Y Cyfarfod Llawn

Plenary

11/10/2023

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.

Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.

The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

1. Cwestiynau i’r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol a'r Prif Chwip
1. Questions to the Minister for Social Justice and Chief Whip

Prynhawn da a chroeso, bawb, i'r cyfarfod heddiw o'r Senedd. Yr eitem gyntaf ar ein hagenda ni'r prynhawn yma yw'r cwestiynau i’r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Jenny Rathbone.

Good afternoon and welcome, all, to today's Senedd Plenary meeting. The first item on our agenda this afternoon is questions to the Minister for Social Justice, and the first question is from Jenny Rathbone.

'Cynllun Gweithredu Cymru sy’n Falch o’r Mislif'
The 'Period Proud Wales Action Plan'

1. A wnaiff y Gweinidog roi diweddariad am gynllun Cymru sy'n Falch o'r Mislif? OQ60076

1. Will the Minister provide an update on the Period Proud Wales plan? OQ60076

Our Period Proud Wales plan is a cross-Government plan to achieve period dignity and eliminate period poverty. The plan was published back in February this year, and, since then, progress has been made against all 10 actions, and we are committed to continuing to build on this.

Mae ein cynllun Cymru sy’n Falch o’r Mislif yn gynllun trawslywodraethol i sicrhau urddas mislif a dileu tlodi mislif. Cyhoeddwyd y cynllun yn ôl ym mis Chwefror eleni, ac ers hynny, mae cynnydd wedi’i wneud ar bob un o’r 10 cam gweithredu, ac rydym wedi ymrwymo i barhau i adeiladu ar hyn.

Thank you very much. Of course, it's incredibly important that children and young people, and anyone on low incomes, have access to free period products, particularly when four in 10 households are regularly running out of money for essentials because of the cost-of-living crisis. So, I think we should all applaud the Welsh Government's investment—I think it's about £12 million—in Period Proud Wales since 2018. I'd just like to ask you what progress the Welsh Government is making year on year on reducing plastic in period products, because a lot of them do contain plastic, which is obviously horrendous for the environment. And what progress is being made on introducing sustainable products, rather than single use? For example, how would you encourage girls to use Mooncups once they become sexually active? It's not at all suitable for a nine-year-old, but, once they become sexually active, I would expect them to be encouraged to use Mooncups, because then these products are available all the time, rather than when they happen to be in school.

Diolch yn fawr iawn. Wrth gwrs, mae'n hynod bwysig fod plant a phobl ifanc, ac unrhyw un ar incwm isel, yn gallu cael gafael ar nwyddau mislif am ddim, yn enwedig pan fo pedair o bob 10 aelwyd yn rhedeg allan o arian yn rheolaidd ar gyfer hanfodion oherwydd yr argyfwng costau byw. Felly, credaf y dylai pob un ohonom gymeradwyo buddsoddiad Llywodraeth Cymru—oddeutu £12 miliwn, rwy'n credu—yng nghynllun Cymru sy’n Falch o’r Mislif ers 2018. Hoffwn ofyn i chi pa gynnydd y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud o un flwyddyn i'r llall ar leihau plastig mewn nwyddau mislif, gan fod llawer ohonynt yn cynnwys plastig, sy'n amlwg yn erchyll i'r amgylchedd. A pha gynnydd sy'n cael ei wneud ar gyflwyno nwyddau cynaliadwy, yn hytrach na rhai untro? Er enghraifft, sut y byddech chi'n annog merched i ddefnyddio Mooncups ar ôl iddynt ddod yn rhywiol weithredol? Nid ydynt yn addas o gwbl ar gyfer plentyn naw oed, ond pan fyddant yn dod yn rhywiol weithredol, buaswn yn disgwyl iddynt gael eu hannog i ddefnyddio Mooncups, oherwydd wedyn, mae’r nwyddau hyn ar gael drwy’r amser, yn hytrach na phan fyddant yn digwydd bod yn yr ysgol.

I thank Jenny Rathbone for her question. I know you're a very active campaigner and a passionate advocate in this area, and you're absolutely right around the need, more than ever, to make sure people have access to period products, particularly as communities and individuals are feeling the real pinch of the cost-of-living crisis that is still upon us. So, as a Government, we're obviously committed to getting that balance of accessibility and choice, but also very much committed to addressing those challenges posed by plastic pollution, as Jenny Rathbone set out, whether that's across Government in our work, or throughout the Period Proud Wales plan. And since we've brought in the grant, we have worked with local authorities to make sure that a certain percentage of the products they buy through the grant need to be reusable or plastic-free. And the plan itself does set out that vision of a country where a broader range of period products are in use, while limiting the negative environmental impacts as a consequence of that. So, we've increased that target year on year, in terms of reducing plastic pollution, but in terms of actually a drive to encourage that accessibility and that access of choice, there's a balance, isn't there, to ensure that choice of products available for the most appropriate audience or person, and that reusable or plastic-free products are there for those who need it or who feel able to need it as well. We will continue to build on that work, and I'm happy to keep Members updated as we actually continue to move towards that—not only making sure that people have access to the products that they need, when they need them, but they're done in a sustainable way as well.

Diolch i Jenny Rathbone am ei chwestiwn. Gwn eich bod yn ymgyrchydd gweithgar iawn ac yn eiriolwr angerddol yn y maes hwn, ac rydych yn llygad eich lle ynghylch yr angen, yn fwy nag erioed, i sicrhau bod pobl yn gallu cael gafael ar nwyddau mislif, yn enwedig gan fod cymunedau ac unigolion yn teimlo gwir effaith yr argyfwng costau byw rydym yn dal i'w wynebu. Felly, fel Llywodraeth, rydym yn amlwg wedi ymrwymo i gael cydbwysedd rhwng hygyrchedd a dewis, ond rydym hefyd wedi ymrwymo'n llwyr i fynd i'r afael â'r heriau a achosir gan lygredd plastig, fel y nododd Jenny Rathbone, boed hynny ar draws y Llywodraeth yn ein gwaith, neu drwy gynllun Cymru sy’n Falch o’r Mislif. Ac ers inni gyflwyno'r grant, rydym wedi gweithio gydag awdurdodau lleol i sicrhau bod angen i ganran benodol o'r nwyddau y maent yn eu prynu drwy'r grant fod yn rhai y gellir eu hailddefnyddio neu'n ddi-blastig. Ac mae'r cynllun ei hun yn nodi'r weledigaeth o wlad lle mae ystod ehangach o nwyddau mislif yn cael eu defnyddio, gan gyfyngu ar yr un pryd ar yr effeithiau amgylcheddol negyddol o ganlyniad i hynny. Felly, rydym wedi cynyddu'r targed o un flwyddyn i'r llall, o ran lleihau llygredd plastig, ond o ran yr ymdrech i annog hygyrchedd a mynediad at ddewis, mae cydbwysedd i'w gael, onid oes, er mwyn sicrhau bod dewis o nwyddau ar gael ar gyfer y gynulleidfa neu’r unigolyn mwyaf priodol, a bod nwyddau y gellir eu hailddefnyddio neu nwyddau di-blastig ar gael hefyd i’r rhai sydd eu hangen neu sy’n teimlo y gallent eu defnyddio hefyd. Byddwn yn parhau i adeiladu ar y gwaith hwnnw, ac rwy'n fwy na pharod i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau wrth inni barhau i symud tuag at hynny—nid yn unig sicrhau bod pobl yn cael mynediad at y nwyddau sydd eu hangen arnynt, pan fydd eu hangen arnynt, ond eu bod yn gynaliadwy hefyd.

I welcome the work that the Welsh Government's done on period poverty. One of the other challenges that many people in Wales face, unfortunately, is incontinence. There are roughly 150,000 people in Wales that suffer from incontinence. It's a hidden issue that many of us will not be aware of. But that means that they also face challenges when accessing public conveniences. Sometimes, they may not have a product on them that they need access to, and, very often in public conveniences, there aren't even bins that they can put their products into once they've been used. What action will the Welsh Government take in order to consider how it might be able to help address these challenges that so many people in Wales are struggling with?

Rwy'n croesawu'r gwaith y mae Llywodraeth Cymru wedi’i wneud ar dlodi mislif. Un o’r heriau eraill y mae llawer o bobl yng Nghymru yn eu hwynebu, yn anffodus, yw anymataliaeth. Mae oddeutu 150,000 o bobl yng Nghymru yn dioddef o anymataliaeth. Mae'n fater cudd na fydd llawer ohonom yn ymwybodol ohono. Ond golyga hynny eu bod hefyd yn wynebu heriau wrth ddefnyddio cyfleusterau cyhoeddus. Weithiau, efallai na fydd ganddynt nwydd sydd ei angen arnynt, ac yn aml iawn mewn cyfleusterau cyhoeddus, ni cheir biniau hyd yn oed iddynt allu rhoi eu nwyddau ynddynt ar ôl eu defnyddio. Pa gamau y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i ystyried sut y gallai helpu i fynd i’r afael â’r heriau hyn y mae cymaint o bobl yng Nghymru’n eu hwynebu?

The Member raises a really important point in terms of actually how we support people in Wales who may suffer from incontinence and maintain their dignity and enable them to live a fulfilling and healthy life. The Welsh Government has established an all-Wales continence task and finish group. The group will bring together clinicians from a variety of disciplines, along with, importantly, patient representatives, policy makers, and other stakeholders, to make sure we develop a comprehensive and a very much evidence-based plan for continence services and the support and access to those services, whether it's within community settings or, like you say, when you're out and about in the community as well. The output of that group will ensure that we make better use of the existing information that might be there to signpost people to high-quality support, education and resources, or even enabling people to benefit from the use of apps or websites, in order to know where they can get that support and assistance as well. Obviously, you'll be familiar that local authorities are legally required to produce a local toilet strategy and, in doing so, local authorities and also community settings should be encouraged to make sure that they engage with these representative groups to make sure, like you say, there are facilities on hand that people need and should expect as well.

Mae’r Aelod yn codi pwynt gwirioneddol bwysig ynglŷn â sut rydym yn cefnogi pobl yng Nghymru a allai fod yn dioddef o anymataliaeth, a chynnal eu hurddas a’u galluogi i fyw bywyd bodlon ac iach. Mae Llywodraeth Cymru wedi sefydlu grŵp gorchwyl a gorffen Cymru gyfan ar anymataliaeth. Bydd y grŵp yn dod â chlinigwyr o amrywiaeth o ddisgyblaethau at ei gilydd, ynghyd â chynrychiolwyr cleifion, yn bwysig iawn, llunwyr polisïau, a rhanddeiliaid eraill, i sicrhau ein bod yn datblygu cynllun cynhwysfawr sy’n seiliedig ar dystiolaeth ar gyfer gwasanaethau ymataliaeth a'r cymorth a'r mynediad at y gwasanaethau hynny, boed hynny mewn lleoliadau cymunedol neu, fel y dywedwch, pan fyddwch allan yn y gymuned hefyd. Bydd allbwn y grŵp hwnnw’n sicrhau ein bod yn gwneud gwell defnydd o’r wybodaeth bresennol a allai fod yno i gyfeirio pobl at gymorth, addysg ac adnoddau o ansawdd uchel, neu hyd yn oed alluogi pobl i fanteisio ar apiau neu wefannau, er mwyn gwybod ble gallant gael cefnogaeth a chymorth o'r fath. Yn amlwg, fe fyddwch yn ymwybodol ei bod yn ofynnol yn ôl y gyfraith i awdurdodau lleol lunio strategaethau toiledau lleol, ac wrth wneud hynny, dylid annog awdurdodau lleol a lleoliadau cymunedol hefyd i sicrhau eu bod yn ymgysylltu â’r grwpiau cynrychioliadol hyn i sicrhau, fel y dywedwch, fod cyfleusterau y mae pobl eu hangen ac y dylent eu disgwyl wrth law.

13:35

Diolch i Jenny Rathbone am gyflwyno'r cwestiwn pwysig hwn. Dwi'n llwyr gefnogol i weledigaeth Llywodraeth Cymru. Mae’r ffaith ein bod ni'n trafod cynnyrch mislif mor agored rŵan yn beth cadarnhaol iawn. Dwi'n falch iawn o weld disgyblion ysgol Plasmawr yma. Ges i drafodaeth fywiog efo nhw yn gynharach heddiw ynglŷn â phwysigrwydd hyn a sut mae'r polisi’n gweithio yn eu hysgol nhw.

Un o'r pethau sydd wedi ei fwydo'n ôl i mi ydy ei fod yn dal yn parhau yn loteri cod post o ran cael mynediad i'r cynnyrch. Mae o'n ddibynnol yn aml iawn o ran sut mae ysgol yn mynd ati efo hyn, sut mae cymuned leol ac ati, ac mae yna'n dal achosion lle mae pobl, yn anffodus, sydd angen y cynnyrch yma yn dal i fethu cael mynediad. Gaf fi ofyn, felly, sut ydych chi'n parhau i asesu pa mor llwyddiannus mae'r polisi yma, fel mae o—y cynllun hwn? Ac a ydych chi wedi rhoi unrhyw ystyriaeth bellach i gyflwyno deddfwriaeth ar y mater yma, fel sydd yn yr Alban? A ydych chi'n parhau i drafod efo'r Alban o ran sut y mae’n gweithio o ran cael yr hawl yma yn rhan o ddeddfwriaeth yn hytrach nag yn rhan o gynllun gweithredu?

Thank you to Jenny Rathbone for tabling this important question. I am fully supportive of the Welsh Government's vision. The fact that we are discussing period products so openly now is very positive. I'm so pleased to see pupils from ysgol Plasmawr here. I had a lively discussion with them earlier today on the importance of this issue and how policies work in their school.

One of the things that's been fed back to me is that it continues to be a postcode lottery in terms of accessing these products. It is dependent very often in terms of how a school approaches this issue, how a local community approaches it, and there are still cases where people, unfortunately, who need these products still can't access them. Can I ask, therefore, how do you continue to assess the success of this policy and this programme? And have you given any consideration to introducing legislation on this issue, as they have in Scotland? Are you continuing to have discussions with Scotland in terms of how it works in providing this right on a statutory basis rather than as part of an action plan?

Diolch am y cwestiwn, Heledd Fychan, a chroeso i ysgol Plasmawr.

Thank you for your question, Heledd Fychan, and a warm welcome to pupils from ysgol Plasmawr.

I imagine you'd have had some of the best conversations and ideas and input and challenges, actually, which I find I get as a Member of the Senedd from young people in schools and constituencies right across our country and long may they continue to have their voices heard. Even if they're not old enough to vote yet, they have every right to raise those things that concern them with us.

Just to pick up on the things you said about making sure that there is that parity of access and support in different locations, in different schools across Wales, that's something that we've been very conscious of as Government, in terms of making sure that we have an analysis and evidence in terms of how the Period Proud Wales plan and the period dignity grant funding is actually ensuring equity of provision in locations right across Wales. We have had a piece of evaluation work looking at that and I'm looking forward to looking at those results and actually seeing how we can ensure that there is that parity and ensure, actually, that other organisations can learn from others, where there is best practice as well. And, on the feedback, if you have any indirectly from the students you met today and from others in going about your work as a Member, I'd be more than happy for you to get in touch to feed that back so that we can consider that as part of the evaluation and how we build on this work, moving forward. Because, as you said, it's really important that, probably a decade ago, we wouldn't even have been talking about this in this place and I think it's really important that the Period Proud Wales plan—. I think the name is really important as well, because it's not something to be shy of or afraid to talk about. It happens to a significant part of the population and it's right that we discuss it and it's right that we take the action we can to support people.

Tybiaf y byddwch wedi cael rhai o’r sgyrsiau a’r syniadau a’r mewnbwn a’r heriau gorau, a dweud y gwir, a gaf innau fel Aelod o’r Senedd gan bobl ifanc mewn ysgolion ac etholaethau ledled ein gwlad, a boed i'w lleisiau barhau i gael eu clywed. Hyd yn oed os nad ydynt yn ddigon hen i bleidleisio eto, mae ganddynt bob hawl i godi’r pethau hynny sy’n eu poeni gyda ni.

Os caf fynd ar drywydd y pethau a ddywedoch chi ynglŷn â sicrhau cydraddoldeb mynediad a chymorth mewn gwahanol leoliadau, mewn gwahanol ysgolion ledled Cymru, rydym yn ymwybodol iawn o hynny, fel Llywodraeth, a sicrhau bod gennym ddadansoddiad a thystiolaeth o sut mae cynllun Cymru sy’n Falch o’r Mislif a'r cyllid grant urddas mislif yn sicrhau darpariaeth gyfartal mewn lleoliadau ledled Cymru. Rydym wedi gwneud rhywfaint o waith gwerthuso ar hynny, ac edrychaf ymlaen at weld y canlyniadau hynny a gweld sut y gallwn sicrhau y ceir y cydraddoldeb hwnnw, a sicrhau, mewn gwirionedd, y gall sefydliadau eraill ddysgu gan eraill lle ceir arferion gorau hefyd. Ac ar yr adborth, os oes gennych unrhyw adborth anuniongyrchol gan y myfyrwyr y gwnaethoch eu cyfarfod heddiw a chan eraill yn rhinwedd eich swydd fel Aelod, rwy'n fwy na bodlon ichi gysylltu i roi'r adborth hwnnw inni allu ei ystyried yn rhan o’r gwerthusiad a sut yr adeiladwn ar y gwaith hwn wrth symud ymlaen. Oherwydd, fel y dywedoch chi, mae'n wirioneddol bwysig na fyddem, ddegawd yn ôl yn ôl pob tebyg, wedi bod yn siarad am hyn hyd yn oed yn y lle hwn, a chredaf ei bod yn wirioneddol bwysig fod cynllun Cymru sy’n Falch o’r Mislif—. Credaf fod yr enw'n bwysig iawn hefyd, gan nad yw'n rhywbeth i fod yn swil ohono nac i fod ag ofn sôn amdano. Mae'n digwydd i ran sylweddol o'r boblogaeth, ac mae'n iawn ein bod yn ei drafod ac mae'n iawn inni gymryd y camau y gallwn eu cymryd i gefnogi pobl.

Menywod mewn Carchardai yng Nghymru
Women in Welsh Prisons

2. Pa gynnydd sydd wedi'i wneud o ran gweithredu'r argymhellion a wnaed ynghylch anghenion penodol menywod mewn carchardai yng Nghymru yn adroddiad y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol ar brofiadau menywod yn y system cyfiawnder troseddol? OQ60046

2. What progress has been made in implementing the recommendations regarding the specific needs of women in Welsh prisons from the Equality and Social Justice Committee's report on women’s experiences in the criminal justice system? OQ60046

Diolch am eich cwestiwn.

Thank you for your question.

The Welsh Government continues to work collaboratively with partner organisations to deliver progress on a number of recommendations made by the committee. An excellent example of this has been our success, following the report’s publication, in securing access to Buvidal for Welsh women in both Eastwood Park and Styal prisons.

Mae Llywodraeth Cymru yn parhau i gydweithio â sefydliadau partner i sicrhau cynnydd ar nifer o argymhellion a wnaed gan y pwyllgor. Enghraifft wych o hyn yw ein llwyddiant, yn dilyn cyhoeddi’r adroddiad, i sicrhau mynediad at Buvidal i fenywod o Gymru yng ngharchardai Eastwood Park a Styal.

Diolch, Weinidog. Despite decades of discussion, the important report from the committee in May illustrated just how bad the justice system in Wales is for women, with 70 per cent of women serving sentences that are less than 12 months, and many being held in prison for only a few days, with scant regard for the terrible disruption that causes for them and their loved ones. One woman described her struggle with accommodation post prison as like being thrown to the sharks. It is little wonder that the reoffending rate within a year of release is at 56 per cent. I welcome the trial for the women's centre in Swansea and I look forward to hearing when that centre will open, but what discussion is the Minister having with others to ensure that the justice system does not continue to let down women and the people of Wales? Diolch yn fawr.

Diolch, Weinidog. Er gwaethaf degawdau o drafod, roedd yr adroddiad pwysig gan y pwyllgor ym mis Mai yn dangos pa mor wael yw’r system gyfiawnder yng Nghymru i fenywod, gyda 70 y cant o fenywod yn bwrw dedfrydau byrrach na 12 mis, a llawer yn cael eu cadw yn y carchar am ychydig ddyddiau yn unig, heb fawr o sylw i'r tarfu enbyd ar eu bywydau nhw a'u hanwyliaid. Disgrifiodd un fenyw ei brwydr gyda llety ar ôl bod yn y carchar fel cael ei thaflu i'r siarcod. Nid yw’n syndod fod y gyfradd aildroseddu o fewn blwyddyn i ryddhau yn 56 y cant. Rwy'n croesawu'r treial ar gyfer y ganolfan i fenywod yn Abertawe, ac edrychaf ymlaen at glywed pryd y bydd y ganolfan honno’n agor, ond pa drafodaeth y mae’r Gweinidog yn ei chael gydag eraill i sicrhau nad yw’r system gyfiawnder yn parhau i wneud cam â menywod a phobl Cymru? Diolch yn fawr.

Diolch yn fawr. Well, of course, the report itself highlights how devolved services, such as housing, mental health, substance misuse and employability, have a huge role to help women, to try to prevent them from entering the criminal justice system, and there's a great deal of work across the whole of the Welsh Government on this. I was very pleased indeed—and I'm sure you would have been, too, as a Member— to see the housing White Paper yesterday from the Minister for Climate Change, which actually says, 

'Changes to core duties

'Prevention activity at reception stage',

so that we actually start addressing this with our devolved services, and a change to the status of prisoners during their custodial sentence. That will make a huge difference to women. But what we need to do is look at alternatives, as I said, to prevent women coming into custody in the first place, including work with sentencers to raise awareness of the disruptive impact, as you say, of short custodial sentences for women. So, we are pleased that the residential women's centre pilot is going to go ahead. It's a vital alternative to custody for women in the Swansea and west Wales areas. But I just have to say that, despite all our effective partnership working, and our women's justice blueprint, only the devolution of justice will allow us to have a truly integrated approach to support women and girls in Wales.

Diolch yn fawr. Wel, wrth gwrs, mae’r adroddiad ei hun yn dangos sut mae gan wasanaethau datganoledig, megis tai, iechyd meddwl, camddefnyddio sylweddau a chyflogadwyedd rôl enfawr i helpu menywod, i geisio eu hatal rhag mynd i mewn i'r system cyfiawnder troseddol, ac mae llawer iawn o waith yn mynd rhagddo ar hyn ar draws Llywodraeth Cymru. Roeddwn yn falch dros ben—fel y byddech chi hefyd, fel Aelod, rwy'n siŵr—o weld y Papur Gwyn ar dai ddoe gan y Gweinidog Newid Hinsawdd, sy'n dweud,

'Newidiadau i ddyletswyddau craidd

'Gweithgarwch atal ar y cam derbyn',

fel ein bod yn dechrau mynd i'r afael â hyn gyda'n gwasanaethau datganoledig, a newid i statws carcharorion yn ystod eu dedfrydau o garchar. Bydd hynny’n gwneud gwahaniaeth enfawr i fenywod. Ond yr hyn y mae angen i ni ei wneud yw edrych ar ddewisiadau amgen, fel y dywedais, i atal menywod rhag mynd i'r carchar yn y lle cyntaf, gan gynnwys gwaith gyda dedfrydwyr i godi ymwybyddiaeth o effaith darfol dedfrydau byr o garchar i fenywod. Felly, rydym yn falch y bydd cynllun peilot y ganolfan breswyl yn mynd rhagddo. Mae'n ddewis amgen hanfodol yn lle carchar i fenywod yn ardaloedd Abertawe a gorllewin Cymru. Ond er ein holl waith partneriaeth effeithiol, a'n glasbrint cyfiawnder i fenywod, mae'n rhaid imi ddweud mai dim ond datganoli cyfiawnder fydd yn caniatáu inni gael dull gwirioneddol integredig o gefnogi menywod a merched yng Nghymru.

13:40

Minister, I would be grateful if you could update us on the progress on recommendation 17. Homelessness remains one of the biggest causes of repeat offending. It's not right that we continue to turf former offenders out of the front doors without any suitable housing in place. Therefore, Minister, what discussions have you had with the Ministry of Justice and local authorities about providing suitable housing for former inmates, please?

Weinidog, buaswn yn ddiolchgar pe gallech roi’r wybodaeth ddiweddaraf i ni am y cynnydd ar argymhelliad 17. Mae digartrefedd yn parhau i fod yn un o achosion pennaf aildroseddu. Nid yw'n iawn ein bod yn parhau i daflu cyn-droseddwyr allan drwy'r drysau blaen heb unrhyw drefniadau tai addas ar eu cyfer. Felly, Weinidog, pa drafodaethau a gawsoch chi gyda’r Weinyddiaeth Gyfiawnder ac awdurdodau lleol ynghylch darparu tai addas ar gyfer cyn-garcharorion, os gwelwch yn dda?

Diolch yn fawr. That is a very important question and recommendation in the committee's report. I've just referred to the housing White Paper published yesterday. I think it's really important that we've now got an opportunity to look at this in terms of making our ambitions to make homelessness rare. The White Paper considers how Welsh women leaving prison—and that's the point of your question, and the recommendation, of course, of the committee—are all in England, and you will have visited, some of you, I know, on the committee, Eastwood Park and Styal. But they are returning to Wales, and they need to receive equal treatment to men in custody in Wales, in Welsh prisons. So, there's going to be greater clarity on the responsibility on local authorities towards people in the justice system, it will address issues within the current legislative framework, and there are clear expectations on housing needs, which should be considered on arrival into custody and when approaching release. That should, of course, improve outcomes, as well as continued investment in housing stock.

But I do go back to my first point in response to the original question: we want to prevent women coming into custody. When I visited HM Eastwood Park, I was so struck by the fact that the governor said, 'The women in this prison are themselves, in the main, victims', often of domestic abuse, often also experiencing substance misuse, and then they're separated from their children. We have got to get this right. We have got to get prevention, we've got to get the women's residential centre up and running, and see that as a vital alternative to custody for women across Wales.

Diolch yn fawr. Mae hwnnw’n gwestiwn ac yn argymhelliad pwysig iawn yn adroddiad y pwyllgor. Rwyf newydd gyfeirio at y Papur Gwyn ar dai a gyhoeddwyd ddoe. Credaf ei bod yn bwysig iawn fod cyfle gennym nawr i edrych ar hyn er mwyn sicrhau ei bod yn uchelgais gennym i wneud digartrefedd yn beth prin. Mae’r Papur Gwyn yn ystyried sut mae menywod o Gymru sy’n gadael y carchar—a dyna bwynt eich cwestiwn, ac argymhelliad y pwyllgor wrth gwrs—i gyd yn Lloegr, a gwn y bydd rhai ohonoch ar y pwyllgor wedi ymweld â charchardai Eastwood Park a Styal. Ond maent yn dychwelyd i Gymru, ac mae angen iddynt gael eu trin yn gyfartal â dynion sydd yng ngharchardai Cymru. Felly, bydd mwy o eglurder ynghylch cyfrifoldeb awdurdodau lleol tuag at bobl yn y system gyfiawnder, bydd yn mynd i'r afael â materion o fewn y fframwaith deddfwriaethol presennol, ac mae disgwyliadau clir ar anghenion tai, y dylid eu hystyried pan fo rhywun yn cyrraedd y carchar ac wrth i ddyddiad eu rhyddhau agosáu. Dylai hynny wella canlyniadau, yn ogystal â buddsoddiad parhaus yn y stoc dai.

Ond rwy'n dod yn ôl at fy mhwynt cyntaf mewn ymateb i’r cwestiwn gwreiddiol: rydym am atal menywod rhag mynd i'r carchar. Pan ymwelais â charchar Eastwood Park, cefais syndod pan ddywedodd y llywodraethwr, 'Mae'r menywod yn y carchar hwn, at ei gilydd, yn ddioddefwyr eu hunain', yn aml yn sgil cam-drin domestig, ac yn aml yn camddefnyddio sylweddau, ac yna cânt eu gwahanu oddi wrth eu plant. Mae'n rhaid inni unioni'r sefyllfa. Mae'n rhaid inni gael mesurau atal ar waith, mae'n rhaid inni agor canolfan breswyl i fenywod, ac rwy'n ystyried hwnnw'n ddewis amgen hanfodol yn lle carchar i fenywod ledled Cymru.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr Cymreig, Mark Isherwood. 

Questions now from party spokespeople. The Welsh Conservative spokesperson, Mark Isherwood. 

Diolch, Llywydd. Every child deserves a good start, but, according to Save the Children, many young children in Wales fall behind in their development before starting school. One in 10 are behind in language ability by age seven, and, for children living in poverty, this doubles to one in five. Two weeks ago, the Children's Commissioner for Wales strongly criticised the Welsh Government's plans to tackle child poverty in Wales, stating they lacked ambition, clarity and detail. She went on to say that the lack of detail on

'actions, timescales and deliverables'

means that there was no way of holding the Welsh Government to account, adding:

'We are in a time of crisis, we need a coherent robust child poverty strategy.

'It's a list of policy initiatives which doesn't really spell out what, how, when or who will actually deliver against those different policies in order to reduce and eradicate child poverty.'

The previous Children's Commissioner for Wales also stated, in 2019, that 

'Welsh Government has a Child Poverty Strategy...but at the moment there’s no clear plan',

and Welsh Government should write a new child poverty delivery plan focusing on 'concrete and measurable steps'. I've been here long enough, as you have, to remember when we had a similar debate more than a decade previously. Will the Welsh Government therefore commit to delivering not only a coherent, robust child poverty strategy, but one which does specifically spell out what, how, where, when and who will actually deliver?

Diolch, Lywydd. Mae pob plentyn yn haeddu dechrau da, ond yn ôl Achub y Plant, mae llawer o blant ifanc Cymru ar ei hôl hi gyda'u datblygiad cyn dechrau’r ysgol. Mae un o bob 10 ar ei hôl hi o ran gallu ieithyddol erbyn eu bod yn saith oed, ac i blant sy’n byw mewn tlodi, mae hyn yn dyblu i un o bob pump. Bythefnos yn ôl, beirniadwyd cynlluniau Llywodraeth Cymru i fynd i'r afael â thlodi plant yng Nghymru yn hallt gan Gomisiynydd Plant Cymru, a nododd nad oeddent yn cynnwys uchelgais, eglurder na manylder. Aeth yn ei blaen i ddweud bod y diffyg manylder ar

'gamau gweithredu, amserlenni a thargedau cyflawnadwy'

yn golygu nad oedd unrhyw ffordd o ddwyn Llywodraeth Cymru i gyfrif, gan ychwanegu:

'Rydym mewn cyfnod o argyfwng, mae arnom angen strategaeth tlodi plant gydlynol a chadarn.

'Rhestr o gynlluniau polisi ydyw nad yw'n nodi mewn gwirionedd beth, sut, pryd na phwy fydd yn cyflawni yn erbyn y gwahanol bolisïau er mwyn lleihau a dileu tlodi plant.'

Dywedodd comisiynydd plant blaenorol Cymru hefyd, yn 2019:

'Mae gan Lywodraeth Cymru Strategaeth Tlodi Plant… ond ar hyn o bryd does dim cynllun clir',

ac y dylai Llywodraeth Cymru lunio cynllun cyflawni newydd ar dlodi plant sy'n canolbwyntio ar 'gamau pendant, mesuradwy'. Rwyf wedi bod yma’n ddigon hir, fel chithau, i gofio pan gawsom ddadl debyg fwy na degawd yn ôl. A wnaiff Llywodraeth Cymru ymrwymo felly i gyflawni nid yn unig strategaeth tlodi plant gydlynol a chadarn, ond un sy’n nodi’n benodol beth, sut, ble, pryd a phwy fydd yn cyflawni mewn gwirionedd?

13:45

Thank you very much. A crucial area of priority for me in terms of tackling child poverty, and, of course, in developing our child poverty strategy—. We have a commitment as you know—you were here when we passed the Children and Families (Wales) Measure 2010—a duty to publish a report every three years on progress on achieving our child poverty objectives. And, of course, I did issue a progress report in December. 

So, this revised strategy has been based on a 12-week consultation. But what's most important is that we didn't just, from the top down, produce that draft strategy for consultation, we engaged, we co-constructed this with 3,300 children, young people, families and organisations. They have helped us develop this revised child poverty strategy that we consulted on. We gave grants to make sure that we reached out to black, Asian, minority ethnic people; parents, carers and children; as well as disabled children and young people. Young people told us what the differences would make in their lives.

So, we're committed to addressing this, working across the Welsh Government, and I think also taking the findings from the Welsh Centre for Public Policy. I hope that you will agree that when you see—and I will publish it in due course before the end of this calendar year—. We've consulted on five objectives, five priority areas of actions through the strategy. You will see the response that we've had—over a 150 responses—. We'll then deliver a strategy that will make a change. But at the end of the day the levers are, of course, tax and benefits and we have to work on the levers and powers and responsibilities we have. And I would say that rolling out free school meals, universal free school meals, with our co-operation agreement, has been absolutely vital in that first step of what we can do with our powers and resources, and having the most generous childcare offer in the UK as well. 

Diolch yn fawr iawn. Blaenoriaeth hollbwysig i mi mewn perthynas â mynd i’r afael â thlodi plant, a datblygu ein strategaeth tlodi plant—. Mae gennym ymrwymiad, fel y gwyddoch—roeddech yma pan basiwyd Mesur Plant a Theuluoedd (Cymru) 2010 gennym—dyletswydd i gyhoeddi adroddiad bob tair blynedd ar y cynnydd ar gyflawni ein hamcanion tlodi plant. Ac wrth gwrs, cyhoeddais adroddiad cynnydd ym mis Rhagfyr.

Felly, mae’r strategaeth ddiwygiedig hon yn seiliedig ar ymgynghoriad 12 wythnos. Ond yr hyn sydd bwysicaf yw na wnaethom gynhyrchu'r strategaeth ddrafft honno i gynnal ymgynghoriad arni o'r brig i lawr, ond yn hytrach, fe wnaethom ymgysylltu, fe wnaethom ei chreu ar y cyd gyda 3,300 o blant, pobl ifanc, teuluoedd a sefydliadau. Maent wedi ein helpu i ddatblygu’r strategaeth tlodi plant ddiwygiedig hon y gwnaethom ymgynghori arni. Rhoesom grantiau i sicrhau ein bod yn estyn allan at bobl ddu, Asiaidd ac ethnig leiafrifol; rhieni, gofalwyr a phlant; yn ogystal â phlant a phobl ifanc anabl. Dywedodd pobl ifanc wrthym beth fyddai'r gwahaniaethau yn ei wneud yn eu bywydau.

Felly, rydym wedi ymrwymo i fynd i'r afael â hyn, gan weithio ar draws Llywodraeth Cymru, a chan ystyried canfyddiadau Canolfan Polisi Cyhoeddus Cymru. Rwy'n gobeithio y byddwch yn cytuno, pan welwch—a byddaf yn ei chyhoeddi maes o law cyn diwedd y flwyddyn galendr hon—. Rydym wedi ymgynghori ar bum amcan, pum maes gweithredu blaenoriaethol drwy'r strategaeth. Fe welwch yr ymateb a gawsom—dros 150 o ymatebion—. Byddwn yn cyflwyno strategaeth a fydd yn creu newid. Ond yn y pen draw, treth a budd-daliadau yw'r dulliau wrth gwrs, ac mae'n rhaid inni weithio ar y dulliau a'r pwerau a'r cyfrifoldebau sydd gennym. A buaswn yn dweud bod cyflwyno prydau ysgol am ddim, prydau ysgol am ddim i bawb, gyda'n cytundeb cydweithio, wedi bod yn gwbl hanfodol yn y cam cyntaf o'r hyn y gallwn ei wneud gyda'n pwerau a'n hadnoddau, a chael y cynnig gofal plant mwyaf hael yn y DU hefyd.

Thank you, but you still haven't told us whether that will include who, what, when, where, how, which is what the co-producers and consultees are asking for.

Disabled people in Wales are almost twice as likely as non-disabled people to live in a low-income household, and if there's also a disabled child the poverty rate is even higher. In England wheelchair users, including children, have accessed the personal wheelchair budgets, which are replacing the NHS wheelchair voucher scheme. The personal wheelchair budget is available to support people's choice of wheelchair, either with NHS-commissioned services or outside them. Personal wheelchair budgets enable mobility needs to be included in wider care planning and can support people to access a wider choice of wheelchair. The wheelchair budget enables the person to use that money towards the cost of the chair that they want, giving disabled people real voice, choice and control. But NHS Wales does not offer this and instead its own wheelchair service website states that:

'We will only issue equipment where there is an essential posture or mobility need. In some cases this may be different to what was expected',

effectively denying the voice, choice and control that disabled people in Wales should have, and denying or defying the social model of disability. 

So, given your responsibility for disability rights in Wales, what discussions have you had, or will you have with the Minister for Health and Social Services about implementing a similar policy to give disabled people in Wales real independence?

Diolch, ond nid ydych wedi dweud wrthym o hyd a fydd hynny'n cynnwys pwy, beth, pryd, ble a sut, sef yr hyn y mae'r cyd-gynhyrchwyr a'r ymgyngoreion yn gofyn amdano.

Mae pobl anabl yng Nghymru bron ddwywaith yn fwy tebygol na phobl nad ydynt yn anabl o fyw ar aelwyd incwm isel, ac os oes plentyn anabl hefyd, mae’r gyfradd tlodi hyd yn oed yn uwch. Yn Lloegr, mae defnyddwyr cadeiriau olwyn, gan gynnwys plant, wedi gallu gwneud defnydd o’r cyllidebau personol ar gyfer cadeiriau olwyn, sy’n disodli cynllun talebau cadair olwyn y GIG. Mae'r gyllideb bersonol ar gyfer cadeiriau olwyn ar gael i gefnogi dewis pobl o gadair olwyn, naill ai gyda gwasanaethau a gomisiynir gan y GIG neu fel arall. Mae cyllidebau personol ar gyfer cadeiriau olwyn yn ei gwneud hi'n bosibl cynnwys anghenion symudedd mewn cynlluniau gofal ehangach, a gallant gynorthwyo pobl i gael mynediad at ddewis ehangach o gadair olwyn. Mae'r gyllideb ar gyfer cadeiriau olwyn yn galluogi'r unigolyn i ddefnyddio'r arian hwnnw i helpu gyda chost y gadair y maent ei heisiau, gan roi llais, dewis a rheolaeth go iawn i bobl anabl. Ond nid yw GIG Cymru yn cynnig hyn, ac yn lle hynny, mae gwefan ei gwasanaeth cadeiriau olwyn yn nodi:

'Ni fyddwn ond yn dosbarthu offer lle ceir angen hanfodol o ran osgo neu symudedd. Mewn rhai achosion, gall hyn fod yn wahanol i'r disgwyl’,

sydd i bob pwrpas yn gwarafun y llais, y dewis a’r rheolaeth a ddylai fod gan bobl anabl yng Nghymru, ac yn gwarafun neu'n herio’r model cymdeithasol o anabledd.

Felly, o ystyried eich cyfrifoldeb dros hawliau anabledd yng Nghymru, pa drafodaethau a gawsoch neu y byddwch yn eu cael gyda’r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ynglŷn â rhoi polisi tebyg ar waith er mwyn rhoi annibyniaeth go iawn i bobl anabl yng Nghymru?

Thank you, Mark. That's a very important and pertinent question because, of course, I co-chair a disability rights taskforce. I co-chair it with Professor Debbie Foster and disabled people are the members of that taskforce, with our sector partners as well in local government, in the health service, in the third sector. So, one of the work streams in the disability rights taskforce is independent living, in terms of health and social care, as well as access to services. We've got working groups for travel, and children and young people. And these are all based on co-production; the voice, choice and control approach; and the social model of disability. But it's really a lot in terms of what are the priorities in terms of the rights of disabled people. So, clearly, the Minister for Health and Social Services has come to our disability rights—. All Ministers are engaging in delivering on this and I'll certainly get an update on the point that you raised.

Diolch, Mark. Mae hwnnw'n gwestiwn pwysig a pherthnasol iawn oherwydd, wrth gwrs, rwy'n cyd-gadeirio tasglu hawliau pobl anabl. Rwy'n ei gyd-gadeirio gyda’r Athro Debbie Foster, a phobl anabl yw aelodau’r tasglu hwnnw, gyda phartneriaid sector hefyd mewn llywodraeth leol, yn y gwasanaeth iechyd, yn y trydydd sector. Felly, un o’r ffrydiau gwaith yn y tasglu hawliau pobl anabl yw byw’n annibynnol, o ran iechyd a gofal cymdeithasol, yn ogystal â mynediad at wasanaethau. Mae gennym weithgorau ar gyfer teithio, a phlant a phobl ifanc. Ac mae pob un o'r rhain yn seiliedig ar gydgynhyrchu; y dull gweithredu llais, dewis a rheolaeth; a'r model cymdeithasol o anabledd. Ond mae'n ymwneud i raddau helaeth â beth yw’r blaenoriaethau o ran hawliau pobl anabl. Felly, yn amlwg, mae’r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol wedi dod at ein tasglu hawliau pobl anabl—. Mae pob Gweinidog yn mynd ati i geisio cyflawni hyn, a byddaf yn sicr yn gwneud yn siŵr fy mod yn cael yr wybodaeth ddiweddaraf ynglŷn â'r pwynt a godwyd gennych.

13:50

Thank you. Of course, co-production is also about monitoring outcomes, agreeing what works well and agreeing what we need to do differently. Staying with the disability rights of wheelchair users, and I emphasise that I'm raising points I was asked to raise by parents of children who are wheelchair users, I'm sure the Minister would agree that a wheelchair user's chair is an essential piece of equipment to allow disabled people, including children, to be independent.

In Wales wheelchair services are split between north and south Wales. In a written answer to me, the health Minister confirmed that 82 per cent of children referred to wheelchair services in north Wales received their wheelchair within six months, but only 60 per cent of children referred to wheelchair services in south Wales received their wheelchair within six months. I've also been informed by families across the whole of Wales that they have to be referred back into the service when their child grows and requires a bigger chair, which adds to the length of time they're waiting, despite their children having a lifelong impairment that will always require a wheelchair.

Although children's wheelchairs are often bespoke, which will have an impact on the length of time required to manufacture a chair, 82 per cent of children in England who needed a wheelchair received one within four-and-a-half months. So, again, given your ministerial responsibility for disability rights, will you now ask the health Minister to take practical action to increase efficiency and reduce the waiting times for child wheelchair users in Wales? 

Diolch. Wrth gwrs, mae cydgynhyrchu'n ymwneud hefyd â monitro canlyniadau, cytuno ar yr hyn sy’n gweithio’n dda a chytuno ar yr hyn y mae angen inni ei wneud yn wahanol. Gan aros ar hawliau anabledd defnyddwyr cadeiriau olwyn, a phwysleisiaf fy mod yn codi pwyntiau y gofynnwyd i mi eu codi gan rieni plant sy’n defnyddio cadeiriau olwyn, rwy’n siŵr y byddai’r Gweinidog yn cytuno bod cadair defnyddiwr cadair olwyn yn ddarn hanfodol o offer i alluogi pobl anabl, gan gynnwys plant, i fod yn annibynnol.

Yng Nghymru, mae gwasanaethau cadeiriau olwyn wedi eu rhannu rhwng y gogledd a'r de. Mewn ateb ysgrifenedig i mi, cadarnhaodd y Gweinidog iechyd fod 82 y cant o blant a atgyfeiriwyd at wasanaethau cadeiriau olwyn yn y gogledd yn cael eu cadair olwyn o fewn chwe mis, ond mai 60 y cant yn unig o blant a atgyfeiriwyd at wasanaethau cadeiriau olwyn yn y de sy'n cael eu cadair olwyn o fewn chwe mis. Rwyf hefyd wedi cael gwybod gan deuluoedd ledled Cymru fod yn rhaid iddynt gael eu hatgyfeirio yn ôl i’r gwasanaeth pan fydd eu plentyn yn tyfu ac angen cadair fwy arnynt, sy’n ychwanegu at hyd yr amser y byddant yn aros, er bod amhariad gydol oes ar eu plant sy'n golygu y bydd bob amser angen cadair olwyn arnynt.

Er bod cadeiriau olwyn plant yn aml yn cael eu creu'n bwrpasol, a fydd yn cael effaith ar hyd yr amser y bydd ei angen i weithgynhyrchu cadair, roedd 82 y cant o blant yn Lloegr a oedd angen cadair olwyn yn cael un o fewn pedwar mis a hanner. Felly, unwaith eto, o ystyried eich cyfrifoldeb gweinidogol dros hawliau anabledd, a wnewch chi ofyn i'r Gweinidog iechyd roi camau ymarferol ar waith i gynyddu effeithlonrwydd a lleihau'r amseroedd aros ar gyfer plant sy'n defnyddio cadeiriau olwyn yng Nghymru?

Well, I think I probably responded to that in answer to your second question. I will raise this issue with the Minister for Health and Social Services—obviously, it's within her portfolio responsibilities—but also I'll say that I welcome this evidence and I welcome the feedback that you give today, because this is about co-production and this is about outcomes, as you said. This is a disability rights taskforce that is driving the agenda. Of course, it is about recommendations for action in a very difficult financial climate that we're in as a result of the pressures from the lack of funding from the UK Government, but we will take this back and I thank you for that contribution.

Wel, credaf fy mod wedi ymateb i hynny wrth ateb eich ail gwestiwn. Byddaf yn codi’r mater gyda’r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol—yn amlwg, mae o fewn ei chyfrifoldebau portffolio hi—ond dywedaf hefyd fy mod yn croesawu’r dystiolaeth hon ac yn croesawu’r adborth a roddwch heddiw, gan ei fod yn ymwneud â chydgynhyrchu a chanlyniadau, fel y dywedoch chi. Y tasglu hawliau pobl anabl hwn sy'n llywio'r agenda. Wrth gwrs, mae'n ymwneud ag argymhellion ar gyfer gweithredu yn yr hinsawdd ariannol anodd iawn rydym ynddi o ganlyniad i'r pwysau yn sgil y diffyg cyllid gan Lywodraeth y DU, ond byddwn yn ystyried hyn, a diolch am eich cyfraniad.

Llefarydd Plaid Cymru, Sioned Williams.

Plaid Cymru spokesperson, Sioned Williams.

Diolch, Llywydd. Minister, we've discussed many times the dangers of demonising marginal groups in society—that the language politicians use matters and can have the most dire of consequences. It was shameful, but, unfortunately, not by now shocking, to hear yet another example of the Tory Home Secretary's cynical use of divisive and xenophobic rhetoric to demonise and attack the rights of refugees and asylum seekers, with specific focus on LGBTQ+ and female asylum seekers.

We've seen the damaging consequences of the UK Government's discriminatory ideology and inappropriate policies in Llanelli. Yesterday the welcome news came that the Stradey Park Hotel will now no longer be used to house asylum seekers, but, just as with the Penally camp, the Home Office has yet again wreaked havoc and sowed division among a community, and have allowed far-right groups the opportunity to preach racist hatred. Minister, how will the Welsh Government hold the Home Secretary and the Westminster Government accountable for these repeated failures and their damaging and dangerous consequences for our communities?

Diolch, Lywydd. Weinidog, ar sawl achlysur rydym wedi trafod peryglon pardduo grwpiau ymylol mewn cymdeithas—fod yr iaith y mae gwleidyddion yn ei defnyddio yn bwysig, ac y gall arwain at y canlyniadau mwyaf enbyd. Roedd yn gywilyddus, ond nid yn syfrdanol erbyn hyn yn anffodus, clywed enghraifft arall eto fyth o ddefnydd sinigaidd yr Ysgrifennydd Cartref Torïaidd o rethreg ymrannol a senoffobig i bardduo ac ymosod ar hawliau ffoaduriaid a cheiswyr lloches, gyda ffocws penodol ar geiswyr lloches LHDTC+ a benywaidd.

Rydym wedi gweld canlyniadau niweidiol ideoleg wahaniaethol a pholisïau amhriodol Llywodraeth y DU yn Llanelli. Ddoe, daeth y newyddion calonogol na fydd Gwesty Parc y Strade bellach yn cael ei ddefnyddio i gartrefu ceiswyr lloches, ond yn union fel gyda gwersyll Penalun, mae’r Swyddfa Gartref, unwaith eto, wedi creu hafog ac wedi hollti cymuned, ac wedi caniatáu cyfle i grwpiau asgell dde eithafol bregethu casineb hiliol. Weinidog, sut y bydd Llywodraeth Cymru yn dwyn yr Ysgrifennydd Cartref a Llywodraeth San Steffan i gyfrif am y methiannau mynych hyn a’u canlyniadau niweidiol a pheryglus i’n cymunedau?

I associate myself entirely with your statement and your points that you've made, in terms of the rise of this hostility, particularly from our Home Secretary, Suella Braverman. I was very pleased to meet with the 'HOPE not hate' movement recently, and I'm sure you have got, I know, in Llanelli—'HOPE not hate' groups have been active across Wales. Last week the Home Secretary, Suella Braverman—this is what 'HOPE not hate' said—

'gave one of the most inflammatory speeches by a Conservative MP since Enoch Powell’s infamous "Rivers of blood" speech in 1968.'

That's the measure of—. They wrote this before the Conservative conference; this was in response to her speech in New York to that American Enterprise Institute. I do want to say that the worst thing she said, in many ways, was her attack on the UN 1951 refugee convention. That is a touchstone of international law.

But we now have to work on how we can support the people of Llanelli. We've seen an unacceptable rise in levels of tension and violence, not just around the site of the hotel but across the community, stoked up by the far right. So, I just want to reassure you that I'm seeking urgent assurances from the Home Office that they'll take full responsibility and repair the damage caused by their decisions around Stradey Park. But just finally to say, Wales plays its full part in UK Government asylum and resettlement schemes. We continue to help people to rebuild their lives. The Home Office must now work with us on any future decisions across Wales. We must not see a repeat of what's happened in Llanelli. They didn't learn lessons from Penally either.

Cytunaf yn llwyr â’ch datganiad a’r pwyntiau a wnaed gennych, o ran cynnydd yr elyniaeth hon, yn enwedig gan ein Hysgrifennydd Cartref, Suella Braverman. Roeddwn yn falch iawn o gyfarfod â mudiad 'HOPE not hate' yn ddiweddar, ac rwy'n siŵr fod gennych chi, rwy'n gwybod, yn Llanelli—mae grwpiau 'HOPE not hate' wedi bod yn weithgar ledled Cymru. Yr wythnos diwethaf, fe wnaeth yr Ysgrifennydd Cartref, Suella Braverman—dyma a ddywedodd 'HOPE not hate’—

'un o'r areithiau mwyaf ymfflamychol gan AS Ceidwadol ers araith waradwyddus "Rivers of blood" Enoch Powell ym 1968.'

Dyna fesur—. Ysgrifennwyd hyn ganddynt cyn cynhadledd y Ceidwadwyr; roedd hyn mewn ymateb i'w haraith yn Efrog Newydd i'r American Enterprise Institute. Hoffwn ddweud mai’r peth gwaethaf a ddywedodd, mewn sawl ffordd, oedd ei hymosodiad ar gonfensiwn ffoaduriaid y Cenhedloedd Unedig 1951. Mae hwnnw'n un o gonglfeini cyfraith ryngwladol.

Ond mae’n rhaid inni weithio nawr ar sut y gallwn gefnogi pobl Llanelli. Rydym wedi gweld cynnydd annerbyniol mewn lefelau tensiwn a thrais, nid yn unig ger safle’r gwesty ond drwy'r gymuned, wedi’i ysgogi gan yr asgell dde eithafol. Felly, hoffwn roi sicrwydd i chi fy mod yn gofyn am sicrwydd ar frys gan y Swyddfa Gartref y byddant yn cymryd cyfrifoldeb llawn ac yn unioni'r niwed a achoswyd gan eu penderfyniadau mewn perthynas â Gwesty Parc y Strade. Ond i gloi, mae Cymru yn chwarae ei rhan lawn yng nghynlluniau lloches ac adsefydlu Llywodraeth y DU. Rydym yn parhau i helpu pobl i ailadeiladu eu bywydau. Mae'n rhaid i'r Swyddfa Gartref weithio gyda ni nawr ar unrhyw benderfyniadau yn y dyfodol ledled Cymru. Rhaid inni beidio â gweld yr hyn a ddigwyddodd yn Llanelli yn cael ei ailadrodd. Ni wnaethant ddysgu unrhyw wersi o Benalun ychwaith.

13:55

Diolch, Weinidog. I wholeheartedly agree and support the Government in that. Once again, the depth of child poverty and the impact of the cost-of-living crisis on already struggling households with children across Wales has been highlighted by a new national report. According to a Children in Wales report on its seventh annual child and family poverty survey, 28 per cent of children in Wales are living in poverty, with 95 per cent of practitioners and professionals stating that the situation is worse this year, compared to last year, if you can believe that. This reinforces the findings of many other recent reports on child poverty and we are already seeing a wider trend, whereby households containing young children particularly are more likely to be living in poverty. 

Many new parents will struggle with the financial pressures that come with having a baby and, of course, those pressures are even more acute now. So, at this time of huge financial pressure, we've heard nothing, since I asked you back in May of this year, about the delivery of your programme for government commitment to roll out baby bundles universally, following the successful pilot. The pilot back in early 2021 evidenced how baby bundles would enable families to meet those basic needs, and also, it is clear that it could be a gateway to accessing advice and support—a vital first contact in those crucial first 1,000 days in the child's life. You told me then, Minister, that the aim was to procure and appoint a supplier to deliver this by the end of this year and project delivery would start during the spring of next year. So, could you tell me if the Welsh Government has begun the process of procuring a supplier for the baby bundle scheme and when will the roll-out actually begin?

Diolch, Weinidog. Rwy’n cytuno’n llwyr ac yn cefnogi’r Llywodraeth yn hynny o beth. Unwaith eto, mae lefelau tlodi plant ac effaith yr argyfwng costau byw ar aelwydydd â phlant sydd eisoes yn ei chael hi'n anodd ledled Cymru wedi’u hamlygu gan adroddiad cenedlaethol newydd. Yn ôl adroddiad gan Plant yng Nghymru ar ei seithfed arolwg blynyddol o dlodi plant a theuluoedd, mae 28 y cant o blant yng Nghymru yn byw mewn tlodi, gyda 95 y cant o ymarferwyr a gweithwyr proffesiynol yn nodi bod y sefyllfa’n waeth eleni o gymharu â’r llynedd, os gallwch gredu hynny. Mae hyn yn atgyfnerthu canfyddiadau llawer o adroddiadau diweddar eraill ar dlodi plant ac rydym eisoes yn gweld tuedd ehangach, lle mae aelwydydd â phlant ifanc yn enwedig yn fwy tebygol o fod yn byw mewn tlodi.

Bydd llawer o rieni newydd yn ei chael hi'n anodd gyda’r pwysau ariannol a ddaw yn sgil cael babi, ac wrth gwrs, mae’r pwysau hynny hyd yn oed yn fwy acíwt bellach. Felly, yn y cyfnod hwn o bwysau ariannol enfawr, nid ydym wedi clywed unrhyw beth, ers imi ofyn i chi yn ôl ym mis Mai eleni, ynglŷn â chyflawni ymrwymiad eich rhaglen lywodraethu i gyflwyno bwndeli babanod ar gyfer bob babanod newydd-anedig, yn dilyn y cynllun peilot llwyddiannus. Dangosodd y cynllun peilot ar ddechrau 2021 sut y byddai bwndeli babanod yn galluogi teuluoedd i ddiwallu’r anghenion sylfaenol hynny, a hefyd, mae'n glir y gallent agor y drws ar gyfer mynediad at gyngor a chymorth—pwynt cyswllt cyntaf hanfodol yn y 1,000 o ddiwrnodau cyntaf hollbwysig hynny ym mywyd plentyn. Fe ddywedoch chi wrthyf bryd hynny, Weinidog, mai’r nod oedd caffael a phenodi cyflenwr i gyflawni hyn erbyn diwedd eleni, ac y byddai’r gwaith o gyflawni’r prosiect yn dechrau yn ystod gwanwyn y flwyddyn nesaf. Felly, a yw Llywodraeth Cymru wedi dechrau'r broses o gaffael cyflenwr ar gyfer y cynllun bwndeli babanod a phryd y bydd y broses o'u cyflwyno yn dechrau mewn gwirionedd?

Diolch yn fawr. Of course, investment in early years is absolutely crucial in terms of tackling child poverty. Again, I was very struck with the fact that we have kept our Flying Start scheme going and we've expanded it again in co-operation with Plaid Cymru. We expanded that targeted provision of childcare and all the support that goes with Flying Start. Gone years ago, with austerity in England, is Sure Start, and we built on Sure Start with our own Welsh Flying Start scheme. It's crucial that we invest in early years, and, of course, we're expanding that.

So, in terms of bwndeli babanod, the baby bundle, it's an aim, through our programme for government commitment, to be offering it to more families across Wales. We hope to have a roll-out of a programme of support next year, because it is about offering that opportunity to receive essential items. I mean, this is the start of a child's life, isn't it? We've had a pilot. We know that many organisations across Wales—foodbanks, food pantries, charities—are already playing their part in terms of trying to make the provision that families, parents and children need at that earlier stage in life.

Diolch yn fawr. Wrth gwrs, mae buddsoddi yn y blynyddoedd cynnar yn gwbl hanfodol wrth fynd i’r afael â thlodi plant. Unwaith eto, roeddwn yn falch iawn o'r ffaith ein bod wedi cadw ein cynllun Dechrau’n Deg a'i ehangu eto mewn cydweithrediad â Phlaid Cymru. Fe wnaethom ehangu’r ddarpariaeth honno o ofal plant wedi’i dargedu a’r holl gymorth a ddaw gyda Dechrau’n Deg. Mae Cychwyn Cadarn wedi hen fynd ers blynyddoedd gyda chyni yn Lloegr, ac fe wnaethom adeiladu ar Cychwyn Cadarn gyda’n cynllun ein hunain yng Nghymru, Dechrau’n Deg. Mae'n hanfodol ein bod yn buddsoddi yn y blynyddoedd cynnar, ac wrth gwrs, rydym yn ehangu hynny.

Felly, ar y bwndeli babanod, y nod, drwy ein hymrwymiad yn y rhaglen lywodraethu, yw eu cynnig i fwy o deuluoedd ledled Cymru. Rydym yn gobeithio cyflwyno rhaglen gymorth y flwyddyn nesaf, gan fod hyn yn ymwneud â chynnig cyfle i gael eitemau hanfodol. Hynny yw, dyma ddechrau bywyd plentyn, onid e? Rydym wedi cael cynllun peilot. Gwyddom fod llawer o sefydliadau ledled Cymru—banciau bwyd, pantrïau bwyd, elusennau—eisoes yn chwarae eu rhan yn ceisio sicrhau'r ddarpariaeth sydd ei hangen ar deuluoedd, rhieni a phlant yn y cyfnod cynnar hwn mewn bywyd.

Tlodi Tanwydd yng Ngogledd Cymru
Fuel Poverty in North Wales

3. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am dlodi tanwydd yng ngogledd Cymru? OQ60081

3. Will the Minister make a statement on fuel poverty in north Wales? OQ60081

Diolch yn fawr am eich cwestiwn pwysig iawn.

Thank you very much for your very important question.

The numbers of people in debt to their energy companies and struggling to make ends meet is devastating. The situation in north and south Wales is exacerbated by high standing charges, an injustice that the UK Government and Ofgem must address urgently. 

Mae nifer y bobl sydd mewn dyled i'w cwmnïau ynni ac sy'n ei chael hi'n anodd cael deupen llinyn ynghyd yn dorcalonnus. Mae’r sefyllfa yn y gogledd a’r de wedi'i gwaethygu gan daliadau sefydlog uchel, anghyfiawnder y mae’n rhaid i Lywodraeth y DU ac Ofgem fynd i’r afael ag ef ar frys.

Diolch ichi am eich ateb. Mae yna annhegwch ofnadwy yn y ffaith bod cartref yng ngogledd Cymru, ar gyfartaledd, yn talu £82 yn fwy bob blwyddyn mewn standing charges, o gymharu â chartrefi tebyg yn Llundain. Nawr, mae hynny, wrth gwrs, yn gwbl annerbyniol, nid yn unig am ei fod e'n cosbi pobl sydd ar incwm isel, mae e hefyd, wrth gwrs, yn cosbi pobl sydd yn trio, efallai, lleihau a thorri nôl ar eu defnydd o ynni. Ond mae e hefyd yn annheg, wrth gwrs, oherwydd rŷn ni'n cynhyrchu cymaint o ynni yng ngogledd Cymru, rŷn ni'n allforio ynni. Hynny yw, mae yna bobl yn y Deyrnas Unedig yn defnyddio ynni sy'n cael ei gynhyrchu yng ngogledd Cymru ac rŷn ni'n talu mwy o standing charges am ddefnyddio'r ynni dŷn ni'n ei gynhyrchu.

Felly, gaf i ofyn pa drafodaeth rŷch chi fel Llywodraeth wedi'i chael gyda Llywodraeth y Deyrnas Unedig, Ofgem a'r cwmnïau ynni i roi diwedd ar yr anghyfiawnder yma? Gan fod disgwyl i'r tywydd oeri dros y dyddiau a'r wythnosau nesaf yma, beth ŷch chi'n ei wneud i gefnogi pobl wrth y bydd gofyn iddyn nhw nawr droi'r gwres i fyny ac wynebu'r goblygiadau hynny o safbwynt costau?

Thank you for that response. There is grave unfairness in the fact that a home in north Wales, on average, pays £82 more per annum in standing charges, compared to similar homes in London. Now, that’s entirely unacceptable, not only because it punishes people who are on low incomes, but it also punishes people who are trying to reduce and cut back on their use of energy. But it’s also unfair, of course, because we produce so much energy in north Wales, we actually export energy. That is, there are people in the UK using energy produced in north Wales and we are paying higher standing charges for using the energy that we produce ourselves.

Can I ask you what discussions you’ve had as a Government with the UK Government, Ofgem and the energy companies to put an end to this injustice? And as there is an expectation that the weather will get colder over the next days and weeks, what are you doing to support people as they have to now turn the heating up and face the implications of that in terms of costs?

14:00

Diolch yn fawr. Well, I'm really grateful that you've raised this question; it was raised yesterday by Jack Sargeant, and the First Minister responded in full to this, very much acknowledging what you've said, that the north and south Wales standing charges are amongst the highest in Britain. As you say, it's a real injustice, and it's getting worse. And the awful thing is, in terms of prepayment meters, if there's a period of disconnection—and, obviously, that's been something that we've challenged, led by Jack Sargeant—they're actually, prepayment householders are actually unfairly charged for all the days when it's not possible to obtain a supply. How can anyone see that that is—? It's a cruel policy.

So, just to say that I've met not just with the Office of Gas and Electricity Markets about this—who say it's UK Government, but I've met with them; they can raise this and call for a change—I've met with energy suppliers. I'm meeting them again shortly as well, because the postcode lottery of standing charges must end. And I do think it was helpful—and the First Minister referred to the Energy Security and Net Zero Committee's findings—that they've actually, a cross-party group with Conservatives, also called for this to be addressed, in terms of the standing charges, which are so unfair. But the point of your question is, yes, we have to do what we can in terms of support for our families and households on the lowest incomes. Our Fuel Bank Foundation partnership is crucial. You will be aware of that; they work with our foodbanks, providing vouchers. Also, I think it's important that we, through the discretionary assistance fund, provide fuel for off-grid, particularly in rural communities, and, indeed, the Fuel Bank Foundation as well. But our advice services are crucial to make sure that people get the benefits that they're entitled to. And we know that a lot of people didn't get the benefits they were entitled to on tackling fuel poverty from the UK Government—20 million, I understand—we need to get that back. I met with the National Energy Action charity last week, and that's what they said to me, 'Can—?' We are calling for that, along with Martin Lewis and about 600 charities.

Diolch yn fawr. Wel, rwy'n ddiolchgar iawn eich bod wedi codi'r cwestiwn hwn; fe'i codwyd ddoe gan Jack Sargeant, ac ymatebodd y Prif Weinidog yn llawn iddo, gan gydnabod yr hyn rydych chi wedi'i ddweud, fod taliadau sefydlog gogledd a de Cymru ymhlith yr uchaf ym Mhrydain. Fel y dywedwch, mae'n anghyfiawnder gwirioneddol, ac mae'n gwaethygu. A'r peth ofnadwy yw, o ran mesuryddion rhagdalu, os oes cyfnod o ddatgysylltiad—ac yn amlwg, mae hwnnw wedi bod yn rhywbeth rydym wedi'i herio, dan arweiniad Jack Sargeant—mae deiliaid tai sy'n rhagdalu mewn gwirionedd yn gorfod talu am yr holl ddyddiau pan nad yw'n bosibl cael cyflenwad ac mae hynny'n annheg. Sut y gall unrhyw un weld bod hynny—? Mae'n bolisi creulon.

Felly, hoffwn ddweud fy mod i wedi cyfarfod â'r Swyddfa Marchnadoedd Nwy a Thrydan i drafod y mater—ac maen nhw'n dweud mai mater i Lywodraeth y DU ydyw, ond rwyf innau wedi eu cyfarfod; gallant ei godi a galw am newid—rwyf wedi cyfarfod â chyflenwyr ynni. Rwy'n eu cyfarfod eto'n fuan hefyd, oherwydd mae'n rhaid i loteri cod post taliadau sefydlog ddod i ben. Ac rwy'n credu ei fod yn ddefnyddiol—a chyfeiriodd y Prif Weinidog at ganfyddiadau'r Pwyllgor Diogelwch Ynni a Sero Net—eu bod nhw hefyd, grŵp trawsbleidiol sy'n cynnwys Ceidwadwyr, wedi galw am fynd i'r afael â hyn, o ran y taliadau sefydlog, sydd mor annheg. Ond pwynt eich cwestiwn yw, oes, mae'n rhaid inni wneud yr hyn a allwn o ran darparu cefnogaeth i'n teuluoedd a'n cartrefi incwm isaf. Mae ein partneriaeth â'r Sefydliad Banc Tanwydd yn hanfodol. Fe fyddwch yn gwybod am hwnnw; maent yn gweithio gyda'n banciau bwyd, gan ddarparu talebau. Hefyd, rwy'n credu ei bod yn bwysig ein bod, drwy'r gronfa cymorth dewisol, yn darparu tanwydd ar gyfer aelwydydd oddi ar y grid, yn enwedig mewn cymunedau gwledig, ac yn wir, y Sefydliad Banc Tanwydd hefyd. Ond mae ein gwasanaethau cynghori yn hanfodol i sicrhau bod pobl yn cael y budd-daliadau y mae ganddynt hawl iddynt. Ac rydym yn gwybod bod llawer o bobl heb gael y budd-daliadau roedd ganddynt hawl iddynt ar fynd i'r afael â thlodi tanwydd gan Lywodraeth y DU—20 miliwn, rwy'n deall—mae angen inni gael hwnnw yn ôl. Cyfarfûm ag elusen National Energy Action yr wythnos diwethaf, a dyna roedden nhw'n ei ddweud wrthyf, 'A ellir—?' Rydym yn galw am hynny, ynghyd â Martin Lewis a thua 600 o elusennau.

I'm pleased that the issue of fuel poverty in north Wales has been mentioned today. As a north Wales Member myself, I can certainly see and advocate the benefits of people having safe, warm and insulated homes. That's why I was particularly concerned to see the Welsh Government cut the Arbed scheme back in 2021, which ensured insulation and the use of solar panels, for example, to reduce fuel poverty and tackle inequalities. This black hole in funding has left my constituents in the Vale of Clwyd worse off by this Labour Government, who have seen staff redundancies and little clarification from Cardiff Bay on when this scheme will resume. So, can the Minister outline what discussions the Welsh Government have had collectively, and what discussions you are having with the Minister for Climate Change regarding the Arbed scheme and similar subsequential schemes, whether this will come to fruition in the future, and provide clarity for my constituents? Thank you.

Rwy'n falch fod mater tlodi tanwydd yng ngogledd Cymru wedi'i grybwyll heddiw. Fel Aelod o ogledd Cymru fy hun, gallaf yn sicr weld a hyrwyddo manteision cartrefi diogel, cynnes sydd wedi'u hinswleiddio. Dyna pam fy mod yn arbennig o bryderus wrth weld Llywodraeth Cymru yn torri cynllun Arbed yn ôl yn 2021, cynllun a oedd yn sicrhau inswleiddio a'r defnydd o baneli solar, er enghraifft, i leihau tlodi tanwydd a mynd i'r afael ag anghydraddoldebau. Mae'r twll du hwn yn y cyllid wedi gadael fy etholwyr yn Nyffryn Clwyd yn waeth eu byd oherwydd y Llywodraeth Lafur hon, sydd wedi gweld diswyddo staff heb fawr o eglurhad o Fae Caerdydd ynghylch pryd y bydd y cynllun hwn yn ailddechrau. Felly, a wnaiff y Gweinidog amlinellu pa drafodaethau y mae Aelodau Llywodraeth Cymru wedi'u cael gyda'i gilydd, a pha drafodaethau rydych chi'n eu cael gyda'r Gweinidog Newid Hinsawdd ynghylch cynllun Arbed a chynlluniau dilyniannol tebyg, p'un a fydd yn dwyn ffrwyth yn y dyfodol, a darparu eglurder i fy etholwyr? Diolch.

Of course, you are fully aware, because many statements have been made by the Minister for Climate Change, and also engagement, about our new Warm Homes scheme, the successor to Nest, which, actually, has been very successful in delivering warm homes to households in need. But what's so important for your constituencies across the whole of Wales is that the Warm Homes programme is acting as our primary mechanism to tackle fuel poverty. It's going to also contribute to achieving a net-zero Wales by 2050, and enable that just transition, tackling fuel poverty and the climate emergency, which your Prime Minister has dumped as a result of his pulling back on those commitments to net zero. So, what's important is that you see that, through Warm Homes, we're going to—. This next stage is a whole-homes approach to home energy efficiency. I hope you will back that—I know the cross-party fuel poverty group do—because it's about tackling harder-to-treat homes, where the impact of fuel poverty—. That's the successor to Arbed. This is about making sure that we target those who need it most.

Wrth gwrs, rydych yn gwbl ymwybodol, oherwydd mae llawer o ddatganiadau wedi'u gwneud gan y Gweinidog Newid Hinsawdd, ac ymgysylltu hefyd, ar ein cynllun Cartrefi Clyd newydd, olynydd Nyth, sydd wedi bod yn llwyddiannus iawn wrth ddarparu cartrefi cynnes i aelwydydd mewn angen. Ond yr hyn sydd mor bwysig i'ch etholaethau ledled Cymru gyfan yw bod y rhaglen Cartrefi Clyd yn gweithredu fel ein prif fecanwaith i fynd i'r afael â thlodi tanwydd. Bydd hefyd yn cyfrannu at gyflawni Cymru sero net erbyn 2050, a galluogi'r trawsnewid hwnnw, gan fynd i'r afael â thlodi tanwydd a'r argyfwng hinsawdd, rhywbeth y mae eich Prif Weinidog wedi ei anghofio ar ôl iddo gefnu ar yr ymrwymiadau i sero net. Felly, yr hyn sy'n bwysig yw eich bod chi'n gweld, drwy Cartrefi Clyd, ein bod—. Mae'r cam nesaf yn ddull cartref cyfan o weithredu effeithlonrwydd ynni yn y cartref. Rwy'n gobeithio y byddwch yn ei gefnogi—gwn fod y grŵp tlodi tanwydd trawsbleidiol yn ei gefnogi—oherwydd mae'n ymwneud â mynd i'r afael â chartrefi sy'n anos eu trin, lle mae effaith tlodi tanwydd—. Dyna'r olynydd i Arbed. Mae hyn yn ymwneud â sicrhau ein bod yn targedu'r rhai sydd fwyaf o'i angen.

Gwasanaethau Tân ac Achub
Fire and Rescue Services

4. Beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gryfhau perfformiad gwasanaethau tân ac achub? OQ60049

4. What is the Welsh Government doing to strengthen the performance of fire and rescue services? OQ60049

There is a clear need and challenge for the fire and rescue service to adapt, to broaden its role and to renew its focus on firefighter safety in order to sustain services and serve communities into the future. Our chief fire and rescue adviser has made important recommendations in these areas, and I expect our fire and rescue services to act on them in our collective interest.

Mae yna angen a her amlwg i'r gwasanaeth tân ac achub addasu, ehangu ei rôl ac adnewyddu ei ffocws ar ddiogelwch diffoddwyr tân er mwyn cynnal gwasanaethau a gwasanaethu cymunedau yn y dyfodol. Mae ein prif gynghorydd tân ac achub wedi gwneud argymhellion pwysig yn y meysydd hyn, ac rwy'n disgwyl i’n gwasanaethau tân ac achub weithredu arnynt er ein budd ni oll.

14:05

Thank you for your answer, Deputy Minister. I was really concerned to read an account in WalesOnline of how policy changes relating to retained firefighters that had been made by South Wales Fire and Rescue Service are leading to, and I quote, an 'exodus' from these vital part-time roles. This follows on from an incident last year in Abercynon where a constituent of mine had to wait 21 agonising minutes for an engine to reach her home after a fire broke out. I've met with the Fire Brigades Union and am soon to meet with south Wales fire and rescue to seek assurances, but what discussions have you had about these policy changes, their impact on not just recruitment, but also retention, and what can be done to address any concerns?

Diolch am eich ateb, Ddirprwy Weinidog. Roeddwn yn bryderus iawn o ddarllen adroddiad ar WalesOnline ynglŷn â sut mae newidiadau polisi yn ymwneud â diffoddwyr tân wrth gefn, a wnaed gan Wasanaeth Tân ac Achub de Cymru, yn arwain at, ac rwy’n dyfynnu, 'ecsodus' o'r rolau rhan-amser hanfodol hyn. Mae hyn yn dilyn digwyddiad y llynedd yn Abercynon lle bu’n rhaid i un o fy etholwyr aros 21 munud poenus i injan dân gyrraedd ei chartref wedi i dân gynnau yno. Rwyf wedi cyfarfod ag Undeb y Brigadau Tân ac yn fuan byddaf yn cyfarfod â Gwasanaeth Tân ac Achub De Cymru i ofyn am sicrwydd, ond pa drafodaethau a gawsoch chi am y newidiadau polisi hyn, a’u heffaith nid yn unig ar recriwtio ond hefyd ar gadw staff, a beth y gallwn ni ei wneud i fynd i'r afael ag unrhyw bryderon?

I thank Vikki Howells for her question. I'll say, first of all, I'm aware of the fire that occurred in Abercynon last year, and, whilst this is an operational matter for South Wales Fire and Rescue Service, my thoughts are very much with the family involved and the impact that it had on them and the community as well. The Member raises a really important point around the long-term sustainability of the retained workforce, which so many of our communities in Wales are dependent upon. There are long-standing problems in recruiting and retaining on-call firefighters across the UK. I do continue to discuss this both with fire and rescue authorities and with the representative unions on a regular basis, including through the new forum I set up, a partnership forum for both representatives of the fire and rescue authorities themselves and for representatives of the workforce too.

The reasons for this challenge are multiple and complex, and they cover matters from zero-hour contracts to long distance commuting, and the way in which people have just changed and live their lives as well has an impact on the amount of time and the commitment that individuals must make to provide the necessary amount of hours of availability. Added to that is a decline in the number of incidents—which is a positive thing in terms of household fires and the impact it has on communities—a decline in the number of incidents that firefighters support also means there perhaps are fewer call-outs, so less opportunity to receive that payment and to make their job rewarding.

These are not problems that are unique to south Wales. There is a challenge for almost all fire and rescue services in the UK outside of major urban centres. So, the reassurance I give the Member is that we continue to have those discussions, both with the employers and with the workforce representatives, and, actually, one of the opportunities to provide that sustainability in the future is to move towards that broadened role for firefighters.

Diolch i Vikki Howells am ei chwestiwn. Hoffwn ddweud, yn gyntaf oll, fy mod yn ymwybodol o’r tân a ddigwyddodd yn Abercynon y llynedd, ac er bod hwn yn fater gweithredol i Wasanaeth Tân ac Achub De Cymru, rwy’n cydymdeimlo’n fawr iawn â’r teulu dan sylw a’r effaith a gafodd arnyn nhw ac ar y gymuned hefyd. Mae’r Aelod yn codi pwynt gwirioneddol bwysig ynghylch cynaliadwyedd hirdymor y gweithlu wrth gefn y mae cymaint o’n cymunedau yng Nghymru yn dibynnu arno. Mae problemau hirsefydlog o ran recriwtio a chadw diffoddwyr tân ar alwad ledled y DU. Rwy’n parhau i drafod y mater hwn yn rheolaidd gydag awdurdodau tân ac achub a chyda’r undebau cynrychiadol, gan gynnwys drwy’r fforwm newydd a sefydlais, fforwm partneriaeth ar gyfer cynrychiolwyr yr awdurdodau tân ac achub eu hunain a chynrychiolwyr y gweithlu.

Mae’r rhesymau dros yr her hon yn lluosog ac yn gymhleth, ac maent yn ymwneud â nifer o faterion o gontractau dim oriau i gymudo o bellteroedd hir, ac mae’r ffordd y mae pobl wedi newid ac yn byw eu bywydau hefyd yn cael effaith ar faint o amser a'r ymrwymiad y mae'n rhaid i unigolion ei wneud i fod ar gael am y nifer angenrheidiol o oriau. Yn ogystal â hynny mae gostyngiad yn nifer y digwyddiadau—sy’n beth cadarnhaol o ran tanau yn y cartref a’r effaith y mae’n ei chael ar gymunedau—y mae diffoddwyr tân yn darparu cymorth ar eu cyfer hefyd yn golygu efallai fod llai o alwadau, a llai o gyfle felly i gael eu talu a chael eu gwobrwyo am wneud eu swydd.

Nid yw’r rhain yn broblemau sy’n unigryw i dde Cymru. Mae her i bron bob gwasanaeth tân ac achub yn y DU y tu hwnt i ganolfannau trefol mawr. Felly, gallaf roi sicrwydd i’r Aelod ein bod yn parhau i gael y trafodaethau hynny, gyda’r cyflogwyr a chyda chynrychiolwyr y gweithlu, ac mewn gwirionedd, un o’r cyfleoedd i ddarparu cynaliadwyedd yn y dyfodol yw symud tuag at rôl ehangach ar gyfer diffoddwyr tân.

I'd like to declare that my brother-in-law is a firefighter in the North Wales Fire and Rescue Service. The Deputy Minister will be aware of the recent opportunity for members of the public in north Wales to be able to have their say on the North Wales Fire and Rescue Service's emergency cover review plans, and, of course, with any public consultation, it's important that people's views are seriously listened to. The Deputy Minister will also be aware that within those proposals are possible reductions in staffing levels at stations at Rhyl and at Deeside, and they seriously concern me. I appreciate, Deputy Minister, that you may say that any views on this and any decisions on this are down as an operational matter for the local fire and rescue service, but as the Deputy Minister I wonder at what point you would consider your role is to intervene, especially if you were to identify changes taking place in a fire and rescue service that seemed to put more people's lives in danger than currently happens.

Hoffwn ddatgan bod fy mrawd-yng-nghyfraith yn ddiffoddwr tân yng Ngwasanaeth Tân ac Achub Gogledd Cymru. Bydd y Dirprwy Weinidog yn ymwybodol o’r cyfle diweddar i aelodau o’r cyhoedd yn y gogledd gael dweud eu dweud am gynlluniau adolygu darpariaeth frys Gwasanaeth Tân ac Achub Gogledd Cymru, ac wrth gwrs, gydag unrhyw ymgynghoriad cyhoeddus mae’n bwysig fod lleisiau pobl yn cael eu clywed. Fe fydd y Dirprwy Weinidog hefyd yn ymwybodol fod gostyngiadau posibl yn y lefelau staffio mewn gorsafoedd yn y Rhyl a Glannau Dyfrdwy o fewn y cynigion hynny, ac maent yn peri pryder mawr i mi. Ddirprwy Weinidog, rwy'n derbyn efallai y byddwch yn dweud bod unrhyw farn ar hyn, ac unrhyw benderfyniadau ar hyn, yn fater gweithredol i’r gwasanaeth tân ac achub lleol, ond fel y Dirprwy Weinidog, ar ba bwynt y byddech yn ystyried mai eich lle chi yw ymyrryd, yn enwedig pe byddech yn tynnu sylw at newidiadau mewn gwasanaeth tân ac achub sy’n ymddangos fel pe baent yn rhoi mwy o fywydau mewn perygl na'r hyn sy'n digwydd ar hyn o bryd.

I thank the Member for his question and interest in this. I know it's been something of, as I would expect, immense local interest over the past few weeks and couple of months, and I was pleased that the North Wales Fire and Rescue Authority responded to calls from the public and from the FBU to extend the consultation to cover after that summer holiday period where perhaps people weren't going to be as engaged, or perhaps were away and didn't have the time to fully respond. I know Members have worked hard right across this Chamber, myself included, to encourage people to respond to that consultation and—[Interruption.]

I recognise that any change is a challenge and that fire and rescue services are trying to respond to that parity of cover right across north-east Wales and north-west Wales as well. The Member just said it's an operational challenge for the fire and rescue authority, they are autonomous bodies that set their own budgets, and, as you will be well aware, are funded by their constituent local authorities. They make decisions about how their operational front-line services are planned and delivered. But I have met, during the course of the consultation, both with the fire rescue authority itself and with representatives of the FBU as well, and I would encourage them to work together to seek a solution that is sustainable, affordable and fair to its workforce and to all the people of north Wales.

Diolch i’r Aelod am ei gwestiwn a’i ddiddordeb yn hyn. Gwn fod y mater wedi ennyn diddordeb lleol aruthrol, fel y byddwn yn ei ddisgwyl, dros yr ychydig wythnosau a’r mis neu ddau diwethaf, ac roeddwn yn falch fod Awdurdod Tân ac Achub Gogledd Cymru wedi ymateb i alwadau gan y cyhoedd a chan Undeb y Brigadau Tân i ymestyn yr ymgynghoriad ar ôl gwyliau’r haf pan na fyddai pobl yn ymgysylltu cymaint efallai, neu efallai eu bod i ffwrdd a heb amser i ymateb yn llawn. Gwn fod Aelodau wedi gweithio'n galed ar draws y Siambr hon, gan fy nghynnwys i, i annog pobl i ymateb i'r ymgynghoriad hwnnw ac—[Torri ar draws.]

Rwy’n cydnabod bod unrhyw newid yn her a bod y gwasanaethau tân ac achub yn ceisio ymateb i ddarpariaeth gyfartal ar draws gogledd-ddwyrain Cymru a gogledd-orllewin Cymru hefyd. Mae’r Aelod newydd ddweud ei bod yn her weithredol i’r awdurdod tân ac achub, maent yn gyrff ymreolaethol sy’n pennu eu cyllidebau eu hunain, ac fel y gwyddoch yn iawn, cânt eu hariannu gan eu hawdurdodau lleol cyfansoddol. Maent yn gwneud penderfyniadau ynghylch sut mae eu gwasanaethau rheng flaen gweithredol yn cael eu cynllunio a'u darparu. Ond yn ystod yr ymgynghoriad, cyfarfûm â'r awdurdod tân ac achub ei hun yn ogystal â chynrychiolwyr Undeb y Brigadau Tân, a hoffwn eu hannog i weithio gyda'i gilydd i ddod o hyd i ateb sy'n gynaliadwy, yn fforddiadwy ac yn deg i'r gweithlu ac i holl bobl gogledd Cymru.

14:10

I too responded to the consultation from the North Wales Fire and Rescue Authority on behalf of my constituents in Alyn and Deeside. I had particular concerns about the impact of the Deeside site with the three options presented by the fire authority and the effects on the wider community. Again, I understand through your answers both here today and previous answers that it is an operational matter for the North Wales Fire and Rescue Authority. You said in your last answer they should be seeking to work with the Fire Brigades Union to find a solution that is sustainable, but do you agree with me, Minister, that they should also be working with the FBU to strengthen the fire and rescue service and not weaken it?

Ymatebais innau hefyd i'r ymgynghoriad gan Awdurdod Tân ac Achub Gogledd Cymru ar ran fy etholwyr yn Alun a Glannau Dyfrdwy. Roedd gennyf bryderon penodol am effaith safle Glannau Dyfrdwy gyda'r tri opsiwn a gyflwynwyd gan yr awdurdod tân a'r effeithiau ar y gymuned ehangach. Unwaith eto, rwy'n deall drwy eich atebion yma heddiw a'ch atebion blaenorol ei fod yn fater gweithredol i Awdurdod Tân ac Achub Gogledd Cymru. Fe ddywedoch chi yn eich ateb diwethaf y dylent fod yn ceisio gweithio gydag Undeb y Brigadau Tân i ddod o hyd i ateb sy'n gynaliadwy, ond a ydych chi'n cytuno hefyd, Weinidog, y dylent fod yn gweithio gydag Undeb y Brigadau Tân i gryfhau'r gwasanaeth tân ac achub ac nid ei wanhau?

I thank Jack Sargeant for his question and for his interest in this area, and I know that you too have met with the Fire Brigades Union, not just on this matter, but more broadly on some of those challenges facing both the service and those that provide the service. And when I did meet with representatives of the Fire Brigades Union from north Wales during the course of the consultation, one of the things I did touch on is that need to actually more broadly involve representatives of the workforce in terms of taking those operational decisions, and it very much aligns with what we’re trying to do in the future when that social partnership duty comes into force, which would apply to fire and rescue authorities, which absolutely recognises that workers are experts by experience, and some of those challenges that we do face because of the circumstances we find ourselves in—13 years of austerity, rising rates of inflation—that decisions are made within that context, but, actually, they can be made in partnership, working with the workforce, who actually will have really good ideas about actually how we can rise to those common challenges together.

Diolch i Jack Sargeant am ei gwestiwn ac am ei ddiddordeb yn y maes, a gwn eich bod chi hefyd wedi cyfarfod ag Undeb y Brigadau Tân, nid yn unig mewn perthynas â'r mater hwn, ond yn ehangach mewn perthynas â rhai o'r heriau sy'n wynebu'r gwasanaeth a'r rhai sy'n darparu'r gwasanaeth. A phan gyfarfûm â chynrychiolwyr Undeb y Brigadau Tân o ogledd Cymru yn ystod yr ymgynghoriad, un o'r pethau y gwneuthum gyffwrdd â nhw oedd yr angen i gynnwys cynrychiolwyr y gweithlu yn ehangach yn y broses o wneud y penderfyniadau gweithredol hynny, ac mae'n cyd-fynd yn fawr â'r hyn rydym yn ceisio ei wneud yn y dyfodol pan fydd y ddyletswydd partneriaeth gymdeithasol yn dod i rym, a fyddai'n berthnasol i awdurdodau tân ac achub, ac sy'n llwyr gydnabod bod gweithwyr yn arbenigwyr oherwydd eu profiad, a rhai o'r heriau a wynebwn oherwydd yr amgylchiadau rydym ynddynt—13 mlynedd o gyni, cyfraddau chwyddiant cynyddol—fod penderfyniadau'n cael eu gwneud o fewn y cyd-destun hwnnw, ond mewn gwirionedd, gellir eu gwneud mewn partneriaeth, gan weithio gyda'r gweithlu, oherwydd bydd ganddynt syniadau da iawn ynglŷn â sut y gallwn ymateb i'r heriau cyffredin hynny gyda'n gilydd.

Mae cwestiwn 5 [OQ60039] wedi ei dynnu nôl. Felly, cwestiwn 6, Joel James.

Question 5 [OQ60039] is withdrawn. Question 6, Joel James.

Comisiynydd Cyn-filwyr Cymru
Veterans' Commissioner for Wales

6. A wnaiff y Gweinidog roi diweddariad am waith Comisiynydd Cyn-filwyr Cymru? OQ60078

6. Will the Minister provide an update on the work of the Veterans' Commissioner for Wales? OQ60078

The Veterans’ Commissioner for Wales is an independent appointment made by the UK Government and reporting to the Minister for Veterans' Affairs and the Secretary of State for Wales. His advocacy across Wales provides an important voice, including on veterans' matters where we have devolved responsibility.

Mae Comisiynydd Cyn-filwyr Cymru yn benodiad annibynnol a wneir gan Lywodraeth y DU ac mae'n adrodd i'r Gweinidog Materion Cyn-filwyr ac Ysgrifennydd Gwladol Cymru. Mae ei eiriolaeth ledled Cymru yn darparu llais pwysig, gan gynnwys ar faterion cyn-filwyr lle mae gennym gyfrifoldeb datganoledig.

Thank you, Deputy Minister, for your response, and I share your thoughts regarding the important role that the Veterans’ Commissioner for Wales is doing in order to advocate for the armed forces community in Wales and to highlight at a national level the challenges Welsh veterans face post service, especially in terms of mental health provision and employment.

As you may recall, you welcomed the UK Government’s appointment of the commissioner, and I’m sure that everyone here is delighted at the positive engagement there is from the Welsh Government, but, with this in mind, Deputy Minister, working with the commissioner, what areas of support for veterans have you identified as missing or in need of additional resources? And given that one in 25 people in Wales have previously served in the armed forces, what assessment have you made of their continued contribution to Welsh society? Thank you.

Diolch am eich ymateb, Ddirprwy Weinidog, ac rwy'n rhannu eich teimlad am y rôl bwysig y mae Comisiynydd Cyn-filwyr Cymru yn ei chwarae yn ei eiriolaeth dros gymuned y lluoedd arfog yng Nghymru ac i dynnu sylw at yr heriau y mae cyn-filwyr Cymru yn eu hwynebu ar lefel genedlaethol, yn enwedig o ran darpariaeth iechyd meddwl a chyflogaeth.

Fel y cofiwch, fe wnaethoch chi groesawu penodiad Llywodraeth y DU o'r comisiynydd, ac rwy'n siŵr fod pawb yma wrth eu bodd gyda'r ymgysylltiad cadarnhaol sydd wedi bod gan Lywodraeth Cymru, ond gyda hyn mewn golwg, Ddirprwy Weinidog, gan weithio gyda'r comisiynydd, pa feysydd cymorth i gyn-filwyr sydd ar goll neu sydd angen adnoddau ychwanegol yn eich barn chi? Ac o gofio bod un o bob 25 o bobl yng Nghymru wedi gwasanaethu yn y lluoedd arfog yn y gorffennol, pa asesiad a wnaethoch o'u cyfraniad parhaus i gymdeithas Cymru? Diolch.

I thank Joel James for his interest in this area, and I know support for our veterans in Wales is one of those areas where we can find common ground right across the Senedd Chamber and across communities as well. I very much value the commissioner’s input into veterans' matters in Wales, and he is an important advocate and addition to the veterans landscape here.

I last met with the commissioner when he attended our armed forces expert group on 27 September, and I have regular meetings actually about how we can respond to some of the concerns that he is raising, and actually how we can have those shared priorities, particularly when it comes to access to health, around GP accreditation, which we are building on—veterans-accredited GP surgeries—and also in terms of that support for transition, access to employment and other devolved services as well.

And you make the very important point, Joel James, in terms of the numbers of veterans in Wales, and the number of Welsh citizens who serve within the armed forces. We know that we provide, Wales provides, 7 per cent of the armed forces from 5 per cent of the population, and I know your own South Wales Central region is an area where the forces have always had a rather large footprint. And we’re working very closely with the commissioner on a range of issues, whether that’s things identified in the Etherton review and its importance for veterans in Wales, and I’m fully behind those ways of working. We’re working very closely to make sure that, when we find that common ground on those challenges, that we are working together. The veterans' commissioner has been positive about the work that we’re doing, but, as always, we recognise together that there is always more we can do to build upon that support as well.

Diolch i Joel James am ei ddiddordeb yn y maes hwn, a gwn fod cefnogaeth i'n cyn-filwyr yng Nghymru yn un o'r meysydd lle gallwn ddod o hyd i dir cyffredin ar draws Siambr y Senedd ac ar draws cymunedau hefyd. Rwy'n gwerthfawrogi cyfraniad y comisiynydd i faterion cyn-filwyr yng Nghymru, ac mae'n eiriolwr pwysig ac yn ychwanegiad at dirwedd y cyn-filwyr yma.

Y tro diwethaf i mi gyfarfod â'r comisiynydd oedd pan fynychodd ein grŵp arbenigol ar y lluoedd arfog ar 27 Medi, ac rwy'n cael cyfarfodydd rheolaidd ynglŷn â sut y gallwn ymateb i rai o'r pryderon y mae'n eu codi, a sut y gallwn gael blaenoriaethau ar y cyd, yn enwedig o ran mynediad at iechyd, achrediad meddygon teulu, rhywbeth rydym yn adeiladu arno—meddygfeydd sydd wedi'u hachredu ar gyfer cyn-filwyr—a hefyd o ran cymorth ar gyfer pontio, mynediad at gyflogaeth a gwasanaethau datganoledig eraill hefyd.

Ac rydych chi'n gwneud pwynt pwysig iawn, Joel James, ar nifer y cyn-filwyr yng Nghymru, a nifer y dinasyddion Cymreig sy'n gwasanaethu o fewn y lluoedd arfog. Gwyddom ein bod yn darparu, mae Cymru'n darparu, 7 y cant o'r lluoedd arfog o 5 y cant o'r boblogaeth, ac rwy'n gwybod bod eich rhanbarth chi, sef Canol De Cymru yn ardal lle mae'r lluoedd bob amser wedi cael ôl troed eithaf mawr. Ac rydym yn gweithio'n agos iawn gyda'r comisiynydd ar ystod o faterion, boed yn bethau a nodwyd yn adolygiad Etherton a'i bwysigrwydd i gyn-filwyr yng Nghymru, ac rwy'n cefnogi'r ffyrdd hynny o weithio yn llwyr. Rydym yn gweithio'n agos iawn i sicrhau, pan fyddwn ni'n dod o hyd i dir cyffredin ar yr heriau hynny, ein bod ni'n gweithio gyda'n gilydd. Mae'r comisiynydd cyn-filwyr wedi bod yn gadarnhaol am y gwaith a wnawn, ond fel bob amser, rydym bob amser yn cydnabod gyda'n gilydd fod mwy y gallwn ei wneud i adeiladu ar y gefnogaeth honno hefyd.

Deddf Partneriaeth Gymdeithasol a Chaffael Cyhoeddus (Cymru) 2023
The Social Partnership and Public Procurement (Wales) Act 2023

7. Sut y bydd Deddf Partneriaeth Gymdeithasol a Chaffael Cyhoeddus (Cymru) yn helpu busnesau bach i dendro ar gyfer gwaith awdurdodau lleol? OQ60069

7. How will the Social Partnership and Public Procurement (Wales) Act help small businesses to tender for local authority work? OQ60069

14:15

The socially responsible procurement duty within the Act forms a key part of wider reform of procurement law in Wales. Alongside this duty, the UK Procurement Bill requires contracting authorities to proactively consider how to reduce or remove the specific barriers facing small and medium-sized enterprises when tendering for public sector contracts.

Mae’r ddyletswydd caffael cyhoeddus cymdeithasol gyfrifol yn y Ddeddf yn rhan allweddol o’r broses ehangach o ddiwygio cyfraith caffael yng Nghymru. Ochr yn ochr â’r ddyletswydd hon, mae Bil Caffael y DU yn ei gwneud yn ofynnol i awdurdodau contractio roi ystyriaeth ragweithiol i sut y gellid lleihau neu ddileu’r rhwystrau penodol sy’n wynebu busnesau bach a chanolig wrth dendro am gontractau sector cyhoeddus.

Thank you, Minister. That's good to hear. A common issue across Wales is that of payment or lack of payment to subcontractors. Larger, main contractors will often win the business from a local authority, for example, to deliver a housing development. They then subcontract that work out to local subcontractors, often sole traders or very small businesses. Subcontractors can then go without payment for their services, sometimes destroying their businesses in that process. They've done the work, but they've not been paid, because the main contractor has gone out of business. This is a significant issue that certainly does need to be addressed. Can you clarify, Minister, whether the statutory guidance on the socially responsible procurement aspect of the legislation address this issue that I've outlined? When would you envisage that we will no longer be in a position where local small businesses are out of pocket as a result of main contractors conducting work for local authorities going out of business?

Diolch, Weinidog. Mae’n dda clywed hynny. Mater cyffredin ledled Cymru yw talu neu fethu talu is-gontractwyr. Yn aml, bydd prif gontractwyr mwy o faint yn ennill busnes gan awdurdod lleol, er enghraifft i gyflawni datblygiad tai. Yna maent yn is-gontractio’r gwaith hwnnw i is-gontractwyr lleol, masnachwyr unigol yn aml neu fusnesau bach iawn. Yna gall is-gontractwyr fynd heb dâl am eu gwasanaethau, gan ddinistrio eu busnesau yn y broses weithiau. Maent wedi gwneud y gwaith, ond nid ydynt wedi cael eu talu, oherwydd bod y prif gontractwr wedi mynd i’r wal. Mae hwn yn fater o bwys ac mae gwir angen mynd i’r afael ag ef. A allwch chi egluro, Weinidog—a fydd y canllawiau statudol ar ddyletswydd caffael cyhoeddus cymdeithasol gyfrifol y ddeddfwriaeth yn mynd i’r afael â’r mater a amlinellais? Pryd rydych chi’n rhagweld y byddwn mewn sefyllfa lle nad yw busnesau bach lleol ar eu colled o ganlyniad i’r ffaith bod prif gontractwyr sy’n gwneud gwaith i awdurdodau lleol yn mynd i’r wal?

I thank Russell George for his question. It's a really important area, and one where we know there have been many challenges. Many of the recommendations we had, before we legislated in Wales in the Social Partnership and Public Procurement (Wales) Act 2023, were on the need to legislate on procurement issues to tackle these many challenges and issues that you've raised in your question today. Just to touch on, perhaps, briefly, first, the Procurement Bill at a UK Government level, I know there's improved transparency in that legislation that will add to improved prompt-payment rules to help ensure suppliers in particular are paid on time, as 30-day payment terms will apply throughout the public sector supply chains, regardless of whether that is written into the contract.

But turning to our socially responsible procurement duty as part of the Welsh legislation, officials are now working to develop that statutory guidance and model construction clauses are part of that, to address those very challenges that you say exist, often, within those supply chains, and the supply chains that we know are particularly extensive and prevalent within certain sectors like construction. The plan is that these pieces of work are being developed in collaboration and consultation with stakeholders and social partners, to help those contracting authorities to develop strategies that are focused and sensitive to local needs, and to make sure we build in that proportionality to make sure that small and medium enterprises, smaller businesses in Wales, and Welsh-based businesses, are able to access those contracts and get the support and prompt payment that they need, building in improved transparency into the work that we're doing in Wales. But if the Member has any other specific concerns you'd like to raise, please do write to me and we can make sure they are considered as part of the development of the statutory guidance as well.

Diolch i Russell George am ei gwestiwn. Mae'n faes pwysig iawn, ac rydym yn gwybod bod llawer o heriau wedi bod ynghlwm wrtho. Roedd llawer o’r argymhellion a gawsom cyn inni ddeddfu yng Nghymru yn y Ddeddf Partneriaeth Gymdeithasol a Chaffael Cyhoeddus (Cymru) 2023 yn ymwneud â’r angen i ddeddfu ar faterion caffael i fynd i’r afael â’r heriau a’r materion niferus rydych wedi’u codi yn eich cwestiwn heddiw. Hoffwn gyffwrdd yn fyr, i ddechrau, â'r Bil Caffael ar lefel Llywodraeth y DU, a gwn fod mwy o dryloywder yn y ddeddfwriaeth honno a fydd yn ychwanegu at well rheolau mewn perthynas â thaliadau prydlon i helpu i sicrhau bod cyflenwyr yn enwedig yn cael eu talu'n brydlon, oherwydd bydd telerau talu 30 diwrnod yn berthnasol ar draws cadwyni cyflenwi’r sector cyhoeddus, boed hynny wedi ei gynnwys yn y contract ai peidio.

Ond gan droi at ein dyletswydd caffael cymdeithasol gyfrifol fel rhan o ddeddfwriaeth Cymru, mae swyddogion bellach yn gweithio i ddatblygu’r canllawiau statudol hynny ac mae cymalau dehongli enghreifftiol yn rhan o hynny, i fynd i’r afael â’r heriau amrywiol y dywedwch eu bod yn bodoli, yn aml, o fewn y cadwyni cyflenwi hynny, a'r cadwyni cyflenwi y gwyddom eu bod yn arbennig o helaeth a chyffredin yn enwedig mewn rhai sectorau fel adeiladu. Y bwriad yw datblygu’r darnau hyn o waith mewn cydweithrediad ac ymgynghoriad â rhanddeiliaid a phartneriaid cymdeithasol, i helpu’r awdurdodau contractio i ddatblygu strategaethau sy’n canolbwyntio ar anghenion lleol ac sy’n sensitif iddynt, a gwneud yn siŵr ein bod yn ymgorffori cymesuredd i sicrhau bod mentrau llai a chanolig, busnesau llai yng Nghymru, a busnesau sydd wedi’u lleoli yng Nghymru, yn gallu cael mynediad at y contractau hynny, yn gallu cael cymorth a’u bod yn cael eu talu’n brydlon fel maent ei angen, gan ymgorffori tryloywder gwell yn y gwaith rydym yn ei wneud yng Nghymru. Ond os oes gan yr Aelod unrhyw bryderon penodol eraill yr hoffech eu codi, ysgrifennwch ataf a gallwn wneud yn siŵr eu bod yn cael eu hystyried yn rhan o'r gwaith o ddatblygu'r canllawiau statudol hefyd.

Comisynydd Pobl Hŷn Cymru
Older People's Commissioner for Wales

8. Sut y mae'r Gweinidog yn cefnogi Comisiynydd Pobl Hŷn Cymru yn ei gwaith? OQ60059

8. How is the Minister supporting the Older People's Commissioner for Wales in her work? OQ60059

We respect the older people's commissioner's role as an independent voice and champion for older people, and work in partnership to progress her priorities, including ending the abuse of older people, protecting older people's rights, increasing take-up of pension credit, and creating an age-friendly Wales.

Rydym yn parchu rôl y comisiynydd pobl hŷn fel llais a hyrwyddwr annibynnol ar ran pobl hŷn, ac yn gweithio mewn partneriaeth i fwrw ymlaen â’i blaenoriaethau, gan gynnwys rhoi diwedd ar gam-drin pobl hŷn, diogelu hawliau pobl hŷn, cynyddu’r nifer sy’n manteisio ar gredyd pensiwn, a chreu Cymru oed-gyfeillgar.

Thank you, Minister. Well, I would like to put on record my praise and thanks to Heléna Herklots for the excellent work she undertakes on behalf of our older persons here in Wales. Her extensive activities include improving support and services for older men, as well, experiencing domestic abuse; campaigning to improve access to public toilets after discovering that almost two thirds of people aged 60 plus in Wales find it difficult to access such facilities; and she has been working really hard to end ageism and age discrimination. In terms of the latter, I'm aware she provided you with a briefing on ways that you as a Government could tackle ageism in the workplace by maximising employment opportunities for older people. Ageism at work affects around 12 per cent of older workers in Wales, so there is an urgent need for this Welsh Government to be doing more to combat this. Could you clarify, Minister, which of the methods of tackling ageism that the commissioner has advised you are now moving forward with? Thank you.

Diolch, Weinidog. Wel, hoffwn gofnodi fy nghanmoliaeth a fy niolch i Heléna Herklots am y gwaith rhagorol y mae’n ei wneud dros ein pobl hŷn yma yng Nghymru. Mae ei gweithgareddau helaeth yn cynnwys gwella cymorth a gwasanaethau i ddynion hŷn, hefyd, sy’n profi cam-drin domestig; ymgyrchu i wella mynediad at doiledau cyhoeddus ar ôl darganfod bod bron i ddwy ran o dair o bobl oed 60 a throsodd yng Nghymru yn ei chael hi’n anodd cael mynediad at gyfleusterau o’r fath; ac mae hi wedi bod yn gweithio'n galed iawn i roi diwedd ar ragfarn a gwahaniaethu ar sail oedran. Ar yr olaf o'r rhain, rwy'n ymwybodol iddi roi briff i chi ar ffyrdd y gallech chi fel Llywodraeth fynd i'r afael â rhagfarn ar sail oedran yn y gweithle drwy wella cyfleoedd cyflogaeth i bobl hŷn. Mae rhagfarn ar sail oedran yn y gwaith yn effeithio ar tua 12 y cant o weithwyr hŷn yng Nghymru, felly mae angen dybryd i Lywodraeth Cymru wneud mwy i fynd i’r afael â hyn. A allech chi egluro, Weinidog, pa ddulliau o fynd i’r afael â rhagfarn ar sail oedran y mae’r comisiynydd wedi rhoi cyngor i chi arnynt y bwriadwch symud ymlaen â nhw nawr? Diolch.

Diolch yn fawr, and thank you also for acknowledging the important and independent role of the older people's commissioner. You've stated many of those achievements. I think what is important is that we work cross-Government with the older people's commissioner to address the issues that she raised, and particularly in relation to ageism at work, and employability with the Minister for Economy. Of course, this is something where it's not all devolved in terms of responsibilities in relation to employment, but it is where, for example, the disabled people's champions that we do employ have a real impact because they are disabled people championing older people and disabled people into work.

I think also just recognising the work that's been done jointly in terms of digital inclusion and what that means in terms of access to work and skills. So, the older people's commissioner sits on the digital inclusion and skills programme board. So, we are engaging with her on all these issues, particularly responding to ageism in the workplace.

Diolch yn fawr, a diolch hefyd am gydnabod rôl bwysig ac annibynnol y comisiynydd pobl hŷn. Rydych chi wedi nodi llawer o'r cyflawniadau hynny. Rwy'n credu ei bod yn bwysig ein bod yn gweithio ar draws y Llywodraeth gyda'r comisiynydd pobl hŷn i fynd i'r afael â'r materion a godwyd ganddi, ac yn enwedig mewn perthynas â rhagfarn ar sail oedran yn y gwaith, a chyflogadwyedd gyda Gweinidog yr Economi. Wrth gwrs, mae hwn yn faes lle nad yw'r holl gyfrifoldebau mewn perthynas â chyflogaeth wedi'u datganoli, ond mae hyrwyddwyr pobl anabl a gyflogir gennym, er enghraifft, yn cael effaith wirioneddol oherwydd eu bod yn bobl anabl sy'n cefnogi pobl hŷn a phobl anabl i gael gwaith.

Hefyd, hoffwn gydnabod y gwaith a wneir ar y cyd ar gynhwysiant digidol a'r hyn y mae hynny'n ei olygu o ran mynediad at waith a sgiliau. Felly, mae'r comisiynydd pobl hŷn yn aelod o fwrdd y rhaglen cynhwysiant digidol a sgiliau. Felly, rydym yn ymgysylltu â hi ar yr holl faterion hyn, yn enwedig wrth ymateb i ragfarn ar sail oedran yn y gweithle.

14:20
Rhwydwaith Swyddfa'r Post
The Post Office Network

9. A wnaiff y Gweinidog roi diweddariad ar ymateb Llywodraeth Cymru i newidiadau parhaus yn rhwydwaith Swyddfa’r Post? OQ60044

9. Will the Minister provide an update on the Welsh Government's response to on-going changes in the Post Office network? OQ60044

We recognise that local post offices can provide a lifeline to people and small businesses across Wales, particularly in rural areas. Post offices provide access to cash and banking services where bank branches have closed, and they are often seen and serve as important community assets.

Rydym yn cydnabod y gall swyddfeydd post lleol fod yn achubiaeth i bobl a busnesau bach ledled Cymru, yn enwedig mewn ardaloedd gwledig. Mae swyddfeydd post yn darparu mynediad at wasanaethau arian parod a bancio lle mae canghennau banc wedi cau, ac maent yn aml yn cael eu hystyried ac yn gwasanaethu fel asedau cymunedol pwysig.

Diolch yn fawr iawn i'r Dirprwy Weinidog am yr ateb yna. Mae'n ddifyr eich bod chi'n nodi'r angen neu ddefnydd banciau yn y swyddfeydd post. Wrth gwrs, rydyn ni'n gwybod bod banciau wedi bod yn cau ar raddfa frawychus dros y blynyddoedd diwethaf. Y diweddaraf yn fy etholaeth i ydy cyhoeddiad Barclays eu bod nhw am gau cangen ym Mhwllheli. Ond, dwi wedi bod mewn trafodaethau efo pob un o'r banciau yma, ac ar bob un achlysur, fel rydych chi'n ei ddweud, Ddirprwy Weinidog, maen nhw'n dweud y gall eu cwsmeriaid fynd i'r swyddfa bost agosaf atyn nhw. Ond, rŵan, yn dilyn argymhellion y Financial Conduct Authority, mae yna gyfyngiadau ar faint o bres y gall busnesau ei roi i mewn i'w cyfrifon banc drwy'r Swyddfa Bost. Mae hyn yn effeithio'n arbennig o wael ar fusnesau bach gwledig, sy'n golygu bod yn rhaid iddyn nhw gyfyngu faint o arian parod maen nhw'n ei dderbyn, neu eu bod nhw'n gorfod teithio pellteroedd maith gyda lot fawr o arian parod yn eu cerbydau. Mae hefyd am effeithio ar hyfywedd y swyddfeydd post gwledig. Mae hyn yn ei dro, yn naturiol, am effeithio ar ein heconomi wledig. Ydych chi wedi cael trafodaethau gyda'r FCA i dynnu'r mater yma i'w sylw nhw, a pha gymorth ydych chi'n ei roi er mwyn sicrhau bod swyddfeydd post, sy'n cynnig achubiaeth i sawl cymuned, am barhau yn hyfyw?

Thank you very much to the Deputy Minister for that answer. It's interesting that you note the use of banking services at post offices. Of course, we know that banks have been closing at a shocking rate over recent years. The latest one in my constituency is Barclays's announcement that it wants to close its Pwllheli branch. But, I've been in discussions with all the major banks, and, on each occasion, as you say, Deputy Minister, they say that customers can go to a post office, the closest one to them. But now, following the recommendations of the Financial Conduct Authority, there are restrictions on the amount of money that businesses can deposit into their bank accounts through the Post Office. This has a particularly negative effect on small, rural businesses, as it means that they must limit the amount of cash that they can take, or else need to travel long distances with lots of cash in their vehicles. It will also affect the viability of rural post offices. This, in turn, is naturally about to affect our rural economy. Have you had discussions with the FCA to bring this matter to their attention, and what support can you provide to ensure that post offices, which offer a lifeline to many communities, remain viable?

Diolch, Mabon ap Gwynfor. Mae'r Aelod yn gwneud pwynt pwysig am fanciau a swyddfeydd post. Dwi'n cytuno.

Thank you, Mabon ap Gwynfor. The Member makes an important point on banks and post offices, and I agree with him.

We recognise the role that, like you say, post offices play in communities, particularly when banks are closing, and we've all faced it in our own communities and the areas that we represent, and actually say, 'You can do those services within the Post Office.' I meet regularly with the Post Office and with representatives, but I'll certainly make a commitment today to take the points that you have raised today to my next meeting, follow them up and write back to you, if that's okay with you.

Rydym yn cydnabod y rôl y mae swyddfeydd post yn ei chwarae mewn cymunedau, fel y dywedwch, yn enwedig pan fo banciau'n cau, ac rydym i gyd wedi wynebu hynny yn ein cymunedau ein hunain a'r ardaloedd a gynrychiolwn, ac yn dweud, 'Gallwch wneud y gwasanaethau hynny yn Swyddfa'r Post.' Rwy'n cyfarfod yn rheolaidd â Swyddfa'r Post a chyda chynrychiolwyr, ond rwy'n sicr yn gwneud ymrwymiad heddiw i godi'r pwyntiau rydych chi wedi'u gwneud yn fy nghyfarfod nesaf, ac i fynd ar eu trywydd ac ysgrifennu yn ôl atoch, os yw hynny'n iawn gyda chi.

Diolch i'r Dirprwy Weinidog a'r Gweinidog. 

I thank the Deputy Minister and Minister.

2. Cwestiynau i'r Cwnsler Cyffredinol a Gweinidog y Cyfansoddiad
2. Questions to the Counsel General and Minister for the Constitution

Yr eitem nesaf, felly, fydd y cwestiynau i'r Cwnsler Cyffredinol a Gweinidog y Cyfansoddiad. Mae'r cwestiwn cyntaf gan Jack Sargeant.

The next item will be questions to the Counsel General and Minister for the Constitution. The first question is from Jack Sargeant. 

Datganoli Cyfiawnder i Gymru
Devolution of Justice to Wales

1. A wnaiff y Cwnsler Cyffredinol ddatganiad am gynnydd o ran datganoli cyfiawnder i Gymru? OQ60071

1. Will the Counsel General make a statement on progress towards the devolution of justice to Wales? OQ60071

Thank you for your question. We have a number of ongoing projects to build our understanding of the practical next steps towards the devolution of the justice functions we believe have a good chance of being taken forward by a future UK Government.

Diolch am eich cwestiwn. Mae gennym nifer o brosiectau parhaus i feithrin ein dealltwriaeth o'r camau nesaf ymarferol tuag at ddatganoli'r swyddogaethau cyfiawnder y credwn fod gobaith da o'u gweld yn cael eu datblygu gan Lywodraeth y DU yn y dyfodol.

I'm grateful to the Cousel General for his answer. It was good to see you, Counsel General, at the weekend, speaking at the Labour conference, and particularly at the Hillsborough Law Now event yesterday—an extremely important event, I'm sure all Members will agree. Counsel General, I'm proud that Keir Starmer has given his support to introducing a Hillsborough law in the early part of his term, when hopefully an incoming Labour Government will be in Westminster. I'm also proud of his support regarding the recommendations of the Gordon Brown report, in particular those regarding the justice system. Now, whilst we wait for a UK Labour Government, and whilst we wait to end the 13 years of Tory chaos in Westminster, what steps can the Welsh Government take to further prepare for further devolution, including justice?

Rwy'n ddiolchgar i'r Cwnsler Cyffredinol am ei ateb. Roedd yn dda eich gweld chi dros y penwythnos, Gwnsler Cyffredinol, yn siarad yn y gynhadledd Lafur, ac yn enwedig yn nigwyddiad Hillsborough Law Now ddoe—digwyddiad hynod bwysig, ac rwy'n siŵr y bydd pob Aelod yn cytuno. Gwnsler Cyffredinol, rwy'n falch fod Keir Starmer wedi rhoi ei gefnogaeth i gyflwyno cyfraith Hillsborough yn gynnar yn ei dymor pan ddaw Llywodraeth Lafur i rym yn San Steffan, gobeithio. Rwyf hefyd yn falch o'i gefnogaeth mewn perthynas ag argymhellion adroddiad Gordon Brown, yn enwedig y rhai sy'n ymwneud â'r system gyfiawnder. Nawr, wrth inni aros am Lywodraeth Lafur yn y DU, ac wrth inni aros i ddod ag 13 mlynedd o anhrefn Torïaidd i ben yn San Steffan, pa gamau y gall Llywodraeth Cymru eu cymryd i baratoi ar gyfer datganoli pellach, gan gynnwys cyfiawnder?

Well, first of all, can I thank you for the reference to Hillsborough? I attended the Hillsborough event along with, actually, a number of other campaign groups—those for veterans who had been exposed to nuclear testing and, indeed, others. And, of course, the point I actually made when I addressed them was that we do support a Hillsborough law, but in actual fact, the simplest way of resolving the Hillsborough law issue is just to extend legal aid to people who are in those tragic circumstances. That would dispense with the actual need for a Hillsborough law.

In terms of the preparation for the devolution of justice, the Minister for Social Justice Jane Hutt and I are working closely on the preparation of the mechanism by which we would assume responsibility for youth justice and for probation. That is work that is advanced, and it is an important part of the justice system that we are already engaged in, but want to be even further engaged in.

Just to say also, of course, that I did attend the Legal Wales conference last week, which was a most impressive conference. Two chief justices, including the new Lady Chief Justice Sue Carr, who spent three days in Wales, and came to the Senedd, in fact. I had a meeting with her, very much specifically talking about Welsh legal issues, and I think that was an important development. There was also the lecture by, of course, Lord Thomas of Cwmgiedd—the Hamlyn lecture the night before. I couldn't attend that, because I was engaged with the opening of a new, large legal practice that was opening in Wales. But he did make the point that for those who may not yet be convinced of the need for the devolution of justice, they should start actually putting the case and the reasons as to why, because it's clear to me that nearly everybody I deal with, who's engaged in the justice system, recognises that this is an important step forward. Can I also say one thing that I think is really important with Wales, as well, is that we are actually discussing the issue of justice in Wales? We are actually leading the way in discussing, in a way that has not been happening elsewhere.

Wel, yn gyntaf oll, a gaf fi ddiolch i chi am y cyfeiriad at Hillsborough? Mynychais ddigwyddiad Hillsborough ynghyd â nifer o grwpiau ymgyrchu eraill—y rhai ar gyfer cyn-filwyr a oedd wedi dod i gysylltiad â phrofion niwclear, ac eraill yn wir. Ac wrth gwrs, y pwynt a wneuthum wrth eu hannerch oedd ein bod yn cefnogi cyfraith Hillsborough, ond y ffordd symlaf o ddatrys mater cyfraith Hillsborough yw cynnig cymorth cyfreithiol i bobl yn yr amgylchiadau trasig hynny. Byddai hynny'n golygu na fyddai angen cyfraith Hillborough mewn gwirionedd.

O ran paratoi ar gyfer datganoli cyfiawnder, mae'r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol Jane Hutt a minnau yn gweithio'n agos ar y gwaith o baratoi'r mecanwaith ar gyfer mabwysiadu cyfrifoldeb dros gyfiawnder ieuenctid a'r gwasanaeth prawf. Mae hwnnw'n waith sy'n mynd rhagddo, ac mae'n rhan bwysig o'r system gyfiawnder rydym eisoes yn ymwneud â hi, ond rydym eisiau ymwneud ymhellach â hi.

Hoffwn ddweud hefyd, wrth gwrs, fy mod wedi mynychu cynhadledd Cymru'r Gyfraith yr wythnos diwethaf, ac roedd yn gynhadledd drawiadol iawn. Dau brif ustus, gan gynnwys y Prif Ustus newydd Sue Carr, a dreuliodd dridiau yng Nghymru, ac a ddaeth i'r Senedd. Cyfarfûm â hi, gan sôn yn benodol iawn am faterion cyfreithiol Cymru, ac rwy'n credu bod hwnnw'n ddatblygiad pwysig. Cafwyd y ddarlith gan yr Arglwydd Thomas o Gwmgïedd hefyd wrth gwrs—darlith Hamlyn y noson gynt. Ni allwn fynychu'r ddarlith honno, oherwydd roeddwn yn cymryd rhan yn agoriad practis cyfreithiol mawr newydd a oedd yn agor yng Nghymru. Ond fe wnaeth y pwynt, i'r rhai nad ydynt wedi cael eu hargyhoeddi eto efallai o'r angen i ddatganoli cyfiawnder, y dylent ddechrau cyflwyno'r achos a'r rhesymau pam, oherwydd mae'n amlwg i mi fod bron bawb rwy'n ymdrin â nhw sy'n ymwneud â'r system gyfiawnder yn cydnabod bod hwn yn gam pwysig ymlaen. A gaf fi ddweud hefyd mai un peth sy'n bwysig iawn gyda Chymru yn fy marn i yw ein bod ni'n trafod mater cyfiawnder yng Nghymru? Rydym yn arwain y ffordd drwy drafod, mewn ffordd nad yw wedi bod yn digwydd yn rhywle arall.

14:25

Diolch yn fawr, Cwnsler Cyffredinol, for your answer to Jack Sargeant's question. As you're aware, nearly a third of the recommendations in Lord Thomas's report from the Commission on Justice in Wales were directed towards the Welsh Government. It is fair to say that there isn't a convincing argument against the devolution of justice; we haven't heard it up to now, in any event. But, in my view, a conclusive argument for the devolution of justice would be that we in the Senedd have clear leadership, clear accountability, that we co-operate with others, and have successfully carried out reforms within our power. Could you then please update us on what recommendations that are dependent on the Welsh Government and the Senedd have been implemented from the Lord Thomas report? Diolch yn fawr.

Gwnsler Cyffredinol, diolch yn fawr am eich ateb i gwestiwn Jack Sargeant. Fel y gwyddoch, cyfeiriwyd bron i draean o'r argymhellion yn adroddiad yr Arglwydd Thomas gan y Comisiwn Cyfiawnder yng Nghymru tuag at Lywodraeth Cymru. Mae'n deg dweud nad oes dadl argyhoeddiadol yn erbyn datganoli cyfiawnder; nid ydym wedi clywed un hyd yn hyn, beth bynnag. Ond yn fy marn i, un ddadl bendant dros ddatganoli cyfiawnder fyddai'r ffaith bod gennym ni yn y Senedd arweinyddiaeth glir, atebolrwydd clir, ein bod ni'n cydweithio ag eraill, ac wedi llwyddo i gynnal diwygiadau o fewn ein grym. A allech chi roi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni a dweud wrthym pa argymhellion sy'n ddibynnol ar Lywodraeth Cymru a'r Senedd sydd wedi cael eu gweithredu o adroddiad yr Arglwydd Thomas? Diolch yn fawr.

Well, can I say that one of the most important recommendations and areas of the devolution of justice that we are spending a considerable amount of work on is in relation to the tribunals, which are part of the justice system that are also with us? And, of course, we are preparing the way for legislation in that area.

I've worked very, very closely with the newly established Law Council of Wales, which I think is a very, very important development. And I think what's also important in terms of development is the work that I'm doing that is engaging with the fact that nearly all the major bodies that are associated with the law, with justice, with the legal profession, are now having premises in Wales—the Solicitors Regulation Authority, the Legal Services Board, the Law Commission is having a presence. I've worked very, very closely on the issue of jurisdiction, which is something, again, that the Thomas commission raised very, very specifically. And of course I'm very pleased to see that the national committee of the Law Society of Wales are also doing work specifically on that.

I think the key areas of work that we are actually working on at the moment, though, of course, are the areas of probation and youth justice; those are areas that were identified. The other area, of course, that was recommended was in terms of the issue of data disaggregation, and that is something I raise at every opportunity, particularly at the newly formed first meeting we've had of the Inter-Ministerial Group for Justice. I think it's very significant that we are now part of that inter-ministerial group on justice, and I think that in itself, whether intended or not, is a recognition of the way in which the justice system in Wales is changing. There are many other areas to work; I think the key areas, though, are focusing on real and practical change that can actually be made.

Wel, a gaf fi ddweud bod un o'r argymhellion pwysicaf ac un o'r meysydd pwysicaf o ddatganoli cyfiawnder yr ydym yn gwneud cryn dipyn o waith arno yn ymwneud â'r tribiwnlysoedd, sydd hefyd yn rhan o'r system gyfiawnder sydd gennym ni? Ac wrth gwrs, rydym yn paratoi'r ffordd ar gyfer deddfwriaeth yn y maes hwnnw.

Rwyf wedi gweithio'n agos iawn gyda Chyngor Cyfraith Cymru sydd newydd gael ei sefydlu, ac rwy'n credu ei fod yn ddatblygiad pwysig iawn. Ac rwy'n credu mai'r hyn sydd hefyd yn bwysig o ran datblygiad yw'r gwaith rwy'n ei wneud sy'n ymwneud â'r ffaith bod gan bron bob un o'r prif gyrff sy'n gysylltiedig â'r gyfraith, gyda chyfiawnder, gyda'r proffesiwn cyfreithiol, safleoedd yng Nghymru bellach—mae gan yr Awdurdod Rheoleiddio Cyfreithwyr, y Bwrdd Gwasanaethau Cyfreithiol a Chomisiwn y Gyfraith bresenoldeb. Rwyf wedi gweithio'n agos iawn ar fater awdurdodaeth, sy'n rhywbeth, unwaith eto, y cyfeiriodd comisiwn Thomas ato yn benodol iawn. Ac wrth gwrs rwy'n falch iawn o weld bod pwyllgor cenedlaethol Cymdeithas y Gyfraith yng Nghymru hefyd yn gwneud gwaith yn benodol ar hynny.

Rwy'n credu mai'r meysydd gwaith allweddol yr ydym yn gweithio arnynt ar hyn o bryd, fodd bynnag, yw'r gwasanaeth prawf a chyfiawnder ieuenctid, wrth gwrs; dyna'r meysydd a nodwyd. Roedd y maes arall a argymhellwyd, wrth gwrs, yn ymwneud â mater dadgyfuno data, ac mae hynny'n rhywbeth rwy'n ei godi ar bob cyfle, yn enwedig yng nghyfarfod cyntaf y Grŵp Rhyng-weinidogol dros Gyfiawnder sydd newydd gael ei ffurfio. Rwy'n credu ei bod yn arwyddocaol iawn ein bod bellach yn rhan o'r grŵp rhyng-weinidogol hwnnw ar gyfiawnder, ac rwy'n credu bod hynny ynddo'i hun, boed yn fwriadol ai peidio, yn gydnabyddiaeth o'r ffordd y mae'r system gyfiawnder yng Nghymru yn newid. Ceir llawer o feysydd eraill i weithio arnynt; rwy'n credu bod y meysydd allweddol, serch hynny, yn canolbwyntio ar newid gwirioneddol ac ymarferol y gellir ei wneud mewn gwirionedd.

14:30
Y Setliad Cyfansoddiadol Presennol
The Current Constitutional Settlement

2. Pa asesiad y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i wneud ynghylch a yw'r setliad cyfansoddiadol presennol yn gweithio er budd Cymru a'r Deyrnas Unedig? OQ60058

2. What assessment has the Counsel General made of whether the current constitutional settlement is working to the benefit of Wales and the United Kingdom? OQ60058

We've been clear that the current constitutional settlement is in need of reform. The Independent Commission on the Constitutional Future of Wales is developing options for fundamental reform of the constitutional structures of the United Kingdom. We look forward to receiving the commission’s final report and hearing its conclusions in the early new year.

Rydym wedi bod yn glir fod angen diwygio'r setliad cyfansoddiadol presennol. Mae'r Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru yn datblygu opsiynau ar gyfer diwygio strwythurau cyfansoddiadol y Deyrnas Unedig yn sylfaenol. Edrychwn ymlaen at dderbyn adroddiad terfynol y comisiwn a chlywed ei gasgliadau ar ddechrau'r flwyddyn newydd.

I have an unexpected supplementary, because my attention has been drawn to some of the coverage of the COVID inquiry. In the evidence given by Professor Ailsa Henderson of Edinburgh university, under questioning by inquiry counsel Andrew O'Connor—and this is relevant to the constitutional settlement—she points out the contrast between a series of letters and correspondence and approaches from First Ministers of the devolved nations to the UK Government at that time, calling for, as it's now being called colloquially, the regular, reliable rhythm of meetings—better communication, transparency, engagement across the UK. By contrast, and in response to those requests, it's highlighted that the three Secretaries of State of the UK Government cautioned that regular meetings wouldn't mean, of course, that there'd be total agreement, but, furthermore, that regular meetings could be a 'potential federalist Trojan horse'. This is in the midst of a pandemic, seeking greater communication. Professor Henderson commented:

'This is the most remarkable document I have read in a number of years.'

'It’s clear that there was a desire to structure intergovernmental relations for ad hominem reasons, so there’s a clear effort to control or handle one of the First Ministers in particular.'

I suspect that's a reference to the Scotland First Minister at the time. The professor said:

'There is a fear of federalism, there is a fear of leaks, there is a perceived kind of venality or self-serving nature to the motives of the devolved administrations, and never a reflection that this might also be true for all actors, and no real expression...that it might improve decision-making if more voices from more parts of the UK were included in the decision-making.'

From a constitutional point of view, that is fascinating. Counsel General, could I ask you what your reflections are on hearing that evidence being given, and whether things can improve from what we've seen displayed, in the height of a pandemic?

Mae gennyf gwestiwn atodol annisgwyl, oherwydd tynnwyd fy sylw at rywfaint o gynnwys yr ymchwiliad COVID. Yn y dystiolaeth a roddwyd gan yr Athro Ailsa Henderson o brifysgol Caeredin, yn sgil cwestiynau gan gwnsler yr ymchwiliad, Andrew O'Connor—ac mae hyn yn berthnasol i'r setliad cyfansoddiadol—mae hi'n tynnu sylw at y cyferbyniad rhwng cyfres o lythyrau a gohebiaeth a chyflwyniadau gan Brif Weinidogion y gwledydd datganoledig at Lywodraeth y DU ar y pryd, yn galw am rythm rheolaidd a dibynadwy o gyfarfodydd, fel y caiff ei alw nawr—cyfathrebu, tryloywder, ymgysylltiad gwell ledled y DU. Mewn cyferbyniad, ac mewn ymateb i'r ceisiadau hynny, nodir bod tri Ysgrifennydd Gwladol Llywodraeth y DU wedi rhybuddio na fyddai cyfarfodydd rheolaidd yn golygu, wrth gwrs, y byddai cytundeb llwyr, ond ymhellach, y gallai cyfarfodydd rheolaidd fod yn 'geffyl pren Caerdroea ffederalaidd posibl'. Mae hyn yng nghanol pandemig, wrth geisio mwy o gyfathrebu. Dywedodd yr Athro Henderson:

'Dyma'r ddogfen fwyaf rhyfeddol i mi ei darllen ers nifer o flynyddoedd.'

'Mae'n amlwg fod awydd i strwythuro cysylltiadau rhynglywodraethol am resymau ad hominem, felly ceir ymdrech glir i reoli neu drin un o'r Prif Weinidogion yn enwedig.'

Rwy'n tybio mai cyfeiriad at Brif Weinidog yr Alban ar y pryd oedd hwnnw. Meddai'r athro:

'Ceir ofn ffederaliaeth, ceir ofn datgelu answyddogol, ceir canfyddiad o natur wenwynig neu hunanol i gymhellion y gweinyddiaethau datganoledig, ac ni cheir unrhyw ystyriaeth y gallai hyn fod yn wir hefyd i'r holl weithredwyr, a dim mynegiant go iawn... y gallai wella'r broses o wneud penderfyniadau pe bai mwy o leisiau o fwy o rannau o'r DU yn cael eu cynnwys yn y broses o wneud penderfyniadau.'

O safbwynt cyfansoddiadol, mae hynny'n ddiddorol iawn. Gwnsler Cyffredinol, a gaf fi ofyn i chi beth yw eich meddyliau chi wrth glywed y dystiolaeth honno'n cael ei rhoi, ac a all pethau wella o'r hyn a welsom pan oedd y pandemig ar ei anterth?

Can I first of all say I probably don't want to start a commentary on evidence that is coming through the inquiry that will be pursued, and when there will be other evidence that is coming through? But can I say, just in the nature of the examination of evidence and documents, and so on, that are coming through, I think what it does show is the importance of having a UK inquiry? Because I think, otherwise, we would not be seeing this sort of evidence and these sorts of documents within that collective environment, and being able to analyse them in that way. So I think that is something that is very important that has happened.

It is certainly the case that, throughout the COVID period, the issue of meetings, evidence, planned meetings, advance information and engagement was something that was raised consistently. I don't think it's appropriate for me to comment on that further, other than, of course, in terms of general inter-governmental relations. I think some of those issues do actually arise as well in terms of our engagement on legislation and the process in which legislation is carried through, and the concerns that have been discussed here on many occasions as to why that may be.

A gaf fi ddweud yn gyntaf nad wyf am ddechrau sylwebaeth ar dystiolaeth sy'n dod drwy'r ymchwiliad yr eir ar ei thrywydd, a phan fydd tystiolaeth arall yn dod drwodd? Ond a gaf fi ddweud, ar natur yr archwiliad o dystiolaeth a dogfennau ac yn y blaen sy'n dod drwodd, rwy'n credu ei fod yn dangos pwysigrwydd cael ymchwiliad ar gyfer y DU? Oherwydd, fel arall, nid wyf yn credu y byddem yn gweld tystiolaeth fel hon a'r mathau hyn o ddogfennau o fewn yr amgylchedd cyfunol hwnnw, nac yn gallu eu dadansoddi yn y ffordd honno. Felly, rwy'n credu bod y ffordd y digwyddodd yn bwysig iawn.

Mae'n sicr yn wir, drwy gydol cyfnod COVID, fod cyfarfodydd, tystiolaeth, cyfarfodydd a gynlluniwyd, gwybodaeth ymlaen llaw ac ymgysylltu yn bethau a gâi eu codi'n gyson. Nid wyf yn credu ei bod yn briodol i mi wneud sylwadau pellach ar hynny, ac eithrio mewn perthynas â chysylltiadau rhynglywodraethol cyffredinol wrth gwrs. Rwy'n credu bod rhai o'r materion hynny'n codi hefyd mewn perthynas â'n hymgysylltiad ar ddeddfwriaeth a'r broses o gyflawni deddfwriaeth, a'r pryderon a drafodwyd yma ar sawl achlysur ynghylch pam y gallai hynny fod.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr Cymreig, Darren Millar.

Questions now from the party spokespeople. Welsh Conservatives spokesperson, Darren Millar.

Diolch, Llywydd. What assessment has the Minister made of public support for the Welsh Government's plans for Senedd reform?

Diolch, Lywydd. Pa asesiad y mae'r Gweinidog wedi'i wneud o gefnogaeth y cyhoedd i gynlluniau Llywodraeth Cymru ar gyfer diwygio'r Senedd?

Can I firstly say that the Welsh Government's plans for Senedd reform are in fact the Senedd's plans for reform? As I've explained in scrutiny sessions, and also in this Chamber on many occasions, this is not a Government Bill. It would be inappropriate for it to be a Government Bill. It is legislation that is coming from the Senedd itself, and my job is to convert the recommendations of the special purpose committee into legislation that is workable, effective and within competence.

A gaf fi ddweud yn gyntaf mai cynlluniau'r Senedd ar gyfer diwygio yw cynlluniau Llywodraeth Cymru ar gyfer diwygio'r Senedd mewn gwirionedd? Fel yr eglurais mewn sesiynau craffu, a hefyd yn y Siambr hon ar sawl achlysur, nid Bil Llywodraeth yw hwn. Byddai'n amhriodol iddo fod yn Fil Llywodraeth. Mae'n ddeddfwriaeth sy'n dod o'r Senedd ei hun, a fy ngwaith i yw trosi argymhellion y pwyllgor diben arbennig yn ddeddfwriaeth sy'n ymarferol, yn effeithiol ac o fewn y cymhwysedd.

14:35

Good try, Minister, but everybody knows that the deal that was struck between the former leader of Plaid Cymru and the First Minister was what gave rise to the recommendations in the Senedd reform committee's report. That committee was hijacked, frankly, by that agreement and forced to deliver the recommendations in their report as a result. And of course, your legislation doesn't just deliver the recommendations of the First Minister and the former leader of Plaid Cymru, it also adds other issues that were not referred to in the Senedd reform committee's document to the list of things that you want to implement, for example four-year terms. So, no matter how hard you try to spin this as being some sort of thing that this Senedd has asked to be delivered, we know that, effectively, Labour Members and Plaid Cymru Members have all been whipped to support the dirty deal that was done behind closed doors.

I asked you specifically a question about what assessment you have made, as a Minister, of public support for Senedd reform, and I notice you didn't answer that question. And the reason you didn't answer that question is because I know, you know, and everybody in this room knows that any proposals for more politicians in this Senedd do not have widespread public support. People across Wales want more doctors, dentists, nurses and teachers; they don't want more politicians. And they want you to invest the £120 million that your own Government says will be the cost of the implementation of these reforms into our schools, hospitals, roads and public services. So, do you agree with me that, when proposing to increase the size of any parliament by a whopping 60 per cent, and making radical changes to the voting system, it is vital to have the express consent of the people? And if so, will you accept that we need a referendum on these proposals in order that they can be implemented?

Ymgais dda, Weinidog, ond mae pawb yn gwybod mai'r cytundeb a gafodd ei daro rhwng cyn-arweinydd Plaid Cymru a'r Prif Weinidog oedd yr hyn a arweiniodd at yr argymhellion yn adroddiad pwyllgor diwygio'r Senedd. Cafodd y pwyllgor ei herwgipio gan y cytundeb hwnnw a'i orfodi i gyflawni'r argymhellion yn eu hadroddiad o ganlyniad. Ac wrth gwrs, mae eich deddfwriaeth yn gwneud mwy na chyflawni argymhellion y Prif Weinidog a chyn arweinydd Plaid Cymru, mae hefyd yn ychwanegu materion eraill na chyfeiriwyd atynt yn nogfen pwyllgor diwygio'r Senedd at y rhestr o bethau rydych chi am eu gweithredu, er enghraifft tymhorau pedair blynedd. Felly, ni waeth pa mor galed rydych chi'n ceisio esgus bod hyn yn rhywbeth y mae'r Senedd hon wedi gofyn iddo gael ei gyflawni, fe wyddom fod Aelodau Llafur ac Aelodau Plaid Cymru wedi cael eu chwipio i bob pwrpas i gefnogi'r fargen fudr a wnaed y tu ôl i ddrysau caeedig.

Gofynnais gwestiwn penodol i chi ynghylch pa asesiad rydych chi wedi'i wneud, fel Gweinidog, o gefnogaeth y cyhoedd i ddiwygio'r Senedd, ac rwy'n sylwi na wnaethoch ateb y cwestiwn hwnnw. A'r rheswm na wnaethoch chi ateb y cwestiwn hwnnw yw oherwydd fy mod i'n gwybod, rydych chi'n gwybod, ac mae pawb yn yr ystafell hon yn gwybod nad oes cefnogaeth eang ymysg y cyhoedd i unrhyw gynigion ar gyfer mwy o wleidyddion yn y Senedd. Mae pobl ledled Cymru eisiau mwy o feddygon, deintyddion, nyrsys ac athrawon; nid ydynt eisiau rhagor o wleidyddion. Ac maent am i chi fuddsoddi'r £120 miliwn y dywed eich Llywodraeth eich hun y bydd yn ei gostio i weithredu'r diwygiadau hyn yn ein hysgolion, ein hysbytai, ein ffyrdd a'n gwasanaethau cyhoeddus. Felly, wrth gynnig cynyddu maint unrhyw senedd 60 y cant, a gwneud newidiadau radical i'r system bleidleisio, a ydych chi'n cytuno ei bod yn hanfodol cael cydsyniad penodol y bobl? Ac os felly, a wnewch chi dderbyn bod angen refferendwm ar y cynigion hyn er mwyn gallu eu gweithredu?

The UK Government gave us very specific powers in the Wales Act 2017 to manage and to be able to reform our devolved electoral system. It put no provision in there in terms of referenda. I'm very aware also that the UK Government itself, when it has been making very substantial reforms—for example to the electoral system for the mayors, for the reduction of Members of Parliament, for constituency boundaries—has chosen not to see the need for referenda in these matters. These are matters that tend to be more governed by the issue of manifestos. We, of course, have, on the Labour side and the Plaid Cymru side, and, I think, on the Liberal Democrat side as well, manifesto commitments. In actual fact, the UK Government, when it made its reforms, did them without any manifesto commitment. 

In terms of the issue of public support, a lot of these things often depend upon what question you ask. If you say to people, 'Do you want better democracy? Do you want more accountable government? Do you want better scrutiny?', then the answer to that, I'm sure, is inevitably 'yes', and the way that we can actually achieve that is by actually improving this place and by ensuring that it has the capacity to deliver those things that people actually want.

I note your concerns, of course, about cost, and of course, this would be less than one tenth of a per cent of the budget. I note, of course, that when it came to the issue of ID cards, which have merely had the effect of preventing people from being able to vote, which cost, in fact, around about £120 million, I understand, to implement, your side was extremely in favour of that. So, here we are investing in improving our democracy, yet you made no quibbles whatsoever about substantial amounts of money being invested to actually undermine democracy.

I notice your concern about whips. In terms of the special purpose committee, the conclusions it has and so on, as far as I'm concerned, that's not a relevant matter to me, because, as I said, my function is to convert the wishes of the Senedd through that committee, which was debated and which was set up by this Senedd. So, my mandate is not to actually go behind those recommendations, because to do that would undermine the whole point about it being a Senedd committee.

I'll just make one final comment, because some of your comments were pejorative. I will say that whatever reforms come through when the Senedd does vote will require a two-thirds majority. I'm glad to see that you don't approve of Members being whipped; I'm sure you'll pass that message along to some of your Members when the next mandate comes from Conservative head office. 

Rhoddodd Llywodraeth y DU bwerau penodol iawn i ni yn Neddf Cymru 2017 i reoli ac i allu diwygio ein system etholiadol ddatganoledig. Ni roddodd unrhyw ddarpariaeth yn ymwneud â refferenda. Rwy'n ymwybodol iawn hefyd fod Llywodraeth y DU ei hun, pan fu'n gwneud diwygiadau sylweddol iawn—er enghraifft i'r system etholiadol ar gyfer y meiri, ar leihau nifer yr Aelodau Seneddol, i ffiniau etholaethau—wedi dewis peidio â gweld yr angen am refferenda yn y materion hyn. Mae'r rhain yn faterion sy'n tueddu i gael eu rheoli'n fwy gan faniffestos. Ar yr ochr Lafur ac ochr Plaid Cymru, ac ochr y Democratiaid Rhyddfrydol hefyd, rwy'n credu, mae gennym ymrwymiadau maniffesto. A dweud y gwir, pan wnaeth ei diwygiadau, fe aeth Llywodraeth y DU ati i'w gwneud heb unrhyw ymrwymiad maniffesto. 

Ar gefnogaeth y cyhoedd, mae llawer o'r pethau hyn yn aml yn dibynnu ar ba gwestiwn a ofynnwch. Os dywedwch wrth bobl, 'A ydych chi eisiau democratiaeth well? A ydych chi eisiau llywodraeth fwy atebol? A ydych chi eisiau gwell craffu?', yr ateb i hynny'n anochel, rwy'n siŵr, yw 'ydym', a'r ffordd y gallwn gyflawni hynny yw trwy wella'r lle hwn a thrwy sicrhau bod ganddo'r gallu i gyflawni'r pethau y mae pobl eu heisiau.

Rwy'n nodi eich pryderon am y gost, ac wrth gwrs, byddai hyn yn llai na degfed ran o un y cant o'r gyllideb. Pan gyflwynwyd cardiau adnabod, sydd heb gyflawni dim heblaw atal pobl rhag gallu pleidleisio, cynllun a gostiodd tua £120 miliwn i'w weithredu yn ôl yr hyn rwy'n ei ddeall, nodaf fod eich ochr chi o blaid hynny. Felly, dyma ni'n buddsoddi er mwyn gwella ein democratiaeth, ac eto ni wnaethoch gwyno o gwbl am y ffordd y buddsoddwyd arian sylweddol i danseilio democratiaeth.

Rwy'n nodi eich pryder ynglŷn â chwipiau. O ran y pwyllgor diben arbennig, y casgliadau y daeth iddo ac yn y blaen, o'm rhan i, nid yw hwnnw'n fater perthnasol i mi, oherwydd, fel y dywedais, fy swyddogaeth i yw trosi dymuniadau'r Senedd drwy'r pwyllgor hwnnw, pwyllgor a drafodwyd ac a sefydlwyd gan y Senedd hon. Felly, nid fy mandad yw mynd y tu ôl i'r argymhellion hynny, oherwydd byddai gwneud hynny'n tanseilio'r holl bwynt ei fod yn bwyllgor Senedd.

Rwyf am wneud un sylw terfynol, oherwydd roedd rhai o'ch sylwadau yn ddifrïol. Rwyf am ddweud y bydd angen mwyafrif o ddwy ran o dair ar ba ddiwygiadau bynnag a ddaw drwodd pan fydd y Senedd yn pleidleisio. Rwy'n falch o weld nad ydych yn cymeradwyo i Aelodau gael eu chwipio; rwy'n siŵr y gwnewch chi drosglwyddo'r neges honno i rai o'ch Aelodau pan ddaw'r mandad nesaf o brif swyddfa'r Ceidwadwyr. 

14:40

As the chief whip, you would expect me to fully support the disciplines that are necessary in a Parliament. Of course, on such important matters, there is, sometimes, a need to be able to have a free vote. I know that there are Members on your own benches who are very uncomfortable with the Welsh Government's proposals for Senedd reform, and I hope very much that they will be allowed to express their views and, more importantly, the views of their constituents when it comes to these matters, who I know are overwhelmingly opposed to these plans.

You mention as a sort of shield against my allegations that there isn't public support that your plans have had the endorsement because they've been in your manifesto and Plaid's manifesto, but, of course, we know that that isn't the case. There were no specifics in those manifestos about the change to the voting system, about the number of additional MSs either, or the method of their election. You say that these reforms are going to make the Senedd more accountable to the public, but we know that you're severing the link in terms of direct accountability of individual Members to the electorates that they serve, and, actually, transferring the powers from the people who vote for us to political parties to determine who is elected. 

So, I ask you again: if you are so convinced that there is public support, then what do you have to fear from a referendum? We know that there are going to be at least two opportunities in the next 12 months, probably, where the people of Wales will go to the polls as a nation. They are two opportunities where there could be a referendum alongside those polls in order to make sure that there's an efficient way to get a decision from the public on these specific reforms. So, I ask you: will you provide that opportunity at one of those polling opportunities in the next 12 months, two of which will arrive?  

Fel y prif chwip, fe fyddech yn disgwyl i mi gefnogi'r ddisgyblaeth sy'n angenrheidiol mewn Senedd yn llawn. Wrth gwrs, ar faterion mor bwysig, weithiau mae angen gallu cael pleidlais rydd. Gwn fod yna Aelodau ar eich meinciau eich hun yn anghyfforddus iawn gyda chynigion Llywodraeth Cymru ar gyfer diwygio'r Senedd, a gobeithiaf yn fawr y byddant yn cael mynegi eu barn ar y materion hyn, ac yn bwysicach, barn eu hetholwyr y gwn eu bod yn wrthwynebus iawn i'r cynlluniau hyn.

Fel rhyw fath o darian yn erbyn fy honiadau nad oes cefnogaeth ymhlith y cyhoedd, fe soniwch fod eich cynlluniau wedi cael y gymeradwyaeth oherwydd eu bod yn eich maniffesto chi a maniffesto Plaid Cymru, ond wrth gwrs, fe wyddom nad yw hynny'n wir. Ni chafwyd manylion yn y maniffestos hynny ynglŷn â'r newid i'r system bleidleisio, am nifer yr ASau ychwanegol ychwaith, na'r dull o'u hethol. Rydych chi'n dweud bod y diwygiadau hyn yn mynd i wneud y Senedd yn fwy atebol i'r cyhoedd, ond fe wyddom eich bod chi'n torri'r ddolen o ran atebolrwydd uniongyrchol Aelodau unigol i'r etholwyr a wasanaethir ganddynt, ac mewn gwirionedd yn trosglwyddo'r pwerau oddi wrth y bobl sy'n pleidleisio drosom i bleidiau gwleidyddol benderfynu pwy sy'n cael ei ethol. 

Felly, gofynnaf i chi eto: os ydych chi mor argyhoeddedig fod yna gefnogaeth gyhoeddus, beth sydd gennych i'w ofni o gynnal refferendwm? Gwyddom y bydd o leiaf ddau gyfle yn ystod y 12 mis nesaf, mae'n debyg, pan fydd pobl Cymru yn mynd i bleidleisio fel gwlad. Dyna ddau gyfle pan ellid cynnal refferendwm ochr yn ochr â'r etholiadau hynny er mwyn sicrhau bod yna ffordd effeithlon o gael penderfyniad gan y cyhoedd ar y diwygiadau hyn. Felly, gofynnaf i chi: a wnewch chi roi'r cyfle hwnnw yn un o'r ddau gyfle etholiadol hynny yn ystod y 12 mis nesaf?  

We are a parliamentary democracy. We work on the basis of putting manifestos to the people. The people endorse those manifestos. And I think the people expect us to carry through those manifestos and deliver on the promises that we have made. I don't think the Member is actually really interested in a referendum at all. I think he just sees that if it's delayed sufficiently, maybe there's a possibility that legislation might not take place. 

Can I deal with two points that I meant to raise in my last answer, which were two additional items, namely the four-year term and residency? Just to say with regard to the four-year term, of course, that we only ever went to a five-year term because the coalition Government introduced the Fixed-term Parliaments Act 2011. Up until then, it had always been four-year terms. The repeal of that legislation makes it a natural development that we go back to four-year terms, but, again, it is still a matter for the Senedd in terms of how they want to consider that. 

The issue of residency I think is just one that naturally flows there. And you're right, it is something that's been added in—is it appropriate or not that people who are in Wales, who make the laws of Wales, should actually live in Wales and be accountable to the people of Wales. It seems to me that that's a logical matter. Of course, you can test the water on that by putting in an amendment contrary to that, if you wish, when the matter comes to the floor of the Senedd. What I would say is happening within this Senedd at the moment is a movement in terms of constitutional reform to improve democracy and put forward proposals that are in the best interests of democracy for the people of Wales.  

Rydym yn ddemocratiaeth seneddol. Rydym yn gweithio ar sail rhoi maniffestos i'r bobl. Mae'r bobl yn cefnogi'r maniffestos hynny. Ac rwy'n credu bod y bobl yn disgwyl i ni fwrw ymlaen â'r maniffestos hynny a chyflawni'r addewidion a wnaethom. Nid wyf yn credu bod gan yr Aelod ddiddordeb mawr mewn refferendwm o gwbl. Rwy'n credu ei fod yn gweld, os caiff ei ohirio ddigon, y gallai fod yn bosibl na fydd deddfwriaeth yn digwydd. 

A gaf fi ymdrin â dau bwynt yr oeddwn wedi bwriadu mynd ar eu trywydd yn fy ateb olaf, dwy eitem ychwanegol, sef y tymor pedair blynedd a phreswyliad? Ar y tymor pedair blynedd, wrth gwrs, yr unig reswm y gwnaethom osod tymor pum mlynedd oedd am fod y Llywodraeth glymblaid wedi cyflwyno Deddf Seneddau Tymor Penodol 2011. Tan hynny, roedd bob amser wedi bod yn bedair blynedd. Mae diddymu'r ddeddfwriaeth honno yn golygu'n naturiol ein bod yn mynd yn ôl i dymhorau pedair blynedd, ond unwaith eto, mater i'r Senedd fydd penderfynu sut maent am ystyried hynny. 

Rwy'n credu bod mater preswyliad yn un sy'n llifo'n naturiol yno. Ac rydych chi'n gywir, mae'n rhywbeth sydd wedi cael ei ychwanegu—a yw'n briodol ai peidio y dylai pobl sydd yng Nghymru, sy'n gwneud cyfreithiau Cymru, fyw yng Nghymru a bod yn atebol i bobl Cymru. Mae'n ymddangos i mi fod hwn yn fater rhesymegol. Wrth gwrs, gallwch brofi'r dŵr ar hynny drwy gyflwyno gwelliant yn groes i hynny, os dymunwch, pan ddaw'r mater i lawr y Senedd. Yr hyn y buaswn i'n ei ddweud sy'n digwydd o fewn y Senedd hon ar hyn o bryd yw symudiad tuag at ddiwygio cyfansoddiadol i wella democratiaeth a chyflwyno cynigion sydd er budd gorau democratiaeth i bobl Cymru.  

It was remiss of me during that question session not to call the Member Darren Millar to order on his use of the term 'dirty deals'. I must say that deals are a part of our democratic working in this Senedd. Sometimes they are made between individual politicians, sometimes between political parties and the Welsh Government. Sometimes, they're made between Plaid Cymru and the Welsh Government, sometimes between the Conservatives and the Welsh Government. None of those deals are dirty. They are deals, and they ensure that progress in our democracy continues. I should have called you to order. I do not expect deals to be referred to in that way in the future. 

Roeddwn ar fai yn ystod y sesiwn gwestiynau honno yn peidio â galw'r Aelod Darren Millar i drefn am ei ddefnydd o'r term 'bargen fudr'. Rhaid i mi ddweud bod taro bargen yn rhan o'n gwaith democrataidd yn y Senedd hon. Weithiau mae'n digwydd rhwng gwleidyddion unigol, weithiau rhwng pleidiau gwleidyddol a Llywodraeth Cymru. Weithiau, cânt eu gwneud rhwng Plaid Cymru a Llywodraeth Cymru, weithiau rhwng y Ceidwadwyr a Llywodraeth Cymru. Nid oes unrhyw fargen o'r fath yn fudr. Cytundebau ydynt ac maent yn sicrhau bod cynnydd yn ein democratiaeth yn parhau. Dylwn fod wedi eich galw i drefn. Nid wyf yn disgwyl clywed neb yn cyfeirio at daro bargen yn y ffordd honno yn y dyfodol. 

Thank you, Darren Millar, for being so gracious in your acceptance, but I'm sure your comments will be on social media during the hours that follow. 

Diolch am fod mor raslon â'i dderbyn, Darren Millar, ond rwy'n siŵr y bydd eich sylwadau ar y cyfryngau cymdeithasol yn ystod yr oriau sy'n dilyn. 

Llefarydd Plaid Cymru, Adam Price.

The Plaid Cymru spokesperson, Adam Price.

14:45

Dwi'n ddiolchgar am y dyfarniad hynny, ac am barodrwydd yr Aelod gyferbyn i dderbyn hynny.

Ddoe, mi oedd y Prif Weinidog wedi cadarnhau eich datganiad blaenorol chi, Cwnsler Cyffredinol, eich bod chi fel Llywodraeth yn cysidro cymryd camau cyfreithiol yn erbyn Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol o ran sicrhau dosraniad teg o gyllid trafnidiaeth gyhoeddus i Gymru yn sgil y penderfyniad i ganslo estyniad HS2 i Fanceinion. A fedrwch chi roi ychydig mwy o wybodaeth i ni o ran y sail gyffredinol? Dwi ddim yn disgwyl i chi osod mas y dadleuon cyfreithiol i gyd, ond y sail gyfreithiol i’r her posib hynny, oherwydd, wrth gwrs, mae fformiwla Barnett, gwaetha’r modd, yn anstatudol—dyw e ddim yn bodoli mewn Deddf—ac mi oeddwn i dan yr argraff bod y cytundeb rhynglywodraethol cyllid hefyd yn anghyfreithadwy. Efallai fy mod i’n anghywir yn hynny o beth, ond er mwyn tryloywder ac er mwyn galluogi craffu, a fedrwch chi osod mas y sail bosib ar gyfer unrhyw gamau cyfreithiol?

I'm grateful for your ruling, Llywydd, and for the Member's willingness to accept that. 

Yesterday, the First Minister confirmed your previous statement, Counsel General, that you as a Government are considering taking legal steps against the UK Government in terms of ensuring a fair allocation of public transport funding for Wales in light of the decision to cancel the extension of HS2 to Manchester. Can you give us a little more information in terms of the general basis? I'm not expecting you to set out all of the legal arguments, but the legal basis for that possible challenge, because of course the Barnett formula, unfortunately, is not statutory, is not in legislation, and I was under the impression that the inter-governmental agreement on finance was non-litigious. I might be wrong on that, but for the sake of transparency and to allow scrutiny, can you set out the possible basis for any legal steps?

Well, can I say I think it's been taken, to some extent, out of context? Because what I look at, what the First Minister looks at, what the Welsh Government looks at, are really all the options that are open, inter-governmental and others, in terms of steps that we need to take to preserve and to protect the interests of Wales, constitutional and in other ways, of course. I understand reference was made—I wasn’t here yesterday—to a written answer that I’d given, so it might just be worth repeating what that actually says. It says the decision to cancel, for example, Birmingham to Manchester HS2 makes the case even clearer that it is an England-only project. The Welsh Government is giving consideration to the options available to us to challenge the decision, including legal avenues, should the UK Government continue to classify it as an England-and-Wales project. However, if we cannot reach agreement through the inter-governmental arrangements, the dispute resolution processes that were published as part of the inter-governmental relations with you in 2022 are operational and open to us.

Can I say it’s the inter-governmental means that certainly are the most immediate way of trying to achieve an outcome that we all want, bearing in mind the very substantial change that has taken place? I can say the finance Minister, for example, is expecting to meet with the Chief Secretary to the Treasury in the next few weeks to discuss the matter, and if we can’t reach agreement through these arrangements, there is of course the dispute resolution process. They are operational, they are open to us. So, I think the first stage in raising a dispute is evidencing that all steps have actually been taken to exhaust pragmatic resolution. If that is unsuccessful, of course we will want to appraise the situation and look at what options may be open to us.

Wel, a gaf fi ddweud fy mod yn credu ei fod wedi'i dynnu o'i gyd-destun i ryw raddau? Oherwydd, yr hyn rwy'n edrych arno, yr hyn y mae'r Prif Weinidog yn edrych arno, yr hyn y mae Llywodraeth Cymru yn edrych arno, yw'r holl opsiynau sy'n agored, yn opsiynau rhynglywodraethol ac eraill, mewn perthynas â'r camau y mae angen inni eu cymryd i warchod ac amddiffyn buddiannau Cymru, yn gyfansoddiadol ac mewn ffyrdd eraill, wrth gwrs. Rwy'n deall bod cyfeiriad wedi'i wneud—nid oeddwn yma ddoe—at ateb ysgrifenedig a roddais, felly efallai y byddai'n werth ailadrodd yr hyn y mae'n ei ddweud mewn gwirionedd. Mae'n dweud bod y penderfyniad i ganslo, er enghraifft, HS2 Birmingham i Manceinion yn gwneud yr achos hyd yn oed yn gliriach ei fod yn brosiect ar gyfer Lloegr yn unig. Mae Llywodraeth Cymru yn ystyried yr opsiynau sydd ar gael i ni i herio'r penderfyniad, gan gynnwys llwybrau cyfreithiol, pe bai Llywodraeth y DU yn parhau i'w gategoreiddio fel prosiect ar gyfer Cymru a Lloegr. Fodd bynnag, os na allwn ddod i gytundeb drwy'r trefniadau rhynglywodraethol, mae'r prosesau datrys anghydfodau a gyhoeddwyd fel rhan o'r cysylltiadau rhynglywodraethol â chi yn 2022 yn weithredol ac yn agored i ni.

A gaf fi ddweud mai'r ffordd rynglywodraethol yn sicr yw'r ffordd fwyaf uniongyrchol o geisio sicrhau canlyniad y mae pawb ohonom ei eisiau, gan gofio'r newid sylweddol iawn sydd wedi digwydd? Gallaf ddweud bod y Gweinidog cyllid, er enghraifft, yn disgwyl cyfarfod â Phrif Ysgrifennydd y Trysorlys yn ystod yr wythnosau nesaf i drafod y mater, ac os na allwn ddod i gytundeb drwy'r trefniadau hyn, ceir y broses datrys anghydfodau wrth gwrs. Maent yn weithredol, maent ar agor i ni. Felly, rwy'n credu mai'r cam cyntaf wrth godi anghydfod yw cyflwyno tystiolaeth fod pob cam wedi'i gymryd i ddihysbyddu datrysiad pragmatig. Os na fydd hynny'n llwyddiannus, byddwn am ystyried y sefyllfa ac edrych ar ba opsiynau a allai fod ar agor i ni.

I understand the inter-governmental and the dispute resolution means of resolving this. What I'm not clear on—and I have to say I'm no clearer on—is what those potential legal avenues that you referred to could be.

With HS2, of course, last week we saw not just one u-turn, but two, didn't we? Because they didn't just cancel the Manchester link, they then actually, within 24 hours, cancelled the £36 billion alternative investment commitments that were no longer commitments, it seems, a day later. That kind of post-truth spin and duplicity is what is driving down levels of trust in democracy worldwide. Now, I had a remedy for that years ago in Westminster—the Elected Representatives (Prohibition of Deception) Bill—which was recently retabled by Liz Saville Roberts. I have to say there were few takers for it in Westminster then, and there probably won't be many in the future. I recently had confirmation from the Members' Research Service that it would be within competence of this Senedd to introduce a prohibition of deception Bill here for Senedd Members. Is that something that we could explore, Counsel General, in the context of the Senedd Cymru (Members and Elections) (Wales) Bill, and if it was brought forward as an amendment, what would the Government's position be?

Rwy'n deall y dulliau rhynglywodraethol a datrys anghydfod o ddatrys hyn. Yr hyn nad wyf yn glir yn ei gylch—ac mae'n rhaid imi ddweud nad wyf ronyn yn gliriach yn ei gylch—yw beth y gallai'r llwybrau cyfreithiol posibl y cyfeirioch chi atynt fod.

Gyda HS2, wrth gwrs, yr wythnos diwethaf gwelsom nid yn unig un tro pedol, ond dau, oni wnaethom? Oherwydd nid canslo cyswllt Manceinion yn unig a wnaethant, ac o fewn 24 awr, ddiwrnod yn ddiweddarach, fe wnaethant ganslo'r ymrwymiadau buddsoddi amgen gwerth £36 biliwn nad oeddent yn ymrwymiadau mwyach, mae'n ymddangos. Y math hwnnw o sbin ôl-wirionedd a dauwynebogrwydd yw'r hyn sy'n gyfrifol am ostwng lefelau ymddiriedaeth mewn democratiaeth ledled y byd. Nawr, cefais ateb i hynny flynyddoedd hynny yn ôl yn San Steffan—y Bil Cynrychiolwyr Etholedig (Gwahardd Dichell)—a gafodd ei ailgyflwyno yn ddiweddar gan Liz Saville Roberts. Mae'n rhaid imi ddweud nad oedd llawer o bobl yn ei gefnogi yn San Steffan ar y pryd, ac yn ôl pob tebyg, ni fydd llawer yn ei gefnogi yn y dyfodol. Yn ddiweddar, cefais gadarnhad gan Wasanaeth Ymchwil yr Aelodau y byddai cyflwyno Bil gwahardd dichell yma i Aelodau'r Senedd o fewn cymhwysedd y Senedd hon. Gwnsler Cyffredinol, a yw hynny'n rhywbeth y gallem ei archwilio yng nghyd-destun Bil Senedd Cymru (Aelodau ac Etholiadau) (Cymru), a phe bai'n cael ei gyflwyno fel gwelliant, beth fyddai safbwynt y Llywodraeth?

14:50

Well, I think any Bill that is within the competence of the Senedd is something that can be debated on the floor here through the individual debating processes that we have and the ability to take forward individual Members' legislation. In terms of what the position would be in respect of any legislation, well, I think that would depend very much on how it was drafted, what was in it, the issues around competence to it and how it would actually work. We don't close our minds, I think, to anything that might improve democratic operation.

You raised a number of points in respect of the recent comments, for example, made around HS2. Those are things that cause concern because, basically, what seems to have been the case is that, first, in a panic at the last minute, as HS2 is being cancelled as the Prime Minister goes all of the way to Manchester to tell Manchester he's going to cancel what was a major levelling-up commitment, they've, in desperation, basically, come forward with a whole series of proposals, almost like a shopping list of things. There's been a meeting—'Please give me a list'. It reminds me of the Yes, Minister thing, when the Prime Minister tells his advisers, 'I don't want to know the truth; I want to know something I can tell Parliament'. It's almost that, because the moment they're done, firstly, it turns out that none of them are properly worked out, there are no proper business plans and there's been no engagement with any of the bodies that would be involved in it. Then, some of them are suddenly being withdrawn, and then we're being told, 'Oh, really, it's just an illustrative description of the sorts of things that can be done'. Now, I think that is very, very poor politics—I think it's very, very poor, when you're telling a community that a major investment that would impact on the quality of life and the economy of their area is not going to happen, and I think that is something that will probably be rued.

Wel, rwy'n credu bod unrhyw Fil sydd o fewn cymhwysedd y Senedd yn rhywbeth y gellir ei drafod yma drwy'r prosesau trafod unigol sydd gennym a'r gallu i fwrw ymlaen â deddfwriaeth Aelodau unigol. O ran beth fyddai'r safbwynt mewn perthynas ag unrhyw ddeddfwriaeth, wel, rwy'n credu y byddai hynny'n dibynnu'n fawr ar sut y câi ei drafftio, beth fyddai ynddi, y materion sy'n ymwneud â chymhwysedd a sut y byddai'n gweithio mewn gwirionedd. Nid wyf yn credu ein bod yn cau ein meddyliau i unrhyw beth a allai wella gweithrediad democrataidd.

Fe wnaethoch chi godi nifer o bwyntiau mewn perthynas â'r sylwadau diweddar a wnaed ynglŷn â HS2 er enghraifft. Mae'r rheini'n bethau sy'n achosi pryder oherwydd, yn y bôn, mae'n ymddangos mai'r hyn sydd wedi digwydd yw, yn gyntaf, mewn panig munud olaf, wrth i HS2 gael ei ganslo wrth i'r Prif Weinidog fynd yr holl ffordd i Fanceinion i ddweud wrth Fanceinion ei fod yn mynd i ganslo ymrwymiad pwysig i godi'r gwastad, yn eu panig, yn y bôn, maent wedi cyflwyno cyfres gyfan o argymhellion, bron fel rhestr siopa o bethau. Cafwyd cyfarfod—'Rhowch restr i mi'. Mae'n fy atgoffa o Yes Minister, pan fo'r Prif Weinidog yn dweud wrth ei gynghorwyr, 'Nid wyf am wybod y gwir; rwyf am wybod rhywbeth y gallaf ei ddweud wrth y Senedd'. Mae bron felly, oherwydd y foment y cânt eu gwneud, yn gyntaf, mae'n ymddangos nad oes yr un ohonynt wedi eu hystyried yn iawn, nid oes unrhyw gynlluniau busnes priodol ac ni fu unrhyw ymgysylltiad ag unrhyw un o'r cyrff a fyddai'n ymwneud â'r gwaith. Yna, caiff rhai ohonynt eu tynnu'n ôl yn sydyn, a chawn ein hysbysu, 'O, dim ond disgrifiad darluniadol o'r mathau o bethau y gellir eu gwneud oedd hynny'. Nawr, rwy'n meddwl bod honno'n wleidyddiaeth wael tu hwnt—rwy'n credu ei bod hi'n wael iawn pan fyddwch chi'n dweud wrth gymuned na fydd buddsoddiad mawr a fyddai'n effeithio ar ansawdd bywyd ac economi eu hardal yn digwydd, ac rwy'n credu bod hynny'n rhywbeth y byddant yn edifar amdano yn ôl pob tebyg.

Daeth y Dirprwy Lywydd (David Rees) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (David Rees) took the Chair.

But, in terms of the broader point, I think what you're concerned about is the lack of transparency and how that could be accommodated within the ethics of our parliamentary processes. I don't think it is something that is at all easy, because we have open, free and democratic debates, and what one person thinks is accurate, another person doesn't, et cetera. But, if you can come forward with workable proposals, I'm sure they will receive a reasonable audience and debate within this Senedd.

Ond ar y pwynt ehangach, rwy'n credu mai'r hyn rydych chi'n poeni amdano yw'r diffyg tryloywder a sut y gellid darparu ar gyfer hynny o fewn moeseg ein prosesau seneddol. Nid wyf yn credu ei fod yn rhywbeth sy'n hawdd, oherwydd mae gennym ddadleuon agored, rhydd a democrataidd, a bydd un person yn meddwl bod rhywbeth yn gywir, ac un arall yn anghytuno ac ati. Ond os gallwch gyflwyno cynigion ymarferol, rwy'n siŵr y byddant yn cael gwrandawiad ac yn destun dadl resymol yn y Senedd hon.

Deddfwriaeth yn y Senedd
Legislation at the Senedd

3. Sut bydd y Cwnsler Cyffredinol yn sicrhau trwy ddeddfwriaeth bod y Senedd yn gwasanaethu Cymru'n well? OQ60065

3. How will the Counsel General ensure via legislation that Wales is better served by the Senedd? OQ60065

Thank you for your question. We are creating, via the Senedd reform legislation, a more effective Senedd, with a greater ability and capacity to hold the Welsh Government to account, which also reflects the huge changes to Wales’s devolution settlement since 1999. These actions will help make Wales a more democratic country.

Diolch am eich cwestiwn. Drwy ddeddfwriaeth diwygio'r Senedd, rydym yn creu Senedd fwy effeithiol, gyda mwy o allu a chapasiti i ddwyn Llywodraeth Cymru i gyfrif, sydd hefyd yn adlewyrchu'r newidiadau enfawr i setliad datganoli Cymru ers 1999. Bydd y camau hyn yn helpu i wneud Cymru'n wlad fwy democrataidd.

Diolch. The case for Senedd expansion has always gone hand in hand with ensuring diverse and equal representation. It's been clear throughout the work of the expert panel and subsequent committees that this is instrumental to achieving better scrutiny, better policies and better legislation for the people of Wales, and the two pieces of planned legislation reflect this. I'm looking forward to taking part in the 'We belong here' event on Saturday 21 October, when women will be taking over the Senedd for an event designed to enthuse women to come into politics. But enthusiasm isn't enough. 

I can see that Janet Finch-Saunders is about to raise how crucial measures like job sharing will be to facilitate more women putting their names forward, so I'll concentrate instead on how the aims of the legislation will be delivered. In a statement in July, the First Minister said that the Government is

'committed to delivering the Special Purpose Committee’s recommendation in relation to encouraging political parties to publish diversity and inclusion strategies',

and that guidance would be available ahead of the next Senedd election to support and encourage parties to publish these strategies. Do you agree that this guidance should be published as soon as possible to prompt parties to act in good time, and has the Welsh Government considered an independent mechanism for monitoring parties' progress?

Diolch. Mae'r achos dros ehangu'r Senedd bob amser wedi mynd law yn llaw â sicrhau cynrychiolaeth amrywiol a chyfartal. Mae wedi bod yn amlwg trwy gydol gwaith y panel arbenigol a'r pwyllgorau dilynol fod hyn yn allweddol i sicrhau gwell craffu, gwell polisïau a gwell deddfwriaeth i bobl Cymru, ac mae'r ddwy ddeddfwriaeth a gynlluniwyd yn adlewyrchu hyn. Rwy'n edrych ymlaen at gymryd rhan yn y digwyddiad 'Lle i ni' ddydd Sadwrn 21 Hydref, pan fydd menywod yn meddiannu'r Senedd ar gyfer digwyddiad a gynlluniwyd i ennyn brwdfrydedd menywod i gamu i fyd gwleidyddiaeth. Ond nid yw brwdfrydedd yn ddigon. 

Gallaf weld bod Janet Finch-Saunders ar fin codi pa mor hanfodol fydd mesurau fel rhannu swyddi i'w gwneud yn haws i ragor o fenywod gamu ymlaen, felly fe wnaf ganolbwyntio yn hytrach ar sut y bydd nodau'r ddeddfwriaeth yn cael eu cyflawni. Mewn datganiad ym mis Gorffennaf, dywedodd y Prif Weinidog fod y Llywodraeth

'wedi ymrwymo i gyflawni argymhelliad y Pwyllgor Diben Arbennig mewn perthynas ag annog pleidiau gwleidyddol i gyhoeddi strategaethau amrywiaeth a chynhwysiant',

a byddai'r canllawiau hynny ar gael cyn etholiad nesaf y Senedd i gefnogi ac annog pleidiau i gyhoeddi'r strategaethau hyn. A ydych chi'n cytuno y dylid cyhoeddi'r canllawiau hyn cyn gynted â phosibl i annog pleidiau i weithredu mewn da bryd, ac a yw Llywodraeth Cymru wedi ystyried mecanwaith annibynnol ar gyfer monitro cynnydd y pleidiau?

Thank you for those points, and they are all important points. I think they're all points where there's an interest, actually, across all political parties in this Senedd. Of course, one of the bodies that already has that particular function is the Electoral Commission, and they have a specific role with regard to Welsh elections. So, they are an important body and, of course, they do provide a lot of analyses and evidence in terms of all those particular issues.

You're right—the issue of gender balance is something that has featured very significantly in this Senedd, and I would say, in many ways, there has been a lot of achievement and a lot of progress that has been made. Of course, diversity is more than gender; it is also in respect of issues around disability and accessibility, and, of course, we do have the elections Bill, which is also going to deal with some of those issues and support. So, there are certain overlaps between, for example, the Senedd reform and the elections legislation that we're introducing. In terms of diversity guidance, I think what is clear is that we need to have that in place as promptly as is reasonably possible. We need to have these things in place also, though, in accordance with the Gould convention, which is that they should be in place six months at least ahead of the Senedd elections. Those are things where I'm very keen that we implement as much as we can, on everything that we can, not just in accordance with Gould, but ahead of that, because not only is it the legislation, it's also the conduct orders and it's also all the work that has to go on with the electoral registration offices, it's all the preparation of the evidence, the information, and so on, that needs to go out. And, of course, that is very much work in progress, and I know this will be the subject matter of further discussions as we proceed, and no doubt, possibly, in respect of further legislation that will be forthcoming.

Diolch am y pwyntiau hynny, ac maent i gyd yn bwyntiau pwysig. Rwy'n credu eu bod i gyd yn bwyntiau lle mae diddordeb ar draws pob plaid wleidyddol yn y Senedd hon. Wrth gwrs, un o'r cyrff sydd eisoes â'r swyddogaeth benodol honno yw'r Comisiwn Etholiadol, ac mae ganddynt rôl benodol mewn perthynas ag etholiadau Cymru. Felly, maent yn gorff pwysig ac wrth gwrs, maent yn darparu llawer o ddadansoddiadau a thystiolaeth ar yr holl faterion hynny.

Rydych chi'n iawn—mae mater cydbwysedd rhwng y rhywiau yn rhywbeth sydd wedi cael lle blaenllaw yn y Senedd hon, ac mewn sawl ffordd, hoffwn ddweud bod llawer wedi'i gyflawni a llawer o gynnydd wedi'i wneud. Wrth gwrs, mae amrywiaeth yn ymwneud â mwy na rhywedd; mae hefyd yn ymwneud â materion fel anabledd a hygyrchedd, ac wrth gwrs, mae gennym y Bil etholiadau, sydd hefyd yn mynd i ymdrin â rhai o'r materion hynny a'r cymorth hwnnw. Felly, mae rhai pethau'n gorgyffwrdd rhwng, er enghraifft, diwygio'r Senedd a'r ddeddfwriaeth etholiadau yr ydym yn ei chyflwyno. O ran canllawiau amrywiaeth, credaf mai'r hyn sy'n glir yw bod angen inni gael hynny ar waith cyn gynted ag sy'n rhesymol bosibl. Fodd bynnag, mae angen i'r pethau hyn fod ar waith hefyd yn unol â chonfensiwn Gould, sef y dylent fod ar waith chwe mis fan lleiaf cyn etholiadau'r Senedd. Dyna bethau rwy'n awyddus iawn i ni eu gweithredu cymaint ag y gallwn, ar bopeth y gallwn, nid yn unig yn unol â Gould, ond cyn hynny, oherwydd mae'n ymwneud â'r gorchmynion ymddygiad hefyd, nid y ddeddfwriaeth yn unig, a'r holl waith y mae'n rhaid ei wneud gyda'r swyddfeydd cofrestru etholiadol, paratoi'r holl dystiolaeth, yr wybodaeth ac ati y bydd angen ei dosbarthu. Ac wrth gwrs, mae hwnnw'n waith sydd eisoes ar y gweill i raddau helaeth, ac rwy'n gwybod y bydd hyn yn destun trafodaethau pellach wrth inni fwrw ymlaen, ac efallai mewn perthynas â deddfwriaeth bellach a ddaw, mae'n siŵr.

14:55
Rhannu Swyddi ar gyfer Rolau Gweinidogol
Job Sharing for Ministerial Roles

4. Pa ystyriaeth a roddodd y Cwnsler Cyffredinol i gynnwys trefniadau rhannu swyddi ar gyfer rolau gweinidogol ym Mil Senedd Cymru (Aelodau ac Etholiadau)? OQ60062

4. What consideration did the Counsel General give to including job sharing for ministerial roles in the Senedd Cymru (Members and Elections) Bill? OQ60062

Thank you for your question. The Bill provides scope for a committee of the Senedd to include ministerial roles in its consideration of job sharing in the Senedd. Job sharing, and its practical and legislative implications, needs to be considered in a holistic way, and the Bill provides a pathway to achieve this.

Diolch am eich cwestiwn. Mae'r Bil yn rhoi cyfle i bwyllgor o'r Senedd gynnwys rolau gweinidogol wrth iddo ystyried rhannu swyddi yn y Senedd. Mae angen ystyried rhannu swyddi a'i oblygiadau ymarferol a deddfwriaethol mewn ffordd gyfannol, ac mae'r Bil yn darparu llwybr i gyflawni hyn.

Thank you. I have to say quite candidly that I disagree that either an elected Member role or a ministerial role can be shared. I also find it rather insulting that you intend to take forward electoral arrangements that would see positive discrimination for women, because, in my book, we have three women here in our group who've achieved this on their own merit and, I would like to think, across this Chamber. So, I'll make that point.

Now, the Senedd will be aware that Ken Skates, who I have—[Interruption.]

Diolch. Mae'n rhaid imi ddweud yn onest fy mod yn anghytuno y gellir rhannu rôl Aelod etholedig neu rôl weinidogol. Rwy'n ei chael yn sarhaus braidd hefyd eich bod yn bwriadu bwrw ymlaen â threfniadau etholiadol a fyddai'n gweld gwahaniaethu cadarnhaol i fenywod, oherwydd yn fy marn i mae gennym dair menyw yma yn ein grŵp ni sydd wedi cyflawni hyn ar sail eu teilyngdod eu hunain a, hoffwn feddwl, ar draws y Siambr hon. Felly, rwyf am wneud y pwynt hwnnw.

Nawr, bydd y Senedd yn ymwybodol fod Ken Skates—[Torri ar draws.]

I'd like the Member to finish her question, please—[Interruption.]

Hoffwn i'r Aelod orffen ei chwestiwn, os gwelwch yn dda—[Torri ar draws.]

Yes, and I'm a real woman—[Interruption.]

Ie, ac rwy'n fenyw go iawn—[Torri ar draws.]

I would like the Member to finish her question, Darren. Janet.

Hoffwn i'r Aelod orffen ei chwestiwn, Darren. Janet.

Thank you. The Senedd will be aware that Ken Skates, who I have much respect for, actually recently disclosed that he would still be in the Cabinet if job sharing was allowed, and I sometimes think that the Cabinet is worse off for not having him. Anyway, despite the case he put forward, I don't believe that job sharing should be any part of the electoral arrangements for this place, and certainly, when I have discussed this with members—members, as in constituents—they think the whole idea is undoable. A single Minister needs to be answerable—indeed, any single Member elected needs to be answerable and accountable. Of the 1,300 responses to a question on job sharing in this place, only 34 per cent agreed with the expert panel's recommendation, and 52 per cent disagreed. Now, it's—

Diolch. Bydd y Senedd yn ymwybodol fod Ken Skates, y mae gennyf lawer o barch tuag ato, wedi datgelu'n ddiweddar y byddai'n dal yn y Cabinet pe bai caniatâd ar y pryd iddo rannu swydd, ac rwy'n credu weithiau fod y Cabinet ar eu colled am nad yw yno. Beth bynnag, er gwaethaf yr achos y mae'n ei gyflwyno, nid wyf yn credu y dylai fod unrhyw ran i rannu swyddi yn y trefniadau etholiadol ar gyfer y lle hwn, ac yn sicr, pan fyddaf yn trafod hyn gydag aelodau—etholwyr, hynny yw—maent yn ystyried bod yr holl syniad yn anymarferol. Mae angen i un Gweinidog fod yn atebol—yn wir, mae angen i unrhyw un Aelod a etholir fod yn atebol. O'r 1,300 o ymatebion i gwestiwn ar rannu swyddi yn y lle hwn, dim ond 34 y cant oedd yn cytuno ag argymhelliad y panel arbenigol, a 52 y cant yn anghytuno. Nawr, mae'n—

Yes, okay. Thanks. Residents want elected Members to be accountable. So, can you clarify, Counsel General, whether you now wish to job share, or if you agree with me that Members should adopt the principle that they only take on ministerial responsibilities if they feel able, and, as such, Part 1, section 7 of the Bill should actually be scrapped?

Iawn, o'r gorau. Diolch. Mae trigolion eisiau i Aelodau etholedig fod yn atebol. Felly, a allwch chi egluro, Gwnsler Cyffredinol, p'un a ydych chi'n dymuno rhannu swydd nawr, neu a ydych chi'n cytuno y dylai'r Aelodau fabwysiadu'r egwyddor eu bod ond yn ymgymryd â chyfrifoldebau gweinidogol os ydynt yn teimlo y gallant wneud hynny, ac fel y cyfryw y dylid cael gwared ar Ran 1 adran 7 o'r Bil mewn gwirionedd?

Could I try and thank the Member for that contribution, and I suppose the inclarity of the actual question itself? It started off with certain references to issues around job sharing and how that was positive discrimination. Well, job sharing could, in fact, be male and male; it is not necessarily a gender matter. But, can I also say that—and I know I've repeated this many times—of course, there is no legislation, there is no legislation planned, there is no legislation that's going to be coming before the Senedd that will be seeking to implement job sharing? What there is is legislation that will facilitate, in the next Senedd, a debate. How that Senedd chooses to debate that, what it wishes to include, what it wishes to explore and to analyse—whether it is workable, whether it is not workable, at what level it might be workable, what might be the benefits, what would be the disadvantages, what might be the constitutional implications for democratic institutions—. Effectively, the legislation facilitates the tabling of a motion to do two things. One is a review of the workability of the legislation, but, secondly, for the Llywydd to table a resolution to enable it to be debated in the Senedd. I find it difficult to understand why you would not actually want the ability to have that debated within the Senedd. It clearly is a matter of interest. Where it goes is going to be a matter for the Senedd, but not for the Government.

A gaf fi geisio diolch i'r Aelod am y cyfraniad hwnnw, ac am aneglurder y cwestiwn ei hun mae'n debyg? Dechreuodd gyda chyfeiriadau penodol at faterion yn ymwneud â rhannu swyddi a sut roedd hynny'n wahaniaethu cadarnhaol. Wel, gallai rhannu swydd ddigwydd rhwng dau ddyn; nid yw o reidrwydd yn fater rhywedd. Ond a gaf fi ddweud hefyd—a gwn fy mod wedi ailadrodd hyn sawl gwaith—nad oes deddfwriaeth wedi'i chynllunio, wrth gwrs, nad oes deddfwriaeth i geisio gweithredu rhannu swyddi yn mynd i fod yn dod ger bron y Senedd? Yr hyn a geir yw deddfwriaeth a fydd yn hwyluso dadl yn y Senedd nesaf. Bydd y modd y mae'r Senedd honno'n dewis dadlau am hynny, yr hyn y mae'n dymuno ei gynnwys, yr hyn y mae'n dymuno ei archwilio a'i ddadansoddi—a yw'n ymarferol, a yw'n gyflawnadwy, ar ba lefel y gallai fod yn ymarferol, beth allai fod yn fanteision, beth fyddai'r anfanteision, beth allai fod yn oblygiadau cyfansoddiadol i sefydliadau democrataidd—. I bob pwrpas, mae'r ddeddfwriaeth yn hwyluso cyflwyno cynnig i wneud dau beth. Adolygiad o ymarferoldeb y ddeddfwriaeth yw un, ond yn ail, i'r Llywydd gyflwyno penderfyniad i'w gwneud yn bosibl trafod y ddeddfwriaeth yn y Senedd. Rwy'n ei chael hi'n anodd deall pam na fyddech chi eisiau'r gallu i'w thrafod yn y Senedd. Mae'n amlwg yn fater o ddiddordeb. Mater i'r Senedd, ond nid i'r Llywodraeth, fydd lle mae'n mynd.

15:00
Datganoli Pwerau Dŵr yn Llawn
Devolving Full Powers over Water

5. Pa drafodaethau y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'u cael â'r Gweinidog Newid Hinsawdd ynghylch datganoli pwerau dros ddŵr yn llawn i Gymru? OQ60045

5. What discussions has the Counsel General had with the Minister for Climate Change about devolving full powers over water to Wales? OQ60045

Thank you for that. I discuss a range of issues with the Minister for Climate Change through our regular meetings. Welsh Government committed to follow up on this work during two recent Senedd debates, in June and September. Officials have started considering next steps, including scoping out the full implications on other legislation.

Diolch am hynny. Rwy'n trafod amrywiaeth o faterion gyda'r Gweinidog Newid Hinsawdd drwy ein cyfarfodydd rheolaidd. Ymrwymodd Llywodraeth Cymru i fynd ar drywydd y gwaith hwn yn ystod dwy ddadl ddiweddar yn y Senedd, ym mis Mehefin a mis Medi. Mae swyddogion wedi dechrau ystyried y camau nesaf, gan gynnwys cwmpasu'r goblygiadau llawn ar ddeddfwriaeth arall.

Diolch yn fawr iawn. Rwy'n falch o glywed bod trafodaethau wedi cychwyn. Mi fyddwch chi'n deall yn iawn, wrth gwrs, fod hwn yn bwnc llosg ac yn bwnc emosiynol iawn i lawer iawn o bobl a chymunedau dwi'n eu cynrychioli yng Nghanolbarth a Gorllewin Cymru, a bod rheolaeth dros yr adnodd hanfodol hwn yn fater o bryder arbennig iddyn nhw.

Fel cafodd ei ddatguddio yn gynharach eleni, dyw Llywodraeth Cymru ddim wedi gwneud cais ffurfiol eto am ddatganoli pwerau llawn dros ddŵr, fel sy'n cael ei ganiatáu drwy adran 48(1) o Ddeddf Cymru 2017. Mae hynny yn siom enfawr i gymaint o bobl yng Nghymru, achos mae'r pwerau yma yn gwbl hanfodol i sicrhau bod pris teg yn cael ei roi am ddŵr Cymru, ei fod e'n ffordd i leihau biliau dŵr a glanhau ein hafonydd a'r moroedd. 

Thank you very much. I'm pleased to hear that discussions are ongoing. You will fully understand, of course, that this is a contentious issue and a very emotional issue for very many people and many of the communities I represent in Mid and West Wales, and that control over this crucial resource is a cause of particular concern for them.

As was revealed earlier this year, the Welsh Government hasn't formally requested the devolution of full powers over water, as is allowed through section 48(1) of the Wales Act 2017. That is a huge disappointment to so many people in Wales, because these powers are entirely crucial in ensuring that a fair price is paid for Welsh water, that it's a way of reducing water bills and cleaning up our rivers and seas. 

In June this year the Senedd passed a Plaid Cymru motion calling on the Welsh Government to request devolution of these powers. We are still waiting, even as Dŵr Cymru announces substantial price hikes. So, my question to the Minister today is this: what legal advice have you provided to the Minister for Climate Change on this and does this advice demonstrate any legal impediments to the immediate devolution of water powers? If so, what are they? And, finally, will you set out when you expect to see these powers devolved in full?

Ym mis Mehefin eleni, fe basiodd y Senedd gynnig Plaid Cymru yn galw ar Lywodraeth Cymru i ofyn am ddatganoli'r pwerau hyn. Rydym yn dal i aros, hyd yn oed wrth i Dŵr Cymru gyhoeddi codiadau sylweddol yn y prisiau. Felly, fy nghwestiwn i'r Gweinidog heddiw yw hwn: pa gyngor cyfreithiol a roesoch chi i'r Gweinidog Newid Hinsawdd ar hyn ac a yw'r cyngor hwn yn dangos unrhyw rwystrau cyfreithiol i ddatganoli pwerau dŵr ar unwaith? Os felly, beth ydynt? Ac yn olaf, a wnewch chi nodi pryd rydych chi'n disgwyl gweld y pwerau hyn yn cael eu datganoli'n llawn?

Thank you for the question and the analysis. The ongoing process of devolution means that we already have control over our water in Wales. That was achieved mainly through the 2017 Wales Act. The creation of Hafren Dyfrdwy in 2018 means that there are no longer any water companies operating mainly in England who also operate in Wales. So, in other words, the main purpose of the powers that you referred to, section 48(1) of the Wales Act, have already been delivered without the need to commence provision. But, nevertheless, we have committed to follow up on this work during the two recent Senedd debates that have already been referred to. Officials have begun the process of considering the next steps, including scoping the full implications on other legislation. So, any development that involves sourcing water from Wales would have to demonstrate economic, environmental and wider benefits for the people of Wales, as well as ensuring there is enough water for those that need it. Water companies wholly or mainly in Wales must follow the Welsh Government's guideline principles, and Welsh Ministers have a statutory role in the sign-off process for any business and development plans. There are, of course, the development of the water resource management plans. The companies obviously have an obligation to produce these plans. The water companies published their plans for 2024 for consultation between November 2022 and February 2023, in order to provide an opportunity to consider how the plans meet the demand and the requirement of Wales for the next 25 years.

Diolch am y cwestiwn a'r dadansoddiad. Mae'r broses ddatganoli barhaus yn golygu bod gennym reolaeth eisoes ar ein dŵr yng Nghymru. Cyflawnwyd hynny yn bennaf drwy Ddeddf Cymru 2017. Mae creu Hafren Dyfrdwy yn 2018 yn golygu nad oes unrhyw gwmnïau dŵr bellach sy'n gweithredu'n bennaf yn Lloegr ac sydd hefyd yn gweithredu yng Nghymru. Felly, mewn geiriau eraill, mae prif ddiben y pwerau y cyfeirioch chi atynt, adran 48(1) o Ddeddf Cymru, eisoes wedi'i gyflawni heb fod angen cychwyn y ddarpariaeth. Ond er hynny, rydym wedi ymrwymo i fynd ar drywydd y gwaith hwn yn y ddwy ddadl ddiweddar yn y Senedd y cyfeiriwyd atynt eisoes. Mae swyddogion wedi dechrau'r broses o ystyried y camau nesaf, gan gynnwys cwmpasu'r goblygiadau llawn ar ddeddfwriaeth arall. Felly, byddai'n rhaid i unrhyw ddatblygiad sy'n cynnwys cyrchu dŵr o Gymru ddangos buddion economaidd ac amgylcheddol a'r buddion ehangach i bobl Cymru, yn ogystal â sicrhau bod digon o ddŵr i'r rhai sydd ei angen. Rhaid i gwmnïau dŵr sy'n gyfan gwbl neu'n bennaf yng Nghymru ddilyn egwyddorion arweiniol Llywodraeth Cymru, ac mae gan Weinidogion Cymru rôl statudol yn y broses gymeradwyo ar gyfer unrhyw gynlluniau busnes a datblygu. Wrth gwrs, mae gennym broses ddatblygu cynlluniau rheoli adnoddau dŵr. Yn amlwg, mae gan y cwmnïau rwymedigaeth i gynhyrchu'r cynlluniau hyn. Cyhoeddodd y cwmnïau dŵr eu cynlluniau ar gyfer 2024 i ymgynghori arnynt rhwng Tachwedd 2022 a Chwefror 2023, er mwyn rhoi cyfle i ystyried sut mae'r cynlluniau'n ateb y galw a'r angen yng Nghymru ar gyfer y 25 mlynedd nesaf.

15:05
Fformiwla Barnett
The Barnett Formula

6. Pa gyngor y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i roi i Lywodraeth Cymru ynghylch statws cyfreithiol fformiwla Barnett mewn cysylltiad â HS2? OQ60048

6. What advice has the Counsel General provided to the Welsh Government regarding the legal status of the Barnett formula in relation to HS2? OQ60048

The Welsh Government’s position is that HS2 provides no overall benefit to Wales and it should therefore attract Barnett formula consequential funding.

Safbwynt Llywodraeth Cymru yw nad yw HS2 yn darparu unrhyw fudd cyffredinol i Gymru ac o'r herwydd, dylai ddenu cyllid canlyniadol fformiwla Barnett.

Diolch am yr ateb. Mae fy nghwestiwn atodol i yn dilyn o gwestiwn gan Adam Price ynghynt. Mae pob plaid yn y Senedd hon wedi galw ar i Gymru gael ei chyfran o arian HS2; wedi’r cyfan, mae ein trethi ni yn mynd i dalu am y prosiect, a phrosiect a fydd, mewn gwirionedd, yn cyfoethogi Llundain ymhellach ar draul cymunedau Cymru—wel, pam torri ar 800 mlynedd o draddodiad, wedi'r cyfan?

Yn ei araith i’r gynhadledd Lafur ddoe, fe neilltuodd eich arweinydd chi, Keir Starmer, adran gyfan i sôn am yr Alban. Fe gyfeiriodd at Ogledd Iwerddon ddwywaith, ond doedd yna ddim sôn o gwbl am Gymru yn ei araith, a phan ei fod o, Keir Starmer, wedi sôn am HS2 mewn perthynas â Chymru, mae e wedi gwrthod y syniad o roi cyfran deg i Gymru. Ydych chi'n rhannu ein siom ni yma nad ydy Starmer wedi ymrwymo i roi’r arian sy’n ddyledus i Gymru inni o HS2?

Thank you for that answer. My supplementary question follows on from a question by Adam Price earlier. Every party in the Senedd has called for Wales to receive our share of HS2 funding; after all, our taxes are going to pay for a project that will, in truth, enrich London further at the expense of Welsh communities—well, why break 800 years of tradition?

In his speech to the Labour conference yesterday, your leader Keir Starmer devoted an entire session to talking about Scotland. He made reference to Northern Ireland twice, but there was no mention at all of Wales in his speech, and when he, Keir Starmer, has mentioned HS2 in relation to Wales, he has rejected the idea of giving Wales its fair share. Do you share our disappointment here that Starmer has not committed to giving us the money that is due to Wales from HS2?

Well, of course there is a role for opposition, when it looks as though they're likely to come into Government, to be very cautious about the issues that they're going to present, particularly when they've not yet set out fully the manifestoes and so on. I am absolutely certain and convinced that Wales not only needs a UK Labour Government, but there are so many things that we want to do in Wales that relate to part of our devolved responsibilities, to our well-being, to our financial position, that can only be resolved with a Labour Government, and that's why it's so important that we have a Labour Government in Wales.

Can I just say in terms of that that we are also seeking through our own means to achieve an outcome? And I refer to the earlier answers that I gave—of course, the finance Minister is expected to meet with the Chief Secretary to the Treasury; those positions in respect of HS2 will be put. There are the options of the dispute resolution processes open to us, and we are basically going to put that particular case. That will be the most effective, the most efficient and the speediest way of actually achieving a Barnett consequential in respect of funding that is actually being incurred.

You are right, there was obviously a very significant focus on Scotland, but I think that is because within Scotland there had just been a rather significant by-election result for the Scottish Labour Party, and I think that was a rather natural reference and issue that was going to be raised at that particular conference. I'm sure we all welcome the new Member of Parliament for that particular constituency.

Wel, wrth gwrs, pan fo'n edrych fel pe bai'n debygol o ddod yn Llywodraeth, mae yna rôl i'r wrthblaid fod yn ofalus iawn ynghylch y materion y maent yn mynd i'w cyflwyno, yn enwedig pan nad ydynt eto wedi nodi'r maniffestos yn llawn ac yn y blaen. Rwy'n gwbl sicr ac yn argyhoeddedig, nid yn unig fod Cymru angen Llywodraeth Lafur yn y DU, ond mae cymaint o bethau yr ydym am eu gwneud yng Nghymru sy'n ymwneud â rhan o'n cyfrifoldebau datganoledig, o ran ein llesiant, ein sefyllfa ariannol, na ellir ond eu datrys gyda Llywodraeth Lafur, a dyna pam ei bod mor bwysig fod gennym Lywodraeth Lafur yng Nghymru.

A gaf fi ddweud ar hynny ein bod hefyd yn ceisio cyflawni canlyniad trwy ein dulliau ein hunain? Ac rwy'n cyfeirio at yr atebion cynharach a roddais—wrth gwrs, mae disgwyl i'r Gweinidog cyllid gyfarfod â Phrif Ysgrifennydd y Trysorlys; bydd y safbwyntiau mewn perthynas â HS2 yn cael eu cyflwyno. Mae gennym opsiynau o ran y prosesau datrys anghydfod sydd ar gael inni, ac yn y bôn, rydym yn mynd i gyflwyno'r achos hwnnw. Dyna fydd y ffordd fwyaf effeithiol, fwyaf effeithlon a chyflymaf o gael arian canlyniadol Barnett mewn perthynas â'r cyllid a gaiff ei wario.

Rydych chi'n iawn, yn amlwg roedd ffocws sylweddol iawn ar yr Alban, ond rwy'n credu bod hynny oherwydd bod yna ganlyniad isetholiad go arwyddocaol newydd ddigwydd i Blaid Lafur yr Alban, a chredaf fod hwnnw'n gyfeiriad eithaf naturiol ac yn fater a oedd yn mynd i gael ei godi yn y gynhadledd honno. Rwy'n siŵr ein bod i gyd yn croesawu'r Aelod Seneddol newydd ar gyfer yr etholaeth honno.

Tân Gwyllt
Fireworks

7. Pa gyngor cyfreithiol y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i roi i Lywodraeth Cymru ynghylch ei phwerau i reoli'r defnydd o dân gwyllt? OQ60051

7. What legal advice has the Counsel General given to the Welsh Government regarding its powers to control the use of fireworks? OQ60051

Thank you for that. The safe use of fireworks—and again, bonfire night is approaching—is an issue we take extremely seriously and we support tighter regulations to underpin their responsible use. Powers to regulate and control the use of fireworks remain with the UK Government.

Diolch am hynny. Mae'r defnydd diogel o dân gwyllt—ac eto, mae noson tân gwyllt yn agosáu—yn fater rydym o ddifrif yn ei gylch ac rydym yn cefnogi rheoliadau llymach i bwysleisio'r angen i'w defnyddio'n gyfrifol. Mae pwerau i reoleiddio a rheoli'r defnydd o dân gwyllt yn parhau gyda Llywodraeth y DU.

Diolch, Cwnsler. You will be aware perhaps that two young boys in my region were seriously injured by fireworks that were set off in a park in Hengoed last week. Rhydian Guzvic, one of the parents of the boys, was quoted on the BBC saying that fireworks 'need tighter restrictions', and that

'Either you need a licence to buy them or a complete ban.'

Could I ask what discussions you as a Welsh Government have had or will have with the Westminster Government about limiting the sale of fireworks and, in consultation with emergency services, bring forward a ban on their use and their sale other than for professional displays? What assurances can you give people about any unintended consequences of any bans or restrictions? And finally, does the Welsh Government have a view on the proposals put forward by the British Fireworks Association, including a call for tougher sentencing for letting fireworks off in a public place I'm sure you'll join me in sending very best wishes to the families of those poor little boys who were so badly hurt last week.

Diolch, Gwnsler. Fe fyddwch yn ymwybodol efallai fod dau fachgen ifanc yn fy rhanbarth wedi cael eu hanafu'n ddifrifol gan dân gwyllt a gyneuwyd mewn parc yn Hengoed yr wythnos diwethaf. Dyfynnwyd Rhydian Guzvic, un o rieni'r bechgyn, ar y BBC yn dweud bod 'angen cyfyngiadau llymach' ar dân gwyllt, a

'Naill ai dylai fod angen trwydded i'w prynu neu eu gwahardd yn llwyr.'

A gaf fi ofyn pa drafodaethau rydych chi fel Llywodraeth Cymru wedi'u cael, neu y byddwch chi'n eu cael gyda Llywodraeth San Steffan ynghylch cyfyngu ar werthu tân gwyllt, ac mewn ymgynghoriad â'r gwasanaethau brys, yn cyflwyno gwaharddiad ar eu defnydd a'u gwerthiant ac eithrio ar gyfer arddangosiadau proffesiynol? Pa sicrwydd y gallwch ei roi i bobl am unrhyw ganlyniadau anfwriadol yn sgil unrhyw waharddiadau neu gyfyngiadau? Ac yn olaf, a oes gan Lywodraeth Cymru farn ar y cynigion a gyflwynwyd gan Gymdeithas Tân Gwyllt Prydain, yn cynnwys galwad am ddedfrydu llymach am gynnau tân gwyllt mewn man cyhoeddus. Rwy'n siŵr y gwnewch chi ymuno â mi i anfon ein dymuniadau gorau i deuluoedd y bechgyn bach a gafodd eu hanafu mor ddrwg yr wythnos diwethaf.

15:10

Can I, first of all, just reflect those latter points? In the era I grew up in, a long time ago, the approach to fireworks was almost in a completely unregulated way, and there were quite horrific injuries, so it is of concern that we still have some of those injuries actually occurring. I think all our hearts go out to not only those families, to the children and the parents, for the concerns they have. I think the other concerns as well around fireworks, in terms of animal welfare—. We all are concerned about that in a way that wasn't the case many years ago as well.

One of the issues, of course, around fireworks is that it is a mostly reserved subject area. If tighter restrictions on firework sales and use are to be implemented, of course, they are within that reserved domain. There are some areas where we can work in. But, I mean, for example, some of the legislation that is not within our competence: the Fireworks Act 2003, the Fireworks Regulations 2004, the Pyrotechnic Articles (Safety) Regulations 2015, Explosives Act 1875, the Health and Safety at Work etc. Act 1974, the Consumer Protection Act 1987, and so on. Can I also say that I think all of us—? Many of us like fireworks, but we like them within a regulated environment—a community, safe environment. It is a tradition, and it is that, I think, that is the concern: the accessibility and the way in which they can be abused.

We've always been clear that we support tighter regulations to underpin the responsible use of fireworks and its implications for devolved matters. I mean, particularly, for example, our heath responsibilities, animal welfare, noise and—of course, indeed—air quality. The powers to restrict, as I've said, lie with the UK Government. The Fireworks Regulations 2004 prohibit the sale of excessively loud fireworks, and they banned the use of fireworks between 11 p.m. and 7 a.m. except for bonfire night, when the cut-off is midnight, or New Year's Eve and Diwali and Chinese new year, where there are other exceptions.

I think we are all—. Again, I make this as a completely non-party political point: this is something, I think, across all parties we're concerned about—the injury and the distress that can occur, basically, from the misuse of fireworks. We are committed to making our communities safer through reductions in anti-social behaviour, crime and indeed the fear of crime. We have most recently consulted on our draft noise and soundscape plan for 2023 to 2028. It outlines that we do not believe that the current legislation in England and Wales is adequate to protect vulnerable people and animals from the effect of firework noise. We are willing to work constructively with any UK Government administration that is open to improving the laws governing the sale and the use of fireworks in England and Wales.

Yn gyntaf oll, a gaf fi ategu'r pwyntiau olaf hynny? Yn yr oes y cefais fy magu ynddi, amser maith yn ôl, bron nad oedd unrhyw reoliadau yn gysylltiedig â thân gwyllt, ac fe welid anafiadau erchyll, felly, mae'n bryderus fod rhai o'r anafiadau hynny'n dal i ddigwydd. Rwy'n credu bod ein calonnau i gyd gyda'r teuluoedd hynny, y plant a'r rhieni, a'r pryderon sydd ganddynt. Rwy'n meddwl bod y pryderon eraill hefyd mewn perthynas â thân gwyllt, o ran lles anifeiliaid—. Rydym i gyd yn poeni am hynny mewn ffordd nad oedd yn digwydd flynyddoedd lawer yn ôl hefyd.

Un o'r pethau gyda thân gwyllt yw ei fod yn faes sydd wedi'i gadw'n ôl at ei gilydd. Os bwriedir gweithredu cyfyngiadau llymach ar werthu a defnyddio tân gwyllt, wrth gwrs, maent yn digwydd yng nghyd-destun y meysydd a gedwir yn ôl. Mae yna rai meysydd lle gallwn weithio ynddynt. Ond, er enghraifft, dyma ychydig o'r ddeddfwriaeth nad yw o fewn ein cymhwysedd: Deddf Tân Gwyllt 2003, Rheoliadau Tân Gwyllt 2004, Rheoliadau Eitemau Pyrotechnegol (Diogelwch) 2015, Deddf Ffrwydron 1875, Deddf Iechyd a Diogelwch yn y Gwaith ac ati 1974, Deddf Diogelu Defnyddwyr 1987, ac yn y blaen. A gaf fi ddweud hefyd fy mod yn meddwl bod pob un ohonom—? Mae llawer ohonom yn hoffi tân gwyllt, ond rydym yn eu hoffi o fewn amgylchedd rheoledig—amgylchedd cymunedol, diogel. Mae'n draddodiad, a chredaf mai dyna'r pryder: yr hygyrchedd a'r ffordd y gellir eu cam-drin.

Rydym bob amser wedi bod yn glir ein bod yn cefnogi rheoliadau llymach i ategu'r defnydd cyfrifol o dân gwyllt a'i oblygiadau ar gyfer materion datganoledig. Hynny yw, yn fwyaf arbennig, er enghraifft, ein cyfrifoldebau iechyd, lles anifeiliaid, sŵn ac—wrth gwrs—ansawdd aer. Mae'r pwerau i gyfyngu, fel y dywedais, yn nwylo Llywodraeth y DU. Mae Rheoliadau Tân Gwyllt 2004 yn gwahardd gwerthu tân gwyllt sy'n gwneud gormod o sŵn, a gwaharddwyd defnyddio tân gwyllt rhwng 11p.m. a 7 a.m. ac eithrio ar noson tân gwyllt, pan fo'n cael ei ymestyn hyd at hanner nos, neu Nos Galan, Diwali a'r Flwyddyn Newydd Tsieineaidd, lle ceir eithriadau eraill.

Rwy'n meddwl ein bod i gyd—. Unwaith eto, rwy'n gwneud pwynt anwleidyddol, amhleidiol: mae hyn yn rhywbeth y credaf ein bod yn bryderus yn ei gylch ar draws pob plaid—yr anaf a'r gofid sy'n gallu digwydd, yn y bôn, yn sgil camddefnyddio tân gwyllt. Rydym wedi ymrwymo i wneud ein cymunedau'n fwy diogel drwy leihau ymddygiad gwrthgymdeithasol, troseddu, ac ofn trosedd yn wir. Yn fwyaf diweddar, rydym wedi ymgynghori ar ein cynllun sŵn a seinwedd drafft ar gyfer 2023 i 2028. Mae'n amlinellu nad ydym yn credu bod y ddeddfwriaeth bresennol yng Nghymru a Lloegr yn ddigon i ddiogelu pobl ac anifeiliaid sy'n agored i niwed rhag effaith sŵn tân gwyllt. Rydym yn barod i weithio'n adeiladol gydag unrhyw weinyddiaeth o Lywodraeth y DU sy'n agored i wella'r cyfreithiau sy'n rheoli'r gwerthiant a'r defnydd o dân gwyllt yng Nghymru a Lloegr.

I'd like to add my sympathies and best wishes to the boys who were injured last week as well. In the last Senedd, I also called for regulation on the sale of domestic fireworks, following an incident in my constituency in Newport where fireworks were thrown at an ambulance crew when they were answering a 999 call. The accessibility and availability of fireworks to the public continues to be a concern, and they seem to be more easily available than they ever have been. They're not just bought in our local shops; more of them are being bought online, and some of those ones that are being bought online are really made for fireworks displays, and large-scale commercial fireworks can really easily be bought online. So, we need to ensure that people are aware of how dangerous these fireworks are that they are purchasing, perhaps online, not just to people as well, but to animals, which you've mentioned, and the danger that they can cause and the damage. I think it's really important, as we go into the period when we'll be hearing more and seeing more fireworks set up, that we continue to highlight these dangers. Counsel General, can you continue to pursue those tighter restrictions with the UK Government that you've said that you will do, and can you help to promote the campaign about the sale of fireworks and the better use of fireworks in safe environments?

Hoffwn ychwanegu fy nghydymdeimlad a fy nymuniadau gorau i'r bechgyn a anafwyd yr wythnos diwethaf hefyd. Yn ystod y Senedd ddiwethaf, gelwais innau hefyd am reoleiddio'r gwerthiant o dân gwyllt domestig, yn dilyn digwyddiad yn fy etholaeth yng Nghasnewydd lle taflwyd tân gwyllt at griw ambiwlans pan oeddent yn ateb galwad 999. Mae hygyrchedd ac argaeledd tân gwyllt i'r cyhoedd yn parhau i fod yn bryder, ac mae'n ymddangos eu bod ar gael yn haws nag y buont erioed. Nid yn ein siopau lleol yn unig y cânt eu prynu; mae rhagor ohonynt yn cael eu prynu ar-lein, ac mae rhai o'r rheini sy'n cael eu prynu ar-lein wedi cael eu creu ar gyfer arddangosiadau tân gwyllt, a gellir prynu tân gwyllt masnachol ar raddfa fawr ar-lein yn hawdd iawn. Felly, mae angen inni sicrhau bod pobl yn ymwybodol o ba mor beryglus yw'r tân gwyllt y maent yn eu prynu, ar-lein o bosibl, nid yn unig i bobl, ond i anifeiliaid hefyd, fel roeddech chi'n sôn, a'r perygl y gallant ei achosi a'r niwed. Wrth inni gyrraedd yr adeg pan fyddwn yn clywed rhagor ac yn gweld mwy o dân gwyllt yn cael eu gosod, rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn ein bod yn parhau i dynnu sylw at y peryglon hyn. Gwnsler Cyffredinol, a allwch chi barhau i fynd ar drywydd y cyfyngiadau llymach hynny gyda Llywodraeth y DU fel rydych chi wedi dweud y byddwch yn ei wneud, ac a allwch chi helpu i hyrwyddo'r ymgyrch ynghylch gwerthu tân gwyllt a gwell defnydd o dân gwyllt mewn amgylcheddau diogel?

Thank you for that, and thank you for the fact that you often raise this matter and for the discussions that we've had in the past, and the discussions, no doubt, that are going to be ongoing. I mean, there are potential areas—. The Scottish Government, for example, introduced a Fireworks and Pyrotechnic Articles (Scotland) Act 2022 to tighten conditions over the sale and use. I think the difference there, of course, is that their devolution settlement is different. It's unfortunate that that is the case, because I think otherwise there are things we could do that would tie in with our noise and soundscape plan. So, we're sort of looking at things from slightly different angles to deal with it in some of those areas that are possibly within our competence, and I know that that will go on.

The other important area, of course, that's taken place is that there is consistent work that goes on with the Welsh police and crime commissioners and with the police forces generally. One of the aspects to fireworks is, of course, that there's sometimes an association with anti-social behaviour, and particularly with bonfires, and we've seen those disturbing incidents in the past as well. I remember that very much when I first came to Cardiff in 1973; there used to be a big bonfire by the Taff embankment. It's unfortunate that there still are some of those incidents.

So, I don't think it's a case of it's any one ministerial—. Certainly not in terms of my specific one; I can obviously comment in respect of aspects of the devolution and constitutional arrangements, but, of course, it does come into other ministerial responsibilities, and I think it's about working collectively through all those particular agencies at the moment to try and achieve those best outcomes and to ensure that people who do want to enjoy fireworks can do so, but they can do so safely and without risk of injury. This is something I think we do have to keep monitoring, keep engaging with, and try to achieve, I think, better and tighter legislation in due course.

Diolch am hynny, a diolch am godi'r mater hwn yn aml ac am y trafodaethau a gawsom yn y gorffennol, a'r trafodaethau sy'n mynd i barhau, heb amheuaeth. Hynny yw, mae yna feysydd posib—. Er enghraifft, cyflwynodd Llywodraeth yr Alban Ddeddf Tân Gwyllt ac Eitemau Pyrotechnegol (yr Alban) 2022 i dynhau amodau gwerthiant a defnydd. Rwy'n credu mai'r gwahaniaeth yno, wrth gwrs, yw bod eu setliad datganoli yn wahanol. Mae'n anffodus mai felly y mae, oherwydd rwy'n credu fel arall fod yna bethau y gallem eu gwneud a fyddai'n cyd-fynd â'n cynllun sŵn a seinwedd. Felly, rydym yn edrych ar bethau o onglau ychydig yn wahanol er mwyn ymdrin â hyn o fewn rhai o'r meysydd hynny sydd o bosibl o fewn ein cymhwysedd, ac rwy'n gwybod y bydd hynny'n parhau.

Y maes pwysig arall sydd wedi digwydd yw bod gwaith cyson yn mynd rhagddo gyda chomisiynwyr heddlu a throseddu Cymru a chyda'r heddluoedd yn gyffredinol. Un o'r agweddau ar dân gwyllt, wrth gwrs, yw bod cysylltiad weithiau ag ymddygiad gwrthgymdeithasol, ac yn enwedig gyda choelcerthi, ac rydym wedi gweld y digwyddiadau annifyr hynny yn y gorffennol hefyd. Rwy'n cofio hynny'n glir pan ddeuthum i Gaerdydd am y tro cyntaf yn 1973; roedd coelcerth fawr yn arfer bod ger arglawdd Taf. Mae'n anffodus fod rhai o'r pethau hyn yn dal i ddigwydd.

Felly, rwy'n meddwl nad yw'n achos i un Gweinidog—. Yn sicr nid i mi'n benodol; gallaf yn amlwg wneud sylw mewn perthynas ag agweddau ar ddatganoli a threfniadau cyfansoddiadol, ond wrth gwrs, mae'n berthnasol i gyfrifoldebau gweinidogol eraill, ac rwy'n credu ei fod yn ymwneud â gweithio ar y cyd trwy'r holl asiantaethau hynny ar hyn o bryd i geisio cyflawni'r canlyniadau gorau a sicrhau bod pobl sydd am fwynhau tân gwyllt yn gallu gwneud hynny, ond y gallant wneud hynny'n ddiogel a heb berygl o gael eu hanafu. Mae hyn yn rhywbeth y credaf fod yn rhaid inni barhau i'w fonitro, parhau i ymgysylltu yn ei gylch, a cheisio cyflawni deddfwriaeth well a llymach maes o law.

15:15
Dulliau Gwyliadwriaeth Adnabod Wynebau Byw
Live Facial Recognition Surveillance

8. Pa gyngor cyfreithiol y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i roi i Lywodraeth Cymru ynghylch effaith defnyddio dulliau gwyliadwriaeth adnabod wynebau byw ar hawliau dinasyddion Cymru i breifatrwydd a’u rhyddid mynegiant? OQ60075

8. What legal advice has the Counsel General provided to the Welsh Government on the impact of live facial recognition surveillance deployments on the rights to privacy and freedom of expression of Welsh citizens? OQ60075

Thank you. The use of live facial recognition technology is an operational decision for the police. Policing is a reserved matter and the responsibility of the Home Office. 

Diolch. Mae'r defnydd o dechnoleg adnabod wynebau byw yn benderfyniad gweithredol i'r heddlu. Mae plismona yn fater a gadwyd yn ôl ac yn gyfrifoldeb i'r Swyddfa Gartref. 

Presiding Officer, I'm sure you're aware that at the top of the Premier League table, unfortunately, there are two London football clubs, and, unlike the Counsel General, I'm not a fan of either of them. But I did take note—my colleague Joyce Watson, of course, is—but I did take note, when they played each other earlier last month, and that was because of the use of live facial recognition technology, being deployed against people whose only crime that day was wanting to watch the football with their friends and family. This is not the first case where live facial recognition technology has been used, and it's not just in England; we've seen it in the game of Cardiff City versus Swansea City in 2020; we've seen, in March 2018, South Wales Police using this type of technology at a peaceful demonstration. I was at a concert here in Cardiff some weeks ago where it was used again. Minister, I understand this is an operational matter for the police, and intervention does lie within UK Government competence, but what steps can the Welsh Government take to ensure that, when live facial technology is being used in Wales, it's used in a fair and proportional manner?

Lywydd, rwy'n siŵr eich bod yn ymwybodol fod dau glwb pêl-droed yn Llundain ar frig tabl yr Uwch Gynghrair, yn anffodus, ac yn wahanol i'r Cwnsler Cyffredinol, nid wyf yn cefnogi'r naill na'r llall. Ond fe nodais—mae fy nghyd-Aelod, Joyce Watson, yn gefnogwr wrth gwrs—ond fe wneuthum nodi'r gêm, pan oeddent yn chwarae ei gilydd yn gynharach fis diwethaf, a hynny oherwydd y defnydd o dechnoleg adnabod wynebau byw, a gâi ei defnyddio yn erbyn pobl nad oedd yn cyflawni unrhyw drosedd y diwrnod hwnnw heblaw gwylio gêm bêl-droed gyda'u ffrindiau a'u teulu. Nid dyma'r achos cyntaf lle mae technoleg adnabod wynebau byw wedi cael ei defnyddio, ac nid yn Lloegr yn unig; fe'i gwelsom yng ngêm Caerdydd yn erbyn Abertawe yn 2020; ym mis Mawrth 2018, gwelsom Heddlu De Cymru yn defnyddio technoleg o'r fath mewn protest heddychlon. Roeddwn mewn cyngerdd yma yng Nghaerdydd rai wythnosau yn ôl lle cafodd ei defnyddio eto. Weinidog, rwy'n deall bod hwn yn fater gweithredol i'r heddlu, ac o fewn cymhwysedd Llywodraeth y DU y mae ymyrraeth, ond pa gamau y gall Llywodraeth Cymru eu cymryd i sicrhau, pan fydd technoleg adnabod wynebau byw yn cael ei defnyddio yng Nghymru, ei bod yn cael ei defnyddio'n deg ac yn gymesur?

Well, one of the big challenges facing our society and facing democratic societies across the world is the growth of artificial intelligence and this type of technology, because, on the one hand, the benefits of technology have to be balanced against the civil liberties, the rights, the freedoms, of individuals. So, it is an issue, and you're right in terms of it being reserved, but we do recognise, I think, that many people have legitimate concerns as to how appropriately the balance between public safety and individual rights is being struck. This is something Ministers are actively exploring; we are engaging with South Wales Police to understand more about how the technology is actually being used, and, of course, you're aware of the legal action that took place around that particular issue, and the safeguards that are in place to reduce the impact on people's privacy.

Additionally, we're liaising with the House of Lords Justice and Home Affairs Committee to understand more on this subject, following their detailed work in this area. Can I say, I'm also very interested, and looking at—and I'm sure it will be a significant feature—the work that's going on within the European Union on this? Because they have adopted a draft regulation on the use of artificial intelligence, the Artificial Intelligence Act. That will form the basis of a text that the European Commission will negotiate with the Council of the European Union—that is, with the member states. And it has been a debate going on for some time—first proposed in April 2021 through the European Commission, the European Council adopted the position in 2022, the European Parliament adopted a text with some amendments in June 2023—and the intention is to have legislation that is in place by 2026 across all the EU countries. I think that work that's being done is something I think we certainly want to share in, we want to understand and may be of significant importance to us. It's a great pity that we are not part of that process in being able to engage in it. But, nevertheless, we can monitor and learn from that as part of the ongoing discussions that are taking place, not only on this, but also all the other implications of the use of artificial intelligence.

Wel, un o'r heriau mawr sy'n wynebu ein cymdeithas ac sy'n wynebu cymdeithasau democrataidd ledled y byd yw twf deallusrwydd artiffisial a'r math hwn o dechnoleg, oherwydd, ar y naill law, mae'n rhaid cydbwyso manteision technoleg yn erbyn rhyddid sifil, a hawliau a rhyddid unigolion. Felly, mae'n broblem, ac rydych chi'n gywir ei fod yn fater a gedwir yn ôl, ond rwy'n credu ein bod yn cydnabod bod gan lawer o bobl bryderon dilys ynglŷn â pha mor briodol yw'r cydbwysedd rhwng diogelwch y cyhoedd a hawliau unigol. Mae hyn yn rhywbeth y mae Gweinidogion wrthi'n ei archwilio; rydym yn ymgysylltu â Heddlu De Cymru i ddeall mwy ynglŷn â'r modd y caiff y dechnoleg ei defnyddio, ac wrth gwrs, rydych yn ymwybodol o'r camau cyfreithiol a gododd mewn perthynas â'r mater penodol hwnnw, a'r mesurau diogelu sydd ar waith i leihau'r effaith ar breifatrwydd pobl.

Yn ogystal, rydym yn cysylltu â Phwyllgor Cyfiawnder a Materion Cartref Tŷ'r Arglwyddi i ddeall mwy am y pwnc hwn, gan ddilyn eu gwaith manwl yn y maes. Os caf ddweud, mae gennyf ddiddordeb mawr hefyd, ac rwy'n edrych—ac rwy'n siŵr y bydd yn nodwedd arwyddocaol—ar y gwaith sy'n mynd rhagddo yn yr Undeb Ewropeaidd ar hyn? Oherwydd maent wedi mabwysiadu rheoliad drafft ar y defnydd o ddeallusrwydd artiffisial, y Ddeddf Deallusrwydd Artiffisial. Bydd honno'n sail i destun y bydd y Comisiwn Ewropeaidd yn ei drafod gyda Chyngor yr Undeb Ewropeaidd—hynny yw, gyda'r aelod-wladwriaethau. Ac mae wedi bod yn ddadl a fu'n mynd rhagddi ers peth amser—dadl a gynigiwyd gyntaf ym mis Ebrill 2021 trwy'r Comisiwn Ewropeaidd, a mabwysiadodd y Cyngor Ewropeaidd y safbwynt yn 2022, mabwysiadodd Senedd Ewrop destun gyda rhai diwygiadau ym mis Mehefin 2023—a'r bwriad yw cael deddfwriaeth a fydd ar waith erbyn 2026 ar draws holl wledydd yr UE. Rwy'n credu bod y gwaith sy'n cael ei wneud yn rhywbeth y credaf ein bod yn sicr am ei rannu, am ei ddeall a gallai fod yn bwysig iawn i ni. Mae'n drueni mawr nad ydym yn rhan o'r broses honno i allu cymryd rhan ynddi. Ond serch hynny, gallwn fonitro a dysgu o hynny fel rhan o'r trafodaethau parhaus sy'n digwydd, nid yn unig ar hyn, ond ar holl oblygiadau eraill y defnydd o ddeallusrwydd artiffisial yn ogystal.

15:20
3. Cwestiynau i Gomisiwn y Senedd
3. Questions to the Senedd Commission

Eitem 3 yw cwestiynau i Gomisiwn y Senedd, ac mae cwestiwn 1 gan Peter Fox, i'w ateb gan Ken Skates. Peter Fox.

Item 3 is questions to the Senedd Commission, and the first question is from Peter Fox and will be answered by Ken Skates. Peter Fox.

Diwygio'r Senedd
Senedd Reform

1. Beth yw'r costau a ragwelir i Gomisiwn y Senedd yn sgil diwygio'r Senedd? OQ60079

1. What are the anticipated costs of Senedd reform to the Senedd Commission? OQ60079

Well, can I thank Peter Fox for the question? So, the best estimate of the anticipated costs of the Senedd reform to the Senedd Commission are presented in a regulatory impact assessment, which, as the Member knows, is accompanying the Welsh Government’s Senedd Cymru (Members and Elections) Bill. Over the eight years that we've appraised the costs, they are set by the Welsh Government to be in the total of £88 million to £106 million. These costs include estate adaptations and also additional staff costs, as well as the additional determination costs for the new Members themselves and of course their staff. These costs will doubtlessly be refined as we plan our budgets, and preparations for the Commission's 2024-25 draft budget have led to refined plans for that year when compared with the RIA cost estimates.

A gaf fi ddiolch i Peter Fox am y cwestiwn? Cyflwynir yr amcangyfrif gorau o gostau disgwyliedig diwygio'r Senedd i Gomisiwn y Senedd mewn asesiad effaith rheoleiddiol, sydd, fel y gŵyr yr Aelod, yn cyd-fynd â Bil Senedd Cymru (Aelodau ac Etholiadau) Llywodraeth Cymru. Dros yr wyth mlynedd y buom yn arfarnu'r costau, nododd Llywodraeth Cymru mai'r cyfanswm yw £88 miliwn i £106 miliwn. Mae'r costau hyn yn cynnwys addasiadau i'r ystad a chostau staff ychwanegol, yn ogystal â chostau dyfarniadau ychwanegol i Aelodau newydd eu hunain, ac i'w staff wrth gwrs. Mae'n siŵr y bydd y costau hyn yn cael eu mireinio wrth inni gynllunio ein cyllidebau, ac mae'r paratoadau ar gyfer cyllideb ddrafft 2024-25 y Comisiwn wedi arwain at gynlluniau wedi'u mireinio ar gyfer y flwyddyn honno o'u cymharu ag amcangyfrifon cost yr asesiad effaith rheoleiddiol.

Thank you, Commissioner, and I appreciate that we've had these conversations in other forums as well. But, as we all know, the current predicted costs for the Senedd Commission, as you just pointed out, are considerable, to say the least. And it will cost, as you pointed out, an estimated £6 million to expand the facilities required and around £100 million over eight years to cover the other costs—staffing, allowances et cetera. But I was concerned by the First Minister's claims, and I quote, that he said that:

'It will be 2026 before any of these bills have to be paid'.

Well, we know there'll be some bills on the way, which no doubt will have to be paid. But this strikes me as a lack of forward planning, and I'm not sure it's wise to essentially Klarna this cost, especially during a time when Ministers have been told to make cuts to prevent £900 million-worth of a projected shortfall in funding. With this in mind, Commissioner, how certain is the Commission that the expansion will fall within the projected costs, and does the Commission have any concerns that there may not be enough funding available in 2026, as a result of Welsh Government perhaps having to prioritise key services such as the NHS, as none of us know where the money is coming from yet? What contingency plans will be put in place?

Diolch, Gomisiynydd, ac rwy'n derbyn ein bod wedi cael y sgyrsiau hyn mewn fforymau eraill hefyd. Ond fel y gŵyr pawb ohonom, mae'r costau disgwyliedig presennol ar gyfer Comisiwn y Senedd, fel y nodwyd gennych nawr, yn sylweddol a dweud y lleiaf. Ac fel y nodoch chi, bydd yn costio £6 miliwn amcangyfrifedig i ehangu'r cyfleusterau sydd eu hangen a thua £100 miliwn dros wyth mlynedd i dalu'r costau eraill—staffio, lwfansau ac ati. Ond roeddwn yn bryderus ynghylch honiadau'r Prif Weinidog, ac rwy'n dyfynnu, ei fod wedi dweud:

'Fe fydd hi'n 2026 cyn bod rhaid talu unrhyw un o'r biliau hyn.'

Wel, rydym yn gwybod y bydd yna filiau ar y ffordd, ac mae'n siŵr y bydd yn rhaid eu talu. Ond mae hyn yn fy nharo i fel diffyg blaengynllunio, ac nid wyf yn siŵr ei bod yn ddoeth i drin y gost hon fel Klarna, i bob pwrpas, yn enwedig ar adeg pan ddywedwyd wrth Weinidogion am wneud toriadau i atal gwerth £900 miliwn o ddiffyg a ragwelir yn y cyllid. Gyda hyn mewn golwg, Gomisiynydd, pa mor sicr yw'r Comisiwn y bydd yr ehangu'n dod o fewn y costau a ragwelir, ac a oes gan y Comisiwn unrhyw bryderon na fydd digon o gyllid ar gael yn 2026, o ganlyniad i'r angen i Lywodraeth Cymru flaenoriaethu gwasanaethau allweddol fel y GIG efallai, gan nad oes yr un ohonom yn gwybod eto o ble y daw'r arian? Pa gynlluniau wrth gefn a roddir ar waith?

I think Peter Fox raises a number of important questions there. First of all, the process, which is to plan for reform over several financial years. Of course, we do as a Commission run a very tight budget, and, as can be seen by the draft budget we've been presenting to committees this autumn, it is incredibly difficult to create headroom to invest in areas that we would like to invest in, but which, at the moment, due to the cost-of-living pressures, make it prohibitive.

Now, as we look at the future costs of Senedd reform, we are, as the Member knows, classed as a major stakeholder. It's for the Government to make the argument for Senedd reform; it's for the Senedd Commission to respond to questions from the Government regarding the estimated costs. Those estimated costs that the Welsh Government are able to present are based on the raw data from the Commission. We're confident that our estimates, our data, are absolutely accurate. But, of course, in terms of planning for future budgets, our budget will be determined in no small part by the block grant that the Welsh Government receives from the UK Government. And, of course, as we pursue those adaptations, those changes, that are necessary for Senedd reform, it's going to be absolutely vital that we receive sufficient funding to do so. But that's going to be a matter largely for the Welsh Government in future years.

Rwy'n credu bod Peter Fox yn codi nifer o gwestiynau pwysig yno. Yn gyntaf oll, y broses, sef cynllunio ar gyfer diwygio dros sawl blwyddyn ariannol. Wrth gwrs, fel Comisiwn rydym yn gweithredu ar gyllideb dynn iawn, ac fel y gwelir yn y gyllideb ddrafft y buom yn ei chyflwyno i bwyllgorau yr hydref hwn, mae'n anhygoel o anodd creu digon o le i fuddsoddi mewn meysydd yr hoffem fuddsoddi ynddynt, ond sydd, ar hyn o bryd, oherwydd y pwysau costau byw, yn gwneud hynny'n amhosibl.

Nawr, wrth inni edrych ar gostau diwygio'r Senedd yn y dyfodol, fel y gŵyr yr Aelod, cawn ein hystyried yn brif randdeiliad. Mater i'r Llywodraeth yw dadlau'r achos dros ddiwygio'r Senedd; Comisiwn y Senedd sydd i ymateb i gwestiynau gan y Llywodraeth ynghylch y costau amcangyfrifedig. Mae'r costau amcangyfrifedig y gall Llywodraeth Cymru eu cyflwyno yn seiliedig ar y data amrwd gan y Comisiwn. Rydym yn hyderus fod ein hamcangyfrifon, ein data, yn hollol gywir. Ond wrth gwrs, o ran cynllunio ar gyfer cyllidebau yn y dyfodol, bydd ein cyllideb yn cael ei phennu i raddau helaeth gan y grant bloc y mae Llywodraeth Cymru yn ei gael gan Lywodraeth y DU. Ac wrth gwrs, wrth inni fynd ar drywydd yr addasiadau hynny, y newidiadau sy'n angenrheidiol ar gyfer diwygio'r Senedd, fe fydd yn gwbl hanfodol ein bod yn cael digon o gyllid i'w wneud. Ond mater i Lywodraeth Cymru yn bennaf fydd hynny yn y blynyddoedd i ddod.

15:25
Perchnogion Ystâd Tŷ Hywel
The Owners of the Tŷ Hywel Estate

2. A oes gan y Comisiwn unrhyw wybodaeth am statws treth perchnogion ystâd Tŷ Hywel? OQ60054

2. Does the Commission hold any information regarding the tax status of the owners of the Tŷ Hywel estate? OQ60054

Tŷ Hywel is owned by Equitix Tiger English LP, and they're a limited partnership based in Leeds, but we do not hold any specific information on the tax status of the owners.

Mae Tŷ Hywel yn eiddo i Equitix Tiger English LP, ac maent yn bartneriaeth gyfyngedig wedi'i lleoli yn Leeds, ond nid oes gennym unrhyw wybodaeth benodol am statws treth y perchnogion.

Okay. So, Commissioner, does the Commission therefore hold any information at all on where the owners of the Tŷ Hywel estate are based, their tax status and whether they are linked to states not befitting our national Parliament? And if not, why not? 

Iawn. Felly, Gomisiynydd, a yw'r Comisiwn yn cadw unrhyw wybodaeth o gwbl ynglŷn â lle mae perchnogion ystad Tŷ Hywel wedi'u lleoli, eu statws treth ac a ydynt yn gysylltiedig â gwladwriaethau nad yw'n weddus i'n Senedd genedlaethol fod yn gysylltiedig â nhw? Os na, pam ddim? 

One of the problems that we've got with Tŷ Hywel, as the Member is aware, is that its ownership changes hands quite regularly, and I am aware of news articles back in, I think it was, 2015 that reported on the owners of Tŷ Hywel being individuals that perhaps we wouldn't necessarily want to do business with. But the Member will also be aware that we are looking, through our Cardiff Bay 2032 programme, at a number of options for the accommodation of Members, including the potential to purchase Tŷ Hywel, the potential to develop Tŷ Hywel for additional Members. In terms of the tax details, I understand that His Majesty's Revenue and Customs are the only source of tax information that is not available to the public, including ourselves, and sometimes it's provided at the time of signing a lease, but our lease was signed over a significant period many years ago. But if the Member has any information that she believes would be of interest to the Commission, I'd very much welcome it. 

Un o'r problemau sydd gennym gyda Thŷ Hywel, fel y gŵyr yr Aelod, yw bod ei berchnogaeth yn newid dwylo yn eithaf rheolaidd, ac rwy'n ymwybodol o erthyglau newyddion yn ôl yn 2015, rwy'n credu, a nododd fod perchnogion Tŷ Hywel yn unigolion na fyddem o reidrwydd eisiau gwneud busnes â nhw. Ond bydd yr Aelod hefyd yn ymwybodol ein bod yn edrych, drwy ein rhaglen Bae Caerdydd 2032, ar nifer o opsiynau ar gyfer llety i Aelodau, gan gynnwys y potensial i brynu Tŷ Hywel, y potensial i ddatblygu Tŷ Hywel ar gyfer Aelodau ychwanegol. O ran y manylion treth, deallaf mai Cyllid a Thollau Ei Fawrhydi yw'r unig ffynhonnell wybodaeth am dreth nad yw ar gael i'r cyhoedd, gan ein cynnwys ni ein hunain, ac o bryd i'w gilydd fe'i darperir ar adeg llofnodi les, ond llofnodwyd ein les ni dros gyfnod sylweddol flynyddoedd lawer yn ôl. Ond os oes gan yr Aelod unrhyw wybodaeth y mae'n credu y byddai o ddiddordeb i'r Comisiwn, buaswn yn ei chroesawu'n fawr. 

Cwestiwn 3 i'w ateb gan y Llywydd. James Evans. 

Question 3 is to be answered by the Llywydd. James Evans. 

Ystâd y Senedd
The Senedd Estate

3. Pa gynlluniau sydd gan y Comisiwn i gynyddu nifer yr ystafelloedd pwyllgora a’r ystafelloedd cyfarfod a all ddarparu ar gyfer cyfarfodydd a digwyddiadau ar draws ystâd y Senedd? OQ60070

3. What plans does the Commission have to increase the number of committee and meeting rooms that can accommodate meetings and events across the Senedd estate? OQ60070

Ar hyn o bryd, mae'r Comisiwn yn cynnal adolygiad i'r defnydd o ystâd y Senedd. Fel rhan o hyn, gofynnwyd am farn Aelodau a rhanddeiliaid eraill am ddigwyddiadau a mannau cyfarfod ar yr ystâd, a sut gellid sicrhau'r defnydd mwyaf priodol ac effeithlon o'r lleoliadau seneddol. Ystyriodd y Comisiwn bapur materion cychwynnol ar 25 Medi 2023 ar hyn. Bydd papur pellach gyda chynigion ar sut i fynd i'r afael â'r materion a nodwyd, a fframwaith ar sut i boblogi'r ystâd, yn cael ei gyflwyno i'r Comisiwn cyn diwedd eleni.

The Commission is currently undertaking a review into the use of the Senedd estate. As part of this, the views of Members and other stakeholders have been sought with regard to events and meeting places on the estate, and how to ensure the most appropriate and efficient use of the parliamentary venues. The Commission considered an initial issues paper on 25 September 2023 on this. A further paper with proposals on how to address the issues identified, and a framework on how to populate the estate, will be brought to the Commission before the end of this year. 

Diolch, Llywydd. I'd like to thank you for your answer. One of the reasons that it's been raised with me is holding events in the evening here on the Senedd estate, because we don't have adequate amounts of people to deliver the catering facilities and the security facilities in the evening over the estate—so, if we have an event over in the Pierhead and here in the Senedd itself. So, I'd just like to know what work the Commission is doing on this to make sure that we can have multiple events on in the evening. Because without us holding events here—. This is what our Parliament is about—to improve democracy, highlight those charities and organisations that come to us to do that—and I think it is the job of the Commission to try and facilitate that as much as possible.  

Diolch, Lywydd. Hoffwn ddiolch i chi am eich ateb. Un o'r rhesymau pam y cafodd ei godi gyda mi yw bod cynnal digwyddiadau gyda'r nos yma ar ystad y Senedd, am nad oes gennym ddigon o bobl i ddarparu'r cyfleusterau arlwyo a'r cyfleusterau diogelwch gyda'r nos ar yr ystad—felly, os oes gennym ddigwyddiad draw yn y Pierhead ac yma yn y Senedd ei hun. Felly, hoffwn wybod pa waith y mae'r Comisiwn yn ei wneud ynglŷn â hyn i sicrhau y gallwn gynnal sawl digwyddiad gyda'r nos. Oherwydd os nad ydym yn cynnal digwyddiadau yma—. Dyma yw pwrpas ein Senedd—gwella democratiaeth, rhoi sylw i elusennau a sefydliadau a ddaw atom i wneud hynny—a chredaf mai gwaith y Comisiwn yw ceisio hwyluso hynny gymaint â phosibl.  

I agree; I love to see vibrant activity on the Senedd estate. As I alluded to in my earlier response, the Commission is aware that Members are keen to engage themselves in the future use of the Senedd estate and how it, including the Pierhead, of course, is put to use, and the ability by Members and our partner organisations to use our estate. And therefore, we will be, in a Commission meeting in the very near future, discussing the feedback from Members and others that we've received over the past few months and coming forward with proposals for the future. But I do need to give one health warning, of course. We are in a time where resources are limited, financial resources are limited, and therefore the more events we put on, the more costs to the Commission of staffing those events. So, getting the balance right on all of that and meeting the aspirations I know that so many Members have to have greater activity and greater presence on our Senedd estate is important. But bear in mind as well that we now have hybrid facilities that mean that many of our events as well—or meetings certainly—can take place in a virtual setting, where members of the public and stakeholders can contribute from afar of Cardiff Bay as well. And we've invested quite heavily over the past few years in making sure that more and more of our committee rooms and private meeting rooms are able to accommodate hybrid events as well. 

Rwy'n cytuno; rwyf wrth fy modd yn gweld gweithgarwch bywiog ar ystad y Senedd. Fel y nodais yn fy ymateb cynharach, mae'r Comisiwn yn ymwybodol fod yr Aelodau'n awyddus i ymwneud â'r modd y defnyddir ystad y Senedd yn y dyfodol, gan gynnwys y Pierhead wrth gwrs, a'r gallu i Aelodau a'n sefydliadau partner ddefnyddio ein hystad. Ac felly, mewn cyfarfod o'r Comisiwn yn y dyfodol agos iawn, fe fyddwn yn trafod yr adborth a gawsom gan Aelodau ac eraill dros y misoedd diwethaf ac yn cyflwyno cynigion ar gyfer y dyfodol. Ond mae angen imi roi un rhybudd wrth gwrs. Rydym mewn cyfnod lle mae adnoddau'n gyfyngedig, mae adnoddau ariannol yn gyfyngedig, ac felly, po fwyaf o ddigwyddiadau a gynhaliwn, y mwyaf o gostau a fydd i'r Comisiwn am staffio'r digwyddiadau hynny. Felly, mae'n bwysig cael y cydbwysedd yn iawn yn hynny i gyd a chyflawni dyheadau cynifer o'r Aelodau i gael mwy o weithgarwch a mwy o bresenoldeb ar ystad y Senedd. Ond cofiwch hefyd fod gennym bellach gyfleusterau hybrid sy'n golygu bod modd cynnal llawer o'n digwyddiadau—neu gyfarfodydd yn sicr—mewn lleoliad rhithwir hefyd, lle gall aelodau o'r cyhoedd a rhanddeiliaid gyfrannu o leoliadau sy'n bell o Fae Caerdydd. Ac rydym wedi buddsoddi'n eithaf helaeth dros y blynyddoedd diwethaf i sicrhau bod mwy a mwy o'n hystafelloedd pwyllgor ac ystafelloedd cyfarfod preifat yn gallu darparu ar gyfer digwyddiadau hybrid hefyd.

Mae cwestiwn 4 i'w ateb gan Joyce Watson—John Griffiths. 

Question 4 is to be answered by Joyce Watson, and asked by John Griffiths. 

Ffyrdd o Fyw'n Iach ac yn Egniol
Healthy and Active Lifestyles

4. Sut y mae'r Comisiwn yn annog ffyrdd o fyw sy’n iach ac yn fwy egnïol ymhlith ei staff? OQ60072

4. How is the Commission encouraging staff to lead healthy and more active lifestyles? OQ60072

15:30

I thank you for the question. The physical and mental well-being of Senedd Commission staff is indeed a priority, with a well-being strategy in place outlining how the Commission supports that. That includes promoting physical and mental well-being, through awareness campaigns posted on the staff internet, and an internal well-being newsletter, which is published four times a year, and each Commission service area has its own well-being action plan. The Senedd Commission offers a range of corporate membership schemes to gyms and independent exercise groups, encouraging staff to be physically active, improve mental well-being and connectivity, whilst assisting financially, which reflects the four main areas of the Commission’s well-being strategy.

Diolch am eich cwestiwn. Mae llesiant corfforol a meddyliol staff Comisiwn y Senedd, yn flaenoriaeth yn wir, gyda strategaeth lesiant ar waith sy’n amlinellu sut mae’r Comisiwn yn cefnogi hynny. Mae hynny’n cynnwys hyrwyddo llesiant corfforol a meddyliol, drwy ymgyrchoedd ymwybyddiaeth sy'n cael eu postio ar fewnrwyd y staff, a chylchlythyr llesiant mewnol, a gyhoeddir bedair gwaith y flwyddyn, ac mae gan bob un o feysydd gwasanaeth y Comisiwn ei gynllun gweithredu llesiant ei hun. Mae Comisiwn y Senedd yn cynnig amrywiaeth o gynlluniau aelodaeth corfforaethol o gampfeydd a grwpiau ymarfer corff annibynnol, i annog staff i fod yn gorfforol egnïol, a gwella llesiant meddyliol a chysylltedd, gan ddarparu cymorth ariannol, sy’n adlewyrchu pedwar prif faes strategaeth llesiant y Comisiwn.

Diolch yn fawr. Yesterday, I was pleased to organise a well-being run and walk for Members of the Senedd. James, who's in the Chamber, was one who took part, as well as the health Minister, the education Minister, Jane Dodds, and others. It's always best not to start a list, isn't it, because you always forget somebody. [Laughter.] But it was very good, and we had health and sports people from Wales in attendance as well, and it was organised by the wonderful Parkrun Wales. The showers were very useful afterwards as well, Commissioner. And it was really good to see some Commission staff join us, particularly Helen McCarthy in the security team, who was very helpful in helping with the organisation, and I know that, outside work, she's a tour de force in championing running and exercising activities in south Wales. So, after the event, Commissioner, a number of Commission staff mentioned that they would be keen to set up a group, whether formally or informally, where they could come together and run or walk together on a regular basis. So, I just wonder whether you could give some thought to how the Commission could facilitate that as part of helping Commission staff lead more healthy and active lifestyles.

Diolch yn fawr. Ddoe, roeddwn yn falch o drefnu digwyddiad rhedeg a cherdded llesiant ar gyfer Aelodau’r Senedd. Roedd James, sydd yn y Siambr, yn un a gymerodd ran, yn ogystal â’r Gweinidog iechyd, y Gweinidog addysg, Jane Dodds, ac eraill. Mae bob amser yn well peidio â dechrau rhestr, onid yw, gan eich bod bob amser yn anghofio rhywun. [Chwerthin.] Ond roedd yn dda iawn, ac roedd gennym Gymry o'r maes iechyd a'r byd chwaraeon yno hefyd, ac fe’i trefnwyd gan fenter ardderchog Parkrun Cymru. Roedd y cawodydd yn ddefnyddiol iawn wedyn hefyd, Gomisiynydd. Ac roedd yn dda iawn gweld rhai o staff y Comisiwn yn ymuno â ni, yn enwedig Helen McCarthy yn y tîm diogelwch, a oedd yn barod iawn i helpu gyda'r gwaith trefnu, a gwn ei bod hi, y tu allan i'r gwaith, yn gwneud gwaith gwych ar hyrwyddo gweithgareddau rhedeg ac ymarfer corff yn ne Cymru. Felly, ar ôl y digwyddiad, Gomisiynydd, soniodd nifer o staff y Comisiwn y byddent yn awyddus i sefydlu grŵp, boed yn ffurfiol neu’n anffurfiol, lle gallent ddod ynghyd a rhedeg neu gerdded gyda’i gilydd yn rheolaidd. Felly, tybed a allech chi roi rhywfaint o ystyriaeth i sut y gallai'r Comisiwn hwyluso hynny fel rhan o'r gwaith o helpu staff y Comisiwn i fyw bywydau mwy iach ac egnïol.

Well, it seems to me like you all had great fun. I didn't join you, but running's not exactly my style. But the more serious point, which you make, is that it is always good for people to start their day in a healthy way. In terms of your particular ask, about the Senedd giving any help and support towards forming a group, that won't be my decision and mine alone, it will be a collective decision of the Commissioners, and also the availability of any staff to facilitate that. So, all I can say to you at this point is that I will take that back, I will talk to my colleagues, and you will receive the answer to your request in due course.

Wel, ymddengys i mi eich bod wedi cael llawer iawn o hwyl. Ni wneuthum ymuno â chi, ond nid rhedeg yw fy mhethau. Ond y pwynt mwy difrifol a wnewch yw ei bod bob amser yn dda i bobl ddechrau eu diwrnod mewn ffordd iach. O ran eich cwestiwn penodol, ynghylch y Senedd yn rhoi cymorth a chefnogaeth tuag at ffurfio grŵp, nid fy mhenderfyniad i'n unig fydd hynny, fe fydd yn benderfyniad i'r Comisiynwyr ei wneud ar y cyd, yn ogystal ag argaeledd unrhyw staff i hwyluso hynny. Felly, y cyfan y gallaf ei ddweud wrthych ar hyn o bryd yw y gwnaf nodi hynny, fe siaradaf â fy nghyd-Aelodau, ac fe gewch ateb i'ch cais maes o law.

Mae cwestiwn 5 i'w ateb gan Janet Finch-Saunders. Jenny Rathbone.

Question 5 is to be answered by Janet Finch-Saunders. Jenny Rathbone.

Datgarboneiddio Ystâd y Senedd
Decarbonising the Senedd Estate

5. Pa gynnydd y mae'r Comisiwn yn ei wneud o ran datgarboneiddio ystâd y Senedd? OQ60077

5. What progress is the Commission making on decarbonising the Senedd estate? OQ60077

Thank you. I know this is something very close to your heart, because you do raise these questions, and they're really good questions to ask. I'd like to start by thanking Matthew Jones and the team in our sustainability department. As we were pleased to detail in our recent sustainability annual report, which I hope all Members have read, we are making good progress with the short-term actions of our carbon-neutral strategy. We have been working on the efficiency savings in particular—the no-cost and low-cost measures, including behavioural change. We have a range of further measures planned before 2030 that will reduce our carbon footprint by more than half, before we need to look at making it net neutral. I'm pleased to announce that our connection to the Cardiff heat network has started to be built, however, it will be Cardiff Council that actually implement the making of that going online. Measures include reverting the buildings to more natural ventilation; installing solar photovoltaic panels and air-source heat pumps; and targeting our wider supply chain emissions. But we mustn't get too carried away as those will be very costly interventions. Last winter, our promise to reduce gas use by 15 per cent was a success. We minimised the use of air conditioning in the summer and are targeting even more measures this coming winter to reduce utility consumption.

Diolch. Gwn fod hyn yn rhywbeth sy'n agos iawn at eich calon, gan eich bod yn codi'r cwestiynau hyn, ac maent yn gwestiynau da iawn i'w gofyn. Hoffwn ddechrau drwy ddiolch i Matthew Jones a’r tîm yn ein hadran gynaliadwyedd. Fel roeddem yn falch o'i nodi yn ein hadroddiad blynyddol diweddar ar gynaliadwyedd, y gobeithiaf fod pob Aelod wedi’i ddarllen, rydym yn gwneud cynnydd da gyda chamau gweithredu tymor byr ein strategaeth carbon niwtral. Rydym wedi bod yn gweithio ar yr arbedion effeithlonrwydd yn enwedig—y mesurau di-gost a chost isel, gan gynnwys newid ymddygiad. Mae gennym ystod o fesurau pellach yn yr arfaeth cyn 2030 a fydd yn mwy na haneru ein hôl troed carbon, cyn inni ddechrau edrych ar ei wneud yn niwtral net. Rwy'n falch o gyhoeddi bod ein cysylltiad â rhwydwaith gwres Caerdydd wedi dechrau, ond Cyngor Caerdydd fydd yn gwneud y gwaith o'i roi ar-lein. Mae mesurau'n cynnwys newid systemau awyru adeiladau yn ôl i fod yn rhai mwy naturiol; gosod paneli solar ffotofoltäig a phympiau gwres ffynhonnell aer; a thargedu allyriadau ein cadwyn gyflenwi ehangach. Ond mae'n rhaid inni beidio â cholli arnom ein hunain gan y bydd y rheini'n ymyriadau costus iawn. Y gaeaf diwethaf, roedd ein haddewid i leihau’r defnydd o nwy 15 y cant yn llwyddiant. Fe wnaethom leihau’r defnydd o aerdymheru yn yr haf, ac rydym yn targedu mwy fyth o fesurau dros y gaeaf hwn i leihau ein defnydd o gyfleustodau.

15:35

Thank you for that answer—very interesting. I haven't read your sustainability annual report, but I will do. I will definitely scrutinise it, because, obviously, the important thing is that every penny we spend on energy is money we can't spend on something else. I would beg to disagree with you that we only use air conditioning to the minimum, because I have constantly been going into rooms where the air conditioning is blasting away, nobody in the room, and that's just frustrating. We rarely need air conditioning in this country, frankly, unless, of course, it's in a closed room like the Chamber. And I still find lights on when the sun is blazing. People just turn them on as a natural thing.

So, there's plenty to do, but I'm very pleased to see that you actually have a plan and you are implementing it, because that's incredibly important. We can't tell people to do things and then not do them ourselves. So, in the context of all the savings that we're having to make, just like all other public bodies, it's really important that we drive down our energy costs and endeavour to reach net zero as soon as we possibly can.

Diolch am eich ateb—diddorol iawn. Nid wyf wedi darllen eich adroddiad blynyddol ar gynaliadwyedd, ond fe wnaf. Byddaf yn bendant yn craffu arno, oherwydd yn amlwg, y peth pwysig yw bod pob ceiniog a wariwn ar ynni yn arian na allwn ei wario ar rywbeth arall. Rwy'n anghytuno â chi ein bod yn defnyddio cyn lleied â phosibl o aerdymheru, gan fy mod o hyd ac o hyd yn mynd i mewn i ystafelloedd lle mae'r aerdymheru wrthi fel lladd nadroedd, neb yn yr ystafell, ac mae hynny'n fy ngwneud yn rhwystredig. Anaml y bydd angen aerdymheru arnom yn y wlad hon a dweud y gwir, heblaw mewn ystafell gaeedig fel y Siambr, wrth gwrs. Ac rwy'n dal i weld goleuadau heb eu diffodd pan fydd yr haul yn tywynnu. Mae pobl yn eu rhoi ymlaen heb feddwl.

Felly, mae digon i'w wneud, ond rwy'n falch iawn o weld bod gennych gynllun a'ch bod yn ei roi ar waith, gan fod hynny'n hynod bwysig. Ni allwn ddweud wrth bobl am wneud pethau a pheidio â'u gwneud ein hunain. Felly, yng nghyd-destun yr holl arbedion y mae'n rhaid inni eu gwneud, yn union fel pob corff cyhoeddus arall, mae'n bwysig iawn ein bod yn lleihau ein costau ynni ac yn ymdrechu i gyrraedd sero net cyn gynted ag y gallwn.

Thank you, again, and on that one, I was actually a little bit surprised to see this, because I've never gone into my office when the lights are on or the air conditioning is on, if there's nobody in the office. We do have mechanisms in place that would cut off your lighting and your air conditioning at around about 15 minutes. So, it may well be that staff or whoever, in some offices, have a higher setting, so, even though it's not needed, it's going away quite merrily. 

So, there is a climate emergency and we know this, but Members ourselves have a wide range of controls in our offices, being able to raise the cooling set point so that the air conditioning doesn't come on and also we can lower the heating set point in the winter to minimise the use of the radiators. Members are also able to switch lights off in their offices and, I think it's incumbent—. When I leave my office to go to the afternoon fringes, or if I haven’t got anybody in the office or if we go out together, I always turn my lights off.

We've minimised energy use throughout the past year, as I say. So, I actually believe that we're doing all that we possibly can. There's always more that can be done, but if all Members just—. I think there's going to be, as is usually the case here in the winter, the team will come around and they will speak to offices because we're hoping that Members may want to just perhaps think of one degree less over the winter. That one degree, because we're busy rushing around, I don't think we're going to notice it; our staff may not notice it either. But we've got to try these measures because I completely agree that none of us should be here—this is taxpayers' money as well—wasting any of our valuable resources. Thank you.

Diolch, unwaith eto, ac ar y pwynt hwnnw, cefais fy synnu braidd wrth weld hyn, gan nad wyf erioed wedi mynd i mewn i fy swyddfa pan fydd y goleuadau ymlaen neu'r aerdymheru ymlaen, os nad oes unrhyw un yn y swyddfa. Mae gennym fecanweithiau ar waith a fyddai'n diffodd eich goleuadau a'ch aerdymheru ymhen tua 15 munud. Felly, efallai'n wir fod staff neu bwy bynnag, mewn rhai swyddfeydd, wedi'u gosod ar lefel uwch, felly, er nad oes mo'u hangen, mae’n dal ati i chwythu'n hapus braf.

Felly, mae yna argyfwng hinsawdd, ac rydym yn gwybod hyn, ond mae gan yr Aelodau ein hunain ystod eang o fesurau rheoli yn ein swyddfeydd, lle gallwn godi'r pwynt oeri fel nad yw'r aerdymheru yn dod ymlaen, a hefyd, gallwn ostwng y pwynt gwresogi yn y gaeaf i leihau'r defnydd o reiddiaduron. Mae Aelodau hefyd yn gallu diffodd goleuadau yn eu swyddfeydd, a chredaf ei bod yn ddyletswydd—. Pan fyddaf yn gadael fy swyddfa i fynd i ddigwyddiadau yn y prynhawn, ac os nad oes gennyf unrhyw un yn y swyddfa neu os ydym yn mynd allan gyda'n gilydd, byddaf bob amser yn diffodd fy ngoleuadau.

Rydym wedi lleihau’r defnydd o ynni drwy gydol y flwyddyn ddiwethaf, fel y dywedaf. Felly, rwy'n credu ein bod yn gwneud popeth a allwn. Mae mwy y gellir ei wneud bob amser, ond pe bai pob Aelod ond yn—. Fel sy'n digwydd yma fel arfer yn y gaeaf, rwy'n credu y bydd y tîm yn dod o gwmpas ac yn siarad â swyddfeydd gan ein bod yn gobeithio efallai y bydd yr Aelodau'n meddwl un radd yn llai, efallai, dros y gaeaf. Ni chredaf y byddwn yn sylwi ar yr un radd honno, a ninnau'n brysur yn rhuthro o gwmpas; efallai na fydd ein staff yn sylwi arni ychwaith. Ond mae'n rhaid inni roi cynnig ar y mesurau hyn gan fy mod yn cytuno'n llwyr na ddylai'r un ohonom yma—arian trethdalwyr yw hwn hefyd—fod yn gwastraffu dim o'n hadnoddau gwerthfawr. Diolch.

Mae cwestiwn 6 i'w ateb gan Joyce Watson. Mabon ap Gwynfor.

Question 6 is to be answered by Joyce Watson. Mabon ap Gwynfor.

Cefnogi Staff sy'n mynd drwy'r Menopos
Supporting Staff going through the Menopause

6. Pa gymorth y mae'r Comisiwn yn ei ddarparu i staff sy'n mynd drwy'r menopos? OQ60041

6. What support does the Commission provide to staff who are going through the menopause? OQ60041

I thank you for that question. The Senedd Commission promotes a supportive culture that generates awareness about the menopause, where conversations about it are encouraged.

I am delighted to say that, further to my response to Huw Irranca-Davies’s written question on this topic, the Senedd Commission’s Human Resources Service has reviewed the existing guidance to align with the British Standards Institution's new standard on menopause in the workplace. The menopause toolkit, which also provides perimenopause support and guidance, helps guarantee awareness amongst all staff and provides support for those affected. That support includes simple changes to the working environment and can make a huge difference. The review was done in collaboration with trade union colleagues and our workplace equality networks. And the Commission will be launching its new guidance on World Menopause Day, next week, on 18 October.

Diolch am eich cwestiwn. Mae Comisiwn y Senedd yn hyrwyddo diwylliant cefnogol sy’n codi ymwybyddiaeth am y menopos, lle caiff sgyrsiau amdano eu hannog.

Yn dilyn fy ymateb i gwestiwn ysgrifenedig Huw Irranca-Davies ar y pwnc hwn, rwy'n falch o ddweud fod Gwasanaeth Adnoddau Dynol Comisiwn y Senedd wedi adolygu’r canllawiau presennol fel eu bod yn cyd-fynd â safon newydd y Sefydliad Safonau Prydeinig ar y menopos yn y gweithle. Mae’r pecyn cymorth menopos, sydd hefyd yn darparu cymorth a chanllawiau ar y perimenopos, yn helpu i sicrhau ymwybyddiaeth ymhlith yr holl staff ac yn darparu cymorth i’r rhai yr effeithir arnynt. Mae’r cymorth hwnnw’n cynnwys newidiadau syml i’r amgylchedd gwaith, a gall wneud gwahaniaeth enfawr. Cynhaliwyd yr adolygiad mewn cydweithrediad â chydweithwyr yn yr undebau llafur a’n rhwydweithiau cydraddoldeb yn y gweithle. A bydd y Comisiwn yn lansio ei ganllawiau newydd ar Ddiwrnod Menopos y Byd yr wythnos nesaf, ar 18 Hydref.

Wel, dwi'n falch iawn o gael yr ymateb yna; mae'n un cadarnhaol iawn. Fel rydych chi wedi'i ddweud, nôl yn 2017 ddaru Cyngres yr Undebau Llafur lansio'r toolkit yma sydd wedi bod yn rhan mor greiddiol o ddatblygu BS 30416 y British Standards Institution ddaru chi sôn amdano fo, sydd bellach yn mynd i gael ei weithredu mewn gweithleoedd ar draws y Deyrnas Gyfunol. Dwi'n falch clywed a nodi eich bod chi'n dweud eich bod chi'n cefnogi gweithwyr er mwyn deall diwylliant ac ymwybyddiaeth o amgylch y menopos, ond a gawn ni eich sicrhad chi fod y cyflogwr yma yn rhoi'r gefnogaeth a'r hyblygrwydd angenrheidiol ar gyfer menywod sydd yn byw efo'r menopos?

Well, I'm very pleased to have that response; it's a very positive one. As you've said, back in 2017 the Trades Union Congress launched this toolkit, which has been such a core part of developing the British Standards Institution's BS 30416 that you mentioned, which is going to be implemented in workplaces across the UK. I'm very pleased to hear you say that you support workers in order to understand the culture and awareness around the menopause, but could we have your assurance that this employer provides the support and flexibility needed by women who live with the menopause?

15:40

I think the first thing I want to say is, as far as I understand it, the Senedd Commission will be the first organisation in Wales to adopt the new BSI standard, and I think that speaks volumes about our commitment in this area. And the revised guidance provides information related to perimenopause, menstruation and menstrual health. The new guidance will incorporate useful tools including conversation prompts for line managers and risk and workplace adjustment assessment templates. Guidance is available for Members and their staff on the Members' intranet, and there is a well-being at work package containing sessions that would be supportive to those experiencing the menopause. Existing learning and development provision relating to the menopause for Commission staff, Members and Members' support staff will be refreshed in line with that new guidance. A member of the diversity and inclusion team from the Senedd Commission will be participating in 'Getting started with menstruation and menopause support in the workplace', the BSI group webinar this month, to share the best practice in this area, and that features a virtual event as part of the inter-parliamentary inclusive week for staff. That help is available not only to the women who work here, but also, to take the intersectionality approach, to be wholly inclusive for disabled people, people from ethnic minority backgrounds, the impact that the menopause might have on men, partners of those going through the menopause, and also trans people.

Credaf mai’r peth cyntaf yr hoffwn ei ddweud yw, yn ôl yr hyn a ddeallaf, Comisiwn y Senedd fydd y sefydliad cyntaf yng Nghymru i fabwysiadu safon newydd y Sefydliad Safonau Prydeinig, a chredaf fod hynny’n siarad cyfrolau am ein hymrwymiad yn y maes hwn. Ac mae'r canllawiau diwygiedig yn darparu gwybodaeth sy'n ymwneud â'r perimenopos, mislif ac iechyd mislif. Bydd y canllawiau newydd yn ymgorffori offer defnyddiol gan gynnwys awgrymiadau i reolwyr llinell ar gyfer sut i gychwyn sgwrs a thempledi asesu risg ac addasiadau yn y gweithle. Mae canllawiau ar gael i Aelodau a’u staff ar fewnrwyd yr Aelodau, ac mae pecyn llesiant yn y gwaith ar gael sy’n cynnwys sesiynau a fyddai’n gefnogol i’r rheini sy’n mynd drwy'r menopos. Bydd y ddarpariaeth bresennol ar ddysgu a datblygu mewn perthynas â'r menopos sydd ar gael i staff y Comisiwn, Aelodau a staff cymorth yr Aelodau yn cael ei hadnewyddu yn unol â'r canllawiau newydd hynny. Bydd aelod o’r tîm amrywiaeth a chynhwysiant o Gomisiwn y Senedd yn cymryd rhan yn ‘Getting started with menstruation and menopause support in the workplace’, gweminar grŵp y Sefydliad Safonau Prydeinig y mis hwn, i rannu’r arferion gorau yn y maes, a bydd hynny'n cynnwys digwyddiad rhithwir yn rhan o'r wythnos gynhwysol ryngseneddol i staff. Mae’r cymorth hwnnw ar gael nid yn unig i’r menywod sy’n gweithio yma, ond hefyd, gan ddefnyddio'r dull croestoriadol, i fod yn gwbl gynhwysol i bobl anabl, pobl o gefndiroedd ethnig leiafrifol, yr effaith y gallai’r menopos ei chael ar ddynion, partneriaid pobl sy’n mynd drwy'r menopos, a hefyd pobl draws.

Mae cwestiwn 7 i'w ateb gan Ken Skates. Huw Irranca-Davies. 

Question 7 is to be answered by Ken Skates. Huw Irranca-Davies. 

Effeithlonrwydd Gweithredol
Operational Efficiency

7. A yw Comisiwn y Senedd yn cymharu ei effeithlonrwydd gweithredol a'i effeithlonrwydd o ran cost â chyrff cyfatebol yn seneddau eraill yn y DU a thu hwnt? OQ60056

7. Does the Senedd Commission compare its operational efficiency and cost-efficiency to equivalent bodies in other parliaments in the UK and elsewhere? OQ60056

Although our Parliaments don't undertake formal benchmarking, we do share best practice and make comparisons for environmental performance and also energy use and services within the Commission. We also have good working relationships with their counterparts in other UK legislatures via established networks.

Now, it is difficult to compare Parliaments exactly and precisely given each one has a different composition, different priorities and each is at a different stage of development. But learning from one another is something that we keenly pursue.

Er nad yw ein Seneddau'n ymgymryd â meincnodi ffurfiol, rydym yn rhannu arferion gorau ac yn gwneud cymariaethau ar berfformiad amgylcheddol a'r defnydd o ynni a gwasanaethau o fewn y Comisiwn. Mae gennym hefyd berthynas waith dda gyda'r cyrff cyfatebol yn neddfwrfeydd eraill y DU drwy rwydweithiau sefydledig.

Nawr, mae'n anodd cymharu Seneddau yn union ac yn fanwl o ystyried bod pob un wedi'i chyflunio'n wahanol, yn meddu ar flaenoriaethau gwahanol a bod pob un ar gam datblygu gwahanol. Ond mae dysgu oddi wrth ein gilydd yn rhywbeth rydym yn awyddus iawn i'w wneud.

Thank you for that answer. It's good to see that there is a sharing of understanding of what best practice is in different areas, and so on. But, even though we have asymmetric devolution and asymmetric bodies throughout the UK, I wonder whether there is potential in the months and years ahead in looking at similar-sized Parliaments, ones that do have similarities and similar levels of maturity as well, so that we can actually try and see if there are comparators that can be worked up. I say this simply because it would be good to give reassurance to taxpayers as we evolve these institutions that we are spending taxpayers' money very effectively indeed. So, I just wonder if it's something that you want to think about going ahead, because it does seem that there is scope to not just share best practice, but to develop some metrics for comparison as well. 

Diolch am eich ateb. Mae'n dda gweld rhannu dealltwriaeth o beth yw'r arferion gorau mewn gwahanol fannau, ac ati. Ond er bod gennym ddatganoli anghymesur a chyrff anghymesur ledled y DU, tybed a oes potensial yn y misoedd a’r blynyddoedd i ddod i edrych ar Seneddau o faint tebyg, rhai a chanddynt elfennau tebyg a lefelau tebyg o aeddfedrwydd hefyd, fel ein bod yn gallu gweld a oes cymaryddion y gellir eu cyfrifo. Dywedaf hyn gan y byddai’n dda rhoi sicrwydd i drethdalwyr wrth inni esblygu’r sefydliadau hyn ein bod yn gwario arian trethdalwyr yn effeithiol iawn. Felly, tybed a yw'n rhywbeth yr hoffech feddwl amdano wrth symud ymlaen, gan ei bod yn ymddangos bod lle nid yn unig i rannu arferion gorau, ond i ddatblygu rhywfaint o fetrigau ar gyfer cymharu hefyd.

Can I thank Huw Irranca-Davies for his question? It really is quite an interesting area of work, actually, and extensive engagement is taking place, not just with Parliaments in Britain, but also further afield. For example, during COVID, business continuity forum meetings took place with the other Parliaments across the UK, but also with Canada and New Zealand. They took place on a weekly basis and we recently engaged with the Northern Ireland Assembly to benchmark and consider the organisational structures of each Parliament. We have in the past benchmarked some areas of our operations—for example, our bilingual services and staff numbers—against other similar Parliaments. This exercise hasn't been regularly undertaken, though, since devolution. It was last conducted in 2018, so it's certainly something that we'd like to look at. It is, though, resource intensive, and as the Llywydd has already highlighted, our budgets are incredibly tight at the moment.

The independent remuneration board does compare the pay and allowances of the Senedd with the UK Parliament and the Scottish Parliament, and the Commission is always seeking value for money and efficiency in its operations. We conducted a capacity review in 2022, one was undertaken in 2021, and prior to that there was also a capacity review in 2018. We're part of inter-parliamentary networks that stretch beyond the United Kingdom, as well. We undertake informal comparisons, but formal benchmarking, as I say, can be very resource intensive. There are different devolution settlements that apply across different Parliaments, and powers are not always precisely the same, so it can make it very difficult to draw meaningful comparisons. But learning from one another, ensuring that we drive savings wherever possible, that we get best value for money, is something that we are incredibly keen to pursue at all times. 

A gaf fi ddiolch i Huw Irranca-Davies am ei gwestiwn? Mae'n faes gwaith diddorol iawn, ac mae llawer o ymgysylltu'n digwydd, nid yn unig â Seneddau ym Mhrydain, ond y tu hwnt iddi hefyd. Er enghraifft, yn ystod COVID, cynhaliwyd cyfarfodydd fforwm parhad busnes gyda Seneddau eraill ledled y DU, ond hefyd gyda Chanada a Seland Newydd. Roeddent yn cael eu cynnal yn wythnosol, ac yn ddiweddar, fe fuom yn ymgysylltu â Chynulliad Gogledd Iwerddon i feincnodi ac ystyried strwythurau trefniadol pob Senedd. Yn y gorffennol, rydym wedi meincnodi rhai meysydd o’n gweithrediadau—er enghraifft, ein gwasanaethau dwyieithog a niferoedd staff—yn erbyn Seneddau eraill tebyg. Fodd bynnag, nid yw hyn wedi bod yn digwydd ar sail reolaidd ers datganoli. Fe’i gwnaed ddiwethaf yn 2018, felly mae’n sicr yn rhywbeth yr hoffem edrych arno. Er hynny, mae’n defnyddio llawer o adnoddau, ac fel y mae’r Llywydd eisoes wedi nodi, mae ein cyllidebau'n hynod o dynn ar hyn o bryd.

Mae’r bwrdd taliadau annibynnol yn cymharu cyflogau a lwfansau’r Senedd â Senedd y DU a Senedd yr Alban, ac mae’r Comisiwn bob amser yn chwilio am werth am arian ac effeithlonrwydd yn ei weithrediadau. Cynhaliwyd adolygiad o gapasiti gennym yn 2022, cynhaliwyd un yn 2021, a chyn hynny, cafwyd adolygiad o gapasiti yn 2018 hefyd. Rydym yn rhan o rwydweithiau rhyngseneddol sy'n ymestyn y tu hwnt i'r Deyrnas Unedig yn ogystal. Rydym yn cyflawni cymariaethau anffurfiol, ond fel y dywedaf gall meincnodi ffurfiol lyncu llawer iawn o adnoddau. Mae gwahanol setliadau datganoli ar waith mewn gwahanol Seneddau, ac nid yw'r pwerau bob amser yn union yr un fath, felly gall hynny ei gwneud yn anodd iawn llunio cymariaethau ystyrlon. Ond mae dysgu oddi wrth ein gilydd, sicrhau ein bod yn gwneud arbedion lle bynnag y bo modd, a sicrhau ein bod yn cael y gwerth gorau am arian, yn rhywbeth yr ydym yn hynod awyddus i'w wneud bob amser.

15:45
Y Gyllideb Ddrafft ar gyfer 2024-25
Draft Budget for 2024-25

8. Pa ystyriaeth y mae Comisiwn y Senedd wedi'i rhoi i'w anghydfod parhaus gydag undeb y PCS wrth baratoi ei gyllideb ddrafft ar gyfer 2024-25? OQ60084

8. What consideration has the Senedd Commission given to its ongoing dispute with the PCS union in preparing its draft budget for 2024-25? OQ60084

Diolch yn fawr iawn. The draft Commission budget for 2024-25, which was laid before the Senedd in September, includes provision for an annual uplift—as Members will be aware—in pay for Commission staff under the terms of our current pay framework that was negotiated with, and approved by, our trade union side representatives and with the Commission. It does not include provision for any additional salary enhancement beyond those amounts, in line with budgetary requirements. The Commission, I have to say, would experience significant impact on its ability to deliver services if any further pay claim materialises, but as no formal requests have been made for 2024-25, we were unable to consider any additional amounts within the budgets for that financial year. 

Diolch yn fawr iawn. Mae cyllideb ddrafft y Comisiwn ar gyfer 2024-25, a osodwyd gerbron y Senedd ym mis Medi, yn cynnwys darpariaeth ar gyfer codiad blynyddol—fel y gŵyr yr Aelodau—yng nghyflogau staff y Comisiwn o dan delerau ein fframwaith cyflogau presennol a negodwyd gydag ac a gymeradwywyd gan gynrychiolwyr ein hundebau llafur a chyda'r Comisiwn. Nid yw’n cynnwys darpariaeth ar gyfer unrhyw godiad cyflog ychwanegol y tu hwnt i’r symiau hynny, yn unol â gofynion cyllidebol. Rhaid imi ddweud y byddai’r Comisiwn yn wynebu effaith sylweddol ar ei allu i ddarparu gwasanaethau pe bai unrhyw hawliadau cyflog pellach yn codi, ond gan nad oes unrhyw geisiadau ffurfiol wedi’u gwneud ar gyfer 2024-25, nid oeddem yn gallu ystyried unrhyw symiau ychwanegol o fewn y cyllidebau ar gyfer y flwyddyn ariannol honno.

Thank you for that response. I understand, and we all do, the pressures that that has placed on the Commission's budget, which is why, I think, we are keen to ensure that it does not impact on the ability to do other things. Obviously, PCS have been very vocal in terms of saying that they do still want to negotiate, because, obviously, the cost-of-living crisis still impacts on staff, and so on. So, how do we balance, then, the need for being able to still negotiate, but also address the very real, pressing circumstances on the Senedd Commission's budget without that provision being in place?

Diolch am eich ymateb. Rwy’n deall, ac mae pob un ohonom yn deall, y pwysau y mae hynny wedi’i roi ar gyllideb y Comisiwn, a dyna pam y credaf ein bod yn awyddus i sicrhau nad yw’n effeithio ar y gallu i wneud pethau eraill. Yn amlwg, mae Undeb y Gwasanaethau Cyhoeddus a Masnachol wedi dweud yn glir iawn eu bod yn dal yn awyddus i negodi, oherwydd yn amlwg, mae'r argyfwng costau byw yn dal i effeithio ar staff, ac yn y blaen. Felly, sut mae cydbwyso'r angen i allu parhau i negodi, ond hefyd i fynd i’r afael â’r pwysau real a dybryd ar gyllideb Comisiwn y Senedd heb fod y ddarpariaeth honno ar waith?

I'm really grateful for the question. It does highlight the difficulty that we face in ensuring that we have a budget that can provide for the services that Members wish to have delivered in the best possible way, but that also pays our employees a decent wage. And although negotiations have yet to take place about any further pay claim for either the financial years of this current pay deal or, indeed, the new pay deal from 2025 onwards, we do expect those negotiations to begin soon.

The Commission doesn't wish to pre-empt the conclusions of negotiations and we also have to be mindful of the financial pressures being faced by the wider Welsh public sector. But if a significant ask were to be made, then we would have to look to the Welsh Government for support in ensuring that strike action could be averted and that a pay deal could be negotiated successfully. We don't—as Members are well aware—have contingencies within our budget for unknown events, and so it makes it incredibly difficult when unforeseen events come along alongside difficult decisions that have to be made in relation to the cost-of-living pressures that everybody is facing. 

The Commission have made a payment to all staff earning less than £32,000 during the 2022-23 financial year, and we're also making a further payment of £1,500 to all staff up to director level in the 2023-24 financial year, but not including director level. The dispute with the PCS—as I'm sure most Members are aware—is a national one that covers pay, pensions, job security and redundancy terms, with significant elements in the control of the UK Government. But I will continue to engage with Members as further financial years' support for PCS members, and, indeed, members of other unions, is considered. 

Rwy'n ddiolchgar iawn am eich cwestiwn. Mae’n tynnu sylw at yr anhawster a wynebwn wrth sicrhau bod gennym gyllideb a all ddarparu ar gyfer y gwasanaethau y mae’r Aelodau’n dymuno eu gweld yn cael eu darparu yn y ffordd orau sy'n bosibl, ond sydd hefyd yn talu cyflog teilwng i’n gweithwyr. Ac er nad oes trafodaethau wedi'u cynnal eto ynghylch unrhyw hawliad cyflog pellach ar gyfer unrhyw un o flynyddoedd ariannol y cytundeb cyflog cyfredol hwn, neu'n wir, y cytundeb cyflog newydd o 2025 ymlaen, rydym yn disgwyl i'r trafodaethau hynny ddechrau cyn bo hir.

Nid yw'r Comisiwn am achub y blaen ar gasgliadau'r trafodaethau, ac mae'n rhaid inni fod yn ymwybodol hefyd o'r pwysau ariannol sy'n wynebu'r sector cyhoeddus ehangach yng Nghymru. Ond pe bai cais sylweddol yn cael ei wneud, yna byddai'n rhaid inni droi at Lywodraeth Cymru am gymorth i sicrhau y gellid osgoi streic ac y gellid negodi cytundeb cyflog yn llwyddiannus. Nid oes gennym—fel y gŵyr yr Aelodau’n iawn—elfennau wrth gefn yn ein cyllideb ar gyfer digwyddiadau annisgwyl, ac felly mae’n ei gwneud yn hynod o anodd pan fo digwyddiadau annisgwyl yn codi ar yr un pryd â phenderfyniadau anodd sy’n rhaid eu gwneud mewn perthynas â'r pwysau costau byw y mae pawb yn eu hwynebu.

Mae’r Comisiwn wedi gwneud taliad i’r holl staff sy’n ennill llai na £32,000 yn ystod blwyddyn ariannol 2022-23, ac rydym hefyd yn gwneud taliad pellach o £1,500 i’r holl staff hyd at lefel cyfarwyddwr ym mlwyddyn ariannol 2023-24, ond heb gynnwys lefel cyfarwyddwr. Mae’r anghydfod gydag Undeb y Gwasanaethau Cyhoeddus a Masnachol—fel y gŵyr y rhan fwyaf o’r Aelodau, rwy’n siŵr—yn un cenedlaethol sy’n ymwneud â chyflogau, pensiynau, sicrwydd swyddi a thelerau diswyddo, gydag elfennau sylweddol o dan reolaeth Llywodraeth y DU. Ond byddaf yn parhau i ymgysylltu ag Aelodau wrth i gymorth ar gyfer blynyddoedd ariannol pellach i aelodau Undeb y Gwasanaethau Cyhoeddus a Masnachol, ac aelodau o undebau eraill yn wir, gael ei ystyried.

15:50
4. Cwestiynau Amserol
4. Topical Questions

Eitem 4 yw'r cwestiwn amserol, a galwaf ar Joyce Watson i ofyn y cwestiwn. 

Item 4 is the topical question, and I call on Joyce Watson to ask the question.

Gwesty Parc y Strade, Llanelli
Stradey Park Hotel, Llanelli

1. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am gyhoeddiad y Swyddfa Gartref ynglŷn â rhoi'r gorau i gynlluniau i gartrefu ceiswyr lloches yng Ngwesty Parc y Strade, Llanelli? TQ868

1. Will the Minister make a statement on the Home Office announcement dropping plans to house asylum seekers at Stradey Park Hotel in Llanelli? TQ868

Thank you very much indeed for asking this question. After months of disruption to the local community, I welcome the clarity provided by the Home Office's decision not to use Stradey Park Hotel to house sanctuary seekers. The Home Office must now play its full part in repairing community relations in Llanelli.

Diolch yn fawr iawn am ofyn y cwestiwn hwn. Ar ôl misoedd o darfu ar y gymuned leol, rwy'n croesawu'r eglurder a ddarparwyd gan benderfyniad y Swyddfa Gartref i beidio â defnyddio Gwesty Parc y Strade i gartrefu ceiswyr lloches. Rhaid i'r Swyddfa Gartref chwarae ei rhan lawn nawr yn y gwaith o ailadeiladu cysylltiadau cymunedol yn Llanelli.

I too welcome this announcement. It's undoubtedly the right decision for the people of Furnace and for Llanelli. I'm pleased that the Home Office has finally listened to the community, and I hope that the community will be given the space they need to come together and rebuild from the events of the last few months. I welcome the reports that have been issued this morning by the hotel owners that they're intending to reopen that hotel and that it can be returned for use by that community.

As you know, Minister, this has caused huge upset and division within the local community, and it has also meant the loss of around 100 jobs when that hotel was shut. While there is much that has been said, and deserves to be said, about the Home Office's mishandling of this, my concern now is that the hotel can be renovated and made suitable for reopening as soon as possible; that the former workers can be re-employed, if that's appropriate, or supported into new employment if it's not; and that the community can start to heal from the fractures that this reckless intervention has brought upon it. Minister, what support can be offered to the community in the ways I've just described, and have you had discussions with the Home Office asking them to support the community in the way forward? 

Rwyf innau hefyd yn croesawu’r cyhoeddiad hwn. Heb os, dyma'r penderfyniad cywir i bobl Ffwrnes ac i Lanelli. Rwy’n falch fod y Swyddfa Gartref wedi gwrando ar y gymuned o’r diwedd, ac rwy'n gobeithio y bydd y gymuned yn cael y lle sydd ei angen arnynt i ddod ynghyd ac ailadeiladu wedi digwyddiadau’r ychydig fisoedd diwethaf. Rwy'n croesawu'r adroddiadau a gyhoeddwyd y bore yma gan berchnogion y gwesty eu bod yn bwriadu ailagor y gwesty hwnnw ac y gall fynd yn ôl i gael ei ddefnyddio gan y gymuned honno.

Fel y gwyddoch, Weinidog, mae hyn wedi achosi gofid a rhwyg enfawr yn y gymuned leol, ac mae hefyd wedi golygu colli oddeutu 100 o swyddi pan gaewyd y gwesty hwnnw. Er bod llawer wedi’i ddweud, ac sy’n haeddu cael ei ddweud, ynghylch camreolaeth y Swyddfa Gartref o'r sefyllfa, fy nymuniad nawr yw y gellir adnewyddu’r gwesty a’i wneud yn addas i’w ailagor cyn gynted â phosibl; y gall y cyn-weithwyr gael eu hailgyflogi, os yw hynny'n briodol, neu fel arall, eu cefnogi i gael swyddi newydd; ac y gall y gymuned ddechrau gwella o'r holltau y mae'r ymyriad diofal hwn wedi'u creu ynddi. Weinidog, pa gymorth y gellir ei gynnig i’r gymuned yn y ffyrdd rwyf newydd eu disgrifio, ac a ydych wedi cael trafodaethau gyda’r Swyddfa Gartref i ofyn iddynt gynorthwyo’r gymuned i symud ymlaen?

Thank you very much, Joyce Watson, for those questions. It's been, as you say, a very difficult time for the local community in Llanelli. We were extremely disappointed with how the proposed use of the Stradey Park Hotel was handled, not just by the Home Office but by the hotel owners as well, with the staff who lost their jobs given little notice of being made redundant and little clarity on alternative employment offers.

It is really important to recognise that the Home Office learnt no lessons from Penally—no lessons at all. Their approach has led to increased community tension, protests and disruption at the Stradey Park Hotel. As I said, we are seeking urgent assurances from the Home Office that they'll take full responsibility for the repair of the damage caused by their decisions around Stradey Park, and we will work with partners in Carmarthenshire. I spoke to the leader yesterday, Councillor Darren Price, about the way in which Carmarthenshire County Council are working with the Welsh Government, working with the health board and working with the police, who have been so engaged. I think we need to thank all of the partners for how they've managed the last few very difficult months. Also, what we've been clear with the Home Office about is that there are better ways to do this, because we want to play our full part in UK Government asylum and resettlement. We want to continue to help people to rebuild their lives. They must now work with us on future decisions, with our local authorities.

Just in terms of some of the questions you've asked, I'm interested to see what the response from the hotel will be in terms of reopening. We discussed this yesterday. We know the community wants it to reopen. We want to play our part, just in terms of those jobs that were lost. We've already, actually, reached out to offer our help in finding new employment or training after that announcement, which was so devastating. So, the ReAct programme was all there and made available, and, indeed, Working Wales, Communities for Work Plus and the Department for Work and Pensions all delivered support to the employees back in July.

But the Home Office needs to understand the negative impact of the hotel making those redundancies, not just on the employees themselves but the wider community tensions. So, it is about healing, it is about working together. I am meeting the Minister for Immigration next week and I'm going to give him the detail of what has gone wrong over the past six months—no communication, no information, stirring up misapprehension, inviting the far right in, inviting them in in the way that this UK Government is doing increasingly. But I will lay it out to him that we want to play our part, we will play our part, and we already are in terms of our responsibilities. And we, of course, are working with our Welsh local authorities on the Home Office's asylum dispersal plan.

Diolch yn fawr iawn am eich cwestiynau, Joyce Watson. Fel y dywedwch, mae wedi bod yn gyfnod anodd iawn i’r gymuned leol yn Llanelli. Roeddem yn hynod siomedig gyda’r ffordd yr ymdriniwyd â’r defnydd arfaethedig o Westy Parc y Strade, nid yn unig gan y Swyddfa Gartref, ond gan berchnogion y gwesty hefyd, gyda’r staff a gollodd eu swyddi yn cael fawr ddim rhybudd eu bod yn cael eu diswyddo a fawr ddim eglurder ar gynigion swyddi eraill.

Mae'n wirioneddol bwysig cydnabod na ddysgodd y Swyddfa Gartref unrhyw wersi o Benalun—dim gwersi o gwbl. Mae eu hymagwedd wedi arwain at fwy o densiwn cymunedol, protestiadau ac aflonyddwch yng Ngwesty Parc y Strade. Fel y dywedais, rydym yn ceisio sicrwydd ar frys gan y Swyddfa Gartref y byddant yn cymryd cyfrifoldeb llawn am unioni'r niwed a achoswyd gan eu penderfyniadau mewn perthynas â Gwesty Parc y Strade, a byddwn yn gweithio gyda phartneriaid yn sir Gaerfyrddin. Siaradais â’r arweinydd ddoe, y Cynghorydd Darren Price, am y ffordd y mae Cyngor Sir Caerfyrddin yn gweithio gyda Llywodraeth Cymru, yn gweithio gyda’r bwrdd iechyd ac yn gweithio gyda’r heddlu, sydd wedi ymwneud yn helaeth â hyn. Credaf fod angen inni ddiolch i bob un o'r partneriaid am y ffordd y maent wedi ymdopi â'r misoedd anodd diwethaf. Hefyd, rydym wedi dweud yn glir iawn wrth y Swyddfa Gartref fod yna ffyrdd gwell o wneud hyn, gan ein bod am chwarae ein rhan lawn ym mhroses loches ac adsefydlu Llywodraeth y DU. Rydym am barhau i helpu pobl i ailadeiladu eu bywydau. Rhaid iddynt weithio gyda ni nawr ar benderfyniadau ar gyfer y dyfodol, gyda’n hawdurdodau lleol.

O ran rhai o’r cwestiynau rydych wedi’u gofyn, mae gennyf ddiddordeb mewn gweld beth fydd yr ymateb gan y gwesty mewn perthynas ag ailagor. Buom yn trafod hyn ddoe. Gwyddom fod y gymuned am iddi ailagor. Rydym am chwarae ein rhan gyda'r swyddi a gollwyd. Rydym eisoes wedi estyn allan i gynnig ein cymorth i ddod o hyd i gyflogaeth neu hyfforddiant newydd ar ôl y cyhoeddiad, a oedd mor ddinistriol. Felly, roedd rhaglen ReAct yno ac ar gael, ac yn wir, fe wnaeth Cymru’n Gweithio, Cymunedau am Waith a Mwy a’r Adran Gwaith a Phensiynau oll roi cymorth i’r gweithwyr yn ôl ym mis Gorffennaf.

Ond mae angen i’r Swyddfa Gartref ddeall effaith negyddol gwneud y diswyddiadau hynny gan y gwesty, nid yn unig ar y gweithwyr eu hunain ond o ran y tensiynau cymunedol ehangach. Felly, mae'n ymwneud ag iachâd, mae'n ymwneud â chydweithio. Rwy’n cyfarfod â’r Gweinidog mewnfudo yr wythnos nesaf, ac rwy’n mynd i roi manylion yr hyn sydd wedi mynd o’i le dros y chwe mis diwethaf iddo—dim cyfathrebu, dim gwybodaeth, ennyn camsyniadau, gwahodd yr asgell dde eithafol i mewn, eu gwahodd i mewn yn y ffordd y mae Llywodraeth y DU yn ei wneud yn amlach ac yn amlach. Ond byddaf yn datgan iddo ein bod yn dymuno chwarae ein rhan, y byddwn yn chwarae ein rhan, a'n bod eisoes yn chwarae ein rhan o ran ein cyfrifoldebau. Ac wrth gwrs, rydym yn gweithio gyda'n hawdurdodau lleol yng Nghymru ar gynllun gwasgaru lloches y Swyddfa Gartref.

15:55

The choice to use Stradey Park Hotel to house asylum seekers was clearly the wrong decision, taken in the wrong way and for the wrong reasons, and one that served neither the best interests of those seeking sanctuary, nor the community in Ffwrnes near Llanelli. I welcome the Home Office's u-turn, but there's no denying that the whole situation leaves a very bad taste and many unanswered questions, including, as we've heard already from Joyce Watson, around job losses, the future of the hotel itself, community tensions and the division that this episode has sown. 

Whilst the Tories in Westminster have dithered on decision making and have used public platforms to demonise asylum seekers, I'd like to put on record my thanks, as you've already done, Minister, to Carmarthenshire County Council, under the leadership of Darren Price, who have been the voice of reason throughout this process, seeking legal challenges and working with all of us as elected Members and the local community to find a solution. Can I also thank the local campaign groups who worked tirelessly to oppose this ill-thought-out plan, and for the right reasons? However, my message to those who came to Llanelli to fan the flames of hatred and bigotry: your actions are not welcome here.

Roedd y dewis i ddefnyddio Gwesty Parc y Strade i gartrefu ceiswyr lloches yn amlwg yn benderfyniad anghywir, a wnaed yn y ffordd anghywir ac am y rhesymau anghywir, ac yn un nad oedd o fudd i’r rheini sy’n chwilio am noddfa, na’r gymuned yn Ffwrnes ger Llanelli. Rwy'n croesawu tro pedol y Swyddfa Gartref, ond nid oes modd gwadu bod y sefyllfa gyfan yn gadael blas cas iawn a llawer o gwestiynau heb eu hateb, gan gynnwys, fel y clywsom eisoes gan Joyce Watson ar golli swyddi, dyfodol y gwesty ei hun, tensiynau cymunedol a'r hollt y mae'r bennod hon wedi'i chreu.

Er bod y Torïaid yn San Steffan wedi petruso rhag gwneud penderfyniadau ac wedi defnyddio platfformau cyhoeddus i bardduo ceiswyr lloches, hoffwn gofnodi fy niolch, fel rydych chi eisoes wedi’i wneud, Weinidog, i Gyngor Sir Caerfyrddin, o dan arweiniad Darren Price, sydd wedi bod yn llais rhesymol drwy gydol y broses hon, yn ceisio heriau cyfreithiol ac yn gweithio gyda phob un ohonom fel Aelodau etholedig a’r gymuned leol i ddod o hyd i ateb. A gaf fi ddiolch hefyd i’r grwpiau ymgyrchu lleol sydd wedi gweithio'n ddiflino i wrthwynebu’r cynllun trwsgl hwn, ac am y rhesymau cywir? Fodd bynnag, fy neges i’r rheini a ddaeth i Lanelli i fegino fflamau casineb a rhagfarn: nid oes croeso i’ch gweithredoedd yma.

Mewn byd o densiynau—ac rŷn ni'n gweld yr hyn sydd yn digwydd yn y dwyrain canol ar hyn o bryd—mae gyda ni ddyletswydd fel cenedl i warchod y rhai sydd yn ffoi caledi a thrais. Ac rwy'n gwbl glir bod sir Gaerfyrddin, fel siroedd eraill yng Nghymru, yn mynd i barhau i fod yn noddfa ddiogel i bobl sydd yn gadael rhyfeloedd ac erledigaeth. Fel rŷn ni wedi gweld gydag achos ffoaduriaid o Wcráin a Syria, mae'r model gwasgaru ar gyfer rhoi cartrefi i geiswyr lloches wedi gweithio yn dda dros nifer o flynyddoedd. Felly, fy nghwestiwn i i chi, Weinidog, yw hwn: beth mae Llywodraeth Cymru yn mynd i wneud i sicrhau, wrth edrych ymlaen at y dyfodol, mai'r model gwasgaru yw'r model sydd yn cael ei ffafrio? A sut y gallwn ni sicrhau na fyddwn ni'n gweld ailadrodd y sefyllfa drychinebus a thruenus sydd wedi digwydd yn Llanelli byth eto?

In a world of tensions—and we see what's happening in the middle east at the moment—we, as a nation, are duty bound to safeguard those fleeing hardship and violence. And I'm quite clear that Carmarthenshire, like other counties in Wales, will continue to provide safe sanctuary to people who are fleeing war and persecution. As we've heard with the case of refugees from Ukraine and Syria, the dispersal model for providing homes to asylum seekers has worked well over a number of years. So, my question to you, Minister, is this: what is the Welsh Government going to do to ensure, in looking to the future, that the dispersal model is the model that is favoured? And how can we ensure that we won't see a repeat of the disastrous situation that has arisen in Llanelli?

Diolch yn fawr, Cefin Campbell. Can I also add my thanks, as I have done, to the partners who played their important roles, the statutory bodies? I didn't mention the Mid and West Wales Fire and Rescue Service, of course, for securing that prohibition order on the building, which was clearly unsuitable. As you said, this has been the wrong place, the wrong decision, the wrong way of handling it for the wrong reasons.

I just want to answer specifically your point about our commitment in Wales and our local authorities' commitment—the leader of Carmarthenshire County Council and all the elected Members who worked very closely together, cross-party, on this issue. We have signed up to the Home Office's asylum dispersal plan, and that will increase the number of dispersal bed spaces to over 5,500—effectively doubling the numbers in Wales. We are happy to progress this with our local authorities, but the Home Office and its accommodation provider, Clearsprings Ready Homes, are responsible for the procurement of accommodation in Wales. 

So, that's my discussion with the immigration Minister next week—Robert Jenrick—how are we going to influence that when they are responsible for that procurement? Just to say, we know we can do this—we've said it. We have welcomed more than 7,000 people under the Homes for Ukraine scheme, with more than 3,300 arriving under the Welsh Government's supersponsor route—this is a safe and legal route, which is what we need for sanctuary seekers—and 800 individuals settled in Wales under the Afghan resettlement scheme. So, we know we can do it, we will work together to—. But also, clearly, we'll remember and work with the people and the organisations and partners in Llanelli to help heal and recover from this terrible experience that they've been through over the last six months.

Diolch yn fawr, Cefin Campbell. A gaf fi hefyd ychwanegu fy niolch, fel rwyf wedi’i wneud, i’r partneriaid a chwaraeodd eu rolau pwysig, y cyrff statudol? Ni soniais am Wasanaeth Tân ac Achub Canolbarth a Gorllewin Cymru, wrth gwrs, am sicrhau gorchymyn gwahardd ar yr adeilad, a oedd yn amlwg yn anaddas. Fel y dywedoch chi, dyma'r lle anghywir, y penderfyniad anghywir, y ffordd anghywir o'i roi ar waith ac am y rhesymau anghywir.

Yn benodol hoffwn ateb eich pwynt am ein hymrwymiad yng Nghymru ac ymrwymiad ein hawdurdodau lleol—arweinydd Cyngor Sir Caerfyrddin a'r holl Aelodau etholedig a weithiodd yn agos iawn gyda'i gilydd, yn drawsbleidiol, ar y mater hwn. Rydym wedi ymrwymo i gynllun gwasgaru lloches y Swyddfa Gartref, a bydd hynny’n cynyddu nifer y gwelyau gwasgaru i dros 5,500—gan ddyblu’r niferoedd yng Nghymru i bob pwrpas. Rydym yn fwy na pharod i fwrw ymlaen â hyn gyda’n hawdurdodau lleol, ond y Swyddfa Gartref a’i darparwr llety, Clearsprings Ready Homes, sy’n gyfrifol am gaffael llety yng Nghymru.

Felly, dyna fy nhrafodaeth gyda'r Gweinidog Mewnfudo yr wythnos nesaf—Robert Jenrick—gan mai nhw sy'n gyfrifol am y caffael, sut y gallwn ni ddylanwadu ar hynny? Os caf ddweud, fe wyddom y gallwn wneud hyn—rydym wedi'i ddweud. Rydym wedi croesawu mwy na 7,000 o bobl o dan gynllun Cartrefi i Wcráin, gyda mwy na 3,300 yn cyrraedd o dan lwybr uwch-noddwyr Llywodraeth Cymru—mae hwn yn llwybr diogel a chyfreithlon, sef yr hyn sydd ei angen arnom ar gyfer ceiswyr lloches—ac ymsefydlodd 800 o unigolion yng Nghymru o dan gynllun adsefydlu dinasyddion Affganistan. Felly, fe wyddom y gallwn ei wneud, byddwn yn gweithio gyda'n gilydd i—. Ond hefyd, yn amlwg, byddwn yn cofio ac yn gweithio gyda'r bobl a'r sefydliadau a'r partneriaid yn Llanelli i helpu i wella ac ymadfer wedi'r profiad ofnadwy y maent wedi bod drwyddo dros y chwe mis diwethaf.

16:00

As I raised with you earlier, Minister, the Tory Westminster Government's despicable, discriminatory, disastrous and inappropriate policies are led by ideology and not compassion, a desire to sow division rather than foster social cohesion. And what we see time and time again—and Stradey Park Hotel is just the latest example—is that lack of consultation with local communities, with local council leaders and devolved Governments. I know you agree, Minister, that we need an effective asylum dispersal system, with proper resources for councils to support people in need within communities. So, how will you try to ensure the UK Government adopts the model that local and national leaders favour in Wales, to avoid situations like we've seen in Llanelli from happening again, and that appropriate accommodation is procured that  preserves the dignity and human rights of those seeking sanctuary?

Fel y soniais wrthych yn gynharach, Weinidog, mae polisïau ffiaidd, gwahaniaethol, trychinebus ac amhriodol Llywodraeth Dorïaidd San Steffan yn cael eu harwain gan ideoleg ac nid gan dosturi, gan awydd i greu rhaniadau yn hytrach na meithrin cydlyniant cymdeithasol. A'r hyn a welwn dro ar ôl tro—a'r enghraifft ddiweddaraf yn unig yw Gwesty Parc y Strade—yw diffyg ymgynghori â chymunedau lleol, arweinwyr cynghorau lleol a Llywodraethau datganoledig. Gwn eich bod yn cytuno, Weinidog, fod angen system gwasgaru lloches effeithiol, gydag adnoddau priodol i gynghorau gefnogi pobl mewn angen yn y cymunedau. Felly, sut y byddwch chi'n ceisio sicrhau bod Llywodraeth y DU yn mabwysiadu'r model y mae arweinwyr lleol a chenedlaethol yn ei ffafrio yng Nghymru, er mwyn osgoi sefyllfaoedd fel yr un a welsom yn Llanelli rhag digwydd eto, a bod llety priodol yn cael ei drefnu sy'n cadw urddas a hawliau dynol y rhai sy'n ceisio lloches?

Diolch yn fawr, Sioned Williams. It was the Home Office's failure to engage with the local authority, with the local community, with local community leaders and public services that led to that community tension, that insecurity, as well as, of course, the loss of those jobs when the hotel was taken over by Clearsprings. So, my message on Wednesday—next week, I'm not sure which day it is I'm meeting the immigration Minister—is about how we are going to handle decisions about the location of accommodation for sanctuary seekers with care and consideration, so that we don't have a repeat of what happened in Llanelli. We've said we've signed up to this dispersal plan, and our commitment is clear, as it has been. The fact is that we have such a proud record, haven't we, and history of welcoming refugees? And we'll continue to welcome people to Wales and help them make a new life here. So, that, of course, is my purpose from this point on.

Diolch yn fawr, Sioned Williams. Methiant y Swyddfa Gartref i ymgysylltu â'r awdurdod lleol, â'r gymuned leol, ag arweinwyr cymunedol lleol a gwasanaethau cyhoeddus a arweiniodd at y tensiwn cymunedol hwnnw, yr ansicrwydd hwnnw, yn ogystal cholli'r swyddi pan ddaeth y gwesty i feddiant Clearsprings. Felly, mae fy neges ddydd Mercher—yr wythnos nesaf, nid wyf yn siŵr pa ddiwrnod y byddaf yn cyfarfod â'r Gweinidog Mewnfudo—yn ymwneud â sut rydym yn mynd i ymdrin â phenderfyniadau ynghylch lleoliad llety i geiswyr lloches gyda gofal ac ystyriaeth, fel nad ydym yn weld yr hyn a ddigwyddodd yn Llanelli yn cael ei ailadrodd. Rydym wedi dweud ein bod cefnogi'r cynllun gwasgaru, ac mae ein hymrwymiad yn glir, fel y mae wedi bod. Y ffaith amdani yw bod gennym hanes mor falch o groesawu ffoaduriaid, onid oes? A byddwn yn parhau i groesawu pobl i Gymru a'u helpu i greu bywyd newydd yma. Felly, dyna yw fy mwriad o hyn ymlaen, wrth gwrs.

5. Datganiadau 90 Eiliad
5. 90-second Statements

Eitem 5 yw datganiadau 90-eiliad, ac yn gyntaf, Jayne Bryant.

Item 5 is the 90-second statements, and first we have Jayne Bryant.

This week marks Hospice Care Week, and so I want to take this time to highlight the wonderful work of St David's Hospice Care in my constituency in Newport West.

In 1979 Heulwen Egerton MBE, a nurse tutor at the Royal Gwent Hospital, set up the Gwent hospice project group. The group was made up of like-minded individuals who were concerned at the lack of palliative care available to the people of Gwent. From their first year of operation, caring for six patients, St David’s Hospice Care has since grown to become the UK’s largest provider of hospice-at-home care, caring for over 3,200 patients and families every year. Last year more than 3,386 patients and families were cared for by the dedicated, skilled, compassionate staff at St David’s—more than 30 per cent of whom had a non-cancer diagnosis.

I know from my own family that the care that they give is phenomenal. Nestled among greenery and its own gardens lies the wonderful in-patient unit in Malpas, which opened in 2017. Equipped with 15 beautiful en-suite rooms overlooking fields, the space is so tranquil and allows for complete peace of mind. The staff are there for both the patient and their families, and the support, kindness and empathy they show is so precious and valuable. All of the care they provide is completely free of charge and their service is absolutely invaluable. This year's Hospice Care Week focuses on its workforce, so diolch o galon. They deserve our complete admiration, support and celebration for everything they do to make hospice care in Wales what it is.

Yr wythnos hon yw Wythnos Gofal Hosbis, ac felly rwyf am roi munud i dynnu sylw at waith gwych Gofal Hosbis Dewi Sant yn fy etholaeth yng Ngorllewin Casnewydd.

Ym 1979 sefydlodd Heulwen Egerton MBE, tiwtor nyrsio yn Ysbyty Brenhinol Gwent, grŵp prosiect hosbis Gwent. Roedd y grŵp yn cynnwys unigolion o'r un anian a oedd yn pryderu am y diffyg gofal lliniarol a oedd ar gael i bobl Gwent. O'u blwyddyn gyntaf o weithredu, yn gofalu am chwech o gleifion, mae Gofal Hosbis Dewi Sant wedi tyfu i fod yn ddarparwr gofal hosbis yn y cartref mwyaf y DU, ac mae'n gofalu am dros 3,200 o gleifion a theuluoedd bob blwyddyn. Y llynedd, cafodd dros 3,386 o gleifion a theuluoedd ofal gan staff ymroddedig, medrus a thosturiol Hosbis Dewi Sant—roedd mwy na 30 y cant ohonynt wedi cael diagnosis nad oedd yn ganser.

Rwy'n gwybod o brofiad fy nheulu fy hun fod y gofal a roddir ganddynt yn rhyfeddol. Mae'r uned wych i gleifion mewnol ym Malpas, a agorodd yn 2017, wedi'i lleoli yng nghanol tyfiant gwyrdd a'i gerddi ei hun. Mae ganddi 15 o ystafelloedd en-suite hardd sy'n edrych allan dros y caeau, ac mae'r gofod mor dawel ac yn caniatáu ar gyfer tawelwch meddwl llwyr. Mae'r staff yno i'r cleifion a'u teuluoedd, ac mae'r gefnogaeth, y caredigrwydd a'r empathi a ddangosant mor werthfawr. Mae'r holl ofal a ddarparant yn rhad ac am ddim ac mae eu gwasanaeth yn gwbl amhrisiadwy. Mae Wythnos Gofal Hosbis eleni yn canolbwyntio ar ei gweithlu, felly diolch o galon. Maent yn haeddu ein hedmygedd, ein cefnogaeth a'n dathliad llwyr o bopeth a wnânt i wneud gofal hosbis yng Nghymru yr hyn ydyw.

16:05

The annual Denbigh Plum Feast, which takes place in the town of Denbigh, surprisingly, on the first Saturday of October at Denbigh town hall, which I had the pleasure of attending just a few days ago, on Saturday. The feast brings together local people, businesses, local food and drink retailers for all of the family to enjoy the best of what Denbighshire has to offer. One business that takes part in the event are Vale Vineyard from Aberwheeler, who produce the fantastic Solaris white wine, which I bought a bottle of for Christmas. But for those who may not know, the Denbigh plum is the only native fruit to Wales, and has protected status, as this particular plum has a juicier and more robust flesh than your average supermarket plum, which gives it its unique appeal to discerning customers.

The event is organised by Nia Williams and Peter Plum, who have organised the event for number of years, and it continues to be a well-loved attraction for people in the town of Denbigh and surrounding areas. The Vale of Clwyd has many top-quality food and drink producers, and the Denbigh Plum Feast provides the ideal platform for businesses to showcase their products to the wider public in a fun and family-friendly setting. I would like to take this opportunity to thank Nia, Peter and all involved for another successful year hosting the plum feast last Saturday and hope it continues to remain a fixture in the October programme for many years to come. All that leaves me to say is: long live the Denbigh plum.

Cynhelir Gwledd Eirin Dinbych, digwyddiad blynyddol yn nhref Dinbych, er mawr syndod, ar ddydd Sadwrn cyntaf mis Hydref yn neuadd y dref Dinbych, a chefais y pleser o'i mynychu ychydig ddyddiau'n ôl, ddydd Sadwrn. Mae'r wledd yn dod â phobl leol, busnesau, manwerthwyr bwyd a diod lleol at ei gilydd i'r teulu cyfan allu mwynhau'r gorau sydd gan sir Ddinbych i'w gynnig. Un busnes sy'n cymryd rhan yn y digwyddiad yw Vale Vineyard o Aberchwiler, sy'n cynhyrchu'r gwin gwyn Solaris gwych, y prynais botel ohono ar gyfer y Nadolig. Ond i'r rhai nad ydynt yn gwybod, efallai, eirin Dinbych yw'r unig ffrwyth sy'n frodorol i Gymru, ac mae ganddo statws gwarchodedig, gan fod gan yr eirin penodol hwn gnawd mwy suddlon a mwy gwydn nag eirin cyffredin yr archfarchnadoedd,  a dyna sy'n ei wneud yn unigryw o atyniadol i gwsmeriaid doeth.

Trefnir y digwyddiad gan Nia Williams a Peter Plum, a fu'n trefnu'r digwyddiad ers nifer o flynyddoedd, ac mae'n parhau i fod yn atyniad poblogaidd i bobl yn nhref Dinbych a'r ardaloedd cyfagos. Mae gan Ddyffryn Clwyd lawer o gynhyrchwyr bwyd a diod o'r radd flaenaf, ac mae Gwledd Eirin Dinbych yn darparu llwyfan delfrydol i fusnesau arddangos eu cynnyrch i'r cyhoedd yn ehangach mewn digwyddiad hwyliog ac addas i deuluoedd. Hoffwn fanteisio ar y cyfle hwn i ddiolch i Nia, Peter a phawb a gymerodd ran am flwyddyn lwyddiannus arall yn cynnal y wledd eirin ddydd Sadwrn diwethaf a gobeithio y bydd yn parhau i fod yn ddigwyddiad blynyddol yn y rhaglen ar gyfer mis Hydref am flynyddoedd lawer i ddod. Y cyfan sydd ar ôl i'w ddweud yw: hir oes i eirin Dinbych.

Mae trallod y stryd fawr yn cael sylw unwaith eto, gydag unedau gwag ar hyd ein strydoedd mawr ni a siopau yn gorfod cau. Mae angen angor ar bob stryd fawr, adeilad neu wasanaeth neu siop ganolog sydd yn creu bwrlwm ac yn denu ymwelwyr. 

Roedd adeilad Y Tŵr yn arfer bod yn angor i stryd fawr Pwllheli, ac rŵan mae menter gymunedol gydweithredol Y Tŵr yn edrych i brynu'r adeilad hynafol yma, gan ei ail-greu yn angor ac yn ganolbwynt cymunedol i’r dref. Mae yna fwriad i’w ailagor fel tafarn, bwyty a gwesty, ond mae’r weledigaeth yn llawer iawn mwy na hynny. Y gobaith fydd iddo fod yn hwb cymunedol ar gyfer gwahanol fentrau cymunedol, yn rhai amgylcheddol, yn hwb i grefftwyr ac yn hwb i fusnesau newydd lleol. Os nad ydy’r Llywodraeth am gamu i mewn i gynorthwyo stryd fawr Pwllheli, yna mae’n disgyn ar ysgwyddau pobl Pwllheli i wneud hynny. Felly, dymuniadau gorau i'r fenter yma, menter Y Tŵr ym Mhwllheli, a’r gwirfoddolwyr deinamig a brwdfrydig wrth iddyn nhw anelu i sicrhau dyfodol llewyrchus i dref

' "Benja," a "Largo" a "Thwm Pen Slag," / "Now Ostrelia," a "Siencyn Brawd Huw," / A "Ned Foreign Bird," a "Bo’sun Puw;" '.

The plight of the high street is being addressed once again, with empty units across our high streets and shops having to close. Every high street needs an anchor, a building or service or a central store that creates a buzz and attracts visitors.

The Tŵr building used to be the anchor of the high street in Pwllheli, and now the Tŵr co-operative community enterprise is looking to buy this ancient building and recreate it as an anchor and a community hub for the town. The aim is to reopen it as a pub, restaurant and hotel, but the vision is much greater than that. The hope is that it will be a community hub for different ventures, environmental initiatives, a hub for artisans and a hub for new local businesses. If the Government doesn't want to step in to help the high street of Pwllheli, then it falls on the people of Pwllheli to do so. So, best wishes to the Tŵr initiative in Pwllheli and the dynamic and enthusiastic volunteers, as they aim to secure a prosperous future for the town of

' "Benja," and "Largo" and "Twm Pen Slag," / "Now Ostrelia," and "Siencyn Brawd Huw," / And "Ned Foreign Bird," and "Bo'sun Puw;" '.

6. Dadl ar Gynnig Deddfwriaethol gan Aelod: Bil i hyrwyddo perchnogaeth gyfrifol ar gŵn
6. Debate on a Member's Legislative Proposal: A Bill to promote responsible dog ownership

Eitem 6 yw dadl ar gynnig deddfwriaethol gan Aelod: Bil i hyrwyddo perchnogaeth gyfrifol ar gŵn. Galwaf ar Peredur Owen Griffiths i wneud y cynnig.

Item 6 is a debate on a Member's legislative proposal: a Bill to promote responsible dog ownership. I call on Peredur Owen Griffiths to move the motion.

Cynnig NDM8368 Peredur Owen Griffiths

Cefnogwyd gan Delyth Jewell

Cynnig bod y Senedd:

1. Yn nodi cynnig ar gyfer Bil i hyrwyddo perchnogaeth gyfrifol ar gŵn.

2. Yn nodi mai diben y Bil fyddai:

a) hyrwyddo diogelwch cymunedol yn dilyn nifer cynyddol o ymosodiadau difrifol gan gŵn ledled Cymru gan gynnwys rhai marwolaethau trasig;

b) cyflwyno canllawiau a rheoliadau i unrhyw un sy'n dymuno bod yn berchen ar fridiau cŵn penodol, lle mae'n rhaid i berchnogion gyflawni meini prawf penodol i fod yn berchen ar gi a allai fod yn beryglus;

c) ymgynghori â rhanddeiliaid i sefydlu diffiniad o gi a allai fod yn beryglus;

d) gosod dyletswydd ar awdurdodau lleol i sefydlu partneriaethau i weinyddu'r rheoliadau a chyflawni dull gweithredu cyson ar draws Cymru; ac

e) hyrwyddo mentrau lleol a chenedlaethol gyda'r nod o wella lles anifeiliaid, gwella ymwybyddiaeth y cyhoedd ac addysgu'r cyhoedd ynghylch perchnogaeth gyfrifol ar gŵn.  

Motion NDM8368 Peredur Owen Griffiths

Supported by Delyth Jewell

To propose that the Senedd:

1. Notes a proposal for a Bill to promote responsible dog ownership.

2. Notes that the purpose of the Bill would be to:

a) promote community safety following an increasing number of serious dog attacks across Wales including some tragic fatalities;

b) introduce guidance and regulations for anyone wishing to own certain dog breeds, whereby owners have to fulfil certain criteria to own a potentially dangerous dog;

c) consult with stakeholders to establish a definition of a potentially dangerous dog;

d) place a duty on local authorities to set up partnerships to administer the regulations and achieve a consistent pan-Wales approach; and

e) promote local and national initiatives aimed at improving animal welfare, improving public awareness and educating the public on responsible dog ownership.  

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Dwi'n falch iawn o gael gwneud y cynnig yma heddiw. Mae'n gynnig pwysig ofnadwy i'n cymunedau ni ar draws Cymru.

Thank you, Dirprwy Lywydd. I'm pleased to move this motion this afternoon. It's a very important motion for our communities across Wales.

Wales is a nation of dog lovers. What was already a special bond between owner and our four-legged friends deepened during the coronavirus pandemic with the restrictions that came with it. Many people also became dog owners for the first time during those dark times, largely because of the rewarding companionship it offered. I grew up around dogs. I also worked on farms where dogs were not just pets, but also trained workers. I appreciate that the vast majority of dogs across all breeds pose no problems provided that they are trained and raised well. In the wrong hands, however, dogs can become dangerous, indeed lethal weapons.

There seems to be a correlation between the increase in dog ownership and the number of dog attacks. Earlier in the summer, ITV Wales reported on the number of dog attacks in Wales for 2022. They found that more than 3,000 people in Wales went to hospital following a bite by a dog that year. Of those recorded, one in five were children under the age of 17. This total number is well short of the actual figure, however, because only four of the seven health boards responded with full figures.

Using data based on 37 freedom of information responses from police forces in England and Wales, you can see that there's a pattern of increasing dog attacks emerging across the two countries. There were 21,918 dog attacks in Wales and England in 2022, compared with 16,394 in 2018. This type of offence, defined by the police as 'out-of-control dogs causing injury', has increased by 5,524 offences during the provided time period. In my region of South Wales East, there have been some horrific attacks that have resulted in fatalities. The deaths of 10-year-old Jack Lis and Shirley Patrick, who was 83, have devastated their families, and left the wider community in this close-knit area absolutely distraught. I understand that Jack's mother, Emma, is in the public gallery here today to hear the debate, and I want to praise her bravery and determination to bring about change following the unimaginable grief and pain of losing Jack.

I think it's incumbent upon the people in this Senedd to explain what we can do to improve the lives of people we represent. Protecting our constituents and increasing community safety, which is part of the devolution settlement, is an example of that. Due to the peculiarities and, I would argue, the absurdities of the devolution settlement in Wales, we have some powers at our disposal when it comes to animals, but other key powers are reserved to Westminster. Anything to do with the Dangerous Dogs Act 1991 remains in the hands of those sitting in the House of Commons. We do, however, have powers over animal welfare. If a legislative approach is taken to promote happy, healthy dogs, then it's within our competence here in the Senedd. There are wide existing powers under the Animal Welfare Act 2006, which the Welsh Government have already used to develop a Welsh-specific policy approach. However, any legislative approach with the purpose of banning or regulating in relation to dangerous dogs would be reserved.

My legislative proposal in its current wording may well be outside the bounds of our remit here in Wales, but that is something for the constitutional experts and lawyers to perhaps argue over. My intention in bringing this debate to the Senedd is to look at what we can do here in Wales to place more responsibility on dog owners to ensure that they do all they can to raise and train dogs that are safe and healthy within their community. Educating dog owners, particularly those who seek to own large and powerful dogs, is something that we do not have to wait for Westminster to give permission on.

There are also local initiatives like LEAD, which stands for Local Environmental Awareness on Dogs. This was recently launched in the Caerphilly area and will provide advice on dog issues as well as aim to improve dog safety and welfare. It also seeks to curtail anti-social and inconsiderate behaviour by individuals with dogs in order to protect and reassure the public. The initiative allows intelligence sharing and has a remit to issue warning letters, acceptable behaviour contracts and, ultimately, take enforcement action if appropriate.

So, there are already pockets of good practice in Wales, but the approach is piecemeal. We need a consistent pan-Wales approach to increasing community safety when it comes to dog ownership. The reality is that there are a large number of dog breeds that could be lethal in the wrong hands. This is something that has been recognised in other countries, where education is prioritised for dog owners and, in some cases, restrictions are imposed on dog owners to ensure that they own a dog responsibly. That is a debate I think it's well worth having here in Wales. If we can do something positive and proactive here in Wales, within the limited framework that we operate under, we should take every opportunity to protect our citizens. I firmly believe that the solutions to the problems we face as individuals, as communities, and as a country are best crafted when they come from within, from within Wales.

If we can do anything to enhance community safety, thereby making the horrific incidents that we have seen in our communities less likely, let's have that debate. Let's have the consultation and let's do this for the people we serve. Diolch yn fawr.

Mae Cymru yn genedl sy'n hoff o gŵn. Fe wnaeth yr hyn a oedd eisoes yn gwlwm arbennig rhwng y perchennog a'n cyfeillion pedair coes ddyfnhau yn ystod y pandemig coronafeirws gyda'r cyfyngiadau a ddaeth yn ei sgil. Daeth llawer o bobl yn berchnogion ar gŵn am y tro cyntaf hefyd yn ystod yr amseroedd tywyll hynny, yn bennaf oherwydd y gwmnïaeth gysurlon a gynigiai. Cefais fy magu o amgylch cŵn. Gweithiais ar ffermydd hefyd lle roedd cŵn yn fwy na dim ond anifeiliaid anwes, ond hefyd yn weithwyr hyfforddedig. Rwy'n derbyn nad yw'r mwyafrif helaeth o gŵn o unrhyw frîd yn achosi unrhyw broblemau cyhyd â'u bod yn cael eu hyfforddi a'u magu'n dda. Yn y dwylo anghywir, fodd bynnag, gall cŵn droi'n arfau peryglus, ac angheuol yn wir.

Mae'n ymddangos bod cydberthynas rhwng y cynnydd mewn perchnogaeth ar gŵn a nifer yr ymosodiadau gan gŵn. Yn gynharach yn yr haf, adroddodd ITV Wales ar nifer yr ymosodiadau gan gŵn yng Nghymru yn 2022. Fe ganfuwyd bod dros 3,000 o bobl yng Nghymru wedi mynd i'r ysbyty yn dilyn brathiad gan gi yn ystod y flwyddyn honno. O'r rhai a gofnodwyd, roedd un o bob pump yn blant o dan 17 oed. Mae'r cyfanswm hwn ymhell o'r ffigur gwirioneddol fodd bynnag am mai dim ond pedwar o'r saith bwrdd iechyd a wnaeth ymateb gyda ffigurau llawn.

Gan ddefnyddio data sy'n seiliedig ar 37 o ymatebion rhyddid gwybodaeth gan heddluoedd yng Nghymru a Lloegr, gallwch weld bod patrwm cynyddol o ymosodiadau gan gŵn i'w weld ar draws y ddwy wlad. Roedd 21,918 o ymosodiadau gan gŵn yng Nghymru a Lloegr yn 2022, o'i gymharu ag 16,394 yn 2018. Gwelwyd cynnydd o 5,524 o droseddau mewn troseddau o'r fath, a ddiffinnir gan yr heddlu fel 'cŵn allan o reolaeth sy'n achosi anaf' yn ystod y cyfnod y darparwyd ffigurau ar ei gyfer. Yn fy rhanbarth yn Ne Ddwyrain Cymru, gwelwyd ymosodiadau erchyll sydd wedi arwain at farwolaethau. Mae marwolaeth Jack Lis a oedd yn 10 oed, a Shirley Patrick, a oedd yn 83 oed, wedi dinistrio eu teuluoedd, ac wedi achosi gofid mawr i'r gymuned ehangach yn yr ardal glos hon. Rwy'n deall bod mam Jack, Emma, yn yr oriel gyhoeddus yma heddiw i glywed y ddadl, ac rwyf am ganmol ei dewrder a'i phenderfyniad i sicrhau newid yn dilyn y galar a'r boen annirnadwy o golli Jack.

Rwy'n credu ei bod yn ddyletswydd ar bobl y Senedd hon i esbonio'r hyn y gallwn ei wneud i wella bywydau'r bobl a gynrychiolwn. Mae amddiffyn ein hetholwyr a chynyddu diogelwch cymunedol, sy'n rhan o'r setliad datganoli, yn enghraifft o hynny. Oherwydd hynodrwydd y setliad datganoli, a'r hyn y credaf eu bod yn elfennau abswrd o'i fewn yng Nghymru, mae gennym rai pwerau at ein defnydd mewn perthynas ag anifeiliaid, ond cedwir pwerau allweddol eraill yn ôl i San Steffan. Mae unrhyw beth sy'n ymwneud â Deddf Cŵn Peryglus 1991 yn parhau i fod yn nwylo'r rhai sy'n eistedd yn Nhŷ'r Cyffredin. Fodd bynnag, mae gennym bwerau dros les anifeiliaid. Os defnyddir dull deddfwriaethol i gefnogi cŵn hapus, iach, daw o fewn ein cymhwysedd yma yn y Senedd. Mae pwerau eang eisoes yn bodoli o dan Ddeddf Lles Anifeiliaid 2006, ac mae Llywodraeth Cymru eisoes wedi'u defnyddio i ddatblygu dull polisi penodol i Gymru. Fodd bynnag, byddai unrhyw ddull deddfwriaethol gyda'r diben o wahardd neu reoleiddio mewn perthynas â chŵn peryglus yn cael ei gadw'n ôl.

Mae'n ddigon posibl bod fy nghynnig deddfwriaethol yn ei eiriad presennol y tu hwnt i ffiniau ein cylch gwaith yma yng Nghymru, ond mae hynny'n rhywbeth i'r arbenigwyr cyfansoddiadol a'r cyfreithwyr ddadlau drosto o bosibl. Fy mwriad wrth ddod â'r ddadl hon i'r Senedd yw edrych ar yr hyn y gallwn ei wneud yma yng Nghymru i roi mwy o gyfrifoldeb ar berchnogion cŵn i sicrhau eu bod yn gwneud popeth yn eu gallu i fagu a hyfforddi cŵn sy'n ddiogel ac yn iach yn eu cymuned. Mae addysgu perchnogion cŵn, yn enwedig y rhai sy'n awyddus i fod yn berchen ar gŵn mawr nerthol, yn rhywbeth nad oes rhaid inni aros i San Steffan roi caniatâd yn ei gylch.

Ceir mentrau lleol fel Ymwybyddiaeth Amgylcheddol Leol ar Gŵn, LEAD, a lansiwyd yn ardal Caerffili yn ddiweddar, a bydd yn rhoi cyngor ar faterion yn ymwneud â chŵn yn ogystal ag anelu at wella diogelwch a lles cŵn. Mae hefyd yn ceisio cyfyngu ar ymddygiad gwrthgymdeithasol ac anystyriol gan unigolion sydd â chŵn er mwyn diogelu a thawelu meddyliau'r cyhoedd. Mae'r fenter yn caniatáu rhannu gwybodaeth ac mae ganddi gylch gwaith i gyhoeddi llythyrau rhybudd, contractau ymddygiad derbyniol ac yn y pen draw, i gymryd camau gorfodi os yw'n briodol.

Felly, ceir pocedi o arferion da yng Nghymru eisoes, ond mae'r dull o weithredu'n dameidiog. Rydym angen dull cyson ar gyfer Cymru gyfan o gynyddu diogelwch cymunedol yng nghyd-destun perchnogaeth ar gŵn. Y gwir amdani yw y gallai nifer fawr o fridiau cŵn fod yn angheuol yn y dwylo anghywir. Mae hyn yn rhywbeth sydd wedi cael ei gydnabod mewn gwledydd eraill, lle rhoddir blaenoriaeth i addysgu perchnogion cŵn ac mewn rhai achosion, gosodir cyfyngiadau ar berchnogion cŵn i sicrhau eu bod yn berchnogion cyfrifol. Mae honno'n ddadl y credaf ei bod yn werth ei chael yma yng Nghymru. Os gallwn wneud rhywbeth cadarnhaol a rhagweithiol yma yng Nghymru, o fewn y fframwaith cyfyngedig y gweithredwn o'i fewn, dylem achub ar bob cyfle i ddiogelu ein dinasyddion. Rwy'n credu'n gryf fod yr atebion i'r problemau sy'n ein hwynebu fel unigolion, fel cymunedau, ac fel gwlad ar eu gorau pan fyddant yn dod o'r tu mewn, o Gymru.

Os gallwn wneud unrhyw beth i wella diogelwch cymunedol, a thrwy hynny wneud y digwyddiadau erchyll a welsom yn ein cymunedau yn llai tebygol, gadewch inni gael y ddadl honno. Gadewch inni gael yr ymgynghoriad a gadewch inni wneud hyn ar ran y bobl a wasanaethwn. Diolch yn fawr.

16:10

Diolch yn fawr i Peredur Owen Griffiths am gyflwyno'r ddadl yma.

Thank you very much to Peredur Owen Griffiths for bringing forward this debate.

Presiding Officer, Members of this Senedd will know that I have recently experienced first-hand the consequences of irresponsible dog ownership. My King Charles Cavalier, Coco, was violently attacked by two Staffordshire bull terriers, both of those were off their leads. Presiding Officer, after the ordeal, I was told that just before these two dogs attacked my Coco, they had already that day attacked another dog. Now, Coco suffered serious injuries to her throat and to her back, the back of her neck, during the unprovoked attack. The two much larger, more powerful dogs had to be prised off her by six brave members of the public, whilst I lay on top of her. Presiding Officer, I'm sharing this story again today because I'm fortunate enough to have this platform, a platform to share my experiences and to use it to call for change. My partner and I are very lucky to still have Coco with us today, and that's thanks, in no small part, to the members of the public who came to our rescue.

But this incident, as traumatic as it was, as traumatic as it still is, could have been far worse. We've heard again in the Senedd, in Peredur Owen Griffiths's opening, of the tragic circumstances we see far too often, and I find myself reflecting on my experience and asking this one question: what if it had been a child with Coco that day? Or, perhaps, what if the brave members of the public weren't able to help us at that moment? We know, Presiding Officer, that dogs can be unpredictable. It's the legal responsibility of owners to ensure their dog is under control at all times. Unfortunately, far too many owners become complacent. Far too many do not take the necessary steps or precautions to ensure their dog is not a danger to others.

Llywydd, I believe we need a public awareness campaign, one encouraging people to do the responsible thing and think carefully, very carefully, about whether or not they are in a position to train and to look after a dog properly before bringing it into their home. I would like to see any legislation brought forward to commit us to a central hub of information, available online, where prospective and current dog owners can view up-to-date expert advice, and I think it's vital that people are aware of where they can turn if they see their dog displaying aggressive behaviour, and that the support can be put in place before, sadly, it's too late. Presiding Officer, we're seeing violent dog attacks with serious consequences far too often. We need change, and I hope this motion will bring about it.

Lywydd, bydd Aelodau'r Senedd hon yn gwybod fy mod i wedi profi canlyniadau perchnogaeth anghyfrifol ar gŵn yn ddiweddar. Ymosodwyd yn dreisgar ar fy sbaengi Siarl, Coco, gan ddau ddaeargi tarw Staffordshire a oedd oddi ar eu tennyn. Lywydd, ar ôl y profiad enbyd hwnnw, dywedwyd wrthyf fod y ddau gi a ymosododd ar Coco eisoes wedi ymosod ar gi arall ychydig cynt ar yr un diwrnod. Nawr, dioddefodd Coco anafiadau difrifol i'w gwddf ac i'w chefn, cefn ei gwddf, yn ystod yr ymosodiad digymell arni. Bu'n rhaid i chwe aelod dewr o'r cyhoedd dynnu'r ddau gi llawer mwy o faint, a mwy pwerus oddi arni, tra oeddwn i'n gorwedd ar ei phen. Lywydd, rwy'n rhannu'r stori hon eto heddiw am fy mod yn ddigon ffodus i gael y platfform hwn, platfform i rannu fy mhrofiadau a'i ddefnyddio i alw am newid. Mae fy mhartner a minnau'n lwcus iawn fod Coco'n dal i fod gyda ni heddiw, diolch i raddau helaeth i'r aelodau o'r cyhoedd a ddaeth i'n hachub.

Ond er mor drawmatig ydoedd, er mor drawmatig ydyw o hyd, gallai'r digwyddiad fod wedi bod yn llawer gwaeth. Rydym wedi clywed eto yn y Senedd, yn agoriad Peredur Owen Griffiths, am amgylchiadau trasig a welwn yn llawer rhy aml, ac rwy'n meddwl am fy mhrofiad i ac yn gofyn y cwestiwn: beth pe bai plentyn wedi bod gyda Coco y diwrnod hwnnw? Neu efallai, beth pe na bai'r aelodau dewr o'r cyhoedd wedi gallu ein helpu y foment honno? Lywydd, fe wyddom y gall fod yn anodd rhagweld sut y bydd cŵn yn ymddwyn. Mae cyfrifoldeb cyfreithiol ar berchnogion i sicrhau bod eu ci dan reolaeth bob amser. Yn anffodus, mae gormod o berchnogion yn hunanfodlon. Mae llawer gormod ohonynt nad ydynt yn cymryd y camau neu'r rhagofalon angenrheidiol i sicrhau nad yw eu ci yn berygl i eraill.

Lywydd, credaf fod angen ymgyrch ymwybyddiaeth y cyhoedd arnom, un sy'n annog pobl i wneud y peth cyfrifol ac i ystyried yn ofalus iawn cyn dod â chi i'w cartref a ydynt mewn sefyllfa i'w hyfforddi ac i ofalu amdano'n iawn. Hoffwn weld unrhyw ddeddfwriaeth a gaiff ei chyflwyno yn ein hymrwymo i ganolfan wybodaeth ganolog, i fod ar gael ar-lein, lle gall darpar berchnogion cŵn a pherchnogion cŵn cyfredol weld y cyngor arbenigol diweddaraf, ac rwy'n credu ei bod yn hanfodol fod pobl yn gwybod ble i droi os ydynt yn gweld eu ci'n ymddwyn yn ymosodol, ac y gellir rhoi'r cymorth ar waith cyn ei bod yn rhy hwyr. Lywydd, yn llawer rhy aml gwelwn ymosodiadau treisgar gan gŵn gyda chanlyniadau difrifol. Mae angen newid, ac rwy'n gobeithio y bydd y cynnig hwn yn ei sicrhau.

16:15

Diolch i Peredur am ddod â'r ddadl yma ymlaen.

Thank you to Peredur for bringing the debate forward.

Wales has seen a high number of dog attack related injuries in recent years. Over 3,000 people in Wales went to hospital last year for having dog bites, according to ITV Wales. In Caerphilly over the last couple of years, there have been some horrendous incidents, and across the south-east region. In 2022, 25 dogs were seized by Gwent Police; in February of this year, 13 dogs were seized by Gwent Police in Caerphilly alone, on suspicion of being banned breeds. Councillor Steve Skivens in the gallery today, a Penyrheol ward member, has made this a priority in the community. I want to thank him for his work on this issue, as well as other local representatives.

We have had two fatalities in my region: schoolboy Jack Lis and Shirley Patrick. From the very young to the older members of our community, people have been touched by these tragedies. Now, Jack's mother, Emma, has become a campaigner on this issue. In June, she said,

'I can’t believe it’s happened again, two attacks after Jack in the same area. 

'I feel like it should never have happened in the first place, it feels like nobody’s listened or learned from mistakes.'

'Nobody should be losing their family member or their child in the way that we have. I need it to stop.'

I'd like to thank Emma for all of her brave campaigning on this issue and for coming to the Senedd and for listening to the debate. Diolch, Emma, for everything that you've done. I can't imagine what you must have gone through.

But dog attacks are frightening even when they're not fatal. A constituent from Crumlin contacted my team in February to say that a large-headed trophy dog on a very long lead jumped on him, aggressively, in a public place in Newbridge. He also told me that he'd been bitten by dogs in public places all over the region over the last few years, while his son was recently bitten by a dog on the same footpath in Newbridge. These less severe attacks don't make the news, but they have a major effect on the people who are involved, and the maddening thing is that here in Wales we don't have all the powers over this issue. The Dangerous Dogs Act 1991 is not devolved, but the Welsh Government, as we've heard, does have control over the breeding and selling of dogs.

Mae Cymru wedi gweld nifer uchel o anafiadau'n ymwneud ag ymosodiadau gan gŵn yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Yn ôl ITV Wales, aeth dros 3,000 o bobl yng Nghymru i'r ysbyty y llynedd ar ôl cael eu brathu gan gŵn. Yng Nghaerffili dros yr ychydig flynyddoedd diwethaf, gwelwyd rhai digwyddiadau erchyll, ac ar draws rhanbarth y de-ddwyrain. Yn 2022, fe wnaeth Heddlu Gwent gymryd meddiant ar 25 o gŵn; ym mis Chwefror eleni, cafodd 13 o gŵn eu cymryd i feddiant Heddlu Gwent yng Nghaerffili yn unig, ar amheuaeth o fod yn fridiau gwaharddedig. Mae'r Cynghorydd Steve Skivens yn yr oriel heddiw, aelod o ward Penyrheol, wedi gwneud hyn yn flaenoriaeth yn y gymuned. Hoffwn ddiolch iddo am ei waith ar y mater, yn ogystal â chynrychiolwyr lleol eraill.

Rydym wedi cael dwy farwolaeth yn fy rhanbarth i: y bachgen ysgol Jack Lis, a Shirley Patrick. O'r ifanc iawn i aelodau hŷn ein cymuned, mae pobl wedi cael eu cyffwrdd gan y trychinebau hyn. Nawr, mae mam Jack, Emma, wedi dod yn ymgyrchydd ar y mater. Ym mis Mehefin, dywedodd:

'Ni allaf gredu ei fod wedi digwydd eto, dau ymosodiad ar ôl Jack yn yr un ardal.'

'Rwy'n teimlo na ddylai fod wedi digwydd yn y lle cyntaf, mae'n teimlo fel pe na bai neb wedi gwrando nac wedi dysgu o gamgymeriadau.'

'Ni ddylai unrhyw un fod yn colli aelod o'u teulu na'u plentyn yn y ffordd y gwnaethom ni. Rwyf angen iddo stopio.'

Hoffwn ddiolch i Emma am ei holl ymgyrchu dewr ar y mater ac am ddod i'r Senedd i wrando ar y ddadl. Diolch, Emma, am bopeth rydych chi wedi'i wneud. Ni allaf ddychmygu'r hyn rydych chi wedi bod drwyddo.

Ond mae ymosodiadau gan gŵn yn frawychus hyd yn oed pan nad ydynt yn angheuol. Cysylltodd etholwr o Grymlyn â fy nhîm ym mis Chwefror i ddweud bod ci troffi â phen mawr ar dennyn hir iawn wedi neidio arno, yn ymosodol, mewn man cyhoeddus yn Nhrecelyn. Dywedodd wrthyf hefyd ei fod wedi cael ei frathu gan gŵn mewn mannau cyhoeddus ledled y rhanbarth dros y blynyddoedd diwethaf, tra bod ei fab wedi cael ei frathu gan gi ar yr un llwybr troed yn Nhrecelyn yn ddiweddar. Nid yw'r ymosodiadau llai difrifol hyn yn cyrraedd y newyddion, ond maent yn cael effaith fawr ar y bobl sy'n dioddef, a'r peth gwallgof yw nad yw'r holl bwerau dros y mater hwn gennym yma yng Nghymru. Nid yw Deddf Cŵn Peryglus 1991 wedi'i datganoli, ond mae gan Lywodraeth Cymru, fel y clywsom, reolaeth dros fridio a gwerthu cŵn.

Gall Llywodraeth Cymru ymdrin â hyn mewn ffordd adweithiol hefyd, wrth atgoffa'r bobl sy'n berchen ar gŵn am eu dyletswyddau cyfreithiol i gadw eu hanifeiliaid nhw o dan reolaeth ym mhob man. Dwi'n gwybod y codwyd y cwestiwn o ail-gyflwyno trwyddedau cŵn yn y Senedd gan y Llywodraeth yn gynharach eleni. Buaswn i'n hoffi clywed diweddariad am hyn. Dwi'n meddwl bod consensws yma bod angen deddfwriaeth sy'n fwy llym. Mae'n siom nad oes gennym ni'r pwerau oll rŷn ni eu hangen yma i ymateb i'r galwadau sy'n dod o'r ymgyrchwyr ac o deuluoedd pobl sydd wedi colli pobl fel canlyniad i'r ymosodiadau, ond dwi'n gobeithio bydd hyn yn gam pwysig ymlaen. Hoffwn i eto longyfarch Peredur am sicrhau'r ddadl yma heddiw, ac hoffwn i gymeradwyo'r cynnig. Diolch.

The Welsh Government can deal with this in a proactive way too, by reminding dog owners of their legal duties to keep their animals under control at all times. I know that the question of reintroducing dog licences was raised in the Senedd earlier this year. I'd like to hear an update from the Government on this. I do think that there is a consensus here that we do need stricter legislation. It's disappointing that we don't have all the powers that we need to respond to the demands made by campaigners and the families of those who have lost loved ones as a result of these attacks, but I do hope that this will be an important step forward, and I would again like to congratulate Peredur on securing this debate today, and I would like to support the motion. Thank you.

16:20

I think the most important thing that we can learn from Caerphilly, from my constituency, from my community, is that these actions can take place and these actions can happen to improve the lives of those people affected by these dog attacks. I was there at Jack Lis's funeral in November 2021, and I saw inside and outside St Martin's church the outpouring of grief but also love and support for the family—for Emma, and the wider family and community that existed in Caerphilly at the time, and continues to exist now. And also the tragic death of Shirley Patrick, 83 years old. That community has suffered those two deaths and also numerous attacks, and the actions that we're taking today, cross party, are vital in addressing these issues. I think, to Peredur Owen Griffiths's credit, to Delyth Jewell's credit—Councillor Steve Skivens is in the gallery, as I've heard—and Wayne David MP, we're demonstrating that cross-party working. Wayne David has raised in Westminster this issue and has, in no small measure, been influential in ensuring that the UK Government is taking action. More locally, in the Senedd and in our communities, we, collectively, cross party, have raised issues.

One of the things that Peredur said in his speech was that he thinks that some of the things that he mentions in his legislative proposal may not be within the powers of the Senedd, but, actually, I wonder if that might be the case. If you're talking about breeding regulations, if you're talking about licensing, if you're talking about responsible ownership campaigns, all of those things are in the gift of this Government, and I'm really glad to say that the Minister, Lesley Griffiths, has been very, very helpful in meeting with me, with community groups, and with campaigners to support the LEAD initiative in Caerphilly, but has also set up a summit next week—next Wednesday, I believe, which I intend to attend, and I believe that Peredur has had an invitation too—to discuss how we can, collectively, address the issues that Peredur has raised in his proposals. I also understand, having met with the chief veterinary officer of the Welsh Government this morning, that a taskforce will report soon—hopefully, he said, before Christmas—that can address some of these things. So, I think the lesson we're learning is we might not need to go to the stage of legislation to tackle these issues. Legislation takes time, and, as Members have said, this needs to be addressed quickly, and, therefore, I think we can take the learning that we've got from Caerphilly and upscale that across Wales. I think that would be the very best way to approach this collectively. 

The LEAD initiative, which, as Peredur said, was the Local Environmental Awareness on Dogs, was imported, actually, from the London Borough of Sutton, and we've taken it in Caerphilly, through Superintendent Michael Richards and his team, and the politicians and community members, to make it a serious and proactive attempt to resolve some of these issues. So, while the UK Government must be pushed to deal with the issue through the UK Dangerous Dogs Act 1991, we here in Wales have already taken these steps. What I'd like the Minister to do—and I'm sure she will in response to this debate—is outline how these tragic events can be prevented from happening again in the future, and explain when that taskforce will report and what she expects the outcome to be from the summit next week.

Rwy'n credu mai'r peth pwysicaf y gallwn ei ddysgu gan Gaerffili, gan fy etholaeth i, gan fy nghymuned i, yw y gall y camau hyn ddigwydd, a gall y camau hyn ddigwydd i wella bywydau'r bobl y mae'r ymosodiadau cŵn hyn yn effeithio arnynt. Roeddwn i yn angladd Jack Lis ym mis Tachwedd 2021, a gwelais y galar y tu mewn a'r tu allan i eglwys St Martin a hefyd y cariad a'r gefnogaeth i'r teulu—i Emma, a'r teulu a'r gymuned ehangach a fodolai yng Nghaerffili ar y pryd, ac sy'n parhau i fodoli nawr. A marwolaeth drasig Shirley Patrick, 83 oed, hefyd. Mae'r gymuned honno wedi dioddef y ddwy farwolaeth a nifer o ymosodiadau, ac mae'r camau rydym yn eu cymryd heddiw, yn drawsbleidiol, yn hanfodol i fynd i'r afael â'r materion hyn. Diolch i Peredur Owen Griffiths, diolch i Delyth Jewell—mae'r Cynghorydd Steve Skivens yn yr oriel, fel y clywais—a Wayne David AS, rydym yn dangos y gwaith trawsbleidiol hwnnw. Mae Wayne David wedi codi'r mater yn San Steffan ac mae wedi bod yn ddylanwadol iawn wrth sicrhau bod Llywodraeth y DU yn gweithredu. Yn fwy lleol, yn y Senedd ac yn ein cymunedau, rydym ni, gyda'n gilydd, yn drawsbleidiol, wedi codi'r materion hyn.

Un o'r pethau a ddywedodd Peredur yn ei araith oedd ei fod yn credu efallai nad yw rhai o'r pethau y mae'n sôn amdanynt yn ei gynnig deddfwriaethol o fewn pwerau'r Senedd, ond tybed a yw hynny'n wir mewn gwirionedd. Os ydych chi'n sôn am reoliadau bridio, os ydych chi'n sôn am drwyddedu, os ydych chi'n sôn am ymgyrchoedd perchnogaeth gyfrifol, mae'r holl bethau hynny yn bethau y gall y Llywodraeth hon eu gwneud, ac rwy'n falch iawn o ddweud bod y Gweinidog, Lesley Griffiths, wedi bod yn gefnogol iawn yn cyfarfod â mi, gyda grwpiau cymunedol, a chydag ymgyrchwyr i gefnogi menter LEAD yng Nghaerffili, a hefyd wedi trefnu uwchgynhadledd yr wythnos nesaf—ddydd Mercher nesaf, rwy'n credu, ac rwy'n bwriadu ei mynychu, a chredaf fod Peredur wedi cael gwahoddiad hefyd—i drafod sut y gallwn fynd i'r afael gyda'n gilydd â'r materion y mae Peredur wedi'u codi yn ei gynigion. Rwy'n deall hefyd, ar ôl cyfarfod â phrif swyddog milfeddygol Llywodraeth Cymru y bore yma, y bydd tasglu yn adrodd yn fuan—cyn y Nadolig, gobeithio, meddai—a gall hynny fynd i'r afael â rhai o'r pethau hyn. Felly, rwy'n credu mai'r wers rydym yn ei dysgu yw efallai na fydd angen inni fynd mor bell â deddfwriaeth i fynd i'r afael â'r materion hyn. Mae deddfwriaeth yn cymryd amser, ac fel y dywedodd yr Aelodau, mae angen mynd i'r afael â hyn yn gyflym, ac felly, rwy'n credu y gallwn ddysgu'r gwersi a gawsom o Gaerffili a'u lledaenu ledled Cymru. Rwy'n credu mai dyna'r ffordd orau i fynd i'r afael â hyn gyda'n gilydd. 

Cafodd menter LEAD, sef Ymwybyddiaeth Amgylcheddol Leol ar Gŵn, fel y dywedodd Peredur, ei fewnforio o Fwrdeistref Sutton yn Llundain, ac rydym wedi ei fabwysiadu yng Nghaerffili, drwy'r Uwcharolygydd Michael Richards a'i dîm, a'r gwleidyddion ac aelodau o'r gymuned, i'w wneud yn ymgais ddifrifol a rhagweithiol i ddatrys rhai o'r materion hyn. Felly, tra bo'n rhaid gwthio Llywodraeth y DU i ymdrin â'r mater drwy Ddeddf Cŵn Peryglus y DU 1991, rydym ni yma yng Nghymru eisoes wedi cymryd y camau hyn. Yr hyn yr hoffwn i'r Gweinidog ei wneud—ac rwy'n siŵr y bydd yn gwneud hynny mewn ymateb i'r ddadl hon—yw amlinellu sut y gellir atal y digwyddiadau trasig hyn rhag digwydd eto yn y dyfodol, ac egluro pryd y bydd y tasglu'n adrodd a beth mae hi'n ei ddisgwyl o'r uwchgynhadledd yr wythnos nesaf.

I thank her for the action she's taken, and stand in solidarity with Emma, with Shirley Patrick's family, and those Members in the Senedd today who have brought this issue forward.

Diolch iddi am y camau y mae hi wedi'u cymryd, ac rwy'n sefyll mewn undod gydag Emma, gyda theulu Shirley Patrick, a'r Aelodau yn y Senedd heddiw sydd wedi cyflwyno'r mater hwn.

16:25

Diolch i Peredur am gyflwyno y ddadl hon.

I thank Peredur for bringing forward this debate.

I think, given what has happened not just over the last few weeks but the last few years, and, of course, the increase in dog owners over the pandemic, it's important that we have this debate and address the issue urgently.

I'll start from the premise of growing up with dogs. As Members will know, I have a whippet myself, my grandfather had greyhounds, and then my old man—. So, the dogs that I actually grew up with in the house, they were English bull terriers, so completely on the opposite end of the spectrum to the quiet, lazy and shy whippet that I have today. They were lovely dogs, and I say this because you can make any dog aggressive. The difference, of course, is the consequences of aggression in larger dogs as opposed to smaller ones. And I have to say, banning breeds is not going to resolve the underlying issue. Aggression isn't breed specific. Like us, factors in your upbringing, the environment around you, experiences, all contribute to how we act and interact with the world, and the same goes for dogs. So, what will resolve this issue is the work around responsible dog ownership. Speaking to Jack Sargeant and his experience with those two Staffies—the amount of times when I'm out with my dog and you see dogs off the lead with no recall, or off the lead and their owners are on the phone, not even paying attention to what's going on, is absolutely staggering, as well as people not actually recognising the social cues from their own dogs, which, more often than not, can give you an indication to how your dog is actually feeling. So, that means actually giving everybody the tools to properly understand their dog, to give them a good life and to meet all their needs.

I genuinely think people seriously underestimate how much work goes in to looking after a dog. You know, they're not like cats, where they're independent and you don't see them for days on end; they require a lot of attention. They need structure, they need routine, and all of that, of course, takes a significant amount of time. So, I think there's a role here for Government to explore how we best practise responsible dog ownership. There's, I think, a lot to learn from Caerphilly, as was already set out by Hefin David and Peredur and Delyth. I think licences should be explored as well. Each breed, for example, has different training needs. Some need just exercise; others need mental stimulation more than others—I mean, my English bull terrier growing up didn't need as much mental stimulation as a border collie. It's important we understand some of those differences as well in terms of breeds' needs.

So, to conclude very quickly, Dirprwy Lywydd, I'll be supporting the motion. We need to address the underlying issue here, which is irresponsible owners and a lack of understanding and education on how you should actually look after your dog in the first place.

O ystyried yr hyn sydd wedi digwydd nid yn unig dros yr wythnosau diwethaf ond dros yr ychydig flynyddoedd diwethaf, ac wrth gwrs, y cynnydd yn nifer perchnogion cŵn dros y pandemig, rwy'n credu ei bod hi'n bwysig ein bod yn cael y ddadl hon ac yn mynd i'r afael â'r mater ar frys.

Dechreuaf o'r syniad o dyfu i fyny gyda chŵn. Fel y gŵyr yr Aelodau, mae gennyf filgi bach fy hun, roedd gan fy nhad-cu filgwn, ac yna fy nhad—. Felly, daeargwn tarw oedd y cŵn y cefais fy magu gyda nhw yn y tŷ, felly ar ben arall y sbectrwm yn llwyr i'r milgi bach tawel, diog a swil sydd gennyf heddiw. Roeddent yn gŵn hyfryd, ac rwy'n dweud hyn oherwydd fe allwch wneud i unrhyw gi fod yn ymosodol. Y gwahaniaeth, wrth gwrs, yw canlyniadau ymddygiad ymosodol mewn cŵn mwy o faint yn hytrach na rhai llai o faint. Ac mae'n rhaid imi ddweud, nid yw gwahardd bridiau yn mynd i ddatrys y broblem sylfaenol. Nid yw ymddygiad ymosodol yn rhywbeth sy'n perthyn yn benodol i frîd. Fel ninnau, mae ffactorau yn eich magwraeth, yr amgylchedd o'ch cwmpas, profiadau, i gyd yn cyfrannu at sut rydym yn gweithredu ac yn rhyngweithio â'r byd, ac mae'r un peth yn wir am gŵn. Felly, yr hyn a fydd yn datrys y broblem yw'r gwaith mewn perthynas â pherchnogaeth gyfrifol ar gŵn. Wrth siarad â Jack Sargeant a'i brofiad gyda'r ddau gi Staffordshire—mae'n syfrdanol cynifer o weithiau y bûm allan gyda fy nghi a gweld cŵn oddi ar eu tennyn a neb yn eu galw atynt, neu gŵn oddi ar eu tennyn a'u perchnogion ar y ffôn, heb fod yn talu sylw i'r hyn sy'n digwydd, yn ogystal â phobl nad ydynt yn adnabod yr arwyddion cymdeithasol gan eu cŵn eu hunain, sydd, yn amlach na pheidio, yn gallu rhoi syniad i chi sut mae eich ci'n teimlo. Felly, mae hynny'n golygu rhoi'r adnoddau i bawb ddeall eu ci yn iawn, i roi bywyd da iddynt ac i ddiwallu eu holl anghenion.

Rwy'n credu'n wirioneddol fod pobl yn tanamcangyfrif yn ddifrifol faint o waith sydd ei angen i ofalu am gi. Wyddoch chi, nid ydynt yn debyg i gathod, lle maent yn annibynnol ac nid ydych yn eu gweld am ddyddiau bwy'i gilydd; mae angen llawer o sylw arnynt. Mae angen strwythur arnynt, mae angen trefn reolaidd arnynt, ac mae hynny i gyd, wrth gwrs, yn cymryd cryn dipyn o amser. Felly, rwy'n credu bod rôl yma i'r Llywodraeth archwilio'r ffordd orau o arfer perchnogaeth gyfrifol ar gŵn. Rwy'n credu bod llawer i'w ddysgu gan Gaerffili, fel y nodwyd eisoes gan Hefin David a Peredur a Delyth. Rwy'n credu y dylid archwilio trwyddedau hefyd. Mae gan bob brîd anghenion hyfforddi gwahanol er enghraifft. Ymarfer corff yn unig sydd ei angen ar rai; mae eraill angen ysgogiad meddyliol yn fwy nag eraill—hynny yw, nid oedd angen cymaint o ysgogiad meddyliol ar fy naeargi tarw wrth iddo dyfu ag y byddai ei angen ar gi defaid. Mae'n bwysig ein bod yn deall rhai o'r gwahaniaethau hynny hefyd yn anghenion y gwahanol fridiau.

Felly, i gloi'n gyflym iawn, Ddirprwy Lywydd, byddaf yn cefnogi'r cynnig. Mae angen inni fynd i'r afael â'r mater sylfaenol yma, sef perchnogion anghyfrifol a diffyg dealltwriaeth ac addysg ynglŷn â sut y dylech ofalu am eich ci yn y lle cyntaf.

I very much welcome this timely debate, and it is shocking, isn't it, to hear of these dog attacks and their consequences and fatalities here in Wales. And we know that this is a picture across the UK and much further afield. We've had dog attacks in Newport East—fortunately not fatal, but dog attacks that have had consequences for the people involved in terms of the shock and the way they feel in terms of going out and about and perhaps walking their own dogs or taking their own children to local parks afterwards. And I must say that, routinely, I don't think byelaws are enforced in parks, for example. You see signs 'Dogs must be kept on a lead', but so often dogs are not on a lead, or, even if they are, people let go of the lead and the dog roams around. And very often, I see children cowering from dogs who are snapping at them while the owner is telling the family, 'Don't worry, he wouldn't hurt a flea.' And, you know, some people are so unrealistic in terms of the harm that dogs can do. We really do need education and more responsible dog ownership.

I think one aspect of this, Dirprwy Lywydd, is dog breeding as well, and I know that the Dogs Trust, for example, think that there's more we can do to tighten dog breeding and selling in terms of traceability to close some of the gaps that exist, and I think that's a significant part of the overall picture. But when I had ministerial responsibility several years ago for this aspect of Welsh Government responsibility, Dirprwy Lywydd, with officials at the time, I was looking at dog control notices, which would have been very much on the early intervention front, promoting responsible dog ownership. Where there were early signs of irresponsible ownership, addressing those with dog control notices that could be enforced to require training of the owner and the dog would have hopefully prevented further problems arising. At the time, UK Government were taking forward anti-social behaviour orders, which were seen as addressing these issues, but it hasn't worked out that way, and I really do think here in Wales now we need to return to what we need to do within our powers to address these issues, because do you know that there are estimates that there are something like 600,000 dogs in Wales? It's quite an incredible figure, isn't it? And it just goes to show the scale of the problems, and we all know from our own experience in our own constituencies that these attacks are taking place. They're very, very worrying. We've got these shocking examples of how far attacks can go. They can cause fatalities, and these problems need to be wrestled with now and nipped in the bud at the earliest stages to prevent the severity of attacks that we see.

Rwy'n croesawu'r ddadl amserol hon yn fawr, ac mae'n frawychus clywed am yr ymosodiadau cŵn hyn a'u canlyniadau, a'r marwolaethau, yma yng Nghymru. Ac rydym yn gwybod mai dyma'r darlun ar draws y DU a llawer pellach i ffwrdd. Rydym wedi cael ymosodiadau gan gŵn yn Nwyrain Casnewydd—nid rhai angheuol, yn ffodus, ond ymosodiadau gan gŵn a arweiniodd at ganlyniadau i'r bobl a'u dioddefodd o ran y sioc a'r ffordd y teimlant wedyn ynglŷn â mynd allan a cherdded eu cŵn eu hunain efallai, neu fynd â'u plant i barciau lleol. Ac mae'n rhaid imi ddweud, nid wyf yn credu bod is-ddeddfau'n cael eu gorfodi fel mater o drefn mewn parciau, er enghraifft. Rydych chi'n gweld arwyddion 'Rhaid cadw cŵn ar dennyn', ond mor aml, nid yw cŵn ar dennyn, neu hyd yn oed os ydynt, mae pobl yn gollwng y tennyn ac mae'r ci'n crwydro o gwmpas. Ac yn aml iawn, rwy'n gweld plant yn cilio rhag cŵn sy'n clecian eu dannedd arnynt tra bo'r perchennog yn dweud wrth y teulu, 'Peidwch â phoeni, ni fyddai'n brifo gwybedyn.' Wyddoch chi, mae rhai pobl mor afrealistig o ran y niwed y gall cŵn ei wneud. Mae gwir angen addysg a pherchnogaeth fwy cyfrifol ar gŵn.

Rwy'n credu mai un agwedd ar hyn hefyd, Ddirprwy Lywydd, yw bridio cŵn, a gwn fod y Dogs Trust, er enghraifft, yn meddwl bod mwy y gallwn ei wneud i dynhau bridio a gwerthu cŵn o ran y gallu i olrhain i gau rhai o'r bylchau sy'n bodoli, ac rwy'n credu bod hynny'n rhan sylweddol o'r darlun cyffredinol. Ond pan oedd gennyf gyfrifoldeb gweinidogol sawl blwyddyn yn ôl am yr agwedd hon ar gyfrifoldeb Llywodraeth Cymru, Ddirprwy Lywydd, gyda swyddogion ar y pryd, fe wneuthum ystyried hysbysiadau rheoli cŵn fel ymyrraeth gynnar iawn i hyrwyddo perchnogaeth gyfrifol ar gŵn. Lle roedd arwyddion cynnar o berchnogaeth anghyfrifol, y gobaith oedd y byddai mynd i'r afael â'r rheini drwy hysbysiadau rheoli cŵn y gellid eu gorfodi i'w gwneud yn ofynnol i'r perchennog a'r ci gael hyfforddiant wedi atal problemau pellach rhag codi. Ar y pryd, roedd Llywodraeth y DU yn bwrw ymlaen â gorchmynion ymddygiad gwrth-gymdeithasol, yr ystyrid eu bod yn mynd i'r afael â'r materion hyn, ond nid yw wedi digwydd felly, ac rwy'n credu o ddifrif fod gwir angen inni ddychwelyd at yr hyn y mae angen inni ei wneud o fewn ein pwerau yma yng Nghymru i fynd i'r afael â'r materion hyn, oherwydd a wyddoch chi fod yna amcangyfrifon fod rhywbeth tebyg i 600,000 o gŵn yng Nghymru? Mae'n ffigur eithaf anhygoel, onid yw? Ac mae'n dangos maint y problemau, ac rydym i gyd yn gwybod o'n profiad yn ein hetholaethau ein hunain fod yr ymosodiadau hyn yn digwydd. Maent yn destun pryder mawr. Mae gennym yr enghreifftiau brawychus hyn o ba mor bell y gall ymosodiadau fynd. Gallant achosi marwolaethau, ac mae angen mynd i'r afael â'r problemau hyn nawr a'u datrys yn y gwraidd ar y camau cynharaf i atal yr ymosodiadau difrifol a welwn.

16:30

Dog rescue centres are full, having been left to pick up the pieces after people bought dogs during COVID that they can no longer look after. Dogs became expensive, money-making commodities, selling for thousands of pounds, with often little regard to the health and nature of the dog. It's these unscrupulous breeders who are responsible for expanding large breed numbers, and developing the next line of larger dogs who may not fall under the Dangerous Dogs Act 1991.

Many dogs have become fashion statements—an accessory with little regard or knowledge about how certain breeding can make living very difficult and painful for them. Owners need to think about the type of breed, whether they need lots of exercise, maintenance and their nature before purchasing a type of breed. I've visited many dog rescue centres, and they try to match the dog's personality and needs with the owner, and, very often, they have to change the perception of what the owners think would suit their family with what the dog looks like.

There are currently four types of dog breeds banned in the UK, including the pit bull terrier, but there is no or little enforcement. Local authorities are already struggling with resources, and the police are too. So, we need to stop the root cause, especially when evidence shows that legislation banning specific types of dogs because they're considered dangerous fails to protect public safety, and results in unnecessary suffering and euthanasia of many dogs.

Spain has enacted an animal welfare law that came live in September 2023, and this provides massive changes, some of which Wales is losing out on due to the removal of the Animal Welfare (Kept Animals) Bill. However, some changes would have far wider benefits for animal welfare and kept dogs, namely every owner is required to have completed training, and this simple issue would mean that they would not have the excuse of 'I didn't know better'.

We have spoken many times in the Senedd about the treatment of racing greyhounds, and I would like to see legislation brought forward to protect these beautiful, gentle, exploited creatures. Each year, thousands of surplus greyhounds deemed not fast enough for racing are euthanised or put up for adoption, and we need a phased ban on racing. Of those dogs who do not make it, many will never recover from the psychological harm of being kept in horrendous conditions and forced to race.

So, in finishing, we must stop treating animals as commodities for our entertainment, and instead encourage responsible pet ownership with an emphasis on safety and welfare. And as an ex-postie who got bitten several times, I totally understand that we need to have that responsible pet ownership. Thank you.

Mae canolfannau achub cŵn yn llawn, ar ôl gorfod camu i'r adwy wedi i bobl brynu cŵn yn ystod COVID na allant ofalu amdanynt mwyach. Daeth cŵn yn nwyddau drud, a wnâi arian i'r perchennog, gan werthu am filoedd o bunnoedd, yn aml heb fawr o sylw i iechyd a natur y ci. Y bridwyr diegwyddor hyn sy'n gyfrifol am chwyddo niferoedd bridiau mawr, a datblygu'r llinach nesaf o gŵn mwy o faint nad ydynt wedi'u cynnwys yn Neddf Cŵn Peryglus 1991.

Mae llawer o gŵn wedi dod yn eitemau ffasiwn—yn ategolion heb lawer o ystyriaeth na gwybodaeth ynglŷn â sut y gall rhai ffyrdd o fridio wneud bywyd yn anodd iawn ac yn boenus iddynt. Mae angen i berchnogion feddwl am y math o frîd, a ydynt angen llawer o ymarfer corff, gofal cynnal a chadw, a'u natur cyn prynu ci. Rwyf wedi ymweld â llawer o ganolfannau achub cŵn, ac maent yn ceisio paru personoliaeth ac anghenion y ci â'r perchennog, ac yn aml iawn, mae'n rhaid iddynt newid canfyddiad perchnogion o ba fath o gi maen nhw'n meddwl y byddai'n gweddu i'w teulu gyda sut mae'r ci'n edrych.

Ar hyn o bryd, mae pedwar math o fridiau cŵn wedi'u gwahardd yn y DU, gan gynnwys daeargi pydew, ond nid oes llawer o orfodaeth os o gwbl. Mae awdurdodau lleol eisoes yn cael trafferth gydag adnoddau, a'r heddlu hefyd. Felly, mae angen inni atal yr achos sylfaenol, yn enwedig pan fo tystiolaeth yn dangos bod deddfwriaeth sy'n gwahardd mathau penodol o gŵn oherwydd eu bod yn cael eu hystyried yn beryglus yn methu amddiffyn diogelwch y cyhoedd ac yn arwain at lawer o gŵn yn dioddef yn ddiangen ac yn cael eu difa drwy ewthanasia.

Mae Sbaen wedi deddfu cyfraith lles anifeiliaid a ddaeth i rym ym mis Medi 2023, ac mae hyn wedi arwain at newidiadau enfawr, ac mae Cymru yn colli allan ar rai ohonynt oherwydd bod y Bil Lles Anifeiliaid (Anifeiliaid a Gedwir) wedi cael ei diddymu. Fodd bynnag, byddai rhai newidiadau yn arwain at fanteision ehangach o lawer i les anifeiliaid a chŵn a gedwir, yn yr ystyr y byddai'n rhaid i bob perchennog fod wedi cwblhau hyfforddiant, a byddai'r mater syml hwn yn golygu na fyddent yn gallu defnyddio'r esgus 'Nid oeddwn yn gwybod yn well'.

Rydym wedi siarad yn aml yn y Senedd am driniaeth milgwn rasio, a hoffwn weld deddfwriaeth yn cael ei chyflwyno i ddiogelu'r creaduriaid hardd, addfwyn hyn sy'n cael eu hecsbloetio. Bob blwyddyn, mae miloedd o filgwn dros ben nad ystyrir eu bod yn ddigon cyflym i rasio yn cael eu difa drwy ewthanasia neu eu rhoi i'w mabwysiadu, ac rydym angen gwaharddiad graddol ar rasio. O'r cŵn nad ydynt yn llwyddiannus, bydd llawer ohonynt na fyddant byth yn gwella o'r niwed seicolegol o gael eu cadw mewn amodau erchyll a'u gorfodi i rasio.

Felly, i gloi, mae'n rhaid inni roi'r gorau i drin anifeiliaid fel nwyddau ar gyfer ein hadloniant, ac yn hytrach, annog perchnogaeth gyfrifol ar anifeiliaid anwes gyda phwyslais ar ddiogelwch a lles. Ac fel cyn-bostmon a gafodd ei brathu sawl gwaith, rwy'n deall yn llwyr fod angen inni sicrhau perchnogaeth gyfrifol ar anifeiliaid anwes. Diolch.

Galwaf ar y Gweinidog Materion Gwledig a Gogledd Cymru, Lesley Griffiths. 

I call on the Minister for Rural Affairs and North Wales, Lesley Griffiths. 

Thank you very much, Deputy Presiding Officer, and thank you very much to Peredur Owen Griffiths for bringing forward this very important and complex issue. The proposal is really timely because, as we've heard, I recently announced I will be holding a summit on this issue next week. We know we have witnessed far too many attacks and fatalities over the past few years. Laws protecting the public from dangerous dogs are reserved matters, and I've been requesting action from the UK Government on this issue since 2017. So, I very much welcome, belatedly, the announcement from the Prime Minister to ban American XL bully dogs, and my officials will be working very closely with their counterparts in the Department for Environment, Food and Rural Affairs. 

As we've just heard from John Griffiths himself, it was a priority for him when he was in this post, and he was very involved in the Control of Dogs (Wales) Bill. This Bill was not progressed due to the introduction of the Anti-social Behaviour, Crime and Policing Act 2014. But in addition to the work the UK Government is doing on XL bully-type breeds, I believe they also need to look at whether that Act is delivering its intended objectives.

The definition of a dangerous dog is obviously legislation, again, that is a reserved matter, but from my point of view, any dog, whatever their breed or size, has the potential to cause harm and show aggression. Therefore, responsible dog ownership is vital for all breeds, and it was one of my key focus areas at this year’s Royal Welsh Show, and is a fundamental part of our animal welfare plan.

I very much support the principles behind this proposal and I’m pleased to be able to update the Senedd on how work in this area is progressing. I strongly believe working in partnership is the best way to be able to achieve our shared goals.

Much of what’s been discussed today can be achieved through effective enforcement of current legislation and better public awareness rather than the introduction of a Bill. Colleagues will know that the Welsh Government supported a local authority enforcement project for the last three years in relation to dog breeding and the licensing of activities involving animals. This work is tackling barriers to enforcement, providing training and guidance for inspectors, and making the most of existing resources within our local authorities. Our capacity to investigate and stop illegal breeding has increased significantly in recent years as a direct result of this project. This has included additional inspections at dog breeding premises and gathering of intelligence on unlicensed dog breeders, leading to more prosecutions.

Regarding public awareness, the final point of your proposal, Peredur, I’m happy to continue to promote local and national initiatives aimed at improving animal welfare. Supporting the likes of the RSPCA, Dogs Trust, Hope Rescue and national campaigns aimed at improving welfare and sharing best practice is something very close to my heart. I also want to see greater understanding of people’s responsibilities relating to their dogs, and what the penalties are if they do not meet their obligations. In addition, people should know how to report dogs that they feel are out of control or are causing concern. Prevention is always better than cure, and addressing an out-of-control dog is always preferable to dealing with the consequences of any attack.

So, as I’ve referred to already, next week we will be holding a multi-agency summit on responsible ownership. The aim of the summit is to explore what may be missing on action and enforcement regarding dangerous dogs, and the additional steps that can be taken to promote and improve responsible dog ownership here in Wales. The summit will also look at the issue of licensing, which Delyth Jewell mentioned. As she referred to, I’ve asked officials to look at this, and it’s very much tied up in the work around responsible dog ownership. If we do decide to bring that forward, it would obviously need a full consultation.

We do recognise the changes being made to the Dangerous Dogs Act by the UK Government, but I want the summit to focus on our own levers for improvement, including the importance of education, messaging, enforcement and both public safety and animal welfare. I’m inviting the police, local authorities, third sector organisations and those campaigning for both the welfare of dogs and the safety of the general public to attend. Many of the suggestions brought forward by Members today will be considered. I’m also very pleased and grateful that Emma Whitfield will be opening the summit for me. Some Members will have received invitations to the summit, and I’m grateful for that cross-party partnership working, which can address the issues raised and drive forward the improvements that we all collectively support. I will be very happy to update colleagues following the summit next week. Diolch yn fawr iawn.

Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Lywydd, a diolch yn fawr iawn i Peredur Owen Griffiths am gyflwyno'r mater pwysig a chymhleth hwn. Mae'r cynnig yn amserol iawn oherwydd, fel y clywsom, cyhoeddais yn ddiweddar y byddaf yn cynnal uwchgynhadledd ar y mater yr wythnos nesaf. Rydym yn gwybod ein bod wedi gweld llawer gormod o ymosodiadau a marwolaethau dros y blynyddoedd diwethaf. Mae deddfau sy'n diogelu'r cyhoedd rhag cŵn peryglus yn faterion a gedwir yn ôl, ac rwyf wedi bod yn gofyn am gamau gan Lywodraeth y DU ar y mater ers 2017. Felly, rwy'n croesawu'n fawr, er ei fod yn hwyr yn y dydd, y cyhoeddiad gan y Prif Weinidog i wahardd cŵn bully XL Americanaidd, a bydd fy swyddogion yn gweithio'n agos iawn gyda'u swyddogion cyfatebol yn Adran yr Amgylchedd, Bwyd a Materion Gwledig. 

Fel rydym newydd ei glywed gan John Griffiths ei hun, roedd yn flaenoriaeth iddo pan oedd yn y swydd hon, ac roedd yn ymwneud yn fawr â'r Bil Rheoli Cŵn (Cymru). Ni chafodd y Bil hwn ei ddatblygu yn sgil cyflwyno Deddf Ymddygiad Gwrthgymdeithasol, Troseddu a Phlismona 2014. Ond yn ogystal â'r gwaith y mae Llywodraeth y DU yn ei wneud ar fridiau tebyg i bully XL, credaf fod angen iddynt edrych i weld hefyd a yw'r Ddeddf honno'n cyflawni'r amcanion a fwriadwyd.

Mae'r diffiniad o gi peryglus yn amlwg yn ddeddfwriaeth a gedwir yn ôl, unwaith eto, ond o'm safbwynt i, gall unrhyw gi, beth bynnag y bo'i frîd neu ei faint, achosi niwed ac arddangos ymddygiad ymosodol. Felly, mae perchnogaeth gyfrifol ar gŵn yn hanfodol i bob brîd, ac roedd yn un o fy meysydd ffocws allweddol yn Sioe Frenhinol Cymru eleni, ac mae'n rhan sylfaenol o'n cynllun lles anifeiliaid.

Rwy'n cefnogi'r egwyddorion y tu ôl i'r cynnig yn fawr iawn ac rwy'n falch o allu rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Senedd ynglŷn â sut mae gwaith yn y maes hwn yn mynd rhagddo. Rwy'n credu'n gryf mai gweithio mewn partneriaeth yw'r ffordd orau o allu cyflawni ein hamcanion cyffredin.

Gellir cyflawni llawer o'r hyn a drafodwyd heddiw drwy orfodi deddfwriaeth gyfredol yn effeithiol a gwella ymwybyddiaeth y cyhoedd, yn hytrach na chyflwyno Bil. Bydd cyd-Aelodau'n gwybod bod Llywodraeth Cymru wedi cefnogi prosiect gorfodi i awdurdodau lleol dros y tair blynedd diwethaf mewn perthynas â bridio cŵn a thrwyddedu gweithgareddau sy'n ymwneud ag anifeiliaid. Mae'r gwaith hwn yn mynd i'r afael â rhwystrau i orfodaeth, yn darparu hyfforddiant ac arweiniad i arolygwyr, ac yn gwneud y gorau o'r adnoddau sy'n bodoli eisoes yn ein hawdurdodau lleol. Mae ein gallu i ymchwilio ac atal bridio anghyfreithlon wedi cynyddu'n sylweddol yn ystod y blynyddoedd diwethaf o ganlyniad uniongyrchol i'r prosiect hwn. Mae hyn wedi cynnwys arolygiadau ychwanegol mewn safleoedd bridio cŵn a chasglu gwybodaeth am fridwyr cŵn heb drwydded, gan arwain at fwy o erlyniadau.

O ran ymwybyddiaeth y cyhoedd, pwynt olaf eich cynnig, Peredur, rwy'n hapus i barhau i hyrwyddo mentrau lleol a chenedlaethol gyda'r nod o wella lles anifeiliaid. Mae cefnogi sefydliadau fel yr RSPCA, Dogs Trust, Hope Rescue ac ymgyrchoedd cenedlaethol sydd â'r nod o wella lles a rhannu arferion gorau yn rhywbeth sy'n agos iawn at fy nghalon. Rwyf hefyd eisiau gweld gwell dealltwriaeth o gyfrifoldebau pobl mewn perthynas â'u cŵn, a beth yw'r cosbau os nad ydynt yn cyflawni eu rhwymedigaethau. Yn ogystal, dylai pobl wybod sut i roi gwybod am gŵn y teimlant eu bod y tu hwnt i reolaeth neu sy'n achosi pryder. Mae atal bob amser yn well na gwella, ac mae bob amser yn well mynd i'r afael â chi sydd y tu hwnt i reolaeth nag ymdrin â chanlyniadau unrhyw ymosodiad.

Felly, fel y nodais eisoes, yr wythnos nesaf byddwn yn cynnal uwchgynhadledd amlasiantaeth ar berchnogaeth gyfrifol. Nod yr uwchgynhadledd yw archwilio'r hyn a allai fod ar goll o ran gweithredu a gorfodi mewn perthynas â chŵn peryglus, a'r camau ychwanegol y gellir eu cymryd i hyrwyddo a gwella perchnogaeth gyfrifol ar gŵn yma yng Nghymru. Bydd yr uwchgynhadledd hefyd yn edrych ar fater trwyddedu, y soniodd Delyth Jewell amdano. Fel y dywedodd, rwyf wedi gofyn i swyddogion edrych ar hyn, ac mae'n gysylltiedig iawn â'r gwaith ynghylch perchnogaeth gyfrifol ar gŵn. Os byddwn yn penderfynu cyflwyno hynny, byddai angen ymgynghoriad llawn arno, yn amlwg.

Rydym yn cydnabod y newidiadau sy'n cael eu gwneud i'r Ddeddf Cŵn Peryglus gan Lywodraeth y DU, ond rwyf eisiau i'r uwchgynhadledd ganolbwyntio ar ein dulliau ein hunain o wella, gan gynnwys pwysigrwydd addysg, negeseuon, gorfodi, a diogelwch y cyhoedd yn ogystal â lles anifeiliaid. Rwy'n gwahodd yr heddlu, awdurdodau lleol, sefydliadau'r trydydd sector a'r rhai sy'n ymgyrchu dros les cŵn a diogelwch y cyhoedd i fod yn bresennol. Bydd llawer o'r awgrymiadau a gyflwynwyd gan Aelodau heddiw yn cael eu hystyried. Rwyf hefyd yn falch ac yn ddiolchgar iawn y bydd Emma Whitfield yn agor yr uwchgynhadledd i mi. Bydd rhai Aelodau wedi cael gwahoddiadau i'r uwchgynhadledd, ac rwy'n ddiolchgar am y gwaith partneriaeth trawsbleidiol hwnnw, a all fynd i'r afael â'r materion a godwyd ac ysgogi'r gwelliannau y mae pawb ohonom yn eu cefnogi ar y cyd. Byddaf yn hapus iawn i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i gyd-Aelodau yn dilyn yr uwchgynhadledd yr wythnos nesaf. Diolch yn fawr iawn.

16:35

Galwaf ar Peredur Owen Griffiths i ymateb i'r ddadl.

I call on Peredur Owen Griffiths to respond to the debate.

Diolch, Dirprwy Lywydd, and thank you to everybody who's taken part in this debate. It has been a particularly respectful and excellent debate in handling an issue that is something that we all have to grapple with in all our constituencies and in all our communities, because the minute you start talking about this you realise it affects everybody, and people see it in different ways.

We heard from Jack that personal story about Coco and, yes, I agree, the public awareness, we've heard from the Minister that that is something that we need to be doing. Delyth, the stuff that is happening in Caerphilly is important, but it's how we do that, pan Wales, and get that consistency going across. Hefin, again, it's the same thing. We know what's happening in our communities, we live in these communities and we know that this is happening, and as you said, the summit that the Minister is convening next week is going to be an important next step. I feel that this debate is the next step on a journey to get to work together. Luke, the stuff around breeds and that banning doesn't work necessarily, and that it's about what we do that does work and what we can do here, so that we don't have to wait for other places to do things, and reflecting on some of the words that the Minister said at the end there about what levers we can use and being mindful that the owner has responsibility for that dog. John, diolch, and diolch for the work that you have done in the past. I hope that none of that has been lost so that we don't actually have to start from scratch again and that we're able to progress that and move it forward. I'm testing the Dirprwy Lywydd's patience here, so I'll move on. Carolyn, as an ex-postie, yes, I'm sure you've got some stories. [Laughter.] Not just, probably, around dogs. But going to that root cause and the breeders, it's a multifaceted approach that we need on this.

Again, thanks to everybody. Minister, thank you for convening the summit next week. I'd hoped to be there, but I am chairing the Finance Committee at the same time, so I might have to send a member of staff to listen in, but I'd appreciate a conversation with you after that summit to find out what you're going to be doing next. And that collaborative work is the important thing that we need to do. I hope that this debate has helped in the work that you're doing. There's a consensus across this Chamber. It's not just warm words. And what Delyth said earlier, reflecting some of the words that Emma said earlier in the year, 'It seems as though nobody's listening', we are listening, Emma, and we are trying to do something about it. So, diolch yn fawr, everybody. Let's hope this is the catalyst for change. Diolch yn fawr.

Diolch, Ddirprwy Lywydd, a diolch i bawb sydd wedi cymryd rhan yn y ddadl hon. Mae wedi bod yn ddadl hynod o barchus a rhagorol wrth ymdrin â mater y mae'n rhaid i ni i gyd fynd i'r afael ag ef yn ein holl etholaethau ac yn ein holl gymunedau, oherwydd y munud y dechreuwch chi siarad am hyn rydych yn sylweddoli ei fod yn effeithio ar bawb, ac mae pobl yn ei weld mewn gwahanol ffyrdd.

Clywsom y stori bersonol honno gan Jack am Coco, ac rwy'n cytuno, ymwybyddiaeth y cyhoedd, clywsom gan y Gweinidog fod hynny'n rhywbeth y mae angen inni ei wneud. Delyth, mae'r pethau sy'n digwydd yng Nghaerffili yn bwysig, ond mae'n ymwneud â sut rydym yn gwneud hynny ledled Cymru, a sicrhau'r cysondeb hwnnw yn gyffredinol. Hefin, unwaith eto, yr un peth. Rydym yn gwybod beth sy'n digwydd yn ein cymunedau, rydym yn byw yn y cymunedau hyn ac rydym yn gwybod bod hyn yn digwydd, ac fel y dywedoch chi, bydd yr uwchgynhadledd y mae'r Gweinidog yn ei chynnal yr wythnos nesaf yn gam nesaf pwysig. Rwy'n teimlo mai'r ddadl hon yw'r cam nesaf ar daith tuag at weithio gyda'n gilydd. Luke, nid yw'r pethau gyda bridiau a'r gwahardd hwnnw'n gweithio o anghenraid, ac mae'n ymwneud â'r hyn rydym yn ei wneud sy'n gweithio a'r hyn y gallwn ni ei wneud yma, fel nad oes rhaid inni aros i leoedd eraill wneud pethau, a myfyrio ar rai o'r geiriau a ddywedodd y Gweinidog ar y diwedd yno am ba ddulliau y gallwn eu defnyddio a bod yn ymwybodol fod gan y perchennog gyfrifoldeb am y ci hwnnw. John, diolch a diolch am y gwaith rydych chi wedi'i wneud yn y gorffennol. Rwy'n gobeithio nad oes dim o hwnnw wedi cael ei golli fel nad oes rhaid i ni ddechrau o'r dechrau eto a'n bod yn gallu datblygu hwnnw a'i symud ymlaen. Rwy'n trethu amynedd y Dirprwy Lywydd yma, felly rwyf am symud ymlaen. Carolyn, fel cyn-bostmon, rwy'n siŵr fod gennych chi rai straeon. [Chwerthin.] Ac am fwy na chŵn, mae'n siŵr. Ond er mwyn mynd at wraidd yr achos a'r bridwyr, rydym angen dull amlochrog o weithredu ar hyn.

Unwaith eto, diolch i bawb. Weinidog, diolch am gynnal yr uwchgynhadledd yr wythnos nesaf. Roeddwn wedi gobeithio bod yno, ond rwy'n cadeirio'r Pwyllgor Cyllid ar yr un pryd, felly efallai y bydd yn rhaid i mi anfon aelod o staff i wrando, ond buaswn yn gwerthfawrogi sgwrs gyda chi ar ôl yr uwchgynhadledd i glywed beth y bwriadwch ei wneud nesaf. Ac mae'n bwysig ein bod yn cydweithio yn y ffordd honno. Rwy'n gobeithio bod y ddadl hon wedi helpu yn y gwaith rydych chi'n ei wneud. Mae yna gonsensws ar draws y Siambr hon. Nid geiriau cynnes yn unig mohonynt. A'r hyn a ddywedodd Delyth yn gynharach, gan adlewyrchu rhai o'r pethau a ddywedodd Emma yn gynharach yn y flwyddyn, 'Mae'n ymddangos nad oes neb yn gwrando', rydym yn gwrando, Emma, ac rydym yn ceisio gwneud rhywbeth amdano. Diolch yn fawr, bawb. Gobeithio mai dyma'r catalydd ar gyfer newid. Diolch yn fawr.

16:40

Y cwestiwn yw: a ddylid nodi'r cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

The proposal is to note the motion. Does any Member object? No. The motion is therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36. 

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.

7. Dadl Plaid Cymru: Cyllid canlyniadol HS2
7. Plaid Cymru Debate: HS2 consequential funding

Detholwyd y gwelliannau canlynol: gwelliant 1 yn enw Darren Millar, a gwelliant 2 yn enw Lesley Griffiths. Os derbynnir gwelliant 1, caiff gwelliant 2 ei ddad-ddethol.

The following amendments have been selected: amendment 1 in the name of Darren Millar, and amendment 2 in the name of Lesley Griffiths. If amendment 1 is agreed, amendment 2 will be deselected.

Eitem 7 heddiw yw dadl Plaid Cymru ar gyllid canlyniadol HS2. Galwaf ar Delyth Jewell i wneud y cynnig.

Item 7 today is the Plaid Cymru debate on HS2 consequential funding. I call on Delyth Jewell to move the motion.

Cynnig NDM8375 Heledd Fychan

Cynnig bod y Senedd:

1. Yn credu bod HS2 yn brosiect i Loegr yn unig.

2. Yn gresynu bod Llywodraeth y DU wedi gwrthod darparu'r cyllid canlyniadol llawn y dylai Cymru ei gael o ganlyniad i HS2.

3. Yn gresynu hefyd fod Plaid Lafur y DU yn gwrthod cytuno y dylai Cymru gael y cyllid canlyniadol llawn.

4. Yn galw ar Lywodraeth y DU i unioni’r cam hwn, a darparu'r cyllid sy'n ddyledus i Gymru ar unwaith, fel y gallwn fuddsoddi mewn prosiectau seilwaith y mae'r Senedd hon yn dymuno eu blaenoriaethu, gan gynnwys trydaneiddio pob rheilffordd yng Nghymru. 

Motion NDM8375 Heledd Fychan

To propose that the Senedd:

1. Believes that HS2 is an England-only project.

2. Regrets the UK Government’s refusal to provide the full consequential funding Wales should receive as a result of HS2.

3. Equally regrets the UK Labour Party’s refusal to agree that Wales should be provided with the full consequential funding.

4. Calls on the UK Government to right this wrong, and immediately provide the funding Wales is due, so that we can invest in infrastructure projects that this Senedd wishes to be prioritised, including the electrification of all railway lines in Wales. 

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch, Dirprwy Lywydd. HS2 was never going to benefit Wales, and no distortion or trick can change that travesty. We in Wales have paid towards a railroad that leaves us further behind, less connected, and we've been cheated out of billions of pounds for that perverse privilege. Billions that we could've spent on improving our country have instead been invested in impoverishing us even further and pushing us to the back of the proverbial queue.

I've struggled to find the words to do justice to this situation, Dirprwy Lywydd, so I've turned to some idioms instead. We talk about bloated infrastructure projects as being white elephants and it's curious that those same creatures are evoked when we talk about something that is so embarrassing, so uncomfortable that people choose to ignore the truth of it and contort themselves into pretending that it's something that it's not. They see an inflated, turgid problem and instead of putting it right, they avoid all acknowledgement of that ungainly elephant that tumbles about in a room. Does that sound familiar, I wonder? Does it remind any Members of any ungainly, costly, infrastructure project that has so recently been abandoned? Because that's what we have here: a gargantuan, blanched elephant; an infrastructure project that, instead of cowering in plain sight, has been put out of its misery and disappeared from any view at all—not an optical illusion, but a mendacious mirage. But, the con man still has our money. And now that the link to Crewe has gone, it's an insult that Westminster still clings to this con that HS2 is of any benefit at all to Wales. HS2 is an England-only project aimed at improving England's railways. Well, good luck to them, but it should never have been at our expense.

In 2020-21, only 3.7 per cent of Wales's rail tracks were electrified, compared with over 43 per cent in England and 32 per cent in Scotland. The billions we're already owed from the London-Birmingham leg could be used to electrify our entire rail network. Mr Sunak did attempt in his speech to claim that the north Wales main line would be electrified, but that promise too has been exposed as a distortion, a sham. We cannot trust a single word that the Tories say to us on railways. Just look at what happened with the Great Western main line and look again at what's happening today. We're all right for a headline, but when it comes to the cash or the planning, they make tracks—well, at least someone does.

The ratio between UK Government rail enhancement commitments in England versus Wales is approximately 200:1. I know enough about game shows, Dirprwy Lywydd, to know that that is not viable, and this is an injustice that needs to be put right by whoever is in power, because for as long as decisions on our literal direction of travel are made in another country, the destination will never be of our choosing. Decisions over major infrastructure projects, over transport, should be made in Wales. Powers over what happens on our own lines, our own tracks, should be in our possession. The failure to devolve these powers to this place has left us inert and unable to challenge this outrage. Professor Mark Barry has described the decision by the Welsh Government not to take on the same rail powers as Scotland when offered them by Westminster in 2004-05 as the biggest mistake since devolution.

As Plaid Cymru, we continue to raise our voice for Wales, for fairness, for ambition, for us here in Wales to have full powers over Wales's rail network. Though I note, as was raised yesterday in this Chamber, the Counsel General has said that the Welsh Government is open to pursuing a legal challenge against the UK Government for its refusal to give us our consequentials, which I would welcome. I was disappointed that the First Minister yesterday failed to confirm that such an avenue would definitely be pursued equally if a future Labour Government failed to reclassify this project. I note the First Minister has said that an incoming Labour Government will have many demands on its purse strings. They will indeed. But this is not a hypothetical future project, a decision over whether to embark on which is still to be made; it is a question of correcting a historic injustice, a mistake that's already been made, a trick that has already been played. It is a project for a railroad that neither starts where it was meant to begin, nor ends where its destination was due to be, but at no point in its journey, at no juncture nor joining, has Wales been given the money we deserve. It is money we must demand from whoever is in Government in Westminster. They owe us this money. It is rightfully ours, and they need to pay up.

This vote this evening in our Senedd is another chance for us in Wales to affirm that Wales demands the money that's due to us from HS2, that Westminster should give us back our billions.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Nid oedd HS2 byth yn mynd i fod o fudd i Gymru, ac ni all unrhyw ystum na thwyll newid y ffars honno. Rydym ni yng Nghymru wedi rhoi arian tuag at reilffordd sy'n ein gadael yn waeth ein byd, yn llai cysylltiedig, ac rydym wedi cael ein twyllo allan o filiynau o bunnoedd am y fraint wrthnysig honno. Mae biliynau o bunnoedd y gallem fod wedi ei wario ar wella ein gwlad wedi cael eu buddsoddi yn lle hynny ar ein gwneud yn dlotach fyth a'n gwthio i gefn y ciw diarhebol.

Rwyf wedi cael trafferth dod o hyd i'r geiriau i wneud cyfiawnder â'r sefyllfa hon, Ddirprwy Lywydd, felly rwyf wedi troi at ambell idiom yn lle hynny. Rydym yn sôn am brosiectau seilwaith chwyddedig fel eliffantod gwyn ac mae'n rhyfedd fod yr un creaduriaid yn dod i'r meddwl pan fyddwn yn siarad am rywbeth sydd mor chwithig, mor anghyfforddus fel bod pobl yn dewis anwybyddu'r gwirionedd ac yn gwneud i'w hunain esgus ei fod yn rhywbeth gwahanol i'r hyn ydyw. Maent yn gweld problem chwyddedig ac yn hytrach na'i hunioni, maent yn osgoi pob cydnabyddiaeth o'r eliffant lletchwith sy'n baglu o gwmpas mewn ystafell. A yw hynny'n swnio'n gyfarwydd, tybed? A yw'n atgoffa unrhyw Aelodau o unrhyw brosiect seilwaith lletchwith, costus sydd wedi cael ei anghofio yn ddiweddar iawn? Oherwydd dyna sydd gennym yma: eliffant gwyn, anferthol; prosiect seilwaith sydd, yn lle cuddio yng ngolwg pawb, wedi cael ei roi i gysgu o'i boen ac wedi diflannu'n llwyr—nid twyll llygaid, ond rhith celwyddog. Ond mae ein harian yn dal i fod yn nwylo'r cafflwr. A chan fod y cysylltiad â Crewe wedi mynd bellach, mae'n sarhad fod San Steffan yn dal i lynu wrth y twyll fod HS2 o unrhyw fudd o gwbl i Gymru. Prosiect i Loegr yn unig yw HS2, a'i nod yw gwella rheilffyrdd Lloegr. Wel, pob lwc iddynt, ond ni ddylai byth fod wedi bod ar ein traul ni.

Yn 2020-21, 3.7 y cant yn unig o reilffyrdd Cymru oedd wedi cael eu trydaneiddio, o'i gymharu â dros 43 y cant yn Lloegr a 32 y cant yn yr Alban. Gallai'r biliynau sy'n ddyledus i ni eisoes o linell Llundain-Birmingham gael eu defnyddio i drydaneiddio ein rhwydwaith rheilffyrdd cyfan. Yn ei araith, fe wnaeth Mr Sunak geisio honni y byddai prif reilffordd gogledd Cymru yn cael ei thrydaneiddio, ond dangoswyd mai ystumiad yw'r addewid hwnnw hefyd, celwydd. Ni allwn ymddiried mewn un gair y mae'r Torïaid yn ei ddweud wrthym mewn perthynas â rheilffyrdd. Edrychwch ar yr hyn a ddigwyddodd gyda phrif reilffordd Great Western ac edrychwch unwaith eto ar yr hyn sy'n digwydd heddiw. Mae'n ddigon hawdd creu pennawd, ond pan ddaw'n fater o arian neu gynlluniau, maent yn taro'r cledrau—wel, o leiaf mae rhywun yn gwneud.

Mae'r gymhareb rhwng ymrwymiadau gwella rheilffyrdd Llywodraeth y DU yn Lloegr o gymharu ag yng Nghymru oddeutu 200:1. Rwy'n gwybod digon am gymarebau, Ddirprwy Lywydd, i wybod nad yw hynny'n hyfyw, ac mae hwn yn anghyfiawnder y bydd angen ei unioni gan bwy bynnag sydd mewn grym, oherwydd cyhyd â bod penderfyniadau ar ein cyfeiriad teithio llythrennol yn cael eu gwneud gan gwlad arall, nid ni fydd yn dewis y cyrchfan. Dylid gwneud penderfyniadau ynghylch prosiectau seilwaith mawr, ynghylch trafnidiaeth, yng Nghymru. Dylai pwerau dros yr hyn sy'n digwydd ar ein rheilffyrdd ein hunain, ein cledrau ein hunain, fod yn ein meddiant ni. Mae'r methiant i ddatganoli'r pwerau hyn i'r lle hwn wedi ein gadael yn swrth ac yn analluog i herio'r gwarth hwn. Mae'r Athro Mark Barry wedi disgrifio'r penderfyniad gan Lywodraeth Cymru i beidio â derbyn yr un pwerau rheilffordd â'r Alban pan wnaeth San Steffan eu cynnig iddynt yn 2004-05 fel y camgymeriad mwyaf ers datganoli.

Fel Plaid Cymru, rydym yn parhau i godi ein llais dros Gymru, dros degwch, dros uchelgais, dros gael pwerau llawn dros rwydwaith rheilffyrdd Cymru i ni yma yng Nghymru. Serch hynny, rwy'n nodi, fel y codwyd ddoe yn y Siambr hon, fod y Cwnsler Cyffredinol wedi dweud bod Llywodraeth Cymru yn agored i fynd ar drywydd her gyfreithiol yn erbyn Llywodraeth y DU am iddi wrthod rhoi ein symiau canlyniadol i ni, a buaswn yn croesawu hynny. Roeddwn yn siomedig ddoe fod y Prif Weinidog wedi methu cadarnhau y byddai llwybr o'r fath yn bendant yn cael ei ddilyn pe bai Llywodraeth Lafur yn y dyfodol yn methu ailddosbarthu'r prosiect hwn. Rwy'n nodi bod y Prif Weinidog wedi dweud y bydd Llywodraeth Lafur newydd yn wynebu llawer o alwadau am arian. Bydd yn wir. Ond nid prosiect damcaniaethol yn y dyfodol yw hwn, lle nad oes penderfyniad wedi'i wneud eto a ddylid dechrau arno; mater o gywiro anghyfiawnder hanesyddol ydyw, camgymeriad sydd eisoes wedi'i wneud, tric sydd eisoes wedi'i chwarae. Mae'n brosiect ar gyfer rheilffordd nad yw'n dechrau lle roedd i fod i ddechrau, nac yn gorffen lle roedd i fod i orffen, ond nid yw Cymru wedi cael yr arian rydym yn ei haeddu ar unrhyw bwynt na chyswllt ar y siwrnai. Mae'n arian y mae'n rhaid i ni ei fynnu gan bwy bynnag sydd mewn grym yn San Steffan. Mae arnynt yr arian hwn i ni. Ein harian ni ydyw, ac mae angen iddynt ei dalu i ni.

Mae'r bleidlais hon heno yn ein Senedd yn gyfle arall i ni yng Nghymru gadarnhau bod Cymru'n mynnu'r arian sy'n ddyledus i ni o HS2, ac y dylai San Steffan dalu ein biliynau yn ôl i ni.

16:45

Rwyf wedi dethol y ddau welliant i'r cynnig. Os derbynnir gwelliant 1, caiff gwelliant 2 ei ddad-ddethol. Galwaf ar Natasha Asghar i gynnig gwelliant 1 a gyflwynwyd yn enw Darren Millar.

I have selected the two amendments to the motion. If amendment 1 is agreed, amendment 2 will be deselected. I call on Natasha Asghar to move amendment 1 tabled in the name of Darren Millar.

Gwelliant 1—Darren Millar

Dileu popeth ar ôl pwynt 1 a rhoi yn ei le:

Yn credu y dylai Cymru dderbyn cyllid canlyniadol.

Amendment 1—Darren Millar

Delete all after point 1 and replace with:

Believes that Wales should receive consequential funding.

Cynigiwyd gwelliant 1.

Amendment 1 moved.

Thank you, Deputy Presiding Officer. The Welsh Conservatives have long called for Wales to receive consequentials from HS2, and that position hasn't changed. My colleagues and I have raised this issue with our counterparts in Westminster on numerous occasions in the past and will continue to make the case to them. There's no denying that the action we saw from our Prime Minister last week in relation to HS2 will definitely bring big benefits to Wales. However, as is expected, that's not good enough for Plaid Cymru. But then again, it is expected that the nationalists will be criticising us from the sidelines as per usual—

Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Mae'r Ceidwadwyr Cymreig wedi dweud ers tro y dylai Cymru gael symiau canlyniadol o HS2, ac nid yw'r sefyllfa honno wedi newid. Mae fy nghyd-Aelodau a minnau wedi codi'r mater hwn gyda'n swyddogion cyfatebol yn San Steffan ar sawl achlysur yn y gorffennol a byddaf yn parhau i gyflwyno'r achos iddynt. Ni ellir gwadu y bydd y camau gweithredu a welsom gan ein Prif Weinidog yr wythnos diwethaf mewn perthynas â HS2 yn sicr yn dod â manteision mawr i Gymru. Fodd bynnag, fel y disgwylir, nid yw hynny'n ddigon da i Blaid Cymru. Ond unwaith eto, rydym yn disgwyl y bydd y cenedlaetholwyr yn ein beirniadu o'r cyrion yn ôl yr arfer—

Will you take an intervention?

A wnewch chi dderbyn ymyriad?

Just to ask for clarification, which announcements would benefit Wales?

Er eglurder, pa gyhoeddiadau a fyddai o fudd i Gymru?

We are waiting, as the Conservative Party are, for the spending review, when, hopefully, we'll be able to get more clarity in relation to the spending that we'll be receiving in relation to HS2, going forward.

Let's remind ourselves that by axing the Birmingham-to-Manchester leg of HS2, some £36 billion has been freed up, with the UK Government committing to spending that money on transport projects that will benefit far more people in far more places, far more quickly. One of those projects is the electrification of the main line in north Wales, a move welcomed with open arms by many in the area, and I'm sure many Members from north Wales will agree to that as well. I live in and represent south-east Wales, but having spoken to a lot of people who live in the region of north Wales over the past few months, many have felt in the past that, unfortunately, the Labour administration here forgets north Wales even exists. So, it's great to see the UK Government is doing something for the area. [Interruption.] I will, but this will be the final one. I'm giving you the chance to ask.

Fel y mae'r Blaid Geidwadol, rydym yn aros am yr adolygiad o wariant, pan fyddwn, gobeithio, yn gallu cael mwy o eglurder ynghylch y gwariant y byddwn yn ei gael mewn perthynas â HS2, wrth symud ymlaen.

Gadewch i ni atgoffa ein hunain, drwy ddileu cymal Birmingham i Fanceinion o HS2, fod tua £36 biliwn wedi'i ryddhau, gyda Llywodraeth y DU yn ymrwymo i wario'r arian hwnnw ar brosiectau trafnidiaeth a fydd o fudd i lawer mwy o bobl mewn llawer mwy o leoedd, yn llawer cyflymach. Un o'r prosiectau hynny yw trydaneiddio'r brif reilffordd yng ngogledd Cymru, cam a groesawir gyda breichiau agored gan lawer yn yr ardal, ac rwy'n siŵr y bydd llawer o Aelodau o ogledd Cymru yn cytuno. Rwy'n byw yn, ac yn cynrychioli de-ddwyrain Cymru, ond ar ôl siarad â llawer o bobl sy'n byw yn rhanbarth gogledd Cymru dros y misoedd diwethaf, mae llawer wedi teimlo yn y gorffennol fod y weinyddiaeth Lafur yma, yn anffodus, yn anghofio bod gogledd Cymru yn bodoli hyd yn oed. Felly, mae'n wych gweld bod Llywodraeth y DU yn gwneud rhywbeth dros yr ardal. [Torri ar draws.] Gwnaf, ond hwn fydd yr olaf. Rwy'n rhoi cyfle i chi ofyn.

16:50

Do you agree with me that it's become clear since that back-of-a-fag-packet announcement about the north Wales railway line that there's no such promise to electrify the north Wales railway line? It was an attempt to get a headline that has disintegrated since.

A ydych chi'n cytuno â mi ei bod wedi dod yn amlwg ers y cyhoeddiad cefn paced sigaréts hwnnw am reilffordd gogledd Cymru nad oes addewid o'r fath i drydaneiddio rheilffordd gogledd Cymru? Roedd yn ymgais i gael pennawd sydd wedi diflannu ers hynny.

I don't think so at all. I don't think it's a back-of-a-fag-packet at all. I think the Prime Minister certainly has great plans going forward: £1 billion is going to be coming in to electrifying north Wales, which will definitely provide benefits to the people and residents of north Wales, as well as businesses, as well as industries, and we will get more factual information about the breakdown of how it's going to look. I'll be honest; I don't have the feasibility study in front of me, sorry, Deputy Presiding Officer, but as time goes by, we will find more out.

Anyway, I'd like to carry on, if that's okay with you, Deputy Presiding Officer. The £1 billion, as I mentioned, electrification of the main line will bring parts of north Wales within an hour of Manchester. As I stated, it will be beneficial to the local residents as well as businesses. Not only that, but it will lead to more punctual, reliable journeys on the route between Crewe, Warrington, Chester, Llandudno and Holyhead. It's also worth pointing out that the spend on rail in Wales since 2010 has jumped to £2.136 billion following this latest investment. And that's not all: unlike the Labour administration here, the UK Conservative Government is actually investing in vital infrastructure. That investment will in turn mean consequential funding coming to Wales. Personally, I would like to see that money go straight to Network Rail, and I've said that before, and not land in the Welsh Government coffers, but sadly, that's not going to happen.

Is it any wonder I'm worried about these vast sums being put into this financially reckless Government's bank account? They've been wasting millions of pounds straight from the public purse pursuing pet projects such as 20 mph speed limits, expanding this place, and buying farms for friends. Despite me seeking assurances from the Deputy Minister previously that it won't be squandered in this Government's usual style, he didn't commit previously. So, just where is this extra funding going to be spent? That's what I would like to know. We all know it won't be spent on building vital new road projects such as the M4 relief road, a third Menai crossing, or even a Chepstow bypass, as the Deputy Minister put a stop to road building as part of his eco crusade.

This time last week, we were in the Chamber discussing and debating buses and the problems facing the bus industry, so why doesn't this Government use some of the money to support our long-suffering bus passengers? This Labour Government could have used it to encourage people back onto buses by capping fares at £2, as I've consistently called for again and again. This Labour Government could have used it to create more electric vehicle charging points across Wales. This Labour Government could have used it to provide better facilities for heavy goods vehicle drivers across Wales. And of course, this Labour Government could axe its anti-driver agenda and start investing in our roads again to give Wales a fit-for-purpose transport infrastructure. But I'm sure Labour Ministers will completely disregard all of my suggestions, and find an alternative use for this money, like using it to prop up Cardiff Airport, give Cathays Park another costly makeover, or forking out thousands of pounds at a swanky restaurant in New York again.

Like I said, Deputy Presiding Officer, the Welsh Conservatives want to see HS2 reclassified, with consequential funding for Wales, but the benefits to Wales of scrapping the Birmingham-to-Manchester leg of HS2 cannot and should not be ignored. Thank you.

Nid wyf yn credu hynny o gwbl. Nid wyf yn credu ei fod yn gyhoeddiad cefn paced sigaréts o gwbl. Rwy'n credu bod gan y Prif Weinidog gynlluniau gwych wrth symud ymlaen: bydd £1 biliwn yn cael ei roi tuag at drydaneiddio rheilffordd gogledd Cymru, a fydd yn sicr o fudd i bobl a thrigolion gogledd Cymru, yn ogystal â busnesau, yn ogystal â diwydiannau, a byddwn yn cael mwy o wybodaeth ffeithiol ynglŷn â'r dadansoddiad o sut y bydd yn edrych. Fe fyddaf yn onest; nid oes gennyf yr astudiaeth ddichonoldeb o'm blaen, mae'n ddrwg gennyf, Ddirprwy Lywydd, ond byddwn yn darganfod mwy ymhen y rhawg.

Beth bynnag, hoffwn barhau, os yw hynny'n iawn gyda chi, Ddirprwy Lywydd. Bydd y cynllun gwerth £1 biliwn, fel y soniais, i drydaneiddio'r brif reilffordd yn dod â rhannau o ogledd Cymru o fewn awr i Fanceinion. Fel y dywedais, fe fydd o fudd i'r trigolion lleol yn ogystal â busnesau. Nid yn unig hynny, bydd hefyd yn arwain at deithiau mwy prydlon, dibynadwy ar y llwybr rhwng Crewe, Warrington, Caer, Llandudno a Chaergybi. Mae'n werth nodi hefyd fod y gwariant ar reilffyrdd yng Nghymru ers 2010 wedi neidio i £2.136 biliwn yn dilyn y buddsoddiad diweddaraf hwn. Ac nid dyna'r cyfan: yn wahanol i'r weinyddiaeth Lafur yma, mae Llywodraeth Geidwadol y DU yn buddsoddi mewn seilwaith hanfodol. Bydd y buddsoddiad hwnnw yn ei dro yn arwain at gyllid canlyniadol i Gymru. Yn bersonol, hoffwn weld yr arian hwnnw'n mynd yn syth i Network Rail, ac rwyf wedi dweud hynny o'r blaen, ac nid i goffrau Llywodraeth Cymru, ond yn anffodus, ni fydd hynny'n digwydd.

A yw'n syndod fy mod yn poeni am y symiau enfawr hyn sy'n cael eu rhoi yng nghyfrif banc Llywodraeth sy'n fyrbwyll yn ariannol? Maent wedi bod yn gwastraffu miliynau o bunnoedd yn syth o'r pwrs cyhoeddus ar brosiectau porthi balchder fel terfynau cyflymder 20 mya, ehangu'r lle hwn, a phrynu ffermydd i ffrindiau. Er imi ofyn am sicrwydd gan y Dirprwy Weinidog yn flaenorol na fydd yn cael ei wastraffu yn ffordd arferol y Llywodraeth hon, ni wnaeth unrhyw ymrwymiad i hynny. Felly, lle mae'r arian ychwanegol hwn yn mynd i gael ei wario? Dyna'r hyn yr hoffwn ei wybod. Rydym i gyd yn gwybod na fydd yn cael ei wario ar adeiladu prosiectau ffyrdd newydd hanfodol fel ffordd liniaru'r M4, trydedd groesfan dros afon Menai, neu hyd yn oed ffordd osgoi Cas-gwent, wrth i'r Dirprwy Weinidog roi stop ar adeiladu ffyrdd fel rhan o'i ymgyrch eco.

Yr adeg hon yr wythnos diwethaf, roeddem yn y Siambr yn trafod bysiau a'r problemau sy'n wynebu'r diwydiant bysiau, felly pam nad yw'r Llywodraeth hon yn defnyddio rhywfaint o'r arian i gefnogi ein teithwyr bws hir-ddioddefus? Gallai'r Llywodraeth Lafur hon fod wedi ei ddefnyddio i annog pobl yn ôl ar y bysiau drwy gapio tocynnau ar £2, fel rwyf wedi galw amdano'n gyson dro ar ôl tro. Gallai'r Llywodraeth Lafur hon fod wedi ei ddefnyddio i greu mwy o fannau gwefru cerbydau trydan ledled Cymru. Gallai'r Llywodraeth Lafur hon fod wedi ei ddefnyddio i ddarparu gwell cyfleusterau i yrwyr cerbydau nwyddau trwm ledled Cymru. Ac wrth gwrs, gallai'r Llywodraeth Lafur hon gael gwared ar ei hagenda gwrth-yrwyr a dechrau buddsoddi yn ein ffyrdd eto i ddarparu seilwaith trafnidiaeth addas i'r diben i Gymru. Ond rwy'n siŵr y bydd Gweinidogion Llafur yn diystyru fy holl awgrymiadau'n llwyr, ac yn dod o hyd i ddefnydd arall ar gyfer yr arian hwn, fel ei ddefnyddio i gynnal Maes Awyr Caerdydd, rhoi gweddnewidiad costus arall i Barc Cathays, neu wario miloedd o bunnoedd mewn bwyty crand yn Efrog Newydd unwaith eto.

Fel y dywedais, Ddirprwy Lywydd, mae'r Ceidwadwyr Cymreig eisiau gweld HS2 yn cael ei ailddosbarthu, gyda chyllid canlyniadol i Gymru, ond ni ellir ac ni ddylid anwybyddu'r manteision y bydd cael gwared ar gymal Birmingham i Fanceinion o HS2 yn eu creu i Gymru. Diolch.

Galwaf ar y Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd i gynnig yn ffurfiol gwelliant 2 a gyflwynwyd yn enw Lesley Griffiths.

I call on the Deputy Minister for Climate Change to move formally amendment 2 tabled in the name of Lesley Griffiths.

Gwelliant 2—Lesley Griffiths

Dileu pwyntiau 3 a 4 a rhoi yn eu lle:

Yn galw ar Lywodraeth y DU i gefnogi rhaglen gynhwysfawr o fuddsoddi yn rheilffyrdd Cymru a fydd yn cael ei datblygu a’i chymeradwyo gan Fwrdd Rheilffyrdd ar y Cyd rhwng Llywodraeth y DU a Llywodraeth Cymru.

Amendment 2—Lesley Griffiths

Delete points 3 and 4 and replace with:

Calls on the UK Government to support a comprehensive programme of rail investment for Wales that will be developed and agreed by the joint UK and Welsh Government Wales Rail Board.

Cynigiwyd gwelliant 2.

Amendment 2 moved.

The HS2 saga, I think it's fair to say, is a study in a host of different things. It tells you everything you need to know about how not to handle a major infrastructure programme, how not to overpromise and underdeliver, how not to pitch one community against another, and for this most unequal United Kingdom, it's a cherry-on-top celebration of how to show complete injustice towards one of its constituent parts.

The Conservatives will often tell you that people don't really care where powers lie, that people aren't interested in constitutional matters, but let me argue in the clearest possible terms that what we've seen over HS2 and what the people of Wales I think have come to appreciate is why it is so important to give Wales, in financial, in transport policy, and in constitutional terms, the fairness that it deserves.

Rwy'n credu ei bod yn deg dweud bod saga HS2 yn ymwneud â llu o wahanol bethau. Mae'n dweud popeth rydych chi angen ei wybod ynglŷn â sut i beidio ag ymdrin â rhaglen seilwaith fawr, sut i beidio ag addo gormod a thangyflawni, sut i beidio â throi un gymuned yn erbyn un arall, ac i'r Deyrnas Unedig hynod anghyfartal hon, mae'n ddathliad eisin-ar-y-gacen o sut i ddangos anghyfiawnder llwyr tuag at un o'i rhannau cyfansoddol.

Bydd y Ceidwadwyr yn aml yn dweud wrthych nad yw pobl yn poeni go iawn pwy sydd mewn grym, nad oes gan bobl ddiddordeb mewn materion cyfansoddiadol, ond gadewch imi ddadlau yn y termau cliriaf posibl mai'r hyn rydym wedi'i weld drwy saga HS2, a'r hyn y mae pobl Cymru wedi dod i'w ddeall, yw pam ei bod hi'n bwysig rhoi'r tegwch y mae'n ei haeddu i Gymru, yn ariannol, o ran polisi trafnidiaeth, ac mewn termau cyfansoddiadol.

Mae yna enghreifftiau eraill, wrth gwrs, fel yr anghyfiawnder o beidio â chael rheolaeth dros adnoddau Ystad y Goron. Mi allwn i sôn am y ffaith ein bod ni heb reolaeth dros ein hadnoddau dŵr fel enghraifft arall. Ond mae HS2 yn crisialu beth sy’n digwydd pan fo Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn cael gwneud beth fynnan nhw mewn perthynas â Chymru a sut mae datganoli anghyfartal yn effeithio yn negyddol ar bobl Cymru. Y broblem sylfaenol yn fan hyn ydy'r dynodiad o HS2 fel cynllun Cymru a Lloegr. Mae rheilffyrdd yr Alban a Gogledd Iwerddon wedi eu datganoli, felly mi oedden nhw'n cael arian cyfatebol o ganlyniad i HS2—y rhan sydd wedi adeiladu yn barod, gadewch inni gofio hynny, Llundain i Birmingham, neu o leiaf sydd yn y broses. Ond mae rheilffyrdd Cymru a Lloegr yn cael eu cyfri fel un. Yn gyfansoddiadol, mi oedd hon yn rheilffordd i ni hefyd. Felly, er bod dim modfedd o HS2 yng Nghymru, mi oedd o'n gynllun i ni. Defnyddio gorsaf HS2 newydd Crewe—'Grêt, rydych chi yn y gogledd yn elwa'. Dwi'n addo ichi nad torri ychydig o funudau oddi ar y siwrnai o Crewe i Lundain ydy ein blaenoriaeth ni o ran trafnidiaeth rheilffordd yn y gogledd. Ac, wrth gwrs, mae cyswllt Crewe wedi diflannu erbyn hyn. Doedd HS2 ddim yn gynllun a fyddai o fudd i Gymru. Doedd o ddim erioed, ac mi wnaeth astudiaethau economaidd, fel astudiaeth KPMG, ddangos yn glir iawn y byddai HS2 yn niweidio economi Cymru. Ond eto, doedd yna ddim dimai o iawndal.

There are other examples, of course, like the injustice of not having control over the Crown Estate. The fact that we don't have control over our water resources is another example. But HS2 encapsulates what happens when the UK Government can do as it chooses in relation to Wales and how this unequal devolution has a negative impact on the people of Wales. The fundamental problem here is the designation of HS2 as an England-and-Wales project. Scottish railways and Northern Irish railways are devolved, so they received consequentials as a result of HS2—the part that's already been built, London to Birmingham, or at least is in the process of being built. But England and Wales's railways are counted as one. Constitutionally, this was a railway for us too. So, although there wasn't an inch of HS2 in Wales, it was an England-and-Wales proposal. Using the new Crewe station—'Great, you in north Wales will benefit'. I can promise you that cutting a few minutes off the journey from Crewe to London is not our priority in north Wales. And, of course, the Crewe link has now disappeared entirely. HS2 wasn't a scheme that would benefit Wales. It never was, and economic studies such as the KPMG study showed very clearly that HS2 would damage the Welsh economy. But again, there wasn't a penny of compensation.

I think it's also important to remind people that it wasn't just a matter of us not getting the billions of pounds in consequential funding that we were owed. Money that could have gone on projects to improve railways in Wales was tied up—and has been for years—in HS2, and as that spending on HS2 increased, the money available for spending on rail in Wales went down. And this comes on top of historic underspending on rail in Wales. A recent study by the Wales Governance Centre showed that Wales's rail infrastructure was underfunded to the tune of over £0.5 billion—£514 million—from 2011 to 2020, as a direct consequence of our lack of devolved powers. We can trace the pattern of underinvestment back over a longer time period. It's Professor Mark Barry who highlighted how the Welsh rail network has received between 1 per cent and 2 per cent of total UK rail enhancement investment over the past 20 years when we're 5 per cent of the UK population and 11 per cent of the UK rail network. I could go on. The recent—

Rwy'n credu ei bod hefyd yn bwysig atgoffa pobl ei fod yn ymwneud â mwy na'r ffaith na chawsom y biliynau o bunnoedd mewn cyllid canlyniadol a oedd yn ddyledus i ni. Roedd arian a allai fod wedi mynd tuag at brosiectau i wella rheilffyrdd yng Nghymru wedi'i glymu—ac mae wedi bod ers blynyddoedd—yn HS2, ac wrth i'r gwariant ar HS2 gynyddu, gwelwyd gostyngiad yn yr arian a oedd ar gael i'w wario ar reilffyrdd yng Nghymru. A daw hyn ar ben y tanwariant hanesyddol ar reilffyrdd Cymru. Dangosodd astudiaeth ddiweddar gan Ganolfan Llywodraethiant Cymru fod seilwaith rheilffyrdd Cymru wedi ei danariannu o dros £0.5 biliwn—£514 miliwn—rhwng 2011 a 2020, o ganlyniad uniongyrchol i'n diffyg pwerau datganoledig. Gallwn olrhain patrwm y tanfuddsoddiad dros gyfnod hwy. Yr Athro Mark Barry a ddangosodd sut mae rhwydwaith rheilffyrdd Cymru wedi cael rhwng 1 y cant a 2 y cant o gyfanswm buddsoddiad gwella rheilffyrdd y DU dros yr 20 mlynedd diwethaf er ein bod yn 5 y cant o boblogaeth y DU a bod gennym 11 y cant o rwydwaith rheilffyrdd y DU. Gallwn barhau. Y diweddar—

16:55

Thank you. I noticed your call in your motion today calls for the electrification of all railway lines in Wales. I wonder whether you've got a costed figure for that, or whether that's just another figure off the back of a fag packet.

Diolch. Sylwais eich bod yn galw, yn eich cynnig heddiw, am drydaneiddio'r holl reilffyrdd yng Nghymru. Tybed a oes gennych ffigur wedi'i gostio ar gyfer hynny, neu ai ffigur arall oddi ar gefn paced sigaréts yw hwnnw?

Do you want to tell me how much the electrification of the north Wales railway line would—[Interruption.] We know exactly how much electrification costs from the cost of the money that was not spent as it was promised to be spent on the line from Cardiff to Swansea. We know the cost of electrification. This is the back-of-a-fag-packet promise that was made by the Conservative Party, and it's disintegrated already. I could go on. A recent decision to include Network—[Interruption.] A recent decision to include Network Rail spending in the Department for Transport's DEL for Wales has led to a substantial decline in the comparability factor for wider transport-related consequentials, from 80 per cent to under 37 per cent. Simply put, that means that the underfunding of our dilapidated railway network is likely to be exacerbated in coming years, with an ever-widening gap between funding levels on rail infrastructure here in Wales and those in England and Scotland. What does that mean in practice? Five hundred quid a head on rail spending in Scotland in 2019-20, £450 in England, and £300 here in Wales—that's the reality. So, when the Conservatives say the limitations of Wales's devolved powers are something only constitutional anoraks are interested in, I'd suggest that it's something everyone has an interest in.

A ydych chi eisiau dweud wrthyf faint y byddai trydaneiddio rheilffordd gogledd Cymru—[Torri ar draws.] Fe wyddom yn union faint mae trydaneiddio yn ei gostio o'r arian na chafodd ei wario pan addawyd ei wario ar y rheilffordd o Gaerdydd i Abertawe. Rydym yn gwybod beth yw cost trydaneiddio. Dyma'r addewid cefn paced sigaréts a wnaed gan y Blaid Geidwadol, ac mae eisoes wedi diflannu. Gallwn barhau. Mae penderfyniad diweddar i gynnwys gwariant Network—[Torri ar draws.] Mae penderfyniad diweddar i gynnwys gwariant Network Rail yn nherfyn gwariant adrannol yr Adran Drafnidiaeth ar gyfer Cymru wedi arwain at ddirywiad sylweddol yn y ffactor cymharedd ar gyfer symiau canlyniadol ehangach sy'n gysylltiedig â thrafnidiaeth, o 80 y cant i lai na 37 y cant. Yn syml, mae hynny'n golygu bod y modd y mae ein rhwydwaith rheilffyrdd adfeiliedig yn cael ei danariannu yn debygol o waethygu yn y blynyddoedd i ddod, gyda bwlch cynyddol rhwng lefelau cyllido seilwaith rheilffyrdd yma yng Nghymru a'r rhai yn Lloegr a'r Alban. Beth mae hynny'n ei olygu yn ymarferol? Mae'n golygu £500 y pen ar wariant rheilffyrdd yn yr Alban yn 2019-20, £450 yn Lloegr, a £300 yma yng Nghymru—dyna'r realiti. Felly, pan fo'r Ceidwadwyr yn dweud mai dim ond anoracs cyfansoddiadol sydd â diddordeb yng nghyfyngiadau pwerau datganoledig Cymru, carwn awgrymu ei fod yn rhywbeth y mae gan bawb ddiddordeb ynddo.

I gloi, mae o er budd pawb i ddeall natur yr anghyfiawnder sy'n deillio o fethu cael cyfrifoldeb dros ein hisadeiledd trafnidiaeth ein hunain. Mae o'n teimlo'n anghredadwy bod y Llywodraeth Lafur yn ôl yn nyddiau cynnar datganoli wedi gwrthod derbyn cyfrifoldeb am ddyfodol ein rheilffyrdd—y camgymeriad mwyaf yn hanes datganoli, fel awgrymodd yr Athro Barry. Mae o'n anfaddeuol bod y Ceidwadwyr ddim am eiliad yn gallu gweld yr anghyfiawnder o gwmpas HS2. Mae'n rhwystredig i'r eithaf bod Llafur yn cytuno efo fi ar hynny ond yn gwrthod addo dad-wneud yr anghyfiawnder yna. Mi ddylen ni i gyd fod yn flin iawn am sefyllfa HS2. Mi ddylen ni i gyd ddefnyddio hynny fel yr ysgogiad sydd ei angen i frwydro dros degwch i Gymru—rhywbeth fydd Plaid Cymru wastad yn ei wneud.

To conclude, it's for the benefit of everyone to understand the nature of the injustice that emerges from not having responsibility for our own transport infrastructure. It's incredible that the Labour Government back in the early days of devolution refused to take responsibility for the future of our railways—the biggest mistake in the history of devolution, as suggested by Professor Barry. It's unforgivable that the Conservatives can't for one second see that injustice around HS2. It's extremely frustrating that Labour agree with me on that but fail to pledge to undo that injustice. We should all be very angry indeed about the situation with HS2. We should all use that anger as the encouragement we need to fight for fairness for Wales—something that Plaid Cymru will always do.

Cancelling HS2 and announcing £1 billion to electrify the north Wales coast line is a pie-in-the-sky, headline-grabbing statement, pulled out of thin air with no scheme, strategy or plan, no discussion with the Welsh Government or those that have been working on the priority for rail projects, while also short-changing Wales of its proper funding yet again. Given the debacle of HS2 and the general propensity with which the UK Government breaks its promises, it's difficult to believe that this pledge will ever materialise. It's a statement to win voters, a bit like the free childcare policy, where there has also been a lack of investment in infrastructure in England over many years to enable it to happen—it's not been thought through.

A few years ago, I was told that electrification of the line would cost approximately £1 million a mile, and that it's impossible to electrify the whole of the north Wales coastline—there are tunnels and the historic monument of Conwy castle, there may have to be a battery combination, and it will take years of planning and problem solving to overcome those issues. So, although 'nice to have' is not the priority for organisations and businesses in north Wales, twice rail infrastructure bids were put to the UK Government for levelling-up funding and rejected. These priorities include the Deeside industrial park station, enabling railway access to thousands of jobs that they're desperate to get filled, getting freight off the line at Hanson Cement in Padeswood to enable more passenger journeys on the Wrexham-Bidston line and the Wrexham Gateway project. The bids were comprehensive and cost lots of valuable time and resources. Feedback from the Government at the UK level was that they were good, but available UK levelling-up funding was limited; there wasn't enough money, making the process and decisions very competitive.

To enable high speed and increased frequency in north Wales, many of the stations will need lifts, bridges and other safety measures putting in place—the same with the Wrexham-Bidston line. Railway bridges may need strengthening as well, to take speed in different areas. And then there's the capacity issue at Chester station that needs addressing to enable more services into north Wales. There's also the Traws Link Cymru west Wales rail campaign to reinstate the railway lines—to have a railway line running from Bangor in the north to Carmarthen in the south, and we met recently with Elfed Wyn ap Elwyn at the Senedd; he delivered a petition where he actually walked all the way from Bangor to Carmarthen. I believe that would cost £1 billion as well, and it's a high priority for people living in that area.

Maintenance needs to be addressed. There's been years of underinvestment in railway lines, and the UK Government is on a course of action to see a severe reduction in scheduled maintenance tasks, making the railways less safe. Network Rail will cut 1,850 maintenance jobs as part of the modernising maintenance programme. Many of the lines are in low-lying areas, as well as along the coastline, and will face flooding. We have Ash dieback, and recently tree pollen created an issue with filters on the Wrexham-Bidston line. We need more maintenance, not less. 

The Conservative UK Government is playing political games ahead of an election, instead of investing properly in Britain's public transport, and they're intent on holding Wales back by not giving the full consequential funding owed. Thank you.

Mae canslo HS2 a chyhoeddi £1 biliwn i drydaneiddio rheilffordd arfordir gogledd Cymru yn ddatganiad breuddwyd gwrach, a wnaed heb unrhyw sail, gyda'r bwriad o greu penawdau, heb unrhyw raglen, strategaeth na chynllun, heb unrhyw drafodaeth gyda Llywodraeth Cymru na'r rhai sydd wedi bod yn gweithio ar flaenoriaethau ar gyfer prosiectau rheilffyrdd, tra hefyd yn rhoi rhy ychydig o'i chyllid priodol i Gymru unwaith eto. O ystyried llanast HS2 a'r tueddiad cyffredinol sydd gan Lywodraeth y DU i dorri ei haddewidion, mae'n anodd credu y bydd yr addewid hwn yn cael ei wireddu o gwbl. Mae'n ddatganiad i ennill pleidleiswyr, ychydig fel y polisi gofal plant am ddim, lle bu diffyg buddsoddiad mewn seilwaith yn Lloegr dros nifer o flynyddoedd i'w alluogi i ddigwydd—nid yw wedi cael ei ystyried yn briodol.

Ychydig flynyddoedd yn ôl, dywedwyd wrthyf y byddai trydaneiddio'r rheilffordd yn costio tua £1 filiwn y filltir, a'i bod yn amhosibl trydaneiddio arfordir gogledd Cymru i gyd—mae yna dwneli a heneb hanesyddol castell Conwy, efallai y bydd yn rhaid cael cyfuniad o drydan a batri, a bydd yn cymryd blynyddoedd o gynllunio a datrys problemau i oresgyn y problemau hynny. Felly, er nad pethau 'braf i'w cael' yw'r flaenoriaeth i sefydliadau a busnesau yng ngogledd Cymru, mae ceisiadau i Lywodraeth y DU am gyllid ffyniant bro ar gyfer seilwaith rheilffyrdd wedi cael eu gwrthod ddwywaith. Mae'r blaenoriaethau hyn yn cynnwys gorsaf parc diwydiannol Glannau Dyfrdwy, i alluogi mynediad rheilffordd at filoedd o swyddi y maent yn ysu i'w cael wedi'u llenwi, cludo nwyddau oddi ar y rheilffordd yn Hanson Cement yn Padeswood i alluogi mwy o deithiau teithwyr ar reilffordd Wrecsam-Bidston a phrosiect Porth Wrecsam. Roedd y ceisiadau'n gynhwysfawr a rhoddwyd llawer o amser ac adnoddau tuag at eu llunio. Roedd adborth y Llywodraeth ar lefel y DU yn dweud eu bod yn dda, ond roedd y cyllid ffyniant bro y DU a oedd ar gael yn gyfyngedig; nid oedd digon o arian ar gael, gan wneud y broses a'r penderfyniadau yn gystadleuol iawn.

Er mwyn galluogi cyflymder uchel a gwasanaeth mwy mynych yng ngogledd Cymru, bydd angen lifftiau, pontydd a mesurau diogelwch eraill yn llawer o'r gorsafoedd—yr un fath gyda rheilffordd Wrecsam-Bidston. Efallai y bydd angen cryfhau pontydd rheilffordd hefyd, er mwyn gallu cynyddu cyflymder mewn gwahanol ardaloedd. Ac yna mae angen mynd i'r afael â'r broblem capasiti yng ngorsaf Caer er mwyn galluogi mwy o wasanaethau i ogledd Cymru. Mae yna hefyd ymgyrch reilffordd Traws Link Cymru yng ngorllewin Cymru i adfer y rheilffyrdd—i gael rheilffordd yn mynd o Fangor yn y gogledd i Gaerfyrddin yn y de, ac fe gawsom gyfarfod yn ddiweddar gydag Elfed Wyn ap Elwyn yn y Senedd; cyflwynodd ddeiseb lle cerddodd yr holl ffordd o Fangor i Gaerfyrddin. Rwy'n credu y byddai hynny'n costio £1 biliwn hefyd, ac mae'n flaenoriaeth uchel i bobl sy'n byw yn yr ardal honno.

Mae angen mynd i'r afael â'r gwaith cynnal a chadw. Mae blynyddoedd o danwariant wedi bod ar reilffyrdd, ac mae Llywodraeth y DU ar fin gweld cwtogi difrifol ar dasgau cynnal a chadw wedi'u trefnu, gan wneud y rheilffyrdd yn llai diogel. Bydd Network Rail yn torri 1,850 o swyddi cynnal a chadw fel rhan o'r rhaglen foderneiddio cynnal a chadw. Mae llawer o'r rheilffyrdd mewn ardaloedd isel, yn ogystal ag ar hyd yr arfordir, a byddant yn wynebu llifogydd. Mae gennym glefyd coed ynn, ac yn ddiweddar creodd paill coed broblem gyda hidlwyr ar llinell Wrecsam-Bidston. Mae angen mwy o waith cynnal a chadw, nid llai. 

Mae Llywodraeth Geidwadol y DU yn chwarae gemau gwleidyddol cyn etholiad, yn hytrach na buddsoddi'n iawn yn nhrafnidiaeth gyhoeddus Prydain, ac maent yn benderfynol o ddal Cymru yn ôl drwy beidio â rhoi'r cyllid canlyniadol llawn sy'n ddyledus i ni. Diolch.

17:00

Hoffwn i gymryd y cyfle heddiw i siarad ar ran pobl Arfon. Mae'r etholaeth dwi'n freintiedig iawn i'w chynrychioli'n dioddef yn fawr oherwydd cysylltiadau trafnidiaeth annigonol, ac mae'r un peth yn wir am etholaethau ar draws Cymru: mae diffyg opsiynau cludiant cyhoeddus dibynadwy ac effeithlon yn rhwystro ein twf economaidd, yn ogystal ag yn effeithio ar fywydau bob dydd miloedd o'n hetholwyr ni. 

Dirprwy Lywydd, mae'n bryd i Lywodraeth y Deyrnas Unedig gydnabod bod y sefyllfa bresennol o drafnidiaeth gyhoeddus yn Arfon ac yng Nghymru yn gwbl annerbyniol, ac mae'n bryd, felly, iddyn nhw ddarparu'r cyllid sy'n ddyledus i ni. Byddai ailddynodi HS2 yn brosiect i Loegr yn unig, a darparu'r cyllid canlyniadol sy'n ddyledus i Gymru, yn gam anferth ymlaen o ran mynd i'r afael â'r diffygion trafnidiaeth presennol.

Yn Arfon mae'n system reilffordd yn hen ffasiwn ac yn annibynadwy. Mae tua 60,000 o bobl yn byw yn y gogledd, a dŷn ni'n cael ein gwasanaethu gan reilffordd arfordir y gogledd—nid y gorau o blith gwasanaethau trên. Dwi'n teithio arni yn aml—oedi, canslo, trenau oer neu boeth, toiledau budr, dim dŵr, dim sedd, ac yn y blaen. Mae hynny yn rhan o fywyd bob dydd defnyddwyr y gogledd. Ac mae'r Prif Weinidog wedi sôn am drydaneiddio rheilffordd yr arfordir yn y gogledd, ond bydd hynny ddim yn digwydd. Does yna ddim hyd yn oed achos busnes ar ei gyfer, ac erbyn hyn, enghraifft oedd lein y gogledd o'r hyn a allai ddigwydd yn sgil canslo HS2 o Birmigham.

Yn ogystal â'r system rheilffordd, mae angen dybryd am fuddsoddiad yn y rhwydwaith bysiau yn Arfon. Mae adroddiad y Sefydliad Bevan ar dlodi yn Arfon, a gyhoeddwyd yr haf yma, yn dilyn comisiwn gan fy nghyd-weithiwr Hywel Williams, yr Aelod Seneddol—mae'r Sefydliad Bevan, yn yr adroddiad, yn adnabod diffyg mynediad at drafnidiaeth fel un o blith nifer o heriau sy'n rhoi pwysau ar aelwydydd yn Arfon ac yn cynyddu eu tebygrwydd o fyw mewn tlodi. Mae'n hetholwyr ni'n dibynnu ar fysiau i gyrraedd y gwaith, yr ysgol ac i gael gofal iechyd, ond mae llawer o'r llwybrau bysiau yn gorfod wynebu cau oherwydd diffyg cyllid. A dyma ddywedodd un o fy etholwyr i, wrth siarad efo Sefydliad Bevan:

'Mae Ceri yn berson ifanc o Nantlle sy'n methu gyrru. Ar hyn o bryd, maen nhw'n dilyn cwrs yng Ngholeg Llandrillo Menai yng Nghaernarfon. Cynhelir y cwrs yn ystod y dydd, ac mae Ceri yn gweithio gyda'r nos mewn bwyty yng Nghaernarfon i ennill arian i'w cynnal wrth wneud y cwrs, ac i helpu eu teulu. Mae Ceri yn byw gyda'u teulu yn Nantlle, ond mae'r bws olaf i'r pentref yn gadael Caernarfon am chwarter wedi pump. Mae hyn yn golygu bod rhaid i Ceri ddibynnu ar lifftiau gan y teulu i gyrraedd adref gyda'r nos, neu os ydyn nhw'n methu â chael lifft, mae'n rhaid iddyn nhw aros gyda'u cefnder sy'n byw yng Nghaernarfon. Byddai'n well gan Ceri beidio â bod yn faich ar eu teulu, ond does ganddyn nhw ddim opsiwn ar wahân i leihau eu horiau yn y gwaith gan nad ydy'r arian y maen nhw’n ei ennill yn ddigon i rentu eu lle eu hunain yng Nghaernarfon.'

Mi fyddai ailddynodi HS2 yn brosiect i Lloegr yn unig, a byddai darparu'r cyllid canlyniadol yn newid byd i bobl yn Arfon ac ar draws Cymru hefyd, ac i filoedd o bobl fel Ceri o Nantlle.

I gloi, beth mae ffiasgo HS2 yn ei olygu? Wel, i mi, mae o'n tanlinellu tri mater o bwys i ni yng Nghymru: yn gyntaf, pa mor ddiffygiol ydy fformiwla Barnett; yn ail, pa mor siomedig ydy'r ffaith na dderbyniodd Llywodraeth Cymru y cynnig i ddatganoli'r rheilffyrdd yn llwyr pan oedd hynny ar y bwrdd; a rŵan, addewid gwag Rishi Sunak i wario biliwn ar lein y gogledd. Dim ymgynghori efo Cymru, mynd dros ein pennau yn llwyr efo rhywbeth sydd ddim yn mynd i ddigwydd, ac mae hynny'n tanlinellu pa mor wan a bregus ydy ein setliad datganoli mewn gwladwriaeth gyfalafol or-ganolog.

I'd like to take this opportunity to speak on behalf of the people of Arfon. The constituency that I'm privileged to represent is suffering greatly because of insufficient public transport links, and the same thing is true for constituencies across Wales: the lack of public transport options that are reliable and effective is hindering our economic growth and the everyday lives of our constituents.

Dirprwy Lywydd, it's time for the UK Government to recognise that the current situation in terms of public transport in Arfon and Wales is entirely unacceptable, and it's time, therefore, for them to provide the funding that we're owed. Redesignating HS2 as an England-only project, and providing the consequential funding that Wales is owed, would be a huge step forward in terms of tackling the transport deficiencies that we face.

In Arfon our railway system is outdated and unreliable. About 60,000 people live in north Wales, and we are served by the north Wales coast line, which isn't the best of train services. I travel on it often—delays, cancellations, cold or hot trains, dirty toilets, no water, no seats, and so forth. That's part of everyday life for rail users in north Wales. And the Prime Minister has talked about electrifying the north Wales coastal line, but that won't happen. There's not even a business case for that, and by now, the north Wales line was just an example of what could happen in the wake of the cancellation of HS2 from Birmingham.

As well as the rail system, we urgently need investment in the bus network in Arfon. A report from the Bevan Foundation on poverty in Arfon that was published this summer, following a commission from my colleague Hywel Williams, the MP—the Bevan Foundation, in the report, does recognise the lack of access to transport as one of a number of challenges that is putting pressure on households in Arfon and increasing the likelihood of living in poverty. Our constituents depend on buses to go to work, to go to school and to access healthcare, but many of the bus routes face closure because of a lack of funding. And this is what one of my constituents said in speaking to the Bevan Foundation:

'Ceri is a young person from Nantlle who can't drive. At present, they follow a course in Llandrillo Menai College in Caernarfon. The course is undertaken during the day, and Ceri works at night in a restaurant in Caernarfon to earn money to sustain them and to help their family. Ceri lives with their family in Nantlle, but the last bus to the village leaves Caernarfon at 5.15 p.m., and this means that Ceri has to rely on lifts from family members to get home at night or, if they can't get a lift, they have to stay with their cousin, who lives in Caernarfon. Ceri would prefer not to be a burden on their family, but they don't have an option other than reducing their working hours, because the money that they earn isn't enough to rent their own place in Caernarfon.'

Redesignating HS2 as an England-only project and providing the consequential funding would be a huge boost for the people of Arfon and Wales, and for thousands of people such as Ceri from Nantlle.

To close, what does the HS2 fiasco mean? Well, to me, it emphasises three important points for us in Wales: first of all, how deficient the Barnett formula is; secondly, how disappointing the fact is that the Welsh Government didn't accept the proposal to devolve rail infrastructure entirely when it was on the table; and now the empty promise by Rishi Sunak to spend a billion on the north Wales line. No consultation with Wales, going over our heads entirely with something that isn't going to happen, and that emphasises how weak and fragile our devolution settlement is in an overcentralised capitalistic state.

17:05

As the tragicomedy of HS2 draws ever on, it's important that we consider the economic impact of transport and the denial of funding. And there are many ways to look at it. We can start, actually, with the Department for Transport's own assessment of the economic impact of HS2, which shows a net hit of £150 million to Wales's GDP, which yet again exposes the utter fallacy of the UK Government's argument that Wales will somehow benefit from a rail project based entirely in England.

As has been noted by the likes of the Productivity Institute, there is a direct correlation between the state of transportation links and economic prosperity. There's no coincidence that rural areas such as Powys, which have some of the worst transport links in the UK, also suffer from some of the lowest levels of productivity in the UK. The reasons for this are self-evident. Poor transport connectivity reinforces a less flexible and less mobile workforce, as well as hindering the potential for business growth. So, it's unsurprising in this respect that the recent survey by the Federation of Small Businesses showed that 63 per cent of the respondents reported frustrations with the current state of Wales's transport infrastructure, especially in terms of its contribution to increased costs, reduced profits and fewer customers. 

It's also important to stress that underinvestment in Wales's rail network does not exist in isolation. As noted by Professor Mark Barry, only 5 to 6 per cent of the UK Government's open market review investment, which itself is a crucial factor in attracting further economic investment, goes towards Welsh routes, despite the fact that our rail network accounts for 11 per cent of the UK total. The latest statistics from the Office of Rail and Road on regional rail usage also underline the extent to which the UK's rail network is aligned to service the economy of London and the south-east, at the expense of the rest of the nations and regions.

Of the 940 million rail journeys made in the UK between April 2021 and March 2022, 57 per cent were either made within London or involved journeys to or from London. This rises to over 75 per cent when journeys within, and to or from, the south-east are included. Meanwhile, less than 2 per cent of the total rail journeys in the UK were either made within Wales or to and from Wales, the second lowest proportion after the north-east, and should be contextualised once again against our 5 per cent share of the UK population and 11 per cent of the total UK rail network. 

To close, Dirprwy Lywydd, at its most fundamental level, the economy is about the connections between people, organisations and Governments. In this respect, the state of our rail infrastructure—which is thoroughly disconnected, dilapidated, and where all tracks lead to London, rather than between our own communities—serves as a fitting analogy for the poor health of our economy as a whole.

Wrth i drasicomedi HS2 rygnu ymlaen, mae'n bwysig ein bod yn ystyried effaith economaidd trafnidiaeth a gwarafun cyllid. Ac mae sawl ffordd o edrych ar hyn. Gallwn ddechrau gydag asesiad yr Adran Drafnidiaeth ei hun o effaith economaidd HS2, sy’n dangos ergyd net o £150 miliwn i gynnyrch domestig gros Cymru, sydd unwaith eto'n datgelu ffolineb llwyr dadl Llywodraeth y DU y bydd Cymru rywsut yn elwa o brosiect rheilffordd sydd wedi’i leoli’n gyfan gwbl yn Lloegr.

Fel y nodwyd gan rai fel y Sefydliad Cynhyrchiant, mae cydberthynas uniongyrchol rhwng cyflwr cysylltiadau trafnidiaeth a ffyniant economaidd. Nid yw'n gyd-ddigwyddiad fod ardaloedd gwledig fel Powys, sydd â rhai o'r cysylltiadau trafnidiaeth gwaethaf yn y DU, hefyd yn dioddef o rai o'r lefelau cynhyrchiant isaf yn y DU. Mae'r rhesymau am hyn yn amlwg. Mae cysylltedd trafnidiaeth gwael yn atgyfnerthu gweithlu llai hyblyg a llai symudol, yn ogystal â rhwystro’r potensial ar gyfer twf busnes. Felly, nid yw’n syndod yn hyn o beth fod yr arolwg diweddar gan y Ffederasiwn Busnesau Bach wedi dangos bod 63 y cant o’r ymatebwyr wedi nodi rhwystredigaeth gyda chyflwr presennol seilwaith trafnidiaeth Cymru, yn enwedig ei gyfraniad at gostau uwch, llai o elw a llai o gwsmeriaid.

Mae hefyd yn bwysig pwysleisio nad yw tanfuddsoddi yn rhwydwaith rheilffyrdd Cymru yn rhywbeth sy'n bodoli ar ei ben ei hun. Fel y nodwyd gan yr Athro Mark Barry, dim ond 5 i 6 y cant o'r buddsoddiad yn adolygiad Llywodraeth y DU o'r farchnad agored, sydd ei hun yn ffactor hollbwysig wrth ddenu buddsoddiad economaidd pellach, sy'n mynd tuag at lwybrau rheilffordd Cymru, er bod ein rhwydwaith rheilffyrdd yn 11 y cant o gyfanswm rheilffyrdd y DU. Mae ystadegau diweddaraf Swyddfa'r Rheilffyrdd a'r Ffyrdd ar y defnydd o reilffyrdd rhanbarthol hefyd yn tanlinellu i ba raddau y mae rhwydwaith rheilffyrdd y DU wedi’i alinio i wasanaethu economi Llundain a’r de-ddwyrain, ar draul gweddill y gwledydd a’r rhanbarthau.

O’r 940 miliwn o deithiau trên a wnaed yn y DU rhwng mis Ebrill 2021 a mis Mawrth 2022, gwnaed 57 y cant naill ai yn Llundain, neu roeddent yn deithiau i neu o Lundain. Mae hyn yn codi i dros 75 y cant pan fydd teithiau o fewn, ac i neu o dde-ddwyrain Lloegr yn cael eu cynnwys. Yn y cyfamser, cafodd llai na 2 y cant o holl deithiau rheilffordd y DU naill ai eu gwneud yng Nghymru neu i ac o Gymru, sef y gyfran isaf ond un ar ôl gogledd-ddwyrain Lloegr, a dylid ystyried hynny, unwaith eto, yng nghyd-destun y ffaith bod gennym gyfran o 5 y cant o boblogaeth y DU ac 11 y cant o holl rwydwaith rheilffyrdd y DU.

I gloi, Ddirprwy Lywydd, ar ei lefel fwyaf sylfaenol, mae a wnelo'r economi â'r cysylltiadau rhwng pobl, sefydliadau a Llywodraethau. Yn hyn o beth, mae cyflwr ein seilwaith rheilffyrdd—sy'n gwbl ddigyswllt ac wedi dadfeilio, a lle mae pob trac yn arwain i Lundain, yn hytrach na rhwng ein cymunedau ein hunain—yn cyfateb yn addas i iechyd gwael ein heconomi yn gyffredinol.

17:10

A galwaf ar y Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd, Lee Waters. 

I call on the Deputy Minister for Climate Change, Lee Waters. 

Diolch, Dirprwy Lywydd, and I'd like to thank Plaid Cymru for tabling the debate and the chance for us to debate in this Senedd the latest twist and turns of a shambolic UK rail policy. Can I just say to begin with to the Conservatives: is there nothing that this Government will do to Wales that they will not defend? This is, by any measure, a shambolic set of circumstances. There is no upside for Wales from this, and you are desperately trying to find one. And it, I'm afraid, completely undermines your credibility when the case you seek to advance is so poor. This is, I think, a situation we should all be concerned about in terms of how public policy is being conducted in this country. I take no pleasure from it at all.

Let me be clear: we want the whole of the Wales and borders line to be electrified. We worked on a cross-party basis in this Chamber to make the case for the electrification of the railway line to Swansea, and we were pleased when that was agreed, and it fell apart. And it fell apart because the UK Government and Network Rail had done none of the preparatory work you need to do to build a case for rail investment. There was no preparation done at all, and the costs ran out of control, and the UK Government broke its promise. And they've learnt nothing from that mistake. They're doing it again. They did it with HS2, and that's why they pulled so many legs off HS2—it now looks more like a pogo stick—and now they're suggesting to do the same for the north Wales main line. Just days after they made that random announcement, which not only did Network Rail not know about, Avanti Trains didn't know about, Transport for Wales didn't know about, the Department for Transport itself didn't know about this—. This was a Conservative political spectacle for their conference, with no workings out behind it, without any industry buy-in, and without any co-operation to make it in any way meaningful. 

So, I'm really disappointed that the Conservatives in this Senedd take it at face value, even though just days after making the announcement, the Prime Minister conceded it was just an example of what might be spent in the unlikely event this Conservative Government survives long enough to be able to spend it. We are not sure at all if there would be any consequentials for Wales that Natasha Asghar was claiming with confidence there would be—I don't know how she can; I suspect she's just making it up, because it's certainly not a position that the DfT has been able to confirm. We have no idea what status the Northern Powerhouse rail would be given, and whether or not it would be classified, as HS2 was, as an England and Wales UK project, which was designed to cheat us out of our reasonable share of it. 

Just 2 per cent of the railway line in Wales controlled by the UK Government—and let's be clear, this is is a non-devolved responsibility—is electrified, compared to about 40 per cent of the railway in England. And as Luke Fletcher rightly said, the whole system is designed to prop up the economy of London and the south-east, not about the needs of passengers all over Wales. In fact, the latest Network Rail plans for maintenance over it's next what they call control period 7, shows the UK Government body that Natasha Asghar’s so keen to give more money to, over the head of the Welsh Government, is planning a managed decline of the Welsh railway—a reduction in maintenance spending that will result in more signalling failures, more delays, slower speeds for trains and poorer services for passengers. So, that’s their priority for Wales. They can announce as many glitzy, empty promises as they like from the stage in Manchester, but the truth speaks for itself. They haven’t invested. They’ve come up with schemes that take money out of the Welsh economy, as Luke Fletcher said, and now they’re offering a fantasy announcement with nothing behind it. Don’t be fooled. [Interruption.] I’d be happy to take an intervention. 

Diolch, Ddirprwy Lywydd, a hoffwn ddiolch i Blaid Cymru am gyflwyno'r ddadl a'r cyfle inni gael dadl yn y Senedd hon ar y datblygiadau diweddaraf ym mholisi rheilffyrdd gwarthus y DU. A gaf fi ofyn, i ddechrau, i'r Ceidwadwyr: a oes unrhyw beth y byddai'r Llywodraeth hon yn ei wneud i Gymru na fyddent yn ei amddiffyn? Mae hon, yn ôl unrhyw fesur, yn set gwbl warthus o amgylchiadau. Nid oes gan hyn unrhyw ymyl arian i Gymru, ac rydych yn gwneud eich gorau glas i geisio dod o hyd i un. Ac mae arnaf ofn fod hynny'n tanseilio eich hygrededd yn llwyr pan fo'r ddadl rydych yn ceisio'i gwneud mor wan. Credaf fod hon yn sefyllfa y dylai pob un ohonom fod yn bryderus yn ei chylch o ran y modd y cyflawnir polisi cyhoeddus yn y wlad hon. Nid wyf yn cael unrhyw bleser o hynny o gwbl.

Gadewch imi ddweud yn glir: rydym am i reilffordd gyfan Cymru a’r gororau gael ei thrydaneiddio. Fe fuom yn gweithio ar sail drawsbleidiol yn y Siambr hon i wneud yr achos dros drydaneiddio’r rheilffordd i Abertawe, ac roeddem yn falch pan gytunwyd ar hynny, ac fe chwalodd hynny. Ac fe chwalodd am nad oedd Llywodraeth y DU na Network Rail wedi gwneud dim o'r gwaith paratoi y mae angen ei wneud i adeiladu achos dros fuddsoddi mewn rheilffyrdd. Ni wnaed unrhyw waith paratoi o gwbl, a chynyddodd y costau y tu hwnt i bob rheolaeth, a thorrodd Llywodraeth y DU ei haddewid. Ac nid ydynt wedi dysgu unrhyw beth o'r camgymeriad hwnnw. Maent yn gwneud yr un peth eto. Gwnaethant hynny gyda HS2, a dyna pam y gwnaethant dynnu cymaint o gymalau oddi ar HS2—mae bellach yn edrych yn debycach i ffon bogo—a nawr, maent yn awgrymu gwneud yr un peth ar gyfer prif reilffordd gogledd Cymru. Ychydig ddyddiau ar ôl iddynt wneud y cyhoeddiad hwnnw o nunlle, na wyddai Network Rail amdano, na wyddai Avanti Trains amdano, na wyddai Trafnidiaeth Cymru amdano, ac na wyddai'r Adran Drafnidiaeth ei hun amdano hyd yn oed—. Sioe wleidyddol Geidwadol ar gyfer eu cynhadledd oedd hon, heb unrhyw waith cynllunio y tu ôl iddi, heb unrhyw gefnogaeth gan y diwydiant, a heb unrhyw gydweithredu i'w gwneud yn ystyrlon mewn unrhyw ffordd.

Felly, rwy'n siomedig iawn fod y Ceidwadwyr yn y Senedd hon yn derbyn hyn ar ei olwg, er i Brif Weinidog y DU gyfaddef ychydig ddyddiau ar ôl gwneud y cyhoeddiad mai enghraifft yn unig ydoedd o'r hyn y gellid ei wario pe bai'r Llywodraeth Geidwadol hon yn goroesi'n ddigon hir i allu ei wario. Nid ydym yn siŵr o gwbl a fyddai unrhyw gyllid canlyniadol yn dod i Gymru, fel roedd Natasha Asghar yn ei honni'n hyderus—nid wyf yn gwybod sut y gall wneud hynny; rwy'n tybio ​​ei bod yn dyfeisio'r cyfan, oherwydd yn sicr, nid yw'n safbwynt y mae'r Adran Drafnidiaeth wedi gallu ei gadarnhau. Nid oes gennym unrhyw syniad pa statws a fyddai'n cael ei roi i reilffordd Pwerdy Gogledd Lloegr, ac a fyddai’n cael ei chategoreiddio, fel HS2, yn brosiect Cymru a Lloegr, a gynlluniwyd i’n twyllo o’n cyfran resymol ohono.

Dim ond 2 y cant o'r rheilffyrdd yng Nghymru a reolir gan Lywodraeth y DU—a gadewch inni fod yn glir, mae hwn yn gyfrifoldeb nad yw wedi’i ddatganoli—sydd wedi’u trydaneiddio, o gymharu ag oddeutu 40 y cant o reilffyrdd Lloegr. Ac fel y dywedodd Luke Fletcher yn gywir ddigon, mae’r system gyfan wedi’i chynllunio i gefnogi economi Llundain a de-ddwyrain Lloegr, yn hytrach nag anghenion teithwyr ledled Cymru. Mewn gwirionedd, mae cynlluniau diweddaraf Network Rail ar gyfer gwaith cynnal a chadw dros yr hyn y maent yn ei alw’n gyfnod rheoli 7, yn dangos bod y corff Llywodraeth y DU y mae Natasha Asghar mor awyddus i roi mwy o arian iddo yn hytrach nag i Lywodraeth Cymru, yn cynllunio ar gyfer dirywiad rheoledig rheilffordd Cymru—gostyngiad yn y gwariant ar gynnal a chadw a fydd yn arwain at fwy o signalau'n methu, mwy o oedi, cyflymderau arafach i drenau a gwasanaethau gwaeth i deithwyr. Felly, dyna eu blaenoriaeth i Gymru. Gallant gyhoeddi cymaint o addewidion mawreddog, gwag ag y dymunant ar y llwyfan ym Manceinion, ond mae'r gwir yn siarad drosto'i hun. Nid ydynt wedi buddsoddi. Maent wedi creu cynlluniau sy’n mynd ag arian o economi Cymru, fel y dywedodd Luke Fletcher, a nawr, maent yn cynnig cyhoeddiad ffantasïol heb unrhyw beth y tu ôl iddo. Peidiwch â chael eich twyllo. [Torri ar draws.] Rwy'n fwy na pharod i dderbyn ymyriad.

17:15

What would it take to satisfy you, then, in terms of—? From a Prime Minister who came out and said, 'I will electrify the north Wales line'—what would it take? Come on—be honest, Deputy Minister. What would it take for you to be impressed and to welcome and have a bit of ambition for Wales? 

Beth fyddai'n ei gymryd i'ch bodloni, felly, o ran—? Gan Brif Weinidog y DU a ddywedodd, 'Rwyf am drydaneiddio rheilffordd gogledd Cymru’—beth fyddai'n ei gymryd? Dewch—byddwch yn onest, Ddirprwy Weinidog. Beth fyddai’n ei gymryd i greu argraff arnoch ac ichi groesawu rhywfaint o uchelgais dros Gymru?

—are you happy that the rolling stock—

—a ydych chi'n fodlon fod y cerbydau trên—

What it would take for me to be impressed is if they stick to their word. They gave their word to electrify the railway to Swansea; they broke their word. You’re willing to take their word they’ll electrify the railway line to north Wales. You can’t trust their word, and the reason I know you can’t trust their word is because there are no workings-out behind it. This would take at least 10 years. It would cost at least £2 billion. There is no work done behind it. It’s a complete fantasy.

Instead, we have been working maturely and constructively with the Department for Transport in London. I’ve met Huw Merriman, the rail Minister, I’ve met Mark Harper, the transport Secretary, both of whom I thought were decent, honourable men, and we’ve agreed, worked with officials, on a joint set of priorities that the Department for Transport and the Welsh Government agree are sensible ways forward under the Wales rail board, itself a recommendation of the Conservative-led Welsh Affairs Committee. That rail board has come up with a list of priorities for north Wales. Electrification was not at the top of the list, because it can’t be delivered quickly and there’s no work behind it. Instead there are things that could be done that would actually help passengers in north Wales in the short and medium term, and that’s including upgrading services between Wrexham and Liverpool, unlocking the capacity constraints at Chester that are holding north Wales back, and improving line speeds on the north Wales main line. Now, that would actually mean something. That would be based on consensus, that would be based on analysis, that would be based on stakeholder approval, and they have done none of that. Instead they’ve come up with an eye-catching initiative that they backed down on within days. It is a contemptible way to treat Wales and the people we all represent, and I think it’s a disgrace for these benches to defend it simply because their party in London have announced it, even though nobody takes it seriously, especially the rail industry.

We instead have set up the Burns commission. It has done a sober piece of analysis. It’s about to publish its final report. It has engaged with stakeholders. It will have a list of schemes—road, rail, active travel—for north Wales, and what we need to do now is to work with the local stakeholders, with the UK Government, on a programme of investment to deliver that. That’s what Wales needs, not pie-in-the-sky announcements that have nothing behind them.

Yr hyn y byddai'n ei gymryd i greu argraff arnaf yw pe baent yn cadw at eu gair. Cawsom eu gair y byddent yn trydaneiddio'r rheilffordd i Abertawe; torasant eu gair. Rydych yn fodlon derbyn eu gair y byddant yn trydaneiddio’r rheilffordd i ogledd Cymru. Ni allwch ymddiried ynddynt, a'r rheswm y gwn na allwch ymddiried ynddynt yw am nad oes unrhyw waith cyfrifo wedi'i wneud arno. Byddai hyn yn cymryd o leiaf 10 mlynedd. Byddai’n costio o leiaf £2 biliwn. Nid oes unrhyw waith cyfrifo wedi'i wneud ar ei gyfer. Mae'n ffantasi llwyr.

Yn hytrach, rydym wedi bod yn gweithio’n aeddfed ac yn adeiladol gyda’r Adran Drafnidiaeth yn Llundain. Rwyf wedi cyfarfod â Huw Merriman, y Gweinidog rheilffyrdd, rwyf wedi cyfarfod â Mark Harper, yr Ysgrifennydd trafnidiaeth, ac roeddwn yn credu bod y ddau ohonynt yn ddynion da, anrhydeddus, ac rydym wedi cytuno, wedi gweithio gyda swyddogion ar set o flaenoriaethau ar y cyd y mae'r Adran Drafnidiaeth a Llywodraeth Cymru yn cytuno eu bod yn ffyrdd synhwyrol ymlaen o dan fwrdd rheilffyrdd Cymru, sydd ei hun yn argymhelliad gan y Pwyllgor Materion Cymreig, a arweinir gan y Ceidwadwyr. Mae’r bwrdd rheilffyrdd hwnnw wedi llunio rhestr o flaenoriaethau ar gyfer gogledd Cymru. Nid oedd trydaneiddio ar frig y rhestr gan nad yw'n rhywbeth y gellir ei gyflawni'n gyflym ac nid oes unrhyw waith cynllunio wedi'i wneud arno. Yn hytrach, mae pethau y gellid eu gwneud a fyddai'n helpu teithwyr yn y gogledd yn y tymor byr a chanolig, ac mae hynny'n cynnwys uwchraddio gwasanaethau rhwng Wrecsam a Lerpwl, datgloi cyfyngiadau capasiti yng Nghaer sy'n rhwystro gogledd Cymru, a gwella cyflymderau ar brif reilffordd y gogledd. Nawr, byddai hynny, mewn gwirionedd, yn golygu rhywbeth. Byddai hynny’n seiliedig ar gonsensws, byddai’n seiliedig ar ddadansoddi, byddai’n seiliedig ar gymeradwyaeth rhanddeiliaid, ac nid ydynt wedi gwneud dim o hynny. Yn hytrach, maent wedi creu menter drawiadol y gwnaethant gefnu arni o fewn dyddiau. Mae’n ffordd warthus o drin Cymru a’r bobl a gynrychiolir gan bawb ohonom, ac rwy'n credu ei bod yn warthus i’r meinciau hyn ei hamddiffyn am ddim rheswm heblaw'r ffaith mai eu plaid yn Llundain a'i cyhoeddodd, er nad oes unrhyw un yn ei chymryd o ddifrif, yn enwedig y diwydiant rheilffyrdd.

Yn hytrach, rydym wedi sefydlu comisiwn Burns. Mae wedi gwneud dadansoddiad pwyllog. Mae ar fin cyhoeddi ei adroddiad terfynol. Mae wedi ymgysylltu â rhanddeiliaid. Bydd ganddo restr o gynlluniau—ffyrdd, rheilffyrdd, teithio llesol—ar gyfer gogledd Cymru, a’r hyn y mae angen inni ei wneud nawr yw gweithio gyda’r rhanddeiliaid lleol, gyda Llywodraeth y DU, ar raglen fuddsoddi i gyflawni hynny. Dyna sydd ei angen ar Gymru, nid cyhoeddiadau breuddwyd gwrach heb unrhyw beth y tu ôl iddynt.

Diolch, Dirprwy Lywydd, a diolch i bawb sydd wedi cymryd rhan yn y ddadl.

Thank you, Dirprwy Lywydd, and thank you to everyone who participated in the debate.

I welcome that Natasha and the Conservatives are making the case to the UK Government for us to get this funding, though I cannot see how Mr Sunak’s announcements made last week would benefit Wales, especially when that announcement on the north Wales main line has disintegrated. No feasibility study has been conducted, evidently. I just don’t believe that jam tomorrow will ever become reality from that Government. But I do welcome the fact that you’re making this case. I hope that they’ll listen. I’m afraid that I won’t really hold my breath on it. But Rhun reminded us of how HS2 has been a study in how not to conduct an infrastructure project. This, I agree, is an example of how constitutional matters take on real-life immediate relevance.

Rwy'n croesawu'r ffaith bod Natasha a’r Ceidwadwyr yn dadlau'r achos i Lywodraeth y DU dros roi'r cyllid hwn i ni, er na allaf weld sut y byddai cyhoeddiadau Mr Sunak yr wythnos diwethaf o fudd i Gymru, yn enwedig pan fo'r cyhoeddiad ar brif reilffordd gogledd Cymru wedi syrthio'n ddarnau. Nid oes astudiaeth ddichonoldeb wedi'i chynnal, yn amlwg. Ni chredaf y bydd addewidion ar gyfer yfory byth yn dod yn realiti gan y Llywodraeth honno. Ond rwy'n croesawu'r ffaith eich bod yn dadlau'r achos hwn. Rwy'n gobeithio y byddant yn gwrando. Mae arnaf ofn na fyddaf yn dal fy ngwynt ar hynny. Ond cawsom ein hatgoffa gan Rhun o sut mae HS2 wedi bod yn enghraifft berffaith o sut i beidio â chyflawni prosiect seilwaith. Mae hyn, rwy’n cytuno, yn enghraifft o sut mae materion cyfansoddiadol yn berthnasol iawn i fywyd go iawn.

Mae colli cysylltiad Crewe yn amlygu beth roeddem ni oll wedi gwybod ers blynyddoedd—dydy Cymru byth yn flaenoriaeth i San Steffan. Dyw hi byth yn flaenoriaeth i bleidiau San Steffan. 

The loss of the connection to Crewe does highlight what we've all known for years—Wales is never a priority for Westminster. It's never a priority for the parties in Westminster.

Carolyn talked us through the many complications that could ensue from hastily announced, unplanned-for projects. Mr Sunak's announcement on the north Wales main line was just one of those projects and he's already rowed back from it. 

Soniodd Carolyn am y cymhlethdodau niferus a allai ddeillio o brosiectau na chynlluniwyd ar eu cyfer ac a gyhoeddwyd ar frys. Dim ond un o'r prosiectau hynny oedd cyhoeddiad Mr Sunak ar brif reilffordd gogledd Cymru, ac mae eisoes wedi cefnu arno.

Soniodd Siân am y cysylltiadau trafnidiaeth annigonol yn Arfon ac fel mae hynny'n rhwystro twf economaidd. Oedi, canslo, trenau rhy'n oer neu'n rhy boeth, dim toiledau, dim dŵr—does ryfedd fod cyn lleied o bobl yn dewis defnyddio trenau mewn rhai rhannau o Gymru lle maen nhw ar gael. Byddai'r biliynau hynny'n gwneud cymaint o wahaniaeth.

Siân talked about the inadequate transport links in Arfon and how that is a barrier to economic growth. Delays, cancellations, trains being too cold or too warm, no toilets, no water—is it any surprise that so few people choose to use the trains in some parts of Wales where they're available? Those billions of pounds would do so much to transform the situation. 

For Luke, HS2 is a tragicomedy. And yes, we can laugh at the boldness, the audacity of the claims that a railroad outside our borders benefits us. If we didn't laugh, we'd cry, and maybe it's a cry that's needed—an outcry from Wales, that we demand, and that we demand that those demands will be met.

It's a shame, Dirprwy Lywydd, that, for a motion that has invited and united all of our parties in this Chamber, so few Members from other parties have been present for the debate. But I do welcome, and I mean that sincerely, I do welcome the contributions from all Members. 

The Deputy Minister set out why the UK Government has continued to break promises for rail projects—because they don't do the planning, or perhaps the projects are never intended to be kept to. But it's maddening that so many announcements and decisions have been made and unmade by Westminster without consultation with our Government or our Parliament. It is an insult to this legislature and all its Members. Now, we cannot allow that to be normalised or shrugged off. Wales deserves better than that. 

There can be no justification for Westminster's insistence that HS2 benefits Wales. It should be equally straightforward to say that whichever party has the power to put things right must do that. But I'd say again: decisions which determine our direction of travel in Wales, both literal and metaphorical, should be made in Wales. HS2 is a project that won't start when it was meant to and won't reach its intended destination. It's a metaphor that writes itself, but how can we right the wrong of the funding if not by demanding that Westminster Governments share a duty, an obligation, to give us the billions that we're owed? If it's good enough for Scotland, it's good enough for us.

I urge Members to support this motion, to say clearly, without qualification, to Westminster: we demand what is rightfully ours. 

I Luke, mae HS2 yn drasicomedi. A gallwn, fe allwn chwerthin am ben haerllugrwydd, ehofndra'r honiadau fod rheilffordd y tu hwnt i'n ffiniau o fudd i ni. Pe na baem yn chwerthin, byddem yn crio, ac efallai fod angen crio—cri gan Gymru, ein bod yn mynnu bod y galwadau hynny'n cael eu hateb.

Mae'n drueni, Ddirprwy Lywydd, am gynnig sydd wedi gwahodd ac uno pob un o'n pleidiau yn y Siambr hon, fod cyn lleied o Aelodau o bleidiau eraill wedi bod yn bresennol ar gyfer y ddadl. Ond rwy'n ddiffuant yn croesawu cyfraniadau'r holl Aelodau.

Nododd y Dirprwy Weinidog pam fod Llywodraeth y DU wedi parhau i dorri addewidion mewn perthynas â phrosiectau rheilffyrdd—am nad ydynt yn gwneud y gwaith cynllunio, neu efallai nad oedd bwriad erioed i gadw at y prosiectau. Ond mae'r ffaith bod cymaint o gyhoeddiadau a phenderfyniadau wedi'u gwneud a'u dad-wneud gan San Steffan heb unrhyw ymgynghori â'n Llywodraeth na'n Senedd yn fy nghynddeiriogi. Mae’n sarhad ar y ddeddfwrfa hon a’i holl Aelodau. Nawr, ni allwn ganiatáu i hynny gael ei normaleiddio na'i ddiystyru. Mae Cymru yn haeddu gwell na hynny.

Ni all fod unrhyw gyfiawnhad dros honiad San Steffan fod HS2 o fudd i Gymru. Dylai fod yr un mor hawdd dweud y dylai pa blaid bynnag sydd â’r grym i unioni pethau wneud hynny. Ond rwy'n dweud eto: dylai penderfyniadau sy'n pennu ein cyfeiriad teithio yng Nghymru, yn llythrennol ac yn drosiadol, gael eu gwneud yng Nghymru. Mae HS2 yn brosiect na fydd yn dechrau pan oedd i fod i ddechrau, ac na fydd yn cyrraedd y cyrchfan y bwriadwyd iddo ei gyrraedd. Mae'n drosiad sy'n ysgrifennu ei hun, ond sut y gallwn unioni anghyfiawnder y cyllid heb fynnu bod Llywodraethau San Steffan yn rhannu dyletswydd, rhwymedigaeth, i ddarparu'r biliynau sy'n ddyledus i ni? Os yw'n ddigon da i'r Alban, mae'n ddigon da i ni.

Rwy'n annog yr Aelodau i gefnogi’r cynnig hwn, i ddweud yn glir ac yn ddiamod wrth San Steffan: rydym yn mynnu’r hyn y mae gennym hawl iddo.

17:20

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig heb ei ddiwygio? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Oes. Felly gohirir y bleidlais ar yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.

The proposal is to agree the motion without amendment. Does any Member object? [Objection.] There is objection. I will therefore defer voting under this item until voting time. 

Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.

Voting deferred until voting time.

8. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Iechyd meddwl
8. Welsh Conservatives Debate: Mental health

Detholwyd y gwelliannau canlynol: gwelliant 1 yn enw Lesley Griffiths, a gwelliannau 2 a 3 yn enw Heledd Fychan. Os derbynnir gwelliant 1, caiff gwelliannau 2 a 3 eu dad-ddethol.

The following amendments have been selected: amendment 1 in the name of Lesley Griffiths, and amendments 2 and 3 in the name of Heledd Fychan. If amendment 1 is agreed, amendments 2 and 3 will be deselected.

Eitem 8 heddiw yw dadl y Ceidwadwyr Cymreig—iechyd meddwl. A galwaf ar James Evans i wneud y cynnig. 

Item 8 today is the Welsh Conservatives debate—mental health. And I call on James Evans to move the motion. 

Cynnig NDM8374 Darren Millar

Cynnig bod y Senedd:

1. Yn nodi mai dydd Mawrth 10 Hydref yw Diwrnod Iechyd Meddwl y Byd.

2. Yn croesawu sefydlu gwasanaeth 24/7 111 pwyso 2 GIG Cymru.

3. Yn gresynu:

a) bod hunan-niwed yn un o’r pum prif resymau am dderbyniadau meddygol a bod cyfraddau hunanladdiad ar gynnydd;

b) bod nifer y plant sy'n aros mwy na 4 wythnos am eu hapwyntiad iechyd meddwl cyntaf yng Nghymru ar gynnydd; ac

c) nad yw iechyd meddwl yn cael ei drin â'r un flaenoriaeth ag iechyd corfforol.

4. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i:

a) cyflwyno deddf iechyd meddwl newydd i Gymru i wella mynediad at gymorth a thriniaeth iechyd meddwl i gleifion a'u teuluoedd a sicrhau cydraddoldeb o ran iechyd meddwl ac iechyd corfforol;

b) sicrhau bod gwariant ar wasanaethau iechyd meddwl a llesiant yn cynyddu mewn termau real bob blwyddyn er mwyn ateb y galw am wasanaethau iechyd meddwl;

c) ymrwymo i ddarparu uned anhwylderau bwyta benodedig ar gyfer cleifion mewnol yng Nghymru; a

d) sicrhau bod pob corff cyhoeddus yng Nghymru yn cynnig hyfforddiant cymorth cyntaf iechyd meddwl i’w staff.

Motion NDM8374 Darren Millar

To propose that the Senedd:

1. Notes that Tuesday 10 October is World Mental Health Day.

2. Welcomes the establishment of the 24/7 NHS 111 Wales press 2 service.

3. Regrets that:

a) self-harm is one of the top five causes of medical admissions and that suicide rates are increasing;

b) the number of children waiting more than 4 weeks for a first mental health appointment in Wales is rising; and

c) mental health is not treated with the same priority as physical health.

4. Calls on the Welsh Government to:

a) introduce a new mental health act for Wales to improve access to mental health support and treatment for patients and their families and ensure that mental health has parity of esteem with physical health;

b) ensure that spending on mental health and wellbeing services is increased in real terms annually to meet the demands placed on mental health services;

c) commit to providing a dedicated in-patient eating disorder unit in Wales; and

d) ensure that all public bodies in Wales offer mental health first aid training to staff.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch, Deputy Presiding Officer, and I move the motion tabled in the name of my colleague, Darren Millar. 

Today, I stand before you to address a topic of great importance, a debate to mark that 10 October was World Mental Health Day and that greater action is needed on delivering a first-class mental health service here in Wales.

Mental health and well-being is not merely a medical issue. It's an issue that affects all elements of our lives. It's a shared challenge that we must confront together as a compassionate and supportive society, where no-one should suffer in silence or be afraid to ask for help. As some may know, one in four of us will experience a mental health problem at some point in our lives, so having the appropriate levels of support when needed is vitally important. Here in Wales, with our rich history and our vibrant culture, is a nation known for its resilience and community spirit. But, even in our close-knit communities, mental health issues affect countless people, whether that's directly or indirectly. In the face of this challenge we must move to a position where mental health is given the same status as physical health and where people are happy to discuss their challenges in an open and tolerant society. 

Firstly, we must break the stigma that surrounds mental health, just as we would with someone who is suffering from a physical ailment. Refraining from stigmatising those facing mental health struggles by fostering a culture of openness and acceptance, where individuals feel comfortable seeking help without fear or judgment, would be a major breakthrough in what we need to do here in Wales to shift that conversation altogether. We believe this begins with education, starting in our schools, where we teach our young people about mental health, resilience and the importance of seeking support, and, most importantly, being kind to one another.

Diolch, Ddirprwy Lywydd, ac rwy'n gwneud y cynnig a gyflwynwyd yn enw fy nghyd-Aelod, Darren Millar.

Heddiw, rwy'n sefyll ger eich bron i fynd i’r afael â phwnc pwysig iawn, dadl i nodi mai 10 Hydref oedd Diwrnod Iechyd Meddwl y Byd, a bod angen mwy o weithredu ar ddarparu gwasanaeth iechyd meddwl o’r radd flaenaf yma yng Nghymru.

Nid mater meddygol yn unig yw iechyd meddwl a lles. Mae'n fater sy'n effeithio ar bob elfen o'n bywydau. Mae'n her a rennir y mae'n rhaid inni ei goresgyn gyda'n gilydd fel cymdeithas dosturiol a chefnogol, lle na ddylai unrhyw un ddioddef yn dawel na bod ag ofn gofyn am gymorth. Fel y bydd rhai ohonoch yn gwybod efallai, bydd un o bob pedwar ohonom yn wynebu problem iechyd meddwl ar ryw adeg yn ein bywydau, felly mae cael y lefelau priodol o gymorth pan fo'i angen yn hanfodol bwysig. Yma yng Nghymru, gyda’n hanes cyfoethog a’n diwylliant bywiog, rydym yn genedl sy’n enwog am ei gwytnwch a’i hysbryd cymunedol. Ond hyd yn oed yn ein cymunedau clos, mae materion iechyd meddwl yn effeithio ar bobl ddirifedi, boed yn uniongyrchol neu’n anuniongyrchol. Yn wyneb yr her hon, mae'n rhaid inni gyrraedd sefyllfa lle mae iechyd meddwl yn cael yr un statws ag iechyd corfforol a lle mae pobl yn barod i drafod eu heriau mewn cymdeithas agored a goddefgar.

Yn gyntaf, mae'n rhaid inni dorri’r stigma sydd ynghlwm wrth iechyd meddwl, yn union fel y byddem yn ei wneud gyda rhywun sy’n dioddef o anhwylder corfforol. Byddai ymatal rhag stigmateiddio’r bobl hynny sy’n wynebu problemau iechyd meddwl drwy feithrin diwylliant o fod yn agored ac o dderbyniad, lle mae unigolion yn teimlo’n gyfforddus yn ceisio cymorth heb ofn na beirniadaeth, yn gam mawr ymlaen yn yr hyn y mae angen inni ei wneud yma yng Nghymru i newid y sgwrs honno’n gyfan gwbl. Rydym yn creu bod hyn yn dechrau gydag addysg, yn dechrau yn ein hysgolion, lle rydym yn addysgu ein pobl ifanc am iechyd meddwl, gwytnwch a phwysigrwydd ceisio cymorth, ac yn bwysicaf oll, am fod yn garedig tuag at ein gilydd.

We should all be well aware of the current state of the mental health and well-being of our young people and how it is key in their development. The pandemic caused serious problems for our children and young people, and the long-term effects of that are being felt now, so we need to make sure that, in our schools, we have that specialist support that those children need. However, despite the promises and the times we've heard it, time and time again, the number of children waiting four weeks or more for their first appointment with child and adolescent mental health services and mental health services in Wales is rising, and that trend must stop, because children shouldn't be getting to CAMHS treatment. Early intervention and prevention is far better than going to that acute service, and the whole-school approach that the Government is pushing needs to be strengthened to make sure that we prioritise the mental health of our young people. We must also ensure that there are the necessary resources available to those in need and that funding for mental health increases in real terms to meet the demands placed on mental health services across Wales.

It's an unfortunate reality that not everyone has access to the mental health services that they require. Our healthcare system should be better equipped to handle mental health issues, reducing waiting times and ensuring that no-one is left without help and support when they need it the most. According to Project HOPE, two thirds of people with mental health conditions do not receive the care that they need, so we all must do what we need to do here to make sure that people get the support they need and we need to make sure that more is done with the third and charity sector to make sure that we get that help right across the board.

Reflecting on where we are as a nation, I grow particularly concerned about the rise in loneliness. Loneliness is a subtle but dangerous threat in the realms of mental health, and, as a national survey highlighted, 13 per cent of people in Wales were found to be lonely. This figure has remained steady over the previous two years. And as we approach the winter months, we must also remember seasonal affective disorder, or SAD, or winter depression, as most of us know it. It affects one in three people in the UK, yet many people do not seek the support that they need to deal with that. So, I think it's incumbent on the Government to actually promote the help and support that people can get through those winter months to make sure that nobody is suffering at home on their own.

In Wales, there has been some progress in recent years, by investing in community-based services and providing some better mental health support for issues. And one thing we support on these benches is the NHS '111 press 2' service, which I and my group have welcomed as a positive step forward by the Minister, and we're very keen to know exactly how that roll-out is going and how many people that is supporting across Wales. However, there is still much more work that needs to be done. It is crucial that we continue to prioritise mental health funding and support as the well-being of our citizens is not only a moral obligation, but it's also a critical factor in the nation's overall prosperity.

One route that my group and I have been pushing for for many years is a purpose-built mental health Act for Wales. The Act would enable us to work within the unique health and social care system we have here in Wales, providing a bespoke approach to improving the mental health provisions that are more compatible with wider Welsh law and policy. For one, I want to make sure that all public bodies in Wales are offering mental health first aid training to their staff—that is something that should be an absolute bare minimum. And something else that I think the Government should look at is strengthening the Mental Health (Wales) Measure 2010, a key part of legislation that was brought forward here by a previous Conservative Member, Jonathan Morgan. It was very good for the time and I think that needs to be looked at again, at how we can strengthen that and make it better for the future. But one element that I do wish to touch on that is important to me and a number of Members in this Chamber is a specialist in-patient eating disorder unit here in Wales. I know the Welsh Government have a commitment in this area and I know the Minister is keen to push this, so I'd be keen if she could provide a response on this matter to see where we are with this, because I think people have waited long enough for this service to be delivered here in Wales.

In conclusion, mental health is not a problem that can be swept under the rug. It's an issue that affects everyone, so let's create a Wales where mental health is a priority, where individuals feel safe and encouraged to seek help and where we're united in our commitment to improving the mental health and well-being of our nation. Together, we can build a culture of openness in Wales, where everybody across our country has the opportunity to live a life that is mentally and emotionally fulfilling. Diolch, Llywydd.

Dylai pob un ohonom fod yn ymwybodol iawn o gyflwr presennol iechyd meddwl a lles ein pobl ifanc a sut maent yn allweddol yn eu datblygiad. Achosodd y pandemig broblemau difrifol i’n plant a’n pobl ifanc, ac mae effeithiau hirdymor hynny i’w teimlo nawr, felly mae angen inni sicrhau bod gennym y cymorth arbenigol sydd ei angen ar y plant hynny yn ein hysgolion. Fodd bynnag, er gwaethaf yr addewidion a faint o weithiau rydym wedi'u clywed, dro ar ôl tro, mae nifer y plant sy’n aros pedair wythnos neu fwy am eu hapwyntiad cyntaf gyda gwasanaethau iechyd meddwl plant a’r glasoed a gwasanaethau iechyd meddwl yng Nghymru ar gynnydd, ac mae'n rhaid i'r duedd honno ddod i ben, gan na ddylai plant fod yn cyrraedd triniaeth gyda'r gwasanaethau iechyd meddwl plant a’r glasoed. Mae atal ac ymyrryd yn fuan yn llawer gwell na chyrraedd y gwasanaeth acíwt hwnnw, ac mae angen cryfhau’r dull ysgol gyfan y mae’r Llywodraeth yn ei hybu i sicrhau ein bod yn blaenoriaethu iechyd meddwl ein pobl ifanc. Mae'n rhaid inni hefyd sicrhau bod yr adnoddau angenrheidiol ar gael i’r rheini sydd mewn angen, a bod cyllid ar gyfer iechyd meddwl yn cynyddu mewn termau real i ateb y galwadau ar wasanaethau iechyd meddwl ledled Cymru.

Mae'n realiti anffodus nad oes gan bawb fynediad at y gwasanaethau iechyd meddwl sydd eu hangen arnynt. Dylai ein system gofal iechyd fod mewn gwell sefyllfa i ymdrin â materion iechyd meddwl, lleihau amseroedd aros a sicrhau nad oes unrhyw un yn cael eu gadael heb gefnogaeth a chymorth pan fydd fwyaf o'u hangen arnynt. Yn ôl Prosiect HOPE, nid yw dwy ran o dair o bobl â chyflyrau iechyd meddwl yn cael y gofal sydd ei angen arnynt, felly mae'n rhaid i bob un ohonom wneud yr hyn y mae angen i ni ei wneud yma i sicrhau bod pobl yn cael y cymorth sydd ei angen arnynt, ac mae angen inni sicrhau bod mwy yn cael ei wneud gyda'r trydydd sector a'r sector elusennol i sicrhau bod y cymorth hwnnw ar waith yn briodol gennym bob amser.

Wrth edrych ar ble rydym arni fel cenedl, rwy'n pryderu’n arbennig am y cynnydd mewn unigrwydd. Mae unigrwydd yn fygythiad cynnil ond peryglus ym maes iechyd meddwl, ac fel yr amlygodd arolwg cenedlaethol, canfuwyd bod 13 y cant o bobl Cymru yn unig. Mae'r ffigur hwn wedi aros yn gyson dros y ddwy flynedd flaenorol. Ac wrth inni agosáu at fisoedd y gaeaf, mae'n rhaid i ni gofio hefyd am anhwylder affeithiol tymhorol, neu SAD, neu iselder y gaeaf, fel y mae’r rhan fwyaf ohonom yn ei alw. Mae’n effeithio ar un o bob tri o bobl yn y DU, ac eto mae llawer o bobl yn osgoi gofyn am y cymorth sydd ei angen arnynt i ymdopi â hynny. Felly, credaf ei bod yn ddyletswydd ar y Llywodraeth i hyrwyddo’r cymorth a’r gefnogaeth y gall pobl eu cael drwy fisoedd y gaeaf i sicrhau nad oes unrhyw un yn dioddef gartref ar eu pen eu hunain.

Yng Nghymru, gwnaed peth cynnydd yn y blynyddoedd diwethaf, drwy fuddsoddi mewn gwasanaethau yn y gymuned a darparu peth cymorth iechyd meddwl gwell ar gyfer problemau. Ac un peth rydym yn ei gefnogi ar y meinciau hyn yw gwasanaeth 'GIG 111 pwyso 2', a groesawyd gennyf fi a fy ngrŵp fel cam cadarnhaol gan y Gweinidog, ac rydym yn awyddus iawn i wybod sut yn union y mae'r gwaith ar ei gyflwyno'n mynd, a faint o bobl y mae'n ei gefnogi ledled Cymru. Fodd bynnag, mae llawer mwy o waith i’w wneud o hyd. Mae'n hollbwysig ein bod yn parhau i flaenoriaethu cyllid a chymorth iechyd meddwl gan fod llesiant ein dinasyddion nid yn unig yn rhwymedigaeth foesol, mae hefyd yn ffactor hollbwysig yn ffyniant cyffredinol y genedl.

Un llwybr y mae fy ngrŵp a minnau wedi bod yn gwthio amdano ers blynyddoedd lawer yw Deddf iechyd meddwl bwrpasol i Gymru. Byddai’r Ddeddf yn ein galluogi i weithio o fewn y system iechyd a gofal cymdeithasol unigryw sydd gennym yma yng Nghymru, gan ddarparu dull pwrpasol o wella’r darpariaethau iechyd meddwl sy’n fwy cydnaws â chyfraith a pholisi ehangach Cymru. Rwy'n awyddus i sicrhau bod pob corff cyhoeddus yng Nghymru yn cynnig hyfforddiant cymorth cyntaf iechyd meddwl i'w staff—mae hynny'n rhywbeth a ddylai fod yn ofyniad sylfaenol. A rhywbeth arall y credaf y dylai’r Llywodraeth edrych arno yw cryfhau Mesur Iechyd Meddwl (Cymru) 2010, deddfwriaeth allweddol a gyflwynwyd yma gan Aelod Ceidwadol blaenorol, Jonathan Morgan. Roedd yn dda iawn ar y pryd, a chredaf fod angen edrych ar y mesur hwnnw eto, ar sut y gallwn ei gryfhau a’i wneud yn well ar gyfer y dyfodol. Ond un elfen yr hoffwn ei chrybwyll sy'n bwysig i mi a nifer o Aelodau yn y Siambr hon yw uned anhwylderau bwyta arbenigol ar gyfer cleifion mewnol yma yng Nghymru. Gwn fod gan Lywodraeth Cymru ymrwymiad yn y maes hwn, a gwn fod y Gweinidog yn awyddus i fwrw ymlaen â hyn, felly hoffwn pe gallai ddarparu ymateb ar y mater i weld ble rydym arni gyda hyn, gan y credaf fod pobl wedi aros yn ddigon hir i’r gwasanaeth hwn gael ei ddarparu yma yng Nghymru.

I gloi, nid yw iechyd meddwl yn broblem y gellir ei hanwybyddu. Mae’n fater sy’n effeithio ar bawb, felly gadewch inni greu Cymru lle mae iechyd meddwl yn flaenoriaeth, lle mae unigolion yn teimlo’n ddiogel ac yn cael eu hannog i geisio cymorth, a lle rydym yn unedig yn ein hymrwymiad i wella iechyd meddwl a lles ein cenedl. Gyda'n gilydd, gallwn greu diwylliant o fod yn agored yng Nghymru, lle caiff pawb ledled ein gwlad gyfle i fyw bywyd boddhaus, yn feddyliol ac yn emosiynol. Diolch, Lywydd.

17:30

Rwyf wedi dethol y tri gwelliant i'r cynnig. Os derbynnir gwelliant 1, bydd gwelliannau 2 a 3 yn cael eu dad-ddethol. Y Dirprwy Weinidog dros iechyd meddwl i gynnig yn ffurfiol gwelliant 1.

I have selected the three amendments to the motion. If amendment 1 is agreed, amendments 2 and 3 will be deselected. The Deputy Minister for mental health to move amendment 1.

Gwelliant 1—Lesley Griffiths

Dileu popeth ar ôl pwynt 2 a rhoi yn ei le: 

Yn nodi:

a) bod atal hunanladdiad a hunan-niweidio yn parhau i fod yn flaenoriaeth allweddol i Lywodraeth Cymru;

b) mai iechyd meddwl yw'r maes gwario uchaf o hyd gan y GIG yng Nghymru.

Yn cytuno y dylai iechyd meddwl gael ei drin â’r un flaenoriaeth ag iechyd corfforol.

Amendment 1—Lesley Griffiths

Delete all after point 2 and replace with:

Notes that:

a) preventing suicide and self-harm remains a key priority for the Welsh Government; 

b) mental health continues to be the highest area of spending by the NHS in Wales.

Agrees that mental health should be treated with the same priority as physical health.

Cynigiwyd gwelliant 1.

Amendment 1 moved.

Formally, yes, it's being moved. 

Yn ffurfiol, ydy, mae'n cael ei gynnig.

Mabon ap Gwynfor i gynnig gwelliannau 2 a 3, felly.

Mabon ap Gwynfor to move amendments 2 and 3, therefore.

Na, ddim yn ffurfiol, gelli di siarad iddyn nhw.

Not formally, you can speak to the amendments.

Gwelliant 2—Heledd Fychan

Mewnosod fel is-bwynt newydd ar ddiwedd pwynt 3:

y bu diffyg addysg a dealltwriaeth ynghylch iechyd meddwl

Amendment 2—Heledd Fychan

Insert as new sub-point at end of point 3:

there has been lack of education and understanding around mental health

Gwelliant 3—Heledd Fychan

Mewnosod fel is-bwyntiau newydd ar ddiwedd pwynt 4:

gwneud iechyd meddwl amenedigol yn flaenoriaeth yn Strategaeth Iechyd Meddwl newydd y Llywodraeth;

sicrhau bod gan bob gweithiwr proffesiynol sy'n gweithio gyda menywod yn y cyfnod amenedigol y wybodaeth a'r ddealltwriaeth angenrheidiol o iechyd meddwl amenedigol;

sicrhau bod gan bob gwasanaeth mamolaeth isafswm o fydwragedd arbenigol amenedigol Band 7 cyfwerth ag amser llawn;

sicrhau bod pob gweithiwr mamolaeth proffesiynol yn gofalu am iechyd meddwl yr un graddau ag iechyd corfforol yn ystod beichiogrwydd, genedigaeth a chyfnod ôl-enedigol.

Amendment 3—Heledd Fychan

Insert as new sub-points at end of point 4:

make perinatal mental health a priority in the Government’s new Mental Health Strategy;

ensure that all professionals working with women in the perinatal period have the necessary knowledge and understanding of perinatal mental health;

ensure that every maternity service has a minimum whole-time equivalent Band 7 perinatal specialist midwife;

ensure that all maternity professionals are equally concerned with mental as well as physical health in pregnancy, childbirth, and postnatal period.

Cynigiwyd gwelliannau 2 a 3.

Amendments 2 and 3 moved.

Diolch am y cyfle i gymryd rhan yn y ddadl yma, a diolch i'r Ceidwadwyr am gyflwyno dadl sydd mor ofnadwy o bwysig.

Thank you for the opportunity to participate in this debate, and thank you to the Conservatives for bringing forward such an important debate.

I've spoken often in this Chamber about the critical importance of basing our approach to healthcare upon a holistic and coherent preventative agenda that considers front-line services as one part of a broader, interconnected and interdependent whole. It is for this reason that Plaid Cymru has introduced an amendment that calls for a specific focus on perinatal mental health within the Welsh Government's new mental health strategy.

If we want to be serious about developing a resilient and effective preventative agenda, there is surely no better place to start that than at the literal start of life. Recent research from various quarters has emphasised the particular vulnerability of new and expectant parents to mental health issues, which include anxiety, depression and post-traumatic stress disorders. As many as one in four women experience a mental health problem during pregnancy or in the first year after the birth of their baby. This equates to around 9,000 new mothers in Wales each year. Around one in 10 partners also experience a mental health problem during this period, and this ratio is significantly higher for partners of women who have mental health issues themselves.

The first 1,000 days of a child's life are instrumental in shaping their lifelong well-being. As such, a failure to identify and respond to perinatal mental health issues as soon as they manifest perpetuates and entrenches mental health issues, as well as related physical issues, throughout later life for parents and children alike. This naturally has profoundly detrimental implications, from societal and resourcing perspectives.

It's crucial, therefore, that mental health policies fully recognise how issues develop across interpersonal relationships, and the particular risks of problems being transferred from generation to generation. And, of course, there is a workforce and resource intervention here, too, which is underlined by the fact that inadequate provision of mental health support carries an estimated cost of £8.1 billion for each year of women giving birth. The sooner that issues can be resolved, the less pressure is imposed on the capacity of health services over the long term.

I was fortunate enough to discuss this matter over the summer with perinatal specialists, who stressed the need for continued and sustained investment in Welsh perinatal services, and for the Welsh Government's mental health strategy to provide a clear pathway for embedding relevant skills within the workforce.

This necessity is underlined by the fact that, at present, none of the seven perinatal mental health services in Wales fully meet national type 1 College Centre for Quality Improvement standards. The recent perinatal mental health in Wales project also found that 61 per cent of health professionals had not received any training on infant mental health. A proactive approach in this context can also be a vital element of efforts to tackle broader stigmas around mental health, particularly in relation to gaps in public awareness and education.

It stands to reason that the longer that mental health issues are neglected, the harder it becomes to engage with them collectively, as a society, in a compassionate and inclusive manner. While progress has been made in shining a light on perinatal mental health, thanks to the work of projects such as perinatal mental health in Wales, we can, and should, do more to ensure that parents and children aren't allowed to suffer in silence, and are able to access the right support when it's needed.

Investing in our perinatal mental health services is quite literally an investment in our future. If we can get this right, embedding the preventative agenda at the very start of life, we will not only ensure the long-term sustainability of our health services, we can also make good the ambition that I know we all share across this Chamber, of guaranteeing healthier and happier prospects for our children.

Finally, our short amendment, amendment two, goes to the heart of this issue: the shocking lack of understanding that accompanies mental ill health, from the health service itself, from employers, education providers and others. This lack of understanding results in greater harm and long-term damage. In fact, the Government's own amendment is indicative of this lack of understanding. It states:

'mental health continues to be the highest area of spending by the NHS in Wales.'

This is incorrect by its own measure. If we follow this assertion, we could claim that physical health is the highest area of spend in the NHS in Wales. Mental health isn't just one thing, as this debate has so far proven, and if we are true to the ambition of tackling the various forms of mental ill health, then we need to recognise this fact. Diolch.

Rwyf wedi siarad sawl tro yn y Siambr hon am bwysigrwydd allweddol seilio ein hymagwedd at ofal iechyd ar agenda ataliol gyfannol a chydlynol sy'n ystyried gwasanaethau rheng flaen fel un rhan o gyfanwaith ehangach, rhyng-gysylltiedig a rhyngddibynnol. Am y rheswm hwn, mae Plaid Cymru wedi cyflwyno gwelliant sy’n galw am ffocws penodol ar iechyd meddwl amenedigol yn strategaeth iechyd meddwl newydd Llywodraeth Cymru.

Os ydym am fod o ddifrif ynglŷn â datblygu agenda ataliol gydnerth ac effeithiol, nid oes lle gwell i ddechrau nag yn llythrennol ar ddechrau bywyd. Mae llawer o ymchwil ddiweddar o sawl man wedi pwysleisio pa mor arbennig o agored i niwed yw rhieni newydd a darpar rieni i broblemau iechyd meddwl, gan gynnwys gorbryder, iselder ac anhwylderau straen ôl-drawmatig. Mae cymaint ag un o bob pedair menyw yn wynebu problem iechyd meddwl yn ystod beichiogrwydd neu yn y flwyddyn gyntaf ar ôl rhoi genedigaeth i'w babi. Mae hyn yn cyfateb i oddeutu 9,000 o famau newydd yng Nghymru bob blwyddyn. Mae oddeutu un o bob 10 partner hefyd yn wynebu problem iechyd meddwl yn ystod y cyfnod hwn, ac mae'r gymhareb hon yn sylweddol uwch ar gyfer partneriaid menywod sydd â phroblemau iechyd meddwl eu hunain.

Mae'r 1,000 o ddiwrnodau cyntaf ym mywyd plentyn yn allweddol o ran ffurfio eu llesiant gydol oes. O’r herwydd, mae methiant i nodi ac ymateb i faterion iechyd meddwl amenedigol cyn gynted ag y dônt i’r amlwg yn ymestyn ac yn gwreiddio problemau iechyd meddwl, yn ogystal â phroblemau corfforol cysylltiedig, drwy gydol bywydau rhieni a phlant fel ei gilydd. Yn naturiol, mae goblygiadau niweidiol iawn i hyn, o safbwynt cymdeithasol ac o ran darparu adnoddau.

Mae'n hanfodol, felly, fod polisïau iechyd meddwl yn cydnabod yn llawn sut mae problemau'n datblygu ar draws perthnasoedd rhyngbersonol, a'r risgiau penodol o drosglwyddo problemau o genhedlaeth i genhedlaeth. Ac wrth gwrs, mae ymyrraeth i'w gwneud o ran y gweithlu ac adnoddau yma hefyd, a danlinellir gan y ffaith bod darpariaeth annigonol o gymorth iechyd meddwl yn golygu cost amcangyfrifedig o £8.1 biliwn am bob blwyddyn o fenywod yn rhoi genedigaeth. Po gyntaf y gellir datrys problemau, y lleiaf o bwysau a roddir ar gapasiti gwasanaethau iechyd dros y tymor hir.

Roeddwn yn ddigon ffodus i drafod y mater hwn dros yr haf gydag arbenigwyr amenedigol, a bwysleisiodd yr angen am fuddsoddiad parhaus a pharhaol yng ngwasanaethau amenedigol Cymru, ac i strategaeth iechyd meddwl Llywodraeth Cymru ddarparu llwybr clir ar gyfer gwreiddio sgiliau perthnasol yn y gweithlu.

Mae’r angen hwn wedi’i danlinellu gan y ffaith nad yw’r un o’r saith gwasanaeth iechyd meddwl amenedigol yng Nghymru ar hyn o bryd yn bodloni safonau cenedlaethol math 1 Canolfan y Coleg ar gyfer Gwella Ansawdd yn llawn. Canfu prosiect diweddar gofal iechyd meddwl amenedigol yng Nghymru hefyd nad oedd 61 y cant o weithwyr iechyd proffesiynol wedi cael unrhyw hyfforddiant ar iechyd meddwl babanod. Gall ymagwedd ragweithiol yn y cyd-destun hwn fod yn elfen hanfodol o ymdrechion i fynd i’r afael â stigma ehangach ynghylch iechyd meddwl, yn enwedig mewn perthynas â bylchau yn ymwybyddiaeth y cyhoedd ac mewn addysg.

Mae’n amlwg, po hiraf y caiff materion iechyd meddwl eu hesgeuluso, yr anoddaf yw ymdrin â nhw ar y cyd, fel cymdeithas, mewn modd tosturiol a chynhwysol. Er bod cynnydd wedi’i wneud ar roi sylw i iechyd meddwl amenedigol, diolch i waith prosiectau fel iechyd meddwl amenedigol yng Nghymru, fe allwn ac fe ddylem wneud mwy i sicrhau nad yw rhieni a phlant yn gorfod dioddef yn dawel, a'u bod yn gallu cael mynediad at y cymorth cywir pan fo'i angen.

Mae buddsoddi yn ein gwasanaethau iechyd meddwl amenedigol yn llythrennol yn fuddsoddiad yn ein dyfodol. Os gallwn wneud hyn yn iawn, gan wreiddio’r agenda ataliol ar ddechrau bywyd, byddwn nid yn unig yn sicrhau cynaliadwyedd hirdymor ein gwasanaethau iechyd, ond gallwn hefyd wireddu’r uchelgais y gwn fod pob un ohonom yn ei rhannu ar draws y Siambr hon, i sicrhau rhagolygon iachach a hapusach i'n plant.

Yn olaf, mae ein gwelliant byr, gwelliant dau, yn mynd at wraidd y mater hwn: y diffyg dealltwriaeth syfrdanol mewn perthynas â salwch meddwl, gan y gwasanaeth iechyd ei hun, gan gyflogwyr, darparwyr addysg ac eraill. Mae'r diffyg dealltwriaeth hwn yn arwain at fwy o niwed hirdymor. Mewn gwirionedd, mae gwelliant y Llywodraeth ei hun yn arwydd o’r diffyg dealltwriaeth hwn. Mae'n nodi:

'mai iechyd meddwl yw'r maes gwario uchaf o hyd gan y GIG yng Nghymru.'

Mae hyn yn anghywir yn ôl ei fesur ei hun. Os dilynwn yr honiad hwn, gallem honni mai iechyd corfforol yw maes gwariant uchaf y GIG yng Nghymru. Nid un peth yn unig yw iechyd meddwl, fel y mae’r ddadl hon wedi’i brofi hyd yn hyn, ac os ydym yn driw i’r uchelgais o fynd i’r afael â’r gwahanol fathau o salwch meddwl, mae angen inni gydnabod y ffaith hon. Diolch.

17:35

Yesterday, we marked World Mental Health Day, a day when we celebrate how far society has advanced when it comes to talking about mental health. However, we know there is much more to be done. As James has already pointed out, one in four of us will experience mental health problems at some point in our lives, and there is no shame for people to talk about it and how they are feeling. Indeed, it's so important to talk. James is also right about that stigma surrounding mental health problems. It's one that just continues, and we have to do more as society to eradicate it.

Mental ill health, no doubt, has been exacerbated by the pandemic and life's challenges, like the cost of living and associated financial worries. Our rural communities suffer an increasing issue with mental health. We see this especially in the agricultural sector, with 36 farm suicides recorded in England and Wales during 2021. That is so terrible. Farmers and their families face many challenges that many people in other walks of life wouldn't comprehend, issues like, obviously, bovine TB and the devastating effects it has on farmers, their families and businesses; rural isolation, loneliness coupled with poor access to services can bring huge negative pressures on rural people, who feel trapped and forgotten.

More generally in society, data has found that a majority of people questioned felt that their mental health had become worse as a result of cost-of-living challenges, and an increasing number of people are feeling more depressed. As I alluded to earlier, financial pressures have a huge impact on the mental well-being of many individuals, leading to detrimental effects on themselves, their families and all of those closest to them.

We have to welcome the establishment of those interventions like the 24/7 NHS 111 line. Steps like that are providing really good support, and we need to move forward with more in that direction. But more action must be taken in Wales, especially considering the fact, as James pointed out also, of the number of children waiting for their first appointment for CAMHS in Wales rising to 14 per cent in July 2023.

I reiterate the calls from the Welsh Conservatives for a mental health Act here in Wales, and we do want to see a real-terms increase in mental health and well-being service spending and that eating disorder unit established in Wales. We need one of those here.

Employers have a duty of care to their staff, also, especially in challenging sectors. This is why we want to ensure that all public bodies in Wales offer mental health first aid training to staff. It is clear that we need more front-line support here in Wales and that the support that is available is publicised to increase awareness for those suffering. I think public bodies such as councils and health boards can do and should do more to explain what support is available from their organisations and help people deal with the challenges they face. That initial interaction with citizens who are suffering is so fundamental to how that person goes on to deal with their individual situations.

Steps are being taken in the right direction, I admit, by Welsh Ministers to deal with mental health, but the dire state of our NHS waiting lists is hindering any meaningful progress. We all need to be honest about the scale of the issue and its many facets and acknowledge that increased investment into mental health support is so fundamental to the well-being of society. The time for hollow rhetoric about support for mental health is over. We need more commitment and action, so I urge everyone here today to vote with us and support our motion to introduce a new mental health Act in Wales. 

Ddoe, fe wnaethom nodi Diwrnod Iechyd Meddwl y Byd, diwrnod pan ydym yn dathlu cymaint o gynnydd y mae cymdeithas wedi'i wneud o ran trafod iechyd meddwl. Fodd bynnag, fe wyddom fod llawer mwy i’w wneud. Fel y mae James eisoes wedi'i nodi, bydd un o bob pedwar ohonom yn wynebu problemau iechyd meddwl ar ryw adeg yn ein bywydau, ac ni ddylai bobl deimlo unrhyw gywilydd wrth siarad am y peth ac am sut maent yn teimlo. Yn wir, mae siarad mor bwysig. Mae James hefyd yn iawn ynglŷn â’r stigma sydd ynghlwm wrth broblemau iechyd meddwl. Mae'n un sy'n parhau, ac mae'n rhaid inni wneud mwy fel cymdeithas i gael gwared arno.

Mae afiechyd meddwl, heb os, wedi'i waethygu gan y pandemig a heriau bywyd, fel costau byw a phryderon ariannol cysylltiedig. Mae ein cymunedau gwledig yn dioddef problem gynyddol gydag iechyd meddwl. Rydym yn gweld hyn yn enwedig yn y sector amaethyddol, gyda 36 o hunanladdiadau ffermwyr wedi’u cofnodi yng Nghymru a Lloegr yn 2021. Mae hynny mor ofnadwy. Mae ffermwyr a’u teuluoedd yn wynebu llawer o heriau na fyddai llawer o bobl o gefndiroedd eraill yn eu deall, problemau fel TB buchol wrth gwrs, a’r effeithiau dinistriol y mae’n eu cael ar ffermwyr, eu teuluoedd a busnesau; gall ynysigrwydd gwledig, unigrwydd ynghyd â mynediad gwael at wasanaethau arwain at bwysau negyddol aruthrol ar bobl wledig, sy’n teimlo’n gaeth ac yn angof.

Yn fwy cyffredinol mewn cymdeithas, mae data wedi canfod bod y rhan fwyaf y bobl a holwyd yn teimlo bod eu hiechyd meddwl wedi gwaethygu o ganlyniad i heriau costau byw, a bod nifer cynyddol o bobl yn teimlo'n fwy isel eu hysbryd. Fel y soniais yn gynharach, mae pwysau ariannol yn cael effaith enfawr ar les meddyliol llawer o unigolion, gan arwain at effeithiau andwyol arnynt eu hunain, eu teuluoedd a'r rheini sydd agosaf atynt.

Rhaid inni groesawu sefydlu ymyriadau fel llinell 24 awr saith diwrnod yr wythnos 111 y GIG. Mae camau o'r fath yn darparu cymorth da iawn, ac mae angen inni wneud mwy i'r cyfeiriad hwnnw. Ond mae'n rhaid gwneud mwy yng Nghymru, yn enwedig o ystyried y ffaith, fel y nododd James hefyd, fod nifer y plant sy'n aros am eu hapwyntiad cyntaf gyda gwasanaethau iechyd meddwl plant a'r glasoed yng Nghymru wedi codi i 14 y cant ym mis Gorffennaf 2023.

Ailadroddaf y galwadau gan y Ceidwadwyr Cymreig am Ddeddf iechyd meddwl yma yng Nghymru, a hoffem weld cynnydd mewn termau real yn y gwariant ar wasanaethau iechyd meddwl a lles a sefydlu uned anhwylderau bwyta yng Nghymru. Mae angen un o'r rheini yma.

Mae gan gyflogwyr ddyletswydd gofal tuag at eu staff, hefyd, yn enwedig mewn sectorau heriol. Dyma pam ein bod yn awyddus i sicrhau bod pob corff cyhoeddus yng Nghymru yn cynnig hyfforddiant cymorth cyntaf iechyd meddwl i staff. Mae’n amlwg fod angen mwy o gymorth rheng flaen yma yng Nghymru, a bod y cymorth sydd ar gael yn cael ei hyrwyddo er mwyn cynyddu ymwybyddiaeth ymhlith y rheini sy’n dioddef. Credaf y gall ac y dylai cyrff cyhoeddus fel cynghorau a byrddau iechyd wneud mwy i egluro pa gymorth sydd ar gael gan eu sefydliadau a helpu pobl i ymdrin â'r heriau y maent yn eu hwynebu. Mae’r rhyngweithio cychwynnol hwnnw â dinasyddion sy’n dioddef yn hollbwysig i’r ffordd y mae’r unigolion hynny'n mynd ati i ymdrin â’u sefyllfaoedd unigol.

Rwy'n cyfaddef bod camau’n cael eu cymryd i’r cyfeiriad cywir gan Weinidogion Cymru i ymdrin ag iechyd meddwl, ond mae cyflwr enbyd rhestrau aros ein GIG yn llesteirio unrhyw gynnydd ystyrlon. Mae angen i bob un ohonom fod yn onest ynglŷn â maint y broblem a’i hagweddau niferus a chydnabod bod mwy o fuddsoddiad mewn cymorth iechyd meddwl mor bwysig i les cymdeithas. Mae’r amser ar gyfer rhethreg wag ynglŷn â chymorth iechyd meddwl ar ben. Mae angen mwy o ymrwymiad a gweithredu, felly rwy’n annog pawb yma heddiw i bleidleisio gyda ni a chefnogi ein cynnig i gyflwyno Deddf iechyd meddwl newydd yng Nghymru.

I'm going to focus my contribution on adverse childhood experiences and mental health. ACEs are those stressful or traumatic experiences that occur in childhood and cause lasting harm, for example, sexual and physical abuse or growing up in a household with domestic violence, and they trigger a range of mental health issues—anxiety, depression, self-harm, suicidal thoughts, post-traumatic stress disorders, amongst many—all of which can have lasting and destructive impacts like drug and alcohol misuse. Indeed, the first Welsh ACE study published in 2016 identified the strong relationship between childhood trauma and poor health across the life course, including increased risk of those harming behaviours and low mental well-being, as well as early development of chronic disease. So, preventing and mitigating ACE, breaking the cycle of harm, is critical to any discussion on mental health.

I'd like to highlight the good work of Public Health Wales and the ACE hub, who work in this space with the aim of ensuring that Wales leads the way on ACE-free childhoods. The Welsh Government supports that work and other mental health interventions, like NHS '111 press 2', and specialist support through C.A.L.L., the community advice and listening line, and Meic.

Legislation is a part of it; for example, the Domestic Abuse Act 2021 recognised children who see, hear or experience the effects of domestic abuse as victims in their own right, which was a landmark change, especially when you consider that one in five children witness abuse at home. But recognition without support is impotent, and funding for—and therefore access to—specialist domestic abuse support for children is tight and patchy. Last year, I commissioned with Welsh Women's Aid a report on provision here in Wales, and our findings, published in 'A Duty to Support', found pockets of good practice, but gaps that have to be filled. But more widely, mental health is affected by life changes, circumstances and traumatic events, and addressing adverse childhood experiences is fundamentally a question of the wider social and economic context of family life.

Wales’s first mental health crisis helpline for children and young people who are in need of urgent support is available 24 hours a day, seven days a week, and the service has received funding through the co-operation agreement between the Welsh Government and Plaid Cymru, and the Bro Myrddin Wellbeing Hwb provides round-the-clock bespoke mental health provision for children and young people, in the right environment, at a time when they need it most. Bro Myrddin provides a safe space for children and people who present in crisis, preventing distressing and unnecessary admissions to A&E and mental health wards. Dedicated therapeutic and clinical practitioners will work with children and young people to provide solutions and focused interventions to de-escalate and avoid the need for referrals to secondary mental health services in a calming and safe environment.

Alongside the new Carmarthen-based hub, the health board has collaborated with Mind Pembrokeshire and Adferiad to deliver children and young people’s sanctuary services in Pembrokeshire and Ceredigion, and those services are operated Friday to Sunday from 5 o'clock until 10 o'clock, and that provides a safe space for those aged 12 to 18 years to present in crisis or in mental health distress. Those are examples of really good proactive community-based facilities, Minister, and I welcome those, and I'm sure that what we would all like to see is those spread right across Wales in a timely and meaningful fashion.

Rwyf am ganolbwyntio fy nghyfraniad ar brofiadau niweidiol yn ystod plentyndod ac iechyd meddwl. Profiadau niweidiol yn ystod plentyndod yw’r profiadau dirdynnol neu drawmatig hynny sy’n digwydd yn ystod plentyndod ac sy'n achosi niwed parhaol, er enghraifft, cam-drin rhywiol a chorfforol neu dyfu i fyny ar aelwyd lle ceir trais domestig, ac maent yn achosi amrywiaeth o broblemau iechyd meddwl—gorbryder, iselder, hunan-niwed, meddyliau hunanladdol, anhwylderau straen ôl-drawmatig, ymhlith llawer—a gall pob un ohonynt arwain at effeithiau parhaol a dinistriol fel camddefnyddio cyffuriau ac alcohol. Yn wir, nododd astudiaeth gyntaf Cymru o brofiadau niweidiol yn ystod plentyndod, a gyhoeddwyd yn 2016, y cysylltiad cryf rhwng trawma yn ystod plentyndod ac iechyd gwael gydol oes, gan gynnwys risg uwch o ymddygiadau niweidiol a lles meddyliol gwael, yn ogystal â datblygu clefydau cronig yn gynnar. Felly, mae atal a lliniaru profiadau niweidiol yn ystod plentyndod, gan dorri’r cylch niwed, yn hollbwysig mewn unrhyw drafodaeth ar iechyd meddwl.

Hoffwn dynnu sylw at waith da Iechyd Cyhoeddus Cymru a’r hyb profiadau niweidiol yn ystod plentyndod, sy’n gweithio yn y maes hwn gyda’r nod o sicrhau bod Cymru’n arwain y ffordd ar blentyndod heb brofiadau niweidiol. Mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi’r gwaith hwnnw ac ymyriadau iechyd meddwl eraill, fel '111, pwyso 2' y GIG, a chymorth arbenigol drwy linell wrando a chyngor cymunedol C.A.L.L., a Meic.

Mae deddfwriaeth yn rhan o hynny; er enghraifft, roedd Deddf Cam-drin Domestig 2021 yn cydnabod bod plant sy’n gweld, yn clywed neu’n dioddef effeithiau cam-drin domestig yn ddioddefwyr eu hunain, a oedd yn newid hollbwysig, yn enwedig pan ystyriwch fod un o bob pump o blant yn dyst i gam-drin yn y cartref. Ond mae cydnabyddiaeth heb gymorth yn ddiwerth, ac mae cyllid ar gyfer—ac felly mynediad at—gymorth cam-drin domestig arbenigol i blant yn dynn ac yn dameidiog. Y llynedd, comisiynais adroddiad gyda Cymorth i Fenywod Cymru ar y ddarpariaeth yma yng Nghymru, a chanfu ein canfyddiadau, a gyhoeddwyd yn 'Dyletswydd i Gefnogi’, bocedi o arferion da, ond bylchau y mae’n rhaid eu llenwi. Ond yn fwy cyffredinol, caiff iechyd meddwl ei effeithio gan newidiadau mewn bywyd, amgylchiadau a digwyddiadau trawmatig, ac yn ei hanfod, mae a wnelo mynd i’r afael â phrofiadau niweidiol yn ystod plentyndod â chyd-destun cymdeithasol ac economaidd ehangach bywyd teuluol.

Mae llinell gymorth argyfwng iechyd meddwl gyntaf Cymru ar gyfer plant a phobl ifanc sydd angen cymorth brys ar gael 24 awr y dydd, saith diwrnod yr wythnos, ac mae’r gwasanaeth wedi derbyn cyllid drwy’r cytundeb cydweithio rhwng Llywodraeth Cymru a Phlaid Cymru, ac mae Hwb Llesiant Bro Myrddin yn darparu darpariaeth iechyd meddwl bwrpasol 24 awr y dydd ar gyfer plant a phobl ifanc, yn yr amgylchedd cywir, ar yr adeg y maent fwyaf o'i angen. Mae Bro Myrddin yn darparu man diogel i blant a phobl sy'n wynebu argyfwng, gan atal derbyniadau trallodus a diangen i wardiau damweiniau ac achosion brys ac iechyd meddwl. Bydd ymarferwyr therapiwtig a chlinigol ymroddedig yn gweithio gyda phlant a phobl ifanc i ddarparu atebion ac ymyriadau arbennig i leihau ac osgoi'r angen am atgyfeiriadau i wasanaethau iechyd meddwl eilaidd mewn amgylchedd tawel a diogel.

Yn ogystal â’r hyb newydd yng Nghaerfyrddin, mae’r bwrdd iechyd wedi cydweithio â Mind Sir Benfro ac Adferiad i ddarparu gwasanaethau noddfa i blant a phobl ifanc yn sir Benfro a Cheredigion, ac mae’r gwasanaethau hynny ar gael o ddydd Gwener i ddydd Sul o 5 o’r gloch tan 10 o’r gloch, ac maent yn darparu lle diogel i bobl ifanc rhwng 12 a 18 oed sydd mewn argyfwng neu mewn trallod iechyd meddwl. Mae’r rheini’n enghreifftiau o gyfleusterau cymunedol rhagweithiol da iawn, Weinidog, ac rwy'n eu croesawu, ac rwy’n siŵr mai’r hyn yr hoffai pob un ohonom ei weld yw’r cyfleusterau hynny'n cael eu cynnig ledled Cymru mewn modd amserol ac ystyrlon.

17:40

I'd like to start by thanking my group, the Welsh Conservatives, for tabling this debate today, following World Mental Health Day yesterday. It gives us all an opportunity to talk about mental health and how vital it is that we address the mental health crisis in Wales. And there's much to do. I concur with a lot of what's been said today this Chamber, across the Chamber, but particularly what's been said by the Member for Monmouth and the Member for Brecon and Radnorshire so far. But concentrating on my shadow portfolio, I'd like to say that, as I visit schools around Wales, apart from additional learning needs, mental health is an area of real concern. The impact of the pandemic on our children and young people was significant. Since then, much has been promised by this Government, but little action has actually been taken—there's been no plan, no strategy. Significant moneys were promised, and, as I visit schools, what they say to me is, 'Where has it gone?' Because they don't know where it's gone.

Every single school that I've visited has a different approach and a different way of dealing with this and helping their learners with mental health issues. There are some great examples of best practice—I'm thinking of one school particularly in Newport in my region of South Wales East. Some are dealing with it in-house, and some are also bringing in organisations such as Mind to the schools.

But unfortunately, there are schools that don’t provide our learners with the support they need, with little or no strategy. And as you know, early intervention, Deputy Minister, is key. Schools just don’t have the money in their budgets to address mental health properly. We are seeing two thirds of children aged 7 to 11 concerned about their mental health and well-being—63.2 per cent. And whilst we predominantly worry about our secondary age children, it’s clear that a strategy for primary age children is needed too.

This postcode lottery of care and support for young people in our schools dealing with mental health problems is a dereliction of duty by this Welsh Government. It needs to be rectified before the problem escalates out of control. There needs to be a national strategy in schools in this regard, and the money, most importantly, to follow it. It’s great to see the '111 press 2' scheme, which I hope will go some way to help that, and it’d be useful to have a breakdown of who is actually using that as we go forward. However, that isn’t, as the Member for Brecon and Radnorshire said, enough to deal with the ever-worsening crisis that we have on our hands.

As we’ve seen in Rhyl just today, due to the lack of money in the school budget, the fact that there are not enough resources to provide the health and support for students has meant that the school has had to do something different by cutting their school hours, which is obviously far from ideal. It is vital that support networks and help is made available to everyone of all ages across Wales who need it. Mindsets and priorities on developing mental health strategies in the workplace, in our schools, in other educational facilities, need to change. Mental health doesn’t at the moment have that parity of esteem with physical health issues.

There needs to be greater education and awareness of what the issues are that commonly lead to people struggling, and an easy signposting strategy and training for people in organisations and schools put in place to be able to deal with what is presented to them. And I do believe that a mental health Act for Wales will go some way in addressing this. With worrying numbers presenting themselves, as referred to already and in our motion, it is essential that we do see that dedicated in-patient eating disorder unit in Wales. I’d also like to see that the children and young people and adult services within that are separated, for obvious reasons.

We are at a point where mental health first aid training should be the absolute norm now for businesses, organisations, schools and colleges and a fundamental part of teacher training. We should also be looking at a mental health absence code, as my leader, Andrew R.T. Davies, outlined last week, so that proper guidance can be there to support our schools and so that learners can be supported rather than penalised.

As someone who suffered a traumatic birth and received absolutely no support, I’m absolutely delighted to see, and fully support, Plaid’s amendment today on perinatal care. We do need to do all that we can in that regard. Health professionals who deal with people post birth need greater training because they have that direct access to parents at that critical time, and, of course, the children. The support needs to be there, reaching out to parents who actually need it.

What we’re seeing from this Welsh Government so far on mental health, I’m afraid, is making little impact. The direct knock-on effect of this, of course, in education is absenteeism, and the problem is escalating. And of course, we’re seeing minor mental health issues turning into really serious ones because of the lack of support when they need it initially.

The time for talking is now over. The time for action is now. I hope that you will support our Welsh Conservative motion today. Thank you.

Hoffwn ddechrau drwy ddiolch i fy ngrŵp, y Ceidwadwyr Cymreig, am gyflwyno’r ddadl hon heddiw, yn dilyn Diwrnod Iechyd Meddwl y Byd ddoe. Mae’n gyfle i bob un ohonom siarad am iechyd meddwl a pha mor hanfodol yw hi ein bod yn mynd i’r afael â’r argyfwng iechyd meddwl yng Nghymru. Ac mae llawer i'w wneud. Rwy’n cytuno â llawer o’r hyn a ddywedwyd heddiw yn y Siambr, ar draws y Siambr, ond yn enwedig yr hyn a ddywedwyd gan yr Aelod dros Fynwy a’r Aelod dros Frycheiniog a Sir Faesyfed hyd yn hyn. Ond gan ganolbwyntio ar fy mhortffolio fel llefarydd, hoffwn ddweud, wrth imi ymweld ag ysgolion ledled Cymru, ar wahân i anghenion dysgu ychwanegol, fod iechyd meddwl yn faes sy’n peri cryn bryder. Roedd effaith y pandemig ar ein plant a’n pobl ifanc yn sylweddol. Ers hynny, mae llawer wedi’i addo gan y Llywodraeth hon, ond ychydig o gamau sydd wedi’u cymryd mewn gwirionedd—ni fu unrhyw gynllun na strategaeth. Addawyd arian sylweddol, ac wrth imi ymweld ag ysgolion, yr hyn a ddywedant wrthyf yw, 'Ble mae wedi mynd?' Oherwydd nid ydynt yn gwybod i ble mae wedi mynd.

Mae gan bob un ysgol yr ymwelais â hi ddull gwahanol a ffordd wahanol o ymdrin â hyn ac o gynorthwyo eu dysgwyr gyda phroblemau iechyd meddwl. Ceir rhai enghreifftiau gwych o arferion gorau—rwy'n meddwl am un ysgol benodol yng Nghasnewydd yn fy rhanbarth i yn Nwyrain De Cymru. Mae rhai yn ymdrin ag ef yn fewnol, ac mae rhai hefyd yn dod â sefydliadau fel Mind i mewn i'r ysgolion.

Ond yn anffodus, ceir rhai ysgolion lle nad ydynt yn darparu’r cymorth sydd ei angen ar ein dysgwyr, a lle na cheir fawr o strategaeth os o gwbl. Ac fel y gwyddoch, Ddirprwy Weinidog, mae ymyrraeth gynnar yn allweddol. Nid oes gan ysgolion arian yn eu cyllidebau i fynd i’r afael ag iechyd meddwl yn iawn. Rydym yn gweld dwy ran o dair o blant 7 i 11 oed yn poeni am eu hiechyd meddwl a’u lles—63.2 y cant. Ac er ein bod yn poeni’n bennaf am ein plant oedran uwchradd, mae’n amlwg fod angen strategaeth ar gyfer plant oed cynradd hefyd.

Mae’r loteri cod post hwn o ofal a chymorth i bobl ifanc yn ein hysgolion sy’n ymdrin â phroblemau iechyd meddwl yn enghraifft o esgeuluso dyletswydd gan Lywodraeth Cymru. Mae angen unioni hyn cyn i'r broblem waethygu y tu hwnt i bob rheolaeth. Mae angen strategaeth genedlaethol mewn ysgolion ar gyfer hyn, a’r arian, yn bwysicaf oll, i gyd-fynd â hynny. Mae’n wych gweld cynllun '111 pwyso 2' y GIG, a fydd, gobeithio, yn mynd rywfaint o’r ffordd i helpu hynny, a byddai’n ddefnyddiol cael dadansoddiad o bwy sy’n defnyddio hwnnw wrth inni symud ymlaen. Fodd bynnag, fel y dywedodd yr Aelod dros Frycheiniog a Sir Faesyfed, nid yw hynny'n ddigon i ymdopi â’r argyfwng sydd gennym ar ein dwylo ac sy’n gwaethygu’n barhaus.

Fel y gwelsom yn y Rhyl heddiw ddiwethaf, oherwydd prinder arian yng nghyllideb yr ysgol, mae’r ffaith nad oes digon o adnoddau i ddarparu’r iechyd a’r cymorth i ddisgyblion wedi golygu bod yr ysgol wedi gorfod gwneud rhywbeth gwahanol drwy dorri oriau ysgol, sy'n amlwg yn bell o fod yn ddelfrydol. Mae’n hanfodol fod rhwydweithiau cymorth a chefnogaeth ar gael i bawb o bob oed ledled Cymru sydd eu hangen. Mae angen newid meddylfryd a blaenoriaethau ar ddatblygu strategaethau iechyd meddwl yn y gweithle, yn ein hysgolion, mewn cyfleusterau addysgol eraill. Ar hyn o bryd, nid yw iechyd meddwl yn cael parch cydradd â materion iechyd corfforol.

Mae angen mwy o addysg ac ymwybyddiaeth o beth yw’r materion sy’n aml yn arwain at bobl yn ei chael hi'n anodd, a rhoi strategaeth gyfeirio hawdd ar waith a hyfforddiant i bobl mewn sefydliadau ac ysgolion iddynt allu ymdrin â’r hyn y maent yn ei wynebu. A chredaf y bydd Deddf iechyd meddwl i Gymru yn mynd rywfaint o’r ffordd tuag at fynd i’r afael â hyn. Gyda niferoedd pryderus o uchel yn ymgyflwyno, fel y nodwyd eisoes ac yn ein cynnig, mae'n hanfodol ein bod yn cael uned anhwylderau bwyta benodedig ar gyfer cleifion mewnol yng Nghymru. Hoffwn weld hefyd fod gwasanaethau i blant a phobl ifanc yn cael eu cadw ar wahân i wasanaethau oedolion yn yr uned honno, am resymau amlwg.

Rydym wedi cyrraedd pwynt lle dylai hyfforddiant cymorth cyntaf iechyd meddwl fod yn gwbl safonol bellach i fusnesau, sefydliadau, ysgolion a cholegau ac yn rhan sylfaenol o hyfforddiant athrawon. Dylem hefyd fod yn edrych ar god absenoldeb iechyd meddwl, fel yr amlinellodd fy arweinydd, Andrew R.T. Davies, yr wythnos diwethaf, fel bod canllawiau priodol ar waith i gefnogi ein hysgolion ac fel y gellir cefnogi dysgwyr yn hytrach na’u cosbi.

Fel rhywun a ddioddefodd enedigaeth drawmatig ac na chafodd unrhyw gefnogaeth o gwbl, rwy'n falch iawn o weld, ac yn llwyr gefnogi, gwelliant Plaid Cymru heddiw ar ofal amenedigol. Mae angen inni wneud popeth a allwn yn hynny o beth. Mae angen mwy o hyfforddiant ar weithwyr iechyd proffesiynol sy’n ymdrin â phobl ar ôl geni, gan fod ganddynt fynediad uniongyrchol at rieni ar yr adeg dyngedfennol honno, ac wrth gwrs, at y plant. Mae angen i’r cymorth fod yno, gan estyn allan at rieni sydd ei angen.

Mae arnaf ofn nad yw’r hyn a welsom hyd yma gan Lywodraeth Cymru ar iechyd meddwl yn cael fawr o effaith. Effaith ganlyniadol uniongyrchol hyn mewn addysg wrth gwrs yw absenoldeb, ac mae’r broblem yn gwaethygu. Ac wrth gwrs, rydym yn gweld mân broblemau iechyd meddwl yn troi’n rhai difrifol iawn oherwydd y diffyg cymorth pan fydd ei angen arnynt gyntaf.

Mae'r amser ar gyfer siarad bellach ar ben. Mae'n bryd gweithredu. Rwy'n gobeithio y gwnewch chi gefnogi cynnig y Ceidwadwyr Cymreig heddiw. Diolch.

17:45

Thank you so much to the Conservatives and to James Evans for proposing this motion. And can I also thank Plaid Cymru for their amendments? I particularly wanted to speak on amendment 3, which Mabon also highlighted, that is the need to prioritise perinatal mental health in the new mental health strategy. We obviously have significant issues around perinatal mental health. I am the chair of the cross-party group on children and families, and Jenny Rathbone chairs the cross-party group on midwifery. We had a joint meeting recently, looking at the first 1,000 days, and were joined by practitioners and academics, looking at those first 1,000 days and how important it is. We know that this foundational window represents both a time of opportunity and a period of vulnerability.

Maternal mental health issues are common and can be extremely harmful, not only for mothers but for the wider family. But a mother's mental health is an infant mental health issue as well. The emotional health of a baby begins before birth, especially in the second and third trimesters. Supporting pregnant women's mental health helps lay the foundation for an infant's long-term social, emotional and cognitive development. The relationship goes both ways, and is self-reinforcing. We heard at the cross-party group about the bidirectionality of mental health, between the infant and the mother. Responsive, consistent, sensitive relationships can provide the best possible start, with advantages that persist throughout life, which Mabon referred to as well. That's why the first 1,000 days are so critical.

Make no mistake; investing in perinatal mental health is about saving lives as well. Maternal Mental Health Alliance's 2022 report stated that maternal death due to mental health problems is increasing across the UK, and suicide has tragically—this is quite shocking and I asked my researchers to double-check this—become the leading cause of death in the first year after birth. We also know that there are significant inequalities in the risks women face regarding their mental health, with young mothers at particular risk of mental illness during pregnancy and after birth, and postnatal depression is up to twice as prevalent in teenage mothers compared to those over 20. If we consider just the financial toll alone, the Royal College of Midwives estimates that each case of perinatal depression costs society £74,000. But behind this staggering amount of money lie countless stories of struggle and suffering.

To finish, I do welcome the commitment by the Welsh Government to keep it as a priority in any future mental health plan, but we must do more around perinatal health and infant mental health as well. If we don't provide mothers with support during those first 1,000 days, including pre birth, then we need to ensure that we have that early support after pregnancy. The impacts can ripple outwards throughout a child's life, destabilising families and straining our healthcare responses. So, if I may ask the Minister perhaps to outline what initiatives the Welsh Government is taking to ensure that both infant and maternal mental health issues are addressed, and that we focus in on those first 1,000 days. Diolch yn fawr iawn, Llywydd.

Diolch yn fawr iawn i’r Ceidwadwyr ac i James Evans am gyflwyno'r cynnig hwn. Ac a gaf fi hefyd ddiolch i Blaid Cymru am eu gwelliannau? Roeddwn yn arbennig o awyddus i drafod gwelliant 3, y tynnodd Mabon sylw ato hefyd, sef yr angen i flaenoriaethu iechyd meddwl amenedigol yn y strategaeth iechyd meddwl newydd. Mae’n amlwg fod gennym broblemau sylweddol mewn perthynas ag iechyd meddwl amenedigol. Rwy'n gadeirydd y grŵp trawsbleidiol ar blant a theuluoedd, a Jenny Rathbone yw cadeirydd y grŵp trawsbleidiol ar fydwreigiaeth. Cawsom gyfarfod ar y cyd yn ddiweddar, i edrych ar y 1,000 o ddiwrnodau cyntaf, ac ymunodd ymarferwyr ac academyddion â ni i edrych ar y 1,000 o ddiwrnodau cyntaf hynny a pha mor bwysig ydynt. Fe wyddom fod y cyfnod cychwynnol hwn yn adeg o gyfle, a hefyd yn adeg pan fydd plentyn yn hynod o agored i niwed.

Mae problemau iechyd meddwl ymysg mamau yn gyffredin a gallant fod yn hynod o niweidiol, nid yn unig i famau ond i’r teulu ehangach. Ond mae iechyd meddwl y fam yn fater iechyd meddwl babanod hefyd. Mae iechyd emosiynol babanod yn dechrau cyn iddynt gael eu geni, yn enwedig yn ail a thrydydd tymor y beichiogrwydd. Mae cefnogi iechyd meddwl menywod beichiog yn helpu i osod y sylfaen ar gyfer datblygiad cymdeithasol, emosiynol a gwybyddol hirdymor babi. Mae'r berthynas yn mynd y ddwy ffordd, ac mae'n hunanatgyfnerthol. Clywsom yn y grŵp trawsbleidiol am ddeugyfeirioldeb iechyd meddwl, rhwng y babi a’r fam. Gall perthnasoedd ymatebol, cyson, sensitif roi’r dechrau gorau posibl, gyda manteision sy’n parhau gydol oes, fel y nododd Mabon hefyd. Dyna pam fod y 1,000 o ddiwrnodau cyntaf mor allweddol.

Peidied neb â chamgymryd; mae buddsoddi mewn iechyd meddwl amenedigol yn ymwneud ag achub bywydau hefyd. Dywedodd adroddiad y Gynghrair Iechyd Meddwl Mamau yn 2022 fod marwolaethau ymysg mamau oherwydd problemau iechyd meddwl ar gynnydd ledled y DU, a bellach, hunanladdiad, yn dorcalonnus—mae hyn yn frawychus, a gofynnais i fy ymchwilwyr wirio hyn ddwywaith—yw prif achos marwolaeth yn y flwyddyn ar ôl rhoi genedigaeth. Fe wyddom hefyd fod anghydraddoldebau sylweddol yn y risgiau y mae menywod yn eu hwynebu gyda'u hiechyd meddwl, gyda mamau ifanc mewn perygl arbennig o salwch meddwl yn ystod beichiogrwydd ac ar ôl rhoi genedigaeth, ac mae iselder ôl-enedigol hyd at ddwywaith yn fwy cyffredin ymhlith mamau yn eu harddegau o gymharu â mamau dros 20 oed. Os ystyriwn y dreth ariannol yn unig, mae Coleg Brenhinol y Bydwragedd yn amcangyfrif bod pob achos o iselder amenedigol yn costio £74,000 i gymdeithas. Ond y tu ôl i'r swm syfrdanol hwn o arian, mae straeon dirifedi o boen a dioddefaint.

I gloi, rwy'n croesawu ymrwymiad Llywodraeth Cymru i’w gadw’n flaenoriaeth mewn unrhyw gynllun iechyd meddwl yn y dyfodol, ond mae'n rhaid inni wneud mwy ar iechyd amenedigol ac iechyd meddwl babanod hefyd. Os na wnawn ni ddarparu cymorth i famau yn ystod y 1,000 o ddiwrnodau cyntaf hynny, gan gynnwys cyn rhoi genedigaeth, mae angen inni sicrhau bod gennym gymorth cynnar ar ôl beichiogrwydd. Gall yr effeithiau barhau drwy gydol bywyd plentyn, gan ansefydlogi teuluoedd a rhoi pwysau ar ein hymatebion gofal iechyd. Felly, os caf ofyn i'r Gweinidog amlinellu efallai pa fentrau y mae Llywodraeth Cymru yn eu rhoi ar waith i sicrhau bod materion iechyd meddwl babanod a mamau yn cael sylw, a'n bod yn canolbwyntio ar y 1,000 o ddiwrnodau cyntaf hynny. Diolch yn fawr iawn, Lywydd.

17:50

Following on from World Mental Health Day, when I did raise a question only yesterday on my concerns about my constituents being able to access mental health services, I wish to start with a trio of positives. I welcome the establishment of the 24/7 NHS Wales '111 press 2' service; the £84.5 million plan to create a new in-patient mental health unit at Glan Clwyd Hospital; and amazing work undertaken by charities across Wales on mental health. The DPJ Foundation's Share the Load 24/7 confidential counselling referral service, which operates especially for those who work in agriculture, has supported over 500 farmers across Wales so far, and this support is so desperately needed. There are—

Yn dilyn Diwrnod Iechyd Meddwl y Byd, pan godais gwestiwn ddoe ddiwethaf ar fy mhryderon ynghylch gallu fy etholwyr i gael mynediad at wasanaethau iechyd meddwl, hoffwn ddechrau gyda thri pheth cadarnhaol. Rwy'n croesawu sefydlu gwasanaeth 24 awr saith diwrnod yr wythnos '111 pwyso 2' GIG Cymru; y cynllun £84.5 miliwn i greu uned iechyd meddwl newydd ar gyfer cleifion mewnol yn Ysbyty Glan Clwyd; a gwaith anhygoel a wneir gan elusennau ledled Cymru ar iechyd meddwl. Mae gwasanaeth atgyfeirio at gwnsela cyfrinachol 24 awr Share the Load Sefydliad DPJ, sy’n gweithredu’n arbennig ar gyfer y rheini sy’n gweithio ym myd amaeth, wedi cefnogi dros 500 o ffermwyr ledled Cymru hyd yn hyn, ac mae taer angen y cymorth hwn. Mae—

Do you also recognise the work that the Royal Agricultural Benevolent Institution and the Farming Community Network do in this area? Because there are more mental health charities than just the DPJ Foundation across Wales. 

A ydych chi hefyd yn cydnabod y gwaith y mae’r Sefydliad Amaethyddol Llesiannol Brenhinol a Farming Community Network yn ei wneud yn y maes hwn? Oherwydd mae mwy o elusennau iechyd meddwl na Sefydliad DPJ yn unig ledled Cymru.

17:55

Yes, absolutely, and it's really incumbent that we do have that support. Every single person helping our farmers and their families, during some pretty tough times of late, needs to be commended. Thanks, James.

There are over 600 Samaritans volunteers across Wales, who respond to calls for help every day of the week by telephone, e-mail, text and in person at branches and events across the country. In Aberconwy, we have Conwy Mind, a charity that has over 35 years' experience of supporting better mental health and well-being across Conwy county. They have amazing programmes: Mums Matter, which is a friendly and relaxed nine-week group for new mums who are finding things hard and need support; Living Life to the Full, a free seven-week course that aims to help you better understand your feelings, build resilience and develop coping strategies to support with day-to-day stresses; and Active Monitoring for young people. I'm sure that every Member in this Chamber could list examples of exceptional mental health support provided by charities in their areas too.

I ask you to consider this: imagine how much worse things could be in Wales if we did not have the incredible work of the third sector. On behalf of my constituents, I would like to thank all those charities providing care. But I would be pleased to hear assurances today that the Welsh Government will do all it can to ensure strong support for them and efficient co-operation between the medical and third sector. Too often, these charities work really hard with very little money and very little support from the Welsh Government. That is the feedback that I get. With one in four of us expected to experience a mental health problem at some point in our lives, there could be a serious crisis in this country. Should we not empower our residents to understand and combat mental health in its early stages? When I see families presenting in my office, it's heartbreaking to see children worrying about things that I didn't even know about at their ages but are so prevalent now.

The number of children waiting more than four weeks for a first appointment with mental health services in Wales is rising. Child and adolescent mental health services waiting lists rose 14 per cent in July 2023. In north Wales, 33 per cent of sCAMHS patient pathways are waiting over four weeks for a first appointment. But I have people who are waiting over 12 months also, Deputy Minister. When they can get a place, residents with eating disorders are being sent from north Wales to England for specialist support. And this is so hard on them and their families. We can and we must do better. I can think of no greater way of this Welsh Parliament improving the nation's mental health and ensuring that the best possible strategies are in place.

I call and echo the calls made today that we have a new mental health Act here for Wales. This should include provision for a mother and baby unit in north Wales for mothers with severe postnatal mental health. I applaud each member of the Betsi board's perinatal mental health service team for walking 165 miles, simply to highlight the distance from their base in north Wales to the country's only specialist mental health mother and baby unit in Swansea. Their efforts and calls for help in north Wales are not solved simply by a unit that will open next year in Cheshire. This Parliament and your Welsh Government should aspire for better. The third sector is delivering free mental health support to each corner and constituency of this country. We need you to do the same. We cannot have people with mental health issues having to travel out of Wales or wait months for public health support. Diolch.

Ydw, yn sicr, ac mae'n rhaid inni gael y cymorth hwnnw. Mae angen canmol pob unigolyn sy’n helpu ein ffermwyr a’u teuluoedd, drwy adegau eithaf anodd yn ddiweddar. Diolch, James.

Mae dros 600 o wirfoddolwyr gan y Samariaid ledled Cymru, yn ymateb i alwadau am gymorth bob dydd o’r wythnos dros y ffôn, e-bost, negeseuon testun ac wyneb yn wyneb mewn canghennau a digwyddiadau ledled y wlad. Yn Aberconwy, mae gennym Conwy Mind, elusen a chanddi dros 35 mlynedd o brofiad o gefnogi gwell iechyd meddwl a lles ar draws sir Conwy. Mae ganddynt raglenni anhygoel: Mums Matter, grŵp naw wythnos cyfeillgar a hamddenol ar gyfer mamau newydd sy'n ei chael hi'n anodd ac sydd angen cefnogaeth; Byw Bywyd yn Llawn, cwrs saith wythnos rhad ac am ddim sy'n ceisio eich helpu i ddeall eich teimladau'n well, adeiladu gwytnwch a datblygu strategaethau ymdopi i'ch cefnogi gyda straen o ddydd i ddydd; a Monitro Gweithredol ar gyfer pobl ifanc. Rwy’n siŵr y gallai pob Aelod yn y Siambr hon restru enghreifftiau o gymorth iechyd meddwl ardderchog a ddarperir gan elusennau yn eu hardaloedd nhw hefyd.

Gofynnaf i chi ystyried hyn: dychmygwch gymaint yn waeth y gallai pethau fod yng Nghymru pe na bai gennym waith anhygoel y trydydd sector. Ar ran fy etholwyr, hoffwn ddiolch i’r holl elusennau sy’n darparu gofal. Ond buaswn yn falch o gael sicrwydd heddiw y bydd Llywodraeth Cymru yn gwneud popeth yn ei gallu i sicrhau cymorth cadarn iddynt a chydweithredu effeithlon rhwng y sector meddygol a’r trydydd sector. Yn rhy aml, mae’r elusennau hyn yn gweithio’n galed iawn gyda fawr iawn o arian a fawr iawn o gymorth gan Lywodraeth Cymru. Dyna’r adborth a gaf. Gyda disgwyl y bydd un o bob pedwar ohonom yn dioddef problem iechyd meddwl ar ryw adeg yn ein bywydau, gallai fod argyfwng difrifol yn y wlad hon. Oni ddylem rymuso ein trigolion i ddeall a brwydro yn erbyn afiechyd meddwl ar ei gamau cynnar? Pan fyddaf yn gweld teuluoedd yn ymgyflwyno yn fy swyddfa, mae'n dorcalonnus gweld plant yn poeni am bethau nad oeddwn hyd yn oed yn gwybod amdanynt yn eu hoedran nhw ond sydd mor gyffredin nawr.

Mae nifer y plant sy'n aros mwy na phedair wythnos am apwyntiad cyntaf gyda gwasanaethau iechyd meddwl yng Nghymru ar gynnydd. Cododd rhestrau aros gwasanaethau iechyd meddwl plant a’r glasoed 14 y cant ym mis Gorffennaf 2023. Yng ngogledd Cymru, mae 33 y cant o lwybrau cleifion yn y gwasanaethau iechyd meddwl arbenigol i blant a’r glasoed yn aros dros bedair wythnos am apwyntiad cyntaf. Ond mae gennyf bobl sy’n aros dros 12 mis hefyd, Ddirprwy Weinidog. Pan allant gael lle, mae trigolion ag anhwylderau bwyta yn cael eu hanfon o ogledd Cymru i Loegr am gymorth arbenigol. Ac mae hyn mor anodd iddynt a'u teuluoedd. Rydym yn gallu, ac mae'n rhaid inni wneud yn well. Ni allaf feddwl am unrhyw ffordd well i Senedd Cymru wella iechyd meddwl y genedl a sicrhau bod y strategaethau gorau posibl ar waith.

Rwy'n galw ac yn adleisio'r galwadau a wnaed heddiw am Ddeddf iechyd meddwl newydd i Gymru. Dylai gynnwys darpariaeth ar gyfer uned mamau a babanod yng ngogledd Cymru ar gyfer mamau â salwch meddwl ôl-enedigol difrifol. Rwy'n cymeradwyo pob aelod o dîm gwasanaeth iechyd meddwl amenedigol bwrdd Betsi am gerdded 165 milltir er mwyn tynnu sylw at y pellter rhwng eu canolfan yn y gogledd a’r unig uned iechyd meddwl mamau a babanod arbenigol yn y wlad yn Abertawe. Nid yw eu hymdrechion a'u galwadau am gymorth yn y gogledd yn cael eu datrys gan uned a fydd yn agor y flwyddyn nesaf yn swydd Gaer. Dylai’r Senedd hon a’ch Llywodraeth Cymru anelu'n uwch. Mae’r trydydd sector yn darparu cymorth iechyd meddwl rhad ac am ddim i bob cwr ac etholaeth yn y wlad. Mae angen i chi wneud yr un peth. Ni allwn gael pobl â phroblemau iechyd meddwl yn gorfod teithio allan o Gymru nac yn aros misoedd am gymorth iechyd cyhoeddus. Diolch.

Thank you for presenting this debate, which I think is a very interesting one. I think that the Conservatives seem to have a bit of an obsession about CAMHS waiting lists. Clearly, we need professional mental health services when things are becoming really acute, but in most cases, we need to be endeavouring to help young people get over their anxieties and traumas, which so many young people growing up suffer from, without obtaining the label of having had a mental illness. I think that is really, really important. We want school to be a haven from the conflicts that may be going on at home or elsewhere. We need to help young people know how to keep themselves safe. The internet offers lots of exciting insights into the world beyond our communities, but it also poses lots of hazards, whether it's pornography, obsessive compulsive behaviours, or bullying. We need to help young people keep themselves safe and navigate these hazards, and know when to withhold, or withdraw, or seek help.

Laura Anne Jones spoke about a postcode lottery in schools. I feel that it's easy to say that, and it's really important that we challenge schools that are not providing the well-being support, where we have evidence that they are failing in their well-being duties—so, whether we challenge the headteacher, we challenge through Estyn, through the education leads into local authorities, or, where all that fails, with the Minister for education or the Deputy Minister for mental health. I personally can recall one school in my constituency that didn't deal well with a young person with an eating disorder, and this was, obviously, complicated by the lockdown, and, if she'd only relied on the school, I'm afraid things could have ended really badly. But she did have very good counselling services, happily, and she is now pursuing a successful university career.

But I think that we really do need to be aware of some of the things that can go badly wrong. When I was in Liverpool this weekend, I met far too many people who had lost loved ones to suicide, triggered by the shame and despair caused by their gambling addiction. And many of you will have visited the drop-in this afternoon, in the dining room upstairs, and the excellent work that is being done by YGAM and other gambling charities, to try and help young people confront these dangers, which are so easy to fall into, given that so many children's games actually encourage you to gamble, because you've always got to get to the top of the tree, and you can buy tokens to improve your likelihood of getting there, and, from there, it leads into these other things. We know that gambling causes immense amount of harm, and so I'm very pleased to see the work that they're doing in schools, to try and protect children. I recall, in Liverpool, one couple revealed that their son committed suicide after his parents had sent him some money, presumably because he felt just too ashamed to tell them that the reason he had run out of money was because everything he touched was just going on gambling. And I heard other stories of people spending all their benefit money the minute they got hold of it. So, many, many lives are being destroyed by gambling, and that's something that I feel we should do something about, on another day.

But, meanwhile, I just want to highlight a service that exists in Cardiff and the Vale, which is the Recovery and Wellbeing College, which is the only Recovery College in Wales. The Recovery College offers self-help to anyone who has lived experience of mental health challenges, and that could be somebody trying to support somebody with a mental health challenge, or it could be somebody who knows that they need help. And because it's an open-door policy, it means you're not on a waiting list; you're ringing up, and finding out what is the course that's going to help them deal with the problem that they have. And I find that a fantastically valuable service, and I hope that we can see the extension of the Recovery College to other parts of Wales.

Diolch am gyflwyno’r ddadl hon, sy’n un ddiddorol iawn yn fy marn i. Mae'n ymddangos bod gan y Ceidwadwyr ychydig o obsesiwn â rhestrau aros gwasanaethau iechyd meddwl plant a'r glasoed. Yn amlwg, mae angen gwasanaethau iechyd meddwl proffesiynol arnom pan fydd pethau’n mynd yn wirioneddol acíwt, ond yn y rhan fwyaf o achosion, mae angen inni ymdrechu i helpu pobl ifanc i ymdopi â'u pryderon a’r trawma y mae cymaint o bobl ifanc yn tyfu i fyny yn dioddef ohono, heb gael y label o fod â salwch meddwl. Credaf fod hynny'n wirioneddol bwysig. Rydym am i'r ysgol fod yn hafan rhag gwrthdaro a allai fod yn digwydd gartref neu yn rhywle arall. Mae angen inni helpu pobl ifanc i wybod sut i gadw eu hunain yn ddiogel. Mae'r rhyngrwyd yn cynnig llawer o fewnwelediad cyffrous i'r byd y tu hwnt i'n cymunedau, ond mae hefyd yn cynnwys llawer o beryglon, boed yn bornograffi, ymddygiadau gorfodaeth obsesiynol, neu fwlio. Mae angen inni helpu pobl ifanc i gadw eu hunain yn ddiogel ac i osgoi'r peryglon hyn, a gwybod pryd i ymwrthod, tynnu’n ôl, neu geisio cymorth.

Soniodd Laura Anne Jones am loteri cod post mewn ysgolion. Teimlaf ei bod yn hawdd dweud hynny, ac mae’n bwysig iawn ein bod yn herio ysgolion nad ydynt yn darparu cymorth llesiant, lle mae gennym dystiolaeth eu bod yn methu yn eu dyletswyddau llesiant—felly, p'un a ydym yn herio’r pennaeth, yn herio drwy Estyn, drwy’r arweinwyr addysg mewn awdurdodau lleol, neu pan fetho popeth arall, gyda’r Gweinidog addysg neu’r Dirprwy Weinidog iechyd meddwl. Yn bersonol, gallaf gofio un ysgol yn fy etholaeth nad aeth ati i ymdrin yn dda ag unigolyn ifanc ag anhwylder bwyta, ac fe gafodd y sefyllfa ei chymhlethu gan y cyfyngiadau symud, yn amlwg, a phe bai hi ond wedi dibynnu ar yr ysgol, ofnaf y gallai pethau fod wedi bod yn wael iawn. Ond roedd ganddi wasanaethau cwnsela da iawn, diolch byth, ac mae hi bellach yn dilyn gyrfa lwyddiannus yn y brifysgol.

Ond credaf fod gwir angen inni fod yn ymwybodol o rai o'r pethau a all fynd o chwith. Pan oeddwn yn Lerpwl y penwythnos hwn, cyfarfûm â gormod lawer o bobl a oedd wedi colli anwyliaid i hunanladdiad, yn sgil y cywilydd a’r anobaith a achoswyd gan eu caethiwed i gamblo. A bydd llawer ohonoch wedi ymweld â’r sesiwn galw heibio y prynhawn yma, yn yr ystafell fwyta i fyny’r grisiau, a’r gwaith rhagorol y mae YGAM ac elusennau gamblo eraill yn ei wneud i geisio helpu pobl ifanc i wrthsefyll y peryglon hyn, sydd mor hawdd syrthio i mewn iddynt, o ystyried bod cymaint o gemau plant yn eich annog i gamblo, gan fod yn rhaid ichi gyrraedd brig y goeden bob amser, a gallwch brynu talebau i wella eich tebygolrwydd o gyrraedd yno, ac o'r fan honno, mae'n arwain at bethau eraill. Fe wyddom fod gamblo'n achosi llawer iawn o niwed, ac felly rwy'n falch iawn o weld y gwaith y maent yn ei wneud mewn ysgolion, i geisio diogelu plant. Rwy’n cofio un cwpl yn Lerpwl yn dweud bod eu mab wedi lladd ei hun ar ôl i’w rieni anfon rhywfaint o arian ato, yn ôl pob tebyg am ei fod yn teimlo gormod o gywilydd i ddweud wrthynt mai’r rheswm pam ei fod wedi rhedeg allan o arian oedd am fod popeth a gyffyrddai'n mynd ar gamblo. A chlywais straeon eraill am bobl yn gwario eu holl fudd-daliadau'n syth ar ôl eu cael. Felly, mae llawer iawn o fywydau'n cael eu dinistrio gan gamblo, ac mae hynny'n rhywbeth y teimlaf y dylem wneud rhywbeth yn ei gylch, ar ddiwrnod arall.

Ond yn y cyfamser, hoffwn dynnu sylw at wasanaeth sy’n bodoli yng Nghaerdydd a’r Fro, sef y Coleg Adfer a Lles, sef yr unig Goleg Adfer yng Nghymru. Mae’r Coleg Adfer yn cynnig hunangymorth i unrhyw un sydd wedi cael profiad o heriau iechyd meddwl, a gallai hynny fod yn rhywun sy’n ceisio cefnogi rhywun gyda phroblem iechyd meddwl, neu gallai fod yn rhywun sy’n gwybod bod angen help arnynt. A chan ei fod yn bolisi drws agored, mae'n golygu nad ydych ar restr aros; rydych chi'n ffonio, ac yn darganfod pa gwrs sy'n mynd i'w helpu i ymdrin â'r broblem sydd ganddynt. Ac rwy’n ystyried hwnnw’n wasanaeth hynod o werthfawr, ac rwy'n gobeithio y gallwn weld y Coleg Adfer yn cael ei ymestyn i rannau eraill o Gymru.

18:00

I'm very grateful for the opportunity to speak in this important debate, and I thank the Welsh Conservatives for tabling this debate today.

I've just got three points that I'd like to raise with the Deputy Minister. First of all, in regard to what Jenny Rathbone has already spoken about—and many others, for that matter—the need for greater support so that young people don't have to fall into the care of CAMHS, the Education Committee at Westminster last month produced a very important report, a very interesting report, regarding absenteeism, and concluded that significant measures need to be taken in England to support young people's mental health, and that new legislation is required. I'd very much welcome any observations that the Minister's officials may have on that report, because it certainly tallies with what we've been finding on the Children, Young People and Education Committee regarding absenteeism—the link with poor mental health. And, essentially, what's required is better mental health support before the point at which young people have to get the support from CAMHS, and that can be provided by fully qualified and trained counsellors in schools. Just because not all young people may be appropriately directed towards a trained therapist doesn't mean that a therapist shouldn't be available for every young child in school. So, it would be very helpful to have any feedback from the Welsh Government regarding that report, which, as I say, tallies very much with the reports that the children and young people committee in the Senedd produced.

Secondly, I'd very much welcome the Deputy Minister's observations on the need for legislation to come forward at the UK level in the King's Speech in November. The Mental Health Act 1983 really does need to be revised, and I'd very much welcome any comments regarding that particular matter from the Deputy Minister. Indeed, I'd ask the Welsh Government that if no new mental health Bill is forthcoming, then I would very much welcome action here in Wales, and I look forward to hearing what action may be brought forward by the Welsh Government in the event that the Mental Health Act is not revised.

Rwy'n ddiolchgar iawn am y cyfle i siarad yn y ddadl bwysig hon, a diolch i'r Ceidwadwyr Cymreig am gyflwyno'r ddadl hon heddiw.

Mae gennyf dri phwynt yr hoffwn eu codi gyda'r Dirprwy Weinidog. Yn gyntaf oll, ar yr hyn y mae Jenny Rathbone eisoes wedi siarad amdano—a llawer o rai eraill, o ran hynny—a'r angen am fwy o gymorth fel nad oes rhaid i bobl ifanc ddibynnu ar ofal CAMHS, y mis diwethaf cynhyrchodd y Pwyllgor Addysg yn San Steffan adroddiad pwysig iawn, adroddiad diddorol iawn, ynghylch absenoldeb, a daeth i'r casgliad fod angen rhoi mesurau sylweddol ar waith yn Lloegr i gefnogi iechyd meddwl pobl ifanc, a bod angen deddfwriaeth newydd. Buaswn yn croesawu unrhyw sylwadau a allai fod gan swyddogion y Gweinidog ar yr adroddiad hwnnw, oherwydd yn sicr mae'n cyd-fynd â'r hyn y gwnaethom ni ei ddarganfod yn y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg ynghylch absenoldeb—y cysylltiad ag iechyd meddwl gwael. Ac yn y bôn, yr hyn sydd ei angen yw gwell cymorth iechyd meddwl cyn y pwynt lle mae'n rhaid i bobl ifanc gael cymorth gan CAMHS, a gall cwnselwyr hyfforddedig sydd wedi cymhwyso'n llawn ei ddarparu mewn ysgolion. Nid yw'r ffaith na fyddai'n briodol cyfeirio pob person ifanc at therapydd hyfforddedig yn golygu na ddylai therapydd fod ar gael i bob plentyn ifanc yn yr ysgol. Felly, byddai'n ddefnyddiol iawn cael unrhyw adborth gan Lywodraeth Cymru ar yr adroddiad hwnnw, sydd, fel y dywedais, yn cyd-fynd yn agos â'r adroddiadau a gynhyrchodd y pwyllgor plant a phobl ifanc yn y Senedd.

Yn ail, buaswn yn croesawu sylwadau'r Dirprwy Weinidog ar yr angen i gyflwyno deddfwriaeth ar lefel y DU yn Araith y Brenin ym mis Tachwedd. Mae gwir angen diwygio Deddf Iechyd Meddwl 1983, a buaswn yn croesawu unrhyw sylwadau ynglŷn â hynny gan y Dirprwy Weinidog. Yn wir, hoffwn ofyn i Lywodraeth Cymru, os nad oes Bil iechyd meddwl newydd ar y ffordd, buaswn yn croesawu gweithredu yma yng Nghymru, ac edrychaf ymlaen at glywed pa gamau y gall Llywodraeth Cymru eu rhoi ar waith os na chaiff y Ddeddf Iechyd Meddwl ei diwygio.

18:05

Y Dirprwy Weinidog nawr i gyfrannu—Lynne Neagle. 

The Deputy Minister to contribute—Lynne Neagle. 

Diolch, Llywydd. Can I thank Darren Millar for bringing forward this debate today? Yesterday was World Mental Health Day, an opportunity for all of us to reflect on what more we can do to improve mental health and well-being, although, as I've said to James Evans previously, every day is mental health day for me. This comes at an opportune time, as we're currently developing our successor strategies to 'Together for Mental Health' and 'Talk to me 2', our suicide and self-harm prevention strategy. We've already undertaken extensive work to assess the impacts of these strategies, and worked with stakeholders, partners and people with lived experience during a pre-consultation period to listen to views and help us shape the new strategies. I expect to be able to publish these for consultation before the end of the year, and I would like to thank everyone who has engaged with this work to date. 

I would also like to thank the Members for welcoming the establishment of '111 press 2'. The service is now available in every health board in Wales, providing urgent mental health support to people of all ages, 24 hours a day, seven days a week. This is a significant service transformation to improve mental health support. Over 30,000 people have accessed the service, and 97 per cent of callers report a reduced level of distress following the call.

I'd like to turn now to address some of the points in the original motion. Firstly, in relation to suicide and self-harm, can I be clear that there is nothing more important to me than preventing people dying by suicide? When we talk about suicide rates, I am acutely aware that every single death by suicide is an immense tragedy that devastates families, friends and whole communities. Now, whilst the latest data does show a small increase from 2020-21, this will be impacted by backlogs in inquests, especially during the pandemic period. And because the numbers involved are thankfully small, it does mean the figures are prone to year-on-year fluctuation, but the overall trend is that the rate is largely constant.

Diolch, Lywydd. A gaf fi ddiolch i Darren Millar am gyflwyno'r ddadl hon heddiw? Ddoe oedd Diwrnod Iechyd Meddwl y Byd, cyfle i bob un ohonom fyfyrio ar beth arall y gallwn ei wneud i wella iechyd meddwl a lles, er, fel y dywedais wrth James Evans o'r blaen, mae pob diwrnod yn ddiwrnod iechyd meddwl i mi. Daw hyn ar adeg briodol, gan ein bod ar hyn o bryd yn datblygu ein strategaethau olynol ar gyfer 'Law yn Llaw at Iechyd Meddwl' a 'Beth am siarad â fi 2', ein strategaeth atal hunanladdiad a hunan-niwed. Rydym eisoes wedi gwneud gwaith helaeth i asesu effeithiau'r strategaethau hyn, ac wedi gweithio gyda rhanddeiliaid, partneriaid a phobl sydd â phrofiad bywyd yn ystod y cyfnod cyn ymgynghori i wrando ar safbwyntiau ac i'n helpu i lunio'r strategaethau newydd. Rwy'n disgwyl gallu cyhoeddi'r rhain ar gyfer ymgynghori cyn diwedd y flwyddyn, a hoffwn ddiolch i bawb sydd wedi cymryd rhan yn y gwaith hyd yma. 

Hoffwn ddiolch hefyd i'r Aelodau am groesawu sefydlu '111 pwyso 2'. Mae'r gwasanaeth bellach ar gael ym mhob bwrdd iechyd yng Nghymru, yn darparu cymorth iechyd meddwl brys i bobl o bob oed, 24 awr y dydd, saith diwrnod yr wythnos. Mae hwn yn drawsnewidiad sylweddol i wasanaethau i wella cymorth iechyd meddwl. Mae dros 30,000 o bobl wedi defnyddio'r gwasanaeth, ac mae 97 y cant o'r galwyr yn dweud bod lefel is o ofid yn dilyn yr alwad.

Hoffwn droi nawr i fynd i'r afael â rhai o'r pwyntiau yn y cynnig gwreiddiol. Yn gyntaf, mewn perthynas â hunanladdiad a hunan-niwed, a gaf fi fod yn glir nad oes unrhyw beth yn bwysicach i mi nag atal pobl rhag marw drwy hunanladdiad? Pan fyddwn yn siarad am gyfraddau hunanladdiad, rwy'n ymwybodol iawn fod pob marwolaeth drwy hunanladdiad yn drasiedi aruthrol sy'n dinistrio teuluoedd, ffrindiau a chymunedau cyfan. Nawr, er bod y data diweddaraf yn dangos cynnydd bach ers 2020-21, bydd ôl-groniadau yn nifer y cwestau'n effeithio ar hyn, yn enwedig yn ystod cyfnod y pandemig. Ac oherwydd bod y niferoedd dan sylw'n fach, diolch byth, mae'n golygu bod y ffigurau'n dueddol o amrywio o un flwyddyn i'r llall, ond y duedd gyffredinol yw bod y gyfradd yn gyson i raddau helaeth.

Thank you for taking an intervention. Just on that particular point of the years that you mentioned there, very sadly, in my family, we lost a grandparent to suicide during the COVID pandemic, and it left many of us wondering why at that point. So, I wonder, with that as an example in mind, with the COVID pandemic in particular, whether the Government has yet properly considered the impact of the pandemic and the measures taken in the pandemic on the mental health of our citizens, and whether some of the issues we're seeing now may have been exacerbated because of the actions through the pandemic. I wonder what lessons you think we may have learnt as a result of our response to the pandemic, in particular on the mental health of the citizens we represent.

Diolch am dderbyn ymyriad. Ar y pwynt ynghylch y blynyddoedd y sonioch chi amdanynt yno, yn anffodus iawn, yn fy nheulu i, fe wnaethom golli rhiant i un o fy rhieni i hunanladdiad yn ystod y pandemig COVID, a gadawodd lawer ohonom yn meddwl tybed pam ar y pwynt hwnnw. Felly, gyda'r enghraifft honno, gyda phandemig COVID yn benodol, a yw'r Llywodraeth eto wedi ystyried yn briodol effaith y pandemig, a'r mesurau a roddwyd ar waith yn y pandemig, ar iechyd meddwl ein dinasyddion, ac a allai rhai o'r pethau a welwn nawr fod wedi eu gwaethygu oherwydd y camau gweithredu yn ystod y pandemig. Tybed pa wersi y credwch y gallem fod wedi'u dysgu o ganlyniad i'n hymateb i'r pandemig, yn enwedig ar iechyd meddwl y dinasyddion a gynrychiolwn.

18:10

Well, thank you for that, and I'm very sorry to hear that you've lost a member of your family to suicide. I do think we need to be really careful in ascribing reasons for suicide, because suicide is a very complex thing, and there is very seldom one reason for somebody taking their own life. One of the points I was going to make today is that we all have a responsibility to talk about suicide in a really appropriate and responsible way, and I wanted to remind Members of the guidance issued by Samaritans Cymru for World Suicide Prevention Day, which asks all of us as Members to be really careful in how we talk about suicide. The issues around the pandemic are complex and will be covered by the public inquiry, and I certainly can’t do justice to them in this debate.

We have in Wales developed real-time suicide surveillance, and I can assure Members that deaths by suicide are monitored on a monthly basis, which informs our preventative approach, but also enables a rapid response if needed. Last year, I convened our cross-government suicide and self-harm prevention group, which is supporting the development of the new suicide and self-harm prevention strategy. Our aim is to provide support sooner to prevent escalation, but I am in no way complacent about suicide and self-harm. That is why we are developing the new strategies.

On children’s waiting times, latest performance figures for local primary mental health services for June show 69.9 per cent of mental health assessments undertaken within 28 days from referral for people aged under 18. This is an increase of 12.4 percentage points compared to the previous month, and an increase of 19.6 percentage points compared to the same period last year. On specialist CAMHS, at the end of August, 74.5 per cent of children and young people on patient pathways on the current waiting list are waiting less than 28 days from referral. The numbers of children and young people waiting for an sCAMHS first appointment at the end of August was the lowest since reporting began in August 2019, and, Janet, I do not think you can have any children who are waiting a year, and if you have, please write to me and I will follow that up.

So, we have seen improvements, but I understand the need to ensure that health boards meet those targets on a sustainable basis. They’ve all developed trajectories that include tackling waiting times and improving performance, and these are monitored rigorously on a monthly basis by the NHS executive. I absolutely agree that mental health should be treated with the same priority as physical health. We invest heavily in mental health in Wales. We have a published strategy setting out our approach to improvements, and my own post as Deputy Minister for Mental Health and Well-being is a clear demonstration of the importance we place on this area.

On funding as part of our programme for government commitment to prioritise investment in mental health, we’ve invested additional resources of £50 million last year rising to £75 million extra this year, and that’s on top of the mental health ring-fenced budget to local health boards, which is £774 million.

The motion calls on us to introduce a new mental health Act for Wales. As I’ve previously told the Chamber, we wanted to participate in the UK Government changes to the Mental Health Act. This matters because, alongside changes to devolved mental health functions, the draft Bill that was published includes change to reserved areas, such as those relating to criminal justice. And unfortunately, Ken Skates, we do not now expect that legislation to proceed, so we have started working with our partners to identify alternative ways of progressing recommendations from the Wessely review.

Turning now to eating disorders, over 90 per cent of people requiring treatment are currently seen in Wales and, wherever possible, in their own communities. For the small number of people requiring more specialist care, we have established arrangements with healthcare providers in England. I’ve commissioned the Welsh Health Specialised Services Committee to review ED provision in Wales and to explore options for a specialist unit here. However, we are also developing an interim solution, and I expect there to be adult eating disorder beds available in Wales imminently.

Turning now to the Plaid Cymru amendments, which I ask you to oppose. Firstly, on education, whilst there's historically been a lack of education and understanding, the Government has taken sustained action on this over an extended period. This includes our whole-school approach, which seeks to embed good emotional and mental well-being throughout schools in Wales; our new curriculum, which has health and well-being at its core; and our continued support for the Time to Change campaign—the national campaign to end stigma faced by people with mental health problems. And Laura, I'm surprised to hear you make such strong criticisms of our whole-school approach, when, as a member of the committee, you will be aware that we are spending well over £12 million a year—every young person from age 6 and above has an entitlement to school counselling in Wales, unlike in England; we've rolled out child and adolescent mental health service's in-reach teams to every school in Wales. So, I really question the depth of your research on this. I absolutely accept that we've got to provide more consistency, and that is something myself and the Minister are working on.

Just to conclude, I agree entirely on the importance of perinatal mental health, and, Jane, you're aware of my passion for infant mental health, and both will be a priority in our new strategy. However, the rigid and inflexible approach to staffing advocated by the Plaid amendment restricts the ability of health boards to make best use of their resources, and can be counterproductive, which is why we are opposing it today.

So, mental health remains a top priority for this Government. I look forward to consulting on our new strategies later this year, and I hope all Members in this Chamber will engage with that consultation. Diolch.

Wel, diolch am hynny, ac mae'n ddrwg iawn gennyf glywed eich bod wedi colli aelod o'ch teulu i hunanladdiad. Rwy'n credu bod angen inni fod yn ofalus iawn wrth nodi rhesymau dros hunanladdiad, oherwydd mae hunanladdiad yn beth cymhleth iawn, ac anaml iawn y ceir un rheswm penodol pam y bydd rhywun yn cyflawni hunanladdiad. Un o'r pwyntiau roeddwn am eu gwneud heddiw yw bod gan bob un ohonom gyfrifoldeb i siarad am hunanladdiad mewn ffordd briodol a chyfrifol, ac roeddwn eisiau atgoffa'r Aelodau o'r canllawiau a gyhoeddwyd gan Samariaid Cymru ar gyfer Diwrnod Atal Hunanladdiad y Byd, sy'n gofyn i bob un ohonom fel Aelodau fod yn ofalus iawn ynglŷn â'r modd y siaradwn am hunanladdiad. Mae'r materion sy'n ymwneud â'r pandemig yn gymhleth a byddant yn cael sylw gan yr ymchwiliad cyhoeddus, ac yn sicr ni allaf wneud cyfiawnder â nhw yn y ddadl hon.

Rydym ni yng Nghymru wedi datblygu gwyliadwriaeth hunanladdiad amser real, a gallaf sicrhau'r Aelodau fod marwolaethau drwy hunanladdiad yn cael eu monitro'n fisol, sy'n llywio ein dull ataliol, ond sydd hefyd yn hwyluso ymateb cyflym os oes angen. Y llynedd, cynullais ein grŵp atal hunanladdiad a hunan-niwed trawslywodraethol, sy'n cefnogi datblygiad y strategaeth atal hunanladdiad a hunan-niwed newydd. Ein nod yw darparu cymorth yn gynt i atal sefyllfa rhag gwaethygu, ond nid wyf mewn unrhyw ffordd yn hunanfodlon ynghylch hunanladdiad a hunan-niwed. Dyna pam ein bod yn datblygu'r strategaethau newydd.

Ar amseroedd aros plant, mae'r ffigurau perfformiad diweddaraf ar gyfer gwasanaethau iechyd meddwl sylfaenol lleol ar gyfer mis Mehefin yn dangos bod 69.9 y cant o'r asesiadau iechyd meddwl wedi'u cyflawni o fewn 28 diwrnod i atgyfeirio ar gyfer pobl o dan 18 oed. Dyna gynnydd o 12.4 pwynt canran o'i gymharu â'r mis blaenorol, a chynnydd o 19.6 pwynt canran o'i gymharu â'r un cyfnod y llynedd. Ar CAMHS arbenigol, ar ddiwedd mis Awst, mae 74.5 y cant o blant a phobl ifanc ar lwybrau cleifion ar y rhestr aros bresennol yn aros llai na 28 diwrnod o gael eu hatgyfeirio. Roedd nifer y plant a phobl ifanc a oedd yn aros am apwyntiad cyntaf sCAMHS ddiwedd mis Awst yn is nag unrhyw fis ers dechrau cadw cofnodion ym mis Awst 2019, a Janet, nid wyf yn credu y gallai fod gennych unrhyw blant sy'n aros blwyddyn, ac os oes, ysgrifennwch ataf ac fe af ar drywydd hynny.

Felly, rydym wedi gweld gwelliannau, ond rwy'n deall yr angen i sicrhau bod byrddau iechyd yn cyrraedd y targedau ar sail gynaliadwy. Maent oll wedi datblygu llwybrau sy'n cynnwys mynd i'r afael ag amseroedd aros a gwella perfformiad, ac mae'r rhain yn cael eu monitro'n drylwyr bob mis gan weithrediaeth y GIG. Rwy'n cytuno'n llwyr y dylid rhoi'r un flaenoriaeth i drin iechyd meddwl ag i drin iechyd corfforol. Rydym yn buddsoddi'n helaeth mewn iechyd meddwl yng Nghymru. Mae gennym strategaeth gyhoeddedig sy'n nodi ein hymagwedd at welliannau, ac mae fy swydd fy hun fel Dirprwy Weinidog Iechyd Meddwl a Llesiant yn dangos yn glir pa mor bwysig yw'r maes hwn i ni.

Ar gyllid fel rhan o'n hymrwymiad rhaglen lywodraethu i flaenoriaethu buddsoddiad mewn iechyd meddwl, rydym wedi buddsoddi adnoddau ychwanegol o £50 miliwn y llynedd gan godi i £75 miliwn yn ychwanegol eleni, a hynny ar ben y gyllideb sydd wedi'i chlustnodi ar gyfer iechyd meddwl i fyrddau iechyd lleol, sy'n £774 miliwn.

Mae'r cynnig yn galw arnom i gyflwyno Deddf iechyd meddwl newydd i Gymru. Fel y dywedais wrth y Siambr eisoes , roeddem am gymryd rhan yn newidiadau Llywodraeth y DU i'r Ddeddf Iechyd Meddwl. Mae hyn yn bwysig oherwydd, ochr yn ochr â newidiadau i swyddogaethau iechyd meddwl datganoledig, mae'r Bil drafft a gyhoeddwyd yn cynnwys newid i feysydd a gadwyd yn ôl, fel y rhai sy'n ymwneud â chyfiawnder troseddol. Ac yn anffodus, Ken Skates, nid ydym bellach yn disgwyl i'r ddeddfwriaeth honno fynd yn ei blaen, felly rydym wedi dechrau gweithio gyda'n partneriaid i nodi ffyrdd amgen o ddatblygu argymhellion o adolygiad Wessely.

Os caf droi nawr at anhwylderau bwyta, ar hyn o bryd mae dros 90 y cant o bobl sydd angen triniaeth yn cael eu gweld yng Nghymru, a lle bynnag y bo'n bosibl, yn eu cymunedau eu hunain. I'r nifer fach o bobl sydd angen gofal mwy arbenigol, rydym wedi sefydlu trefniadau gyda darparwyr gofal iechyd yn Lloegr. Rwyf wedi comisiynu Pwyllgor Gwasanaethau Iechyd Arbenigol Cymru i adolygu'r ddarpariaeth anhwylderau bwyta yng Nghymru ac i archwilio opsiynau ar gyfer uned arbenigol yma. Fodd bynnag, rydym hefyd yn datblygu ateb dros dro, ac rwy'n disgwyl y bydd gwelyau anhwylderau bwyta i oedolion ar gael yng Nghymru yn fuan.

Gan droi nawr at welliannau Plaid Cymru, rwy'n gofyn i chi eu gwrthod. Yn gyntaf, ar addysg, er bod addysg a dealltwriaeth wedi bod yn ddiffygiol yn y gorffennol, mae'r Llywodraeth wedi rhoi camau parhaus ar waith ar hyn dros gyfnod estynedig. Mae hyn yn cynnwys ein dull ysgol gyfan, sy'n ceisio gwreiddio lles emosiynol a meddyliol da yn ysgolion Cymru drwyddi draw; ein cwricwlwm newydd, sy'n rhoi lle canolog i iechyd a lles; a'n cefnogaeth barhaus i'r ymgyrch Amser i Newid—yr ymgyrch genedlaethol i roi diwedd ar y stigma a brofir gan bobl â phroblemau iechyd meddwl. A Laura, rwy'n synnu eich clywed mor hallt eich beirniadaeth o'n dull ysgol gyfan, a chithau, fel aelod o'r pwyllgor, yn ymwybodol ein bod yn gwario ymhell dros £12 miliwn y flwyddyn—mae gan bob person ifanc o 6 oed i fyny hawl i gwnsela mewn ysgolion yng Nghymru, yn wahanol i Loegr; rydym wedi cyflwyno timau mewngymorth y gwasanaeth iechyd meddwl plant a'r glasoed i bob ysgol yng Nghymru. Felly, rwy'n cwestiynu trylwyredd eich ymchwil ar hyn. Rwy'n derbyn yn llwyr fod yn rhaid inni ddarparu mwy o gysondeb, ac mae hynny'n rhywbeth rwyf fi a'r Gweinidog yn gweithio arno.

I gloi, rwy'n cytuno'n llwyr ynghylch pwysigrwydd iechyd meddwl amenedigol, a Jane, rydych chi'n ymwybodol o fy angerdd dros iechyd meddwl babanod, a bydd y ddau beth yn flaenoriaeth yn ein strategaeth newydd. Fodd bynnag, mae'r ymagwedd anhyblyg tuag at staffio a gefnogir gan welliant Plaid Cymru yn cyfyngu ar allu byrddau iechyd i wneud y defnydd gorau o'u hadnoddau, a gall fod yn wrthgynhyrchiol, a dyna pam ein bod yn ei wrthwynebu heddiw.

Felly, mae iechyd meddwl yn parhau i fod yn brif flaenoriaeth i'r Llywodraeth hon. Edrychaf ymlaen at ymgynghori ar ein strategaethau newydd yn ddiweddarach eleni, ac rwy'n gobeithio y bydd pob Aelod yn y Siambr yn cymryd rhan yn yr ymgynghoriad hwnnw. Diolch.

18:15

Galwaf ar Sam Kurtz nawr i ymateb i'r ddadl.

I call on Sam Kurtz to reply to the debate.

Diolch, Llywydd. And firstly, I'd like to start by thanking all Members for their contribution today. Indeed, this is one of the reasons why I got into politics—to be able to discuss a serious matter like this in what I would say is a grown-up, methodical way, and paying tribute to the seriousness of what it is that we debate.

James Evans, in opening our debate this afternoon, talked about yesterday being World Mental Health Day—and every day, actually, is world mental health day, because it affects us all, be that directly or indirectly, as James said. A quarter of us will see a mental health problem, and we need to make sure that there is support there for those who need it when they need it. Mental health and physical health should be given the same and equal standing—and that's something that really resonates in terms of the stigma that still, unfortunately, is associated with mental health at this time. So, James came up with a statistic he mentioned, that two thirds don't receive the help they need when they need it. That's really quite telling of the seriousness of this. And Peter Fox, in his contribution, talked about how far we've come on the journey in discussing mental health and breaking down that stigma, but, indeed, how far we still have to go in being able to support those who require support as and when they need it.

There were uniform congratulations and warm welcomes to the '111 press 2' initiative; I think that has been a great success. One Member was asking for the data relating to that service, and I can see the Deputy Minister nodding along. I think the data around the '111 press 2' service and who is using it at what times of day et cetera would help to paint a picture of Wales's mental health at this time.

Mabon ap Gwynfor talked about a holistic and preventative system of services around mental health, focusing specifically on perinatal mental health as a priority. I'm pleased to say that we will be supporting Plaid Cymru's amendments this afternoon. I think it's absolutely imperative that new parents—. In that moment of absolute joy that can come with childbirth, there is always potentially a shadow, a cloud that follows them after such happiness and joy. And I think we need to ensure that there is the service available for new mothers and fathers at that time, and that the skills are there in the workforce to make sure that that is the case. And I think it's interesting that Mabon made the point as well in terms of the classification of mental health spend and physical health spend. I think the reason why we will not be supporting the Labour amendment today is because we do think that classification is unjust in terms of how that spend is allocated. And we do want to see, as Mabon said, happier and healthy children, and that's something that I think we can all agree on here.

Peter Fox, returning to his contribution, brought a spotlight on agriculture, something that's incredibly close to me in my portfolio and in my personal life. Janet and James mentioned the DPJ Foundation, the Farming Community Network, the Royal Agricultural Benevolent Institution and, I'd like to add, Tir Dewi there too—four charities doing immense work in rural Wales, supporting, bilingually, farmers who are, as Peter said, in isolated circumstances, operating heavy, dangerous machinery, where, unfortunately, there are things in their hands that can sometimes make that decision to end their lives, unfortunately, seem more accessible to them. And thanks to the work of those charities for what they're doing in really providing that support.

Diolch, Lywydd. Ac yn gyntaf, hoffwn ddechrau drwy ddiolch i'r holl Aelodau am eu cyfraniad heddiw. Yn wir, dyma un o'r rhesymau pam yr euthum i fyd gwleidyddiaeth—i allu trafod mater difrifol fel hwn yn yr hyn y buaswn yn ei galw'n ffordd aeddfed a threfnus, a chan barchu difrifoldeb yr hyn a drafodwn.

Wrth agor ei ddadl y prynhawn yma, soniodd James Evans mai ddoe oedd Ddiwrnod Iechyd Meddwl y Byd—a bod pob dydd, mewn gwirionedd, yn ddiwrnod iechyd meddwl y byd, oherwydd mae'n effeithio arnom i gyd, boed yn uniongyrchol neu'n anuniongyrchol, fel y dywedodd James. Bydd chwarter ohonom yn cael problem iechyd meddwl, ac mae angen inni sicrhau bod cymorth yno i'r rhai sydd ei angen pan fydd ei angen arnynt. Dylid rhoi'r un statws cyfartal i iechyd meddwl ag i iechyd corfforol—ac mae hynny'n rhywbeth sy'n atseinio go iawn o ran y stigma sy'n dal i fod yn gysylltiedig ag iechyd meddwl ar hyn o bryd, yn anffodus. Felly, nododd James ystadegyn, nad yw dwy ran o dair yn cael yr help sydd ei angen arnynt pan fydd ei angen arnynt. Mae hynny'n dweud llawer ynglŷn â difrifoldeb hyn. A siaradodd Peter Fox yn ei gyfraniad am ba mor bell y daethom ar y daith o ran trafod iechyd meddwl a chwalu'r stigma, ond yn wir, pa mor bell y mae'n rhaid inni fynd o hyd i allu cefnogi'r rhai sydd angen cymorth pan fydd ei angen arnynt.

Cafwyd llongyfarchiadau unfryd a chroeso cynnes i gynllun '111 pwyso 2'; Rwy'n credu bod hwnnw wedi bod yn llwyddiant mawr. Roedd un Aelod yn gofyn am y data sy'n ymwneud â'r gwasanaeth hwnnw, a gallaf weld y Dirprwy Weinidog yn nodio. Rwy'n credu y byddai'r data ynghylch gwasanaeth '111 pwyso 2' a phwy sy'n ei ddefnyddio ar ba adegau o'r dydd ac ati yn helpu i baentio darlun o iechyd meddwl Cymru ar hyn o bryd.

Soniodd Mabon ap Gwynfor am system gyfannol ac ataliol o wasanaethau yn ymwneud ag iechyd meddwl, gan ganolbwyntio'n benodol ar iechyd meddwl amenedigol fel blaenoriaeth. Rwy'n falch o ddweud y byddwn yn cefnogi gwelliannau Plaid Cymru y prynhawn yma. Rwy'n meddwl ei bod hi'n hollol hanfodol fod rhieni newydd—. Yn yr eiliad honno o lawenydd llwyr a all ddod gyda genedigaeth plentyn, mae yna bob amser berygl o gysgod, cwmwl sy'n eu dilyn ar ôl y fath hapusrwydd a llawenydd. Ac rwy'n credu bod angen inni sicrhau bod y gwasanaeth ar gael i famau a thadau newydd bryd hynny, a bod y sgiliau yno yn y gweithlu i wneud yn siŵr fod hynny'n digwydd. Ac rwy'n credu ei bod hi'n ddiddorol fod Mabon wedi gwneud y pwynt hefyd ynglŷn â dosbarthiad gwariant ar iechyd meddwl a gwariant ar iechyd corfforol. Rwy'n credu mai'r rheswm pam na fyddwn yn cefnogi'r gwelliant Llafur heddiw yw oherwydd ein bod yn credu bod y dosbarthiad yn annheg o ran y modd y caiff y gwariant hwnnw ei ddyrannu. Ac fel y dywedodd Mabon, rydym am weld plant hapusach ac iach, ac mae hynny'n rhywbeth y credaf y gallwn i gyd gytuno yn ei gylch yma.

Gan ddychwelyd at gyfraniad Peter Fox, rhoddodd sylw i amaethyddiaeth, rhywbeth sy'n hynod o agos ataf fi yn fy mhortffolio ac yn fy mywyd personol. Soniodd Janet a James am Sefydliad DPJ, Farming Community Network, y Sefydliad Amaethyddol Llesiannol Brenhinol, a hoffwn ychwanegu Tir Dewi hefyd—pedair elusen sy'n gwneud gwaith aruthrol yng nghefn gwlad Cymru yn rhoi cefnogaeth, yn ddwyieithog, i ffermwyr sydd, fel y dywedodd Peter, mewn amgylchiadau ynysig, yn gweithio gyda pheiriannau trwm, peryglus, lle weithiau, yn anffodus, mae pethau yn eu dwylo a all ymddangos yn fwy hygyrch iddynt, a gwneud iddynt benderfynu dod â'u bywydau i ben. A diolch i waith yr elusennau hynny am yr hyn a wnânt drwy ddarparu'r gefnogaeth honno.

18:20

Giving reference to charities, speaking with me at both the Royal Welsh Show and their event in the Senedd yesterday on World Mental Health Day, member-led mental health charity Adferiad told me—and I'm quoting, because I want to be accurate—that we need to move away from police implementation to the Right Care Right Person operational model developed by Humberside Police, which changes the way that the emergency services respond to calls involving concerns about mental health. However, they told me that although they're working with third sector and statutory bodies and that this is being implemented across England, it doesn't apply in Wales, currently, but they're talking with the Welsh Government about it. Will you join me in encouraging the Welsh Government to respond positively to the request that Wales introduces that model?

Gan gyfeirio at elusennau, wrth siarad â mi yn y Sioe Frenhinol a'u digwyddiad yn y Senedd ddoe ar Ddiwrnod Iechyd Meddwl y Byd, dywedodd Adferiad, yr elusen iechyd meddwl dan arweiniad aelodau, wrthyf—ac rwy'n dyfynnu, oherwydd rwyf am fod yn gywir—fod angen inni symud i ffwrdd o weithredu gan yr heddlu i'r model gweithredu Right Care Right Person a ddatblygwyd gan Heddlu Humberside, sy'n newid y ffordd y mae'r gwasanaethau brys yn ymateb i alwadau'n ymwneud â phryderon am iechyd meddwl. Fodd bynnag, er eu bod yn gweithio gyda chyrff trydydd sector a statudol a bod hyn yn cael ei weithredu ledled Lloegr, roeddent yn dweud nad yw ar waith yng Nghymru ar hyn o bryd, ond maent yn siarad â Llywodraeth Cymru yn ei gylch. A wnewch chi ymuno â mi i annog Llywodraeth Cymru i ymateb yn gadarnhaol i'r cais i Gymru gyflwyno'r model hwnnw?

I absolutely will, and I'm very happy to support any charity that is working in this sector and providing vital services towards that. I think this touches upon what Laura Anne Jones said in her contribution with regard to best practice being available; if there is best practice in any corner of Wales, or any corner of the United Kingdom, we should be open and accepting of that best practice to ensure that that can be rolled out uniformly across Wales, so that we don't have a postcode lottery when it comes to mental health provision in Wales.

I'd like to take the opportunity to pay tribute to Joyce Watson as well for her work with regard to domestic abuse and being an advocate for those who've suffered domestic abuse. And the stark statistic that one in five children witness domestic abuse—that's horrific. That shows that we, as a society, have more to do in supporting the family nucleus, supporting each other and being a beacon for being better people, and that starts in the Chamber here and I hope that we can advocate for that across our communities. And ACE as well—adverse childhood experiences—and that 2016 study that Joyce mentioned with regard to the link of wider illnesses as you get older and a trauma that a child suffers. I think that's pertinent. If we're able to reduce ACEs or even get rid of ACEs altogether, then that leads to a healthier, happier population here in Wales. And obviously, the Bro Myrddin Hwb project that Joyce mentioned, which is in my constituency as well, a 24-hours-a-day mental health hub for young people—a fantastic provision that is being used and utilised well, and I think that is testament to those who launched and run that.

Jane Dodds, in your contribution, again, you focused on perinatal mental health and your work as chair of the cross-party group for children and families, and on liaising with Jenny Rathbone as chair of the nursing and midwifery cross-party group. That first thousand days. Now, that's something that I've not heard before, that's something that I need to spend time learning. I'm not a parent myself, but that first thousand days and the bidirectional relationship between parent and child and how they can feed off of each other's energy, as it were, I think that's something that's really important and shows the need for strong family connections and that nucleus that that provides for the child being incredibly important. And that cost, when it comes to postnatal depression, of £74,000, a societal cost—it's horrific that we're able to put a cost on a mental health issue, but that just shows the stark reality of it.

Janet Finch-Saunders, again, celebrated the work of '111 press 2' and highlighted the charities across Wales and in her part of the world paying special tribute to the role of the third sector, and I think that's really, really important. One of the discussions from this side of the Chamber this afternoon was about that postcode lottery, that access, that distance to services and treatment, and I think Janet touched on that eloquently in terms of if someone is requiring treatment, they need their family around them, their support network, their safety net. If that service is too far away and they're not able to rely on that family or those friendship groups to give them support, then that often exacerbates some of the problems that come with mental health provision.

I think Jenny Rathbone's point with regard to CAMHS and waiting lists and early interventions is a really interesting one. We don't want to just rely on CAMHS being there as a first port of call, but we need to understand as well that some things can be dealt with by early intervention, but we still require that CAMHS service for those that do need it who have specific needs that are required. I absolutely agree that we need that early intervention, but that doesn't mean that we don't need the CAMHS as well, and I think Jenny would agree with that.

Absolutely, again, raising the point around the internet and social media and the access that children have. YGAM today—I had a really interesting discussion with them as they hosted their drop-in. I think it's really pertinent that we take a look at what children can access online, especially around gambling, be that starting down the beach at the little slot machines that are 2p apiece—how that can start a relationship with gambling and moves forward.

Ken Skates, to close the debate, mentioned again, as Jenny Rathbone mentioned, support for young people not needing to access CAMHS and what legislation the Welsh Government can pursue with regard to a mental health Act here in Wales.

In closing, Deputy Minister, I have no doubt that the Deputy Minister is absolutely serious about and committed to mental health and improving mental health here in Wales. I absolutely have no doubt of her commitment towards that. I think this debate shows that we in this Chamber on all sides are really on your side to ensure that this is as good as it can be, is a strong as it can be for this generation and for future generations. That's why I would urge the Chamber to vote with the Welsh Conservatives and the Plaid Cymru amendments this evening. Diolch, Llywydd.

Yn sicr, ac rwy'n hapus iawn i gefnogi unrhyw elusen sy'n gweithio yn y sector hwn ac sy'n darparu gwasanaethau hanfodol tuag at hynny. Rwy'n credu ei fod yn cyffwrdd â'r hyn a ddywedodd Laura Anne Jones yn ei chyfraniad hi am argaeledd arferion gorau; os oes arferion gorau mewn unrhyw gornel o Gymru, neu unrhyw gornel o'r Deyrnas Unedig, dylem fod yn agored i dderbyn yr arferion gorau hynny i sicrhau y gellir eu cyflwyno'n gyffredinol ledled Cymru, fel nad oes gennym loteri cod post yn y ddarpariaeth iechyd meddwl yng Nghymru.

Hoffwn fanteisio ar y cyfle i dalu teyrnged i Joyce Watson hefyd am ei gwaith ar gam-drin domestig a bod yn eiriolwr dros y rhai sydd wedi dioddef cam-drin domestig. A'r ystadegyn llwm fod un o bob pum plentyn yn dyst i gam-drin domestig—mae hynny'n erchyll. Mae hynny'n dangos bod gennym ni, fel cymdeithas, fwy i'w wneud yn cefnogi'r craidd teuluol, yn cefnogi ein gilydd ac yn bod yn esiampl ar gyfer bod yn bobl well, ac mae hynny'n dechrau yn y Siambr a gobeithio y gallwn hyrwyddo hynny ar draws ein cymunedau. A phrofiadau niweidiol yn ystod plentyndod hefyd, a'r astudiaeth yn 2016 y soniodd Joyce amdani ar y cysylltiad rhwng salwch ehangach wrth i chi fynd yn hŷn a thrawma y mae plentyn yn ei ddioddef. Rwy'n credu bod hynny'n berthnasol. Os gallwn leihau profiadau niweidiol yn ystod plentyndod neu hyd yn oed gael gwared arnynt yn gyfan gwbl, mae hynny'n arwain at boblogaeth iachach a hapusach yma yng Nghymru. Ac yn amlwg, y prosiect Hwb Bro Myrddin a grybwyllodd Joyce, sydd yn fy etholaeth innau hefyd, sef hyb iechyd meddwl 24 awr y dydd i bobl ifanc—darpariaeth wych sy'n cael ei defnyddio a'i gweithredu'n dda, diolch i'r rhai a'i lansiodd ac sy'n ei rhedeg.

Jane Dodds, yn eich cyfraniad chi, roeddech yn canolbwyntio ar iechyd meddwl amenedigol a'ch gwaith fel cadeirydd y grŵp trawsbleidiol ar gyfer plant a theuluoedd, ac ar gysylltu â Jenny Rathbone fel cadeirydd y grŵp trawsbleidiol ar nyrsio a bydwreigiaeth. Y mil o ddyddiau cyntaf. Nawr, mae hynny'n rhywbeth nad wyf wedi'i glywed o'r blaen, mae hynny'n rhywbeth y mae angen imi dreulio amser yn ei ddysgu. Nid wyf yn rhiant fy hun, ond y mil o ddyddiau cyntaf a'r berthynas ddwy ffordd rhwng rhiant a phlentyn a sut y gallant fwydo oddi ar egni ei gilydd, fel petai, rwy'n credu bod hynny'n rhywbeth sy'n bwysig iawn ac yn dangos yr angen am gysylltiadau teuluol cryf ac mae'r craidd y mae'n ei ddarparu i'r plentyn yn hynod o bwysig. A chost iselder ôl-enedigol, £74,000, cost gymdeithasol—mae'n erchyll ein bod yn gallu rhoi cost ar fater iechyd meddwl, ond mae'n dangos realiti llwm y peth.

Unwaith eto, dathlodd Janet Finch-Saunders, waith '111 pwyso 2' a thynnodd sylw at yr elusennau ledled Cymru ac yn ei rhan hi o'r byd gan dalu teyrnged arbennig i rôl y trydydd sector, ac rwy'n credu bod hynny'n wirioneddol bwysig. Roedd un o'r trafodaethau o'r ochr hon i'r Siambr y prynhawn yma yn nodi'r loteri cod post, y mynediad, y pellter at wasanaethau a thriniaeth, ac rwy'n credu bod Janet wedi cyffwrdd â hynny'n huawdl ac os oes angen triniaeth ar rywun, mae angen eu teulu o'u cwmpas, eu rhwydwaith cymorth, eu rhwyd ddiogelwch. Os yw'r gwasanaeth hwnnw'n rhy bell i ffwrdd ac os na allant ddibynnu ar y teulu neu grwpiau ffrindiau i roi cymorth iddynt, mae hynny'n aml yn gwaethygu rhai o'r problemau sy'n dod gyda darpariaeth iechyd meddwl.

Rwy'n credu bod pwynt Jenny Rathbone ynglŷn â CAMHS a rhestrau aros ac ymyriadau cynnar yn un diddorol iawn. Nid ydym am ddibynnu'n unig ar fod CAMHS yno fel man galw cyntaf, ond mae angen inni ddeall hefyd y gellir ymdrin â rhai pethau trwy ymyrraeth gynnar, ond mae'n dal i fod angen gwasanaeth CAMHS ar gyfer y rhai sydd ei angen arnynt ac sydd ag anghenion penodol. Rwy'n cytuno'n llwyr fod angen ymyrraeth gynnar arnom, ond nid yw hynny'n golygu nad oes angen CAMHS arnom hefyd, ac rwy'n credu y byddai Jenny yn cytuno â hynny.

Os caf godi'r pwynt unwaith eto, yn bendant, ynghylch y rhyngrwyd a'r cyfryngau cymdeithasol a'r mynediad sydd gan blant atynt. YGAM heddiw—cefais drafodaeth ddiddorol iawn gyda nhw wrth iddynt gynnal eu sesiwn galw heibio. Rwy'n credu ei bod yn berthnasol iawn ein bod yn edrych ar yr hyn y gall plant ei gyrchu ar-lein, yn enwedig mewn perthynas â gamblo, boed hynny'n dechrau ar lan y môr yn y peiriannau slot bach 2g y tro—y modd y gall hynny ddechrau perthynas â gamblo yn y dyfodol.

Unwaith eto, wrth gloi'r ddadl, soniodd Ken Skates, fel y soniodd Jenny Rathbone, am gymorth i bobl ifanc nad ydynt angen mynediad at CAMHS a pha ddeddfwriaeth y gall Llywodraeth Cymru fynd ar ei thrywydd mewn perthynas â Deddf iechyd meddwl yma yng Nghymru.

I gloi, nid oes gennyf unrhyw amheuaeth fod y Dirprwy Weinidog o ddifrif ynglŷn ag iechyd meddwl ac wedi ymrwymo i wella iechyd meddwl yma yng Nghymru. Nid oes gennyf unrhyw amheuaeth ynglŷn â'i hymrwymiad i hynny. Rwy'n credu bod y ddadl hon yn dangos ein bod ni ar bob ochr i'r Siambr yn sefyll ochr yn ochr â chi i sicrhau bod hyn cystal ag y gall fod, mor gryf ag y gall fod i'r genhedlaeth hon ac i genedlaethau'r dyfodol. Dyna pam rwy'n annog y Siambr i bleidleisio gyda'r Ceidwadwyr Cymreig a gwelliannau Plaid Cymru heno. Diolch, Lywydd.

18:25

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig heb ei ddiwygio? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Oes, mae yna wrthwynebiad, ac felly fe wnawn ni ohirio'r bleidlais ar yr eitem yma tan y cyfnod pleidleisio.

The proposal is to agree the motion without amendment. Does any Member object? [Objection.] There are objections. We will therefore defer voting under this item until voting time.

Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.

Voting deferred until voting time.

9. Cyfnod Pleidleisio
9. Voting Time

Oni bai bod tri Aelod yn dymuno i fi ganu'r gloch, byddwn ni'n symud yn syth i'r pleidleisio. Prynhawn yma mae'r bleidlais gyntaf ar eitem 7, sef dadl Plaid Cymru ar gyllid canlyniadol HS2. Dwi'n galw am bleidlais ar y cynnig heb ei ddiwygio. Agor y bleidlais. [Anghlywadwy.] O blaid 10, neb yn ymatal, 38 yn erbyn. Ac felly mae'r cynnig yna wedi ei wrthod.

Unless three Members wish for the bell to be rung, we will move immediately to voting. The first vote this afternoon is on item 7, the Plaid Cymru debate: HS2 consequential funding. I call for a vote on the motion without amendment. Open the vote. Close the vote. In favour 10, no abstentions, 38 against. Therefore, the motion is not agreed.

Eitem 7. Dadl Plaid Cymru - Cyllid canlyniadol HS2. Cynnig heb ei ddiwygio, cyflwynwyd yn enw Heledd Fychan: O blaid: 10, Yn erbyn: 38, Ymatal: 0

Gwrthodwyd y cynnig

Item 7. Plaid Cymru Debate - HS2 consequential funding. Motion without amendment, tabled in the name of Heledd Fychan: For: 10, Against: 38, Abstain: 0

Motion has been rejected

Felly, gwelliant 1 fydd y bleidlais nesaf—gwelliant 1 yn enw Darren Millar. Os bydd gwelliant 1 yn cael ei basio, bydd gwelliant 2 yn cael ei ddad-ddethol. Felly, pleidlais ar welliant 1. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 14, neb yn ymatal, 34 yn erbyn. Ac felly mae gwelliant 1 wedi ei wrthod.

We now move to a vote on amendment 1 tabled in the name of Darren Millar. If amendment 1 is agreed, amendment 2 will be deselected. I call for a vote on amendment 1. Open the vote. Close the vote. In favour 14, no abstentions, 34 against. And therefore amendment 1 is not agreed.

Eitem 7. Dadl Plaid Cymru - Cyllid canlyniadol HS2. Gwelliant 1, a gyflwynwyd yn enw Darren Millar: O blaid: 14, Yn erbyn: 34, Ymatal: 0

Gwrthodwyd y gwelliant

Item 7. Plaid Cymru Debate. HS2 consequential funding. Amendment 1, tabled in the name of Darren Millar: For: 14, Against: 34, Abstain: 0

Amendment has been rejected

Gwelliant 2 sydd nesaf, gwelliant 2 yn enw Lesley Griffiths. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 34, neb yn ymatal, 14 yn erbyn. Ac felly mae gwelliant 2 wedi ei dderbyn.

Amendment 2 is next, tabled in the name of Lesley Griffiths. Open the vote. Close the vote. In favour 34, no abstentions, 14 against. And therefore amendment 2 is agreed.

Eitem 7. Dadl Plaid Cymru - Cyllid canlyniadol HS2. Gwelliant 2, a gyflwynwyd yn enw Lesley Griffiths: O blaid: 34, Yn erbyn: 14, Ymatal: 0

Derbyniwyd y gwelliant

Item 7. Plaid Cymru Debate - HS2 consequential funding. Amendment 2, tabled in the name of Lesley Griffiths: For: 34, Against: 14, Abstain: 0

Amendment has been agreed

Y bleidlais olaf, felly, ar y cynnig yma fydd ar y cynnig wedi ei ddiwygio.

The final vote on this item will be on the motion as amended.

Cynnig NDM8375 fel y’i diwygiwyd:

Cynnig bod y Senedd:

1. Yn credu bod HS2 yn brosiect i Loegr yn unig.

2. Yn gresynu bod Llywodraeth y DU wedi gwrthod darparu'r cyllid canlyniadol llawn y dylai Cymru ei gael o ganlyniad i HS2.

3. Yn galw ar Lywodraeth y DU i gefnogi rhaglen gynhwysfawr o fuddsoddi yn rheilffyrdd Cymru a fydd yn cael ei datblygu a’i chymeradwyo gan Fwrdd Rheilffyrdd ar y Cyd rhwng Llywodraeth y DU a Llywodraeth Cymru.

Motion NDM8375 as amended:

To propose that the Senedd:

1. Believes that HS2 is an England-only project.

2. Regrets the UK Government’s refusal to provide the full consequential funding Wales should receive as a result of HS2.

3. Calls on the UK Government to support a comprehensive programme of rail investment for Wales that will be developed and agreed by the joint UK and Welsh Government Wales Rail Board.

Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 48, neb yn ymatal, neb yn erbyn. Ac felly mae'r cynnig wedi ei ddiwygio wedi ei dderbyn.

Open the vote. Close the vote. In favour 48, no abstentions, and none against. Therefore, the motion as amended is agreed.

Eitem 7. Dadl Plaid Cymru - Cyllid canlyniadol HS2. Cynnig wedi'i ddiwygio: O blaid: 48, Yn erbyn: 0, Ymatal: 0

Derbyniwyd y cynnig fel y'i diwygiwyd

Item 7. Plaid Cymru Debate - HS2 consequential funding. Motion as amended: For: 48, Against: 0, Abstain: 0

Motion as amended has been agreed

Y pleidleisiau o dan eitem 8 fydd nesaf—dadl y Ceidwadwyr Cymreig ar iechyd meddwl. Dwi'n galw am bleidlais ar y cynnig heb ei ddiwygio, yn enw Darren Millar. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 14, neb yn ymatal, 34 yn erbyn. Felly, mae'r cynnig wedi ei wrthod.

We'll now move to the votes under item 8, the Welsh Conservatives debate on mental health. I call for a vote on the motion without amendment, tabled in the name of Darren Millar. Open the vote. Close the vote. In favour 14, no abstentions, 34 against. Therefore, the motion is not agreed.

Eitem 8. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig - Iechyd meddwl. Cynnig heb ei ddiwygio, cyflwynwyd yn enw Darren Millar: O blaid: 14, Yn erbyn: 34, Ymatal: 0

Gwrthodwyd y cynnig

Item 8. Welsh Conservatives Debate - Mental health. Motion without amendment, tabled in the name of Darren Millar: For: 14, Against: 34, Abstain: 0

Motion has been rejected

Gwelliant 1 fydd nesaf, ac os bydd gwelliant 1 yn cael ei dderbyn, bydd gwelliannau 2 a 3 yn cael eu dad-ddethol. Felly, pleidlais ar welliant 1 yn enw Lesley Griffiths. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 24 a neb—. Mae'r bleidlais yn gyfartal. Felly, dwi'n defnyddio fy mhleidlais fwrw yn erbyn y gwelliant. Ac felly canlyniad y bleidlais yw bod 24 o blaid, neb yn ymatal, 25 yn erbyn. Ac felly mae'r gwelliant wedi ei wrthod.

I now call for a vote on amendment 1, and if amendment 1 is agreed, amendments 2 and 3 will be deselected. I call for a vote on amendment 1, tabled in the name of Lesley Griffiths. Open the vote. Close the vote. In favour 24. The vote is tied. So, I exercise my casting vote against the amendment. And therefore the result of the vote is that there were 24 in favour, no abstentions, and 25 against. And therefore the amendment is not agreed.

18:30

Eitem 8. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig - Iechyd meddwl. Gwelliant 1, a gyflwynwyd yn enw Lesley Griffiths: O blaid: 24, Yn erbyn: 24, Ymatal: 0

Gan fod nifer y pleidleisiau yn gyfartal, defnyddiodd y Llywydd ei phleidlais fwrw yn unol â Rheol Sefydlog 6.20(ii).

Gwrthodwyd y gwelliant

Item 8. Welsh Conservatives Debate - Mental health. Amendment 1, tabled in the name of Lesley Griffiths: For: 24, Against: 24, Abstain: 0

As there was an equality of votes, the Llywydd used her casting vote in accordance with Standing Order 6.20(ii).

Amendment has been rejected

Gwelliant 2 fydd nesaf, gwelliant 2 yn enw Heledd Fychan. Agor y bleidlais. [Anghlywadwy.] Dwi'n defnyddio fy mhleidlais fwrw yn erbyn gwelliant 2. Ac felly canlyniad y bleidlais yw 24 o blaid, neb yn ymatal, 25 yn erbyn. Gwelliant 2 wedi ei wrthod.

Amendment 2 is next, tabled in the name of Heledd Fychan. Open the vote. [Inaudible.] And therefore I will exercise my casting vote against the amendment. Therefore the result of the vote is 24 in favour, no abstentions, 25 against. Amendment 2 is not agreed.

Eitem 8. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig - Iechyd meddwl. Gwelliant 2, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan: O blaid: 24, Yn erbyn: 24, Ymatal: 0

Gan fod nifer y pleidleisiau yn gyfartal, defnyddiodd y Llywydd ei phleidlais fwrw yn unol â Rheol Sefydlog 6.20(ii).

Gwrthodwyd y gwelliant

Item 8. Welsh Conservatives Debate - Mental health. Amendment 2, tabled in the name of Heledd Fychan: For: 24, Against: 24, Abstain: 0

As there was an equality of votes, the Llywydd used her casting vote in accordance with Standing Order 6.20(ii).

Amendment has been rejected

Gwelliant 3, felly. Galw am bleidlais ar welliant 3, yn enw Heledd Fychan. Agor y bleidlais. Mae canlyniad y bleidlais yma eto yn gyfartal, felly mi wnaf i ddefnyddio fy mhleidlais fwrw yn erbyn gwelliant 3. Ac felly y canlyniad yw 24 o blaid, neb yn ymatal, 25 yn erbyn. Mae gwelliant 3 hefyd wedi ei wrthod.

Amendment 3 is next. I call for a vote on amendment 3, tabled in the name of Heledd Fychan. Open the vote. The result of this vote is again tied, therefore I will exercise my casting vote against amendment 3. And therefore the result is that there were 24 in favour, no abstentions, and 20 against. Amendment 3 is also rejected. 

Eitem 8. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig - Iechyd meddwl. Gwelliant 3, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan: O blaid: 24, Yn erbyn: 24, Ymatal: 0

Gan fod nifer y pleidleisiau yn gyfartal, defnyddiodd y Llywydd ei phleidlais fwrw yn unol â Rheol Sefydlog 6.20(ii).

Gwrthodwyd y gwelliant

Item 8. Welsh Conservatives Debate - Mental health. Amendment 3, tabled in the name of Heledd Fychan: For: 24, Against: 24, Abstain: 0

As there was an equality of votes, the Llywydd used her casting vote in accordance with Standing Order 6.20(ii).

Amendment has been rejected

Gan fod y gwelliannau i gyd wedi eu gwrthod a'r cynnig heb ei ddiwygio, does dim byd wedi ei basio o dan yr eitem yna.

Ac felly, dyna ddiwedd ar ein cyfnod pleidleisio ni, ond dim dyna'r diwedd ar ein gwaith ni y prynhawn yma, oherwydd fe fyddwn ni'n mynd ymlaen at y ddadl fer. Os gwnaiff Aelodau adael yn dawel.

As all amendments have been rejected, as has the motion, nothing has been agreed under this item.

And that concludes voting time for today, but it doesn't conclude our business. We will now move to the short debate. If Members who are leaving could do so quietly.

If I can have Members leave quietly for the remainder of our business.

Os gallaf gael yr Aelodau i adael yn dawel ar gyfer gweddill ein busnes.

10. Dadl Fer: Effaith defnyddio e-sigaréts ar draws Cymru
10. Short Debate: The impact of vaping across Wales

The next item of business will be the short debate, and today's short debate will be presented by John Griffiths.

Yr eitem nesaf o fusnes fydd y ddadl fer, a bydd y ddadl fer heddiw yn cael ei chyflwyno gan John Griffiths.

Before you start, John Griffiths, I think Members, please, if you can leave quietly, that would be greatly appreciated by your fellow Member. John Griffiths.

Cyn i chi ddechrau, John Griffiths, rwy'n credu, Aelodau, os gwelwch yn dda, os gallwch adael yn dawel, byddai hynny'n cael ei werthfawrogi'n fawr gan eich cyd-Aelod. John Griffiths.

Diolch, Llywydd. The impact of vaping across Wales, Llywydd—and we will have contributions from Jayne Bryant and Joel James. Vaping has become a familiar and growing feature of our lives. Indeed, across the world, clouds of vapour and a variety of smells contaminate the air. All over the globe there is concern, and a number of different approaches to address those concerns and the harms caused. Instead of burning tobacco, e-cigarettes work by heating a liquid containing nicotine. This means the most harmful elements of tobacco smoke—tar and carbon monoxide—are not produced, and health risks are thought to be less.

Vaping and e-cigarettes are used by some as a tool to help quit smoking. Their latest iteration—disposable pod vapes—are smaller and building market share. A legal vape cartridge must not hold more than 2 ml of liquid, which allows for around 600 puffs. However, there are some illegal products on sale in shops and online at the moment that can reach 9,000. Online, one illegal vape which allowed for 4,500 puffs was available for £10 each, or two for £17. This means they are easily affordable for young people individually, or in a group.

Although thought less harmful than smoking, vaping can have negative effects on the heart and lungs, and we do not yet know the harms from long-term use. The risk of nicotine dependency varies between e-cigarette products, with disposable pod vapes allowing particularly high levels of nicotine to be inhaled, and therefore a greater risk. Children and young people are more likely to develop nicotine dependency than adults and nicotine can impact their brain development. And also, of course, there are grave environmental concerns that are growing in the UK, with an estimated 1.3 million single-use vapes being thrown away each week, which is around 5.4 million per month. This includes 10 tonnes of lithium, which is the equivalent of 1,200 batteries inside electric cars. The Local Government Association said that single-use vapes are almost impossible to recycle, designed as one unit, so batteries cannot be separated from the plastic. And Material Focus, which is a non-profit organisation that runs the Recycle Your Electricals campaign, found that more than 700 fires in UK bin lorries and recycling centres were caused by batteries that had been dumped into general waste.

Diolch, Lywydd. Effaith defnyddio e-sigaréts ar draws Cymru, Lywydd—ac fe gawn gyfraniadau gan Jayne Bryant a Joel James. Mae fepio wedi dod yn nodwedd gyfarwydd a chynyddol o'n bywydau. Yn wir, ar draws y byd, mae cymylau anwedd ac amrywiaeth o arogleuon yn halogi'r aer. Ar draws y byd mae yna bryder, a nifer o wahanol ffyrdd o fynd i'r afael â'r pryderon hynny a'r niwed a achosir. Yn hytrach na llosgi tybaco, mae e-sigaréts yn gweithio trwy wresogi hylif sy'n cynnwys nicotin. Mae hyn yn golygu nad yw elfennau mwyaf niweidiol mwg tybaco—tar a charbon monocsid—yn cael eu cynhyrchu, a chredir bod llai o risgiau i iechyd.

Caiff fepio ac e-sigaréts eu defnyddio gan rai fel offer i helpu i roi'r gorau i ysmygu. Mae eu ffurf ddiweddaraf—podiau fepio tafladwy—yn llai o faint ac yn datblygu cyfran o'r farchnad. Ni ddylai cetrisen fêp gyfreithiol ddal mwy na 2 ml o hylif, sy'n caniatáu tua 600 pwff. Fodd bynnag, mae rhai cynhyrchion anghyfreithlon ar werth mewn siopau ac ar-lein ar hyn o bryd a all gyrraedd 9,000 pwff. Ar-lein, roedd un fêp anghyfreithlon a oedd yn rhoi 4,500 pwff ar gael am £10 yr un, neu ddau am £17. Mae hyn yn golygu eu bod yn hawdd i bobl ifanc eu fforddio'n unigol, neu mewn grŵp.

Er ei fod yn cael ei ystyried yn llai niweidiol nag ysmygu, gall fepio gael effeithiau negyddol ar y galon a'r ysgyfaint, ac nid ydym yn gwybod eto beth yw'r niwed o ganlyniad i ddefnydd hirdymor. Mae'r risg o ddibyniaeth ar nicotin yn amrywio rhwng cynhyrchion e-sigaréts, gyda phodiau fêps tafladwy yn gadael i lefelau arbennig o uchel o nicotin gael eu hanadlu i mewn, ac felly'n creu mwy o risg. Mae plant a phobl ifanc yn fwy tebygol o ddatblygu dibyniaeth ar nicotin nag oedolion a gall nicotin effeithio ar ddatblygiad eu hymennydd. Hefyd, wrth gwrs, ceir pryderon amgylcheddol difrifol cynyddol yn y DU, gydag amcangyfrif o 1.3 miliwn o fêps untro yn cael eu taflu bob wythnos, sef tua 5.4 miliwn y mis. Mae hynny'n cynnwys 10 tunnell o lithiwm, sy'n cyfateb i 1,200 o fatris ceir trydan. Dywedodd y Gymdeithas Llywodraeth Leol fod fêps untro bron yn amhosibl eu hailgylchu, ac wedi'u llunio fel un uned, felly nid oes modd gwahanu batris o'r plastig. A chanfu Material Focus, sef sefydliad dielw sy'n rhedeg ymgyrch Recycle your Electricals, fod mwy na 700 o danau mewn lorïau bin a chanolfannau ailgylchu yn y DU wedi'u hachosi gan fatris a oedd wedi'u rhoi mewn gwastraff cyffredinol.

18:35

Daeth Paul Davies i’r Gadair.

Paul Davies took the Chair.

Here in Wales and the UK, the debate on vaping is intensifying, as experience grows and evidence of impacts continues to emerge. Back in 2016, the then Assembly opposition parties voted against the Labour administration’s legislation to put vaping on the same footing as smoking tobacco in restricting use in enclosed and other public places. Had that vote gone the other way, we would have avoided many of the harms since suffered. As the First Minister has stated, we had the chance in Wales to do something different that would have protected young people from the risks that vaping and e-cigarette use brings. However, we now need to look forward and address the challenges that present now and in the months and years to come.

Like many other Members, I believe the increased use of vaping is becoming a growing problem across Wales and the whole of the UK, particularly among our young people in primary and secondary schools. Action on Smoking and Health's Great Britain youth survey 2023 showed that there’s been an increase in the proportion of 11 to 17-year-olds experimenting with vaping, which is up from 15.8 per cent in 2022 to 20.5 per cent in 2023. And further figures from the School Health Research Network show that 5 per cent of secondary school pupils in Wales vape at least once a week. I’m sure I am not alone in having constituents raise with me the problem of vaping by young people in school or in public places—young people who are clearly too young to be doing so, and questions are rightly raised as to how they are able to obtain them.

Recently, I visited one of my local schools and had a question-and-answer session with year 6 pupils. I was quite surprised actually by how familiar those pupils were with vaping and, indeed, they had a number of stories to tell about the way children of their age are able to obtain vapes, such as finding discarded ones on the ground that are still usable and children taking them from their homes if their parents use them.

Afterwards, I spoke to the headteacher, who said they have had some incidents outside of school time and that this is an issue affecting many primary schools right across Newport East, and that is in and out of school, and pupils are going to secondary education addicted to vapes, with all the problems that brings, such as disruption and bad behaviour. Indeed, a local secondary headteacher told me that he was confiscating vapes on a daily basis from learners as young as 13 and the number using them outside the school gates was increasing rapidly. Despite contact with parents, some of whom have actually bought the vapes for their children, he felt they were making little impact on these problems and he was very concerned for the health of the children. They had also had incidents with learners owing money for vapes and were worried that this was linked to the criminal exploitation of vulnerable children.

I know that, in April of last year, a letter was sent to parents in Carmarthenshire by 11 local headteachers, urging parents to talk to children about the detrimental behaviour that resulted, and schools having to invest a significant amount of staff time in preventing pupils from vaping—time that would be much better spent mentoring and supporting pupils' well-being.

Yma yng Nghymru a'r DU, mae'r ddadl ar fepio'n dwysáu, wrth i brofiad dyfu a thystiolaeth o effeithiau barhau i ddod i'r amlwg. Yn ôl yn 2016, pleidleisiodd gwrthbleidiau'r Cynulliad ar y pryd yn erbyn deddfwriaeth y weinyddiaeth Lafur i roi fepio ar yr un sylfaen ag ysmygu tybaco drwy gyfyngu ar eu defnydd mewn mannau cyhoeddus caeedig a mannau cyhoeddus eraill. Pe bai'r bleidlais honno wedi mynd y ffordd arall, byddem wedi osgoi llawer o'r niwed a ddioddefwyd ers hynny. Fel y dywedodd y Prif Weinidog, cawsom gyfle yng Nghymru i wneud rhywbeth gwahanol a fyddai wedi diogelu pobl ifanc rhag y risgiau a ddaw yn sgil defnyddio fêps ac e-sigaréts. Fodd bynnag, mae angen inni edrych tua'r dyfodol nawr a mynd i'r afael â'r heriau sy'n codi nawr ac yn ystod y misoedd a'r blynyddoedd i ddod.

Fel llawer o Aelodau eraill, credaf fod y defnydd cynyddol o fepio'n dod yn broblem gynyddol ledled Cymru a'r DU gyfan, yn enwedig ymhlith ein pobl ifanc mewn ysgolion cynradd ac uwchradd. Dangosodd arolwg ieuenctid Action on Smoking and Health Prydain yn 2023 fod cynnydd wedi bod yng nghyfran y bobl ifanc 11 i 17 oed sy'n arbrofi gyda fepio, i fyny o 15.8 y cant yn 2022 i 20.5 y cant yn 2023. Ac mae ffigurau pellach gan y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion yn dangos bod 5 y cant o ddisgyblion ysgolion uwchradd yng Nghymru yn fepio o leiaf unwaith yr wythnos. Rwy'n siŵr nad wyf ar fy mhen fy hun yn cael etholwyr yn dod â phroblem fepio gan bobl ifanc yn yr ysgol neu mewn mannau cyhoeddus i fy sylw—pobl ifanc sy'n amlwg yn rhy ifanc i fod yn gwneud hynny, ac mae cwestiynau'n cael eu codi'n briodol ynglŷn â sut maent yn gallu cael gafael arnynt.

Yn ddiweddar, ymwelais ag un o fy ysgolion lleol a chefais sesiwn holi ac ateb gyda disgyblion blwyddyn 6. Cefais fy synnu gan ba mor gyfarwydd oedd y disgyblion â fepio ac yn wir, roedd ganddynt nifer o straeon i'w hadrodd am y ffordd y mae plant eu hoed yn gallu cael fêps, fel dod o hyd i rai sydd wedi'u taflu ar lawr y mae'n dal i fod modd eu defnyddio a phlant yn mynd â nhw o'u cartrefi os yw eu rhieni'n eu defnyddio.

Ar ôl hynny, siaradais â'r pennaeth, a ddywedodd eu bod wedi cael rhai digwyddiadau y tu allan i amser ysgol a bod hwn yn fater sy'n effeithio ar lawer o ysgolion cynradd ar draws Dwyrain Casnewydd, a hynny o fewn yr ysgol a'r tu allan, ac mae disgyblion yn dechrau eu haddysg uwchradd yn gaeth i fêps, gyda'r holl broblemau sy'n dod yn sgil hynny, fel aflonyddwch ac ymddygiad gwael. Yn wir, dywedodd pennaeth uwchradd lleol wrthyf ei fod yn mynd â fêps oddi ar ddysgwyr mor ifanc â 13 oed yn ddyddiol ac roedd y nifer sy'n eu defnyddio y tu allan i gatiau'r ysgol yn cynyddu'n gyflym. Er gwaethaf cyswllt â rhieni, y bydd rhai ohonynt wedi prynu'r fêps i'w plant, teimlai nad oeddent yn cael fawr o effaith ar y problemau hyn ac roedd yn bryderus iawn ynghylch iechyd y plant. Roeddent hefyd wedi cael digwyddiadau gyda dysgwyr oherwydd bod arnynt arian am fêps ac roeddent yn poeni y gallai fod cysylltiad rhwng hynny â chamfanteisio troseddol ar blant agored i niwed.

Ym mis Ebrill y llynedd, gwn fod llythyr wedi ei anfon at rieni yn sir Gaerfyrddin gan 11 pennaeth lleol yn annog rhieni i siarad â phlant am yr ymddygiad niweidiol a ddeilliai o hyn, a bod ysgolion yn gorfod buddsoddi cryn dipyn o amser staff i atal disgyblion rhag fepio—amser a fyddai'n cael ei dreulio'n llawer gwell ar fentora a chefnogi lles disgyblion.

I do believe this starkly illustrates the challenges schools are facing at both primary and secondary level across Wales, and we really need to redouble our efforts to find a solution, and redouble our efforts to educate parents who may know their children are vaping, and we need to challenge the suggestion that vaping poses little risk to health, and the attitudes that say that it is not as bad as smoking so it is not a problem. Thankfully, the Minister for education last month published much-needed advice for schools about vaping, and I know that the Minister fully understands these problems, and, indeed, in his constituency of Neath has chaired a round-table, bringing together the local council, schools, youth council, police and charities, so that he could hear first-hand about the scale of the problem. I think it would be very useful if many other Senedd Members did the same, and it's certainly something that I plan to do.

Sadly, if a child is determined to get a vape, or any other age-restricted product, we know there are adults who are prepared to purchase them on their behalf, or, more concerningly, shops willing to sell them to under-age young people. We have seen across our communities a growing number of dedicated vape shops in our high streets. Indeed, in the local area around my constituency office, which is located near the city centre in Newport, there are 11 dedicated vape shops, and this does not include corner shops or supermarkets, which have them on sale. Last year, Newport City Council conducted an illegal tobacco enforcement campaign to investigate whether some vape shops were selling products to people below the legal age. This found four of the 11 shops were indeed doing this, and 220 illegal products were found in five shops across the city. That number has grown to 620, following further action by council officers.

The ASH GB youth survey of 2023 has revealed that 16 per cent of 11 to 17-year-olds believe it is 'very easy' to obtain a vape, and 22 per cent believe they are 'easy' to obtain. Given all of this concerning background, there is a strong debate on what is the best course of action for us to take to protect our young people and people of all ages. On the one hand, there are those who support a ban on sales, but, to maximise the effectiveness of that, this would of course require adequate resources and powers for enforcement bodies. There are 29 countries around the world that have decided to ban the retail trading of any equipment relating to vaping, and that includes Brazil, India and Thailand. Meanwhile, 14 countries have decided to ban vaping in enclosed or semi-enclosed public places, workplaces and public transport. There are varying degrees of enforcement. I do believe we need to study these countries' experiences very closely and look at the impact these measures are having.

Some of those arguing for a ban suggest vaping can be a gateway to smoking, and there are vapers who do not and would not smoke, but vape because they do not think it poses a significant health risk. A different view holds that a ban on sales would be counterproductive to the campaign to further drive down smoking rates, given vaping can be effective in cutting down or giving up cigarettes. A possible compromise here could be to make vapes only available at pharmacies by prescription as a smoking cessation tool, although it could be argued there are many smokers who would not use that service but would buy over the shop counter. Many of those who would stop short of a ban suggest restrictions on the marketing and promotion of vaping products, particularly to children and young people, are what is needed. And, of course, there are the issues around flavours that are clearly aimed directly at children, such as unicorn flavour or blueberry, raspberry. Why is it that rather than have generic flavours such as mint or menthol, vapes are available that are clearly marketed to be attractive to our young people? And vapes are often displayed prominently at the front of the shop, to encourage an impulse buy rather than being behind a shutter, as tobacco is today. Clearly, there is a need for much stronger regulation to end these unscrupulous and deeply harmful practices.

There do seem to be some potentially useful developments in the offing at a UK Government level: the potential banning of single-use vapes and the welcome announcement to raise the legal age for buying cigarettes by one year every year. It is right that we do what we can to ensure the next generation can grow up smoke free and not nicotine dependent. And I do welcome the First Minister's response at First Minister's questions yesterday, when he outlined the current debate and the different approaches, and one way of striking the balance between reducing the harms of vaping and e-cigarettes, whilst recognising their role in helping smokers to give up or cut down, by only permitting their use on prescription through a pharmacist.

Llywydd, there are different views on the best way forward and a lively and developing debate, but we definitely do need urgent Welsh Government action to protect our young people and people of all ages from the harms of vaping and e-cigarettes.

Rwy'n credu bod hyn yn dangos yn glir yr heriau y mae ysgolion yn eu hwynebu ar lefel gynradd ac uwchradd ledled Cymru, ac mae gwir angen inni ddyblu ein hymdrechion i ddod o hyd i ateb, a dyblu ein hymdrechion i addysgu rhieni a allai fod yn gwybod bod eu plant yn fepio, ac mae angen inni herio'r awgrym nad yw fepio'n peri fawr o risg i iechyd, a'r agweddau sy'n dweud nad yw mor ddrwg ag ysmygu ac felly, nad yw'n broblem. Diolch byth, cyhoeddodd y Gweinidog addysg gyngor mawr ei angen i ysgolion am fepio y mis diwethaf, a gwn fod y Gweinidog yn deall y problemau hyn yn llawn, ac yn wir, yn ei etholaeth yng Nghastell-nedd mae wedi cadeirio cyfarfod bwrdd crwn, gan ddod â'r cyngor lleol, ysgolion, y cyngor ieuenctid, yr heddlu ac elusennau ynghyd, fel y gallai glywed yn uniongyrchol am faint y broblem. Rwy'n credu y byddai'n ddefnyddiol iawn pe bai llawer o Aelodau eraill y Senedd yn gwneud yr un peth, ac yn sicr mae'n rhywbeth rwy'n bwriadu ei wneud.

Yn anffodus, os yw plentyn yn benderfynol o gael fêp, neu unrhyw gynnyrch arall â chyfyngiad oedran, gwyddom fod yna oedolion yn barod i'w prynu ar eu rhan, neu'n fwy pryderus, siopau sy'n barod i'w gwerthu i bobl ifanc dan oed. Rydym wedi gweld nifer cynyddol o siopau sydd ond yn gwerthu fêps ar y stryd fawr ar draws ein cymunedau. Yn wir, yn yr ardal leol o amgylch fy swyddfa etholaethol, sydd wedi'i lleoli ger canol y ddinas yng Nghasnewydd, ceir 11 o siopau sydd ond yn gwerthu fêps, ac nid yw'n cynnwys siopau cornel neu archfarchnadoedd sy'n eu gwerthu. Y llynedd, cynhaliodd Cyngor Dinas Casnewydd ymgyrch orfodi tybaco anghyfreithlon i ymchwilio i weld a oedd rhai siopau fêps yn gwerthu nwyddau i bobl o dan yr oedran cyfreithiol. Canfu fod pedair o'r 11 siop yn gwneud hyn, a daethpwyd o hyd i 220 o gynhyrchion anghyfreithlon mewn pum siop ar draws y ddinas. Mae'r nifer hwnnw wedi cynyddu i 620 yn dilyn camau pellach gan swyddogion y cyngor.

Mae arolwg ieuenctid ASH GB yn 2023 wedi datgelu bod 16 y cant o bobl ifanc 11 i 17 oed yn credu ei bod yn 'hawdd iawn' cael gafael ar fêps, ac mae 22 y cant yn credu ei bod yn 'hawdd' gwneud hynny. O ystyried yr holl gefndir pryderus hwn, mae yna ddadlau cryf ynglŷn â beth yw'r camau gorau i ni eu cymryd i ddiogelu ein pobl ifanc a phobl o bob oed. Ar y naill law, mae yna rai sy'n cefnogi gwaharddiad ar werthiannau, ond er mwyn gwneud y gorau o effeithiolrwydd hynny, byddai galw am adnoddau a phwerau digonol i gyrff gorfodi. Mae yna 29 o wledydd ledled y byd sydd wedi penderfynu gwahardd masnach fanwerthu unrhyw offer sy'n ymwneud â fepio, ac mae hynny'n cynnwys Brasil, India a Gwlad Thai. Yn y cyfamser, mae 14 gwlad wedi penderfynu gwahardd fepio mewn mannau cyhoeddus, gweithleoedd caeedig neu led-gaeedig ac ar drafnidiaeth gyhoeddus. Mae yna wahanol raddau o orfodaeth. Rwy'n credu bod angen inni astudio profiadau'r gwledydd hyn yn fanwl iawn ac edrych ar yr effaith y mae'r mesurau hyn yn ei chael.

Mae rhai o'r bobl sy'n dadlau dros waharddiad yn awgrymu y gall fepio fod yn borth i ysmygu, ac mae yna fepwyr nad ydynt yn ysmygu ac na fyddent yn ysmygu, ond sy'n fepio am nad ydynt yn credu ei fod yn creu risg sylweddol i iechyd. Safbwynt arall yw y byddai gwaharddiad ar werthu yn wrthgynhyrchiol i'r ymgyrch i leihau cyfraddau ysmygu ymhellach, o ystyried y gall fepio fod yn effeithiol ar gyfer ysmygu llai neu roi'r gorau i sigaréts. Cyfaddawd posibl yma fyddai sicrhau bod fêps ar gael mewn fferyllfeydd ar bresgripsiwn yn unig fel dull o roi'r gorau i ysmygu, er y gellid dadlau bod yna lawer o ysmygwyr na fyddent yn defnyddio'r gwasanaeth hwnnw ond a fyddai'n prynu dros gownter y siop. Mae llawer o'r bobl a fyddai'n gyndyn i osod gwaharddiad yn awgrymu mai cyfyngiadau ar farchnata a hyrwyddo cynhyrchion fepio, yn enwedig i blant a phobl ifanc, yw'r hyn sydd ei angen. Ac wrth gwrs, ceir cwestiynau'n ymwneud â blasau sydd wedi'u hanelu'n amlwg at blant, fel blas uncorn neu lus, mafon. Yn hytrach na bod ganddynt flasau generig fel mintys neu fenthol, pam fod fêps ar gael sy'n cael eu marchnata'n amlwg i fod yn ddeniadol i'n pobl ifanc? Ac yn aml caiff fêps eu harddangos yn amlwg ym mlaen y siop er mwyn annog pryniant mympwyol yn hytrach na bod dan gaead, fel y mae tybaco heddiw. Yn amlwg, mae angen rheoleiddio llawer cryfach i ddod â'r arferion hynod ddiegwyddor a niweidiol hyn i ben.

Mae'n ymddangos bod rhai datblygiadau a allai fod yn ddefnyddiol ar y gweill ar lefel Llywodraeth y DU: y posibilrwydd o wahardd fêps untro a'r cyhoeddiad sydd i'w groesawu i godi'r oedran cyfreithiol ar gyfer prynu sigaréts o un flwyddyn bob blwyddyn. Mae'n iawn ein bod yn gwneud yr hyn a allwn i sicrhau y gall y genhedlaeth nesaf dyfu i fyny yn ddi-fwg a heb fod yn ddibynnol ar nicotin. Ac rwy'n croesawu ymateb y Prif Weinidog yng nghwestiynau'r Prif Weinidog ddoe, pan amlinellodd y ddadl bresennol a'r gwahanol ddulliau o weithredu, ac un ffordd o daro'r cydbwysedd rhwng lleihau niwed fepio ac e-sigaréts, gan gydnabod eu rôl yn helpu ysmygwyr i roi'r gorau i ysmygu neu gwtogi eu defnydd o sigaréts, yw drwy ganiatáu eu defnydd ar bresgripsiwn drwy fferyllydd yn unig.

Lywydd, ceir safbwyntiau gwahanol ynglŷn â'r ffordd orau ymlaen a dadl fywiog sy'n datblygu, ond yn bendant mae angen i Lywodraeth Cymru weithredu ar frys i ddiogelu ein pobl ifanc a phobl o bob oed rhag niwed fepio ac e-sigaréts.

18:45

I'd like to thank John Griffiths for bringing forward this important topic for debate this evening and for allowing me a minute of your time. Diolch, John. You've talked about the importance and the impact of vaping on children and young people, and it's that that I'd like to pick up on in my contribution.

We have seen very quickly how this market has become glamourised and increasingly attractive to children and young people, and while rates of adults' trends of smoking have decreased, vaping rates among young people have increased, even though they have never smoked before. And we've seen this through—. It happened through advertising on television, and particularly social media platforms. The content they see shows tricks with smoking, making it look fashionable to young people. And, as John has mentioned, we've seen the increase in the amount of vape shops in our communities. The market is awash with flavours that appeal to younger people, so much like alcopops did, and we know that children's awareness of promotion of vapes has also grown, particularly in shops where more than half of all children report seeing e-cigarettes being promoted, and online, where nearly a third have seen e-cigarette promotions.

It's an alarming trend that we're seeing among young people. We need to get ahead and help to raise awareness among young people of the potential side effects. We know that the exposure of children and young people to nicotine can lead to lasting long-term negative impacts on brain development as well as addiction. And one school in my constituency installed vape sensors to deter it, but instead, it went off 112 times within the first day. The headteacher said, 'Some young people are so addicted to the vapes, they can't last a lesson or an hour of time'. So, addressing these concerns and promoting awareness about the risks associated with vaping is essential to safeguard public health and well-being in Wales. We know that children and young people are the victims. Diolch.

Hoffwn ddiolch i John Griffiths am gyflwyno'r pwnc pwysig hwn i'w drafod heno ac am ganiatáu munud o'ch amser i mi. Diolch, John. Rydych chi wedi siarad am bwysigrwydd ac effaith fepio ar blant a phobl ifanc, a dyna rwyf am ei ystyried yn fy nghyfraniad.

Rydym wedi gweld yn gyflym iawn sut mae'r farchnad hon wedi dod yn fwyfwy deniadol i blant a phobl ifanc, ac er bod cyfraddau tueddiadau ysmygu oedolion wedi gostwng, mae cyfraddau fepio ymhlith pobl ifanc wedi cynyddu, er nad ydynt erioed wedi ysmygu o'r blaen. Ac rydym wedi gweld hyn drwy—. Digwyddodd drwy hysbysebu ar y teledu, a phlatfformau cyfryngau cymdeithasol yn enwedig. Mae'r cynnwys a welant yn dangos triciau gydag ysmygu, gan wneud iddo edrych yn ffasiynol i bobl ifanc. Ac fel y mae John wedi sôn, rydym wedi gweld y cynnydd yn nifer y siopau fêps yn ein cymunedau. Mae'r farchnad yn gorlifo o flasau sy'n apelio at bobl iau, fel y gwnâi alcopops, a gwyddom fod ymwybyddiaeth plant o hyrwyddiadau fêps wedi tyfu hefyd, yn enwedig mewn siopau lle mae mwy na hanner yr holl blant yn dweud eu bod wedi gweld e-sigaréts yn cael eu hyrwyddo, ac ar-lein, lle mae bron i draean wedi gweld hyrwyddiadau e-sigaréts.

Rydym yn gweld tuedd frawychus ymhlith pobl ifanc. Mae angen inni fwrw ymlaen a helpu i godi ymwybyddiaeth ymhlith pobl ifanc o'r sgil-effeithiau posibl. Gwyddom y gall defnydd plant a phobl ifanc o nicotin arwain at effeithiau negyddol hirdymor parhaus ar ddatblygiad yr ymennydd yn ogystal â dibyniaeth. Ac fe wnaeth un ysgol yn fy etholaeth osod synwyryddion fêps i'w rwystro, ond yn lle hynny, fe ganodd 112 o weithiau ar y diwrnod cyntaf. Dywedodd y pennaeth, 'Mae rhai pobl ifanc mor gaeth i'r fêps, ni allant bara gwers neu awr o amser'. Felly, mae mynd i'r afael â'r pryderon hyn a hyrwyddo ymwybyddiaeth o'r risgiau sy'n gysylltiedig â fepio'n hanfodol i ddiogelu iechyd a lles y cyhoedd yng Nghymru. Rydym yn gwybod mai plant a phobl ifanc yw'r dioddefwyr. Diolch.

Thank you, John, for raising such an important debate and for giving me a minute of your time. As we have heard, the prolific use of vapes in schools and the effect it is having on children and their behaviour is a major cause of concern, with one of the main issues that needs to be highlighted being that vaping delivers a considerably higher dose of nicotine when compared with smoking. Indeed, the average cigarette delivers around 1 to 2 mg of nicotine, whereas vaping delivers anything between 8 and 20 mg per vape—that's between 400 and 2,000 per cent more nicotine per vape. It's an incredible amount. A disposable vape with a strength of 35 mg/ml and 12 ml of e-liquid has 420 mg of nicotine, and looking online, you can buy up to 10 disposable vapes for as little as £10. We also have to be mindful of the amount of tainted black-market vaping products that are becoming more readily available, and, with people being able to mix their own e-liquids, increasing the nicotine doses to ever-higher amounts, is it any wonder that we're experiencing an increase in behavioural problems amongst students, and violence towards teachers? Thank you.

Diolch i chi, John, am gyflwyno dadl mor bwysig ac am roi munud o'ch amser i mi. Fel y clywsom, mae'r defnydd helaeth o fêps mewn ysgolion a'r effaith y mae'n ei chael ar blant a'u hymddygiad yn destun pryder mawr, ac un o'r prif bethau y mae angen tynnu sylw atynt yw bod fepio'n darparu dos sylweddol uwch o nicotin o'i gymharu ag ysmygu. Yn wir, mae'r sigarét gyffredin yn darparu tua 1 i 2 mg o nicotin, tra bod fepio'n darparu unrhyw beth rhwng 8 a 20 mg y fêp—sydd rhwng 400 a 2,000 y cant yn fwy o nicotin y fêp. Mae'n ddos mawr iawn. Mae gan fêp tafladwy gyda chryfder o 35 mg/ml a 12 ml o e-hylif 420 mg o nicotin, ac wrth edrych ar-lein, gallwch brynu hyd at 10 o fêps tafladwy am gyn lleied â £10. Mae'n rhaid inni fod yn ymwybodol hefyd o faint o gynhyrchion fepio llygredig sy'n dod ar gael yn haws ar y farchnad ddu, a chyda phobl yn gallu cymysgu eu e-hylif eu hunain, gan gynyddu'r dosau nicotin yn fwy byth, a yw'n syndod ein bod yn profi cynnydd mewn problemau ymddygiad ymhlith disgyblion, a thrais tuag at athrawon? Diolch.

18:50

Dwi'n galw nawr ar y Dirprwy Weinidog Iechyd Meddwl a Llesiant i ymateb i'r ddadl. Lynne Neagle.

I now call on the Deputy Minister for Mental Health and Well-being to reply to the debate. Lynne Neagle.

Thank you, acting Deputy Llywydd. I would like to thank John Griffiths for tabling this debate today, and for the points he has made on vaping, and also thank the other Members who've contributed. Like him, I've been very concerned for some time by the increases in vape use, particularly amongst children and young people. Many of these products contain nicotine and have no place in the hands of children and young people. It is important to recognise that e-cigarettes were intended to be used as a tool to help people give up smoking, and many people do still choose to use them for that.

We know that tobacco is the biggest cause of premature death here in Wales, and has devastating impacts on individuals, their families and our society. As smoking is such an indiscriminate killer, last year, we set out our ambition for Wales to be smoke free by 2030, which means achieving a 5 per cent smoking prevalence rate. We have made great progress to stop young people starting smoking and in helping over 89,000 smokers break their addiction through our Wales-wide Help Me Quit smoking cessation service. According to our national survey for Wales, we are now at the lowest level of smoking prevalence we have ever had, at 13 per cent. This is a great achievement, and our NHS, public health teams, third sector and local authorities must all be commended for their part in changing the way our society views smoking. We no longer live in a country where smoking is seen as normal and as something, even though most of us are non-smokers, we have to accept.

The announcement last week to progressively increase the age at which tobacco can be sold is a game changer for public health policy, and one I have wholeheartedly supported since Javed Khan made his recommendations following his independent review last year. I can therefore assure Members that I am working with the UK Government, and other devolved administrations, to consider consulting jointly on proposals for a new smoke-free generation, and on measures to tackle young people vaping. Because I do believe we're on the cusp of ending the tobacco epidemic and the devastation it has brought upon our nation. But I think there is more to do, and we should be going further. I hope the UK Government will still consider the introduction of a polluter-pays levy on the tobacco industry, for example, as, for too long, they've been allowed to make massive profits from getting people addicted to their deadly products.

But as we make progress in eradicating smoking in Wales, vapes represent the very real threat of creating a new generation addicted to nicotine. While I do recognise that, for some, they can be helpful in quitting smoking, and perform part of their quit journey, their increasing use by children and young people is of huge concern. I am therefore very pleased that we will also be working on a four-nation basis to stop these products being marketed to children through their colourful marketing and attractive flavours. I also want them out of sight in shops in Wales, so that children can no longer see them and want to try them. I am also very pleased that we, along with other UK nations, have committed to work together to tackle single-use vapes. It is clear to me that these are not only being used by young people, but they are a wasteful use of our resources, and are also damaging our environment. Some 1.3 million disposable vapes are thrown away every week—we cannot allow this continue.

Whilst I want to act swiftly on tobacco and e-cigarettes, I want to work closely with other UK nations so that we redouble our efforts to tackle illegal markets and all the associated criminality this brings. The illegal import and sale of unlicensed dangerous products is also something we are acutely aware of. Members will have seen the media reports of illegal e-cigarette products being seized, which were found to contain harmful toxins and heavy metals, all of which have a detrimental impact on health. My officials are working closely with trading standards colleagues from across Wales's local authorities to support further enforcement and seizure of illegal dangerous products.

Whilst pursuing legislative change, there are still things we are doing in the here and now on vapes. We have produced guidance for those in secondary schools to help learners understand the impact of vaping on their health and well-being, as well as to provide evidence-based information for teachers and school staff. Public Health Wales has also been undertaking in-depth work with stakeholders in Wales through their vaping among children and young people incident response group, to gather evidence and data on use by young people in Wales. And we'll be looking at recommendations on where we can take short-term actions to address the risks. This work is about to conclude and its recommendations will be published shortly, and I will ensure Members are kept up to date with this work.

We must also recognise that a rise in vaping is likely to result in an increase in the number of people in Wales who are addicted to nicotine, which, as we all know, is a highly addictive substance. Public Health Wales are therefore looking at how our stop smoking service, Help Me Quit, can be expanded to support people addicted to nicotine in all its forms, including through vaping. Yesterday, the First Minister highlighted the Australian example whereby e-cigarettes are available only on prescription for use as an aid to quit smoking. As yet, there aren't any e-cigarette products currently being considered by the medicines regulator, the Medicines and Healthcare products Regulatory Agency, for specific use in a supervised quit journey in the UK, but as and when such a product is approved, we will look at their place as a product available on prescription.

Finally, I would like to thank again the Member for bringing forward this short debate. I know many Members are deeply concerned by youth vaping, but also the impact that tobacco has on perpetuating health inequalities in our country. I will endeavour to keep Members updated as we move ahead with this groundbreaking work, which is so vital to supporting a healthier Wales for us all. Diolch yn fawr.

Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd dros dro. Hoffwn ddiolch i John Griffiths am gyflwyno'r ddadl hon heddiw, ac am y pwyntiau a wnaeth ar fepio, a diolch hefyd i'r Aelodau eraill sydd wedi cyfrannu. Fel yntau, rwyf wedi bod yn bryderus iawn ers peth amser ynghylch y cynnydd yn y defnydd o fêps, yn enwedig ymhlith plant a phobl ifanc. Mae llawer o'r cynhyrchion hyn yn cynnwys nicotin ac nid oes iddo le yn nwylo plant a phobl ifanc. Mae'n bwysig cydnabod mai'r bwriad gydag e-sigaréts oedd eu defnyddio fel offer i helpu pobl i roi'r gorau i ysmygu, ac mae llawer o bobl yn dal i ddewis eu defnyddio ar gyfer hynny.

Fe wyddom mai tybaco yw prif achos marwolaethau cynamserol yma yng Nghymru, ac mae'n cael effaith ddinistriol ar unigolion, eu teuluoedd a'n cymdeithas. Gan fod ysmygu yn llofrudd mor ddiwahân, y llynedd, fe wnaethom nodi ein huchelgais i Gymru fod yn ddi-fwg erbyn 2030, sy'n golygu cyflawni cyfradd ysmygu o 5 y cant. Rydym wedi gwneud cynnydd gwych i atal pobl ifanc rhag dechrau ysmygu ac wedi helpu dros 89,000 o ysmygwyr i dorri eu dibyniaeth drwy ein gwasanaeth rhoi'r gorau i ysmygu, Helpa Fi i Stopio, ledled Cymru. Yn ôl ein harolwg cenedlaethol ar gyfer Cymru, rydym bellach yn gweld lefel is nag erioed o ysmygu, sef 13 y cant. Mae'n gyflawniad gwych, ac mae'n rhaid canmol ein GIG, timau iechyd cyhoeddus, y trydydd sector ac awdurdodau lleol i gyd am eu rhan yn newid y ffordd y mae ein cymdeithas yn ystyried ysmygu. Nid ydym bellach yn byw mewn gwlad lle mae ysmygu'n cael ei ystyried yn normal ac fel rhywbeth y mae'n rhaid inni ei dderbyn er nad yw'r rhan fwyaf ohonom yn ysmygwyr.

Mae'r cyhoeddiad yr wythnos diwethaf i gynyddu'n raddol yr oedran y gellir gwerthu tybaco yn newid pethau'n llwyr i bolisi iechyd cyhoeddus, ac yn un rwyf wedi'i gefnogi'n gyfan gwbl ers i Javed Khan wneud ei argymhellion yn dilyn ei adolygiad annibynnol y llynedd. Gallaf sicrhau'r Aelodau felly fy mod yn gweithio gyda Llywodraeth y DU, a gweinyddiaethau datganoledig eraill, i ystyried ymgynghori ar y cyd ar gynigion ar gyfer cenhedlaeth ddi-fwg newydd, ac ar fesurau i fynd i'r afael â phobl ifanc yn fepio. Oherwydd rwy'n credu ein bod ar fin dod â'r epidemig tybaco i ben a'r dinistr y mae wedi'i achosi i'n gwlad. Ond rwy'n credu bod mwy i'w wneud, a dylem fynd ymhellach. Rwy'n gobeithio y bydd Llywodraeth y DU yn dal i ystyried cyflwyno ardoll 'y llygrwr sy'n talu' ar y diwydiant tybaco, er enghraifft, gan eu bod wedi cael gwneud elw enfawr dros amser llawer rhy hir o gael pobl yn gaeth i'w cynhyrchion marwol.

Ond wrth inni wneud cynnydd ar ddileu ysmygu yng Nghymru, mae fêps yn creu bygythiad real iawn o greu cenhedlaeth newydd sy'n gaeth i nicotin. Er fy mod yn cydnabod y gallant fod o gymorth i rai wrth iddynt roi'r gorau i ysmygu, a bod yn rhan o'u taith i roi'r gorau iddi, mae eu defnydd cynyddol gan blant a phobl ifanc yn destun pryder mawr. Felly, rwy'n falch iawn y byddwn hefyd yn gweithio ar sail y pedair gwlad i atal y cynhyrchion hyn rhag cael eu marchnata i blant drwy eu delwedd liwgar a'u blasau deniadol. Rwyf hefyd am eu gweld allan o'r golwg mewn siopau yng Nghymru, fel na all plant eu gweld mwyach a bod eisiau rhoi cynnig arnynt. Rwyf hefyd yn falch iawn ein bod ni, ynghyd â gwledydd eraill y DU, wedi ymrwymo i weithio gyda'n gilydd i fynd i'r afael â fêps untro. Mae'n amlwg i mi fod y rhain nid yn unig yn cael eu defnyddio gan bobl ifanc, ond eu bod yn ddefnydd gwastraffus o'n hadnoddau, ac yn niweidio ein hamgylchedd. Mae tua 1.3 miliwn o fêps tafladwy'n cael eu taflu bob wythnos—ni allwn ganiatáu i hyn barhau.

Er fy mod am weithredu'n gyflym ar dybaco ac e-sigaréts, rwyf am weithio'n agos â gwledydd eraill y DU fel ein bod yn dyblu ein hymdrechion i fynd i'r afael â marchnadoedd anghyfreithlon a'r holl droseddau cysylltiedig a ddaw yn sgil hyn. Mae mewnforio a gwerthu cynhyrchion peryglus didrwydded yn anghyfreithlon hefyd yn rhywbeth yr ydym yn ymwybodol iawn ohono. Bydd yr Aelodau wedi gweld adroddiadau ar y cyfryngau am atafaelu cynhyrchion e-sigaréts anghyfreithlon y canfuwyd eu bod yn cynnwys tocsinau niweidiol a metelau trwm y caiff pob un ohonynt effaith niweidiol ar iechyd. Mae fy swyddogion yn gweithio'n agos gyda chydweithwyr safonau masnach o bob rhan o awdurdodau lleol Cymru i gefnogi gorfodaeth a chamau pellach i atafaelu cynhyrchion peryglus anghyfreithlon.

Wrth fynd ar drywydd newid deddfwriaethol, mae'n dal i fod pethau rydym yn eu gwneud nawr ar fêps. Rydym wedi cynhyrchu canllawiau i rai mewn ysgolion uwchradd i helpu dysgwyr i ddeall effaith fepio ar eu hiechyd a'u lles, yn ogystal â darparu gwybodaeth sy'n seiliedig ar dystiolaeth i athrawon a staff ysgolion. Mae Iechyd Cyhoeddus Cymru hefyd wedi bod yn gwneud gwaith manwl gyda rhanddeiliaid yng Nghymru drwy eu grŵp ymateb i ddigwyddiadau fepio ymhlith plant a phobl ifanc, i gasglu tystiolaeth a data ar ddefnydd pobl ifanc yng Nghymru. A byddwn yn edrych ar argymhellion ynglŷn â ble y gallwn gymryd camau tymor byr i fynd i'r afael â'r risgiau. Mae'r gwaith hwn ar fin dod i ben a bydd ei argymhellion yn cael eu cyhoeddi cyn bo hir, a byddaf yn sicrhau bod yr Aelodau'n cael y wybodaeth ddiweddaraf amdano.

Rhaid inni gydnabod hefyd fod cynnydd mewn fepio'n debygol o arwain at gynnydd yn nifer y bobl yng Nghymru sy'n gaeth i nicotin, sydd, fel y gwyddom i gyd, yn sylwedd caethiwus iawn. Felly, mae Iechyd Cyhoeddus Cymru yn edrych ar sut y gellir ehangu ein gwasanaeth rhoi'r gorau i ysmygu, Helpa Fi i Stopio, i gefnogi pobl sy'n gaeth i nicotin ar ei holl ffurfiau, gan gynnwys drwy fepio. Ddoe, tynnodd y Prif Weinidog sylw at esiampl Awstralia lle mae e-sigaréts ar gael ar bresgripsiwn yn unig i'w defnyddio fel cymorth i roi'r gorau i ysmygu. Hyd yn hyn, nid oes unrhyw gynhyrchion e-sigaréts yn cael eu hystyried yn gyfredol gan y rheoleiddiwr meddyginiaethau, yr Asiantaeth Rheoleiddio Meddyginiaethau a Chynhyrchion Gofal Iechyd, i'w defnyddio'n benodol ar gyfer rhoi'r gorau i ysmygu dan oruchwyliaeth yn y DU, ond pan gymeradwyir cynnyrch o'r fath, byddwn yn edrych ar ei le fel cynnyrch sydd ar gael ar bresgripsiwn.

Yn olaf, hoffwn ddiolch eto i'r Aelod am gyflwyno'r ddadl fer hon. Rwy'n gwybod bod llawer o'r Aelodau'n pryderu'n fawr ynglŷn â fepio ymhlith pobl ifanc, ond hefyd yr effaith y mae tybaco yn ei chael ar barhau anghydraddoldebau iechyd yn ein gwlad. Byddaf yn ymdrechu i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau wrth inni fwrw ymlaen â'r gwaith arloesol hwn, sydd mor hanfodol i gefnogi Cymru iachach i bob un ohonom. Diolch yn fawr.

18:55

Diolch i'r Dirprwy Weinidog, a daw hynny â thrafodion heddiw i ben. 

I thank the Deputy Minister, and that brings today's proceedings to a close. 

Daeth y cyfarfod i ben am 18:57.

The meeting ended at 18:57.