droseddau a gyflawnwyd gan y plant hyn? Mae pob un o'r plant hynny'n cynrychioli dyfodol a gollwyd: artistiaid, athrawon neu beirianwyr y dyfodol, na fyddwn byth yn gwybod am eu gwaith na'u creadigrwydd. Cawsant eu lladd am rywbeth nad oedd ganddynt unrhyw ran ynddo.

I'r rhai sy'n ddigon ffodus i oroesi, mae bywyd o drawma yn aros amdanynt. Bydd goroeswyr wedi cael eu heffeithio'n ddirfawr gan farwolaeth gyda llawer yn colli aelodau agos o'r teulu, neu mewn rhai achosion, eu teulu cyfan. Gwelais fideo torcalonnus o ferch ifanc Balesteinaidd a'i heiddo mwyaf gwerthfawr oedd ei llyfrau ysgol a'i thystysgrifau. Breuddwydiai'r ferch fach hon am fod yn beiriannydd, ac oherwydd y freuddwyd honno, roedd hi wedi sicrhau ei bod yn cadw ei llyfrau ysgol a'i thystysgrifau yn agos ati yn ystod y bomio, fel y byddai ganddi dystiolaeth o'i haddysg. Rwy'n mawr obeithio y bydd y ferch honno'n tyfu i fod yn un o'r peirianwyr sy'n helpu i ailadeiladu ei mamwlad fel rhan o wladwriaeth Balesteinaidd hyfyw a gydnabyddir yn rhyngwladol.

Nid mwy fyth o drais, rhyfel a chreulondeb yw'r ateb i'r gwrthdaro hwn. Yr unig ateb yw ateb heddychlon. Dywedwyd wrthyf na fydd Llywodraeth Israel yn cefnogi cadoediad, felly rwy'n deall pam fod rhai o'r Aelodau'n credu y gallai saib dyngarol agor yr amodau i ystyried cadoediad yn fwy hirdymor. Ond yn y pen draw, mae unrhyw beth ond cadoediad hirdymor yn golygu mwy o farwolaeth a dinistr. Mewn gwirionedd, bydd unrhyw beth llai na chadoediad ar unwaith yn gwneud Israeliaid a Phalesteiniaid yn llai diogel, a bydd unrhyw beth llai na chadoediad ar unwaith yn difa mwy o'n dynoliaeth.

Cadoediad yn unig a ddaw â'r argyfwng hiwmanitaraidd i ben, a chadoediad yn unig a all ddarparu amser a gofod i waith heddwch fynd rhagddo. Mae seibiau dyngarol yn aml yn rhy fyr. Nid oes amheuaeth fod y gwrthdaro hwn yn un hirhoedlog a chymhleth, a dyna'n union pam fod diplomyddiaeth a thrafodaethau yn hanfodol i sicrhau heddwch. Rwy'n cymeradwyo'r cynnig heb ei ddiwygio, ac rwy'n canmol pawb sy'n ei gefnogi heddiw. Er mwyn heddwch, er mwyn y ddynoliaeth, er mwyn Palesteina rydd ac Israel rydd, rydym angen cadoediad nawr.

18:30

Beth bynnag ydy'r cwestiwn sy'n cael ei ofyn, nid lladd a dioddefaint cannoedd o filoedd o bobl, yn blant ac yn bobl fregus, ydy'r ateb. Pan fo Israeliaid yn mynd i'r gwely yn byw mewn ofn fod taflegryn am ddisgyn ar eu pennau, yna mae'n amlwg fod rhywbeth o'i le. Pan fod rhieni yn Gaza yn teimlo fod yn rhaid iddyn nhw ysgrifennu enwau eu plant ar rannau o'u cyrff er mwyn eu hadnabod nhw ar ôl ffrwydrad, yna mae'n amlwg fod rhywbeth mawr o'i le yn y byd.

Mae'r dwyrain canol wedi gweld sawl awr dywyll dros y 75 mlynedd diwethaf, a gwelwyd un o'r oriau tywyllaf 28 mlynedd yn ôl i ddydd Sadwrn diwethaf, pan lofruddiwyd Prif Weinidog Israel ar y pryd, Yitzhak Rabin, yn giaidd gan eithafwr adain dde oedd ddim eisiau gweld y broses heddwch, a ddechreuodd Rabin drwy gytundeb Oslo, yn dwyn ffrwyth. Doedd Rabin ddim yn heddychwr. Fo oedd arweinydd byddin Israel yn y rhyfel Arabaidd. Roedd o hefyd yn weinidog amddiffyn adeg yr intifada cyntaf. Ond fe welodd Rabin yr angen i adeiladu heddwch, a hynny drwy gydweithio efo Mahmoud Abbas a Yasser Arafat bryd hynny. Pwy fyddai'n meddwl, o enwi'r bobl yma, ein bod ni heddiw yn dyheu am weld gwladweinwyr tebycach heddiw? Ond gadewch inni ddilyn esiampl Rabin a pheidio â gadael i'r adain dde eithafol arweiniodd at ei lofruddiaeth o i gael goruchafiaeth. Gadewch inni hefyd beidio anghofio mai'r broses heddwch drwy gytundeb Oslo oedd sbardun cytundeb Gwener y Groglith yn chwe sir Gogledd Iwerddon. Felly, mae o'n bosib cael heddwch hirdymor. Ond mae cysgod tywyll llofruddiaeth Yitzhak Rabin yn gorwedd droson ni heddiw, ac mae'n rhaid inni beidio â gadael i'r llwfrgi yna a'i lofruddiodd o i ennill. Gadewch inni gofio Rabin heddiw ac ymladd i wireddu'r heddwch yr oedd o wedi dechrau arni. 

Gwn fod yna drafodaeth wedi bod ynghylch y gair 'cadoediad' ac mai seibaint sydd ei angen, fel rydyn ni wedi ei glywed, ond yr unig beth y bydd seibiant yn ei wneud ydy galluogi pobl i ddechrau lladd ei gilydd eto ar ôl rhyw gyfnod penodol. Dydy hynny ddim, a gall hynny ddim bod, yn ateb. Yr unig beth y mae lladd pobl yn ei wneud ac am ei wneud ydy creu cenhedlaeth o bobl sydd yn byw gyda thrawma erchyll ac arwain at ragor o bobl eisiau dial yn y dyfodol. Mae cymryd llygad am lygad yn ein gwneud yn ddall i ddioddefaint a phoen cynifer o bobl. Mae'r awydd i ddial yn reddf ddealladwy, ond dydy o ddim y datrys dim. Mae gweithio dros heddwch yn llawer anos. A dyna pam fod angen i'r gymuned ryngwladol ddod ynghyd i ddangos cefnogaeth i'r lleisiau yna oddi fewn Israel a Phalesteina sydd yn galw am heddwch. 

Gobeithio yn arw y bydd llais Cymru, er yn fach, yn cyfrannu at y galw yma am heddwch, ac yn rhoi nerth i'n chwiorydd a'n brodyr yn Israel ac ym Mhalesteina sydd yn galw ac yn gweithio dros heddwch. Dyna pam fod yn rhaid inni gefnogi'r galw am gadoediad yma heddiw. Heddwch, peace, salaam, shalom. 

Whatever the question that's being asked, killing and the suffering of hundreds of thousands of people, children and vulnerable people, is not the answer. When Israelis go to bed living in fear that a missile will hit their homes, then, clearly, something is wrong. When parents in Gaza feel that they must write the names of their children on their bodies so that they can be identified after air strikes, then it's clear that there is something amiss in the world. 

The middle east has seen many a dark hour over the past 75 years, and one of the darkest was seen 28 years ago to last Saturday when the Israeli Prime Minister at that time, Yitzhak Rabin, was murdered viciously by a right-wing extremist who didn't want to the peace process, which Rabin began through the Oslo accord, bearing fruit. Rabin wasn't a pacifist. He was the leader of the Israeli army in the Arab war. He was also minister for defence at the time of the first intifada. But Rabin saw the need to build peace and to do so by collaborating with Mahmoud Abbas and Yasser Arafat at that time. Who would have thought in naming these individuals that we, today, would desire to see statesmen such as them today? But let's follow the example of Rabin and not let the extreme right wing that led to his murder to gain the upper hand. Let us also not forget that the peace process through the Oslo accord encouraged the development of the Good Friday agreement in the six counties of Northern Ireland. So, it is possible to achieve long-term peace. But the dark shadow of the murder of Yitzhak Rabin is cast over us today, and we must not let that coward who murdered him win. Let us remember Rabin today and fight to achieve the peace that he instigated. 

I know that there has been some discussion on the word 'ceasefire' and that a pause is what is needed, as we have heard this afternoon, but all a pause would do is to enable people to start killing each other again after a set period of time. That isn't, and cannot be, a solution. The only thing that killing will do and does do is to create a generation of people who live with appalling trauma, and it will lead to more people wanting to seek revenge in future. The eye-for-an-eye approach makes us blind to the suffering and pain of so many other people. The desire for revenge is understandable, but it doesn't solve anything. Working for peace is far more difficult and that's why the international community must come together to show support for those voices within Israel and Palestine who are calling for peace. 

I very much hope that the voice of Wales, despite being small, will contribute to this demand for peace, and will give strength to our brothers and sisters in Israel and in Palestine who are calling for and working for peace. That's why we must support that demand for a ceasefire here today. Peace, heddwch, salaam, shalom. 

The contributions today have been exceptional, and I'm very grateful for the opportunity to contribute briefly. I think it's important to stress that across the Chamber there is universal desire to see lasting peace as soon as possible for Palestinians and Israelis. Nobody in this Parliament has a monopoly on grief or cares more about ending the conflict than any other Member. We all want to see an end to the bloodshed immediately. And I'm also certain that we all wish to see a ceasefire as part of a pathway to peace. But the question for us and the international community as a whole is how we can encourage both sides to begin pursuing a fresh peace process.

I'm no expert in peace mediation and I don't think any of us can claim to be, but from what I've been able to ascertain from organisations such as the International Crisis Group, the pathway to peace will most likely begin with a humanitarian pause leading to a ceasefire. And, as Alun Davies said, if a ceasefire was the most likely and viable first step to be agreed by both sides, then I think every single one of us would support the call for it to happen immediately. But many experts see this as unrealistic and identify a humanitarian pause as bringing about the necessary first stage in the peace process as fast as possible. Someone who does know quite a bit about achieving peace is national security adviser Peter Ricketts, who said:

'If your interest is in practical proposals as a first step to a ceasefire, then a humanitarian pause has to be the priority'.

Llywydd, I'd like the sponsors of both the motion and the amended motion to be clear with the people who are watching today that we all want an end to the conflict as soon as possible, and that how Members vote purely reflects their judgment of how to help the process begin immediately, not whether we back one side over another, or whether some in this Chamber feel stronger about the horrific loss of life than others.

Mae'r cyfraniadau heddiw wedi bod yn eithriadol, ac rwy'n ddiolchgar iawn am y cyfle i gyfrannu'n fyr. Rwy'n credu ei bod yn bwysig pwysleisio bod awydd cyffredinol ar draws y Siambr i weld heddwch parhaol cyn gynted â phosibl i Balestiniaid ac Israeliaid. Nid oes gan unrhyw un yn y Senedd hon fonopoli ar alar nac yn poeni mwy am ddod â'r gwrthdaro i ben nag unrhyw Aelod arall. Rydym i gyd eisiau gweld diwedd ar y tywallt gwaed ar unwaith. Ac rwy'n sicr hefyd ein bod i gyd am weld cadoediad fel rhan o lwybr at heddwch. Ond y cwestiwn i ni a'r gymuned ryngwladol yn ei chyfanrwydd yw sut y gallwn annog y ddwy ochr i ddechrau dilyn proses heddwch newydd.

Nid wyf yn arbenigwr mewn cyfryngu dros heddwch ac nid wyf yn credu y gall unrhyw un ohonom honni ei fod, ond o'r hyn y gallais ei ganfod gan sefydliadau fel y Grŵp Argyfwng Rhyngwladol, mae'n debyg y bydd y llwybr at heddwch yn dechrau gyda saib dyngarol sy'n arwain at gadoediad. Ac fel y dywedodd Alun Davies, os mai cadoediad fyddai'r cam cyntaf mwyaf tebygol ac ymarferol i'w gytuno gan y ddwy ochr, rwy'n credu y byddai pob un ohonom yn cefnogi'r alwad iddo ddigwydd ar unwaith. Ond mae llawer o arbenigwyr yn ystyried hyn yn afrealistig ac yn nodi mai saib dyngarol fyddai'n arwain at y cam cyntaf angenrheidiol yn y broses heddwch cyn gynted â phosibl. Rhywun sy'n gwybod cryn dipyn am heddwch yw'r cynghorydd diogelwch gwladol, Peter Ricketts, a ddywedodd:

'Os yw eich diddordeb mewn cynigion ymarferol fel cam cyntaf i gadoediad, mae'n rhaid i saib dyngarol fod yn flaenoriaeth'.

Lywydd, hoffwn i gefnogwyr y cynnig a'r cynnig diwygiedig fod yn glir gyda'r bobl sy'n gwylio heddiw ein bod i gyd eisiau diwedd i'r gwrthdaro cyn gynted â phosibl, a bod y modd y mae'r Aelodau yn pleidleisio ond yn adlewyrchu eu barn ynglŷn â sut i helpu'r broses i ddechrau ar unwaith, nid a ydym yn cefnogi un ochr dros un arall, neu a oes rhai yn y Siambr hon yn teimlo'n gryfach nag eraill am y marwolaethau erchyll.

18:35

Y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol, Jane Hutt.

The Minister for Social Justice, Jane Hutt.

Diolch, Llywydd. I am very thankful and glad to have the opportunity today to respond to the motion tabled by Plaid Cymru and the Welsh Conservative amendment, because it does provide me with the opportunity to confirm our position and to report to Members on the action we're taking as a Welsh Government, within our powers and responsibilities, with our work to reach out, to listen and to learn from those people and communities most affected by this horrific war.

It's clear from this debate that this Senedd is united in our horror at the events that have unfolded in Israel and Gaza over recent weeks. The appalling attack by Hamas on innocent civilians in Israel and their capture of civilian hostages has shocked us all. It's left a nation in mourning and families desperate for the safe return of their loved ones—rightly condemned around the world and again here today. The unimaginable suffering of so many innocent civilians we are now witnessing in Gaza and the resulting humanitarian catastrophe are an affront to our common humanity. Every human life is of equal value and the number of lives being lost in Gaza every day, with thousands of children among them, as has been said, is utterly heartbreaking.

We are clear about the horror of this humanitarian disaster, but I believe that we're also clear about the urgent need to ensure that aid can reach the people who desperately need it, including the restoration of electricity, fuel, food and water to Gaza. And that's why the First Minister has joined with calls for an immediate humanitarian pause as the quickest and most effective way to allow this to happen, but also, crucially, as the most realistic route and platform for reaching a full ceasefire as soon as possible.

We are clear that finding a way to end the violence, suffering and death is absolutely essential and it must remain the focus, above all else, to find that pathway to peace. As many have said in this debate, the international community must commit itself to achieving the clear end goal—a lasting peace for all in the middle east. And we believe that this can only be achieved through political agreement based on a two-state solution, where people in Israel live in security and the Palestinian people realise the independent statehood to which they have long aspired. And the Welsh Government shares in this commitment to achieving this lasting peace.

We also endorse—and it's been expressed today—the widespread calls for international law to be respected by everyone in order to give every possible protection to civilian lives and facilities. Human rights, international law, the rule of law and the illegality of war crimes are universal and they apply to us all. No Government, no individual, no organisation is exempt or above the law, and, of course, everyone should be accountable for their actions.

Foreign affairs are reserved, and the Welsh Government is committed to discharging the responsibilities in our hands by doing all we can to support community safety and promote cohesion. The First Minister and I have been engaging over recent weeks with representatives of Muslim and Jewish communities here in Wales. I've been grateful to meet with representatives of our faith communities forum and also to have the opportunity to visit places of worship to hear directly from members of affected communities about the deep, deep pain being felt by many people here in Wales. We've heard more examples of this today from Members. This includes individuals who have personal and family connections to Israel or Palestine and have been directly impacted by these tragic events. We want to extend our deepest sympathies and offer our support to those people, as we do across this Chamber.

We have also heard very clearly as we've reached out and engaged and talked to people who have been affected about the rising fear of prejudice and hate. We must be absolutely clear there is no place for hate in Wales, and we must all play our part in standing against prejudice. Education has a crucial role, and the Minister for education and I have been engaged in discussions with faith leaders about how we can do more to promote understanding and tackle antisemitism, Islamophobia and all forms of faith-based hate in our education settings. Our Wales hate support centre, which is run by Victim Support Cymru, is working alongside the four police forces to monitor for any spikes in antisemitic and Islamophobic hate crime in Wales. The centre continues to provide free and independent tailored support and advocacy to all victims of hate crime, 24 hours a day, every day of the year.

Although we're not currently seeing evidence of a spike in religious hate crime through these channels, there are concerns that incidents are not being reported. Our Hate Hurts Wales campaign encourages victims and witnesses to report any instances of hate crime via the police or the Wales hate support centre. The Welsh Government's community cohesion programme is an important part of our response to emerging and unforeseen issues impacting communities in Wales, and the programme, as you all know, employs cohesion teams, working across all our local authorities in Wales, delivering a range of activities, including monitoring community tensions, both online and offline, collaborating with partners such as police to mitigate them. This has recently included teams connecting with faith leaders in the community as issues have arisen, providing support and reassurance where needed.

This has been a powerful debate, shared, I think, respectfully, listening to each other with sincerity across this Chamber. Ministers will be abstaining on the motion and the amendment today in keeping with the Welsh Government's established approach of abstaining on motions relating to foreign affairs that are not within the remit of the Senedd. But Labour backbenchers will have a free vote on the motion and the amendment.

Finally, Llywydd, I want to reflect on two visits I made last week to a mosque and a synagogue. People told me very clearly about their fears and concerns, their anger and distress, but also about the importance of faith for many in the darkest of times. The message from these visits was to have faith in hope and humanity, not despair. Faith can bring people great comfort and strength, but perhaps most importantly, we need to believe, with them, that progress is possible and that better times lie ahead. I believe we can join together today, all Members across the Senedd, in unity, and this call for unity has been reflected across this Senedd in this debate. I believe Members have reflected a shared hope for an end to this war, an end to the humanitarian crisis unfolding and, most of all, as has been seen and said so clearly today, lasting peace in the middle east. Diolch.

Diolch, Lywydd. Rwy'n ddiolchgar iawn ac yn falch o gael cyfle heddiw i ymateb i'r cynnig a gyflwynwyd gan Blaid Cymru a gwelliant y Ceidwadwyr Cymreig, oherwydd mae'n rhoi cyfle imi gadarnhau ein safbwynt ac i adrodd i'r Aelodau ar y camau yr ydym yn eu cymryd fel Llywodraeth Cymru, o fewn ein pwerau a'n cyfrifoldebau, gyda'n gwaith i estyn allan, gwrando a dysgu gan y bobl a'r cymunedau yr effeithir arnynt fwyaf gan y rhyfel erchyll hwn.

Mae'n amlwg o'r ddadl fod y Senedd hon yn unedig yn ein harswyd ynghylch y digwyddiadau yn Israel a Gaza dros yr wythnosau diwethaf. Mae ymosodiad erchyll Hamas ar sifiliaid diniwed yn Israel a'r modd yr aethant ati i gipio gwystlon sifil wedi bod yn sioc i bawb ohonom. Mae wedi gadael cenedl yn galaru a theuluoedd yn ysu am weld eu hanwyliaid yn dychwelyd yn ddiogel—fe'i condemniwyd yn briodol ledled y byd ac eto yma heddiw. Mae dioddefaint annirnadwy cymaint o sifiliaid diniwed a welwn nawr yn Gaza a'r trychineb dyngarol sy'n deillio o hynny yn warth ar ddynoliaeth. Mae pob bywyd dynol o werth cyfartal ac mae nifer y bywydau sy'n cael eu colli yn Gaza bob dydd, gyda miloedd o blant yn eu plith, fel y dywedwyd, yn hollol dorcalonnus.

Rydym yn glir ynghylch erchylltra'r trychineb dyngarol hwn, ond credaf ein bod hefyd yn glir ynghylch yr angen brys i sicrhau y gall cymorth gyrraedd y bobl sydd ei angen yn daer, gan gynnwys adfer trydan, tanwydd, bwyd a dŵr i Gaza. A dyna pam mae'r Prif Weinidog wedi ymuno â galwadau am saib dyngarol ar unwaith fel y ffordd gyflymaf a mwyaf effeithiol o ganiatáu i hyn ddigwydd, ond hefyd, yn hollbwysig, fel y llwybr a'r platfform mwyaf realistig ar gyfer cyrraedd cadoediad llawn cyn gynted â phosibl.

Rydym yn glir fod dod o hyd i ffordd o ddod â'r trais, dioddefaint a marwolaeth i ben yn gwbl hanfodol ac mae'n rhaid iddo barhau i fod yn ffocws, yn anad dim arall, i ddod o hyd i'r llwybr at heddwch. Fel y mae llawer wedi dweud yn y ddadl hon, rhaid i'r gymuned ryngwladol ymrwymo i gyflawni'r nod terfynol clir—heddwch parhaol i bawb yn y dwyrain canol. Credwn mai dim ond trwy gytundeb gwleidyddol y gellir cyflawni hyn yn seiliedig ar ddatrysiad dwy wladwriaeth, lle mae pobl yn Israel yn byw mewn diogelwch a'r Palesteiniaid yn gwireddu'r wladwriaeth annibynnol y maent wedi dyheu amdani ers tro. Ac mae Llywodraeth Cymru yn rhannu'r ymrwymiad i gyflawni'r heddwch parhaol hwn.

Rydym hefyd yn cymeradwyo—ac mae wedi cael ei fynegi heddiw—y galwadau eang am barchu cyfraith ryngwladol gan bawb er mwyn rhoi pob amddiffyniad posibl i fywydau a chyfleusterau sifil. Mae hawliau dynol, cyfraith ryngwladol, rheolaeth y gyfraith ac anghyfreithlondeb troseddau rhyfel yn berthnasol i bawb ohonom. Nid oes unrhyw Lywodraeth, unrhyw unigolyn, unrhyw sefydliad wedi'i eithrio neu'n uwch na'r gyfraith, ac wrth gwrs, dylai pawb fod yn atebol am eu gweithredoedd.

Mae materion tramor wedi'u cadw'n ôl, ac mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i gyflawni'r cyfrifoldebau yn ein dwylo drwy wneud popeth yn ein gallu i gefnogi diogelwch cymunedol a hyrwyddo cydlyniant. Mae'r Prif Weinidog a minnau wedi bod yn ymgysylltu dros yr wythnosau diwethaf â chynrychiolwyr cymunedau Mwslimaidd ac Iddewig yma yng Nghymru. Rwyf wedi bod yn falch o gyfarfod â chynrychiolwyr ein fforwm cymunedau ffydd a hefyd i gael cyfle i ymweld ag addoldai i glywed yn uniongyrchol gan aelodau cymunedau yr effeithir arnynt am y boen eithafol a deimlir gan lawer o bobl yma yng Nghymru. Rydym wedi clywed mwy o enghreifftiau o hyn gan Aelodau heddiw. Mae'n cynnwys unigolion sydd â chysylltiadau personol a theuluol ag Israel neu Balesetina ac sydd wedi cael eu heffeithio'n uniongyrchol gan y digwyddiadau trasig hyn. Rydym am estyn ein cydymdeimlad dwysaf a chynnig ein cefnogaeth i'r bobl hynny, fel yr ydym yn ei wneud ar draws y Siambr hon.

Rydym hefyd wedi clywed yn glir iawn wrth inni estyn allan ac ymgysylltu a siarad â phobl sydd wedi cael eu heffeithio am yr ofn cynyddol o ragfarn a chasineb. Mae'n rhaid inni fod yn gwbl glir nad oes lle i gasineb yng Nghymru, a rhaid i bawb ohonom chwarae ein rhan a sefyll yn erbyn rhagfarn. Mae gan addysg rôl hanfodol, ac mae'r Gweinidog addysg a minnau wedi bod yn trafod gydag arweinwyr ffydd sut y gallwn wneud mwy i hyrwyddo dealltwriaeth a mynd i'r afael â gwrthsemitiaeth, Islamoffobia a phob math o gasineb sy'n seiliedig ar ffydd yn ein lleoliadau addysg. Mae ein canolfan gymorth troseddau casineb yng Nghymru, sy'n cael ei rhedeg gan Cymorth i Ddioddefwyr Cymru, yn gweithio ochr yn ochr â'r pedwar heddlu i fonitro am unrhyw gynnydd mewn troseddau casineb gwrthsemitig ac Islamoffobig yng Nghymru. Mae'r ganolfan yn parhau i ddarparu cefnogaeth ac eiriolaeth annibynnol am ddim wedi'i theilwra i bob dioddefwr troseddau casineb, 24 awr y dydd, bob diwrnod o'r flwyddyn.

Er nad ydym ar hyn o bryd yn gweld tystiolaeth o gynnydd mawr mewn troseddau casineb crefyddol trwy'r sianeli hyn, mae yna bryderon nad yw digwyddiadau'n cael eu hadrodd. Mae ein hymgyrch Mae Casineb yn Brifo Cymru yn annog dioddefwyr a thystion i roi gwybod am unrhyw achosion o droseddau casineb drwy'r heddlu neu ganolfan cymorth troseddau casineb Cymru. Mae rhaglen cydlyniant cymunedol Llywodraeth Cymru yn rhan bwysig o'n hymateb i faterion newydd ac annisgwyl sy'n effeithio ar gymunedau yng Nghymru, ac mae'r rhaglen, fel y gwyddoch, yn cyflogi timau cydlyniant, sy'n gweithio ar draws ein holl awdurdodau lleol yng Nghymru, gan ddarparu ystod o weithgareddau, yn cynnwys monitro tensiynau cymunedol, ar-lein ac all-lein, gan gydweithio â phartneriaid fel yr heddlu i'w lliniaru. Yn ddiweddar mae hyn wedi cynnwys timau sy'n cysylltu ag arweinwyr ffydd yn y gymuned wrth i faterion godi, gan ddarparu cefnogaeth a thawelwch meddwl lle bo angen.

Mae hon wedi bod yn ddadl bwerus, wedi'i rhannu'n barchus, rwy'n credu, gan wrando ar ein gilydd gyda didwylledd ar draws y Siambr hon. Bydd Gweinidogion yn ymatal ar y cynnig a'r gwelliant heddiw yn unol â dull sefydledig Llywodraeth Cymru o ymatal ar gynigion sy'n ymwneud â materion tramor nad ydynt o fewn cylch gwaith y Senedd. Ond fe fydd gan y meinciau cefn Llafur bleidlais rydd ar y cynnig a'r gwelliant.

Yn olaf, Lywydd, rwyf am fyfyrio ar ddau ymweliad a wneuthum yr wythnos diwethaf â mosg a synagog. Fe wnaeth pobl ddweud wrthyf yn glir iawn am eu hofnau a'u pryderon, eu dicter a'u gofid, ond hefyd am bwysigrwydd ffydd i lawer yn yr amseroedd tywyllaf. Y neges o'r ymweliadau hyn oedd cael ffydd mewn gobaith a'r ddynoliaeth, nid anobaith. Gall ffydd ddod â chysur a nerth mawr i bobl, ond yn bwysicaf oll efallai, mae angen i ni gredu, gyda nhw, fod cynnydd yn bosibl a bod amseroedd gwell i ddod. Rwy'n credu y gallwn ymuno â'n gilydd mewn undod heddiw, pob Aelod ar draws y Senedd, ac adlewyrchwyd yr alwad hon am undod ar draws y Senedd yn y ddadl hon. Rwy'n credu bod yr Aelodau wedi adlewyrchu'r gobaith a rennir ganddynt am ddiwedd i'r rhyfel hwn, diwedd i'r argyfwng dyngarol sy'n datblygu ac yn anad dim, fel y gwelwyd ac y dywedwyd mor glir heddiw, am heddwch parhaol yn y dwyrain canol. Diolch.

18:40

Gaf i ddiolch i bawb sydd wedi cymryd rhan yn y ddadl yma heddiw? Buaswn i'n licio diolch hefyd i'r rheini sydd wedi dod yma i'r Senedd heddiw i wrando ar y ddadl yma a chymryd rhan mewn gwylnos yn gynharach. Mi fydd yna rai wrth gwrs yn gofyn pam ein bod ni wedi cyflwyno’r ddadl yma heddiw—pa hawl, hyd yn oed, sydd gennym ni i gyflwyno'r ddadl yma heddiw; pam ein bod ni yn trafod erchyllterau 3,000 o filltiroedd i ffwrdd mewn Senedd sydd ddim â chyfrifoldeb uniongyrchol dros faterion tramor. Mae’r ateb i fi'n eithaf syml: onid dyma pwy ydyn ni, fel cenedl? Y Gymru dwi yn ei hadnabod yw’r Gymru honno sydd wedi gwneud safiadau dro ar ôl tro dros heddwch a dros hawliau dynol.

Mae yna reswm arall hefyd: mae’r dioddefaint yn Israel a Gaza yn cael ei deimlo i'r byw mewn cymunedau ledled Cymru. Dwi'n gwybod y bydd pob un ohonon ni yn y Senedd heddiw yn cydsefyll efo'r cymunedau Iddewig a Mwslemaidd sy’n profi beth mae casineb yn gallu ei olygu, ac mi fyddwn ni yn y Senedd yma yn gwrthwynebu casineb ymhob ffordd.

May I thank everyone who has participated in this debate today? I'd like to thank also those who have come to the Senedd today to listen to the debate and to participate in a vigil earlier on. Some of course will be asking why we tabled this debate—what right, even, we have to table such a debate; why we are discussing the horrors 3,000 miles away in a Parliament that has no direct responsibility for foreign affairs. Well, the answer for me is clear: isn't that what we are, as a nation? The Wales that I know is that Wales that has taken a stance time and time again for peace and for human rights.

There's another reason too: the suffering in Israel and Gaza is being felt in communities across Wales. I know that all of us in the Senedd today will stand with the Jewish and Muslim communities who are experiencing what hatred can mean, and we in this Senedd will stand against hatred in every way.

As I said in my opening remarks, we tabled the motion in the spirit of being able to achieve the broadest support possible. I'm grateful to those who answered that call for unity by either signing or supporting the motion; that’s what we sought. We've heard today arguments for the alternative to the ceasefire that we proposed in the motion, and it's very, very important in a democracy that people are able to express their own views. Of course, we have to keep this an open debate and an honest debate. I have to comment on my disappointment in the Member for Blaenau Gwent, who despite us discussing this very matter in a conversation yesterday, told BBC Radio Cymru this morning, and I quote:

‘Plaid Cymru say nothing in the motion about the hostages being held.’

That's patently untrue, as evidenced by the very first line of the motion condemning Hamas and calling for the release of the hostages. We're united on this; there's no need to look for that kind of division.

But what we have before us now in reality are two in many ways not dissimilar motions: the original and the amendment. But there is one very noticeable and significant difference: the former is centred around the call for a ceasefire; the latter omits the call for a ceasefire. Now, of course a pause or a suspension of hostilities is better than nothing, but to me, to us, that isn't the answer, and as I said earlier, implicit in it is an acceptance that the killing will, or can, then resume. Under international law, we shouldn't have to depend on a pause to protect civilians and allow aid to flow. Pauses and ceasefires can both be fragile, but the experience of aid workers from other conflicts is that pauses to create safe corridors can fuel rather than de-escalate a conflict.

Some Members may have wanted to use different words in the motion, and I understand that. In fact, 60 Members could probably come up with 60 different ways of finding the wording for exactly the same intention; I know we did express our willingness to look again at the wording, but (1) I realised that it can be sometimes difficult to align things, and (2) we couldn't compromise on that call for a ceasefire.

What we ask all Members to do is support the overarching aim of that motion—that this Senedd representing the people of our nation takes a stand in the cause of humanity, that the killing must stop, that all lives are precious, and that a ceasefire is the precursor to peace talks, to bringing an end to the deaths of civilians in Israel and in Palestine. And we've heard views expressed today about the hopelessness of the situation; it's easy to feel hopeless. Darren Millar said that Hamas doesn't care about Palestinian civilians. Well, we can show that we do care about Palestinian civilians. We've heard expressions about how difficult, impossible, it may feel to achieve that ceasefire that we aspire to achieving. But we can't afford to turn our backs on any chance to promote peace. We shouldn't give up as lives are indiscriminately lost. We can't lose hope. We shouldn't be afraid to speak up.

Fel y dywedais yn fy sylwadau agoriadol, fe wnaethom gyflwyno'r cynnig yn yr ysbryd o allu sicrhau'r gefnogaeth ehangaf posibl. Rwy'n ddiolchgar i'r rhai a atebodd yr alwad honno am undod drwy naill ai lofnodi neu gefnogi'r cynnig; dyna roeddem yn ei geisio. Rydym wedi clywed dadleuon heddiw dros y dewis amgen yn lle'r cadoediad a gynigiwyd gennym yn y cynnig, ac mae'n bwysig iawn mewn democratiaeth fod pobl yn gallu mynegi eu barn eu hunain. Wrth gwrs, mae'n rhaid inni gadw hon yn ddadl agored ac yn ddadl onest. Mae'n rhaid imi wneud sylw ar fy siom yn yr Aelod dros Flaenau Gwent, a ddywedodd wrth BBC Radio Cymru bore yma er inni drafod yr union fater hwn mewn sgwrs ddoe:

'Nid yw Plaid Cymru yn dweud dim yn y cynnig am y gwystlon sy'n cael eu cadw.'

Mae'n amlwg nad yw hynny'n wir, fel y gwelir yn llinell gyntaf y cynnig yn condemnio Hamas ac yn galw am ryddhau'r gwystlon. Rydym yn unedig ar hyn; nid oes angen chwilio am y math hwnnw o raniad.

Ond yr hyn sydd gennym o'n blaenau nawr mewn gwirionedd yw dau gynnig nad ydynt yn annhebyg, mewn sawl ffordd: y cynnig gwreiddiol a'r gwelliant. Ond mae un gwahaniaeth amlwg a sylweddol iawn: mae'r cyntaf yn canolbwyntio ar yr alwad am gadoediad; mae'r ail yn hepgor yr alwad am gadoediad. Nawr, wrth gwrs, mae saib neu atal ymladd yn well na dim, ond i mi, i ni, nid dyna'r ateb, ac fel y dywedais yn gynharach, mae hynny'n awgrymu bod yna dderbyniad y bydd y lladd, neu y gallai'r lladd, ailddechrau wedyn. O dan gyfraith ryngwladol, ni ddylem orfod dibynnu ar saib i amddiffyn sifiliaid a chaniatáu i gymorth lifo. Gall saib a chadoediadau fod yn fregus fel ei gilydd, ond profiad gweithwyr cymorth o ryfeloedd eraill yw y gall oedi i greu coridorau diogel danio yn hytrach na dad-ddwysáu gwrthdaro.

Efallai fod rhai Aelodau eisiau defnyddio geiriau gwahanol yn y cynnig, ac rwy'n deall hynny. Mewn gwirionedd, mae'n debyg y gallai 60 Aelod feddwl am 60 o wahanol ffyrdd o ddod o hyd i'r geiriad ar gyfer yr un bwriad yn union; rwy'n gwybod ein bod wedi mynegi ein parodrwydd i edrych eto ar y geiriad, ond (1) sylweddolais y gall fod yn anodd alinio pethau weithiau, a (2) ni allem gyfaddawdu ar yr alwad am gadoediad.

Yr hyn y gofynnwn i'r holl Aelodau ei wneud yw cefnogi nod trosfwaol y cynnig—fod y Senedd hon sy'n cynrychioli pobl ein gwlad yn sefyll dros ddynoliaeth, fod yn rhaid i'r lladd ddod i ben, fod pob bywyd yn werthfawr, ac mai cadoediad sy'n rhagflaenu sgyrsiau heddwch, dod â marwolaethau sifiliaid yn Israel ac ym Mhalesteina i ben. Ac rydym wedi clywed safbwyntiau'n cael eu mynegi heddiw am anobaith y sefyllfa; mae'n hawdd teimlo'n anobeithiol. Dywedodd Darren Millar nad yw Hamas yn poeni am sifiliaid Palesteinaidd. Wel, fe allwn ni ddangos ein bod ni'n poeni am sifiliaid Palesteinaidd. Clywsom ddatganiadau ynglŷn â pha mor anodd, amhosibl, y mae'n teimlo, efallai, i gyflawni'r cadoediad yr ydym yn anelu at ei gyflawni. Ond ni allwn fforddio troi ein cefnau ar unrhyw gyfle i hyrwyddo heddwch. Ni ddylem roi'r gorau iddi gan fod bywydau'n cael eu colli'n ddiwahân. Ni allwn golli gobaith. Ni ddylai fod arnom ofn codi llais.

Dim ots pa mor anobeithiol mae'r sefyllfa yn ei theimlo, mae'n rhaid inni sefyll dros heddwch, dros benderfynoldeb rhyngwladol i ddod â'r dioddefaint i ben. Mae'n rhaid sefyll dros y cadoediad dŷn ni'n galw amdano fo yn y cynnig yma. 

It doesn't matter how hopeless the situation feels, we have to stand up for peace, for international determination to bring the suffering to an end. We have to stand up for the ceasefire that we are calling for in this motion. 

I urge you all to support the motion.

Rwy'n eich annog i gyd i gefnogi'r cynnig.

18:50

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig heb ei ddiwygio? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Oes, mae yna wrthwynebiad, ac felly byddwn ni'n gohirio'r bleidlais ar yr eitem tan y cyfnod pleidleisio. 

The proposal is to agree the motion without amendment. Does any Member object? [Objection.] There are objections, and therefore we will defer voting under this item until voting time. 

Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.

Voting deferred until voting time.

8. Cyfnod Pleidleisio
8. Voting Time

Ac rydyn ni'n cyrraedd y cyfnod pleidleisio nawr. Oni bai fod tri Aelod yn dymuno i fi ganu'r gloch, fe awn ni'n syth i'r bleidlais. Mae'r bleidlais gyntaf ar eitem 6, sef dadl y Ceidwadwyr Cymreig ar ansawdd dŵr. Dwi'n galw am bleidlais ar y cynnig heb ei ddiwygio, a gyflwynwyd yn enw Darren Millar. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 16, neb yn ymatal, 40 yn erbyn. Mae'r cynnig wedi ei wrthod. 

And that brings us to voting time. Unless three Members wish for the bell to be rung, we will proceed immediately to voting time. The first votes are on item 6, the Welsh Conservatives' debate on water quality. I call for a vote on the motion without amendment, tabled in the name of Darren Millar. Open the vote. Close the vote. In favour 16, no abstentions, 40 against. Therefore, the motion is not agreed. 

Eitem 6. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig—Ansawdd dŵr. Cynnig heb ei ddiwygio: O blaid: 16, Yn erbyn: 40, Ymatal: 0

Gwrthodwyd y cynnig

Item 6. Welsh Conservatives Debate—Water quality. Motion without amendment: For: 16, Against: 40, Abstain: 0

Motion has been rejected

Gwelliant 1 fydd nesaf, ac os bydd gwelliant 1 yn cael ei dderbyn, bydd gwelliant 2 yn cael ei ddad-ddethol. Gwelliant 1, felly. Pleidlais ar welliant 1 yn enw Lesley Griffiths. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. Mae'r bleidlais yn gyfartal, ac felly mi fyddaf yn defnyddio fy mhleidlais fwrw ac yn defnyddio'r bleidlais hynny yn erbyn gwelliant 1, ac felly mae gwelliant 1 wedi ei drechu o 28 pleidlais i 29 pleidlais yn erbyn. 

We'll now vote on amendment 1, and if amendment 1 is agreed, amendment 2 will be deselected. A vote on amendment 1, tabled in the name of Lesley Griffiths. Open the vote. Close the vote. The vote is tied, and therefore I will exercise my casting vote against the amendment. Therefore, amendment 1 is not agreed—28 in favour and 29 against. 

Eitem 6. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig. Gwelliant 1, cyflwynwyd yn enw Lesley Griffiths: O blaid: 28, Yn erbyn: 28, Ymatal: 0

Gan fod nifer y pleidleisiau yn gyfartal, defnyddiodd y Llywydd ei phleidlais fwrw yn unol â Rheol Sefydlog 6.20(ii).

Gwrthodwyd y gwelliant

Item 6. Welsh Conservatives Debate. Amendment 1, tabled in the name of Lesley Griffiths: For: 28, Against: 28, Abstain: 0

As there was an equality of votes, the Llywydd used her casting vote in accordance with Standing Order 6.20(ii).

Amendment has been rejected

Bydd y bleidlais nesaf ar welliant 2, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. Mae'r bleidlais yma yn gyfartal, felly byddaf yn defnyddio fy mhleidlais fwrw yn erbyn gwelliant 2. Mae canlyniad y bleidlais, felly, yn 28 o blaid, 29 yn erbyn. Felly mae gwelliant 2 wedi ei wrthod. 

The next vote will be on amendment 2, tabled in the name of Heledd Fychan. Open the vote. Close the vote. This vote is also tied, so I will exercise my casting vote against amendment 2. The result of the vote is therefore that there were 28 in favour and 29 against. Therefore, amendment 2 is not agreed. 

Eitem 6. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig. Gwelliant 2, cyflwynwyd yn enw Heledd Fychan: O blaid: 28, Yn erbyn: 28, Ymatal: 0

Gan fod nifer y pleidleisiau yn gyfartal, defnyddiodd y Llywydd ei phleidlais fwrw yn unol â Rheol Sefydlog 6.20(ii).

Gwrthodwyd y gwelliant

Item 6. Welsh Conservatives Debate. Amendment 2, tabled in the name of Heledd Fychan: For: 28, Against: 28, Abstain: 0

As there was an equality of votes, the Llywydd used her casting vote in accordance with Standing Order 6.20(ii).

Amendment has been rejected

Mae hynny'n golygu bod y cynnig a'r gwelliannau wedi eu gwrthod a dim byd wedi ei gymeradwyo o dan yr eitem yna.

Eitem 7 yw'r gyfres nesaf o bleidleisiau. Eitem 7 yw dadl Plaid Cymru ar wrthdaro yn Israel a Gaza. Dwi'n galw am bleidlais ar y cynnig heb ei ddiwygio, a gyflwynwyd yn enw Rhun ap Iorwerth. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 24, 13 yn erbyn, 19—. Na, mae'n ddrwg gen i. O blaid 24, 13 yn ymatal, 19 yn erbyn, ac felly mae'r cynnig wedi ei dderbyn, ac felly fydd yna ddim rhagor o bleidleisiau. [Cymeradwyaeth.]

Therefore, the motion and the amendments to it have been rejected and nothing is agreed under that item.

We now move to item 7, the Plaid Cymru debate on the conflict in Israel and Gaza. I call for a vote on the motion without amendment, tabled in the name of Rhun ap Iorwerth. Open the vote. Close the vote. In favour 24, 13 against and 19—. I do apologise. In favour 24, 13 abstentions and 19 against, and therefore the motion is agreed, and therefore there will be no further voting. [Applause.]

Eitem 7. Dadl Plaid Cymru. Gwrthdaro yn Israel a Gaza. Cynnig heb ei ddiwygio: O blaid: 24, Yn erbyn: 19, Ymatal: 13

Derbyniwyd y cynnig

Item 7. Plaid Cymru Debate. Conflict in Israel and Gaza. Motion without amendment: For: 24, Against: 19, Abstain: 13

Motion has been agreed

9. Dadl Fer: A all gofalwyr fforddio gofalu?
9. Short Debate: Can carers afford to care?

Mae yna eitem arall o fusnes nawr i'w drafod. Yr eitem yna fydd y ddadl fer gan Sioned Williams. Cyn i Sioned gychwyn, mae'n bosib bydd rhai Aelodau yn moyn gadael y Siambr. 

We have one remaining item of business, and that, of course, will be the short debate, to be introduced by Sioned Williams. Before Sioned begins, some Members may wish to leave the Chamber. 

Some Members may be leaving. If you are doing so, can you please do so quietly and quickly? [Interruption.] I'll ask Sioned Williams to start on her short debate on carers when Members have left. Sioned Williams. 

Efallai y bydd rhai o'r Aelodau'n gadael. Os ydych chi'n gwneud hynny, a wnewch chi hynny'n dawel ac yn gyflym os gwelwch yn dda? [Torri ar draws.] Fe ofynnaf i Sioned Williams ddechrau ar ei dadl fer ar ofalwyr pan fydd yr Aelodau wedi gadael. Sioned Williams. 

Diolch, Llywydd. This debate will ask can carers afford to care, and it will focus on how the cost-of-living crisis is disproportionately impacting unpaid carers in Wales and eroding their rights. My aim is to highlight the scale and impact of this issue and offer some solutions that I hope the Government will consider. I will also be giving time to Sarah Murphy, Gareth Davies, Jane Dodds and Mabon ap Gwynfor to speak.

Diolch, Lywydd. Bydd y ddadl hon yn gofyn a all gofalwyr fforddio gofalu, a bydd yn canolbwyntio ar sut mae'r argyfwng costau byw yn effeithio'n anghymesur ar ofalwyr di-dâl yng Nghymru ac yn erydu eu hawliau. Fy nod yw tynnu sylw at raddfa ac effaith y mater hwn a chynnig rhai atebion y gobeithiaf y bydd y Llywodraeth yn eu hystyried. Byddaf hefyd yn rhoi amser i Sarah Murphy, Gareth Davies, Jane Dodds a Mabon ap Gwynfor siarad.

18:55

Daeth y Dirprwy Lywydd i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer took the Chair.

'I cannot afford to live. Sometimes I feel it would be less stressful if I wasn't here, but then I think, what would my adult child do?'

These are the words of an unpaid carer. Words included in a new report by Carers Wales, a report that has identified that 76 per cent of unpaid carers receiving carers allowance are struggling with cost-of-living pressures, while almost half are cutting back on essentials, including food and heating. As Plaid Cymru spokesperson on social justice and social care, and as a Member of the Senedd that represents and lives in Neath Port Talbot, the local authority area that has the highest proportion of people who provide any amount of unpaid care, the highest proportion of people who provide 50 or more hours' care a week and the joint highest proportion of disabled people in Wales, I feel passionately about improving support for unpaid carers. I also have personal experience of being a carer, and have seen at first-hand the struggle and strain that caring and a lack of support can inflict on a family.

In the 2021 census, over 311,000 people in Wales said they provided unpaid care to family members or friends; people who require care due to age, a disability, an illness, because of a mental health condition or an addiction. A hundred and seven thousand people in Wales provide unpaid care for over 50 hours a week. All unpaid carers will find their lives changed because of their caring responsibilities, and the majority of unpaid carers are women.

People care out of love, out of duty, out of compassion for their family and friends, but unpaid carers are so exposed to the cost-of-living crisis as the additional costs of caring pile on top of the usual costs experienced by most people, and this has not been sufficiently addressed. Energy bills are often higher as they have to run equipment, such as hoists or sleeping aids, and many conditions can only be managed if the home is consistently heated to a suitable temperature. Carers also face higher transport costs through additional use of fuel or spending on taxis or public transport to take the people they look after to frequent medical appointments or to support group activities. Carers may also have to pay for certain medicines and treatments out of their own pocket and can even face higher food bills to provide appropriate food for the person they look after. And, of course, these higher costs have been experience for many years, but the present economic crisis has worsened this situation and savings are already depleted. Fuel costs and food costs remain much higher than they were.

This summer, over 1,000 unpaid carers in Wales responded to the Carers Wales 'State of Caring' survey and the results are stark: 60 per cent are worried about the impact of their caring on their finances; 34 per cent said they were struggling to make ends meet; 58 per cent said they needed more financial support; 17 per cent are in debt as a result of caring. And, of course, many unpaid carers find it difficult, if not impossible, to work alongside their caring role, with many feeling forced to cut back their hours or give up their jobs completely in order to provide care.

So, what support is available for the people who play such a crucial role in our society? Well, the main benefit for unpaid carers is carers allowance; it's worth just £76.75 per week. It's the lowest benefit of its kind and its eligibility criteria means the vast majority of unpaid carers are unable to claim it. Among other criteria to claim it, you must be providing at least 35 hours of unpaid care a week and you must be below pension age. While carers can earn up to £139 per week if they have the time and ability to work, even this, added to the carers allowance, still leaves them dismally below the national living wage. And carers exceeding the £139 a week limit by just one penny forfeit the entirety of their allowance. It's estimated that around 57,000 people receive carers allowance in Wales, but that represents a small minority of unpaid carers.

In 2022 the Welsh Government announced that unpaid carers in receipt of carers allowance would be able to claim a one-off £500 recognition payment. Carers allowance recipients were also eligible late last year to claim the £200 of the now-scrapped Welsh fuel support scheme. Unpaid carers are also able to apply for grants of up to £300 funded by the Welsh Government's carers support fund, and the Care Collective is one of the organisations who receive applications for this grant. When I looked on their website yesterday, the application form was closed, and the website stated the following:

'Nid wyf yn gallu fforddio byw. Weithiau rwy'n teimlo y byddai'n llai o straen pe na bawn i yma, ond wedyn rwy'n meddwl, beth fyddai fy mhlentyn sy'n oedolyn yn ei wneud?'

Dyma eiriau gofalwr di-dâl. Geiriau a gynhwysir mewn adroddiad newydd gan Gofalwyr Cymru, adroddiad sydd wedi nodi bod 76 y cant o ofalwyr di-dâl sy'n derbyn lwfans gofalwyr yn cael trafferth gyda phwysau costau byw, tra bod bron eu hanner yn torri'n ôl ar bethau hanfodol, gan gynnwys bwyd a gwres. Fel llefarydd Plaid Cymru ar gyfiawnder cymdeithasol a gofal cymdeithasol, ac fel Aelod o'r Senedd sy'n cynrychioli ac yn byw yng Nghastell-nedd Port Talbot, yr ardal awdurdod lleol sydd â'r gyfran uchaf o bobl yn darparu rhyw fesur o ofal di-dâl, y gyfran uchaf o bobl sy'n darparu 50 awr neu fwy o ofal yr wythnos a'r gyfran gydradd uchaf o bobl anabl yng Nghymru, rwy'n teimlo'n angerddol am wella cefnogaeth i ofalwyr di-dâl. Mae gennyf brofiad personol hefyd o fod yn ofalwr, ac rwyf wedi gweld drosof fy hun yr ymdrech a'r straen y gall gofalu a diffyg cefnogaeth ei achosi i deulu.

Yng nghyfrifiad 2021, dywedodd dros 311,000 o bobl yng Nghymru eu bod yn darparu gofal di-dâl i aelodau o'r teulu neu ffrindiau; pobl sydd angen gofal oherwydd oedran, anabledd, salwch, oherwydd cyflwr iechyd meddwl neu ddibyniaeth. Mae 107,000 o bobl yng Nghymru yn darparu gofal di-dâl am dros 50 awr yr wythnos. Bydd bywydau pob gofalwr di-dâl yn newid oherwydd eu cyfrifoldebau gofalu, ac mae'r rhan fwyaf o ofalwyr di-dâl yn fenywod.

Mae pobl yn gofalu oherwydd cariad, oherwydd dyletswydd, oherwydd tosturi tuag at eu teulu a'u ffrindiau, ond mae gofalwyr di-dâl mor agored i'r argyfwng costau byw wrth i gostau ychwanegol gofalu bentyrru ar ben y costau arferol a brofir gan y rhan fwyaf o bobl, ac nid yw hyn wedi cael sylw digonol. Mae biliau ynni yn aml yn uwch am fod yn rhaid iddynt weithredu offer, fel teclynnau codi neu gymhorthion cysgu, a'r unig ffordd o reoli sawl cyflwr yw drwy gynhesu'r cartref yn gyson ar dymheredd addas. Mae gofalwyr hefyd yn wynebu costau trafnidiaeth uwch drwy ddefnydd ychwanegol o danwydd neu wariant ychwanegol ar dacsis neu drafnidiaeth gyhoeddus i fynd â'r bobl y maent yn gofalu amdanynt i apwyntiadau meddygol mynych neu i weithgareddau grwpiau cymorth. Efallai y bydd yn rhaid i ofalwyr dalu am feddyginiaethau a thriniaethau penodol o'u pocedi eu hunain hefyd a gallant wynebu biliau bwyd uwch hyd yn oed, er mwyn darparu bwyd priodol i'r unigolyn y maent yn gofalu amdanynt. Ac wrth gwrs, mae gofalwyr wedi wynebu'r costau uwch hyn ers blynyddoedd lawer, ond mae'r argyfwng economaidd presennol wedi gwaethygu'r sefyllfa a chynilion wedi'u gwario eisoes. Mae costau tanwydd a chostau bwyd yn parhau i fod yn llawer uwch nag y buont. 

Yr haf hwn, ymatebodd dros 1,000 o ofalwyr di-dâl yng Nghymru i arolwg 'Cyflwr Gofalu' Gofalwyr Cymru ac mae'r canlyniadau'n llwm: mae 60 y cant yn poeni am effaith eu gofalu ar eu cyllid; dywedodd 34 y cant eu bod yn ei chael hi'n anodd cael dau ben llinyn ynghyd; dywedodd 58 y cant eu bod angen mwy o gymorth ariannol; mae 17 y cant mewn dyled o ganlyniad i ofalu. Ac wrth gwrs, mae llawer o ofalwyr di-dâl yn ei chael hi'n anodd, os nad yn amhosibl, gweithio ochr yn ochr â'u rôl ofalu, gyda llawer yn teimlo gorfodaeth i leihau eu horiau neu roi'r gorau i'w swyddi'n llwyr er mwyn darparu gofal.

Felly, pa gefnogaeth sydd ar gael i'r bobl sy'n chwarae rhan mor hanfodol yn ein cymdeithas? Wel, y prif fudd-dal ar gyfer gofalwyr di-dâl yw lwfans gofalwyr; mae'n werth £76.75 yr wythnos. Dyma'r budd-dâl isaf o'i fath ac mae ei feini prawf cymhwysedd yn golygu nad yw'r mwyafrif helaeth o ofalwyr di-dâl yn gallu ei hawlio. Ymhlith meini prawf eraill i'w hawlio, rhaid ichi fod yn darparu o leiaf 35 awr o ofal di-dâl yr wythnos a rhaid ichi fod o dan oedran pensiwn. Er y gall gofalwyr ennill hyd at £139 yr wythnos os oes ganddynt amser a gallu i weithio, mae hyn hyd yn oed, o'i ychwanegu at y lwfans gofalwyr, yn dal i'w gadael ymhell islaw'r cyflog byw cenedlaethol. Ac mae gofalwyr sy'n cael un geiniog yn fwy na'r terfyn o £139 yr wythnos yn fforffedu eu lwfans i gyd. Amcangyfrifir bod tua 57,000 o bobl yn derbyn lwfans gofalwyr yng Nghymru, ond lleiafrif bach o ofalwyr di-dâl yw hynny.

Yn 2022 cyhoeddodd Llywodraeth Cymru y byddai gofalwyr di-dâl sy'n derbyn lwfans gofalwyr yn gallu hawlio taliad cydnabyddiaeth unwaith ac am byth o £500. Roedd derbynwyr y lwfans gofalwyr hefyd yn gymwys ddiwedd y llynedd i hawlio £200 cynllun cymorth tanwydd Cymru sydd bellach wedi'i ddiddymu. Hefyd, gall gofalwyr di-dâl wneud cais am grantiau o hyd at £300 a ariennir gan gronfa gymorth i ofalwyr Llywodraeth Cymru, ac mae'r Care Collective yn un o'r sefydliadau sy'n derbyn ceisiadau am y grant hwn. Pan edrychais ar eu gwefan ddoe, roedd y ffurflen gais wedi cau, ac roedd y wefan yn nodi'r canlynol:

'If you have already received a Welsh Government Carers Support grant from us since December 2022, please do not to apply again.

'The restrictions that we have been given are that this is a one application per household fund'.

'We have been receiving multiple household applications and applications that do not meet the criteria'.

So, the need is obviously there, but the support isn't sufficient. This pressure on finances is also responsible for eroding and undermining carers' rights, because carers have rights under the Social Services and Well-being (Wales) Act 2014, which was supposed to improve the well-being of service users and carers, but, unfortunately, there is much evidence to suggest the legislation has not delivered. This was highlighted by the inquiry of the 2019 Health, Social Care and Sport Committee, which called on the Welsh Government to follow the legislation up with

'prompt and decisive action that ensures the rights and support promised by the Act are delivered.'

'Track the Act' evaluations conducted by Carers Wales, and the Welsh Government-commissioned independent evaluation of the Act, published in March, also show that carers' rights are not being adequately supported. The Act says all persons and bodies, including Welsh Ministers, local authorities, health boards, and other statutory agencies exercising functions under the Act, have an overarching duty to promote the well-being of carers. This well-being is defined as including physical and mental health; emotional well-being; domestic, family and personal relationships; recreation and social and economic well-being. But a host of evidence, including from the state of caring survey 2023, suggests the cost-of-living crisis is eroding these rights in Wales by making it even harder for carers to maintain their own health and well-being. Seventy per cent of carers said the increase in the cost of living was having a negative impact on their physical or mental health. Eighty-one per cent of carers said they were struggling to make ends meet, and they've cut back on hobbies and leisure activities. Two thirds have cut back on seeing family and friends.

So, what needs to change? I'm sure many of you have visited carer support groups in your areas, and, hopefully, heard directly the challenges facing unpaid carers, or perhaps you saw the messages embroidered on the dusters recently displayed in the Senedd as part of the Oxfam Cymru 'Caring Craftivists' event. We must act on what we have heard, and we must respond to those messages. So, to start, unpaid carers should be recognised as a priority group in the design and delivery of all future anti-poverty policy interventions, and these interventions must be co-produced properly with unpaid carers and their representative organisations. Carers allowance could be added as a qualifying benefit for the home energy efficiency improvement schemes and the next iteration of the Warm Homes programme, which should be operational by the end of this month. To address and prevent carers reaching crisis point, the Government could prioritise reaching unpaid carers as a specific target group in existing financial advice and debt management information campaigns and advice services across Wales. Getting money to those who need it is the best way of preventing crisis. We must have simpler and more consistent ways of supporting unpaid carers. 

The £500 carer payment I mentioned could be repeated on an annual basis to support carers on carers allowance. Its eligibility could be extended to include people entitled to the caring top-up of universal credit, or who have the underlying entitlement for carers allowance, such as people in receipt of a state pension. A creation of a new and substantial financial distress fund for unpaid carers, accessible to any carer experiencing financial hardship, without the current limitations of present support grants, would be great. And the Government must lead work with local authorities to reduce that regional inequality and ensure better data with regard to unpaid carers and the financial pressures impacting them, because, according to Carers Wales research, the vast majority of carers are not having their needs assessed or getting the support needed, with only 15 per cent of carers in Wales having received a carers needs assessment, despite this being a right. The creation of a national carers register would also help to address this.

I look forward to fellow Members' contributions and to the Deputy Minister's response, but I don't want a list of everything you're already doing, Deputy Minister. I want to know how things will improve for carers. And finally, I want to say to unpaid carers: we do hear you, you are invaluable, you must never be allowed to be invisible, and you must be better supported.

'Os ydych eisoes wedi derbyn grant Cymorth i Ofalwyr Llywodraeth Cymru gennym ers mis Rhagfyr 2022, peidiwch â gwneud cais eto.'

'Y cyfyngiadau a roddwyd i ni yw bod hon yn gronfa un cais i bob aelwyd'.

'Rydym wedi bod yn derbyn mwy nag un cais gan aelwydydd a cheisiadau nad ydynt yn bodloni'r meini prawf'.

Felly, mae'r angen yn amlwg yno, ond nid yw'r gefnogaeth yn ddigonol. Mae'r pwysau hwn ar gyllid hefyd yn erydu a thanseilio hawliau gofalwyr, oherwydd mae gan ofalwyr hawliau o dan Ddeddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014, a oedd i fod i wella llesiant defnyddwyr gwasanaethau a gofalwyr, ond yn anffodus, ceir llawer o dystiolaeth sy'n awgrymu nad yw'r ddeddfwriaeth wedi cyflawni. Amlygwyd hyn gan ymchwiliad Pwyllgor Iechyd, Gofal Cymdeithasol a Chwaraeon 2019, a oedd yn galw ar Lywodraeth Cymru i ddilyn y ddeddfwriaeth

'gyda chamau gweithredu prydlon a phendant sy’n sicrhau bod yr hawliau a’r gefnogaeth a addawyd gan y Ddeddf yn cael eu cyflawni.'

Mae gwerthusiadau 'Olrhain y Ddeddf' a gynhaliwyd gan Gofalwyr Cymru, a gwerthusiad annibynnol o'r Ddeddf a gomisiynwyd gan Lywodraeth Cymru, a gyhoeddwyd ym mis Mawrth, hefyd yn dangos nad yw hawliau gofalwyr yn cael eu cefnogi'n ddigonol. Mae'r Ddeddf yn dweud bod gan bob unigolyn a chorff, gan gynnwys Gweinidogion Cymru, awdurdodau lleol, byrddau iechyd, ac asiantaethau statudol eraill sy'n arfer swyddogaethau o dan y Ddeddf, ddyletswydd gyffredinol i hyrwyddo llesiant gofalwyr. Diffinnir y llesiant hwn fel rhywbeth sy'n cynnwys iechyd corfforol a meddyliol; lles emosiynol; perthnasoedd domestig, teuluol a phersonol; hamdden a lles cymdeithasol ac economaidd. Ond mae llu o dystiolaeth, gan gynnwys o arolwg cyflwr gofalu 2023, yn awgrymu bod yr argyfwng costau byw yn erydu'r hawliau hyn yng Nghymru trwy ei gwneud hi'n anos byth i ofalwyr gynnal eu hiechyd a'u lles eu hunain. Dywedodd 70 y cant o ofalwyr fod y cynnydd mewn costau byw yn cael effaith negyddol ar eu hiechyd corfforol neu feddyliol. Dywedodd 81 y cant o ofalwyr eu bod yn ei chael hi'n anodd cael dau ben llinyn ynghyd, a'u bod wedi cyfyngu ar hobïau a gweithgareddau hamdden. Mae dwy ran o dair wedi cyfyngu ar weld teulu a ffrindiau.

Felly, beth sydd angen ei newid? Rwy'n siŵr fod llawer ohonoch wedi ymweld â grwpiau cefnogi gofalwyr yn eich ardaloedd, ac wedi clywed yn uniongyrchol, gobeithio, am yr heriau sy'n wynebu gofalwyr di-dâl, neu efallai eich bod wedi gweld y negeseuon wedi'u brodio ar y clytiau a arddangoswyd yn ddiweddar yn y Senedd fel rhan o ddigwyddiad 'Ymgyrchwyr Gofalgar trwy Grefft' Oxfam Cymru. Mae'n rhaid inni weithredu ar yr hyn a glywsom, ac mae'n rhaid inni ymateb i'r negeseuon hynny. Felly, i ddechrau, dylid cydnabod gofalwyr di-dâl fel grŵp blaenoriaeth wrth lunio a chyflawni pob ymyrraeth polisi gwrthdlodi yn y dyfodol, a rhaid cydgynhyrchu'r ymyriadau hyn yn iawn gyda gofalwyr di-dâl a'u sefydliadau cynrychioliadol. Gellid ychwanegu lwfans gofalwyr fel budd-dâl cymhwyso ar gyfer y cynlluniau gwella effeithlonrwydd ynni'r cartref a'r fersiwn nesaf o'r rhaglen Cartrefi Clyd, a ddylai fod yn weithredol erbyn diwedd y mis hwn. Er mwyn atal gofalwyr rhag cyrraedd pwynt argyfwng, gallai'r Llywodraeth flaenoriaethu cyrraedd gofalwyr di-dâl fel grŵp targed penodol mewn ymgyrchoedd gwybodaeth am gyngor ariannol a rheoli dyledion a gwasanaethau cynghori ledled Cymru. Cael arian i'r rhai sydd ei angen yw'r ffordd orau o atal argyfwng. Rhaid inni gael ffyrdd symlach a mwy cyson o gefnogi gofalwyr di-dâl. 

Gallai'r taliad gofalwr £500 y soniais amdano gael ei ailadrodd bob blwyddyn i gefnogi gofalwyr ar lwfans gofalwyr. Gellid ymestyn cymhwysedd i'w gael i gynnwys pobl sydd â hawl i daliad atodol gofalu y credyd cynhwysol, neu sydd â hawl sylfaenol i lwfans gofalwyr, megis pobl sy'n derbyn pensiwn y wladwriaeth. Byddai creu cronfa trallod ariannol newydd a sylweddol ar gyfer gofalwyr di-dâl, sy'n hygyrch i unrhyw ofalwr sy'n profi caledi ariannol, heb gyfyngiadau cyfredol y grantiau cymorth presennol, yn wych. Ac mae'n rhaid i'r Llywodraeth arwain gwaith gydag awdurdodau lleol i leihau anghydraddoldeb rhanbarthol a sicrhau gwell data ar ofalwyr di-dâl a'r pwysau ariannol sy'n effeithio arnynt, oherwydd, yn ôl ymchwil Gofalwyr Cymru, nid yw'r mwyafrif helaeth o ofalwyr yn cael asesiad o'u hanghenion nac yn cael y cymorth sydd ei angen, gyda dim ond 15 y cant o ofalwyr yng Nghymru wedi cael asesiad anghenion gofalwr, er bod hyn yn hawl. Byddai creu cofrestr genedlaethol o ofalwyr hefyd yn helpu i fynd i'r afael â hyn.

Rwy'n edrych ymlaen at gyfraniadau fy nghyd-Aelodau ac at ymateb y Dirprwy Weinidog, ond nid wyf eisiau rhestr o bopeth rydych chi eisoes yn ei wneud, Ddirprwy Weinidog. Rwyf am wybod sut y bydd pethau'n gwella i ofalwyr. Ac yn olaf, rwyf am ddweud wrth ofalwyr di-dâl: rydym yn eich clywed, rydych chi'n amhrisiadwy, ni ddylid gadael ichi byth fod yn anweledig, a rhaid eich cefnogi'n well.

19:05

Thank you very much, Sioned Williams, for allowing me to speak for one minute today. I wanted to focus on young carers. Many of you have met Ollie Mallin, who is a member of the Youth Parliament—a lot of you are nodding here. He is a wonderful young man—absolutely incredible—and he obviously spoke in our Chamber at the Youth Parliament, and he represents the Carers Trust in Wales. And I just wanted to read out what Ollie has said about his own experience of being a young carer. He said:

'I care for my younger brother who has many complex additional needs. I've cared for him since I was five. I wouldn't say that my caring role impacts my life; I would say that it is my life.

'However, caring does put a strain on other parts of my life. School has always been hard for me, teachers haven't always understood my experience and my caring role has made it very hard for me to stay up- to-date with coursework or to focus on lessons.'

So, in the theme of the Welsh Government this year—making time for young carers was the theme of the Young Carers Action Day for Welsh Government, encouraging more adults and professionals to listen to the challenges facing young carers. So, what I've done in my own office in Bridgend, with the help and support of Ollie and his advice on this, is that I run a work experience programme now specifically for young carers. So, it means that we work around their timetable. If they can't make it, then that's absolutely fine. They can come in, and sometimes they want to focus on being a young carer, and what they would like to do for other young carers; sometimes, they want to come in and they don't want to talk about being a carer whatsoever, they just want to be themselves. I've actually just had a follow-up e-mail from somebody who did the work experience programme with me, who wants to do an interview with me next week about digital policy; that's the direction that he's going in with this. 

So, I just wanted to bring some kind of, I suppose, hope to this as well, because young carers are absolutely incredible, and we couldn't do without them. It does take over their entire lives, but I think that they look to us to see what is possible and that they can speak up. And I would encourage everybody, really, to reach out and see if they can help young carers be able to access some work experience programmes, because often they cannot, because of the time restrictions that they have. Diolch. 

Diolch yn fawr iawn, Sioned Williams, am adael i mi siarad am funud heddiw. Roeddwn i eisiau canolbwyntio ar ofalwyr ifanc. Mae llawer ohonoch wedi cyfarfod ag Ollie Mallin, sy'n aelod o'r Senedd Ieuenctid—mae llawer ohonoch yn nodio yma. Mae'n ŵr ifanc gwych—hollol anhygoel—ac yn amlwg bu'n siarad yn ein Siambr yn y Senedd Ieuenctid, ac mae'n cynrychioli'r Ymddiriedolaeth Gofalwyr yng Nghymru. Ac roeddwn eisiau darllen beth mae Ollie wedi'i ddweud am ei brofiad ei hun o fod yn ofalwr ifanc.

Dywedodd: 'Rwy'n gofalu am fy mrawd iau sydd â llawer o anghenion ychwanegol cymhleth. Rwyf wedi bod yn gofalu amdano er pan oeddwn yn bum mlwydd oed. Ni fuaswn yn dweud bod fy rôl ofalu'n effeithio ar fy mywyd; buaswn yn dweud mai dyna yw fy mywyd.

'Fodd bynnag, mae gofalu'n rhoi straen ar rannau eraill o fy mywyd. Mae'r ysgol wedi bod yn anodd i mi erioed, nid yw athrawon bob amser wedi deall fy mhrofiad ac mae fy rôl ofalu wedi ei gwneud hi'n anodd iawn i mi ddal i fyny gyda gwaith cwrs neu ganolbwyntio ar wersi.'

Felly, thema Llywodraeth Cymru eleni—gwneud amser i ofalwyr ifanc oedd thema Diwrnod Gweithredu Gofalwyr Ifanc Llywodraeth Cymru, i annog mwy o oedolion a gweithwyr proffesiynol i wrando ar yr heriau sy'n wynebu gofalwyr ifanc. Felly, yn fy swyddfa ym Mhen-y-bont ar Ogwr, gyda chymorth a chefnogaeth Ollie a'i gyngor ar hyn, rwy'n rhedeg rhaglen profiad gwaith nawr yn benodol ar gyfer gofalwyr ifanc. Felly, mae'n golygu ein bod yn gweithio o gwmpas eu hamserlen nhw. Os nad ydynt yn gallu dod, mae hynny'n hollol iawn. Gallant ddod i mewn, ac weithiau maent am ganolbwyntio ar fod yn ofalwr ifanc, a'r hyn yr hoffent ei wneud dros ofalwyr ifanc eraill; weithiau, maent eisiau dod i mewn ac nid ydynt eisiau siarad am fod yn ofalwr o gwbl, maent eisiau bod yn nhw eu hunain. Rwyf newydd gael e-bost dilynol gan rywun a wnaeth y rhaglen profiad gwaith gyda mi, sydd am wneud cyfweliad gyda mi yr wythnos nesaf ynglŷn â pholisi digidol; i'r cyfeiriad hwnnw y mae'n mynd gyda hyn. 

Felly, roeddwn eisiau dod â rhyw fath o obaith, mae'n debyg, i hyn hefyd, oherwydd mae gofalwyr ifanc yn hollol anhygoel, ac ni allem wneud hebddynt. Mae'n meddiannu eu bywydau'n llwyr, ond rwy'n credu eu bod yn troi atom i weld beth sy'n bosibl a'u bod yn gallu codi llais. A hoffwn annog pawb i estyn allan a gweld a allant helpu gofalwyr ifanc i allu cael mynediad at raglenni profiad gwaith, oherwydd yn aml ni allant wneud hynny, oherwydd y cyfyngiadau amser sydd ganddynt. Diolch. 

Diolch hefyd i Sioned am y cyfle jest i siarad am un funud. 

Thank you to Sioned for the opportunity to speak for one moment. 

I also want to talk about young carers, and I want to inspire them, because I know a young carer who is now the leader of the Liberal Democrats—the federal Liberal Democrats. That's Ed Davey. Ed Davey's mother contracted cancer when he was eight. His father had already died, sadly. When he was 13, she was hospitalised and sadly died. And I remember this story: the story was that Ed, who also looked after his younger brother, was the only person sitting at her bedside when she died. Imagine that: you are a 13-year-old and your mother is dying and you are the only person there. Ed has gone on to do—whatever your politics, I think you'd agree—fairly amazing things. He is now the leader of the Liberal Democrats. He is now a carer again. His son John is 13, and his son John has severe physical disabilities. His wife, Emily, now has multiple sclerosis and she uses a wheelchair. So, Ed has the experience of being a child carer and an adult carer, and what he talks about, in terms of the cost, is the emotional cost it has, and the need for support, and the need for us all to get around carers, to make sure that they are supported, that they are not isolated, that they are part of our community, and that we regard them as really valuable, both in financial terms, but also in emotional terms. Diolch yn fawr iawn. 

Rwyf innau hefyd eisiau siarad am ofalwyr ifanc, ac rwyf am eu hysbrydoli, oherwydd rwy'n adnabod gofalwr ifanc sydd bellach yn arweinydd y Democratiaid Rhyddfrydol—y Democratiaid Rhyddfrydol ffederal. Ed Davey yw hwnnw. Fe gafodd mam Ed Davey ganser pan oedd yn wyth oed. Roedd ei dad eisoes wedi marw. Pan oedd yn 13 oed, bu'n rhaid i'w fam fynd i'r ysbyty a bu farw. Ac rwy'n cofio'r stori hon: a'r stori oedd mai Ed, a oedd hefyd yn gofalu am ei frawd iau, oedd yr unig berson a oedd yn eistedd wrth ei gwely pan fu farw. Dychmygwch hynny: rydych chi'n 13 oed ac mae eich mam yn marw a chi yw'r unig berson yno. Beth bynnag yw eich gwleidyddiaeth, rwy'n credu y byddech chi'n cytuno bod Ed wedi mynd yn ei flaen i wneud pethau go anhygoel. Ef bellach yw arweinydd y Democratiaid Rhyddfrydol. Mae'n ofalwr eto nawr. Mae ei fab, John, yn 13 oed, ac mae gan John anableddau corfforol difrifol. Mae gan ei wraig, Emily, sglerosis ymledol bellach ac mae hi'n defnyddio cadair olwyn. Felly, mae gan Ed brofiad o fod yn ofalwr yn blentyn ac yn ofalwr fel oedolyn, a'r hyn y mae'n sôn amdano, o ran y gost, yw'r gost emosiynol sydd i hynny, a'r angen am gefnogaeth, a'r angen i bawb ohonom ofalu am ofalwyr, i wneud yn siŵr eu bod yn cael eu cefnogi, nad ydynt yn ynysig, eu bod yn rhan o'n cymuned, a'n bod yn eu hystyried yn werthfawr iawn, yn ariannol, ond hefyd yn emosiynol. Diolch yn fawr iawn. 

Diolch yn fawr iawn i Sioned am ddod â'r ddadl yma ger ein bron ni. A dwi eisiau gwneud cyfraniad byr iawn yn sôn ychydig am werth gofalwyr i'r gwasanaeth iechyd yn benodol, y gwerth ehangach yna. Dŷn ni'n gwybod yr ystadegau yna fod Carers UK a Phrifysgol Sheffield wedi dangos bod y gwaith mae'r gofalwyr yn ei wneud yn ddi-dâl yn arbed £10.6 biliwn i'r gwasanaeth iechyd a llywodraeth leol, a hynny yn ôl yn 2021 yn unig, oherwydd y gwaith di-dâl maen nhw'n ei wneud. Dŷn ni'n gwybod, hebddyn nhw, buasai'r gwasanaeth iechyd ar ei liniau yn llwyr, yn 'collapse-o' mewn gwirionedd. Felly, dŷn ni'n hynod o ddiolchgar am y gwaith yna maen nhw'n ei wneud. 

Ac y tu hwnt i hynny, mae'r gwaith gofal maen nhw'n ei wneud yn arbed ac yn atal eu hanwyliaid rhag mynd i'r ysbyty oherwydd y cariad a'r gofal yna maen nhw'n ei ddarparu adref, sydd, yn y pendraw, yn arbed hyd yn oed rhagor i'r gwasanaethau gofal a iechyd. Felly, mae'n rhaid inni gydnabod y gwaith mae gofalwyr yn ei wneud trwy eu cariad at eu hanwyliaid nhw, ond mae'n rhaid inni gydnabod hynny drwy weld y cynnydd yma yn y cyfraniadau ariannol maen nhw'n eu gael, drwy weld mwy o gydnabyddiaeth. A dwi'n edrych ymlaen i weld os ydyn ni'n mynd i gael mwy o gydnabyddiaeth i ofalwyr, oherwydd nhw sy'n achub ein gwasanaeth iechyd ni ar hyn o bryd. Diolch yn fawr iawn i ti, Sioned.

Thank you very much to Sioned for bringing forward this debate this afternoon. I want to make a very brief contribution, speaking about the value of carers to the health service specifically, and the wider value that they bring. We know from the statistics that Carers UK and Sheffield University have demonstrated that the work that carers do on an unpaid basis saves £10.6 billion to the health service and local government, and that was back in 2021 alone, because of the unpaid work that they do. We know that without them the health service would be on its knees, would collapse, truth to be told. So, we are so grateful to them for the work that they do. 

And beyond that, the caring work that they do saves and prevents their loved ones from having to go to hospital because of the love and care that they provide at home, which ultimately saves even more for the health and care services. So, we have to recognise and acknowledge the work that carers do through their love for their loved ones, but we have to acknowledge that through an increase in the financial payments that they receive. And I do look forward to hearing whether we are going to have more recognition for carers, because they are saving our health service at the moment. Thank you, Sioned.

19:10

Thank you very much to Sioned Williams for raising this important topic today and for kindly giving me a minute tonight to speak on this matter. I also want to thank Carers Wales for their communications and support over this debate over the last week or so. And I have been reading their state of caring survey 2023 report, and I was alarmed to read the stats for north Wales and the Betsi Cadwaladr University Health Board jurisdiction, that 37 per cent of carers are cutting back on essentials such as food and heating; 11 per cent of carers have fallen into arrears with utility bills; 35 per cent are struggling to make ends meet; a staggering 56 per cent of carers cutting back on seeing friends and family; 62 per cent cutting back on hobbies and leisure activities; and 72 per cent concerned about the future generally. These are concerning figures facing carers in north Wales and a sad reality for people who sacrifice so much to care for the most vulnerable. It's important that we continue to do all we can to improve the lives of carers and that they feel valued and can maintain a good standard of life. Let's step up to the plate and do all we can for our carers.

Diolch yn fawr iawn i Sioned Williams am godi'r pwnc pwysig hwn heddiw ac am roi munud i mi heno i siarad ar y mater. Hoffwn ddiolch hefyd i Gofalwyr Cymru am eu cyfathrebiadau a'u cefnogaeth gyda'r ddadl hon dros yr wythnos ddiwethaf. Ac rwyf wedi bod yn darllen eu hadroddiad ar gyflwr gofalu 2023, a chefais syndod o ddarllen yn yr ystadegau ar gyfer gogledd Cymru ac awdurdodaeth Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr, fod 37 y cant o ofalwyr yn torri'n ôl ar hanfodion fel bwyd a gwresogi; mae gan 11 y cant o ofalwyr ôl-ddyledion gyda biliau cyfleustodau; mae 35 y cant yn ei chael hi'n anodd cael dau ben llinyn ynghyd; mae 56 y cant o ofalwyr, sy'n nifer syfrdanol, yn cyfyngu ar weld ffrindiau a theulu; mae 62 y cant yn cyfyngu ar hobïau a gweithgareddau hamdden; mae 72 y cant yn poeni am y dyfodol yn gyffredinol. Mae'r rhain yn ffigurau sy'n destun pryder ynghylch gofalwyr yng ngogledd Cymru ac yn realiti trist i bobl sy'n aberthu cymaint i ofalu am y bobl fwyaf bregus. Mae'n bwysig ein bod yn parhau i wneud popeth yn ein gallu i wella bywydau gofalwyr a'u bod yn teimlo eu bod yn cael eu gwerthfawrogi ac yn gallu cynnal safon byw da. Gadewch inni ysgwyddo ein cyfrifoldeb a gwneud popeth yn ein gallu i'n gofalwyr.

A galwaf ar y Dirpryw Weinidog Gwasanaethau Cymdeithasol i ymateb i'r ddadl—Julie Morgan.

And I call on the Deputy Minister for Social Services to reply to the debate—Julie Morgan.

Diolch, Sioned, am y cyfle i siarad yn y Siambr heddiw am ofalwyr di-dâl.

Thank you, Sioned, for the opportunity to discuss unpaid carers in the Chamber today.

The challenging financial climate and how we are supporting unpaid carers to continue in their vital role is of huge importance to me. Unpaid carers provide an enormous contribution to the people they care for and to our communities across Wales. I feel immensely proud of all the work that unpaid carers do across Wales, and I'm absolutely committed to doing all I can to ensure that unpaid carers in Wales get the support and recognition that they need and that they deserve. And we do know that there are challenges that disproportionately impact unpaid carers.

The COVID-19 pandemic increased the pressure on unpaid carers and reduced the support available to them and their loved ones, due to the restrictions in place at the time. And I've had many meetings with unpaid carers who have spoken about the strain of not having any services to help them during that period, and, in some cases, there has been a very slow return of services. And that's one of the issues that has been brought to me a lot from unpaid carers, that the services have not come back in the way that they were there before the pandemic, and that's something that I'm trying to address.

Local authorities and health boards are working with the Welsh Government to alleviate the pressure in adult social care, because we know staffing issues and waiting lists impact on those needing care services and unpaid carers. So, the wider issues that we discuss often in this Chamber have this disproportionate effect on unpaid carers. The cost-of-living crisis has had a significant impact on unpaid carers, who are more likely to be in low-income households. They are faced with additional costs associated with those people they care for well: higher energy costs, food bills and transport costs, which Sioned mentioned in her speech. She also mentioned that we distributed a payment of £500. This went to nearly 44,000 unpaid carers in Wales, and that was intended to ease the financial hardship that unpaid carers experienced as a result of the pandemic and the cost-of-living crisis. So, that did reach 44,000 unpaid carers.

We're also continuing our carers support fund, and I intend for that to continue, as long as we're able to afford to continue it, because I think unpaid carers are a priority, as you say. And since its launch, the fund has helped 24,000 unpaid carers on low incomes to buy basic essential items and to access financial information advice. And, of course, accessing this fund is not dependent on being in receipt of the carers allowance, because, of course, the carers allowance is, as you've said, pretty low, and it does give you access to some other benefits, but it isn't—. There are a lot of people who don't qualify for the carers allowance who equally need help, and I've seen that having this additional scheme has been able to reach them. And more widely, we have provided a range of measures since the start of the cost-of-living crisis, and these are intended to target those who most need support in these very difficult times, and obviously that includes unpaid carers. Over £3 billion has been allocated to help with the cost of essential bills, such as food and fuel, as well as emergency help for households in financial crisis.

Mae'r hinsawdd ariannol heriol a sut rydym yn cefnogi gofalwyr di-dâl i barhau yn eu rôl hanfodol yn bwysig iawn i mi. Mae gofalwyr di-dâl yn darparu cyfraniad enfawr i'r bobl y maent yn gofalu amdanynt ac i'n cymunedau ledled Cymru. Rwy'n teimlo'n hynod falch o'r holl waith y mae gofalwyr di-dâl yn ei wneud ledled Cymru, ac rwyf wedi ymrwymo'n llwyr i wneud popeth yn fy ngallu i sicrhau bod gofalwyr di-dâl yng Nghymru yn cael y gefnogaeth a'r gydnabyddiaeth sydd eu hangen arnynt ac y maent yn eu haeddu. Ac rydym yn gwybod bod yna heriau sy'n effeithio'n anghymesur ar ofalwyr di-dâl.

Cynyddodd pandemig COVID-19 y pwysau ar ofalwyr di-dâl a lleihau'r cymorth sydd ar gael iddynt a'u hanwyliaid, oherwydd y cyfyngiadau a oedd ar waith ar y pryd. Ac rwyf wedi cael llawer o gyfarfodydd â gofalwyr di-dâl sydd wedi siarad am y straen o beidio â chael unrhyw wasanaethau i'w helpu yn ystod y cyfnod hwnnw, ac mewn rhai achosion, mae gwasanaethau wedi bod yn araf iawn yn dychwelyd. A dyna un o'r materion sydd wedi ei ddwyn i fy sylw ar sawl achlysur gan ofalwyr di-dâl, nad yw'r gwasanaethau wedi dod yn ôl yn y ffordd yr oeddent yno cyn y pandemig, ac mae hynny'n rhywbeth rwy'n ceisio mynd i'r afael ag ef.

Mae awdurdodau lleol a byrddau iechyd yn gweithio gyda Llywodraeth Cymru i leddfu'r pwysau mewn gofal cymdeithasol i oedolion, gan ein bod yn gwybod bod problemau staffio a rhestrau aros yn effeithio ar y rhai sydd angen gwasanaethau gofal a gofalwyr di-dâl. Felly, mae'r materion ehangach yr ydym yn eu trafod yn aml yn y Siambr hon yn cael effaith anghymesur ar ofalwyr di-dâl. Mae'r argyfwng costau byw wedi cael effaith sylweddol ar ofalwyr di-dâl, sy'n fwy tebygol o fod mewn aelwydydd incwm isel. Maent yn wynebu costau ychwanegol sy'n gysylltiedig â'r bobl y maent yn gofalu amdanynt yn dda: costau ynni, biliau bwyd a chostau cludiant uwch, fel y nododd Sioned yn ei haraith. Soniodd hefyd ein bod wedi dosbarthu taliad o £500. Aeth hwn i bron i 44,000 o ofalwyr di-dâl yng Nghymru, a'r bwriad oedd lleddfu'r caledi ariannol a brofwyd gan ofalwyr di-dâl o ganlyniad i'r pandemig a'r argyfwng costau byw. Felly, cyrhaeddodd hwnnw 44,000 o ofalwyr di-dâl.

Rydym hefyd yn parhau â'n cronfa gymorth i ofalwyr, ac rwy'n bwriadu i honno barhau, cyn belled â'n bod yn gallu fforddio ei pharhau, oherwydd rwy'n credu bod gofalwyr di-dâl yn flaenoriaeth, fel y dywedwch. Ac ers ei lansio, mae'r gronfa wedi helpu 24,000 o ofalwyr di-dâl ar incwm isel i brynu eitemau hanfodol sylfaenol ac i gael gafael ar gyngor a gwybodaeth ariannol. Ac wrth gwrs, nid yw defnydd o'r gronfa hon yn ddibynnol ar fod yn derbyn y lwfans gofalwyr, oherwydd, wrth gwrs, mae'r lwfans gofalwyr, fel rydych chi wedi'i ddweud, yn eithaf isel, ac mae'n rhoi mynediad i chi at rai budd-daliadau eraill, ond nid yw'n—. Mae yna lawer o bobl nad ydynt yn gymwys i gael y lwfans gofalwyr ond sydd angen help yn yr un modd, ac rwyf wedi gweld bod cael y cynllun ychwanegol hwn wedi gallu eu cyrraedd. Ac yn ehangach, rydym wedi darparu ystod o fesurau ers dechrau'r argyfwng costau byw, a'r bwriad yw targedu'r rhai sydd fwyaf o angen cymorth yn y cyfnod anodd hwn, ac yn amlwg mae hynny'n cynnwys gofalwyr di-dâl. Mae dros £3 biliwn wedi'i ddyrannu i helpu gyda chost biliau hanfodol, fel bwyd a thanwydd, yn ogystal â chymorth brys i aelwydydd mewn argyfwng ariannol.

As you know, the inflation shock last October means that our Welsh Government settlement in 2023-24 is up to £900 million lower in real terms than expected at the time of the 2020-21 spending review. So, we're under great financial pressure. But, despite budget pressures, we continue our support for the social wage, those policies and programmes that help keep money in the pockets of Welsh citizens, and this includes initiatives such as our £244 million council tax reduction scheme and our commitment to free prescriptions, which, of course, are not provided over the border. For people experiencing extreme financial difficulty, this year we've provided £38.5 million from our discretionary assistance fund, and we're also supporting the Fuel Bank Foundation to help households that prepay for their fuel. 

One of our key levers for supporting households affected by the crisis is income maximisation, helping people to find out about and access all the financial support that they're entitled to. In December last year, we launched our third benefits take-up campaign to raise people's awareness of their entitlements. Since then, 'Claim what's yours' advisers have helped over 32,500 people with over 76,800 issues, and supported people to claim over £11 million in additional income. I think these campaigns to ensure that people maximise the income they are entitled to are extremely important. The Minister for Social Justice and Chief Whip has recently approved additional funding that will keep 71 'Claim what's yours' advisers in post until March 2024 to help meet the demand generated by the cost-of-living crisis. The services delivered through Welsh Government's single advice fund are making a real difference to people's lives. Last year, over 83,000 people accessing the fund's services came from a priority group, with 64,000 self-reporting they were a disabled person or had a long-term health condition.

We are working with our statutory partners and the national carers organisations to drive further support and improvements in our offer to unpaid carers. And, of course, the role of the unpaid carer is absolutely vital when the person they care for is admitted to or discharged from hospital. When I first took up this job, I met with a group of unpaid carers and that was one of the big issues they raised with me—the transition of their loved one going into hospital or coming out and that that was an absolutely crucial time for them. So, our guidance sets out the engagement, the information and the support that unpaid carers can expect at these times. Obviously, the active involvement of the unpaid carer is crucial to the well-being of the patient, and to ensure flow through our hospital system to allow timely discharges. We've provided further support of £1 million to health boards this year to ensure that this support for unpaid carers is in place. We also know it's so important that carers can have a break from their caring role, because the other issue that has been constantly raised with me by carers is that they need a break. And so, as part of our programme for government commitment, we've established an innovative short break scheme. We've invested an additional £9 million for the period 2022-25, and this aims to support 30,000 unpaid carers to take a break from caring and have more opportunities to relax, socialise and pursue their own interests, because a life alongside caring I think is essential for carers and also enables them to carry on caring, enables them to keep going, because, like you, Sioned, I have had the experience of being a carer and I know how crucial it is just to have those breaks.

Earlier this year, I announced that part of this funding has been used to set up a third sector grant scheme entitled 'Amser'. This will enhance the range of short break options for unpaid carers of all ages, and this short breaks fund is in addition to what local authorities already provide to allow unpaid carers respite. The intention is that the more individual and creative opportunities developed through this fund will be adopted by local authorities into their routine provision. Now, the short breaks fund is open to young carers also, and I'm really pleased that young carers and that Sarah and Jane also mentioned particular individual cases of young carers. I met with many young carers in August when I visited the three-day young carers festival that was held in Builth Wells. Three hundred and thirty young carers and their supporters came together to relax, develop peer networks and to receive support, and the feedback from this event was overwhelmingly positive. What I was told again from young carers was they wanted a festival—they wanted something like this, a festival, where they could do things, they could join together, and I’m so glad that I was able to initiate this. This is the second year now that we’ve had this, and I hope that we would be able to continue this, because this is what they wanted. They wanted to have fun, they wanted to have a great time, and they did.

But despite these examples of positive work that are ongoing and we are planning to continue, I absolutely accept that there is much more that we need to do. We commissioned the Association of Directors of Social Services Cymru to undertake a rapid review—

Fel y gwyddoch, mae'r sioc chwyddiant fis Hydref diwethaf yn golygu bod setliad Llywodraeth Cymru yn 2023-24 hyd at £900 miliwn yn is mewn termau real na'r disgwyl adeg adolygiad o wariant 2020-21. Felly, rydym dan bwysau ariannol mawr. Ond er gwaethaf y pwysau cyllidebol, rydym yn parhau â'n cefnogaeth i'r cyflog cymdeithasol, y polisïau a'r rhaglenni sy'n helpu i gadw arian ym mhocedi dinasyddion Cymru, ac mae hyn yn cynnwys cynlluniau fel ein cynllun gostyngiadau'r dreth gyngor gwerth £244 miliwn a'n hymrwymiad i bresgripsiynau am ddim, nad ydynt yn cael eu darparu dros y ffin wrth gwrs. I bobl sy'n profi anawsterau ariannol eithafol, eleni rydym wedi darparu £38.5 miliwn o'n cronfa cymorth dewisol, ac rydym hefyd yn cefnogi'r Sefydliad Banc Tanwydd i helpu aelwydydd sy'n talu am eu tanwydd ymlaen llaw. 

Un o'n prif ysgogiadau ar gyfer cefnogi aelwydydd y mae'r argyfwng yn effeithio arnynt yw pwyslais ar incwm, i helpu pobl i gael gwybod am yr holl gymorth ariannol y mae ganddynt hawl i'w gael, a chael mynediad ato. Ym mis Rhagfyr y llynedd, lansiwyd ein trydedd ymgyrch hawlio budd-daliadau i godi ymwybyddiaeth pobl o'r hyn y mae ganddynt hawl i'w gael. Ers hynny, mae cynghorwyr 'Hawliwch yr hyn sy'n ddyledus i chi' wedi helpu dros 32,500 o bobl gyda dros 76,800 o faterion, ac wedi cefnogi pobl i hawlio dros £11 miliwn mewn incwm ychwanegol. Rwy'n credu bod yr ymgyrchoedd hyn i sicrhau bod pobl yn gwneud y mwyaf o'r incwm y mae ganddynt hawl iddo yn hynod o bwysig. Mae'r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol a'r Prif Chwip wedi cymeradwyo cyllid ychwanegol yn ddiweddar a fydd yn cadw 71 o gynghorwyr 'Hawliwch yr hyn sy'n ddyledus i chi' yn eu gwaith tan fis Mawrth 2024 i helpu i fodloni'r galw a gynhyrchir gan yr argyfwng costau byw. Mae'r gwasanaethau sy'n cael eu darparu drwy gronfa gynghori sengl Llywodraeth Cymru yn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol i fywydau pobl. Y llynedd, roedd dros 83,000 o bobl a oedd yn defnyddio gwasanaethau'r gronfa yn dod o grŵp blaenoriaeth, gyda 64,000 yn hunanadrodd eu bod yn unigolion anabl neu fod ganddynt gyflwr iechyd hirdymor.

Rydym yn gweithio gyda'n partneriaid statudol a'r sefydliadau gofalwyr cenedlaethol i ysgogi cefnogaeth a gwelliannau pellach yn ein cynnig i ofalwyr di-dâl. Ac wrth gwrs, mae rôl y gofalwr di-dâl yn gwbl hanfodol pan fydd yr unigolyn y mae'n gofalu amdanynt yn mynd i'r ysbyty neu'n cael eu rhyddhau o'r ysbyty. Pan ddechreuais yn y swydd hon gyntaf, cyfarfûm â grŵp o ofalwyr di-dâl a dyna oedd un o'r pethau mawr y gwnaethant eu dwyn i fy sylw—y newid pan fyddai eu hanwyliaid yn mynd i'r ysbyty neu'n dod allan a bod hwnnw'n gyfnod allweddol iddynt. Felly, mae ein canllawiau yn nodi'r ymgysylltiad, yr wybodaeth a'r cymorth y gall gofalwyr di-dâl ei ddisgwyl ar yr adegau hyn. Yn amlwg, mae cyfranogiad gweithredol y gofalwr di-dâl yn hanfodol i lesiant y claf, ac i sicrhau llif trwy ein system ysbytai i ganiatáu i gleifion gael eu rhyddhau'n amserol. Rydym wedi darparu cymorth pellach o £1 filiwn i fyrddau iechyd eleni i sicrhau bod y cymorth hwn i ofalwyr di-dâl ar waith. Rydym hefyd yn gwybod ei bod mor bwysig i ofalwyr allu cael seibiant o'u rôl ofalu, oherwydd y mater arall y mae gofalwyr yn ei ddwyn i fy sylw'n gyson yw bod angen seibiant arnynt. Ac felly, yn rhan o ymrwymiad ein rhaglen lywodraethu, rydym wedi sefydlu cynllun seibiant byr arloesol. Rydym wedi buddsoddi £9 miliwn ychwanegol ar gyfer y cyfnod 2022-25, a'r nod yw cynorthwyo 30,000 o ofalwyr di-dâl i gymryd seibiant o ofalu a chael mwy o gyfleoedd i ymlacio, cymdeithasu a dilyn eu diddordebau eu hunain, oherwydd mae bywyd ochr yn ochr â gofalu yn hanfodol i ofalwyr a hefyd yn eu galluogi i barhau i ofalu, yn eu galluogi i ddal ati, oherwydd, fel chi, Sioned, rwyf innau wedi cael profiad o fod yn ofalwr ac rwy'n gwybod pa mor hanfodol yw cael y cyfnodau hynny o seibiant.

Yn gynharach eleni, cyhoeddais fod rhan o'r cyllid hwn wedi'i ddefnyddio i sefydlu cynllun grant trydydd sector o'r enw 'Amser'. Bydd hwn yn gwella'r ystod o opsiynau seibiant byr ar gyfer gofalwyr di-dâl o bob oed, ac mae'r gronfa seibiant byr hon yn ychwanegol at yr hyn y mae awdurdodau lleol eisoes yn ei ddarparu i ganiatáu seibiant i ofalwyr di-dâl. Y bwriad yw y bydd y cyfleoedd mwy personol a chreadigol a ddatblygir drwy'r gronfa hon yn cael eu mabwysiadu gan awdurdodau lleol yn rhan o'u darpariaeth arferol. Nawr, mae'r gronfa seibiant byr ar agor i ofalwyr ifanc hefyd, ac rwy'n falch iawn fod gofalwyr ifanc a bod Sarah a Jane hefyd wedi sôn am achosion unigol penodol o ofalwyr ifanc. Cyfarfûm â llawer o ofalwyr ifanc ym mis Awst pan ymwelais â'r ŵyl gofalwyr ifanc dri diwrnod o hyd a gynhaliwyd yn Llanfair-ym-Muallt. Daeth 330 o ofalwyr ifanc a'u cefnogwyr ynghyd i ymlacio, datblygu rhwydweithiau cymheiriaid ac i gael cefnogaeth, ac roedd yr adborth o'r digwyddiad hwn yn hynod gadarnhaol. Yr hyn a ddywedwyd wrthyf eto gan ofalwyr ifanc oedd eu bod eisiau gŵyl—roeddent eisiau rhywbeth fel hyn, gŵyl, lle gallent wneud pethau, gallent ymuno â'i gilydd, ac rwyf mor falch fy mod i wedi gallu cychwyn hyn. Dyma'r ail flwyddyn i ni gael hyn bellach, ac rwy'n gobeithio y byddem yn gallu parhau â hyn, oherwydd dyma beth oeddent ei eisiau. Roeddent eisiau cael hwyl, roeddent eisiau cael amser gwych, ac fe wnaethant.

Ond er gwaethaf yr enghreifftiau hyn o waith cadarnhaol sydd ar y gweill ac y bwriadwn ei barhau, rwy'n derbyn yn llwyr fod llawer mwy y mae angen i ni ei wneud. Fe wnaethom gomisiynu Cymdeithas Cyfarwyddwyr Gwasanaethau Cymdeithasol Cymru i gynnal adolygiad cyflym—

19:20

Deputy Minister, will you take an intervention?

Ddirprwy Weinidog, a wnewch chi dderbyn ymyriad?

I just wanted to ask you specifically, as you mentioned 'Amser' there and, again, when I was looking at some of the websites that deliver these grants, the applications were all closed—all the forms were closed. And, as I mentioned, the carer support grant, that application was closed. I would appreciate it if you could perhaps just take a look at that. I know that they are demand-led grants. So, I'm presuming, that—. It was £4 million or so, wasn't it, only announced in July. So, has that money run out, or why are these grant applications closed?

Roeddwn eisiau gofyn i chi'n benodol, gan ichi sôn am 'Amser' yno, ac unwaith eto, pan oeddwn yn edrych ar rai o'r gwefannau sy'n darparu'r grantiau hyn, roedd y ceisiadau i gyd ar gau—roedd yr holl ffurflenni ar gau. Ac fel y soniais, roedd y grant cymorth i ofalwyr, roedd y cais hwnnw ar gau. Byddai'n dda gennyf pe gallech chi edrych ar hynny. Rwy'n gwybod eu bod yn grantiau sy'n cael eu harwain gan y galw. Felly, rwy'n rhagdybio bod—. Roedd yn £4 miliwn, onid oedd, a gyhoeddwyd ym mis Gorffennaf. Felly, a yw'r arian hwnnw wedi dod i ben, neu pam mae'r ceisiadau grant hyn ar gau?

Well, I didn't know it had run out, but I will certainly take that back and come back to you with the information. Thank you for drawing that to my attention. 

So, in any case, we asked the Association of Directors of Social Services to undertake a rapid review of unpaid carers’ rights during and after the pandemic, and the report, which is now published, highlights the relatively low take-up of carers needs assessments, which you mentioned again in your speech, and the waits experienced by many unpaid carers who have accepted the offer of an assessment. The report makes clear that professional and unpaid carers are not always fully aware of carers’ rights and entitlements, and that includes professionals as well as unpaid carers themselves. I absolutely accept that not all unpaid carers want an assessment, but I also accept that those who do want an assessment are often not able to get it in a timely way. Some of this is to do with the shortage of social workers to do assessments, and one of the ways we’re trying to address this—there are hopeful signs—is we’ve put £10 million towards getting increased bursaries for student social workers, and it does look as if more people have applied to take up the course in September this year, so that is very encouraging. We’ll see how it goes. I know it will take some years to train as a social worker, but that’s one of the ways we’re trying to address getting more social workers in, because it is a lack of social workers that has caused some of these difficulties.

In any case, I’ve asked the ministerial advisory group for unpaid carers to establish a working group to map the findings from the review against our current Welsh Government carers delivery plan. So, I want to make sure that what we’re doing is the best that we can do with the resources that we’ve got, so we’re going to look at all that again and review it. And the advisory group provides invaluable professional and lived experience, because I think another point that Sioned made was how important it is, with young carers, the carers and the cared-for, that their voices should be absolutely centrepiece in what we do, and I am very determined that we work in a co-productive way and that the advisory group is one of the key ways of doing that. And the working group that we set up will assist us in any necessary reprioritising of the activities and work streams we support.

I want us all to raise our awareness of carers, enabling them to identify themselves, helping them to find out about their rights as unpaid carers and access to the support they’re entitled to. Again, the young carers are often in households that are dependent on welfare benefits and may have a greater role in managing finances than other children and young people of their age, maybe. There’s no doubt that they have to take on responsibilities in a way that other young people may not have to. Carers Wales and Carers Trust Wales have been awarded funding of £1.4 million between 2020 and 2025 to jointly run the Carer Aware project. This project focuses on carer recognition, respect and support across health and social care settings in Wales. It's also vital that unpaid carers are supported to take care of their health and well-being. I think the health and well-being of the carers themselves is something we have to concentrate on. We're funding Carers Wales to deliver their carer empowerment and well-being project, with £1.3 million awarded for the period of 2020-25, and this project will inform, support and empower unpaid carers to manage their caring roles while they also look after their own health and well-being.

I don't underestimate the scale of the challenge, and I've mentioned some of the things that we are doing or are planning to continue to do, but we are in very difficult times. Going on to adequate financial support, it's obviously a crucial part of supporting unpaid carers. We know, as you've said, Sioned, that welfare benefits are reserved and the level of carers allowance attracts a huge amount of criticism from unpaid carers and their advocates, and we have previously raised this with the Secretary of State, protesting and urging them to make it more. I intend to do that again, and this debate, I think, has helped highlight this issue, because that is the main benefit and it is just too low. Of course, as I think you mentioned, when someone receives a state pension and this is more than the carers allowance, they may not be paid the carers allowance. So, this certainly doesn't help unpaid carers feel valued.

So, I'd like to say that this is an area that I think is very important and I'd like to thank you very much for bringing this debate—diolch yn fawr iawn. And, as I say, thanks to Sarah and Jane for raising the issue of young carers, and to Mabon and Gareth for contributing to this issue. As Sarah said, we want hope, and I want to be very positive, really, as well, because the carers who care for their loved ones want to do it, they love doing it, and it's our job, I think, as Government, as a community, as citizens and as the Senedd to do all we can to help them in that role. But I think young carers, as Sarah said, will go forward and have great futures, like Ed Davey, and we have to think very positively because sometimes when we discuss carers, we can almost be ground down with what seems to be the misery of it all, but there are solutions and it does mean that we have to make them a priority. I want to thank you and end by giving my sincerest 'thank you' to all the unpaid carers. So, diolch yn fawr.

Wel, nid oeddwn yn gwybod ei fod wedi dod i ben, ond yn sicr fe edrychaf ar hynny a dod â'r wybodaeth i chi. Diolch am dynnu fy sylw at hynny.

Felly, beth bynnag, fe wnaethom ofyn i'r Gymdeithas Cyfarwyddwyr Gwasanaethau Cymdeithasol gynnal adolygiad cyflym o hawliau gofalwyr di-dâl yn ystod ac ar ôl y pandemig, ac mae'r adroddiad, sydd bellach wedi'i gyhoeddi, yn tynnu sylw at y nifer cymharol isel sy'n manteisio ar asesiadau anghenion gofalwyr, y sonioch chi amdanynt yn eich araith, a'r amseroedd aros a brofir gan lawer o ofalwyr di-dâl sydd wedi derbyn y cynnig i gael asesiad. Mae'r adroddiad yn dweud yn glir nad yw gweithwyr proffesiynol a gofalwyr di-dâl bob amser yn gwbl ymwybodol o hawliau gofalwyr, ac mae hynny'n cynnwys gweithwyr proffesiynol yn ogystal â gofalwyr di-dâl eu hunain. Rwy'n derbyn yn llwyr nad yw pob gofalwr di-dâl eisiau asesiad, ond rwyf hefyd yn derbyn, yn aml, nad yw'r rhai sydd eisiau asesiad yn gallu ei gael mewn modd amserol. Mae rhywfaint o hyn yn ymwneud â'r prinder gweithwyr cymdeithasol i gynnal asesiadau, ac un o'r ffyrdd yr ydym yn ceisio mynd i'r afael â hyn—mae yna arwyddion gobeithiol—yw ein bod wedi rhoi £10 miliwn tuag at gael mwy o fwrsariaethau i weithwyr cymdeithasol dan hyfforddiant, ac mae'n ymddangos bod mwy o bobl wedi gwneud cais i ddilyn y cwrs ym mis Medi eleni, felly, mae hynny'n galonogol iawn. Cawn weld sut mae'n mynd. Rwy'n gwybod y bydd yn cymryd rhai blynyddoedd i hyfforddi fel gweithiwr cymdeithasol, ond dyna un o'r ffyrdd yr ydym yn ceisio mynd i'r afael â chael mwy o weithwyr cymdeithasol i mewn, am mai prinder gweithwyr cymdeithasol sydd wedi achosi rhai o'r anawsterau hyn.

Beth bynnag, rwyf wedi gofyn i grŵp cynghori'r Gweinidog ar ofalwyr di-dâl sefydlu gweithgor i fapio canfyddiadau'r adolygiad yn erbyn cynllun cyflawni presennol Llywodraeth Cymru ar gyfer gofalwyr. Felly, rwyf am sicrhau mai'r hyn a wnawn yw'r gorau y gallwn ei wneud gyda'r adnoddau sydd gennym, felly rydym yn mynd i edrych ar hynny i gyd eto a'i adolygu. Ac mae'r grŵp cynghori yn darparu profiad proffesiynol a phrofiad byw amhrisiadwy, oherwydd credaf mai pwynt arall a wnaeth Sioned oedd pa mor bwysig yw sicrhau, gyda gofalwyr ifanc, y gofalwyr a'r rhai sy'n derbyn gofal, y dylai eu lleisiau fod yn gwbl ganolog yn yr hyn a wnawn, ac rwy'n benderfynol iawn ein bod yn gweithio mewn ffordd gydgynhyrchiol a bod y grŵp cynghori yn un o'r ffyrdd allweddol o wneud hynny. A bydd y gweithgor a sefydlwyd gennym yn ein cynorthwyo i ailflaenoriaethu'r gweithgareddau a'r ffrydiau gwaith a gefnogwn.

Rwyf am i bob un ohonom godi ein hymwybyddiaeth o ofalwyr, gan eu galluogi i wybod mai dyna ydynt, a'u helpu i wybod am eu hawliau fel gofalwyr di-dâl a chael y cymorth y mae ganddynt hawl iddo. Unwaith eto, mae'r gofalwyr ifanc yn aml mewn cartrefi sy'n ddibynnol ar fudd-daliadau lles ac efallai y bydd ganddynt fwy o rôl yn rheoli cyllid na phlant a phobl ifanc eraill eu hoedran. Nid oes amheuaeth fod yn rhaid iddynt ysgwyddo cyfrifoldebau mewn ffordd na fydd yn rhaid i bobl ifanc eraill ei wneud. Mae Gofalwyr Cymru ac Ymddiriedolaeth Gofalwyr Cymru wedi derbyn cyllid o £1.4 miliwn rhwng 2020 a 2025 i weithredu prosiect Ymwybyddiaeth o Ofalwyr ar y cyd. Mae'r prosiect hwn yn canolbwyntio ar nodi, parchu a chefnogi gofalwyr ar draws lleoliadau iechyd a gofal cymdeithasol yng Nghymru. Mae hefyd yn hanfodol fod gofalwyr di-dâl yn cael eu cefnogi i ofalu am eu hiechyd a'u lles. Rwy'n credu bod iechyd a lles y gofalwyr eu hunain yn rhywbeth y mae'n rhaid inni ganolbwyntio arno. Rydym yn ariannu Gofalwyr Cymru i gyflawni eu prosiect lles a grymuso gofalwyr, gyda £1.3 miliwn yn cael ei ddyfarnu ar gyfer y cyfnod 2020-25, a bydd y prosiect hwn yn hysbysu, cefnogi a grymuso gofalwyr di-dâl i ymdopi â'u rolau gofalu tra byddant hefyd yn gofalu am eu hiechyd a'u lles eu hunain.

Nid wyf yn bychanu maint yr her, ac rwyf wedi sôn am rai o'r pethau yr ydym yn eu gwneud neu'n bwriadu parhau i'w gwneud, ond rydym mewn cyfnod anodd iawn. I fynd ymlaen at gefnogaeth ariannol ddigonol, mae'n amlwg yn rhan hanfodol o gefnogi gofalwyr di-dâl. Rydym yn gwybod, fel y dywedoch chi, Sioned, fod budd-daliadau lles wedi'u cadw'n ôl ac mae lefel y lwfans gofalwyr yn denu llawer iawn o feirniadaeth gan ofalwyr di-dâl a'u heiriolwyr, ac rydym wedi codi hyn yn flaenorol gyda'r Ysgrifennydd Gwladol, gan brotestio a'u hannog i'w gynyddu. Rwy'n bwriadu gwneud hynny eto, ac mae'r ddadl hon, rwy'n credu, wedi helpu i dynnu sylw at y mater, oherwydd dyna'r prif fudd-dâl ac mae'n rhy isel. Wrth gwrs, fel y dywedoch chi, rwy'n credu, pan fydd rhywun yn derbyn pensiwn y wladwriaeth ac mae'n fwy na'r lwfans gofalwyr, efallai na fyddant yn cael y lwfans gofalwyr. Felly, yn sicr nid yw hyn yn helpu gofalwyr di-dâl i deimlo eu bod yn cael eu gwerthfawrogi.

Felly, hoffwn ddweud bod hwn yn faes sy'n bwysig iawn yn fy marn i, a hoffwn ddiolch yn fawr iawn i chi am gyflwyno'r ddadl hon. Ac fel y dywedais, diolch i Sarah a Jane am godi mater gofalwyr ifanc, ac i Mabon a Gareth am gyfrannu at y mater. Fel y dywedodd Sarah, rydym eisiau gobaith, ac rwyf innau eisiau bod yn gadarnhaol hefyd, oherwydd mae'r gofalwyr sy'n gofalu am eu hanwyliaid eisiau gwneud hynny, maent yn falch o'i wneud, a'n gwaith ni fel Llywodraeth, fel cymuned, fel dinasyddion ac fel Senedd yw gwneud popeth yn ein gallu i'w helpu yn y rôl honno. Ond rwy'n credu, fel y dywedodd Sarah, y bydd gofalwyr ifanc yn mynd ymlaen i gael dyfodol gwych, fel Ed Davey, ac mae'n rhaid inni feddwl yn gadarnhaol iawn oherwydd weithiau pan fyddwn yn trafod gofalwyr, bron na chawn ein llorio gan yr hyn sy'n ymddangos fel sefyllfa gwbl ofidus, ond mae yna atebion ac mae'n golygu bod yn rhaid inni eu gwneud yn flaenoriaeth. Hoffwn ddiolch i chi a gorffen drwy ddiolch yn ddiffuant i'r holl ofalwyr di-dâl. Felly, diolch yn fawr.

19:25

Diolch i bawb. Daw hynny â busnes heddiw i ben.

Thank you, all. That brings today's proceedings to a close.

Daeth y cyfarfod i ben am 19:28.

The meeting ended at 19:28.