Y Cyfarfod Llawn

Plenary

11/10/2023

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.

Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.

The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

1. Cwestiynau i’r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol a'r Prif Chwip
1. Questions to the Minister for Social Justice and Chief Whip

Prynhawn da a chroeso, bawb, i'r cyfarfod heddiw o'r Senedd. Yr eitem gyntaf ar ein hagenda ni'r prynhawn yma yw'r cwestiynau i’r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Jenny Rathbone.

Good afternoon and welcome, all, to today's Senedd Plenary meeting. The first item on our agenda this afternoon is questions to the Minister for Social Justice, and the first question is from Jenny Rathbone.

'Cynllun Gweithredu Cymru sy’n Falch o’r Mislif'
The 'Period Proud Wales Action Plan'

1. A wnaiff y Gweinidog roi diweddariad am gynllun Cymru sy'n Falch o'r Mislif? OQ60076

1. Will the Minister provide an update on the Period Proud Wales plan? OQ60076

Our Period Proud Wales plan is a cross-Government plan to achieve period dignity and eliminate period poverty. The plan was published back in February this year, and, since then, progress has been made against all 10 actions, and we are committed to continuing to build on this.

Mae ein cynllun Cymru sy’n Falch o’r Mislif yn gynllun trawslywodraethol i sicrhau urddas mislif a dileu tlodi mislif. Cyhoeddwyd y cynllun yn ôl ym mis Chwefror eleni, ac ers hynny, mae cynnydd wedi’i wneud ar bob un o’r 10 cam gweithredu, ac rydym wedi ymrwymo i barhau i adeiladu ar hyn.

Thank you very much. Of course, it's incredibly important that children and young people, and anyone on low incomes, have access to free period products, particularly when four in 10 households are regularly running out of money for essentials because of the cost-of-living crisis. So, I think we should all applaud the Welsh Government's investment—I think it's about £12 million—in Period Proud Wales since 2018. I'd just like to ask you what progress the Welsh Government is making year on year on reducing plastic in period products, because a lot of them do contain plastic, which is obviously horrendous for the environment. And what progress is being made on introducing sustainable products, rather than single use? For example, how would you encourage girls to use Mooncups once they become sexually active? It's not at all suitable for a nine-year-old, but, once they become sexually active, I would expect them to be encouraged to use Mooncups, because then these products are available all the time, rather than when they happen to be in school.

Diolch yn fawr iawn. Wrth gwrs, mae'n hynod bwysig fod plant a phobl ifanc, ac unrhyw un ar incwm isel, yn gallu cael gafael ar nwyddau mislif am ddim, yn enwedig pan fo pedair o bob 10 aelwyd yn rhedeg allan o arian yn rheolaidd ar gyfer hanfodion oherwydd yr argyfwng costau byw. Felly, credaf y dylai pob un ohonom gymeradwyo buddsoddiad Llywodraeth Cymru—oddeutu £12 miliwn, rwy'n credu—yng nghynllun Cymru sy’n Falch o’r Mislif ers 2018. Hoffwn ofyn i chi pa gynnydd y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud o un flwyddyn i'r llall ar leihau plastig mewn nwyddau mislif, gan fod llawer ohonynt yn cynnwys plastig, sy'n amlwg yn erchyll i'r amgylchedd. A pha gynnydd sy'n cael ei wneud ar gyflwyno nwyddau cynaliadwy, yn hytrach na rhai untro? Er enghraifft, sut y byddech chi'n annog merched i ddefnyddio Mooncups ar ôl iddynt ddod yn rhywiol weithredol? Nid ydynt yn addas o gwbl ar gyfer plentyn naw oed, ond pan fyddant yn dod yn rhywiol weithredol, buaswn yn disgwyl iddynt gael eu hannog i ddefnyddio Mooncups, oherwydd wedyn, mae’r nwyddau hyn ar gael drwy’r amser, yn hytrach na phan fyddant yn digwydd bod yn yr ysgol.

I thank Jenny Rathbone for her question. I know you're a very active campaigner and a passionate advocate in this area, and you're absolutely right around the need, more than ever, to make sure people have access to period products, particularly as communities and individuals are feeling the real pinch of the cost-of-living crisis that is still upon us. So, as a Government, we're obviously committed to getting that balance of accessibility and choice, but also very much committed to addressing those challenges posed by plastic pollution, as Jenny Rathbone set out, whether that's across Government in our work, or throughout the Period Proud Wales plan. And since we've brought in the grant, we have worked with local authorities to make sure that a certain percentage of the products they buy through the grant need to be reusable or plastic-free. And the plan itself does set out that vision of a country where a broader range of period products are in use, while limiting the negative environmental impacts as a consequence of that. So, we've increased that target year on year, in terms of reducing plastic pollution, but in terms of actually a drive to encourage that accessibility and that access of choice, there's a balance, isn't there, to ensure that choice of products available for the most appropriate audience or person, and that reusable or plastic-free products are there for those who need it or who feel able to need it as well. We will continue to build on that work, and I'm happy to keep Members updated as we actually continue to move towards that—not only making sure that people have access to the products that they need, when they need them, but they're done in a sustainable way as well.

Diolch i Jenny Rathbone am ei chwestiwn. Gwn eich bod yn ymgyrchydd gweithgar iawn ac yn eiriolwr angerddol yn y maes hwn, ac rydych yn llygad eich lle ynghylch yr angen, yn fwy nag erioed, i sicrhau bod pobl yn gallu cael gafael ar nwyddau mislif, yn enwedig gan fod cymunedau ac unigolion yn teimlo gwir effaith yr argyfwng costau byw rydym yn dal i'w wynebu. Felly, fel Llywodraeth, rydym yn amlwg wedi ymrwymo i gael cydbwysedd rhwng hygyrchedd a dewis, ond rydym hefyd wedi ymrwymo'n llwyr i fynd i'r afael â'r heriau a achosir gan lygredd plastig, fel y nododd Jenny Rathbone, boed hynny ar draws y Llywodraeth yn ein gwaith, neu drwy gynllun Cymru sy’n Falch o’r Mislif. Ac ers inni gyflwyno'r grant, rydym wedi gweithio gydag awdurdodau lleol i sicrhau bod angen i ganran benodol o'r nwyddau y maent yn eu prynu drwy'r grant fod yn rhai y gellir eu hailddefnyddio neu'n ddi-blastig. Ac mae'r cynllun ei hun yn nodi'r weledigaeth o wlad lle mae ystod ehangach o nwyddau mislif yn cael eu defnyddio, gan gyfyngu ar yr un pryd ar yr effeithiau amgylcheddol negyddol o ganlyniad i hynny. Felly, rydym wedi cynyddu'r targed o un flwyddyn i'r llall, o ran lleihau llygredd plastig, ond o ran yr ymdrech i annog hygyrchedd a mynediad at ddewis, mae cydbwysedd i'w gael, onid oes, er mwyn sicrhau bod dewis o nwyddau ar gael ar gyfer y gynulleidfa neu’r unigolyn mwyaf priodol, a bod nwyddau y gellir eu hailddefnyddio neu nwyddau di-blastig ar gael hefyd i’r rhai sydd eu hangen neu sy’n teimlo y gallent eu defnyddio hefyd. Byddwn yn parhau i adeiladu ar y gwaith hwnnw, ac rwy'n fwy na pharod i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau wrth inni barhau i symud tuag at hynny—nid yn unig sicrhau bod pobl yn cael mynediad at y nwyddau sydd eu hangen arnynt, pan fydd eu hangen arnynt, ond eu bod yn gynaliadwy hefyd.

I welcome the work that the Welsh Government's done on period poverty. One of the other challenges that many people in Wales face, unfortunately, is incontinence. There are roughly 150,000 people in Wales that suffer from incontinence. It's a hidden issue that many of us will not be aware of. But that means that they also face challenges when accessing public conveniences. Sometimes, they may not have a product on them that they need access to, and, very often in public conveniences, there aren't even bins that they can put their products into once they've been used. What action will the Welsh Government take in order to consider how it might be able to help address these challenges that so many people in Wales are struggling with?

Rwy'n croesawu'r gwaith y mae Llywodraeth Cymru wedi’i wneud ar dlodi mislif. Un o’r heriau eraill y mae llawer o bobl yng Nghymru yn eu hwynebu, yn anffodus, yw anymataliaeth. Mae oddeutu 150,000 o bobl yng Nghymru yn dioddef o anymataliaeth. Mae'n fater cudd na fydd llawer ohonom yn ymwybodol ohono. Ond golyga hynny eu bod hefyd yn wynebu heriau wrth ddefnyddio cyfleusterau cyhoeddus. Weithiau, efallai na fydd ganddynt nwydd sydd ei angen arnynt, ac yn aml iawn mewn cyfleusterau cyhoeddus, ni cheir biniau hyd yn oed iddynt allu rhoi eu nwyddau ynddynt ar ôl eu defnyddio. Pa gamau y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i ystyried sut y gallai helpu i fynd i’r afael â’r heriau hyn y mae cymaint o bobl yng Nghymru’n eu hwynebu?

The Member raises a really important point in terms of actually how we support people in Wales who may suffer from incontinence and maintain their dignity and enable them to live a fulfilling and healthy life. The Welsh Government has established an all-Wales continence task and finish group. The group will bring together clinicians from a variety of disciplines, along with, importantly, patient representatives, policy makers, and other stakeholders, to make sure we develop a comprehensive and a very much evidence-based plan for continence services and the support and access to those services, whether it's within community settings or, like you say, when you're out and about in the community as well. The output of that group will ensure that we make better use of the existing information that might be there to signpost people to high-quality support, education and resources, or even enabling people to benefit from the use of apps or websites, in order to know where they can get that support and assistance as well. Obviously, you'll be familiar that local authorities are legally required to produce a local toilet strategy and, in doing so, local authorities and also community settings should be encouraged to make sure that they engage with these representative groups to make sure, like you say, there are facilities on hand that people need and should expect as well.

Mae’r Aelod yn codi pwynt gwirioneddol bwysig ynglŷn â sut rydym yn cefnogi pobl yng Nghymru a allai fod yn dioddef o anymataliaeth, a chynnal eu hurddas a’u galluogi i fyw bywyd bodlon ac iach. Mae Llywodraeth Cymru wedi sefydlu grŵp gorchwyl a gorffen Cymru gyfan ar anymataliaeth. Bydd y grŵp yn dod â chlinigwyr o amrywiaeth o ddisgyblaethau at ei gilydd, ynghyd â chynrychiolwyr cleifion, yn bwysig iawn, llunwyr polisïau, a rhanddeiliaid eraill, i sicrhau ein bod yn datblygu cynllun cynhwysfawr sy’n seiliedig ar dystiolaeth ar gyfer gwasanaethau ymataliaeth a'r cymorth a'r mynediad at y gwasanaethau hynny, boed hynny mewn lleoliadau cymunedol neu, fel y dywedwch, pan fyddwch allan yn y gymuned hefyd. Bydd allbwn y grŵp hwnnw’n sicrhau ein bod yn gwneud gwell defnydd o’r wybodaeth bresennol a allai fod yno i gyfeirio pobl at gymorth, addysg ac adnoddau o ansawdd uchel, neu hyd yn oed alluogi pobl i fanteisio ar apiau neu wefannau, er mwyn gwybod ble gallant gael cefnogaeth a chymorth o'r fath. Yn amlwg, fe fyddwch yn ymwybodol ei bod yn ofynnol yn ôl y gyfraith i awdurdodau lleol lunio strategaethau toiledau lleol, ac wrth wneud hynny, dylid annog awdurdodau lleol a lleoliadau cymunedol hefyd i sicrhau eu bod yn ymgysylltu â’r grwpiau cynrychioliadol hyn i sicrhau, fel y dywedwch, fod cyfleusterau y mae pobl eu hangen ac y dylent eu disgwyl wrth law.

13:35

Diolch i Jenny Rathbone am gyflwyno'r cwestiwn pwysig hwn. Dwi'n llwyr gefnogol i weledigaeth Llywodraeth Cymru. Mae’r ffaith ein bod ni'n trafod cynnyrch mislif mor agored rŵan yn beth cadarnhaol iawn. Dwi'n falch iawn o weld disgyblion ysgol Plasmawr yma. Ges i drafodaeth fywiog efo nhw yn gynharach heddiw ynglŷn â phwysigrwydd hyn a sut mae'r polisi’n gweithio yn eu hysgol nhw.

Un o'r pethau sydd wedi ei fwydo'n ôl i mi ydy ei fod yn dal yn parhau yn loteri cod post o ran cael mynediad i'r cynnyrch. Mae o'n ddibynnol yn aml iawn o ran sut mae ysgol yn mynd ati efo hyn, sut mae cymuned leol ac ati, ac mae yna'n dal achosion lle mae pobl, yn anffodus, sydd angen y cynnyrch yma yn dal i fethu cael mynediad. Gaf fi ofyn, felly, sut ydych chi'n parhau i asesu pa mor llwyddiannus mae'r polisi yma, fel mae o—y cynllun hwn? Ac a ydych chi wedi rhoi unrhyw ystyriaeth bellach i gyflwyno deddfwriaeth ar y mater yma, fel sydd yn yr Alban? A ydych chi'n parhau i drafod efo'r Alban o ran sut y mae’n gweithio o ran cael yr hawl yma yn rhan o ddeddfwriaeth yn hytrach nag yn rhan o gynllun gweithredu?

Thank you to Jenny Rathbone for tabling this important question. I am fully supportive of the Welsh Government's vision. The fact that we are discussing period products so openly now is very positive. I'm so pleased to see pupils from ysgol Plasmawr here. I had a lively discussion with them earlier today on the importance of this issue and how policies work in their school.

One of the things that's been fed back to me is that it continues to be a postcode lottery in terms of accessing these products. It is dependent very often in terms of how a school approaches this issue, how a local community approaches it, and there are still cases where people, unfortunately, who need these products still can't access them. Can I ask, therefore, how do you continue to assess the success of this policy and this programme? And have you given any consideration to introducing legislation on this issue, as they have in Scotland? Are you continuing to have discussions with Scotland in terms of how it works in providing this right on a statutory basis rather than as part of an action plan?

Diolch am y cwestiwn, Heledd Fychan, a chroeso i ysgol Plasmawr.

Thank you for your question, Heledd Fychan, and a warm welcome to pupils from ysgol Plasmawr.

I imagine you'd have had some of the best conversations and ideas and input and challenges, actually, which I find I get as a Member of the Senedd from young people in schools and constituencies right across our country and long may they continue to have their voices heard. Even if they're not old enough to vote yet, they have every right to raise those things that concern them with us.

Just to pick up on the things you said about making sure that there is that parity of access and support in different locations, in different schools across Wales, that's something that we've been very conscious of as Government, in terms of making sure that we have an analysis and evidence in terms of how the Period Proud Wales plan and the period dignity grant funding is actually ensuring equity of provision in locations right across Wales. We have had a piece of evaluation work looking at that and I'm looking forward to looking at those results and actually seeing how we can ensure that there is that parity and ensure, actually, that other organisations can learn from others, where there is best practice as well. And, on the feedback, if you have any indirectly from the students you met today and from others in going about your work as a Member, I'd be more than happy for you to get in touch to feed that back so that we can consider that as part of the evaluation and how we build on this work, moving forward. Because, as you said, it's really important that, probably a decade ago, we wouldn't even have been talking about this in this place and I think it's really important that the Period Proud Wales plan—. I think the name is really important as well, because it's not something to be shy of or afraid to talk about. It happens to a significant part of the population and it's right that we discuss it and it's right that we take the action we can to support people.

Tybiaf y byddwch wedi cael rhai o’r sgyrsiau a’r syniadau a’r mewnbwn a’r heriau gorau, a dweud y gwir, a gaf innau fel Aelod o’r Senedd gan bobl ifanc mewn ysgolion ac etholaethau ledled ein gwlad, a boed i'w lleisiau barhau i gael eu clywed. Hyd yn oed os nad ydynt yn ddigon hen i bleidleisio eto, mae ganddynt bob hawl i godi’r pethau hynny sy’n eu poeni gyda ni.

Os caf fynd ar drywydd y pethau a ddywedoch chi ynglŷn â sicrhau cydraddoldeb mynediad a chymorth mewn gwahanol leoliadau, mewn gwahanol ysgolion ledled Cymru, rydym yn ymwybodol iawn o hynny, fel Llywodraeth, a sicrhau bod gennym ddadansoddiad a thystiolaeth o sut mae cynllun Cymru sy’n Falch o’r Mislif a'r cyllid grant urddas mislif yn sicrhau darpariaeth gyfartal mewn lleoliadau ledled Cymru. Rydym wedi gwneud rhywfaint o waith gwerthuso ar hynny, ac edrychaf ymlaen at weld y canlyniadau hynny a gweld sut y gallwn sicrhau y ceir y cydraddoldeb hwnnw, a sicrhau, mewn gwirionedd, y gall sefydliadau eraill ddysgu gan eraill lle ceir arferion gorau hefyd. Ac ar yr adborth, os oes gennych unrhyw adborth anuniongyrchol gan y myfyrwyr y gwnaethoch eu cyfarfod heddiw a chan eraill yn rhinwedd eich swydd fel Aelod, rwy'n fwy na bodlon ichi gysylltu i roi'r adborth hwnnw inni allu ei ystyried yn rhan o’r gwerthusiad a sut yr adeiladwn ar y gwaith hwn wrth symud ymlaen. Oherwydd, fel y dywedoch chi, mae'n wirioneddol bwysig na fyddem, ddegawd yn ôl yn ôl pob tebyg, wedi bod yn siarad am hyn hyd yn oed yn y lle hwn, a chredaf ei bod yn wirioneddol bwysig fod cynllun Cymru sy’n Falch o’r Mislif—. Credaf fod yr enw'n bwysig iawn hefyd, gan nad yw'n rhywbeth i fod yn swil ohono nac i fod ag ofn sôn amdano. Mae'n digwydd i ran sylweddol o'r boblogaeth, ac mae'n iawn ein bod yn ei drafod ac mae'n iawn inni gymryd y camau y gallwn eu cymryd i gefnogi pobl.

Menywod mewn Carchardai yng Nghymru
Women in Welsh Prisons

2. Pa gynnydd sydd wedi'i wneud o ran gweithredu'r argymhellion a wnaed ynghylch anghenion penodol menywod mewn carchardai yng Nghymru yn adroddiad y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol ar brofiadau menywod yn y system cyfiawnder troseddol? OQ60046

2. What progress has been made in implementing the recommendations regarding the specific needs of women in Welsh prisons from the Equality and Social Justice Committee's report on women’s experiences in the criminal justice system? OQ60046

Diolch am eich cwestiwn.

Thank you for your question.

The Welsh Government continues to work collaboratively with partner organisations to deliver progress on a number of recommendations made by the committee. An excellent example of this has been our success, following the report’s publication, in securing access to Buvidal for Welsh women in both Eastwood Park and Styal prisons.

Mae Llywodraeth Cymru yn parhau i gydweithio â sefydliadau partner i sicrhau cynnydd ar nifer o argymhellion a wnaed gan y pwyllgor. Enghraifft wych o hyn yw ein llwyddiant, yn dilyn cyhoeddi’r adroddiad, i sicrhau mynediad at Buvidal i fenywod o Gymru yng ngharchardai Eastwood Park a Styal.

Diolch, Weinidog. Despite decades of discussion, the important report from the committee in May illustrated just how bad the justice system in Wales is for women, with 70 per cent of women serving sentences that are less than 12 months, and many being held in prison for only a few days, with scant regard for the terrible disruption that causes for them and their loved ones. One woman described her struggle with accommodation post prison as like being thrown to the sharks. It is little wonder that the reoffending rate within a year of release is at 56 per cent. I welcome the trial for the women's centre in Swansea and I look forward to hearing when that centre will open, but what discussion is the Minister having with others to ensure that the justice system does not continue to let down women and the people of Wales? Diolch yn fawr.

Diolch, Weinidog. Er gwaethaf degawdau o drafod, roedd yr adroddiad pwysig gan y pwyllgor ym mis Mai yn dangos pa mor wael yw’r system gyfiawnder yng Nghymru i fenywod, gyda 70 y cant o fenywod yn bwrw dedfrydau byrrach na 12 mis, a llawer yn cael eu cadw yn y carchar am ychydig ddyddiau yn unig, heb fawr o sylw i'r tarfu enbyd ar eu bywydau nhw a'u hanwyliaid. Disgrifiodd un fenyw ei brwydr gyda llety ar ôl bod yn y carchar fel cael ei thaflu i'r siarcod. Nid yw’n syndod fod y gyfradd aildroseddu o fewn blwyddyn i ryddhau yn 56 y cant. Rwy'n croesawu'r treial ar gyfer y ganolfan i fenywod yn Abertawe, ac edrychaf ymlaen at glywed pryd y bydd y ganolfan honno’n agor, ond pa drafodaeth y mae’r Gweinidog yn ei chael gydag eraill i sicrhau nad yw’r system gyfiawnder yn parhau i wneud cam â menywod a phobl Cymru? Diolch yn fawr.

Diolch yn fawr. Well, of course, the report itself highlights how devolved services, such as housing, mental health, substance misuse and employability, have a huge role to help women, to try to prevent them from entering the criminal justice system, and there's a great deal of work across the whole of the Welsh Government on this. I was very pleased indeed—and I'm sure you would have been, too, as a Member— to see the housing White Paper yesterday from the Minister for Climate Change, which actually says, 

'Changes to core duties

'Prevention activity at reception stage',

so that we actually start addressing this with our devolved services, and a change to the status of prisoners during their custodial sentence. That will make a huge difference to women. But what we need to do is look at alternatives, as I said, to prevent women coming into custody in the first place, including work with sentencers to raise awareness of the disruptive impact, as you say, of short custodial sentences for women. So, we are pleased that the residential women's centre pilot is going to go ahead. It's a vital alternative to custody for women in the Swansea and west Wales areas. But I just have to say that, despite all our effective partnership working, and our women's justice blueprint, only the devolution of justice will allow us to have a truly integrated approach to support women and girls in Wales.

Diolch yn fawr. Wel, wrth gwrs, mae’r adroddiad ei hun yn dangos sut mae gan wasanaethau datganoledig, megis tai, iechyd meddwl, camddefnyddio sylweddau a chyflogadwyedd rôl enfawr i helpu menywod, i geisio eu hatal rhag mynd i mewn i'r system cyfiawnder troseddol, ac mae llawer iawn o waith yn mynd rhagddo ar hyn ar draws Llywodraeth Cymru. Roeddwn yn falch dros ben—fel y byddech chi hefyd, fel Aelod, rwy'n siŵr—o weld y Papur Gwyn ar dai ddoe gan y Gweinidog Newid Hinsawdd, sy'n dweud,

'Newidiadau i ddyletswyddau craidd

'Gweithgarwch atal ar y cam derbyn',

fel ein bod yn dechrau mynd i'r afael â hyn gyda'n gwasanaethau datganoledig, a newid i statws carcharorion yn ystod eu dedfrydau o garchar. Bydd hynny’n gwneud gwahaniaeth enfawr i fenywod. Ond yr hyn y mae angen i ni ei wneud yw edrych ar ddewisiadau amgen, fel y dywedais, i atal menywod rhag mynd i'r carchar yn y lle cyntaf, gan gynnwys gwaith gyda dedfrydwyr i godi ymwybyddiaeth o effaith darfol dedfrydau byr o garchar i fenywod. Felly, rydym yn falch y bydd cynllun peilot y ganolfan breswyl yn mynd rhagddo. Mae'n ddewis amgen hanfodol yn lle carchar i fenywod yn ardaloedd Abertawe a gorllewin Cymru. Ond er ein holl waith partneriaeth effeithiol, a'n glasbrint cyfiawnder i fenywod, mae'n rhaid imi ddweud mai dim ond datganoli cyfiawnder fydd yn caniatáu inni gael dull gwirioneddol integredig o gefnogi menywod a merched yng Nghymru.

13:40

Minister, I would be grateful if you could update us on the progress on recommendation 17. Homelessness remains one of the biggest causes of repeat offending. It's not right that we continue to turf former offenders out of the front doors without any suitable housing in place. Therefore, Minister, what discussions have you had with the Ministry of Justice and local authorities about providing suitable housing for former inmates, please?

Weinidog, buaswn yn ddiolchgar pe gallech roi’r wybodaeth ddiweddaraf i ni am y cynnydd ar argymhelliad 17. Mae digartrefedd yn parhau i fod yn un o achosion pennaf aildroseddu. Nid yw'n iawn ein bod yn parhau i daflu cyn-droseddwyr allan drwy'r drysau blaen heb unrhyw drefniadau tai addas ar eu cyfer. Felly, Weinidog, pa drafodaethau a gawsoch chi gyda’r Weinyddiaeth Gyfiawnder ac awdurdodau lleol ynghylch darparu tai addas ar gyfer cyn-garcharorion, os gwelwch yn dda?

Diolch yn fawr. That is a very important question and recommendation in the committee's report. I've just referred to the housing White Paper published yesterday. I think it's really important that we've now got an opportunity to look at this in terms of making our ambitions to make homelessness rare. The White Paper considers how Welsh women leaving prison—and that's the point of your question, and the recommendation, of course, of the committee—are all in England, and you will have visited, some of you, I know, on the committee, Eastwood Park and Styal. But they are returning to Wales, and they need to receive equal treatment to men in custody in Wales, in Welsh prisons. So, there's going to be greater clarity on the responsibility on local authorities towards people in the justice system, it will address issues within the current legislative framework, and there are clear expectations on housing needs, which should be considered on arrival into custody and when approaching release. That should, of course, improve outcomes, as well as continued investment in housing stock.

But I do go back to my first point in response to the original question: we want to prevent women coming into custody. When I visited HM Eastwood Park, I was so struck by the fact that the governor said, 'The women in this prison are themselves, in the main, victims', often of domestic abuse, often also experiencing substance misuse, and then they're separated from their children. We have got to get this right. We have got to get prevention, we've got to get the women's residential centre up and running, and see that as a vital alternative to custody for women across Wales.

Diolch yn fawr. Mae hwnnw’n gwestiwn ac yn argymhelliad pwysig iawn yn adroddiad y pwyllgor. Rwyf newydd gyfeirio at y Papur Gwyn ar dai a gyhoeddwyd ddoe. Credaf ei bod yn bwysig iawn fod cyfle gennym nawr i edrych ar hyn er mwyn sicrhau ei bod yn uchelgais gennym i wneud digartrefedd yn beth prin. Mae’r Papur Gwyn yn ystyried sut mae menywod o Gymru sy’n gadael y carchar—a dyna bwynt eich cwestiwn, ac argymhelliad y pwyllgor wrth gwrs—i gyd yn Lloegr, a gwn y bydd rhai ohonoch ar y pwyllgor wedi ymweld â charchardai Eastwood Park a Styal. Ond maent yn dychwelyd i Gymru, ac mae angen iddynt gael eu trin yn gyfartal â dynion sydd yng ngharchardai Cymru. Felly, bydd mwy o eglurder ynghylch cyfrifoldeb awdurdodau lleol tuag at bobl yn y system gyfiawnder, bydd yn mynd i'r afael â materion o fewn y fframwaith deddfwriaethol presennol, ac mae disgwyliadau clir ar anghenion tai, y dylid eu hystyried pan fo rhywun yn cyrraedd y carchar ac wrth i ddyddiad eu rhyddhau agosáu. Dylai hynny wella canlyniadau, yn ogystal â buddsoddiad parhaus yn y stoc dai.

Ond rwy'n dod yn ôl at fy mhwynt cyntaf mewn ymateb i’r cwestiwn gwreiddiol: rydym am atal menywod rhag mynd i'r carchar. Pan ymwelais â charchar Eastwood Park, cefais syndod pan ddywedodd y llywodraethwr, 'Mae'r menywod yn y carchar hwn, at ei gilydd, yn ddioddefwyr eu hunain', yn aml yn sgil cam-drin domestig, ac yn aml yn camddefnyddio sylweddau, ac yna cânt eu gwahanu oddi wrth eu plant. Mae'n rhaid inni unioni'r sefyllfa. Mae'n rhaid inni gael mesurau atal ar waith, mae'n rhaid inni agor canolfan breswyl i fenywod, ac rwy'n ystyried hwnnw'n ddewis amgen hanfodol yn lle carchar i fenywod ledled Cymru.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr Cymreig, Mark Isherwood. 

Questions now from party spokespeople. The Welsh Conservative spokesperson, Mark Isherwood. 

Diolch, Llywydd. Every child deserves a good start, but, according to Save the Children, many young children in Wales fall behind in their development before starting school. One in 10 are behind in language ability by age seven, and, for children living in poverty, this doubles to one in five. Two weeks ago, the Children's Commissioner for Wales strongly criticised the Welsh Government's plans to tackle child poverty in Wales, stating they lacked ambition, clarity and detail. She went on to say that the lack of detail on

'actions, timescales and deliverables'

means that there was no way of holding the Welsh Government to account, adding:

'We are in a time of crisis, we need a coherent robust child poverty strategy.

'It's a list of policy initiatives which doesn't really spell out what, how, when or who will actually deliver against those different policies in order to reduce and eradicate child poverty.'

The previous Children's Commissioner for Wales also stated, in 2019, that 

'Welsh Government has a Child Poverty Strategy...but at the moment there’s no clear plan',

and Welsh Government should write a new child poverty delivery plan focusing on 'concrete and measurable steps'. I've been here long enough, as you have, to remember when we had a similar debate more than a decade previously. Will the Welsh Government therefore commit to delivering not only a coherent, robust child poverty strategy, but one which does specifically spell out what, how, where, when and who will actually deliver?

Diolch, Lywydd. Mae pob plentyn yn haeddu dechrau da, ond yn ôl Achub y Plant, mae llawer o blant ifanc Cymru ar ei hôl hi gyda'u datblygiad cyn dechrau’r ysgol. Mae un o bob 10 ar ei hôl hi o ran gallu ieithyddol erbyn eu bod yn saith oed, ac i blant sy’n byw mewn tlodi, mae hyn yn dyblu i un o bob pump. Bythefnos yn ôl, beirniadwyd cynlluniau Llywodraeth Cymru i fynd i'r afael â thlodi plant yng Nghymru yn hallt gan Gomisiynydd Plant Cymru, a nododd nad oeddent yn cynnwys uchelgais, eglurder na manylder. Aeth yn ei blaen i ddweud bod y diffyg manylder ar

'gamau gweithredu, amserlenni a thargedau cyflawnadwy'

yn golygu nad oedd unrhyw ffordd o ddwyn Llywodraeth Cymru i gyfrif, gan ychwanegu:

'Rydym mewn cyfnod o argyfwng, mae arnom angen strategaeth tlodi plant gydlynol a chadarn.

'Rhestr o gynlluniau polisi ydyw nad yw'n nodi mewn gwirionedd beth, sut, pryd na phwy fydd yn cyflawni yn erbyn y gwahanol bolisïau er mwyn lleihau a dileu tlodi plant.'

Dywedodd comisiynydd plant blaenorol Cymru hefyd, yn 2019:

'Mae gan Lywodraeth Cymru Strategaeth Tlodi Plant… ond ar hyn o bryd does dim cynllun clir',

ac y dylai Llywodraeth Cymru lunio cynllun cyflawni newydd ar dlodi plant sy'n canolbwyntio ar 'gamau pendant, mesuradwy'. Rwyf wedi bod yma’n ddigon hir, fel chithau, i gofio pan gawsom ddadl debyg fwy na degawd yn ôl. A wnaiff Llywodraeth Cymru ymrwymo felly i gyflawni nid yn unig strategaeth tlodi plant gydlynol a chadarn, ond un sy’n nodi’n benodol beth, sut, ble, pryd a phwy fydd yn cyflawni mewn gwirionedd?

13:45

Thank you very much. A crucial area of priority for me in terms of tackling child poverty, and, of course, in developing our child poverty strategy—. We have a commitment as you know—you were here when we passed the Children and Families (Wales) Measure 2010—a duty to publish a report every three years on progress on achieving our child poverty objectives. And, of course, I did issue a progress report in December. 

So, this revised strategy has been based on a 12-week consultation. But what's most important is that we didn't just, from the top down, produce that draft strategy for consultation, we engaged, we co-constructed this with 3,300 children, young people, families and organisations. They have helped us develop this revised child poverty strategy that we consulted on. We gave grants to make sure that we reached out to black, Asian, minority ethnic people; parents, carers and children; as well as disabled children and young people. Young people told us what the differences would make in their lives.

So, we're committed to addressing this, working across the Welsh Government, and I think also taking the findings from the Welsh Centre for Public Policy. I hope that you will agree that when you see—and I will publish it in due course before the end of this calendar year—. We've consulted on five objectives, five priority areas of actions through the strategy. You will see the response that we've had—over a 150 responses—. We'll then deliver a strategy that will make a change. But at the end of the day the levers are, of course, tax and benefits and we have to work on the levers and powers and responsibilities we have. And I would say that rolling out free school meals, universal free school meals, with our co-operation agreement, has been absolutely vital in that first step of what we can do with our powers and resources, and having the most generous childcare offer in the UK as well. 

Diolch yn fawr iawn. Blaenoriaeth hollbwysig i mi mewn perthynas â mynd i’r afael â thlodi plant, a datblygu ein strategaeth tlodi plant—. Mae gennym ymrwymiad, fel y gwyddoch—roeddech yma pan basiwyd Mesur Plant a Theuluoedd (Cymru) 2010 gennym—dyletswydd i gyhoeddi adroddiad bob tair blynedd ar y cynnydd ar gyflawni ein hamcanion tlodi plant. Ac wrth gwrs, cyhoeddais adroddiad cynnydd ym mis Rhagfyr.

Felly, mae’r strategaeth ddiwygiedig hon yn seiliedig ar ymgynghoriad 12 wythnos. Ond yr hyn sydd bwysicaf yw na wnaethom gynhyrchu'r strategaeth ddrafft honno i gynnal ymgynghoriad arni o'r brig i lawr, ond yn hytrach, fe wnaethom ymgysylltu, fe wnaethom ei chreu ar y cyd gyda 3,300 o blant, pobl ifanc, teuluoedd a sefydliadau. Maent wedi ein helpu i ddatblygu’r strategaeth tlodi plant ddiwygiedig hon y gwnaethom ymgynghori arni. Rhoesom grantiau i sicrhau ein bod yn estyn allan at bobl ddu, Asiaidd ac ethnig leiafrifol; rhieni, gofalwyr a phlant; yn ogystal â phlant a phobl ifanc anabl. Dywedodd pobl ifanc wrthym beth fyddai'r gwahaniaethau yn ei wneud yn eu bywydau.

Felly, rydym wedi ymrwymo i fynd i'r afael â hyn, gan weithio ar draws Llywodraeth Cymru, a chan ystyried canfyddiadau Canolfan Polisi Cyhoeddus Cymru. Rwy'n gobeithio y byddwch yn cytuno, pan welwch—a byddaf yn ei chyhoeddi maes o law cyn diwedd y flwyddyn galendr hon—. Rydym wedi ymgynghori ar bum amcan, pum maes gweithredu blaenoriaethol drwy'r strategaeth. Fe welwch yr ymateb a gawsom—dros 150 o ymatebion—. Byddwn yn cyflwyno strategaeth a fydd yn creu newid. Ond yn y pen draw, treth a budd-daliadau yw'r dulliau wrth gwrs, ac mae'n rhaid inni weithio ar y dulliau a'r pwerau a'r cyfrifoldebau sydd gennym. A buaswn yn dweud bod cyflwyno prydau ysgol am ddim, prydau ysgol am ddim i bawb, gyda'n cytundeb cydweithio, wedi bod yn gwbl hanfodol yn y cam cyntaf o'r hyn y gallwn ei wneud gyda'n pwerau a'n hadnoddau, a chael y cynnig gofal plant mwyaf hael yn y DU hefyd.

Thank you, but you still haven't told us whether that will include who, what, when, where, how, which is what the co-producers and consultees are asking for.

Disabled people in Wales are almost twice as likely as non-disabled people to live in a low-income household, and if there's also a disabled child the poverty rate is even higher. In England wheelchair users, including children, have accessed the personal wheelchair budgets, which are replacing the NHS wheelchair voucher scheme. The personal wheelchair budget is available to support people's choice of wheelchair, either with NHS-commissioned services or outside them. Personal wheelchair budgets enable mobility needs to be included in wider care planning and can support people to access a wider choice of wheelchair. The wheelchair budget enables the person to use that money towards the cost of the chair that they want, giving disabled people real voice, choice and control. But NHS Wales does not offer this and instead its own wheelchair service website states that:

'We will only issue equipment where there is an essential posture or mobility need. In some cases this may be different to what was expected',

effectively denying the voice, choice and control that disabled people in Wales should have, and denying or defying the social model of disability. 

So, given your responsibility for disability rights in Wales, what discussions have you had, or will you have with the Minister for Health and Social Services about implementing a similar policy to give disabled people in Wales real independence?

Diolch, ond nid ydych wedi dweud wrthym o hyd a fydd hynny'n cynnwys pwy, beth, pryd, ble a sut, sef yr hyn y mae'r cyd-gynhyrchwyr a'r ymgyngoreion yn gofyn amdano.

Mae pobl anabl yng Nghymru bron ddwywaith yn fwy tebygol na phobl nad ydynt yn anabl o fyw ar aelwyd incwm isel, ac os oes plentyn anabl hefyd, mae’r gyfradd tlodi hyd yn oed yn uwch. Yn Lloegr, mae defnyddwyr cadeiriau olwyn, gan gynnwys plant, wedi gallu gwneud defnydd o’r cyllidebau personol ar gyfer cadeiriau olwyn, sy’n disodli cynllun talebau cadair olwyn y GIG. Mae'r gyllideb bersonol ar gyfer cadeiriau olwyn ar gael i gefnogi dewis pobl o gadair olwyn, naill ai gyda gwasanaethau a gomisiynir gan y GIG neu fel arall. Mae cyllidebau personol ar gyfer cadeiriau olwyn yn ei gwneud hi'n bosibl cynnwys anghenion symudedd mewn cynlluniau gofal ehangach, a gallant gynorthwyo pobl i gael mynediad at ddewis ehangach o gadair olwyn. Mae'r gyllideb ar gyfer cadeiriau olwyn yn galluogi'r unigolyn i ddefnyddio'r arian hwnnw i helpu gyda chost y gadair y maent ei heisiau, gan roi llais, dewis a rheolaeth go iawn i bobl anabl. Ond nid yw GIG Cymru yn cynnig hyn, ac yn lle hynny, mae gwefan ei gwasanaeth cadeiriau olwyn yn nodi:

'Ni fyddwn ond yn dosbarthu offer lle ceir angen hanfodol o ran osgo neu symudedd. Mewn rhai achosion, gall hyn fod yn wahanol i'r disgwyl’,

sydd i bob pwrpas yn gwarafun y llais, y dewis a’r rheolaeth a ddylai fod gan bobl anabl yng Nghymru, ac yn gwarafun neu'n herio’r model cymdeithasol o anabledd.

Felly, o ystyried eich cyfrifoldeb dros hawliau anabledd yng Nghymru, pa drafodaethau a gawsoch neu y byddwch yn eu cael gyda’r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ynglŷn â rhoi polisi tebyg ar waith er mwyn rhoi annibyniaeth go iawn i bobl anabl yng Nghymru?

Thank you, Mark. That's a very important and pertinent question because, of course, I co-chair a disability rights taskforce. I co-chair it with Professor Debbie Foster and disabled people are the members of that taskforce, with our sector partners as well in local government, in the health service, in the third sector. So, one of the work streams in the disability rights taskforce is independent living, in terms of health and social care, as well as access to services. We've got working groups for travel, and children and young people. And these are all based on co-production; the voice, choice and control approach; and the social model of disability. But it's really a lot in terms of what are the priorities in terms of the rights of disabled people. So, clearly, the Minister for Health and Social Services has come to our disability rights—. All Ministers are engaging in delivering on this and I'll certainly get an update on the point that you raised.

Diolch, Mark. Mae hwnnw'n gwestiwn pwysig a pherthnasol iawn oherwydd, wrth gwrs, rwy'n cyd-gadeirio tasglu hawliau pobl anabl. Rwy'n ei gyd-gadeirio gyda’r Athro Debbie Foster, a phobl anabl yw aelodau’r tasglu hwnnw, gyda phartneriaid sector hefyd mewn llywodraeth leol, yn y gwasanaeth iechyd, yn y trydydd sector. Felly, un o’r ffrydiau gwaith yn y tasglu hawliau pobl anabl yw byw’n annibynnol, o ran iechyd a gofal cymdeithasol, yn ogystal â mynediad at wasanaethau. Mae gennym weithgorau ar gyfer teithio, a phlant a phobl ifanc. Ac mae pob un o'r rhain yn seiliedig ar gydgynhyrchu; y dull gweithredu llais, dewis a rheolaeth; a'r model cymdeithasol o anabledd. Ond mae'n ymwneud i raddau helaeth â beth yw’r blaenoriaethau o ran hawliau pobl anabl. Felly, yn amlwg, mae’r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol wedi dod at ein tasglu hawliau pobl anabl—. Mae pob Gweinidog yn mynd ati i geisio cyflawni hyn, a byddaf yn sicr yn gwneud yn siŵr fy mod yn cael yr wybodaeth ddiweddaraf ynglŷn â'r pwynt a godwyd gennych.

13:50

Thank you. Of course, co-production is also about monitoring outcomes, agreeing what works well and agreeing what we need to do differently. Staying with the disability rights of wheelchair users, and I emphasise that I'm raising points I was asked to raise by parents of children who are wheelchair users, I'm sure the Minister would agree that a wheelchair user's chair is an essential piece of equipment to allow disabled people, including children, to be independent.

In Wales wheelchair services are split between north and south Wales. In a written answer to me, the health Minister confirmed that 82 per cent of children referred to wheelchair services in north Wales received their wheelchair within six months, but only 60 per cent of children referred to wheelchair services in south Wales received their wheelchair within six months. I've also been informed by families across the whole of Wales that they have to be referred back into the service when their child grows and requires a bigger chair, which adds to the length of time they're waiting, despite their children having a lifelong impairment that will always require a wheelchair.

Although children's wheelchairs are often bespoke, which will have an impact on the length of time required to manufacture a chair, 82 per cent of children in England who needed a wheelchair received one within four-and-a-half months. So, again, given your ministerial responsibility for disability rights, will you now ask the health Minister to take practical action to increase efficiency and reduce the waiting times for child wheelchair users in Wales? 

Diolch. Wrth gwrs, mae cydgynhyrchu'n ymwneud hefyd â monitro canlyniadau, cytuno ar yr hyn sy’n gweithio’n dda a chytuno ar yr hyn y mae angen inni ei wneud yn wahanol. Gan aros ar hawliau anabledd defnyddwyr cadeiriau olwyn, a phwysleisiaf fy mod yn codi pwyntiau y gofynnwyd i mi eu codi gan rieni plant sy’n defnyddio cadeiriau olwyn, rwy’n siŵr y byddai’r Gweinidog yn cytuno bod cadair defnyddiwr cadair olwyn yn ddarn hanfodol o offer i alluogi pobl anabl, gan gynnwys plant, i fod yn annibynnol.

Yng Nghymru, mae gwasanaethau cadeiriau olwyn wedi eu rhannu rhwng y gogledd a'r de. Mewn ateb ysgrifenedig i mi, cadarnhaodd y Gweinidog iechyd fod 82 y cant o blant a atgyfeiriwyd at wasanaethau cadeiriau olwyn yn y gogledd yn cael eu cadair olwyn o fewn chwe mis, ond mai 60 y cant yn unig o blant a atgyfeiriwyd at wasanaethau cadeiriau olwyn yn y de sy'n cael eu cadair olwyn o fewn chwe mis. Rwyf hefyd wedi cael gwybod gan deuluoedd ledled Cymru fod yn rhaid iddynt gael eu hatgyfeirio yn ôl i’r gwasanaeth pan fydd eu plentyn yn tyfu ac angen cadair fwy arnynt, sy’n ychwanegu at hyd yr amser y byddant yn aros, er bod amhariad gydol oes ar eu plant sy'n golygu y bydd bob amser angen cadair olwyn arnynt.

Er bod cadeiriau olwyn plant yn aml yn cael eu creu'n bwrpasol, a fydd yn cael effaith ar hyd yr amser y bydd ei angen i weithgynhyrchu cadair, roedd 82 y cant o blant yn Lloegr a oedd angen cadair olwyn yn cael un o fewn pedwar mis a hanner. Felly, unwaith eto, o ystyried eich cyfrifoldeb gweinidogol dros hawliau anabledd, a wnewch chi ofyn i'r Gweinidog iechyd roi camau ymarferol ar waith i gynyddu effeithlonrwydd a lleihau'r amseroedd aros ar gyfer plant sy'n defnyddio cadeiriau olwyn yng Nghymru?

Well, I think I probably responded to that in answer to your second question. I will raise this issue with the Minister for Health and Social Services—obviously, it's within her portfolio responsibilities—but also I'll say that I welcome this evidence and I welcome the feedback that you give today, because this is about co-production and this is about outcomes, as you said. This is a disability rights taskforce that is driving the agenda. Of course, it is about recommendations for action in a very difficult financial climate that we're in as a result of the pressures from the lack of funding from the UK Government, but we will take this back and I thank you for that contribution.

Wel, credaf fy mod wedi ymateb i hynny wrth ateb eich ail gwestiwn. Byddaf yn codi’r mater gyda’r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol—yn amlwg, mae o fewn ei chyfrifoldebau portffolio hi—ond dywedaf hefyd fy mod yn croesawu’r dystiolaeth hon ac yn croesawu’r adborth a roddwch heddiw, gan ei fod yn ymwneud â chydgynhyrchu a chanlyniadau, fel y dywedoch chi. Y tasglu hawliau pobl anabl hwn sy'n llywio'r agenda. Wrth gwrs, mae'n ymwneud ag argymhellion ar gyfer gweithredu yn yr hinsawdd ariannol anodd iawn rydym ynddi o ganlyniad i'r pwysau yn sgil y diffyg cyllid gan Lywodraeth y DU, ond byddwn yn ystyried hyn, a diolch am eich cyfraniad.

Llefarydd Plaid Cymru, Sioned Williams.

Plaid Cymru spokesperson, Sioned Williams.

Diolch, Llywydd. Minister, we've discussed many times the dangers of demonising marginal groups in society—that the language politicians use matters and can have the most dire of consequences. It was shameful, but, unfortunately, not by now shocking, to hear yet another example of the Tory Home Secretary's cynical use of divisive and xenophobic rhetoric to demonise and attack the rights of refugees and asylum seekers, with specific focus on LGBTQ+ and female asylum seekers.

We've seen the damaging consequences of the UK Government's discriminatory ideology and inappropriate policies in Llanelli. Yesterday the welcome news came that the Stradey Park Hotel will now no longer be used to house asylum seekers, but, just as with the Penally camp, the Home Office has yet again wreaked havoc and sowed division among a community, and have allowed far-right groups the opportunity to preach racist hatred. Minister, how will the Welsh Government hold the Home Secretary and the Westminster Government accountable for these repeated failures and their damaging and dangerous consequences for our communities?

Diolch, Lywydd. Weinidog, ar sawl achlysur rydym wedi trafod peryglon pardduo grwpiau ymylol mewn cymdeithas—fod yr iaith y mae gwleidyddion yn ei defnyddio yn bwysig, ac y gall arwain at y canlyniadau mwyaf enbyd. Roedd yn gywilyddus, ond nid yn syfrdanol erbyn hyn yn anffodus, clywed enghraifft arall eto fyth o ddefnydd sinigaidd yr Ysgrifennydd Cartref Torïaidd o rethreg ymrannol a senoffobig i bardduo ac ymosod ar hawliau ffoaduriaid a cheiswyr lloches, gyda ffocws penodol ar geiswyr lloches LHDTC+ a benywaidd.

Rydym wedi gweld canlyniadau niweidiol ideoleg wahaniaethol a pholisïau amhriodol Llywodraeth y DU yn Llanelli. Ddoe, daeth y newyddion calonogol na fydd Gwesty Parc y Strade bellach yn cael ei ddefnyddio i gartrefu ceiswyr lloches, ond yn union fel gyda gwersyll Penalun, mae’r Swyddfa Gartref, unwaith eto, wedi creu hafog ac wedi hollti cymuned, ac wedi caniatáu cyfle i grwpiau asgell dde eithafol bregethu casineb hiliol. Weinidog, sut y bydd Llywodraeth Cymru yn dwyn yr Ysgrifennydd Cartref a Llywodraeth San Steffan i gyfrif am y methiannau mynych hyn a’u canlyniadau niweidiol a pheryglus i’n cymunedau?

I associate myself entirely with your statement and your points that you've made, in terms of the rise of this hostility, particularly from our Home Secretary, Suella Braverman. I was very pleased to meet with the 'HOPE not hate' movement recently, and I'm sure you have got, I know, in Llanelli—'HOPE not hate' groups have been active across Wales. Last week the Home Secretary, Suella Braverman—this is what 'HOPE not hate' said—

'gave one of the most inflammatory speeches by a Conservative MP since Enoch Powell’s infamous "Rivers of blood" speech in 1968.'

That's the measure of—. They wrote this before the Conservative conference; this was in response to her speech in New York to that American Enterprise Institute. I do want to say that the worst thing she said, in many ways, was her attack on the UN 1951 refugee convention. That is a touchstone of international law.

But we now have to work on how we can support the people of Llanelli. We've seen an unacceptable rise in levels of tension and violence, not just around the site of the hotel but across the community, stoked up by the far right. So, I just want to reassure you that I'm seeking urgent assurances from the Home Office that they'll take full responsibility and repair the damage caused by their decisions around Stradey Park. But just finally to say, Wales plays its full part in UK Government asylum and resettlement schemes. We continue to help people to rebuild their lives. The Home Office must now work with us on any future decisions across Wales. We must not see a repeat of what's happened in Llanelli. They didn't learn lessons from Penally either.

Cytunaf yn llwyr â’ch datganiad a’r pwyntiau a wnaed gennych, o ran cynnydd yr elyniaeth hon, yn enwedig gan ein Hysgrifennydd Cartref, Suella Braverman. Roeddwn yn falch iawn o gyfarfod â mudiad 'HOPE not hate' yn ddiweddar, ac rwy'n siŵr fod gennych chi, rwy'n gwybod, yn Llanelli—mae grwpiau 'HOPE not hate' wedi bod yn weithgar ledled Cymru. Yr wythnos diwethaf, fe wnaeth yr Ysgrifennydd Cartref, Suella Braverman—dyma a ddywedodd 'HOPE not hate’—

'un o'r areithiau mwyaf ymfflamychol gan AS Ceidwadol ers araith waradwyddus "Rivers of blood" Enoch Powell ym 1968.'

Dyna fesur—. Ysgrifennwyd hyn ganddynt cyn cynhadledd y Ceidwadwyr; roedd hyn mewn ymateb i'w haraith yn Efrog Newydd i'r American Enterprise Institute. Hoffwn ddweud mai’r peth gwaethaf a ddywedodd, mewn sawl ffordd, oedd ei hymosodiad ar gonfensiwn ffoaduriaid y Cenhedloedd Unedig 1951. Mae hwnnw'n un o gonglfeini cyfraith ryngwladol.

Ond mae’n rhaid inni weithio nawr ar sut y gallwn gefnogi pobl Llanelli. Rydym wedi gweld cynnydd annerbyniol mewn lefelau tensiwn a thrais, nid yn unig ger safle’r gwesty ond drwy'r gymuned, wedi’i ysgogi gan yr asgell dde eithafol. Felly, hoffwn roi sicrwydd i chi fy mod yn gofyn am sicrwydd ar frys gan y Swyddfa Gartref y byddant yn cymryd cyfrifoldeb llawn ac yn unioni'r niwed a achoswyd gan eu penderfyniadau mewn perthynas â Gwesty Parc y Strade. Ond i gloi, mae Cymru yn chwarae ei rhan lawn yng nghynlluniau lloches ac adsefydlu Llywodraeth y DU. Rydym yn parhau i helpu pobl i ailadeiladu eu bywydau. Mae'n rhaid i'r Swyddfa Gartref weithio gyda ni nawr ar unrhyw benderfyniadau yn y dyfodol ledled Cymru. Rhaid inni beidio â gweld yr hyn a ddigwyddodd yn Llanelli yn cael ei ailadrodd. Ni wnaethant ddysgu unrhyw wersi o Benalun ychwaith.

13:55

Diolch, Weinidog. I wholeheartedly agree and support the Government in that. Once again, the depth of child poverty and the impact of the cost-of-living crisis on already struggling households with children across Wales has been highlighted by a new national report. According to a Children in Wales report on its seventh annual child and family poverty survey, 28 per cent of children in Wales are living in poverty, with 95 per cent of practitioners and professionals stating that the situation is worse this year, compared to last year, if you can believe that. This reinforces the findings of many other recent reports on child poverty and we are already seeing a wider trend, whereby households containing young children particularly are more likely to be living in poverty. 

Many new parents will struggle with the financial pressures that come with having a baby and, of course, those pressures are even more acute now. So, at this time of huge financial pressure, we've heard nothing, since I asked you back in May of this year, about the delivery of your programme for government commitment to roll out baby bundles universally, following the successful pilot. The pilot back in early 2021 evidenced how baby bundles would enable families to meet those basic needs, and also, it is clear that it could be a gateway to accessing advice and support—a vital first contact in those crucial first 1,000 days in the child's life. You told me then, Minister, that the aim was to procure and appoint a supplier to deliver this by the end of this year and project delivery would start during the spring of next year. So, could you tell me if the Welsh Government has begun the process of procuring a supplier for the baby bundle scheme and when will the roll-out actually begin?

Diolch, Weinidog. Rwy’n cytuno’n llwyr ac yn cefnogi’r Llywodraeth yn hynny o beth. Unwaith eto, mae lefelau tlodi plant ac effaith yr argyfwng costau byw ar aelwydydd â phlant sydd eisoes yn ei chael hi'n anodd ledled Cymru wedi’u hamlygu gan adroddiad cenedlaethol newydd. Yn ôl adroddiad gan Plant yng Nghymru ar ei seithfed arolwg blynyddol o dlodi plant a theuluoedd, mae 28 y cant o blant yng Nghymru yn byw mewn tlodi, gyda 95 y cant o ymarferwyr a gweithwyr proffesiynol yn nodi bod y sefyllfa’n waeth eleni o gymharu â’r llynedd, os gallwch gredu hynny. Mae hyn yn atgyfnerthu canfyddiadau llawer o adroddiadau diweddar eraill ar dlodi plant ac rydym eisoes yn gweld tuedd ehangach, lle mae aelwydydd â phlant ifanc yn enwedig yn fwy tebygol o fod yn byw mewn tlodi.

Bydd llawer o rieni newydd yn ei chael hi'n anodd gyda’r pwysau ariannol a ddaw yn sgil cael babi, ac wrth gwrs, mae’r pwysau hynny hyd yn oed yn fwy acíwt bellach. Felly, yn y cyfnod hwn o bwysau ariannol enfawr, nid ydym wedi clywed unrhyw beth, ers imi ofyn i chi yn ôl ym mis Mai eleni, ynglŷn â chyflawni ymrwymiad eich rhaglen lywodraethu i gyflwyno bwndeli babanod ar gyfer bob babanod newydd-anedig, yn dilyn y cynllun peilot llwyddiannus. Dangosodd y cynllun peilot ar ddechrau 2021 sut y byddai bwndeli babanod yn galluogi teuluoedd i ddiwallu’r anghenion sylfaenol hynny, a hefyd, mae'n glir y gallent agor y drws ar gyfer mynediad at gyngor a chymorth—pwynt cyswllt cyntaf hanfodol yn y 1,000 o ddiwrnodau cyntaf hollbwysig hynny ym mywyd plentyn. Fe ddywedoch chi wrthyf bryd hynny, Weinidog, mai’r nod oedd caffael a phenodi cyflenwr i gyflawni hyn erbyn diwedd eleni, ac y byddai’r gwaith o gyflawni’r prosiect yn dechrau yn ystod gwanwyn y flwyddyn nesaf. Felly, a yw Llywodraeth Cymru wedi dechrau'r broses o gaffael cyflenwr ar gyfer y cynllun bwndeli babanod a phryd y bydd y broses o'u cyflwyno yn dechrau mewn gwirionedd?

Diolch yn fawr. Of course, investment in early years is absolutely crucial in terms of tackling child poverty. Again, I was very struck with the fact that we have kept our Flying Start scheme going and we've expanded it again in co-operation with Plaid Cymru. We expanded that targeted provision of childcare and all the support that goes with Flying Start. Gone years ago, with austerity in England, is Sure Start, and we built on Sure Start with our own Welsh Flying Start scheme. It's crucial that we invest in early years, and, of course, we're expanding that.

So, in terms of bwndeli babanod, the baby bundle, it's an aim, through our programme for government commitment, to be offering it to more families across Wales. We hope to have a roll-out of a programme of support next year, because it is about offering that opportunity to receive essential items. I mean, this is the start of a child's life, isn't it? We've had a pilot. We know that many organisations across Wales—foodbanks, food pantries, charities—are already playing their part in terms of trying to make the provision that families, parents and children need at that earlier stage in life.

Diolch yn fawr. Wrth gwrs, mae buddsoddi yn y blynyddoedd cynnar yn gwbl hanfodol wrth fynd i’r afael â thlodi plant. Unwaith eto, roeddwn yn falch iawn o'r ffaith ein bod wedi cadw ein cynllun Dechrau’n Deg a'i ehangu eto mewn cydweithrediad â Phlaid Cymru. Fe wnaethom ehangu’r ddarpariaeth honno o ofal plant wedi’i dargedu a’r holl gymorth a ddaw gyda Dechrau’n Deg. Mae Cychwyn Cadarn wedi hen fynd ers blynyddoedd gyda chyni yn Lloegr, ac fe wnaethom adeiladu ar Cychwyn Cadarn gyda’n cynllun ein hunain yng Nghymru, Dechrau’n Deg. Mae'n hanfodol ein bod yn buddsoddi yn y blynyddoedd cynnar, ac wrth gwrs, rydym yn ehangu hynny.

Felly, ar y bwndeli babanod, y nod, drwy ein hymrwymiad yn y rhaglen lywodraethu, yw eu cynnig i fwy o deuluoedd ledled Cymru. Rydym yn gobeithio cyflwyno rhaglen gymorth y flwyddyn nesaf, gan fod hyn yn ymwneud â chynnig cyfle i gael eitemau hanfodol. Hynny yw, dyma ddechrau bywyd plentyn, onid e? Rydym wedi cael cynllun peilot. Gwyddom fod llawer o sefydliadau ledled Cymru—banciau bwyd, pantrïau bwyd, elusennau—eisoes yn chwarae eu rhan yn ceisio sicrhau'r ddarpariaeth sydd ei hangen ar deuluoedd, rhieni a phlant yn y cyfnod cynnar hwn mewn bywyd.

Tlodi Tanwydd yng Ngogledd Cymru
Fuel Poverty in North Wales

3. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am dlodi tanwydd yng ngogledd Cymru? OQ60081

3. Will the Minister make a statement on fuel poverty in north Wales? OQ60081

Diolch yn fawr am eich cwestiwn pwysig iawn.

Thank you very much for your very important question.

The numbers of people in debt to their energy companies and struggling to make ends meet is devastating. The situation in north and south Wales is exacerbated by high standing charges, an injustice that the UK Government and Ofgem must address urgently. 

Mae nifer y bobl sydd mewn dyled i'w cwmnïau ynni ac sy'n ei chael hi'n anodd cael deupen llinyn ynghyd yn dorcalonnus. Mae’r sefyllfa yn y gogledd a’r de wedi'i gwaethygu gan daliadau sefydlog uchel, anghyfiawnder y mae’n rhaid i Lywodraeth y DU ac Ofgem fynd i’r afael ag ef ar frys.

Diolch ichi am eich ateb. Mae yna annhegwch ofnadwy yn y ffaith bod cartref yng ngogledd Cymru, ar gyfartaledd, yn talu £82 yn fwy bob blwyddyn mewn standing charges, o gymharu â chartrefi tebyg yn Llundain. Nawr, mae hynny, wrth gwrs, yn gwbl annerbyniol, nid yn unig am ei fod e'n cosbi pobl sydd ar incwm isel, mae e hefyd, wrth gwrs, yn cosbi pobl sydd yn trio, efallai, lleihau a thorri nôl ar eu defnydd o ynni. Ond mae e hefyd yn annheg, wrth gwrs, oherwydd rŷn ni'n cynhyrchu cymaint o ynni yng ngogledd Cymru, rŷn ni'n allforio ynni. Hynny yw, mae yna bobl yn y Deyrnas Unedig yn defnyddio ynni sy'n cael ei gynhyrchu yng ngogledd Cymru ac rŷn ni'n talu mwy o standing charges am ddefnyddio'r ynni dŷn ni'n ei gynhyrchu.

Felly, gaf i ofyn pa drafodaeth rŷch chi fel Llywodraeth wedi'i chael gyda Llywodraeth y Deyrnas Unedig, Ofgem a'r cwmnïau ynni i roi diwedd ar yr anghyfiawnder yma? Gan fod disgwyl i'r tywydd oeri dros y dyddiau a'r wythnosau nesaf yma, beth ŷch chi'n ei wneud i gefnogi pobl wrth y bydd gofyn iddyn nhw nawr droi'r gwres i fyny ac wynebu'r goblygiadau hynny o safbwynt costau?

Thank you for that response. There is grave unfairness in the fact that a home in north Wales, on average, pays £82 more per annum in standing charges, compared to similar homes in London. Now, that’s entirely unacceptable, not only because it punishes people who are on low incomes, but it also punishes people who are trying to reduce and cut back on their use of energy. But it’s also unfair, of course, because we produce so much energy in north Wales, we actually export energy. That is, there are people in the UK using energy produced in north Wales and we are paying higher standing charges for using the energy that we produce ourselves.

Can I ask you what discussions you’ve had as a Government with the UK Government, Ofgem and the energy companies to put an end to this injustice? And as there is an expectation that the weather will get colder over the next days and weeks, what are you doing to support people as they have to now turn the heating up and face the implications of that in terms of costs?

14:00

Diolch yn fawr. Well, I'm really grateful that you've raised this question; it was raised yesterday by Jack Sargeant, and the First Minister responded in full to this, very much acknowledging what you've said, that the north and south Wales standing charges are amongst the highest in Britain. As you say, it's a real injustice, and it's getting worse. And the awful thing is, in terms of prepayment meters, if there's a period of disconnection—and, obviously, that's been something that we've challenged, led by Jack Sargeant—they're actually, prepayment householders are actually unfairly charged for all the days when it's not possible to obtain a supply. How can anyone see that that is—? It's a cruel policy.

So, just to say that I've met not just with the Office of Gas and Electricity Markets about this—who say it's UK Government, but I've met with them; they can raise this and call for a change—I've met with energy suppliers. I'm meeting them again shortly as well, because the postcode lottery of standing charges must end. And I do think it was helpful—and the First Minister referred to the Energy Security and Net Zero Committee's findings—that they've actually, a cross-party group with Conservatives, also called for this to be addressed, in terms of the standing charges, which are so unfair. But the point of your question is, yes, we have to do what we can in terms of support for our families and households on the lowest incomes. Our Fuel Bank Foundation partnership is crucial. You will be aware of that; they work with our foodbanks, providing vouchers. Also, I think it's important that we, through the discretionary assistance fund, provide fuel for off-grid, particularly in rural communities, and, indeed, the Fuel Bank Foundation as well. But our advice services are crucial to make sure that people get the benefits that they're entitled to. And we know that a lot of people didn't get the benefits they were entitled to on tackling fuel poverty from the UK Government—20 million, I understand—we need to get that back. I met with the National Energy Action charity last week, and that's what they said to me, 'Can—?' We are calling for that, along with Martin Lewis and about 600 charities.

Diolch yn fawr. Wel, rwy'n ddiolchgar iawn eich bod wedi codi'r cwestiwn hwn; fe'i codwyd ddoe gan Jack Sargeant, ac ymatebodd y Prif Weinidog yn llawn iddo, gan gydnabod yr hyn rydych chi wedi'i ddweud, fod taliadau sefydlog gogledd a de Cymru ymhlith yr uchaf ym Mhrydain. Fel y dywedwch, mae'n anghyfiawnder gwirioneddol, ac mae'n gwaethygu. A'r peth ofnadwy yw, o ran mesuryddion rhagdalu, os oes cyfnod o ddatgysylltiad—ac yn amlwg, mae hwnnw wedi bod yn rhywbeth rydym wedi'i herio, dan arweiniad Jack Sargeant—mae deiliaid tai sy'n rhagdalu mewn gwirionedd yn gorfod talu am yr holl ddyddiau pan nad yw'n bosibl cael cyflenwad ac mae hynny'n annheg. Sut y gall unrhyw un weld bod hynny—? Mae'n bolisi creulon.

Felly, hoffwn ddweud fy mod i wedi cyfarfod â'r Swyddfa Marchnadoedd Nwy a Thrydan i drafod y mater—ac maen nhw'n dweud mai mater i Lywodraeth y DU ydyw, ond rwyf innau wedi eu cyfarfod; gallant ei godi a galw am newid—rwyf wedi cyfarfod â chyflenwyr ynni. Rwy'n eu cyfarfod eto'n fuan hefyd, oherwydd mae'n rhaid i loteri cod post taliadau sefydlog ddod i ben. Ac rwy'n credu ei fod yn ddefnyddiol—a chyfeiriodd y Prif Weinidog at ganfyddiadau'r Pwyllgor Diogelwch Ynni a Sero Net—eu bod nhw hefyd, grŵp trawsbleidiol sy'n cynnwys Ceidwadwyr, wedi galw am fynd i'r afael â hyn, o ran y taliadau sefydlog, sydd mor annheg. Ond pwynt eich cwestiwn yw, oes, mae'n rhaid inni wneud yr hyn a allwn o ran darparu cefnogaeth i'n teuluoedd a'n cartrefi incwm isaf. Mae ein partneriaeth â'r Sefydliad Banc Tanwydd yn hanfodol. Fe fyddwch yn gwybod am hwnnw; maent yn gweithio gyda'n banciau bwyd, gan ddarparu talebau. Hefyd, rwy'n credu ei bod yn bwysig ein bod, drwy'r gronfa cymorth dewisol, yn darparu tanwydd ar gyfer aelwydydd oddi ar y grid, yn enwedig mewn cymunedau gwledig, ac yn wir, y Sefydliad Banc Tanwydd hefyd. Ond mae ein gwasanaethau cynghori yn hanfodol i sicrhau bod pobl yn cael y budd-daliadau y mae ganddynt hawl iddynt. Ac rydym yn gwybod bod llawer o bobl heb gael y budd-daliadau roedd ganddynt hawl iddynt ar fynd i'r afael â thlodi tanwydd gan Lywodraeth y DU—20 miliwn, rwy'n deall—mae angen inni gael hwnnw yn ôl. Cyfarfûm ag elusen National Energy Action yr wythnos diwethaf, a dyna roedden nhw'n ei ddweud wrthyf, 'A ellir—?' Rydym yn galw am hynny, ynghyd â Martin Lewis a thua 600 o elusennau.

I'm pleased that the issue of fuel poverty in north Wales has been mentioned today. As a north Wales Member myself, I can certainly see and advocate the benefits of people having safe, warm and insulated homes. That's why I was particularly concerned to see the Welsh Government cut the Arbed scheme back in 2021, which ensured insulation and the use of solar panels, for example, to reduce fuel poverty and tackle inequalities. This black hole in funding has left my constituents in the Vale of Clwyd worse off by this Labour Government, who have seen staff redundancies and little clarification from Cardiff Bay on when this scheme will resume. So, can the Minister outline what discussions the Welsh Government have had collectively, and what discussions you are having with the Minister for Climate Change regarding the Arbed scheme and similar subsequential schemes, whether this will come to fruition in the future, and provide clarity for my constituents? Thank you.

Rwy'n falch fod mater tlodi tanwydd yng ngogledd Cymru wedi'i grybwyll heddiw. Fel Aelod o ogledd Cymru fy hun, gallaf yn sicr weld a hyrwyddo manteision cartrefi diogel, cynnes sydd wedi'u hinswleiddio. Dyna pam fy mod yn arbennig o bryderus wrth weld Llywodraeth Cymru yn torri cynllun Arbed yn ôl yn 2021, cynllun a oedd yn sicrhau inswleiddio a'r defnydd o baneli solar, er enghraifft, i leihau tlodi tanwydd a mynd i'r afael ag anghydraddoldebau. Mae'r twll du hwn yn y cyllid wedi gadael fy etholwyr yn Nyffryn Clwyd yn waeth eu byd oherwydd y Llywodraeth Lafur hon, sydd wedi gweld diswyddo staff heb fawr o eglurhad o Fae Caerdydd ynghylch pryd y bydd y cynllun hwn yn ailddechrau. Felly, a wnaiff y Gweinidog amlinellu pa drafodaethau y mae Aelodau Llywodraeth Cymru wedi'u cael gyda'i gilydd, a pha drafodaethau rydych chi'n eu cael gyda'r Gweinidog Newid Hinsawdd ynghylch cynllun Arbed a chynlluniau dilyniannol tebyg, p'un a fydd yn dwyn ffrwyth yn y dyfodol, a darparu eglurder i fy etholwyr? Diolch.

Of course, you are fully aware, because many statements have been made by the Minister for Climate Change, and also engagement, about our new Warm Homes scheme, the successor to Nest, which, actually, has been very successful in delivering warm homes to households in need. But what's so important for your constituencies across the whole of Wales is that the Warm Homes programme is acting as our primary mechanism to tackle fuel poverty. It's going to also contribute to achieving a net-zero Wales by 2050, and enable that just transition, tackling fuel poverty and the climate emergency, which your Prime Minister has dumped as a result of his pulling back on those commitments to net zero. So, what's important is that you see that, through Warm Homes, we're going to—. This next stage is a whole-homes approach to home energy efficiency. I hope you will back that—I know the cross-party fuel poverty group do—because it's about tackling harder-to-treat homes, where the impact of fuel poverty—. That's the successor to Arbed. This is about making sure that we target those who need it most.

Wrth gwrs, rydych yn gwbl ymwybodol, oherwydd mae llawer o ddatganiadau wedi'u gwneud gan y Gweinidog Newid Hinsawdd, ac ymgysylltu hefyd, ar ein cynllun Cartrefi Clyd newydd, olynydd Nyth, sydd wedi bod yn llwyddiannus iawn wrth ddarparu cartrefi cynnes i aelwydydd mewn angen. Ond yr hyn sydd mor bwysig i'ch etholaethau ledled Cymru gyfan yw bod y rhaglen Cartrefi Clyd yn gweithredu fel ein prif fecanwaith i fynd i'r afael â thlodi tanwydd. Bydd hefyd yn cyfrannu at gyflawni Cymru sero net erbyn 2050, a galluogi'r trawsnewid hwnnw, gan fynd i'r afael â thlodi tanwydd a'r argyfwng hinsawdd, rhywbeth y mae eich Prif Weinidog wedi ei anghofio ar ôl iddo gefnu ar yr ymrwymiadau i sero net. Felly, yr hyn sy'n bwysig yw eich bod chi'n gweld, drwy Cartrefi Clyd, ein bod—. Mae'r cam nesaf yn ddull cartref cyfan o weithredu effeithlonrwydd ynni yn y cartref. Rwy'n gobeithio y byddwch yn ei gefnogi—gwn fod y grŵp tlodi tanwydd trawsbleidiol yn ei gefnogi—oherwydd mae'n ymwneud â mynd i'r afael â chartrefi sy'n anos eu trin, lle mae effaith tlodi tanwydd—. Dyna'r olynydd i Arbed. Mae hyn yn ymwneud â sicrhau ein bod yn targedu'r rhai sydd fwyaf o'i angen.

Gwasanaethau Tân ac Achub
Fire and Rescue Services

4. Beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gryfhau perfformiad gwasanaethau tân ac achub? OQ60049

4. What is the Welsh Government doing to strengthen the performance of fire and rescue services? OQ60049

There is a clear need and challenge for the fire and rescue service to adapt, to broaden its role and to renew its focus on firefighter safety in order to sustain services and serve communities into the future. Our chief fire and rescue adviser has made important recommendations in these areas, and I expect our fire and rescue services to act on them in our collective interest.

Mae yna angen a her amlwg i'r gwasanaeth tân ac achub addasu, ehangu ei rôl ac adnewyddu ei ffocws ar ddiogelwch diffoddwyr tân er mwyn cynnal gwasanaethau a gwasanaethu cymunedau yn y dyfodol. Mae ein prif gynghorydd tân ac achub wedi gwneud argymhellion pwysig yn y meysydd hyn, ac rwy'n disgwyl i’n gwasanaethau tân ac achub weithredu arnynt er ein budd ni oll.

14:05

Thank you for your answer, Deputy Minister. I was really concerned to read an account in WalesOnline of how policy changes relating to retained firefighters that had been made by South Wales Fire and Rescue Service are leading to, and I quote, an 'exodus' from these vital part-time roles. This follows on from an incident last year in Abercynon where a constituent of mine had to wait 21 agonising minutes for an engine to reach her home after a fire broke out. I've met with the Fire Brigades Union and am soon to meet with south Wales fire and rescue to seek assurances, but what discussions have you had about these policy changes, their impact on not just recruitment, but also retention, and what can be done to address any concerns?

Diolch am eich ateb, Ddirprwy Weinidog. Roeddwn yn bryderus iawn o ddarllen adroddiad ar WalesOnline ynglŷn â sut mae newidiadau polisi yn ymwneud â diffoddwyr tân wrth gefn, a wnaed gan Wasanaeth Tân ac Achub de Cymru, yn arwain at, ac rwy’n dyfynnu, 'ecsodus' o'r rolau rhan-amser hanfodol hyn. Mae hyn yn dilyn digwyddiad y llynedd yn Abercynon lle bu’n rhaid i un o fy etholwyr aros 21 munud poenus i injan dân gyrraedd ei chartref wedi i dân gynnau yno. Rwyf wedi cyfarfod ag Undeb y Brigadau Tân ac yn fuan byddaf yn cyfarfod â Gwasanaeth Tân ac Achub De Cymru i ofyn am sicrwydd, ond pa drafodaethau a gawsoch chi am y newidiadau polisi hyn, a’u heffaith nid yn unig ar recriwtio ond hefyd ar gadw staff, a beth y gallwn ni ei wneud i fynd i'r afael ag unrhyw bryderon?

I thank Vikki Howells for her question. I'll say, first of all, I'm aware of the fire that occurred in Abercynon last year, and, whilst this is an operational matter for South Wales Fire and Rescue Service, my thoughts are very much with the family involved and the impact that it had on them and the community as well. The Member raises a really important point around the long-term sustainability of the retained workforce, which so many of our communities in Wales are dependent upon. There are long-standing problems in recruiting and retaining on-call firefighters across the UK. I do continue to discuss this both with fire and rescue authorities and with the representative unions on a regular basis, including through the new forum I set up, a partnership forum for both representatives of the fire and rescue authorities themselves and for representatives of the workforce too.

The reasons for this challenge are multiple and complex, and they cover matters from zero-hour contracts to long distance commuting, and the way in which people have just changed and live their lives as well has an impact on the amount of time and the commitment that individuals must make to provide the necessary amount of hours of availability. Added to that is a decline in the number of incidents—which is a positive thing in terms of household fires and the impact it has on communities—a decline in the number of incidents that firefighters support also means there perhaps are fewer call-outs, so less opportunity to receive that payment and to make their job rewarding.

These are not problems that are unique to south Wales. There is a challenge for almost all fire and rescue services in the UK outside of major urban centres. So, the reassurance I give the Member is that we continue to have those discussions, both with the employers and with the workforce representatives, and, actually, one of the opportunities to provide that sustainability in the future is to move towards that broadened role for firefighters.

Diolch i Vikki Howells am ei chwestiwn. Hoffwn ddweud, yn gyntaf oll, fy mod yn ymwybodol o’r tân a ddigwyddodd yn Abercynon y llynedd, ac er bod hwn yn fater gweithredol i Wasanaeth Tân ac Achub De Cymru, rwy’n cydymdeimlo’n fawr iawn â’r teulu dan sylw a’r effaith a gafodd arnyn nhw ac ar y gymuned hefyd. Mae’r Aelod yn codi pwynt gwirioneddol bwysig ynghylch cynaliadwyedd hirdymor y gweithlu wrth gefn y mae cymaint o’n cymunedau yng Nghymru yn dibynnu arno. Mae problemau hirsefydlog o ran recriwtio a chadw diffoddwyr tân ar alwad ledled y DU. Rwy’n parhau i drafod y mater hwn yn rheolaidd gydag awdurdodau tân ac achub a chyda’r undebau cynrychiadol, gan gynnwys drwy’r fforwm newydd a sefydlais, fforwm partneriaeth ar gyfer cynrychiolwyr yr awdurdodau tân ac achub eu hunain a chynrychiolwyr y gweithlu.

Mae’r rhesymau dros yr her hon yn lluosog ac yn gymhleth, ac maent yn ymwneud â nifer o faterion o gontractau dim oriau i gymudo o bellteroedd hir, ac mae’r ffordd y mae pobl wedi newid ac yn byw eu bywydau hefyd yn cael effaith ar faint o amser a'r ymrwymiad y mae'n rhaid i unigolion ei wneud i fod ar gael am y nifer angenrheidiol o oriau. Yn ogystal â hynny mae gostyngiad yn nifer y digwyddiadau—sy’n beth cadarnhaol o ran tanau yn y cartref a’r effaith y mae’n ei chael ar gymunedau—y mae diffoddwyr tân yn darparu cymorth ar eu cyfer hefyd yn golygu efallai fod llai o alwadau, a llai o gyfle felly i gael eu talu a chael eu gwobrwyo am wneud eu swydd.

Nid yw’r rhain yn broblemau sy’n unigryw i dde Cymru. Mae her i bron bob gwasanaeth tân ac achub yn y DU y tu hwnt i ganolfannau trefol mawr. Felly, gallaf roi sicrwydd i’r Aelod ein bod yn parhau i gael y trafodaethau hynny, gyda’r cyflogwyr a chyda chynrychiolwyr y gweithlu, ac mewn gwirionedd, un o’r cyfleoedd i ddarparu cynaliadwyedd yn y dyfodol yw symud tuag at rôl ehangach ar gyfer diffoddwyr tân.

I'd like to declare that my brother-in-law is a firefighter in the North Wales Fire and Rescue Service. The Deputy Minister will be aware of the recent opportunity for members of the public in north Wales to be able to have their say on the North Wales Fire and Rescue Service's emergency cover review plans, and, of course, with any public consultation, it's important that people's views are seriously listened to. The Deputy Minister will also be aware that within those proposals are possible reductions in staffing levels at stations at Rhyl and at Deeside, and they seriously concern me. I appreciate, Deputy Minister, that you may say that any views on this and any decisions on this are down as an operational matter for the local fire and rescue service, but as the Deputy Minister I wonder at what point you would consider your role is to intervene, especially if you were to identify changes taking place in a fire and rescue service that seemed to put more people's lives in danger than currently happens.

Hoffwn ddatgan bod fy mrawd-yng-nghyfraith yn ddiffoddwr tân yng Ngwasanaeth Tân ac Achub Gogledd Cymru. Bydd y Dirprwy Weinidog yn ymwybodol o’r cyfle diweddar i aelodau o’r cyhoedd yn y gogledd gael dweud eu dweud am gynlluniau adolygu darpariaeth frys Gwasanaeth Tân ac Achub Gogledd Cymru, ac wrth gwrs, gydag unrhyw ymgynghoriad cyhoeddus mae’n bwysig fod lleisiau pobl yn cael eu clywed. Fe fydd y Dirprwy Weinidog hefyd yn ymwybodol fod gostyngiadau posibl yn y lefelau staffio mewn gorsafoedd yn y Rhyl a Glannau Dyfrdwy o fewn y cynigion hynny, ac maent yn peri pryder mawr i mi. Ddirprwy Weinidog, rwy'n derbyn efallai y byddwch yn dweud bod unrhyw farn ar hyn, ac unrhyw benderfyniadau ar hyn, yn fater gweithredol i’r gwasanaeth tân ac achub lleol, ond fel y Dirprwy Weinidog, ar ba bwynt y byddech yn ystyried mai eich lle chi yw ymyrryd, yn enwedig pe byddech yn tynnu sylw at newidiadau mewn gwasanaeth tân ac achub sy’n ymddangos fel pe baent yn rhoi mwy o fywydau mewn perygl na'r hyn sy'n digwydd ar hyn o bryd.

I thank the Member for his question and interest in this. I know it's been something of, as I would expect, immense local interest over the past few weeks and couple of months, and I was pleased that the North Wales Fire and Rescue Authority responded to calls from the public and from the FBU to extend the consultation to cover after that summer holiday period where perhaps people weren't going to be as engaged, or perhaps were away and didn't have the time to fully respond. I know Members have worked hard right across this Chamber, myself included, to encourage people to respond to that consultation and—[Interruption.]

I recognise that any change is a challenge and that fire and rescue services are trying to respond to that parity of cover right across north-east Wales and north-west Wales as well. The Member just said it's an operational challenge for the fire and rescue authority, they are autonomous bodies that set their own budgets, and, as you will be well aware, are funded by their constituent local authorities. They make decisions about how their operational front-line services are planned and delivered. But I have met, during the course of the consultation, both with the fire rescue authority itself and with representatives of the FBU as well, and I would encourage them to work together to seek a solution that is sustainable, affordable and fair to its workforce and to all the people of north Wales.

Diolch i’r Aelod am ei gwestiwn a’i ddiddordeb yn hyn. Gwn fod y mater wedi ennyn diddordeb lleol aruthrol, fel y byddwn yn ei ddisgwyl, dros yr ychydig wythnosau a’r mis neu ddau diwethaf, ac roeddwn yn falch fod Awdurdod Tân ac Achub Gogledd Cymru wedi ymateb i alwadau gan y cyhoedd a chan Undeb y Brigadau Tân i ymestyn yr ymgynghoriad ar ôl gwyliau’r haf pan na fyddai pobl yn ymgysylltu cymaint efallai, neu efallai eu bod i ffwrdd a heb amser i ymateb yn llawn. Gwn fod Aelodau wedi gweithio'n galed ar draws y Siambr hon, gan fy nghynnwys i, i annog pobl i ymateb i'r ymgynghoriad hwnnw ac—[Torri ar draws.]

Rwy’n cydnabod bod unrhyw newid yn her a bod y gwasanaethau tân ac achub yn ceisio ymateb i ddarpariaeth gyfartal ar draws gogledd-ddwyrain Cymru a gogledd-orllewin Cymru hefyd. Mae’r Aelod newydd ddweud ei bod yn her weithredol i’r awdurdod tân ac achub, maent yn gyrff ymreolaethol sy’n pennu eu cyllidebau eu hunain, ac fel y gwyddoch yn iawn, cânt eu hariannu gan eu hawdurdodau lleol cyfansoddol. Maent yn gwneud penderfyniadau ynghylch sut mae eu gwasanaethau rheng flaen gweithredol yn cael eu cynllunio a'u darparu. Ond yn ystod yr ymgynghoriad, cyfarfûm â'r awdurdod tân ac achub ei hun yn ogystal â chynrychiolwyr Undeb y Brigadau Tân, a hoffwn eu hannog i weithio gyda'i gilydd i ddod o hyd i ateb sy'n gynaliadwy, yn fforddiadwy ac yn deg i'r gweithlu ac i holl bobl gogledd Cymru.

14:10

I too responded to the consultation from the North Wales Fire and Rescue Authority on behalf of my constituents in Alyn and Deeside. I had particular concerns about the impact of the Deeside site with the three options presented by the fire authority and the effects on the wider community. Again, I understand through your answers both here today and previous answers that it is an operational matter for the North Wales Fire and Rescue Authority. You said in your last answer they should be seeking to work with the Fire Brigades Union to find a solution that is sustainable, but do you agree with me, Minister, that they should also be working with the FBU to strengthen the fire and rescue service and not weaken it?

Ymatebais innau hefyd i'r ymgynghoriad gan Awdurdod Tân ac Achub Gogledd Cymru ar ran fy etholwyr yn Alun a Glannau Dyfrdwy. Roedd gennyf bryderon penodol am effaith safle Glannau Dyfrdwy gyda'r tri opsiwn a gyflwynwyd gan yr awdurdod tân a'r effeithiau ar y gymuned ehangach. Unwaith eto, rwy'n deall drwy eich atebion yma heddiw a'ch atebion blaenorol ei fod yn fater gweithredol i Awdurdod Tân ac Achub Gogledd Cymru. Fe ddywedoch chi yn eich ateb diwethaf y dylent fod yn ceisio gweithio gydag Undeb y Brigadau Tân i ddod o hyd i ateb sy'n gynaliadwy, ond a ydych chi'n cytuno hefyd, Weinidog, y dylent fod yn gweithio gydag Undeb y Brigadau Tân i gryfhau'r gwasanaeth tân ac achub ac nid ei wanhau?

I thank Jack Sargeant for his question and for his interest in this area, and I know that you too have met with the Fire Brigades Union, not just on this matter, but more broadly on some of those challenges facing both the service and those that provide the service. And when I did meet with representatives of the Fire Brigades Union from north Wales during the course of the consultation, one of the things I did touch on is that need to actually more broadly involve representatives of the workforce in terms of taking those operational decisions, and it very much aligns with what we’re trying to do in the future when that social partnership duty comes into force, which would apply to fire and rescue authorities, which absolutely recognises that workers are experts by experience, and some of those challenges that we do face because of the circumstances we find ourselves in—13 years of austerity, rising rates of inflation—that decisions are made within that context, but, actually, they can be made in partnership, working with the workforce, who actually will have really good ideas about actually how we can rise to those common challenges together.

Diolch i Jack Sargeant am ei gwestiwn ac am ei ddiddordeb yn y maes, a gwn eich bod chi hefyd wedi cyfarfod ag Undeb y Brigadau Tân, nid yn unig mewn perthynas â'r mater hwn, ond yn ehangach mewn perthynas â rhai o'r heriau sy'n wynebu'r gwasanaeth a'r rhai sy'n darparu'r gwasanaeth. A phan gyfarfûm â chynrychiolwyr Undeb y Brigadau Tân o ogledd Cymru yn ystod yr ymgynghoriad, un o'r pethau y gwneuthum gyffwrdd â nhw oedd yr angen i gynnwys cynrychiolwyr y gweithlu yn ehangach yn y broses o wneud y penderfyniadau gweithredol hynny, ac mae'n cyd-fynd yn fawr â'r hyn rydym yn ceisio ei wneud yn y dyfodol pan fydd y ddyletswydd partneriaeth gymdeithasol yn dod i rym, a fyddai'n berthnasol i awdurdodau tân ac achub, ac sy'n llwyr gydnabod bod gweithwyr yn arbenigwyr oherwydd eu profiad, a rhai o'r heriau a wynebwn oherwydd yr amgylchiadau rydym ynddynt—13 mlynedd o gyni, cyfraddau chwyddiant cynyddol—fod penderfyniadau'n cael eu gwneud o fewn y cyd-destun hwnnw, ond mewn gwirionedd, gellir eu gwneud mewn partneriaeth, gan weithio gyda'r gweithlu, oherwydd bydd ganddynt syniadau da iawn ynglŷn â sut y gallwn ymateb i'r heriau cyffredin hynny gyda'n gilydd.

Mae cwestiwn 5 [OQ60039] wedi ei dynnu nôl. Felly, cwestiwn 6, Joel James.

Question 5 [OQ60039] is withdrawn. Question 6, Joel James.

Comisiynydd Cyn-filwyr Cymru
Veterans' Commissioner for Wales

6. A wnaiff y Gweinidog roi diweddariad am waith Comisiynydd Cyn-filwyr Cymru? OQ60078

6. Will the Minister provide an update on the work of the Veterans' Commissioner for Wales? OQ60078

The Veterans’ Commissioner for Wales is an independent appointment made by the UK Government and reporting to the Minister for Veterans' Affairs and the Secretary of State for Wales. His advocacy across Wales provides an important voice, including on veterans' matters where we have devolved responsibility.

Mae Comisiynydd Cyn-filwyr Cymru yn benodiad annibynnol a wneir gan Lywodraeth y DU ac mae'n adrodd i'r Gweinidog Materion Cyn-filwyr ac Ysgrifennydd Gwladol Cymru. Mae ei eiriolaeth ledled Cymru yn darparu llais pwysig, gan gynnwys ar faterion cyn-filwyr lle mae gennym gyfrifoldeb datganoledig.

Thank you, Deputy Minister, for your response, and I share your thoughts regarding the important role that the Veterans’ Commissioner for Wales is doing in order to advocate for the armed forces community in Wales and to highlight at a national level the challenges Welsh veterans face post service, especially in terms of mental health provision and employment.

As you may recall, you welcomed the UK Government’s appointment of the commissioner, and I’m sure that everyone here is delighted at the positive engagement there is from the Welsh Government, but, with this in mind, Deputy Minister, working with the commissioner, what areas of support for veterans have you identified as missing or in need of additional resources? And given that one in 25 people in Wales have previously served in the armed forces, what assessment have you made of their continued contribution to Welsh society? Thank you.

Diolch am eich ymateb, Ddirprwy Weinidog, ac rwy'n rhannu eich teimlad am y rôl bwysig y mae Comisiynydd Cyn-filwyr Cymru yn ei chwarae yn ei eiriolaeth dros gymuned y lluoedd arfog yng Nghymru ac i dynnu sylw at yr heriau y mae cyn-filwyr Cymru yn eu hwynebu ar lefel genedlaethol, yn enwedig o ran darpariaeth iechyd meddwl a chyflogaeth.

Fel y cofiwch, fe wnaethoch chi groesawu penodiad Llywodraeth y DU o'r comisiynydd, ac rwy'n siŵr fod pawb yma wrth eu bodd gyda'r ymgysylltiad cadarnhaol sydd wedi bod gan Lywodraeth Cymru, ond gyda hyn mewn golwg, Ddirprwy Weinidog, gan weithio gyda'r comisiynydd, pa feysydd cymorth i gyn-filwyr sydd ar goll neu sydd angen adnoddau ychwanegol yn eich barn chi? Ac o gofio bod un o bob 25 o bobl yng Nghymru wedi gwasanaethu yn y lluoedd arfog yn y gorffennol, pa asesiad a wnaethoch o'u cyfraniad parhaus i gymdeithas Cymru? Diolch.

I thank Joel James for his interest in this area, and I know support for our veterans in Wales is one of those areas where we can find common ground right across the Senedd Chamber and across communities as well. I very much value the commissioner’s input into veterans' matters in Wales, and he is an important advocate and addition to the veterans landscape here.

I last met with the commissioner when he attended our armed forces expert group on 27 September, and I have regular meetings actually about how we can respond to some of the concerns that he is raising, and actually how we can have those shared priorities, particularly when it comes to access to health, around GP accreditation, which we are building on—veterans-accredited GP surgeries—and also in terms of that support for transition, access to employment and other devolved services as well.

And you make the very important point, Joel James, in terms of the numbers of veterans in Wales, and the number of Welsh citizens who serve within the armed forces. We know that we provide, Wales provides, 7 per cent of the armed forces from 5 per cent of the population, and I know your own South Wales Central region is an area where the forces have always had a rather large footprint. And we’re working very closely with the commissioner on a range of issues, whether that’s things identified in the Etherton review and its importance for veterans in Wales, and I’m fully behind those ways of working. We’re working very closely to make sure that, when we find that common ground on those challenges, that we are working together. The veterans' commissioner has been positive about the work that we’re doing, but, as always, we recognise together that there is always more we can do to build upon that support as well.

Diolch i Joel James am ei ddiddordeb yn y maes hwn, a gwn fod cefnogaeth i'n cyn-filwyr yng Nghymru yn un o'r meysydd lle gallwn ddod o hyd i dir cyffredin ar draws Siambr y Senedd ac ar draws cymunedau hefyd. Rwy'n gwerthfawrogi cyfraniad y comisiynydd i faterion cyn-filwyr yng Nghymru, ac mae'n eiriolwr pwysig ac yn ychwanegiad at dirwedd y cyn-filwyr yma.

Y tro diwethaf i mi gyfarfod â'r comisiynydd oedd pan fynychodd ein grŵp arbenigol ar y lluoedd arfog ar 27 Medi, ac rwy'n cael cyfarfodydd rheolaidd ynglŷn â sut y gallwn ymateb i rai o'r pryderon y mae'n eu codi, a sut y gallwn gael blaenoriaethau ar y cyd, yn enwedig o ran mynediad at iechyd, achrediad meddygon teulu, rhywbeth rydym yn adeiladu arno—meddygfeydd sydd wedi'u hachredu ar gyfer cyn-filwyr—a hefyd o ran cymorth ar gyfer pontio, mynediad at gyflogaeth a gwasanaethau datganoledig eraill hefyd.

Ac rydych chi'n gwneud pwynt pwysig iawn, Joel James, ar nifer y cyn-filwyr yng Nghymru, a nifer y dinasyddion Cymreig sy'n gwasanaethu o fewn y lluoedd arfog. Gwyddom ein bod yn darparu, mae Cymru'n darparu, 7 y cant o'r lluoedd arfog o 5 y cant o'r boblogaeth, ac rwy'n gwybod bod eich rhanbarth chi, sef Canol De Cymru yn ardal lle mae'r lluoedd bob amser wedi cael ôl troed eithaf mawr. Ac rydym yn gweithio'n agos iawn gyda'r comisiynydd ar ystod o faterion, boed yn bethau a nodwyd yn adolygiad Etherton a'i bwysigrwydd i gyn-filwyr yng Nghymru, ac rwy'n cefnogi'r ffyrdd hynny o weithio yn llwyr. Rydym yn gweithio'n agos iawn i sicrhau, pan fyddwn ni'n dod o hyd i dir cyffredin ar yr heriau hynny, ein bod ni'n gweithio gyda'n gilydd. Mae'r comisiynydd cyn-filwyr wedi bod yn gadarnhaol am y gwaith a wnawn, ond fel bob amser, rydym bob amser yn cydnabod gyda'n gilydd fod mwy y gallwn ei wneud i adeiladu ar y gefnogaeth honno hefyd.

Deddf Partneriaeth Gymdeithasol a Chaffael Cyhoeddus (Cymru) 2023
The Social Partnership and Public Procurement (Wales) Act 2023

7. Sut y bydd Deddf Partneriaeth Gymdeithasol a Chaffael Cyhoeddus (Cymru) yn helpu busnesau bach i dendro ar gyfer gwaith awdurdodau lleol? OQ60069

7. How will the Social Partnership and Public Procurement (Wales) Act help small businesses to tender for local authority work? OQ60069

14:15

The socially responsible procurement duty within the Act forms a key part of wider reform of procurement law in Wales. Alongside this duty, the UK Procurement Bill requires contracting authorities to proactively consider how to reduce or remove the specific barriers facing small and medium-sized enterprises when tendering for public sector contracts.

Mae’r ddyletswydd caffael cyhoeddus cymdeithasol gyfrifol yn y Ddeddf yn rhan allweddol o’r broses ehangach o ddiwygio cyfraith caffael yng Nghymru. Ochr yn ochr â’r ddyletswydd hon, mae Bil Caffael y DU yn ei gwneud yn ofynnol i awdurdodau contractio roi ystyriaeth ragweithiol i sut y gellid lleihau neu ddileu’r rhwystrau penodol sy’n wynebu busnesau bach a chanolig wrth dendro am gontractau sector cyhoeddus.

Thank you, Minister. That's good to hear. A common issue across Wales is that of payment or lack of payment to subcontractors. Larger, main contractors will often win the business from a local authority, for example, to deliver a housing development. They then subcontract that work out to local subcontractors, often sole traders or very small businesses. Subcontractors can then go without payment for their services, sometimes destroying their businesses in that process. They've done the work, but they've not been paid, because the main contractor has gone out of business. This is a significant issue that certainly does need to be addressed. Can you clarify, Minister, whether the statutory guidance on the socially responsible procurement aspect of the legislation address this issue that I've outlined? When would you envisage that we will no longer be in a position where local small businesses are out of pocket as a result of main contractors conducting work for local authorities going out of business?

Diolch, Weinidog. Mae’n dda clywed hynny. Mater cyffredin ledled Cymru yw talu neu fethu talu is-gontractwyr. Yn aml, bydd prif gontractwyr mwy o faint yn ennill busnes gan awdurdod lleol, er enghraifft i gyflawni datblygiad tai. Yna maent yn is-gontractio’r gwaith hwnnw i is-gontractwyr lleol, masnachwyr unigol yn aml neu fusnesau bach iawn. Yna gall is-gontractwyr fynd heb dâl am eu gwasanaethau, gan ddinistrio eu busnesau yn y broses weithiau. Maent wedi gwneud y gwaith, ond nid ydynt wedi cael eu talu, oherwydd bod y prif gontractwr wedi mynd i’r wal. Mae hwn yn fater o bwys ac mae gwir angen mynd i’r afael ag ef. A allwch chi egluro, Weinidog—a fydd y canllawiau statudol ar ddyletswydd caffael cyhoeddus cymdeithasol gyfrifol y ddeddfwriaeth yn mynd i’r afael â’r mater a amlinellais? Pryd rydych chi’n rhagweld y byddwn mewn sefyllfa lle nad yw busnesau bach lleol ar eu colled o ganlyniad i’r ffaith bod prif gontractwyr sy’n gwneud gwaith i awdurdodau lleol yn mynd i’r wal?

I thank Russell George for his question. It's a really important area, and one where we know there have been many challenges. Many of the recommendations we had, before we legislated in Wales in the Social Partnership and Public Procurement (Wales) Act 2023, were on the need to legislate on procurement issues to tackle these many challenges and issues that you've raised in your question today. Just to touch on, perhaps, briefly, first, the Procurement Bill at a UK Government level, I know there's improved transparency in that legislation that will add to improved prompt-payment rules to help ensure suppliers in particular are paid on time, as 30-day payment terms will apply throughout the public sector supply chains, regardless of whether that is written into the contract.

But turning to our socially responsible procurement duty as part of the Welsh legislation, officials are now working to develop that statutory guidance and model construction clauses are part of that, to address those very challenges that you say exist, often, within those supply chains, and the supply chains that we know are particularly extensive and prevalent within certain sectors like construction. The plan is that these pieces of work are being developed in collaboration and consultation with stakeholders and social partners, to help those contracting authorities to develop strategies that are focused and sensitive to local needs, and to make sure we build in that proportionality to make sure that small and medium enterprises, smaller businesses in Wales, and Welsh-based businesses, are able to access those contracts and get the support and prompt payment that they need, building in improved transparency into the work that we're doing in Wales. But if the Member has any other specific concerns you'd like to raise, please do write to me and we can make sure they are considered as part of the development of the statutory guidance as well.

Diolch i Russell George am ei gwestiwn. Mae'n faes pwysig iawn, ac rydym yn gwybod bod llawer o heriau wedi bod ynghlwm wrtho. Roedd llawer o’r argymhellion a gawsom cyn inni ddeddfu yng Nghymru yn y Ddeddf Partneriaeth Gymdeithasol a Chaffael Cyhoeddus (Cymru) 2023 yn ymwneud â’r angen i ddeddfu ar faterion caffael i fynd i’r afael â’r heriau a’r materion niferus rydych wedi’u codi yn eich cwestiwn heddiw. Hoffwn gyffwrdd yn fyr, i ddechrau, â'r Bil Caffael ar lefel Llywodraeth y DU, a gwn fod mwy o dryloywder yn y ddeddfwriaeth honno a fydd yn ychwanegu at well rheolau mewn perthynas â thaliadau prydlon i helpu i sicrhau bod cyflenwyr yn enwedig yn cael eu talu'n brydlon, oherwydd bydd telerau talu 30 diwrnod yn berthnasol ar draws cadwyni cyflenwi’r sector cyhoeddus, boed hynny wedi ei gynnwys yn y contract ai peidio.

Ond gan droi at ein dyletswydd caffael cymdeithasol gyfrifol fel rhan o ddeddfwriaeth Cymru, mae swyddogion bellach yn gweithio i ddatblygu’r canllawiau statudol hynny ac mae cymalau dehongli enghreifftiol yn rhan o hynny, i fynd i’r afael â’r heriau amrywiol y dywedwch eu bod yn bodoli, yn aml, o fewn y cadwyni cyflenwi hynny, a'r cadwyni cyflenwi y gwyddom eu bod yn arbennig o helaeth a chyffredin yn enwedig mewn rhai sectorau fel adeiladu. Y bwriad yw datblygu’r darnau hyn o waith mewn cydweithrediad ac ymgynghoriad â rhanddeiliaid a phartneriaid cymdeithasol, i helpu’r awdurdodau contractio i ddatblygu strategaethau sy’n canolbwyntio ar anghenion lleol ac sy’n sensitif iddynt, a gwneud yn siŵr ein bod yn ymgorffori cymesuredd i sicrhau bod mentrau llai a chanolig, busnesau llai yng Nghymru, a busnesau sydd wedi’u lleoli yng Nghymru, yn gallu cael mynediad at y contractau hynny, yn gallu cael cymorth a’u bod yn cael eu talu’n brydlon fel maent ei angen, gan ymgorffori tryloywder gwell yn y gwaith rydym yn ei wneud yng Nghymru. Ond os oes gan yr Aelod unrhyw bryderon penodol eraill yr hoffech eu codi, ysgrifennwch ataf a gallwn wneud yn siŵr eu bod yn cael eu hystyried yn rhan o'r gwaith o ddatblygu'r canllawiau statudol hefyd.

Comisynydd Pobl Hŷn Cymru
Older People's Commissioner for Wales

8. Sut y mae'r Gweinidog yn cefnogi Comisiynydd Pobl Hŷn Cymru yn ei gwaith? OQ60059

8. How is the Minister supporting the Older People's Commissioner for Wales in her work? OQ60059

We respect the older people's commissioner's role as an independent voice and champion for older people, and work in partnership to progress her priorities, including ending the abuse of older people, protecting older people's rights, increasing take-up of pension credit, and creating an age-friendly Wales.

Rydym yn parchu rôl y comisiynydd pobl hŷn fel llais a hyrwyddwr annibynnol ar ran pobl hŷn, ac yn gweithio mewn partneriaeth i fwrw ymlaen â’i blaenoriaethau, gan gynnwys rhoi diwedd ar gam-drin pobl hŷn, diogelu hawliau pobl hŷn, cynyddu’r nifer sy’n manteisio ar gredyd pensiwn, a chreu Cymru oed-gyfeillgar.

Thank you, Minister. Well, I would like to put on record my praise and thanks to Heléna Herklots for the excellent work she undertakes on behalf of our older persons here in Wales. Her extensive activities include improving support and services for older men, as well, experiencing domestic abuse; campaigning to improve access to public toilets after discovering that almost two thirds of people aged 60 plus in Wales find it difficult to access such facilities; and she has been working really hard to end ageism and age discrimination. In terms of the latter, I'm aware she provided you with a briefing on ways that you as a Government could tackle ageism in the workplace by maximising employment opportunities for older people. Ageism at work affects around 12 per cent of older workers in Wales, so there is an urgent need for this Welsh Government to be doing more to combat this. Could you clarify, Minister, which of the methods of tackling ageism that the commissioner has advised you are now moving forward with? Thank you.

Diolch, Weinidog. Wel, hoffwn gofnodi fy nghanmoliaeth a fy niolch i Heléna Herklots am y gwaith rhagorol y mae’n ei wneud dros ein pobl hŷn yma yng Nghymru. Mae ei gweithgareddau helaeth yn cynnwys gwella cymorth a gwasanaethau i ddynion hŷn, hefyd, sy’n profi cam-drin domestig; ymgyrchu i wella mynediad at doiledau cyhoeddus ar ôl darganfod bod bron i ddwy ran o dair o bobl oed 60 a throsodd yng Nghymru yn ei chael hi’n anodd cael mynediad at gyfleusterau o’r fath; ac mae hi wedi bod yn gweithio'n galed iawn i roi diwedd ar ragfarn a gwahaniaethu ar sail oedran. Ar yr olaf o'r rhain, rwy'n ymwybodol iddi roi briff i chi ar ffyrdd y gallech chi fel Llywodraeth fynd i'r afael â rhagfarn ar sail oedran yn y gweithle drwy wella cyfleoedd cyflogaeth i bobl hŷn. Mae rhagfarn ar sail oedran yn y gwaith yn effeithio ar tua 12 y cant o weithwyr hŷn yng Nghymru, felly mae angen dybryd i Lywodraeth Cymru wneud mwy i fynd i’r afael â hyn. A allech chi egluro, Weinidog, pa ddulliau o fynd i’r afael â rhagfarn ar sail oedran y mae’r comisiynydd wedi rhoi cyngor i chi arnynt y bwriadwch symud ymlaen â nhw nawr? Diolch.

Diolch yn fawr, and thank you also for acknowledging the important and independent role of the older people's commissioner. You've stated many of those achievements. I think what is important is that we work cross-Government with the older people's commissioner to address the issues that she raised, and particularly in relation to ageism at work, and employability with the Minister for Economy. Of course, this is something where it's not all devolved in terms of responsibilities in relation to employment, but it is where, for example, the disabled people's champions that we do employ have a real impact because they are disabled people championing older people and disabled people into work.

I think also just recognising the work that's been done jointly in terms of digital inclusion and what that means in terms of access to work and skills. So, the older people's commissioner sits on the digital inclusion and skills programme board. So, we are engaging with her on all these issues, particularly responding to ageism in the workplace.

Diolch yn fawr, a diolch hefyd am gydnabod rôl bwysig ac annibynnol y comisiynydd pobl hŷn. Rydych chi wedi nodi llawer o'r cyflawniadau hynny. Rwy'n credu ei bod yn bwysig ein bod yn gweithio ar draws y Llywodraeth gyda'r comisiynydd pobl hŷn i fynd i'r afael â'r materion a godwyd ganddi, ac yn enwedig mewn perthynas â rhagfarn ar sail oedran yn y gwaith, a chyflogadwyedd gyda Gweinidog yr Economi. Wrth gwrs, mae hwn yn faes lle nad yw'r holl gyfrifoldebau mewn perthynas â chyflogaeth wedi'u datganoli, ond mae hyrwyddwyr pobl anabl a gyflogir gennym, er enghraifft, yn cael effaith wirioneddol oherwydd eu bod yn bobl anabl sy'n cefnogi pobl hŷn a phobl anabl i gael gwaith.

Hefyd, hoffwn gydnabod y gwaith a wneir ar y cyd ar gynhwysiant digidol a'r hyn y mae hynny'n ei olygu o ran mynediad at waith a sgiliau. Felly, mae'r comisiynydd pobl hŷn yn aelod o fwrdd y rhaglen cynhwysiant digidol a sgiliau. Felly, rydym yn ymgysylltu â hi ar yr holl faterion hyn, yn enwedig wrth ymateb i ragfarn ar sail oedran yn y gweithle.

14:20
Rhwydwaith Swyddfa'r Post
The Post Office Network

9. A wnaiff y Gweinidog roi diweddariad ar ymateb Llywodraeth Cymru i newidiadau parhaus yn rhwydwaith Swyddfa’r Post? OQ60044

9. Will the Minister provide an update on the Welsh Government's response to on-going changes in the Post Office network? OQ60044

We recognise that local post offices can provide a lifeline to people and small businesses across Wales, particularly in rural areas. Post offices provide access to cash and banking services where bank branches have closed, and they are often seen and serve as important community assets.

Rydym yn cydnabod y gall swyddfeydd post lleol fod yn achubiaeth i bobl a busnesau bach ledled Cymru, yn enwedig mewn ardaloedd gwledig. Mae swyddfeydd post yn darparu mynediad at wasanaethau arian parod a bancio lle mae canghennau banc wedi cau, ac maent yn aml yn cael eu hystyried ac yn gwasanaethu fel asedau cymunedol pwysig.

Diolch yn fawr iawn i'r Dirprwy Weinidog am yr ateb yna. Mae'n ddifyr eich bod chi'n nodi'r angen neu ddefnydd banciau yn y swyddfeydd post. Wrth gwrs, rydyn ni'n gwybod bod banciau wedi bod yn cau ar raddfa frawychus dros y blynyddoedd diwethaf. Y diweddaraf yn fy etholaeth i ydy cyhoeddiad Barclays eu bod nhw am gau cangen ym Mhwllheli. Ond, dwi wedi bod mewn trafodaethau efo pob un o'r banciau yma, ac ar bob un achlysur, fel rydych chi'n ei ddweud, Ddirprwy Weinidog, maen nhw'n dweud y gall eu cwsmeriaid fynd i'r swyddfa bost agosaf atyn nhw. Ond, rŵan, yn dilyn argymhellion y Financial Conduct Authority, mae yna gyfyngiadau ar faint o bres y gall busnesau ei roi i mewn i'w cyfrifon banc drwy'r Swyddfa Bost. Mae hyn yn effeithio'n arbennig o wael ar fusnesau bach gwledig, sy'n golygu bod yn rhaid iddyn nhw gyfyngu faint o arian parod maen nhw'n ei dderbyn, neu eu bod nhw'n gorfod teithio pellteroedd maith gyda lot fawr o arian parod yn eu cerbydau. Mae hefyd am effeithio ar hyfywedd y swyddfeydd post gwledig. Mae hyn yn ei dro, yn naturiol, am effeithio ar ein heconomi wledig. Ydych chi wedi cael trafodaethau gyda'r FCA i dynnu'r mater yma i'w sylw nhw, a pha gymorth ydych chi'n ei roi er mwyn sicrhau bod swyddfeydd post, sy'n cynnig achubiaeth i sawl cymuned, am barhau yn hyfyw?

Thank you very much to the Deputy Minister for that answer. It's interesting that you note the use of banking services at post offices. Of course, we know that banks have been closing at a shocking rate over recent years. The latest one in my constituency is Barclays's announcement that it wants to close its Pwllheli branch. But, I've been in discussions with all the major banks, and, on each occasion, as you say, Deputy Minister, they say that customers can go to a post office, the closest one to them. But now, following the recommendations of the Financial Conduct Authority, there are restrictions on the amount of money that businesses can deposit into their bank accounts through the Post Office. This has a particularly negative effect on small, rural businesses, as it means that they must limit the amount of cash that they can take, or else need to travel long distances with lots of cash in their vehicles. It will also affect the viability of rural post offices. This, in turn, is naturally about to affect our rural economy. Have you had discussions with the FCA to bring this matter to their attention, and what support can you provide to ensure that post offices, which offer a lifeline to many communities, remain viable?

Diolch, Mabon ap Gwynfor. Mae'r Aelod yn gwneud pwynt pwysig am fanciau a swyddfeydd post. Dwi'n cytuno.

Thank you, Mabon ap Gwynfor. The Member makes an important point on banks and post offices, and I agree with him.

We recognise the role that, like you say, post offices play in communities, particularly when banks are closing, and we've all faced it in our own communities and the areas that we represent, and actually say, 'You can do those services within the Post Office.' I meet regularly with the Post Office and with representatives, but I'll certainly make a commitment today to take the points that you have raised today to my next meeting, follow them up and write back to you, if that's okay with you.

Rydym yn cydnabod y rôl y mae swyddfeydd post yn ei chwarae mewn cymunedau, fel y dywedwch, yn enwedig pan fo banciau'n cau, ac rydym i gyd wedi wynebu hynny yn ein cymunedau ein hunain a'r ardaloedd a gynrychiolwn, ac yn dweud, 'Gallwch wneud y gwasanaethau hynny yn Swyddfa'r Post.' Rwy'n cyfarfod yn rheolaidd â Swyddfa'r Post a chyda chynrychiolwyr, ond rwy'n sicr yn gwneud ymrwymiad heddiw i godi'r pwyntiau rydych chi wedi'u gwneud yn fy nghyfarfod nesaf, ac i fynd ar eu trywydd ac ysgrifennu yn ôl atoch, os yw hynny'n iawn gyda chi.

Diolch i'r Dirprwy Weinidog a'r Gweinidog. 

I thank the Deputy Minister and Minister.

2. Cwestiynau i'r Cwnsler Cyffredinol a Gweinidog y Cyfansoddiad
2. Questions to the Counsel General and Minister for the Constitution

Yr eitem nesaf, felly, fydd y cwestiynau i'r Cwnsler Cyffredinol a Gweinidog y Cyfansoddiad. Mae'r cwestiwn cyntaf gan Jack Sargeant.

The next item will be questions to the Counsel General and Minister for the Constitution. The first question is from Jack Sargeant. 

Datganoli Cyfiawnder i Gymru
Devolution of Justice to Wales

1. A wnaiff y Cwnsler Cyffredinol ddatganiad am gynnydd o ran datganoli cyfiawnder i Gymru? OQ60071

1. Will the Counsel General make a statement on progress towards the devolution of justice to Wales? OQ60071

Thank you for your question. We have a number of ongoing projects to build our understanding of the practical next steps towards the devolution of the justice functions we believe have a good chance of being taken forward by a future UK Government.

Diolch am eich cwestiwn. Mae gennym nifer o brosiectau parhaus i feithrin ein dealltwriaeth o'r camau nesaf ymarferol tuag at ddatganoli'r swyddogaethau cyfiawnder y credwn fod gobaith da o'u gweld yn cael eu datblygu gan Lywodraeth y DU yn y dyfodol.

I'm grateful to the Cousel General for his answer. It was good to see you, Counsel General, at the weekend, speaking at the Labour conference, and particularly at the Hillsborough Law Now event yesterday—an extremely important event, I'm sure all Members will agree. Counsel General, I'm proud that Keir Starmer has given his support to introducing a Hillsborough law in the early part of his term, when hopefully an incoming Labour Government will be in Westminster. I'm also proud of his support regarding the recommendations of the Gordon Brown report, in particular those regarding the justice system. Now, whilst we wait for a UK Labour Government, and whilst we wait to end the 13 years of Tory chaos in Westminster, what steps can the Welsh Government take to further prepare for further devolution, including justice?

Rwy'n ddiolchgar i'r Cwnsler Cyffredinol am ei ateb. Roedd yn dda eich gweld chi dros y penwythnos, Gwnsler Cyffredinol, yn siarad yn y gynhadledd Lafur, ac yn enwedig yn nigwyddiad Hillsborough Law Now ddoe—digwyddiad hynod bwysig, ac rwy'n siŵr y bydd pob Aelod yn cytuno. Gwnsler Cyffredinol, rwy'n falch fod Keir Starmer wedi rhoi ei gefnogaeth i gyflwyno cyfraith Hillsborough yn gynnar yn ei dymor pan ddaw Llywodraeth Lafur i rym yn San Steffan, gobeithio. Rwyf hefyd yn falch o'i gefnogaeth mewn perthynas ag argymhellion adroddiad Gordon Brown, yn enwedig y rhai sy'n ymwneud â'r system gyfiawnder. Nawr, wrth inni aros am Lywodraeth Lafur yn y DU, ac wrth inni aros i ddod ag 13 mlynedd o anhrefn Torïaidd i ben yn San Steffan, pa gamau y gall Llywodraeth Cymru eu cymryd i baratoi ar gyfer datganoli pellach, gan gynnwys cyfiawnder?

Well, first of all, can I thank you for the reference to Hillsborough? I attended the Hillsborough event along with, actually, a number of other campaign groups—those for veterans who had been exposed to nuclear testing and, indeed, others. And, of course, the point I actually made when I addressed them was that we do support a Hillsborough law, but in actual fact, the simplest way of resolving the Hillsborough law issue is just to extend legal aid to people who are in those tragic circumstances. That would dispense with the actual need for a Hillsborough law.

In terms of the preparation for the devolution of justice, the Minister for Social Justice Jane Hutt and I are working closely on the preparation of the mechanism by which we would assume responsibility for youth justice and for probation. That is work that is advanced, and it is an important part of the justice system that we are already engaged in, but want to be even further engaged in.

Just to say also, of course, that I did attend the Legal Wales conference last week, which was a most impressive conference. Two chief justices, including the new Lady Chief Justice Sue Carr, who spent three days in Wales, and came to the Senedd, in fact. I had a meeting with her, very much specifically talking about Welsh legal issues, and I think that was an important development. There was also the lecture by, of course, Lord Thomas of Cwmgiedd—the Hamlyn lecture the night before. I couldn't attend that, because I was engaged with the opening of a new, large legal practice that was opening in Wales. But he did make the point that for those who may not yet be convinced of the need for the devolution of justice, they should start actually putting the case and the reasons as to why, because it's clear to me that nearly everybody I deal with, who's engaged in the justice system, recognises that this is an important step forward. Can I also say one thing that I think is really important with Wales, as well, is that we are actually discussing the issue of justice in Wales? We are actually leading the way in discussing, in a way that has not been happening elsewhere.

Wel, yn gyntaf oll, a gaf fi ddiolch i chi am y cyfeiriad at Hillsborough? Mynychais ddigwyddiad Hillsborough ynghyd â nifer o grwpiau ymgyrchu eraill—y rhai ar gyfer cyn-filwyr a oedd wedi dod i gysylltiad â phrofion niwclear, ac eraill yn wir. Ac wrth gwrs, y pwynt a wneuthum wrth eu hannerch oedd ein bod yn cefnogi cyfraith Hillsborough, ond y ffordd symlaf o ddatrys mater cyfraith Hillsborough yw cynnig cymorth cyfreithiol i bobl yn yr amgylchiadau trasig hynny. Byddai hynny'n golygu na fyddai angen cyfraith Hillborough mewn gwirionedd.

O ran paratoi ar gyfer datganoli cyfiawnder, mae'r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol Jane Hutt a minnau yn gweithio'n agos ar y gwaith o baratoi'r mecanwaith ar gyfer mabwysiadu cyfrifoldeb dros gyfiawnder ieuenctid a'r gwasanaeth prawf. Mae hwnnw'n waith sy'n mynd rhagddo, ac mae'n rhan bwysig o'r system gyfiawnder rydym eisoes yn ymwneud â hi, ond rydym eisiau ymwneud ymhellach â hi.

Hoffwn ddweud hefyd, wrth gwrs, fy mod wedi mynychu cynhadledd Cymru'r Gyfraith yr wythnos diwethaf, ac roedd yn gynhadledd drawiadol iawn. Dau brif ustus, gan gynnwys y Prif Ustus newydd Sue Carr, a dreuliodd dridiau yng Nghymru, ac a ddaeth i'r Senedd. Cyfarfûm â hi, gan sôn yn benodol iawn am faterion cyfreithiol Cymru, ac rwy'n credu bod hwnnw'n ddatblygiad pwysig. Cafwyd y ddarlith gan yr Arglwydd Thomas o Gwmgïedd hefyd wrth gwrs—darlith Hamlyn y noson gynt. Ni allwn fynychu'r ddarlith honno, oherwydd roeddwn yn cymryd rhan yn agoriad practis cyfreithiol mawr newydd a oedd yn agor yng Nghymru. Ond fe wnaeth y pwynt, i'r rhai nad ydynt wedi cael eu hargyhoeddi eto efallai o'r angen i ddatganoli cyfiawnder, y dylent ddechrau cyflwyno'r achos a'r rhesymau pam, oherwydd mae'n amlwg i mi fod bron bawb rwy'n ymdrin â nhw sy'n ymwneud â'r system gyfiawnder yn cydnabod bod hwn yn gam pwysig ymlaen. A gaf fi ddweud hefyd mai un peth sy'n bwysig iawn gyda Chymru yn fy marn i yw ein bod ni'n trafod mater cyfiawnder yng Nghymru? Rydym yn arwain y ffordd drwy drafod, mewn ffordd nad yw wedi bod yn digwydd yn rhywle arall.

14:25

Diolch yn fawr, Cwnsler Cyffredinol, for your answer to Jack Sargeant's question. As you're aware, nearly a third of the recommendations in Lord Thomas's report from the Commission on Justice in Wales were directed towards the Welsh Government. It is fair to say that there isn't a convincing argument against the devolution of justice; we haven't heard it up to now, in any event. But, in my view, a conclusive argument for the devolution of justice would be that we in the Senedd have clear leadership, clear accountability, that we co-operate with others, and have successfully carried out reforms within our power. Could you then please update us on what recommendations that are dependent on the Welsh Government and the Senedd have been implemented from the Lord Thomas report? Diolch yn fawr.

Gwnsler Cyffredinol, diolch yn fawr am eich ateb i gwestiwn Jack Sargeant. Fel y gwyddoch, cyfeiriwyd bron i draean o'r argymhellion yn adroddiad yr Arglwydd Thomas gan y Comisiwn Cyfiawnder yng Nghymru tuag at Lywodraeth Cymru. Mae'n deg dweud nad oes dadl argyhoeddiadol yn erbyn datganoli cyfiawnder; nid ydym wedi clywed un hyd yn hyn, beth bynnag. Ond yn fy marn i, un ddadl bendant dros ddatganoli cyfiawnder fyddai'r ffaith bod gennym ni yn y Senedd arweinyddiaeth glir, atebolrwydd clir, ein bod ni'n cydweithio ag eraill, ac wedi llwyddo i gynnal diwygiadau o fewn ein grym. A allech chi roi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni a dweud wrthym pa argymhellion sy'n ddibynnol ar Lywodraeth Cymru a'r Senedd sydd wedi cael eu gweithredu o adroddiad yr Arglwydd Thomas? Diolch yn fawr.

Well, can I say that one of the most important recommendations and areas of the devolution of justice that we are spending a considerable amount of work on is in relation to the tribunals, which are part of the justice system that are also with us? And, of course, we are preparing the way for legislation in that area.

I've worked very, very closely with the newly established Law Council of Wales, which I think is a very, very important development. And I think what's also important in terms of development is the work that I'm doing that is engaging with the fact that nearly all the major bodies that are associated with the law, with justice, with the legal profession, are now having premises in Wales—the Solicitors Regulation Authority, the Legal Services Board, the Law Commission is having a presence. I've worked very, very closely on the issue of jurisdiction, which is something, again, that the Thomas commission raised very, very specifically. And of course I'm very pleased to see that the national committee of the Law Society of Wales are also doing work specifically on that.

I think the key areas of work that we are actually working on at the moment, though, of course, are the areas of probation and youth justice; those are areas that were identified. The other area, of course, that was recommended was in terms of the issue of data disaggregation, and that is something I raise at every opportunity, particularly at the newly formed first meeting we've had of the Inter-Ministerial Group for Justice. I think it's very significant that we are now part of that inter-ministerial group on justice, and I think that in itself, whether intended or not, is a recognition of the way in which the justice system in Wales is changing. There are many other areas to work; I think the key areas, though, are focusing on real and practical change that can actually be made.

Wel, a gaf fi ddweud bod un o'r argymhellion pwysicaf ac un o'r meysydd pwysicaf o ddatganoli cyfiawnder yr ydym yn gwneud cryn dipyn o waith arno yn ymwneud â'r tribiwnlysoedd, sydd hefyd yn rhan o'r system gyfiawnder sydd gennym ni? Ac wrth gwrs, rydym yn paratoi'r ffordd ar gyfer deddfwriaeth yn y maes hwnnw.

Rwyf wedi gweithio'n agos iawn gyda Chyngor Cyfraith Cymru sydd newydd gael ei sefydlu, ac rwy'n credu ei fod yn ddatblygiad pwysig iawn. Ac rwy'n credu mai'r hyn sydd hefyd yn bwysig o ran datblygiad yw'r gwaith rwy'n ei wneud sy'n ymwneud â'r ffaith bod gan bron bob un o'r prif gyrff sy'n gysylltiedig â'r gyfraith, gyda chyfiawnder, gyda'r proffesiwn cyfreithiol, safleoedd yng Nghymru bellach—mae gan yr Awdurdod Rheoleiddio Cyfreithwyr, y Bwrdd Gwasanaethau Cyfreithiol a Chomisiwn y Gyfraith bresenoldeb. Rwyf wedi gweithio'n agos iawn ar fater awdurdodaeth, sy'n rhywbeth, unwaith eto, y cyfeiriodd comisiwn Thomas ato yn benodol iawn. Ac wrth gwrs rwy'n falch iawn o weld bod pwyllgor cenedlaethol Cymdeithas y Gyfraith yng Nghymru hefyd yn gwneud gwaith yn benodol ar hynny.

Rwy'n credu mai'r meysydd gwaith allweddol yr ydym yn gweithio arnynt ar hyn o bryd, fodd bynnag, yw'r gwasanaeth prawf a chyfiawnder ieuenctid, wrth gwrs; dyna'r meysydd a nodwyd. Roedd y maes arall a argymhellwyd, wrth gwrs, yn ymwneud â mater dadgyfuno data, ac mae hynny'n rhywbeth rwy'n ei godi ar bob cyfle, yn enwedig yng nghyfarfod cyntaf y Grŵp Rhyng-weinidogol dros Gyfiawnder sydd newydd gael ei ffurfio. Rwy'n credu ei bod yn arwyddocaol iawn ein bod bellach yn rhan o'r grŵp rhyng-weinidogol hwnnw ar gyfiawnder, ac rwy'n credu bod hynny ynddo'i hun, boed yn fwriadol ai peidio, yn gydnabyddiaeth o'r ffordd y mae'r system gyfiawnder yng Nghymru yn newid. Ceir llawer o feysydd eraill i weithio arnynt; rwy'n credu bod y meysydd allweddol, serch hynny, yn canolbwyntio ar newid gwirioneddol ac ymarferol y gellir ei wneud mewn gwirionedd.

14:30
Y Setliad Cyfansoddiadol Presennol
The Current Constitutional Settlement

2. Pa asesiad y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i wneud ynghylch a yw'r setliad cyfansoddiadol presennol yn gweithio er budd Cymru a'r Deyrnas Unedig? OQ60058

2. What assessment has the Counsel General made of whether the current constitutional settlement is working to the benefit of Wales and the United Kingdom? OQ60058

We've been clear that the current constitutional settlement is in need of reform. The Independent Commission on the Constitutional Future of Wales is developing options for fundamental reform of the constitutional structures of the United Kingdom. We look forward to receiving the commission’s final report and hearing its conclusions in the early new year.

Rydym wedi bod yn glir fod angen diwygio'r setliad cyfansoddiadol presennol. Mae'r Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru yn datblygu opsiynau ar gyfer diwygio strwythurau cyfansoddiadol y Deyrnas Unedig yn sylfaenol. Edrychwn ymlaen at dderbyn adroddiad terfynol y comisiwn a chlywed ei gasgliadau ar ddechrau'r flwyddyn newydd.

I have an unexpected supplementary, because my attention has been drawn to some of the coverage of the COVID inquiry. In the evidence given by Professor Ailsa Henderson of Edinburgh university, under questioning by inquiry counsel Andrew O'Connor—and this is relevant to the constitutional settlement—she points out the contrast between a series of letters and correspondence and approaches from First Ministers of the devolved nations to the UK Government at that time, calling for, as it's now being called colloquially, the regular, reliable rhythm of meetings—better communication, transparency, engagement across the UK. By contrast, and in response to those requests, it's highlighted that the three Secretaries of State of the UK Government cautioned that regular meetings wouldn't mean, of course, that there'd be total agreement, but, furthermore, that regular meetings could be a 'potential federalist Trojan horse'. This is in the midst of a pandemic, seeking greater communication. Professor Henderson commented:

'This is the most remarkable document I have read in a number of years.'

'It’s clear that there was a desire to structure intergovernmental relations for ad hominem reasons, so there’s a clear effort to control or handle one of the First Ministers in particular.'

I suspect that's a reference to the Scotland First Minister at the time. The professor said:

'There is a fear of federalism, there is a fear of leaks, there is a perceived kind of venality or self-serving nature to the motives of the devolved administrations, and never a reflection that this might also be true for all actors, and no real expression...that it might improve decision-making if more voices from more parts of the UK were included in the decision-making.'

From a constitutional point of view, that is fascinating. Counsel General, could I ask you what your reflections are on hearing that evidence being given, and whether things can improve from what we've seen displayed, in the height of a pandemic?

Mae gennyf gwestiwn atodol annisgwyl, oherwydd tynnwyd fy sylw at rywfaint o gynnwys yr ymchwiliad COVID. Yn y dystiolaeth a roddwyd gan yr Athro Ailsa Henderson o brifysgol Caeredin, yn sgil cwestiynau gan gwnsler yr ymchwiliad, Andrew O'Connor—ac mae hyn yn berthnasol i'r setliad cyfansoddiadol—mae hi'n tynnu sylw at y cyferbyniad rhwng cyfres o lythyrau a gohebiaeth a chyflwyniadau gan Brif Weinidogion y gwledydd datganoledig at Lywodraeth y DU ar y pryd, yn galw am rythm rheolaidd a dibynadwy o gyfarfodydd, fel y caiff ei alw nawr—cyfathrebu, tryloywder, ymgysylltiad gwell ledled y DU. Mewn cyferbyniad, ac mewn ymateb i'r ceisiadau hynny, nodir bod tri Ysgrifennydd Gwladol Llywodraeth y DU wedi rhybuddio na fyddai cyfarfodydd rheolaidd yn golygu, wrth gwrs, y byddai cytundeb llwyr, ond ymhellach, y gallai cyfarfodydd rheolaidd fod yn 'geffyl pren Caerdroea ffederalaidd posibl'. Mae hyn yng nghanol pandemig, wrth geisio mwy o gyfathrebu. Dywedodd yr Athro Henderson:

'Dyma'r ddogfen fwyaf rhyfeddol i mi ei darllen ers nifer o flynyddoedd.'

'Mae'n amlwg fod awydd i strwythuro cysylltiadau rhynglywodraethol am resymau ad hominem, felly ceir ymdrech glir i reoli neu drin un o'r Prif Weinidogion yn enwedig.'

Rwy'n tybio mai cyfeiriad at Brif Weinidog yr Alban ar y pryd oedd hwnnw. Meddai'r athro:

'Ceir ofn ffederaliaeth, ceir ofn datgelu answyddogol, ceir canfyddiad o natur wenwynig neu hunanol i gymhellion y gweinyddiaethau datganoledig, ac ni cheir unrhyw ystyriaeth y gallai hyn fod yn wir hefyd i'r holl weithredwyr, a dim mynegiant go iawn... y gallai wella'r broses o wneud penderfyniadau pe bai mwy o leisiau o fwy o rannau o'r DU yn cael eu cynnwys yn y broses o wneud penderfyniadau.'

O safbwynt cyfansoddiadol, mae hynny'n ddiddorol iawn. Gwnsler Cyffredinol, a gaf fi ofyn i chi beth yw eich meddyliau chi wrth glywed y dystiolaeth honno'n cael ei rhoi, ac a all pethau wella o'r hyn a welsom pan oedd y pandemig ar ei anterth?

Can I first of all say I probably don't want to start a commentary on evidence that is coming through the inquiry that will be pursued, and when there will be other evidence that is coming through? But can I say, just in the nature of the examination of evidence and documents, and so on, that are coming through, I think what it does show is the importance of having a UK inquiry? Because I think, otherwise, we would not be seeing this sort of evidence and these sorts of documents within that collective environment, and being able to analyse them in that way. So I think that is something that is very important that has happened.

It is certainly the case that, throughout the COVID period, the issue of meetings, evidence, planned meetings, advance information and engagement was something that was raised consistently. I don't think it's appropriate for me to comment on that further, other than, of course, in terms of general inter-governmental relations. I think some of those issues do actually arise as well in terms of our engagement on legislation and the process in which legislation is carried through, and the concerns that have been discussed here on many occasions as to why that may be.

A gaf fi ddweud yn gyntaf nad wyf am ddechrau sylwebaeth ar dystiolaeth sy'n dod drwy'r ymchwiliad yr eir ar ei thrywydd, a phan fydd tystiolaeth arall yn dod drwodd? Ond a gaf fi ddweud, ar natur yr archwiliad o dystiolaeth a dogfennau ac yn y blaen sy'n dod drwodd, rwy'n credu ei fod yn dangos pwysigrwydd cael ymchwiliad ar gyfer y DU? Oherwydd, fel arall, nid wyf yn credu y byddem yn gweld tystiolaeth fel hon a'r mathau hyn o ddogfennau o fewn yr amgylchedd cyfunol hwnnw, nac yn gallu eu dadansoddi yn y ffordd honno. Felly, rwy'n credu bod y ffordd y digwyddodd yn bwysig iawn.

Mae'n sicr yn wir, drwy gydol cyfnod COVID, fod cyfarfodydd, tystiolaeth, cyfarfodydd a gynlluniwyd, gwybodaeth ymlaen llaw ac ymgysylltu yn bethau a gâi eu codi'n gyson. Nid wyf yn credu ei bod yn briodol i mi wneud sylwadau pellach ar hynny, ac eithrio mewn perthynas â chysylltiadau rhynglywodraethol cyffredinol wrth gwrs. Rwy'n credu bod rhai o'r materion hynny'n codi hefyd mewn perthynas â'n hymgysylltiad ar ddeddfwriaeth a'r broses o gyflawni deddfwriaeth, a'r pryderon a drafodwyd yma ar sawl achlysur ynghylch pam y gallai hynny fod.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr Cymreig, Darren Millar.

Questions now from the party spokespeople. Welsh Conservatives spokesperson, Darren Millar.

Diolch, Llywydd. What assessment has the Minister made of public support for the Welsh Government's plans for Senedd reform?

Diolch, Lywydd. Pa asesiad y mae'r Gweinidog wedi'i wneud o gefnogaeth y cyhoedd i gynlluniau Llywodraeth Cymru ar gyfer diwygio'r Senedd?

Can I firstly say that the Welsh Government's plans for Senedd reform are in fact the Senedd's plans for reform? As I've explained in scrutiny sessions, and also in this Chamber on many occasions, this is not a Government Bill. It would be inappropriate for it to be a Government Bill. It is legislation that is coming from the Senedd itself, and my job is to convert the recommendations of the special purpose committee into legislation that is workable, effective and within competence.

A gaf fi ddweud yn gyntaf mai cynlluniau'r Senedd ar gyfer diwygio yw cynlluniau Llywodraeth Cymru ar gyfer diwygio'r Senedd mewn gwirionedd? Fel yr eglurais mewn sesiynau craffu, a hefyd yn y Siambr hon ar sawl achlysur, nid Bil Llywodraeth yw hwn. Byddai'n amhriodol iddo fod yn Fil Llywodraeth. Mae'n ddeddfwriaeth sy'n dod o'r Senedd ei hun, a fy ngwaith i yw trosi argymhellion y pwyllgor diben arbennig yn ddeddfwriaeth sy'n ymarferol, yn effeithiol ac o fewn y cymhwysedd.

14:35

Good try, Minister, but everybody knows that the deal that was struck between the former leader of Plaid Cymru and the First Minister was what gave rise to the recommendations in the Senedd reform committee's report. That committee was hijacked, frankly, by that agreement and forced to deliver the recommendations in their report as a result. And of course, your legislation doesn't just deliver the recommendations of the First Minister and the former leader of Plaid Cymru, it also adds other issues that were not referred to in the Senedd reform committee's document to the list of things that you want to implement, for example four-year terms. So, no matter how hard you try to spin this as being some sort of thing that this Senedd has asked to be delivered, we know that, effectively, Labour Members and Plaid Cymru Members have all been whipped to support the dirty deal that was done behind closed doors.

I asked you specifically a question about what assessment you have made, as a Minister, of public support for Senedd reform, and I notice you didn't answer that question. And the reason you didn't answer that question is because I know, you know, and everybody in this room knows that any proposals for more politicians in this Senedd do not have widespread public support. People across Wales want more doctors, dentists, nurses and teachers; they don't want more politicians. And they want you to invest the £120 million that your own Government says will be the cost of the implementation of these reforms into our schools, hospitals, roads and public services. So, do you agree with me that, when proposing to increase the size of any parliament by a whopping 60 per cent, and making radical changes to the voting system, it is vital to have the express consent of the people? And if so, will you accept that we need a referendum on these proposals in order that they can be implemented?

Ymgais dda, Weinidog, ond mae pawb yn gwybod mai'r cytundeb a gafodd ei daro rhwng cyn-arweinydd Plaid Cymru a'r Prif Weinidog oedd yr hyn a arweiniodd at yr argymhellion yn adroddiad pwyllgor diwygio'r Senedd. Cafodd y pwyllgor ei herwgipio gan y cytundeb hwnnw a'i orfodi i gyflawni'r argymhellion yn eu hadroddiad o ganlyniad. Ac wrth gwrs, mae eich deddfwriaeth yn gwneud mwy na chyflawni argymhellion y Prif Weinidog a chyn arweinydd Plaid Cymru, mae hefyd yn ychwanegu materion eraill na chyfeiriwyd atynt yn nogfen pwyllgor diwygio'r Senedd at y rhestr o bethau rydych chi am eu gweithredu, er enghraifft tymhorau pedair blynedd. Felly, ni waeth pa mor galed rydych chi'n ceisio esgus bod hyn yn rhywbeth y mae'r Senedd hon wedi gofyn iddo gael ei gyflawni, fe wyddom fod Aelodau Llafur ac Aelodau Plaid Cymru wedi cael eu chwipio i bob pwrpas i gefnogi'r fargen fudr a wnaed y tu ôl i ddrysau caeedig.

Gofynnais gwestiwn penodol i chi ynghylch pa asesiad rydych chi wedi'i wneud, fel Gweinidog, o gefnogaeth y cyhoedd i ddiwygio'r Senedd, ac rwy'n sylwi na wnaethoch ateb y cwestiwn hwnnw. A'r rheswm na wnaethoch chi ateb y cwestiwn hwnnw yw oherwydd fy mod i'n gwybod, rydych chi'n gwybod, ac mae pawb yn yr ystafell hon yn gwybod nad oes cefnogaeth eang ymysg y cyhoedd i unrhyw gynigion ar gyfer mwy o wleidyddion yn y Senedd. Mae pobl ledled Cymru eisiau mwy o feddygon, deintyddion, nyrsys ac athrawon; nid ydynt eisiau rhagor o wleidyddion. Ac maent am i chi fuddsoddi'r £120 miliwn y dywed eich Llywodraeth eich hun y bydd yn ei gostio i weithredu'r diwygiadau hyn yn ein hysgolion, ein hysbytai, ein ffyrdd a'n gwasanaethau cyhoeddus. Felly, wrth gynnig cynyddu maint unrhyw senedd 60 y cant, a gwneud newidiadau radical i'r system bleidleisio, a ydych chi'n cytuno ei bod yn hanfodol cael cydsyniad penodol y bobl? Ac os felly, a wnewch chi dderbyn bod angen refferendwm ar y cynigion hyn er mwyn gallu eu gweithredu?

The UK Government gave us very specific powers in the Wales Act 2017 to manage and to be able to reform our devolved electoral system. It put no provision in there in terms of referenda. I'm very aware also that the UK Government itself, when it has been making very substantial reforms—for example to the electoral system for the mayors, for the reduction of Members of Parliament, for constituency boundaries—has chosen not to see the need for referenda in these matters. These are matters that tend to be more governed by the issue of manifestos. We, of course, have, on the Labour side and the Plaid Cymru side, and, I think, on the Liberal Democrat side as well, manifesto commitments. In actual fact, the UK Government, when it made its reforms, did them without any manifesto commitment. 

In terms of the issue of public support, a lot of these things often depend upon what question you ask. If you say to people, 'Do you want better democracy? Do you want more accountable government? Do you want better scrutiny?', then the answer to that, I'm sure, is inevitably 'yes', and the way that we can actually achieve that is by actually improving this place and by ensuring that it has the capacity to deliver those things that people actually want.

I note your concerns, of course, about cost, and of course, this would be less than one tenth of a per cent of the budget. I note, of course, that when it came to the issue of ID cards, which have merely had the effect of preventing people from being able to vote, which cost, in fact, around about £120 million, I understand, to implement, your side was extremely in favour of that. So, here we are investing in improving our democracy, yet you made no quibbles whatsoever about substantial amounts of money being invested to actually undermine democracy.

I notice your concern about whips. In terms of the special purpose committee, the conclusions it has and so on, as far as I'm concerned, that's not a relevant matter to me, because, as I said, my function is to convert the wishes of the Senedd through that committee, which was debated and which was set up by this Senedd. So, my mandate is not to actually go behind those recommendations, because to do that would undermine the whole point about it being a Senedd committee.

I'll just make one final comment, because some of your comments were pejorative. I will say that whatever reforms come through when the Senedd does vote will require a two-thirds majority. I'm glad to see that you don't approve of Members being whipped; I'm sure you'll pass that message along to some of your Members when the next mandate comes from Conservative head office. 

Rhoddodd Llywodraeth y DU bwerau penodol iawn i ni yn Neddf Cymru 2017 i reoli ac i allu diwygio ein system etholiadol ddatganoledig. Ni roddodd unrhyw ddarpariaeth yn ymwneud â refferenda. Rwy'n ymwybodol iawn hefyd fod Llywodraeth y DU ei hun, pan fu'n gwneud diwygiadau sylweddol iawn—er enghraifft i'r system etholiadol ar gyfer y meiri, ar leihau nifer yr Aelodau Seneddol, i ffiniau etholaethau—wedi dewis peidio â gweld yr angen am refferenda yn y materion hyn. Mae'r rhain yn faterion sy'n tueddu i gael eu rheoli'n fwy gan faniffestos. Ar yr ochr Lafur ac ochr Plaid Cymru, ac ochr y Democratiaid Rhyddfrydol hefyd, rwy'n credu, mae gennym ymrwymiadau maniffesto. A dweud y gwir, pan wnaeth ei diwygiadau, fe aeth Llywodraeth y DU ati i'w gwneud heb unrhyw ymrwymiad maniffesto. 

Ar gefnogaeth y cyhoedd, mae llawer o'r pethau hyn yn aml yn dibynnu ar ba gwestiwn a ofynnwch. Os dywedwch wrth bobl, 'A ydych chi eisiau democratiaeth well? A ydych chi eisiau llywodraeth fwy atebol? A ydych chi eisiau gwell craffu?', yr ateb i hynny'n anochel, rwy'n siŵr, yw 'ydym', a'r ffordd y gallwn gyflawni hynny yw trwy wella'r lle hwn a thrwy sicrhau bod ganddo'r gallu i gyflawni'r pethau y mae pobl eu heisiau.

Rwy'n nodi eich pryderon am y gost, ac wrth gwrs, byddai hyn yn llai na degfed ran o un y cant o'r gyllideb. Pan gyflwynwyd cardiau adnabod, sydd heb gyflawni dim heblaw atal pobl rhag gallu pleidleisio, cynllun a gostiodd tua £120 miliwn i'w weithredu yn ôl yr hyn rwy'n ei ddeall, nodaf fod eich ochr chi o blaid hynny. Felly, dyma ni'n buddsoddi er mwyn gwella ein democratiaeth, ac eto ni wnaethoch gwyno o gwbl am y ffordd y buddsoddwyd arian sylweddol i danseilio democratiaeth.

Rwy'n nodi eich pryder ynglŷn â chwipiau. O ran y pwyllgor diben arbennig, y casgliadau y daeth iddo ac yn y blaen, o'm rhan i, nid yw hwnnw'n fater perthnasol i mi, oherwydd, fel y dywedais, fy swyddogaeth i yw trosi dymuniadau'r Senedd drwy'r pwyllgor hwnnw, pwyllgor a drafodwyd ac a sefydlwyd gan y Senedd hon. Felly, nid fy mandad yw mynd y tu ôl i'r argymhellion hynny, oherwydd byddai gwneud hynny'n tanseilio'r holl bwynt ei fod yn bwyllgor Senedd.

Rwyf am wneud un sylw terfynol, oherwydd roedd rhai o'ch sylwadau yn ddifrïol. Rwyf am ddweud y bydd angen mwyafrif o ddwy ran o dair ar ba ddiwygiadau bynnag a ddaw drwodd pan fydd y Senedd yn pleidleisio. Rwy'n falch o weld nad ydych yn cymeradwyo i Aelodau gael eu chwipio; rwy'n siŵr y gwnewch chi drosglwyddo'r neges honno i rai o'ch Aelodau pan ddaw'r mandad nesaf o brif swyddfa'r Ceidwadwyr. 

14:40

As the chief whip, you would expect me to fully support the disciplines that are necessary in a Parliament. Of course, on such important matters, there is, sometimes, a need to be able to have a free vote. I know that there are Members on your own benches who are very uncomfortable with the Welsh Government's proposals for Senedd reform, and I hope very much that they will be allowed to express their views and, more importantly, the views of their constituents when it comes to these matters, who I know are overwhelmingly opposed to these plans.

You mention as a sort of shield against my allegations that there isn't public support that your plans have had the endorsement because they've been in your manifesto and Plaid's manifesto, but, of course, we know that that isn't the case. There were no specifics in those manifestos about the change to the voting system, about the number of additional MSs either, or the method of their election. You say that these reforms are going to make the Senedd more accountable to the public, but we know that you're severing the link in terms of direct accountability of individual Members to the electorates that they serve, and, actually, transferring the powers from the people who vote for us to political parties to determine who is elected. 

So, I ask you again: if you are so convinced that there is public support, then what do you have to fear from a referendum? We know that there are going to be at least two opportunities in the next 12 months, probably, where the people of Wales will go to the polls as a nation. They are two opportunities where there could be a referendum alongside those polls in order to make sure that there's an efficient way to get a decision from the public on these specific reforms. So, I ask you: will you provide that opportunity at one of those polling opportunities in the next 12 months, two of which will arrive?  

Fel y prif chwip, fe fyddech yn disgwyl i mi gefnogi'r ddisgyblaeth sy'n angenrheidiol mewn Senedd yn llawn. Wrth gwrs, ar faterion mor bwysig, weithiau mae angen gallu cael pleidlais rydd. Gwn fod yna Aelodau ar eich meinciau eich hun yn anghyfforddus iawn gyda chynigion Llywodraeth Cymru ar gyfer diwygio'r Senedd, a gobeithiaf yn fawr y byddant yn cael mynegi eu barn ar y materion hyn, ac yn bwysicach, barn eu hetholwyr y gwn eu bod yn wrthwynebus iawn i'r cynlluniau hyn.

Fel rhyw fath o darian yn erbyn fy honiadau nad oes cefnogaeth ymhlith y cyhoedd, fe soniwch fod eich cynlluniau wedi cael y gymeradwyaeth oherwydd eu bod yn eich maniffesto chi a maniffesto Plaid Cymru, ond wrth gwrs, fe wyddom nad yw hynny'n wir. Ni chafwyd manylion yn y maniffestos hynny ynglŷn â'r newid i'r system bleidleisio, am nifer yr ASau ychwanegol ychwaith, na'r dull o'u hethol. Rydych chi'n dweud bod y diwygiadau hyn yn mynd i wneud y Senedd yn fwy atebol i'r cyhoedd, ond fe wyddom eich bod chi'n torri'r ddolen o ran atebolrwydd uniongyrchol Aelodau unigol i'r etholwyr a wasanaethir ganddynt, ac mewn gwirionedd yn trosglwyddo'r pwerau oddi wrth y bobl sy'n pleidleisio drosom i bleidiau gwleidyddol benderfynu pwy sy'n cael ei ethol. 

Felly, gofynnaf i chi eto: os ydych chi mor argyhoeddedig fod yna gefnogaeth gyhoeddus, beth sydd gennych i'w ofni o gynnal refferendwm? Gwyddom y bydd o leiaf ddau gyfle yn ystod y 12 mis nesaf, mae'n debyg, pan fydd pobl Cymru yn mynd i bleidleisio fel gwlad. Dyna ddau gyfle pan ellid cynnal refferendwm ochr yn ochr â'r etholiadau hynny er mwyn sicrhau bod yna ffordd effeithlon o gael penderfyniad gan y cyhoedd ar y diwygiadau hyn. Felly, gofynnaf i chi: a wnewch chi roi'r cyfle hwnnw yn un o'r ddau gyfle etholiadol hynny yn ystod y 12 mis nesaf?  

We are a parliamentary democracy. We work on the basis of putting manifestos to the people. The people endorse those manifestos. And I think the people expect us to carry through those manifestos and deliver on the promises that we have made. I don't think the Member is actually really interested in a referendum at all. I think he just sees that if it's delayed sufficiently, maybe there's a possibility that legislation might not take place. 

Can I deal with two points that I meant to raise in my last answer, which were two additional items, namely the four-year term and residency? Just to say with regard to the four-year term, of course, that we only ever went to a five-year term because the coalition Government introduced the Fixed-term Parliaments Act 2011. Up until then, it had always been four-year terms. The repeal of that legislation makes it a natural development that we go back to four-year terms, but, again, it is still a matter for the Senedd in terms of how they want to consider that. 

The issue of residency I think is just one that naturally flows there. And you're right, it is something that's been added in—is it appropriate or not that people who are in Wales, who make the laws of Wales, should actually live in Wales and be accountable to the people of Wales. It seems to me that that's a logical matter. Of course, you can test the water on that by putting in an amendment contrary to that, if you wish, when the matter comes to the floor of the Senedd. What I would say is happening within this Senedd at the moment is a movement in terms of constitutional reform to improve democracy and put forward proposals that are in the best interests of democracy for the people of Wales.  

Rydym yn ddemocratiaeth seneddol. Rydym yn gweithio ar sail rhoi maniffestos i'r bobl. Mae'r bobl yn cefnogi'r maniffestos hynny. Ac rwy'n credu bod y bobl yn disgwyl i ni fwrw ymlaen â'r maniffestos hynny a chyflawni'r addewidion a wnaethom. Nid wyf yn credu bod gan yr Aelod ddiddordeb mawr mewn refferendwm o gwbl. Rwy'n credu ei fod yn gweld, os caiff ei ohirio ddigon, y gallai fod yn bosibl na fydd deddfwriaeth yn digwydd. 

A gaf fi ymdrin â dau bwynt yr oeddwn wedi bwriadu mynd ar eu trywydd yn fy ateb olaf, dwy eitem ychwanegol, sef y tymor pedair blynedd a phreswyliad? Ar y tymor pedair blynedd, wrth gwrs, yr unig reswm y gwnaethom osod tymor pum mlynedd oedd am fod y Llywodraeth glymblaid wedi cyflwyno Deddf Seneddau Tymor Penodol 2011. Tan hynny, roedd bob amser wedi bod yn bedair blynedd. Mae diddymu'r ddeddfwriaeth honno yn golygu'n naturiol ein bod yn mynd yn ôl i dymhorau pedair blynedd, ond unwaith eto, mater i'r Senedd fydd penderfynu sut maent am ystyried hynny. 

Rwy'n credu bod mater preswyliad yn un sy'n llifo'n naturiol yno. Ac rydych chi'n gywir, mae'n rhywbeth sydd wedi cael ei ychwanegu—a yw'n briodol ai peidio y dylai pobl sydd yng Nghymru, sy'n gwneud cyfreithiau Cymru, fyw yng Nghymru a bod yn atebol i bobl Cymru. Mae'n ymddangos i mi fod hwn yn fater rhesymegol. Wrth gwrs, gallwch brofi'r dŵr ar hynny drwy gyflwyno gwelliant yn groes i hynny, os dymunwch, pan ddaw'r mater i lawr y Senedd. Yr hyn y buaswn i'n ei ddweud sy'n digwydd o fewn y Senedd hon ar hyn o bryd yw symudiad tuag at ddiwygio cyfansoddiadol i wella democratiaeth a chyflwyno cynigion sydd er budd gorau democratiaeth i bobl Cymru.  

It was remiss of me during that question session not to call the Member Darren Millar to order on his use of the term 'dirty deals'. I must say that deals are a part of our democratic working in this Senedd. Sometimes they are made between individual politicians, sometimes between political parties and the Welsh Government. Sometimes, they're made between Plaid Cymru and the Welsh Government, sometimes between the Conservatives and the Welsh Government. None of those deals are dirty. They are deals, and they ensure that progress in our democracy continues. I should have called you to order. I do not expect deals to be referred to in that way in the future. 

Roeddwn ar fai yn ystod y sesiwn gwestiynau honno yn peidio â galw'r Aelod Darren Millar i drefn am ei ddefnydd o'r term 'bargen fudr'. Rhaid i mi ddweud bod taro bargen yn rhan o'n gwaith democrataidd yn y Senedd hon. Weithiau mae'n digwydd rhwng gwleidyddion unigol, weithiau rhwng pleidiau gwleidyddol a Llywodraeth Cymru. Weithiau, cânt eu gwneud rhwng Plaid Cymru a Llywodraeth Cymru, weithiau rhwng y Ceidwadwyr a Llywodraeth Cymru. Nid oes unrhyw fargen o'r fath yn fudr. Cytundebau ydynt ac maent yn sicrhau bod cynnydd yn ein democratiaeth yn parhau. Dylwn fod wedi eich galw i drefn. Nid wyf yn disgwyl clywed neb yn cyfeirio at daro bargen yn y ffordd honno yn y dyfodol. 

Thank you, Darren Millar, for being so gracious in your acceptance, but I'm sure your comments will be on social media during the hours that follow. 

Diolch am fod mor raslon â'i dderbyn, Darren Millar, ond rwy'n siŵr y bydd eich sylwadau ar y cyfryngau cymdeithasol yn ystod yr oriau sy'n dilyn. 

Llefarydd Plaid Cymru, Adam Price.

The Plaid Cymru spokesperson, Adam Price.

14:45

Dwi'n ddiolchgar am y dyfarniad hynny, ac am barodrwydd yr Aelod gyferbyn i dderbyn hynny.

Ddoe, mi oedd y Prif Weinidog wedi cadarnhau eich datganiad blaenorol chi, Cwnsler Cyffredinol, eich bod chi fel Llywodraeth yn cysidro cymryd camau cyfreithiol yn erbyn Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol o ran sicrhau dosraniad teg o gyllid trafnidiaeth gyhoeddus i Gymru yn sgil y penderfyniad i ganslo estyniad HS2 i Fanceinion. A fedrwch chi roi ychydig mwy o wybodaeth i ni o ran y sail gyffredinol? Dwi ddim yn disgwyl i chi osod mas y dadleuon cyfreithiol i gyd, ond y sail gyfreithiol i’r her posib hynny, oherwydd, wrth gwrs, mae fformiwla Barnett, gwaetha’r modd, yn anstatudol—dyw e ddim yn bodoli mewn Deddf—ac mi oeddwn i dan yr argraff bod y cytundeb rhynglywodraethol cyllid hefyd yn anghyfreithadwy. Efallai fy mod i’n anghywir yn hynny o beth, ond er mwyn tryloywder ac er mwyn galluogi craffu, a fedrwch chi osod mas y sail bosib ar gyfer unrhyw gamau cyfreithiol?

I'm grateful for your ruling, Llywydd, and for the Member's willingness to accept that. 

Yesterday, the First Minister confirmed your previous statement, Counsel General, that you as a Government are considering taking legal steps against the UK Government in terms of ensuring a fair allocation of public transport funding for Wales in light of the decision to cancel the extension of HS2 to Manchester. Can you give us a little more information in terms of the general basis? I'm not expecting you to set out all of the legal arguments, but the legal basis for that possible challenge, because of course the Barnett formula, unfortunately, is not statutory, is not in legislation, and I was under the impression that the inter-governmental agreement on finance was non-litigious. I might be wrong on that, but for the sake of transparency and to allow scrutiny, can you set out the possible basis for any legal steps?

Well, can I say I think it's been taken, to some extent, out of context? Because what I look at, what the First Minister looks at, what the Welsh Government looks at, are really all the options that are open, inter-governmental and others, in terms of steps that we need to take to preserve and to protect the interests of Wales, constitutional and in other ways, of course. I understand reference was made—I wasn’t here yesterday—to a written answer that I’d given, so it might just be worth repeating what that actually says. It says the decision to cancel, for example, Birmingham to Manchester HS2 makes the case even clearer that it is an England-only project. The Welsh Government is giving consideration to the options available to us to challenge the decision, including legal avenues, should the UK Government continue to classify it as an England-and-Wales project. However, if we cannot reach agreement through the inter-governmental arrangements, the dispute resolution processes that were published as part of the inter-governmental relations with you in 2022 are operational and open to us.

Can I say it’s the inter-governmental means that certainly are the most immediate way of trying to achieve an outcome that we all want, bearing in mind the very substantial change that has taken place? I can say the finance Minister, for example, is expecting to meet with the Chief Secretary to the Treasury in the next few weeks to discuss the matter, and if we can’t reach agreement through these arrangements, there is of course the dispute resolution process. They are operational, they are open to us. So, I think the first stage in raising a dispute is evidencing that all steps have actually been taken to exhaust pragmatic resolution. If that is unsuccessful, of course we will want to appraise the situation and look at what options may be open to us.

Wel, a gaf fi ddweud fy mod yn credu ei fod wedi'i dynnu o'i gyd-destun i ryw raddau? Oherwydd, yr hyn rwy'n edrych arno, yr hyn y mae'r Prif Weinidog yn edrych arno, yr hyn y mae Llywodraeth Cymru yn edrych arno, yw'r holl opsiynau sy'n agored, yn opsiynau rhynglywodraethol ac eraill, mewn perthynas â'r camau y mae angen inni eu cymryd i warchod ac amddiffyn buddiannau Cymru, yn gyfansoddiadol ac mewn ffyrdd eraill, wrth gwrs. Rwy'n deall bod cyfeiriad wedi'i wneud—nid oeddwn yma ddoe—at ateb ysgrifenedig a roddais, felly efallai y byddai'n werth ailadrodd yr hyn y mae'n ei ddweud mewn gwirionedd. Mae'n dweud bod y penderfyniad i ganslo, er enghraifft, HS2 Birmingham i Manceinion yn gwneud yr achos hyd yn oed yn gliriach ei fod yn brosiect ar gyfer Lloegr yn unig. Mae Llywodraeth Cymru yn ystyried yr opsiynau sydd ar gael i ni i herio'r penderfyniad, gan gynnwys llwybrau cyfreithiol, pe bai Llywodraeth y DU yn parhau i'w gategoreiddio fel prosiect ar gyfer Cymru a Lloegr. Fodd bynnag, os na allwn ddod i gytundeb drwy'r trefniadau rhynglywodraethol, mae'r prosesau datrys anghydfodau a gyhoeddwyd fel rhan o'r cysylltiadau rhynglywodraethol â chi yn 2022 yn weithredol ac yn agored i ni.

A gaf fi ddweud mai'r ffordd rynglywodraethol yn sicr yw'r ffordd fwyaf uniongyrchol o geisio sicrhau canlyniad y mae pawb ohonom ei eisiau, gan gofio'r newid sylweddol iawn sydd wedi digwydd? Gallaf ddweud bod y Gweinidog cyllid, er enghraifft, yn disgwyl cyfarfod â Phrif Ysgrifennydd y Trysorlys yn ystod yr wythnosau nesaf i drafod y mater, ac os na allwn ddod i gytundeb drwy'r trefniadau hyn, ceir y broses datrys anghydfodau wrth gwrs. Maent yn weithredol, maent ar agor i ni. Felly, rwy'n credu mai'r cam cyntaf wrth godi anghydfod yw cyflwyno tystiolaeth fod pob cam wedi'i gymryd i ddihysbyddu datrysiad pragmatig. Os na fydd hynny'n llwyddiannus, byddwn am ystyried y sefyllfa ac edrych ar ba opsiynau a allai fod ar agor i ni.

I understand the inter-governmental and the dispute resolution means of resolving this. What I'm not clear on—and I have to say I'm no clearer on—is what those potential legal avenues that you referred to could be.

With HS2, of course, last week we saw not just one u-turn, but two, didn't we? Because they didn't just cancel the Manchester link, they then actually, within 24 hours, cancelled the £36 billion alternative investment commitments that were no longer commitments, it seems, a day later. That kind of post-truth spin and duplicity is what is driving down levels of trust in democracy worldwide. Now, I had a remedy for that years ago in Westminster—the Elected Representatives (Prohibition of Deception) Bill—which was recently retabled by Liz Saville Roberts. I have to say there were few takers for it in Westminster then, and there probably won't be many in the future. I recently had confirmation from the Members' Research Service that it would be within competence of this Senedd to introduce a prohibition of deception Bill here for Senedd Members. Is that something that we could explore, Counsel General, in the context of the Senedd Cymru (Members and Elections) (Wales) Bill, and if it was brought forward as an amendment, what would the Government's position be?

Rwy'n deall y dulliau rhynglywodraethol a datrys anghydfod o ddatrys hyn. Yr hyn nad wyf yn glir yn ei gylch—ac mae'n rhaid imi ddweud nad wyf ronyn yn gliriach yn ei gylch—yw beth y gallai'r llwybrau cyfreithiol posibl y cyfeirioch chi atynt fod.

Gyda HS2, wrth gwrs, yr wythnos diwethaf gwelsom nid yn unig un tro pedol, ond dau, oni wnaethom? Oherwydd nid canslo cyswllt Manceinion yn unig a wnaethant, ac o fewn 24 awr, ddiwrnod yn ddiweddarach, fe wnaethant ganslo'r ymrwymiadau buddsoddi amgen gwerth £36 biliwn nad oeddent yn ymrwymiadau mwyach, mae'n ymddangos. Y math hwnnw o sbin ôl-wirionedd a dauwynebogrwydd yw'r hyn sy'n gyfrifol am ostwng lefelau ymddiriedaeth mewn democratiaeth ledled y byd. Nawr, cefais ateb i hynny flynyddoedd hynny yn ôl yn San Steffan—y Bil Cynrychiolwyr Etholedig (Gwahardd Twyll)—a gafodd ei ailgyflwyno yn ddiweddar gan Liz Saville Roberts. Mae'n rhaid imi ddweud nad oedd llawer o bobl yn ei gefnogi yn San Steffan ar y pryd, ac yn ôl pob tebyg, ni fydd llawer yn ei gefnogi yn y dyfodol. Yn ddiweddar, cefais gadarnhad gan Wasanaeth Ymchwil yr Aelodau y byddai cyflwyno Bil gwahardd twyll yma i Aelodau'r Senedd o fewn cymhwysedd y Senedd hon. Gwnsler Cyffredinol, a yw hynny'n rhywbeth y gallem ei archwilio yng nghyd-destun Bil Senedd Cymru (Aelodau ac Etholiadau) (Cymru), a phe bai'n cael ei gyflwyno fel gwelliant, beth fyddai safbwynt y Llywodraeth?

14:50

Well, I think any Bill that is within the competence of the Senedd is something that can be debated on the floor here through the individual debating processes that we have and the ability to take forward individual Members' legislation. In terms of what the position would be in respect of any legislation, well, I think that would depend very much on how it was drafted, what was in it, the issues around competence to it and how it would actually work. We don't close our minds, I think, to anything that might improve democratic operation.

You raised a number of points in respect of the recent comments, for example, made around HS2. Those are things that cause concern because, basically, what seems to have been the case is that, first, in a panic at the last minute, as HS2 is being cancelled as the Prime Minister goes all of the way to Manchester to tell Manchester he's going to cancel what was a major levelling-up commitment, they've, in desperation, basically, come forward with a whole series of proposals, almost like a shopping list of things. There's been a meeting—'Please give me a list'. It reminds me of the Yes, Minister thing, when the Prime Minister tells his advisers, 'I don't want to know the truth; I want to know something I can tell Parliament'. It's almost that, because the moment they're done, firstly, it turns out that none of them are properly worked out, there are no proper business plans and there's been no engagement with any of the bodies that would be involved in it. Then, some of them are suddenly being withdrawn, and then we're being told, 'Oh, really, it's just an illustrative description of the sorts of things that can be done'. Now, I think that is very, very poor politics—I think it's very, very poor, when you're telling a community that a major investment that would impact on the quality of life and the economy of their area is not going to happen, and I think that is something that will probably be rued.

Wel, rwy'n credu bod unrhyw Fil sydd o fewn cymhwysedd y Senedd yn rhywbeth y gellir ei drafod yma drwy'r prosesau trafod unigol sydd gennym a'r gallu i fwrw ymlaen â deddfwriaeth Aelodau unigol. O ran beth fyddai'r safbwynt mewn perthynas ag unrhyw ddeddfwriaeth, wel, rwy'n credu y byddai hynny'n dibynnu'n fawr ar sut y câi ei drafftio, beth fyddai ynddi, y materion sy'n ymwneud â chymhwysedd a sut y byddai'n gweithio mewn gwirionedd. Nid wyf yn credu ein bod yn cau ein meddyliau i unrhyw beth a allai wella gweithrediad democrataidd.

Fe wnaethoch chi godi nifer o bwyntiau mewn perthynas â'r sylwadau diweddar a wnaed ynglŷn â HS2 er enghraifft. Mae'r rheini'n bethau sy'n achosi pryder oherwydd, yn y bôn, mae'n ymddangos mai'r hyn sydd wedi digwydd yw, yn gyntaf, mewn panig munud olaf, wrth i HS2 gael ei ganslo wrth i'r Prif Weinidog fynd yr holl ffordd i Fanceinion i ddweud wrth Fanceinion ei fod yn mynd i ganslo ymrwymiad pwysig i godi'r gwastad, yn eu panig, yn y bôn, maent wedi cyflwyno cyfres gyfan o argymhellion, bron fel rhestr siopa o bethau. Cafwyd cyfarfod—'Rhowch restr i mi'. Mae'n fy atgoffa o Yes Minister, pan fo'r Prif Weinidog yn dweud wrth ei gynghorwyr, 'Nid wyf am wybod y gwir; rwyf am wybod rhywbeth y gallaf ei ddweud wrth y Senedd'. Mae bron felly, oherwydd y foment y cânt eu gwneud, yn gyntaf, mae'n ymddangos nad oes yr un ohonynt wedi eu hystyried yn iawn, nid oes unrhyw gynlluniau busnes priodol ac ni fu unrhyw ymgysylltiad ag unrhyw un o'r cyrff a fyddai'n ymwneud â'r gwaith. Yna, caiff rhai ohonynt eu tynnu'n ôl yn sydyn, a chawn ein hysbysu, 'O, dim ond disgrifiad darluniadol o'r mathau o bethau y gellir eu gwneud oedd hynny'. Nawr, rwy'n meddwl bod honno'n wleidyddiaeth wael tu hwnt—rwy'n credu ei bod hi'n wael iawn pan fyddwch chi'n dweud wrth gymuned na fydd buddsoddiad mawr a fyddai'n effeithio ar ansawdd bywyd ac economi eu hardal yn digwydd, ac rwy'n credu bod hynny'n rhywbeth y byddant yn edifar amdano yn ôl pob tebyg.

Daeth y Dirprwy Lywydd (David Rees) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (David Rees) took the Chair.

But, in terms of the broader point, I think what you're concerned about is the lack of transparency and how that could be accommodated within the ethics of our parliamentary processes. I don't think it is something that is at all easy, because we have open, free and democratic debates, and what one person thinks is accurate, another person doesn't, et cetera. But, if you can come forward with workable proposals, I'm sure they will receive a reasonable audience and debate within this Senedd.

Ond ar y pwynt ehangach, rwy'n credu mai'r hyn rydych chi'n poeni amdano yw'r diffyg tryloywder a sut y gellid darparu ar gyfer hynny o fewn moeseg ein prosesau seneddol. Nid wyf yn credu ei fod yn rhywbeth sy'n hawdd, oherwydd mae gennym ddadleuon agored, rhydd a democrataidd, a bydd un person yn meddwl bod rhywbeth yn gywir, ac un arall yn anghytuno ac ati. Ond os gallwch gyflwyno cynigion ymarferol, rwy'n siŵr y byddant yn cael gwrandawiad ac yn destun dadl resymol yn y Senedd hon.

Deddfwriaeth yn y Senedd
Legislation at the Senedd

3. Sut bydd y Cwnsler Cyffredinol yn sicrhau trwy ddeddfwriaeth bod y Senedd yn gwasanaethu Cymru'n well? OQ60065

3. How will the Counsel General ensure via legislation that Wales is better served by the Senedd? OQ60065

Thank you for your question. We are creating, via the Senedd reform legislation, a more effective Senedd, with a greater ability and capacity to hold the Welsh Government to account, which also reflects the huge changes to Wales’s devolution settlement since 1999. These actions will help make Wales a more democratic country.

Diolch am eich cwestiwn. Drwy ddeddfwriaeth diwygio'r Senedd, rydym yn creu Senedd fwy effeithiol, gyda mwy o allu a chapasiti i ddwyn Llywodraeth Cymru i gyfrif, sydd hefyd yn adlewyrchu'r newidiadau enfawr i setliad datganoli Cymru ers 1999. Bydd y camau hyn yn helpu i wneud Cymru'n wlad fwy democrataidd.

Diolch. The case for Senedd expansion has always gone hand in hand with ensuring diverse and equal representation. It's been clear throughout the work of the expert panel and subsequent committees that this is instrumental to achieving better scrutiny, better policies and better legislation for the people of Wales, and the two pieces of planned legislation reflect this. I'm looking forward to taking part in the 'We belong here' event on Saturday 21 October, when women will be taking over the Senedd for an event designed to enthuse women to come into politics. But enthusiasm isn't enough. 

I can see that Janet Finch-Saunders is about to raise how crucial measures like job sharing will be to facilitate more women putting their names forward, so I'll concentrate instead on how the aims of the legislation will be delivered. In a statement in July, the First Minister said that the Government is

'committed to delivering the Special Purpose Committee’s recommendation in relation to encouraging political parties to publish diversity and inclusion strategies',

and that guidance would be available ahead of the next Senedd election to support and encourage parties to publish these strategies. Do you agree that this guidance should be published as soon as possible to prompt parties to act in good time, and has the Welsh Government considered an independent mechanism for monitoring parties' progress?

Diolch. Mae'r achos dros ehangu'r Senedd bob amser wedi mynd law yn llaw â sicrhau cynrychiolaeth amrywiol a chyfartal. Mae wedi bod yn amlwg trwy gydol gwaith y panel arbenigol a'r pwyllgorau dilynol fod hyn yn allweddol i sicrhau gwell craffu, gwell polisïau a gwell deddfwriaeth i bobl Cymru, ac mae'r ddwy ddeddfwriaeth a gynlluniwyd yn adlewyrchu hyn. Rwy'n edrych ymlaen at gymryd rhan yn y digwyddiad 'Lle i ni' ddydd Sadwrn 21 Hydref, pan fydd menywod yn meddiannu'r Senedd ar gyfer digwyddiad a gynlluniwyd i ennyn brwdfrydedd menywod i gamu i fyd gwleidyddiaeth. Ond nid yw brwdfrydedd yn ddigon. 

Gallaf weld bod Janet Finch-Saunders ar fin codi pa mor hanfodol fydd mesurau fel rhannu swyddi i'w gwneud yn haws i ragor o fenywod gamu ymlaen, felly fe wnaf ganolbwyntio yn hytrach ar sut y bydd nodau'r ddeddfwriaeth yn cael eu cyflawni. Mewn datganiad ym mis Gorffennaf, dywedodd y Prif Weinidog fod y Llywodraeth

'wedi ymrwymo i gyflawni argymhelliad y Pwyllgor Diben Arbennig mewn perthynas ag annog pleidiau gwleidyddol i gyhoeddi strategaethau amrywiaeth a chynhwysiant',

a byddai'r canllawiau hynny ar gael cyn etholiad nesaf y Senedd i gefnogi ac annog pleidiau i gyhoeddi'r strategaethau hyn. A ydych chi'n cytuno y dylid cyhoeddi'r canllawiau hyn cyn gynted â phosibl i annog pleidiau i weithredu mewn da bryd, ac a yw Llywodraeth Cymru wedi ystyried mecanwaith annibynnol ar gyfer monitro cynnydd y pleidiau?

Thank you for those points, and they are all important points. I think they're all points where there's an interest, actually, across all political parties in this Senedd. Of course, one of the bodies that already has that particular function is the Electoral Commission, and they have a specific role with regard to Welsh elections. So, they are an important body and, of course, they do provide a lot of analyses and evidence in terms of all those particular issues.

You're right—the issue of gender balance is something that has featured very significantly in this Senedd, and I would say, in many ways, there has been a lot of achievement and a lot of progress that has been made. Of course, diversity is more than gender; it is also in respect of issues around disability and accessibility, and, of course, we do have the elections Bill, which is also going to deal with some of those issues and support. So, there are certain overlaps between, for example, the Senedd reform and the elections legislation that we're introducing. In terms of diversity guidance, I think what is clear is that we need to have that in place as promptly as is reasonably possible. We need to have these things in place also, though, in accordance with the Gould convention, which is that they should be in place six months at least ahead of the Senedd elections. Those are things where I'm very keen that we implement as much as we can, on everything that we can, not just in accordance with Gould, but ahead of that, because not only is it the legislation, it's also the conduct orders and it's also all the work that has to go on with the electoral registration offices, it's all the preparation of the evidence, the information, and so on, that needs to go out. And, of course, that is very much work in progress, and I know this will be the subject matter of further discussions as we proceed, and no doubt, possibly, in respect of further legislation that will be forthcoming.

Diolch am y pwyntiau hynny, ac maent i gyd yn bwyntiau pwysig. Rwy'n credu eu bod i gyd yn bwyntiau lle mae diddordeb ar draws pob plaid wleidyddol yn y Senedd hon. Wrth gwrs, un o'r cyrff sydd eisoes â'r swyddogaeth benodol honno yw'r Comisiwn Etholiadol, ac mae ganddynt rôl benodol mewn perthynas ag etholiadau Cymru. Felly, maent yn gorff pwysig ac wrth gwrs, maent yn darparu llawer o ddadansoddiadau a thystiolaeth ar yr holl faterion hynny.

Rydych chi'n iawn—mae mater cydbwysedd rhwng y rhywiau yn rhywbeth sydd wedi cael lle blaenllaw yn y Senedd hon, ac mewn sawl ffordd, hoffwn ddweud bod llawer wedi'i gyflawni a llawer o gynnydd wedi'i wneud. Wrth gwrs, mae amrywiaeth yn ymwneud â mwy na rhywedd; mae hefyd yn ymwneud â materion fel anabledd a hygyrchedd, ac wrth gwrs, mae gennym y Bil etholiadau, sydd hefyd yn mynd i ymdrin â rhai o'r materion hynny a'r cymorth hwnnw. Felly, mae rhai pethau'n gorgyffwrdd rhwng, er enghraifft, diwygio'r Senedd a'r ddeddfwriaeth etholiadau yr ydym yn ei chyflwyno. O ran canllawiau amrywiaeth, credaf mai'r hyn sy'n glir yw bod angen inni gael hynny ar waith cyn gynted ag sy'n rhesymol bosibl. Fodd bynnag, mae angen i'r pethau hyn fod ar waith hefyd yn unol â chonfensiwn Gould, sef y dylent fod ar waith chwe mis fan lleiaf cyn etholiadau'r Senedd. Dyna bethau rwy'n awyddus iawn i ni eu gweithredu cymaint ag y gallwn, ar bopeth y gallwn, nid yn unig yn unol â Gould, ond cyn hynny, oherwydd mae'n ymwneud â'r gorchmynion ymddygiad hefyd, nid y ddeddfwriaeth yn unig, a'r holl waith y mae'n rhaid ei wneud gyda'r swyddfeydd cofrestru etholiadol, paratoi'r holl dystiolaeth, yr wybodaeth ac ati y bydd angen ei dosbarthu. Ac wrth gwrs, mae hwnnw'n waith sydd eisoes ar y gweill i raddau helaeth, ac rwy'n gwybod y bydd hyn yn destun trafodaethau pellach wrth inni fwrw ymlaen, ac efallai mewn perthynas â deddfwriaeth bellach a ddaw, mae'n siŵr.

14:55
Rhannu Swyddi ar gyfer Rolau Gweinidogol
Job Sharing for Ministerial Roles

4. Pa ystyriaeth a roddodd y Cwnsler Cyffredinol i gynnwys trefniadau rhannu swyddi ar gyfer rolau gweinidogol ym Mil Senedd Cymru (Aelodau ac Etholiadau)? OQ60062

4. What consideration did the Counsel General give to including job sharing for ministerial roles in the Senedd Cymru (Members and Elections) Bill? OQ60062

Thank you for your question. The Bill provides scope for a committee of the Senedd to include ministerial roles in its consideration of job sharing in the Senedd. Job sharing, and its practical and legislative implications, needs to be considered in a holistic way, and the Bill provides a pathway to achieve this.

Diolch am eich cwestiwn. Mae'r Bil yn rhoi cyfle i bwyllgor o'r Senedd gynnwys rolau gweinidogol wrth iddo ystyried rhannu swyddi yn y Senedd. Mae angen ystyried rhannu swyddi a'i oblygiadau ymarferol a deddfwriaethol mewn ffordd gyfannol, ac mae'r Bil yn darparu llwybr i gyflawni hyn.

Thank you. I have to say quite candidly that I disagree that either an elected Member role or a ministerial role can be shared. I also find it rather insulting that you intend to take forward electoral arrangements that would see positive discrimination for women, because, in my book, we have three women here in our group who've achieved this on their own merit and, I would like to think, across this Chamber. So, I'll make that point.

Now, the Senedd will be aware that Ken Skates, who I have—[Interruption.]

Diolch. Mae'n rhaid imi ddweud yn onest fy mod yn anghytuno y gellir rhannu rôl Aelod etholedig neu rôl weinidogol. Rwy'n ei chael yn sarhaus braidd hefyd eich bod yn bwriadu bwrw ymlaen â threfniadau etholiadol a fyddai'n gweld gwahaniaethu cadarnhaol i fenywod, oherwydd yn fy marn i mae gennym dair menyw yma yn ein grŵp ni sydd wedi cyflawni hyn ar sail eu teilyngdod eu hunain a, hoffwn feddwl, ar draws y Siambr hon. Felly, rwyf am wneud y pwynt hwnnw.

Nawr, bydd y Senedd yn ymwybodol fod Ken Skates—[Torri ar draws.]

I'd like the Member to finish her question, please—[Interruption.]

Hoffwn i'r Aelod orffen ei chwestiwn, os gwelwch yn dda—[Torri ar draws.]

Yes, and I'm a real woman—[Interruption.]

Ie, ac rwy'n fenyw go iawn—[Torri ar draws.]

I would like the Member to finish her question, Darren. Janet.

Hoffwn i'r Aelod orffen ei chwestiwn, Darren. Janet.

Thank you. The Senedd will be aware that Ken Skates, who I have much respect for, actually recently disclosed that he would still be in the Cabinet if job sharing was allowed, and I sometimes think that the Cabinet is worse off for not having him. Anyway, despite the case he put forward, I don't believe that job sharing should be any part of the electoral arrangements for this place, and certainly, when I have discussed this with members—members, as in constituents—they think the whole idea is undoable. A single Minister needs to be answerable—indeed, any single Member elected needs to be answerable and accountable. Of the 1,300 responses to a question on job sharing in this place, only 34 per cent agreed with the expert panel's recommendation, and 52 per cent disagreed. Now, it's—

Diolch. Bydd y Senedd yn ymwybodol fod Ken Skates, y mae gennyf lawer o barch tuag ato, wedi datgelu'n ddiweddar y byddai'n dal yn y Cabinet pe bai caniatâd ar y pryd iddo rannu swydd, ac rwy'n credu weithiau fod y Cabinet ar eu colled am nad yw yno. Beth bynnag, er gwaethaf yr achos y mae'n ei gyflwyno, nid wyf yn credu y dylai fod unrhyw ran i rannu swyddi yn y trefniadau etholiadol ar gyfer y lle hwn, ac yn sicr, pan fyddaf yn trafod hyn gydag aelodau—etholwyr, hynny yw—maent yn ystyried bod yr holl syniad yn anymarferol. Mae angen i un Gweinidog fod yn atebol—yn wir, mae angen i unrhyw un Aelod a etholir fod yn atebol. O'r 1,300 o ymatebion i gwestiwn ar rannu swyddi yn y lle hwn, dim ond 34 y cant oedd yn cytuno ag argymhelliad y panel arbenigol, a 52 y cant yn anghytuno. Nawr, mae'n—

Yes, okay. Thanks. Residents want elected Members to be accountable. So, can you clarify, Counsel General, whether you now wish to job share, or if you agree with me that Members should adopt the principle that they only take on ministerial responsibilities if they feel able, and, as such, Part 1, section 7 of the Bill should actually be scrapped?

Iawn, o'r gorau. Diolch. Mae trigolion eisiau i Aelodau etholedig fod yn atebol. Felly, a allwch chi egluro, Gwnsler Cyffredinol, p'un a ydych chi'n dymuno rhannu swydd nawr, neu a ydych chi'n cytuno y dylai'r Aelodau fabwysiadu'r egwyddor eu bod ond yn ymgymryd â chyfrifoldebau gweinidogol os ydynt yn teimlo y gallant wneud hynny, ac fel y cyfryw y dylid cael gwared ar Ran 1 adran 7 o'r Bil mewn gwirionedd?

Could I try and thank the Member for that contribution, and I suppose the inclarity of the actual question itself? It started off with certain references to issues around job sharing and how that was positive discrimination. Well, job sharing could, in fact, be male and male; it is not necessarily a gender matter. But, can I also say that—and I know I've repeated this many times—of course, there is no legislation, there is no legislation planned, there is no legislation that's going to be coming before the Senedd that will be seeking to implement job sharing? What there is is legislation that will facilitate, in the next Senedd, a debate. How that Senedd chooses to debate that, what it wishes to include, what it wishes to explore and to analyse—whether it is workable, whether it is not workable, at what level it might be workable, what might be the benefits, what would be the disadvantages, what might be the constitutional implications for democratic institutions—. Effectively, the legislation facilitates the tabling of a motion to do two things. One is a review of the workability of the legislation, but, secondly, for the Llywydd to table a resolution to enable it to be debated in the Senedd. I find it difficult to understand why you would not actually want the ability to have that debated within the Senedd. It clearly is a matter of interest. Where it goes is going to be a matter for the Senedd, but not for the Government.

A gaf fi geisio diolch i'r Aelod am y cyfraniad hwnnw, ac am aneglurder y cwestiwn ei hun mae'n debyg? Dechreuodd gyda chyfeiriadau penodol at faterion yn ymwneud â rhannu swyddi a sut roedd hynny'n wahaniaethu cadarnhaol. Wel, gallai rhannu swydd ddigwydd rhwng dau ddyn; nid yw o reidrwydd yn fater rhywedd. Ond a gaf fi ddweud hefyd—a gwn fy mod wedi ailadrodd hyn sawl gwaith—nad oes deddfwriaeth wedi'i chynllunio, wrth gwrs, nad oes deddfwriaeth i geisio gweithredu rhannu swyddi yn mynd i fod yn dod ger bron y Senedd? Yr hyn a geir yw deddfwriaeth a fydd yn hwyluso dadl yn y Senedd nesaf. Bydd y modd y mae'r Senedd honno'n dewis dadlau am hynny, yr hyn y mae'n dymuno ei gynnwys, yr hyn y mae'n dymuno ei archwilio a'i ddadansoddi—a yw'n ymarferol, a yw'n gyflawnadwy, ar ba lefel y gallai fod yn ymarferol, beth allai fod yn fanteision, beth fyddai'r anfanteision, beth allai fod yn oblygiadau cyfansoddiadol i sefydliadau democrataidd—. I bob pwrpas, mae'r ddeddfwriaeth yn hwyluso cyflwyno cynnig i wneud dau beth. Adolygiad o ymarferoldeb y ddeddfwriaeth yw un, ond yn ail, i'r Llywydd gyflwyno penderfyniad i'w gwneud yn bosibl trafod y ddeddfwriaeth yn y Senedd. Rwy'n ei chael hi'n anodd deall pam na fyddech chi eisiau'r gallu i'w thrafod yn y Senedd. Mae'n amlwg yn fater o ddiddordeb. Mater i'r Senedd, ond nid i'r Llywodraeth, fydd lle mae'n mynd.

15:00
Datganoli Pwerau Dŵr yn Llawn
Devolving Full Powers over Water

5. Pa drafodaethau y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'u cael â'r Gweinidog Newid Hinsawdd ynghylch datganoli pwerau dros ddŵr yn llawn i Gymru? OQ60045

5. What discussions has the Counsel General had with the Minister for Climate Change about devolving full powers over water to Wales? OQ60045

Thank you for that. I discuss a range of issues with the Minister for Climate Change through our regular meetings. Welsh Government committed to follow up on this work during two recent Senedd debates, in June and September. Officials have started considering next steps, including scoping out the full implications on other legislation.

Diolch am hynny. Rwy'n trafod amrywiaeth o faterion gyda'r Gweinidog Newid Hinsawdd drwy ein cyfarfodydd rheolaidd. Ymrwymodd Llywodraeth Cymru i fynd ar drywydd y gwaith hwn yn ystod dwy ddadl ddiweddar yn y Senedd, ym mis Mehefin a mis Medi. Mae swyddogion wedi dechrau ystyried y camau nesaf, gan gynnwys cwmpasu'r goblygiadau llawn ar ddeddfwriaeth arall.

Diolch yn fawr iawn. Rwy'n falch o glywed bod trafodaethau wedi cychwyn. Mi fyddwch chi'n deall yn iawn, wrth gwrs, fod hwn yn bwnc llosg ac yn bwnc emosiynol iawn i lawer iawn o bobl a chymunedau dwi'n eu cynrychioli yng Nghanolbarth a Gorllewin Cymru, a bod rheolaeth dros yr adnodd hanfodol hwn yn fater o bryder arbennig iddyn nhw.

Fel cafodd ei ddatguddio yn gynharach eleni, dyw Llywodraeth Cymru ddim wedi gwneud cais ffurfiol eto am ddatganoli pwerau llawn dros ddŵr, fel sy'n cael ei ganiatáu drwy adran 48(1) o Ddeddf Cymru 2017. Mae hynny yn siom enfawr i gymaint o bobl yng Nghymru, achos mae'r pwerau yma yn gwbl hanfodol i sicrhau bod pris teg yn cael ei roi am ddŵr Cymru, ei fod e'n ffordd i leihau biliau dŵr a glanhau ein hafonydd a'r moroedd. 

Thank you very much. I'm pleased to hear that discussions are ongoing. You will fully understand, of course, that this is a contentious issue and a very emotional issue for very many people and many of the communities I represent in Mid and West Wales, and that control over this crucial resource is a cause of particular concern for them.

As was revealed earlier this year, the Welsh Government hasn't formally requested the devolution of full powers over water, as is allowed through section 48(1) of the Wales Act 2017. That is a huge disappointment to so many people in Wales, because these powers are entirely crucial in ensuring that a fair price is paid for Welsh water, that it's a way of reducing water bills and cleaning up our rivers and seas. 

In June this year the Senedd passed a Plaid Cymru motion calling on the Welsh Government to request devolution of these powers. We are still waiting, even as Dŵr Cymru announces substantial price hikes. So, my question to the Minister today is this: what legal advice have you provided to the Minister for Climate Change on this and does this advice demonstrate any legal impediments to the immediate devolution of water powers? If so, what are they? And, finally, will you set out when you expect to see these powers devolved in full?

Ym mis Mehefin eleni, fe basiodd y Senedd gynnig Plaid Cymru yn galw ar Lywodraeth Cymru i ofyn am ddatganoli'r pwerau hyn. Rydym yn dal i aros, hyd yn oed wrth i Dŵr Cymru gyhoeddi codiadau sylweddol yn y prisiau. Felly, fy nghwestiwn i'r Gweinidog heddiw yw hwn: pa gyngor cyfreithiol a roesoch chi i'r Gweinidog Newid Hinsawdd ar hyn ac a yw'r cyngor hwn yn dangos unrhyw rwystrau cyfreithiol i ddatganoli pwerau dŵr ar unwaith? Os felly, beth ydynt? Ac yn olaf, a wnewch chi nodi pryd rydych chi'n disgwyl gweld y pwerau hyn yn cael eu datganoli'n llawn?

Thank you for the question and the analysis. The ongoing process of devolution means that we already have control over our water in Wales. That was achieved mainly through the 2017 Wales Act. The creation of Hafren Dyfrdwy in 2018 means that there are no longer any water companies operating mainly in England who also operate in Wales. So, in other words, the main purpose of the powers that you referred to, section 48(1) of the Wales Act, have already been delivered without the need to commence provision. But, nevertheless, we have committed to follow up on this work during the two recent Senedd debates that have already been referred to. Officials have begun the process of considering the next steps, including scoping the full implications on other legislation. So, any development that involves sourcing water from Wales would have to demonstrate economic, environmental and wider benefits for the people of Wales, as well as ensuring there is enough water for those that need it. Water companies wholly or mainly in Wales must follow the Welsh Government's guideline principles, and Welsh Ministers have a statutory role in the sign-off process for any business and development plans. There are, of course, the development of the water resource management plans. The companies obviously have an obligation to produce these plans. The water companies published their plans for 2024 for consultation between November 2022 and February 2023, in order to provide an opportunity to consider how the plans meet the demand and the requirement of Wales for the next 25 years.

Diolch am y cwestiwn a'r dadansoddiad. Mae'r broses ddatganoli barhaus yn golygu bod gennym reolaeth eisoes ar ein dŵr yng Nghymru. Cyflawnwyd hynny yn bennaf drwy Ddeddf Cymru 2017. Mae creu Hafren Dyfrdwy yn 2018 yn golygu nad oes unrhyw gwmnïau dŵr bellach sy'n gweithredu'n bennaf yn Lloegr ac sydd hefyd yn gweithredu yng Nghymru. Felly, mewn geiriau eraill, mae prif ddiben y pwerau y cyfeirioch chi atynt, adran 48(1) o Ddeddf Cymru, eisoes wedi'i gyflawni heb fod angen cychwyn y ddarpariaeth. Ond er hynny, rydym wedi ymrwymo i fynd ar drywydd y gwaith hwn yn y ddwy ddadl ddiweddar yn y Senedd y cyfeiriwyd atynt eisoes. Mae swyddogion wedi dechrau'r broses o ystyried y camau nesaf, gan gynnwys cwmpasu'r goblygiadau llawn ar ddeddfwriaeth arall. Felly, byddai'n rhaid i unrhyw ddatblygiad sy'n cynnwys cyrchu dŵr o Gymru ddangos buddion economaidd ac amgylcheddol a'r buddion ehangach i bobl Cymru, yn ogystal â sicrhau bod digon o ddŵr i'r rhai sydd ei angen. Rhaid i gwmnïau dŵr sy'n gyfan gwbl neu'n bennaf yng Nghymru ddilyn egwyddorion arweiniol Llywodraeth Cymru, ac mae gan Weinidogion Cymru rôl statudol yn y broses gymeradwyo ar gyfer unrhyw gynlluniau busnes a datblygu. Wrth gwrs, mae gennym broses ddatblygu cynlluniau rheoli adnoddau dŵr. Yn amlwg, mae gan y cwmnïau rwymedigaeth i gynhyrchu'r cynlluniau hyn. Cyhoeddodd y cwmnïau dŵr eu cynlluniau ar gyfer 2024 i ymgynghori arnynt rhwng Tachwedd 2022 a Chwefror 2023, er mwyn rhoi cyfle i ystyried sut mae'r cynlluniau'n ateb y galw a'r angen yng Nghymru ar gyfer y 25 mlynedd nesaf.

15:05
Fformiwla Barnett
The Barnett Formula

6. Pa gyngor y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i roi i Lywodraeth Cymru ynghylch statws cyfreithiol fformiwla Barnett mewn cysylltiad â HS2? OQ60048

6. What advice has the Counsel General provided to the Welsh Government regarding the legal status of the Barnett formula in relation to HS2? OQ60048

The Welsh Government’s position is that HS2 provides no overall benefit to Wales and it should therefore attract Barnett formula consequential funding.

Safbwynt Llywodraeth Cymru yw nad yw HS2 yn darparu unrhyw fudd cyffredinol i Gymru ac o'r herwydd, dylai ddenu cyllid canlyniadol fformiwla Barnett.

Diolch am yr ateb. Mae fy nghwestiwn atodol i yn dilyn o gwestiwn gan Adam Price ynghynt. Mae pob plaid yn y Senedd hon wedi galw ar i Gymru gael ei chyfran o arian HS2; wedi’r cyfan, mae ein trethi ni yn mynd i dalu am y prosiect, a phrosiect a fydd, mewn gwirionedd, yn cyfoethogi Llundain ymhellach ar draul cymunedau Cymru—wel, pam torri ar 800 mlynedd o draddodiad, wedi'r cyfan?

Yn ei araith i’r gynhadledd Lafur ddoe, fe neilltuodd eich arweinydd chi, Keir Starmer, adran gyfan i sôn am yr Alban. Fe gyfeiriodd at Ogledd Iwerddon ddwywaith, ond doedd yna ddim sôn o gwbl am Gymru yn ei araith, a phan ei fod o, Keir Starmer, wedi sôn am HS2 mewn perthynas â Chymru, mae e wedi gwrthod y syniad o roi cyfran deg i Gymru. Ydych chi'n rhannu ein siom ni yma nad ydy Starmer wedi ymrwymo i roi’r arian sy’n ddyledus i Gymru inni o HS2?

Thank you for that answer. My supplementary question follows on from a question by Adam Price earlier. Every party in the Senedd has called for Wales to receive our share of HS2 funding; after all, our taxes are going to pay for a project that will, in truth, enrich London further at the expense of Welsh communities—well, why break 800 years of tradition?

In his speech to the Labour conference yesterday, your leader Keir Starmer devoted an entire session to talking about Scotland. He made reference to Northern Ireland twice, but there was no mention at all of Wales in his speech, and when he, Keir Starmer, has mentioned HS2 in relation to Wales, he has rejected the idea of giving Wales its fair share. Do you share our disappointment here that Starmer has not committed to giving us the money that is due to Wales from HS2?

Well, of course there is a role for opposition, when it looks as though they're likely to come into Government, to be very cautious about the issues that they're going to present, particularly when they've not yet set out fully the manifestoes and so on. I am absolutely certain and convinced that Wales not only needs a UK Labour Government, but there are so many things that we want to do in Wales that relate to part of our devolved responsibilities, to our well-being, to our financial position, that can only be resolved with a Labour Government, and that's why it's so important that we have a Labour Government in Wales.

Can I just say in terms of that that we are also seeking through our own means to achieve an outcome? And I refer to the earlier answers that I gave—of course, the finance Minister is expected to meet with the Chief Secretary to the Treasury; those positions in respect of HS2 will be put. There are the options of the dispute resolution processes open to us, and we are basically going to put that particular case. That will be the most effective, the most efficient and the speediest way of actually achieving a Barnett consequential in respect of funding that is actually being incurred.

You are right, there was obviously a very significant focus on Scotland, but I think that is because within Scotland there had just been a rather significant by-election result for the Scottish Labour Party, and I think that was a rather natural reference and issue that was going to be raised at that particular conference. I'm sure we all welcome the new Member of Parliament for that particular constituency.

Wel, wrth gwrs, pan fo'n edrych fel pe bai'n debygol o ddod yn Llywodraeth, mae yna rôl i'r wrthblaid fod yn ofalus iawn ynghylch y materion y maent yn mynd i'w cyflwyno, yn enwedig pan nad ydynt eto wedi nodi'r maniffestos yn llawn ac yn y blaen. Rwy'n gwbl sicr ac yn argyhoeddedig, nid yn unig fod Cymru angen Llywodraeth Lafur yn y DU, ond mae cymaint o bethau yr ydym am eu gwneud yng Nghymru sy'n ymwneud â rhan o'n cyfrifoldebau datganoledig, o ran ein llesiant, ein sefyllfa ariannol, na ellir ond eu datrys gyda Llywodraeth Lafur, a dyna pam ei bod mor bwysig fod gennym Lywodraeth Lafur yng Nghymru.

A gaf fi ddweud ar hynny ein bod hefyd yn ceisio cyflawni canlyniad trwy ein dulliau ein hunain? Ac rwy'n cyfeirio at yr atebion cynharach a roddais—wrth gwrs, mae disgwyl i'r Gweinidog cyllid gyfarfod â Phrif Ysgrifennydd y Trysorlys; bydd y safbwyntiau mewn perthynas â HS2 yn cael eu cyflwyno. Mae gennym opsiynau o ran y prosesau datrys anghydfod sydd ar gael inni, ac yn y bôn, rydym yn mynd i gyflwyno'r achos hwnnw. Dyna fydd y ffordd fwyaf effeithiol, fwyaf effeithlon a chyflymaf o gael arian canlyniadol Barnett mewn perthynas â'r cyllid a gaiff ei wario.

Rydych chi'n iawn, yn amlwg roedd ffocws sylweddol iawn ar yr Alban, ond rwy'n credu bod hynny oherwydd bod yna ganlyniad isetholiad go arwyddocaol newydd ddigwydd i Blaid Lafur yr Alban, a chredaf fod hwnnw'n gyfeiriad eithaf naturiol ac yn fater a oedd yn mynd i gael ei godi yn y gynhadledd honno. Rwy'n siŵr ein bod i gyd yn croesawu'r Aelod Seneddol newydd ar gyfer yr etholaeth honno.

Tân Gwyllt
Fireworks

7. Pa gyngor cyfreithiol y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i roi i Lywodraeth Cymru ynghylch ei phwerau i reoli'r defnydd o dân gwyllt? OQ60051

7. What legal advice has the Counsel General given to the Welsh Government regarding its powers to control the use of fireworks? OQ60051

Thank you for that. The safe use of fireworks—and again, bonfire night is approaching—is an issue we take extremely seriously and we support tighter regulations to underpin their responsible use. Powers to regulate and control the use of fireworks remain with the UK Government.

Diolch am hynny. Mae'r defnydd diogel o dân gwyllt—ac eto, mae noson tân gwyllt yn agosáu—yn fater rydym o ddifrif yn ei gylch ac rydym yn cefnogi rheoliadau llymach i bwysleisio'r angen i'w defnyddio'n gyfrifol. Mae pwerau i reoleiddio a rheoli'r defnydd o dân gwyllt yn parhau gyda Llywodraeth y DU.

Diolch, Cwnsler. You will be aware perhaps that two young boys in my region were seriously injured by fireworks that were set off in a park in Hengoed last week. Rhydian Guzvic, one of the parents of the boys, was quoted on the BBC saying that fireworks 'need tighter restrictions', and that

'Either you need a licence to buy them or a complete ban.'

Could I ask what discussions you as a Welsh Government have had or will have with the Westminster Government about limiting the sale of fireworks and, in consultation with emergency services, bring forward a ban on their use and their sale other than for professional displays? What assurances can you give people about any unintended consequences of any bans or restrictions? And finally, does the Welsh Government have a view on the proposals put forward by the British Fireworks Association, including a call for tougher sentencing for letting fireworks off in a public place I'm sure you'll join me in sending very best wishes to the families of those poor little boys who were so badly hurt last week.

Diolch, Gwnsler. Fe fyddwch yn ymwybodol efallai fod dau fachgen ifanc yn fy rhanbarth wedi cael eu hanafu'n ddifrifol gan dân gwyllt a gyneuwyd mewn parc yn Hengoed yr wythnos diwethaf. Dyfynnwyd Rhydian Guzvic, un o rieni'r bechgyn, ar y BBC yn dweud bod 'angen cyfyngiadau llymach' ar dân gwyllt, a

'Naill ai dylai fod angen trwydded i'w prynu neu eu gwahardd yn llwyr.'

A gaf fi ofyn pa drafodaethau rydych chi fel Llywodraeth Cymru wedi'u cael, neu y byddwch chi'n eu cael gyda Llywodraeth San Steffan ynghylch cyfyngu ar werthu tân gwyllt, ac mewn ymgynghoriad â'r gwasanaethau brys, yn cyflwyno gwaharddiad ar eu defnydd a'u gwerthiant ac eithrio ar gyfer arddangosiadau proffesiynol? Pa sicrwydd y gallwch ei roi i bobl am unrhyw ganlyniadau anfwriadol yn sgil unrhyw waharddiadau neu gyfyngiadau? Ac yn olaf, a oes gan Lywodraeth Cymru farn ar y cynigion a gyflwynwyd gan Gymdeithas Tân Gwyllt Prydain, yn cynnwys galwad am ddedfrydu llymach am gynnau tân gwyllt mewn man cyhoeddus. Rwy'n siŵr y gwnewch chi ymuno â mi i anfon ein dymuniadau gorau i deuluoedd y bechgyn bach a gafodd eu hanafu mor ddrwg yr wythnos diwethaf.

15:10

Can I, first of all, just reflect those latter points? In the era I grew up in, a long time ago, the approach to fireworks was almost in a completely unregulated way, and there were quite horrific injuries, so it is of concern that we still have some of those injuries actually occurring. I think all our hearts go out to not only those families, to the children and the parents, for the concerns they have. I think the other concerns as well around fireworks, in terms of animal welfare—. We all are concerned about that in a way that wasn't the case many years ago as well.

One of the issues, of course, around fireworks is that it is a mostly reserved subject area. If tighter restrictions on firework sales and use are to be implemented, of course, they are within that reserved domain. There are some areas where we can work in. But, I mean, for example, some of the legislation that is not within our competence: the Fireworks Act 2003, the Fireworks Regulations 2004, the Pyrotechnic Articles (Safety) Regulations 2015, Explosives Act 1875, the Health and Safety at Work etc. Act 1974, the Consumer Protection Act 1987, and so on. Can I also say that I think all of us—? Many of us like fireworks, but we like them within a regulated environment—a community, safe environment. It is a tradition, and it is that, I think, that is the concern: the accessibility and the way in which they can be abused.

We've always been clear that we support tighter regulations to underpin the responsible use of fireworks and its implications for devolved matters. I mean, particularly, for example, our heath responsibilities, animal welfare, noise and—of course, indeed—air quality. The powers to restrict, as I've said, lie with the UK Government. The Fireworks Regulations 2004 prohibit the sale of excessively loud fireworks, and they banned the use of fireworks between 11 p.m. and 7 a.m. except for bonfire night, when the cut-off is midnight, or New Year's Eve and Diwali and Chinese new year, where there are other exceptions.

I think we are all—. Again, I make this as a completely non-party political point: this is something, I think, across all parties we're concerned about—the injury and the distress that can occur, basically, from the misuse of fireworks. We are committed to making our communities safer through reductions in anti-social behaviour, crime and indeed the fear of crime. We have most recently consulted on our draft noise and soundscape plan for 2023 to 2028. It outlines that we do not believe that the current legislation in England and Wales is adequate to protect vulnerable people and animals from the effect of firework noise. We are willing to work constructively with any UK Government administration that is open to improving the laws governing the sale and the use of fireworks in England and Wales.

Yn gyntaf oll, a gaf fi ategu'r pwyntiau olaf hynny? Yn yr oes y cefais fy magu ynddi, amser maith yn ôl, bron nad oedd unrhyw reoliadau yn gysylltiedig â thân gwyllt, ac fe welid anafiadau erchyll, felly, mae'n bryderus fod rhai o'r anafiadau hynny'n dal i ddigwydd. Rwy'n credu bod ein calonnau i gyd gyda'r teuluoedd hynny, y plant a'r rhieni, a'r pryderon sydd ganddynt. Rwy'n meddwl bod y pryderon eraill hefyd mewn perthynas â thân gwyllt, o ran lles anifeiliaid—. Rydym i gyd yn poeni am hynny mewn ffordd nad oedd yn digwydd flynyddoedd lawer yn ôl hefyd.

Un o'r pethau gyda thân gwyllt yw ei fod yn faes sydd wedi'i gadw'n ôl at ei gilydd. Os bwriedir gweithredu cyfyngiadau llymach ar werthu a defnyddio tân gwyllt, wrth gwrs, maent yn digwydd yng nghyd-destun y meysydd a gedwir yn ôl. Mae yna rai meysydd lle gallwn weithio ynddynt. Ond, er enghraifft, dyma ychydig o'r ddeddfwriaeth nad yw o fewn ein cymhwysedd: Deddf Tân Gwyllt 2003, Rheoliadau Tân Gwyllt 2004, Rheoliadau Eitemau Pyrotechnegol (Diogelwch) 2015, Deddf Ffrwydron 1875, Deddf Iechyd a Diogelwch yn y Gwaith ac ati 1974, Deddf Diogelu Defnyddwyr 1987, ac yn y blaen. A gaf fi ddweud hefyd fy mod yn meddwl bod pob un ohonom—? Mae llawer ohonom yn hoffi tân gwyllt, ond rydym yn eu hoffi o fewn amgylchedd rheoledig—amgylchedd cymunedol, diogel. Mae'n draddodiad, a chredaf mai dyna'r pryder: yr hygyrchedd a'r ffordd y gellir eu cam-drin.

Rydym bob amser wedi bod yn glir ein bod yn cefnogi rheoliadau llymach i ategu'r defnydd cyfrifol o dân gwyllt a'i oblygiadau ar gyfer materion datganoledig. Hynny yw, yn fwyaf arbennig, er enghraifft, ein cyfrifoldebau iechyd, lles anifeiliaid, sŵn ac—wrth gwrs—ansawdd aer. Mae'r pwerau i gyfyngu, fel y dywedais, yn nwylo Llywodraeth y DU. Mae Rheoliadau Tân Gwyllt 2004 yn gwahardd gwerthu tân gwyllt sy'n gwneud gormod o sŵn, a gwaharddwyd defnyddio tân gwyllt rhwng 11p.m. a 7 a.m. ac eithrio ar noson tân gwyllt, pan fo'n cael ei ymestyn hyd at hanner nos, neu Nos Galan, Diwali a'r Flwyddyn Newydd Tsieineaidd, lle ceir eithriadau eraill.

Rwy'n meddwl ein bod i gyd—. Unwaith eto, rwy'n gwneud pwynt anwleidyddol, amhleidiol: mae hyn yn rhywbeth y credaf ein bod yn bryderus yn ei gylch ar draws pob plaid—yr anaf a'r gofid sy'n gallu digwydd, yn y bôn, yn sgil camddefnyddio tân gwyllt. Rydym wedi ymrwymo i wneud ein cymunedau'n fwy diogel drwy leihau ymddygiad gwrthgymdeithasol, troseddu, ac ofn trosedd yn wir. Yn fwyaf diweddar, rydym wedi ymgynghori ar ein cynllun sŵn a seinwedd drafft ar gyfer 2023 i 2028. Mae'n amlinellu nad ydym yn credu bod y ddeddfwriaeth bresennol yng Nghymru a Lloegr yn ddigon i ddiogelu pobl ac anifeiliaid sy'n agored i niwed rhag effaith sŵn tân gwyllt. Rydym yn barod i weithio'n adeiladol gydag unrhyw weinyddiaeth o Lywodraeth y DU sy'n agored i wella'r cyfreithiau sy'n rheoli'r gwerthiant a'r defnydd o dân gwyllt yng Nghymru a Lloegr.

I'd like to add my sympathies and best wishes to the boys who were injured last week as well. In the last Senedd, I also called for regulation on the sale of domestic fireworks, following an incident in my constituency in Newport where fireworks were thrown at an ambulance crew when they were answering a 999 call. The accessibility and availability of fireworks to the public continues to be a concern, and they seem to be more easily available than they ever have been. They're not just bought in our local shops; more of them are being bought online, and some of those ones that are being bought online are really made for fireworks displays, and large-scale commercial fireworks can really easily be bought online. So, we need to ensure that people are aware of how dangerous these fireworks are that they are purchasing, perhaps online, not just to people as well, but to animals, which you've mentioned, and the danger that they can cause and the damage. I think it's really important, as we go into the period when we'll be hearing more and seeing more fireworks set up, that we continue to highlight these dangers. Counsel General, can you continue to pursue those tighter restrictions with the UK Government that you've said that you will do, and can you help to promote the campaign about the sale of fireworks and the better use of fireworks in safe environments?

Hoffwn ychwanegu fy nghydymdeimlad a fy nymuniadau gorau i'r bechgyn a anafwyd yr wythnos diwethaf hefyd. Yn ystod y Senedd ddiwethaf, gelwais innau hefyd am reoleiddio'r gwerthiant o dân gwyllt domestig, yn dilyn digwyddiad yn fy etholaeth yng Nghasnewydd lle taflwyd tân gwyllt at griw ambiwlans pan oeddent yn ateb galwad 999. Mae hygyrchedd ac argaeledd tân gwyllt i'r cyhoedd yn parhau i fod yn bryder, ac mae'n ymddangos eu bod ar gael yn haws nag y buont erioed. Nid yn ein siopau lleol yn unig y cânt eu prynu; mae rhagor ohonynt yn cael eu prynu ar-lein, ac mae rhai o'r rheini sy'n cael eu prynu ar-lein wedi cael eu creu ar gyfer arddangosiadau tân gwyllt, a gellir prynu tân gwyllt masnachol ar raddfa fawr ar-lein yn hawdd iawn. Felly, mae angen inni sicrhau bod pobl yn ymwybodol o ba mor beryglus yw'r tân gwyllt y maent yn eu prynu, ar-lein o bosibl, nid yn unig i bobl, ond i anifeiliaid hefyd, fel roeddech chi'n sôn, a'r perygl y gallant ei achosi a'r niwed. Wrth inni gyrraedd yr adeg pan fyddwn yn clywed rhagor ac yn gweld mwy o dân gwyllt yn cael eu gosod, rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn ein bod yn parhau i dynnu sylw at y peryglon hyn. Gwnsler Cyffredinol, a allwch chi barhau i fynd ar drywydd y cyfyngiadau llymach hynny gyda Llywodraeth y DU fel rydych chi wedi dweud y byddwch yn ei wneud, ac a allwch chi helpu i hyrwyddo'r ymgyrch ynghylch gwerthu tân gwyllt a gwell defnydd o dân gwyllt mewn amgylcheddau diogel?

Thank you for that, and thank you for the fact that you often raise this matter and for the discussions that we've had in the past, and the discussions, no doubt, that are going to be ongoing. I mean, there are potential areas—. The Scottish Government, for example, introduced a Fireworks and Pyrotechnic Articles (Scotland) Act 2022 to tighten conditions over the sale and use. I think the difference there, of course, is that their devolution settlement is different. It's unfortunate that that is the case, because I think otherwise there are things we could do that would tie in with our noise and soundscape plan. So, we're sort of looking at things from slightly different angles to deal with it in some of those areas that are possibly within our competence, and I know that that will go on.

The other important area, of course, that's taken place is that there is consistent work that goes on with the Welsh police and crime commissioners and with the police forces generally. One of the aspects to fireworks is, of course, that there's sometimes an association with anti-social behaviour, and particularly with bonfires, and we've seen those disturbing incidents in the past as well. I remember that very much when I first came to Cardiff in 1973; there used to be a big bonfire by the Taff embankment. It's unfortunate that there still are some of those incidents.

So, I don't think it's a case of it's any one ministerial—. Certainly not in terms of my specific one; I can obviously comment in respect of aspects of the devolution and constitutional arrangements, but, of course, it does come into other ministerial responsibilities, and I think it's about working collectively through all those particular agencies at the moment to try and achieve those best outcomes and to ensure that people who do want to enjoy fireworks can do so, but they can do so safely and without risk of injury. This is something I think we do have to keep monitoring, keep engaging with, and try to achieve, I think, better and tighter legislation in due course.

Diolch am hynny, a diolch am godi'r mater hwn yn aml ac am y trafodaethau a gawsom yn y gorffennol, a'r trafodaethau sy'n mynd i barhau, heb amheuaeth. Hynny yw, mae yna feysydd posib—. Er enghraifft, cyflwynodd Llywodraeth yr Alban Ddeddf Tân Gwyllt ac Eitemau Pyrotechnegol (yr Alban) 2022 i dynhau amodau gwerthiant a defnydd. Rwy'n credu mai'r gwahaniaeth yno, wrth gwrs, yw bod eu setliad datganoli yn wahanol. Mae'n anffodus mai felly y mae, oherwydd rwy'n credu fel arall fod yna bethau y gallem eu gwneud a fyddai'n cyd-fynd â'n cynllun sŵn a seinwedd. Felly, rydym yn edrych ar bethau o onglau ychydig yn wahanol er mwyn ymdrin â hyn o fewn rhai o'r meysydd hynny sydd o bosibl o fewn ein cymhwysedd, ac rwy'n gwybod y bydd hynny'n parhau.

Y maes pwysig arall sydd wedi digwydd yw bod gwaith cyson yn mynd rhagddo gyda chomisiynwyr heddlu a throseddu Cymru a chyda'r heddluoedd yn gyffredinol. Un o'r agweddau ar dân gwyllt, wrth gwrs, yw bod cysylltiad weithiau ag ymddygiad gwrthgymdeithasol, ac yn enwedig gyda choelcerthi, ac rydym wedi gweld y digwyddiadau annifyr hynny yn y gorffennol hefyd. Rwy'n cofio hynny'n glir pan ddeuthum i Gaerdydd am y tro cyntaf yn 1973; roedd coelcerth fawr yn arfer bod ger arglawdd Taf. Mae'n anffodus fod rhai o'r pethau hyn yn dal i ddigwydd.

Felly, rwy'n meddwl nad yw'n achos i un Gweinidog—. Yn sicr nid i mi'n benodol; gallaf yn amlwg wneud sylw mewn perthynas ag agweddau ar ddatganoli a threfniadau cyfansoddiadol, ond wrth gwrs, mae'n berthnasol i gyfrifoldebau gweinidogol eraill, ac rwy'n credu ei fod yn ymwneud â gweithio ar y cyd trwy'r holl asiantaethau hynny ar hyn o bryd i geisio cyflawni'r canlyniadau gorau a sicrhau bod pobl sydd am fwynhau tân gwyllt yn gallu gwneud hynny, ond y gallant wneud hynny'n ddiogel a heb berygl o gael eu hanafu. Mae hyn yn rhywbeth y credaf fod yn rhaid inni barhau i'w fonitro, parhau i ymgysylltu yn ei gylch, a cheisio cyflawni deddfwriaeth well a llymach maes o law.

15:15
Dulliau Gwyliadwriaeth Adnabod Wynebau Byw
Live Facial Recognition Surveillance

8. Pa gyngor cyfreithiol y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i roi i Lywodraeth Cymru ynghylch effaith defnyddio dulliau gwyliadwriaeth adnabod wynebau byw ar hawliau dinasyddion Cymru i breifatrwydd a’u rhyddid mynegiant? OQ60075

8. What legal advice has the Counsel General provided to the Welsh Government on the impact of live facial recognition surveillance deployments on the rights to privacy and freedom of expression of Welsh citizens? OQ60075

Thank you. The use of live facial recognition technology is an operational decision for the police. Policing is a reserved matter and the responsibility of the Home Office. 

Diolch. Mae'r defnydd o dechnoleg adnabod wynebau byw yn benderfyniad gweithredol i'r heddlu. Mae plismona yn fater a gadwyd yn ôl ac yn gyfrifoldeb i'r Swyddfa Gartref. 

Presiding Officer, I'm sure you're aware that at the top of the Premier League table, unfortunately, there are two London football clubs, and, unlike the Counsel General, I'm not a fan of either of them. But I did take note—my colleague Joyce Watson, of course, is—but I did take note, when they played each other earlier last month, and that was because of the use of live facial recognition technology, being deployed against people whose only crime that day was wanting to watch the football with their friends and family. This is not the first case where live facial recognition technology has been used, and it's not just in England; we've seen it in the game of Cardiff City versus Swansea City in 2020; we've seen, in March 2018, South Wales Police using this type of technology at a peaceful demonstration. I was at a concert here in Cardiff some weeks ago where it was used again. Minister, I understand this is an operational matter for the police, and intervention does lie within UK Government competence, but what steps can the Welsh Government take to ensure that, when live facial technology is being used in Wales, it's used in a fair and proportional manner?

Lywydd, rwy'n siŵr eich bod yn ymwybodol fod dau glwb pêl-droed yn Llundain ar frig tabl yr Uwch Gynghrair, yn anffodus, ac yn wahanol i'r Cwnsler Cyffredinol, nid wyf yn cefnogi'r naill na'r llall. Ond fe nodais—mae fy nghyd-Aelod, Joyce Watson, yn gefnogwr wrth gwrs—ond fe wneuthum nodi'r gêm, pan oeddent yn chwarae ei gilydd yn gynharach fis diwethaf, a hynny oherwydd y defnydd o dechnoleg adnabod wynebau byw, a gâi ei defnyddio yn erbyn pobl nad oedd yn cyflawni unrhyw drosedd y diwrnod hwnnw heblaw gwylio gêm bêl-droed gyda'u ffrindiau a'u teulu. Nid dyma'r achos cyntaf lle mae technoleg adnabod wynebau byw wedi cael ei defnyddio, ac nid yn Lloegr yn unig; fe'i gwelsom yng ngêm Caerdydd yn erbyn Abertawe yn 2020; ym mis Mawrth 2018, gwelsom Heddlu De Cymru yn defnyddio technoleg o'r fath mewn protest heddychlon. Roeddwn mewn cyngerdd yma yng Nghaerdydd rai wythnosau yn ôl lle cafodd ei defnyddio eto. Weinidog, rwy'n deall bod hwn yn fater gweithredol i'r heddlu, ac o fewn cymhwysedd Llywodraeth y DU y mae ymyrraeth, ond pa gamau y gall Llywodraeth Cymru eu cymryd i sicrhau, pan fydd technoleg adnabod wynebau byw yn cael ei defnyddio yng Nghymru, ei bod yn cael ei defnyddio'n deg ac yn gymesur?

Well, one of the big challenges facing our society and facing democratic societies across the world is the growth of artificial intelligence and this type of technology, because, on the one hand, the benefits of technology have to be balanced against the civil liberties, the rights, the freedoms, of individuals. So, it is an issue, and you're right in terms of it being reserved, but we do recognise, I think, that many people have legitimate concerns as to how appropriately the balance between public safety and individual rights is being struck. This is something Ministers are actively exploring; we are engaging with South Wales Police to understand more about how the technology is actually being used, and, of course, you're aware of the legal action that took place around that particular issue, and the safeguards that are in place to reduce the impact on people's privacy.

Additionally, we're liaising with the House of Lords Justice and Home Affairs Committee to understand more on this subject, following their detailed work in this area. Can I say, I'm also very interested, and looking at—and I'm sure it will be a significant feature—the work that's going on within the European Union on this? Because they have adopted a draft regulation on the use of artificial intelligence, the Artificial Intelligence Act. That will form the basis of a text that the European Commission will negotiate with the Council of the European Union—that is, with the member states. And it has been a debate going on for some time—first proposed in April 2021 through the European Commission, the European Council adopted the position in 2022, the European Parliament adopted a text with some amendments in June 2023—and the intention is to have legislation that is in place by 2026 across all the EU countries. I think that work that's being done is something I think we certainly want to share in, we want to understand and may be of significant importance to us. It's a great pity that we are not part of that process in being able to engage in it. But, nevertheless, we can monitor and learn from that as part of the ongoing discussions that are taking place, not only on this, but also all the other implications of the use of artificial intelligence.

Wel, un o'r heriau mawr sy'n wynebu ein cymdeithas ac sy'n wynebu cymdeithasau democrataidd ledled y byd yw twf deallusrwydd artiffisial a'r math hwn o dechnoleg, oherwydd, ar y naill law, mae'n rhaid cydbwyso manteision technoleg yn erbyn rhyddid sifil, a hawliau a rhyddid unigolion. Felly, mae'n broblem, ac rydych chi'n gywir ei fod yn fater a gedwir yn ôl, ond rwy'n credu ein bod yn cydnabod bod gan lawer o bobl bryderon dilys ynglŷn â pha mor briodol yw'r cydbwysedd rhwng diogelwch y cyhoedd a hawliau unigol. Mae hyn yn rhywbeth y mae Gweinidogion wrthi'n ei archwilio; rydym yn ymgysylltu â Heddlu De Cymru i ddeall mwy ynglŷn â'r modd y caiff y dechnoleg ei defnyddio, ac wrth gwrs, rydych yn ymwybodol o'r camau cyfreithiol a gododd mewn perthynas â'r mater penodol hwnnw, a'r mesurau diogelu sydd ar waith i leihau'r effaith ar breifatrwydd pobl.

Yn ogystal, rydym yn cysylltu â Phwyllgor Cyfiawnder a Materion Cartref Tŷ'r Arglwyddi i ddeall mwy am y pwnc hwn, gan ddilyn eu gwaith manwl yn y maes. Os caf ddweud, mae gennyf ddiddordeb mawr hefyd, ac rwy'n edrych—ac rwy'n siŵr y bydd yn nodwedd arwyddocaol—ar y gwaith sy'n mynd rhagddo yn yr Undeb Ewropeaidd ar hyn? Oherwydd maent wedi mabwysiadu rheoliad drafft ar y defnydd o ddeallusrwydd artiffisial, y Ddeddf Deallusrwydd Artiffisial. Bydd honno'n sail i destun y bydd y Comisiwn Ewropeaidd yn ei drafod gyda Chyngor yr Undeb Ewropeaidd—hynny yw, gyda'r aelod-wladwriaethau. Ac mae wedi bod yn ddadl a fu'n mynd rhagddi ers peth amser—dadl a gynigiwyd gyntaf ym mis Ebrill 2021 trwy'r Comisiwn Ewropeaidd, a mabwysiadodd y Cyngor Ewropeaidd y safbwynt yn 2022, mabwysiadodd Senedd Ewrop destun gyda rhai diwygiadau ym mis Mehefin 2023—a'r bwriad yw cael deddfwriaeth a fydd ar waith erbyn 2026 ar draws holl wledydd yr UE. Rwy'n credu bod y gwaith sy'n cael ei wneud yn rhywbeth y credaf ein bod yn sicr am ei rannu, am ei ddeall a gallai fod yn bwysig iawn i ni. Mae'n drueni mawr nad ydym yn rhan o'r broses honno i allu cymryd rhan ynddi. Ond serch hynny, gallwn fonitro a dysgu o hynny fel rhan o'r trafodaethau parhaus sy'n digwydd, nid yn unig ar hyn, ond ar holl oblygiadau eraill y defnydd o ddeallusrwydd artiffisial yn ogystal.

15:20
3. Cwestiynau i Gomisiwn y Senedd
3. Questions to the Senedd Commission

Eitem 3 yw cwestiynau i Gomisiwn y Senedd, ac mae cwestiwn 1 gan Peter Fox, i'w ateb gan Ken Skates. Peter Fox.

Item 3 is questions to the Senedd Commission, and the first question is from Peter Fox and will be answered by Ken Skates. Peter Fox.

Diwygio'r Senedd
Senedd Reform

1. Beth yw'r costau a ragwelir i Gomisiwn y Senedd yn sgil diwygio'r Senedd? OQ60079

1. What are the anticipated costs of Senedd reform to the Senedd Commission? OQ60079

Well, can I thank Peter Fox for the question? So, the best estimate of the anticipated costs of the Senedd reform to the Senedd Commission are presented in a regulatory impact assessment, which, as the Member knows, is accompanying the Welsh Government’s Senedd Cymru (Members and Elections) Bill. Over the eight years that we've appraised the costs, they are set by the Welsh Government to be in the total of £88 million to £106 million. These costs include estate adaptations and also additional staff costs, as well as the additional determination costs for the new Members themselves and of course their staff. These costs will doubtlessly be refined as we plan our budgets, and preparations for the Commission's 2024-25 draft budget have led to refined plans for that year when compared with the RIA cost estimates.

A gaf fi ddiolch i Peter Fox am y cwestiwn? Cyflwynir yr amcangyfrif gorau o gostau disgwyliedig diwygio'r Senedd i Gomisiwn y Senedd mewn asesiad effaith rheoleiddiol, sydd, fel y gŵyr yr Aelod, yn cyd-fynd â Bil Senedd Cymru (Aelodau ac Etholiadau) Llywodraeth Cymru. Dros yr wyth mlynedd y buom yn arfarnu'r costau, nododd Llywodraeth Cymru mai'r cyfanswm yw £88 miliwn i £106 miliwn. Mae'r costau hyn yn cynnwys addasiadau i'r ystad a chostau staff ychwanegol, yn ogystal â chostau dyfarniadau ychwanegol i Aelodau newydd eu hunain, ac i'w staff wrth gwrs. Mae'n siŵr y bydd y costau hyn yn cael eu mireinio wrth inni gynllunio ein cyllidebau, ac mae'r paratoadau ar gyfer cyllideb ddrafft 2024-25 y Comisiwn wedi arwain at gynlluniau wedi'u mireinio ar gyfer y flwyddyn honno o'u cymharu ag amcangyfrifon cost yr asesiad effaith rheoleiddiol.

Thank you, Commissioner, and I appreciate that we've had these conversations in other forums as well. But, as we all know, the current predicted costs for the Senedd Commission, as you just pointed out, are considerable, to say the least. And it will cost, as you pointed out, an estimated £6 million to expand the facilities required and around £100 million over eight years to cover the other costs—staffing, allowances et cetera. But I was concerned by the First Minister's claims, and I quote, that he said that:

'It will be 2026 before any of these bills have to be paid'.

Well, we know there'll be some bills on the way, which no doubt will have to be paid. But this strikes me as a lack of forward planning, and I'm not sure it's wise to essentially Klarna this cost, especially during a time when Ministers have been told to make cuts to prevent £900 million-worth of a projected shortfall in funding. With this in mind, Commissioner, how certain is the Commission that the expansion will fall within the projected costs, and does the Commission have any concerns that there may not be enough funding available in 2026, as a result of Welsh Government perhaps having to prioritise key services such as the NHS, as none of us know where the money is coming from yet? What contingency plans will be put in place?

Diolch, Gomisiynydd, ac rwy'n derbyn ein bod wedi cael y sgyrsiau hyn mewn fforymau eraill hefyd. Ond fel y gŵyr pawb ohonom, mae'r costau disgwyliedig presennol ar gyfer Comisiwn y Senedd, fel y nodwyd gennych nawr, yn sylweddol a dweud y lleiaf. Ac fel y nodoch chi, bydd yn costio £6 miliwn amcangyfrifedig i ehangu'r cyfleusterau sydd eu hangen a thua £100 miliwn dros wyth mlynedd i dalu'r costau eraill—staffio, lwfansau ac ati. Ond roeddwn yn bryderus ynghylch honiadau'r Prif Weinidog, ac rwy'n dyfynnu, ei fod wedi dweud:

'Fe fydd hi'n 2026 cyn bod rhaid talu unrhyw un o'r biliau hyn.'

Wel, rydym yn gwybod y bydd yna filiau ar y ffordd, ac mae'n siŵr y bydd yn rhaid eu talu. Ond mae hyn yn fy nharo i fel diffyg blaengynllunio, ac nid wyf yn siŵr ei bod yn ddoeth i drin y gost hon fel Klarna, i bob pwrpas, yn enwedig ar adeg pan ddywedwyd wrth Weinidogion am wneud toriadau i atal gwerth £900 miliwn o ddiffyg a ragwelir yn y cyllid. Gyda hyn mewn golwg, Gomisiynydd, pa mor sicr yw'r Comisiwn y bydd yr ehangu'n dod o fewn y costau a ragwelir, ac a oes gan y Comisiwn unrhyw bryderon na fydd digon o gyllid ar gael yn 2026, o ganlyniad i'r angen i Lywodraeth Cymru flaenoriaethu gwasanaethau allweddol fel y GIG efallai, gan nad oes yr un ohonom yn gwybod eto o ble y daw'r arian? Pa gynlluniau wrth gefn a roddir ar waith?

I think Peter Fox raises a number of important questions there. First of all, the process, which is to plan for reform over several financial years. Of course, we do as a Commission run a very tight budget, and, as can be seen by the draft budget we've been presenting to committees this autumn, it is incredibly difficult to create headroom to invest in areas that we would like to invest in, but which, at the moment, due to the cost-of-living pressures, make it prohibitive.

Now, as we look at the future costs of Senedd reform, we are, as the Member knows, classed as a major stakeholder. It's for the Government to make the argument for Senedd reform; it's for the Senedd Commission to respond to questions from the Government regarding the estimated costs. Those estimated costs that the Welsh Government are able to present are based on the raw data from the Commission. We're confident that our estimates, our data, are absolutely accurate. But, of course, in terms of planning for future budgets, our budget will be determined in no small part by the block grant that the Welsh Government receives from the UK Government. And, of course, as we pursue those adaptations, those changes, that are necessary for Senedd reform, it's going to be absolutely vital that we receive sufficient funding to do so. But that's going to be a matter largely for the Welsh Government in future years.

Rwy'n credu bod Peter Fox yn codi nifer o gwestiynau pwysig yno. Yn gyntaf oll, y broses, sef cynllunio ar gyfer diwygio dros sawl blwyddyn ariannol. Wrth gwrs, fel Comisiwn rydym yn gweithredu ar gyllideb dynn iawn, ac fel y gwelir yn y gyllideb ddrafft y buom yn ei chyflwyno i bwyllgorau yr hydref hwn, mae'n anhygoel o anodd creu digon o le i fuddsoddi mewn meysydd yr hoffem fuddsoddi ynddynt, ond sydd, ar hyn o bryd, oherwydd y pwysau costau byw, yn gwneud hynny'n amhosibl.

Nawr, wrth inni edrych ar gostau diwygio'r Senedd yn y dyfodol, fel y gŵyr yr Aelod, cawn ein hystyried yn brif randdeiliad. Mater i'r Llywodraeth yw dadlau'r achos dros ddiwygio'r Senedd; Comisiwn y Senedd sydd i ymateb i gwestiynau gan y Llywodraeth ynghylch y costau amcangyfrifedig. Mae'r costau amcangyfrifedig y gall Llywodraeth Cymru eu cyflwyno yn seiliedig ar y data amrwd gan y Comisiwn. Rydym yn hyderus fod ein hamcangyfrifon, ein data, yn hollol gywir. Ond wrth gwrs, o ran cynllunio ar gyfer cyllidebau yn y dyfodol, bydd ein cyllideb yn cael ei phennu i raddau helaeth gan y grant bloc y mae Llywodraeth Cymru yn ei gael gan Lywodraeth y DU. Ac wrth gwrs, wrth inni fynd ar drywydd yr addasiadau hynny, y newidiadau sy'n angenrheidiol ar gyfer diwygio'r Senedd, fe fydd yn gwbl hanfodol ein bod yn cael digon o gyllid i'w wneud. Ond mater i Lywodraeth Cymru yn bennaf fydd hynny yn y blynyddoedd i ddod.

15:25
Perchnogion Ystâd Tŷ Hywel
The Owners of the Tŷ Hywel Estate

2. A oes gan y Comisiwn unrhyw wybodaeth am statws treth perchnogion ystâd Tŷ Hywel? OQ60054

2. Does the Commission hold any information regarding the tax status of the owners of the Tŷ Hywel estate? OQ60054

Tŷ Hywel is owned by Equitix Tiger English LP, and they're a limited partnership based in Leeds, but we do not hold any specific information on the tax status of the owners.

Mae Tŷ Hywel yn eiddo i Equitix Tiger English LP, ac maent yn bartneriaeth gyfyngedig wedi'i lleoli yn Leeds, ond nid oes gennym unrhyw wybodaeth benodol am statws treth y perchnogion.

Okay. So, Commissioner, does the Commission therefore hold any information at all on where the owners of the Tŷ Hywel estate are based, their tax status and whether they are linked to states not befitting our national Parliament? And if not, why not? 

Iawn. Felly, Gomisiynydd, a yw'r Comisiwn yn cadw unrhyw wybodaeth o gwbl ynglŷn â lle mae perchnogion ystad Tŷ Hywel wedi'u lleoli, eu statws treth ac a ydynt yn gysylltiedig â gwladwriaethau nad yw'n weddus i'n Senedd genedlaethol fod yn gysylltiedig â nhw? Os na, pam ddim? 

One of the problems that we've got with Tŷ Hywel, as the Member is aware, is that its ownership changes hands quite regularly, and I am aware of news articles back in, I think it was, 2015 that reported on the owners of Tŷ Hywel being individuals that perhaps we wouldn't necessarily want to do business with. But the Member will also be aware that we are looking, through our Cardiff Bay 2032 programme, at a number of options for the accommodation of Members, including the potential to purchase Tŷ Hywel, the potential to develop Tŷ Hywel for additional Members. In terms of the tax details, I understand that His Majesty's Revenue and Customs are the only source of tax information that is not available to the public, including ourselves, and sometimes it's provided at the time of signing a lease, but our lease was signed over a significant period many years ago. But if the Member has any information that she believes would be of interest to the Commission, I'd very much welcome it. 

Un o'r problemau sydd gennym gyda Thŷ Hywel, fel y gŵyr yr Aelod, yw bod ei berchnogaeth yn newid dwylo yn eithaf rheolaidd, ac rwy'n ymwybodol o erthyglau newyddion yn ôl yn 2015, rwy'n credu, a nododd fod perchnogion Tŷ Hywel yn unigolion na fyddem o reidrwydd eisiau gwneud busnes â nhw. Ond bydd yr Aelod hefyd yn ymwybodol ein bod yn edrych, drwy ein rhaglen Bae Caerdydd 2032, ar nifer o opsiynau ar gyfer llety i Aelodau, gan gynnwys y potensial i brynu Tŷ Hywel, y potensial i ddatblygu Tŷ Hywel ar gyfer Aelodau ychwanegol. O ran y manylion treth, deallaf mai Cyllid a Thollau Ei Fawrhydi yw'r unig ffynhonnell wybodaeth am dreth nad yw ar gael i'r cyhoedd, gan ein cynnwys ni ein hunain, ac o bryd i'w gilydd fe'i darperir ar adeg llofnodi les, ond llofnodwyd ein les ni dros gyfnod sylweddol flynyddoedd lawer yn ôl. Ond os oes gan yr Aelod unrhyw wybodaeth y mae'n credu y byddai o ddiddordeb i'r Comisiwn, buaswn yn ei chroesawu'n fawr. 

Cwestiwn 3 i'w ateb gan y Llywydd. James Evans. 

Question 3 is to be answered by the Llywydd. James Evans. 

Ystâd y Senedd
The Senedd Estate

3. Pa gynlluniau sydd gan y Comisiwn i gynyddu nifer yr ystafelloedd pwyllgora a’r ystafelloedd cyfarfod a all ddarparu ar gyfer cyfarfodydd a digwyddiadau ar draws ystâd y Senedd? OQ60070

3. What plans does the Commission have to increase the number of committee and meeting rooms that can accommodate meetings and events across the Senedd estate? OQ60070

Ar hyn o bryd, mae'r Comisiwn yn cynnal adolygiad i'r defnydd o ystâd y Senedd. Fel rhan o hyn, gofynnwyd am farn Aelodau a rhanddeiliaid eraill am ddigwyddiadau a mannau cyfarfod ar yr ystâd, a sut gellid sicrhau'r defnydd mwyaf priodol ac effeithlon o'r lleoliadau seneddol. Ystyriodd y Comisiwn bapur materion cychwynnol ar 25 Medi 2023 ar hyn. Bydd papur pellach gyda chynigion ar sut i fynd i'r afael â'r materion a nodwyd, a fframwaith ar sut i boblogi'r ystâd, yn cael ei gyflwyno i'r Comisiwn cyn diwedd eleni.

The Commission is currently undertaking a review into the use of the Senedd estate. As part of this, the views of Members and other stakeholders have been sought with regard to events and meeting places on the estate, and how to ensure the most appropriate and efficient use of the parliamentary venues. The Commission considered an initial issues paper on 25 September 2023 on this. A further paper with proposals on how to address the issues identified, and a framework on how to populate the estate, will be brought to the Commission before the end of this year. 

Diolch, Llywydd. I'd like to thank you for your answer. One of the reasons that it's been raised with me is holding events in the evening here on the Senedd estate, because we don't have adequate amounts of people to deliver the catering facilities and the security facilities in the evening over the estate—so, if we have an event over in the Pierhead and here in the Senedd itself. So, I'd just like to know what work the Commission is doing on this to make sure that we can have multiple events on in the evening. Because without us holding events here—. This is what our Parliament is about—to improve democracy, highlight those charities and organisations that come to us to do that—and I think it is the job of the Commission to try and facilitate that as much as possible.  

Diolch, Lywydd. Hoffwn ddiolch i chi am eich ateb. Un o'r rhesymau pam y cafodd ei godi gyda mi yw bod cynnal digwyddiadau gyda'r nos yma ar ystad y Senedd, am nad oes gennym ddigon o bobl i ddarparu'r cyfleusterau arlwyo a'r cyfleusterau diogelwch gyda'r nos ar yr ystad—felly, os oes gennym ddigwyddiad draw yn y Pierhead ac yma yn y Senedd ei hun. Felly, hoffwn wybod pa waith y mae'r Comisiwn yn ei wneud ynglŷn â hyn i sicrhau y gallwn gynnal sawl digwyddiad gyda'r nos. Oherwydd os nad ydym yn cynnal digwyddiadau yma—. Dyma yw pwrpas ein Senedd—gwella democratiaeth, rhoi sylw i elusennau a sefydliadau a ddaw atom i wneud hynny—a chredaf mai gwaith y Comisiwn yw ceisio hwyluso hynny gymaint â phosibl.  

I agree; I love to see vibrant activity on the Senedd estate. As I alluded to in my earlier response, the Commission is aware that Members are keen to engage themselves in the future use of the Senedd estate and how it, including the Pierhead, of course, is put to use, and the ability by Members and our partner organisations to use our estate. And therefore, we will be, in a Commission meeting in the very near future, discussing the feedback from Members and others that we've received over the past few months and coming forward with proposals for the future. But I do need to give one health warning, of course. We are in a time where resources are limited, financial resources are limited, and therefore the more events we put on, the more costs to the Commission of staffing those events. So, getting the balance right on all of that and meeting the aspirations I know that so many Members have to have greater activity and greater presence on our Senedd estate is important. But bear in mind as well that we now have hybrid facilities that mean that many of our events as well—or meetings certainly—can take place in a virtual setting, where members of the public and stakeholders can contribute from afar of Cardiff Bay as well. And we've invested quite heavily over the past few years in making sure that more and more of our committee rooms and private meeting rooms are able to accommodate hybrid events as well. 

Rwy'n cytuno; rwyf wrth fy modd yn gweld gweithgarwch bywiog ar ystad y Senedd. Fel y nodais yn fy ymateb cynharach, mae'r Comisiwn yn ymwybodol fod yr Aelodau'n awyddus i ymwneud â'r modd y defnyddir ystad y Senedd yn y dyfodol, gan gynnwys y Pierhead wrth gwrs, a'r gallu i Aelodau a'n sefydliadau partner ddefnyddio ein hystad. Ac felly, mewn cyfarfod o'r Comisiwn yn y dyfodol agos iawn, fe fyddwn yn trafod yr adborth a gawsom gan Aelodau ac eraill dros y misoedd diwethaf ac yn cyflwyno cynigion ar gyfer y dyfodol. Ond mae angen imi roi un rhybudd wrth gwrs. Rydym mewn cyfnod lle mae adnoddau'n gyfyngedig, mae adnoddau ariannol yn gyfyngedig, ac felly, po fwyaf o ddigwyddiadau a gynhaliwn, y mwyaf o gostau a fydd i'r Comisiwn am staffio'r digwyddiadau hynny. Felly, mae'n bwysig cael y cydbwysedd yn iawn yn hynny i gyd a chyflawni dyheadau cynifer o'r Aelodau i gael mwy o weithgarwch a mwy o bresenoldeb ar ystad y Senedd. Ond cofiwch hefyd fod gennym bellach gyfleusterau hybrid sy'n golygu bod modd cynnal llawer o'n digwyddiadau—neu gyfarfodydd yn sicr—mewn lleoliad rhithwir hefyd, lle gall aelodau o'r cyhoedd a rhanddeiliaid gyfrannu o leoliadau sy'n bell o Fae Caerdydd. Ac rydym wedi buddsoddi'n eithaf helaeth dros y blynyddoedd diwethaf i sicrhau bod mwy a mwy o'n hystafelloedd pwyllgor ac ystafelloedd cyfarfod preifat yn gallu darparu ar gyfer digwyddiadau hybrid hefyd.

Mae cwestiwn 4 i'w ateb gan Joyce Watson—John Griffiths. 

Question 4 is to be answered by Joyce Watson, and asked by John Griffiths. 

Ffyrdd o Fyw'n Iach ac yn Egniol
Healthy and Active Lifestyles

4. Sut y mae'r Comisiwn yn annog ffyrdd o fyw sy’n iach ac yn fwy egnïol ymhlith ei staff? OQ60072

4. How is the Commission encouraging staff to lead healthy and more active lifestyles? OQ60072

15:30

I thank you for the question. The physical and mental well-being of Senedd Commission staff is indeed a priority, with a well-being strategy in place outlining how the Commission supports that. That includes promoting physical and mental well-being, through awareness campaigns posted on the staff internet, and an internal well-being newsletter, which is published four times a year, and each Commission service area has its own well-being action plan. The Senedd Commission offers a range of corporate membership schemes to gyms and independent exercise groups, encouraging staff to be physically active, improve mental well-being and connectivity, whilst assisting financially, which reflects the four main areas of the Commission’s well-being strategy.

Diolch am eich cwestiwn. Mae llesiant corfforol a meddyliol staff Comisiwn y Senedd, yn flaenoriaeth yn wir, gyda strategaeth lesiant ar waith sy’n amlinellu sut mae’r Comisiwn yn cefnogi hynny. Mae hynny’n cynnwys hyrwyddo llesiant corfforol a meddyliol, drwy ymgyrchoedd ymwybyddiaeth sy'n cael eu postio ar fewnrwyd y staff, a chylchlythyr llesiant mewnol, a gyhoeddir bedair gwaith y flwyddyn, ac mae gan bob un o feysydd gwasanaeth y Comisiwn ei gynllun gweithredu llesiant ei hun. Mae Comisiwn y Senedd yn cynnig amrywiaeth o gynlluniau aelodaeth corfforaethol o gampfeydd a grwpiau ymarfer corff annibynnol, i annog staff i fod yn gorfforol egnïol, a gwella llesiant meddyliol a chysylltedd, gan ddarparu cymorth ariannol, sy’n adlewyrchu pedwar prif faes strategaeth llesiant y Comisiwn.

Diolch yn fawr. Yesterday, I was pleased to organise a well-being run and walk for Members of the Senedd. James, who's in the Chamber, was one who took part, as well as the health Minister, the education Minister, Jane Dodds, and others. It's always best not to start a list, isn't it, because you always forget somebody. [Laughter.] But it was very good, and we had health and sports people from Wales in attendance as well, and it was organised by the wonderful Parkrun Wales. The showers were very useful afterwards as well, Commissioner. And it was really good to see some Commission staff join us, particularly Helen McCarthy in the security team, who was very helpful in helping with the organisation, and I know that, outside work, she's a tour de force in championing running and exercising activities in south Wales. So, after the event, Commissioner, a number of Commission staff mentioned that they would be keen to set up a group, whether formally or informally, where they could come together and run or walk together on a regular basis. So, I just wonder whether you could give some thought to how the Commission could facilitate that as part of helping Commission staff lead more healthy and active lifestyles.

Diolch yn fawr. Ddoe, roeddwn yn falch o drefnu digwyddiad rhedeg a cherdded llesiant ar gyfer Aelodau’r Senedd. Roedd James, sydd yn y Siambr, yn un a gymerodd ran, yn ogystal â’r Gweinidog iechyd, y Gweinidog addysg, Jane Dodds, ac eraill. Mae bob amser yn well peidio â dechrau rhestr, onid yw, gan eich bod bob amser yn anghofio rhywun. [Chwerthin.] Ond roedd yn dda iawn, ac roedd gennym Gymry o'r maes iechyd a'r byd chwaraeon yno hefyd, ac fe’i trefnwyd gan fenter ardderchog Parkrun Cymru. Roedd y cawodydd yn ddefnyddiol iawn wedyn hefyd, Gomisiynydd. Ac roedd yn dda iawn gweld rhai o staff y Comisiwn yn ymuno â ni, yn enwedig Helen McCarthy yn y tîm diogelwch, a oedd yn barod iawn i helpu gyda'r gwaith trefnu, a gwn ei bod hi, y tu allan i'r gwaith, yn gwneud gwaith gwych ar hyrwyddo gweithgareddau rhedeg ac ymarfer corff yn ne Cymru. Felly, ar ôl y digwyddiad, Gomisiynydd, soniodd nifer o staff y Comisiwn y byddent yn awyddus i sefydlu grŵp, boed yn ffurfiol neu’n anffurfiol, lle gallent ddod ynghyd a rhedeg neu gerdded gyda’i gilydd yn rheolaidd. Felly, tybed a allech chi roi rhywfaint o ystyriaeth i sut y gallai'r Comisiwn hwyluso hynny fel rhan o'r gwaith o helpu staff y Comisiwn i fyw bywydau mwy iach ac egnïol.

Well, it seems to me like you all had great fun. I didn't join you, but running's not exactly my style. But the more serious point, which you make, is that it is always good for people to start their day in a healthy way. In terms of your particular ask, about the Senedd giving any help and support towards forming a group, that won't be my decision and mine alone, it will be a collective decision of the Commissioners, and also the availability of any staff to facilitate that. So, all I can say to you at this point is that I will take that back, I will talk to my colleagues, and you will receive the answer to your request in due course.

Wel, ymddengys i mi eich bod wedi cael llawer iawn o hwyl. Ni wneuthum ymuno â chi, ond nid rhedeg yw fy mhethau. Ond y pwynt mwy difrifol a wnewch yw ei bod bob amser yn dda i bobl ddechrau eu diwrnod mewn ffordd iach. O ran eich cwestiwn penodol, ynghylch y Senedd yn rhoi cymorth a chefnogaeth tuag at ffurfio grŵp, nid fy mhenderfyniad i'n unig fydd hynny, fe fydd yn benderfyniad i'r Comisiynwyr ei wneud ar y cyd, yn ogystal ag argaeledd unrhyw staff i hwyluso hynny. Felly, y cyfan y gallaf ei ddweud wrthych ar hyn o bryd yw y gwnaf nodi hynny, fe siaradaf â fy nghyd-Aelodau, ac fe gewch ateb i'ch cais maes o law.

Mae cwestiwn 5 i'w ateb gan Janet Finch-Saunders. Jenny Rathbone.

Question 5 is to be answered by Janet Finch-Saunders. Jenny Rathbone.

Datgarboneiddio Ystâd y Senedd
Decarbonising the Senedd Estate

5. Pa gynnydd y mae'r Comisiwn yn ei wneud o ran datgarboneiddio ystâd y Senedd? OQ60077

5. What progress is the Commission making on decarbonising the Senedd estate? OQ60077

Thank you. I know this is something very close to your heart, because you do raise these questions, and they're really good questions to ask. I'd like to start by thanking Matthew Jones and the team in our sustainability department. As we were pleased to detail in our recent sustainability annual report, which I hope all Members have read, we are making good progress with the short-term actions of our carbon-neutral strategy. We have been working on the efficiency savings in particular—the no-cost and low-cost measures, including behavioural change. We have a range of further measures planned before 2030 that will reduce our carbon footprint by more than half, before we need to look at making it net neutral. I'm pleased to announce that our connection to the Cardiff heat network has started to be built, however, it will be Cardiff Council that actually implement the making of that going online. Measures include reverting the buildings to more natural ventilation; installing solar photovoltaic panels and air-source heat pumps; and targeting our wider supply chain emissions. But we mustn't get too carried away as those will be very costly interventions. Last winter, our promise to reduce gas use by 15 per cent was a success. We minimised the use of air conditioning in the summer and are targeting even more measures this coming winter to reduce utility consumption.

Diolch. Gwn fod hyn yn rhywbeth sy'n agos iawn at eich calon, gan eich bod yn codi'r cwestiynau hyn, ac maent yn gwestiynau da iawn i'w gofyn. Hoffwn ddechrau drwy ddiolch i Matthew Jones a’r tîm yn ein hadran gynaliadwyedd. Fel roeddem yn falch o'i nodi yn ein hadroddiad blynyddol diweddar ar gynaliadwyedd, y gobeithiaf fod pob Aelod wedi’i ddarllen, rydym yn gwneud cynnydd da gyda chamau gweithredu tymor byr ein strategaeth carbon niwtral. Rydym wedi bod yn gweithio ar yr arbedion effeithlonrwydd yn enwedig—y mesurau di-gost a chost isel, gan gynnwys newid ymddygiad. Mae gennym ystod o fesurau pellach yn yr arfaeth cyn 2030 a fydd yn mwy na haneru ein hôl troed carbon, cyn inni ddechrau edrych ar ei wneud yn niwtral net. Rwy'n falch o gyhoeddi bod ein cysylltiad â rhwydwaith gwres Caerdydd wedi dechrau, ond Cyngor Caerdydd fydd yn gwneud y gwaith o'i roi ar-lein. Mae mesurau'n cynnwys newid systemau awyru adeiladau yn ôl i fod yn rhai mwy naturiol; gosod paneli solar ffotofoltäig a phympiau gwres ffynhonnell aer; a thargedu allyriadau ein cadwyn gyflenwi ehangach. Ond mae'n rhaid inni beidio â cholli arnom ein hunain gan y bydd y rheini'n ymyriadau costus iawn. Y gaeaf diwethaf, roedd ein haddewid i leihau’r defnydd o nwy 15 y cant yn llwyddiant. Fe wnaethom leihau’r defnydd o aerdymheru yn yr haf, ac rydym yn targedu mwy fyth o fesurau dros y gaeaf hwn i leihau ein defnydd o gyfleustodau.

15:35

Thank you for that answer—very interesting. I haven't read your sustainability annual report, but I will do. I will definitely scrutinise it, because, obviously, the important thing is that every penny we spend on energy is money we can't spend on something else. I would beg to disagree with you that we only use air conditioning to the minimum, because I have constantly been going into rooms where the air conditioning is blasting away, nobody in the room, and that's just frustrating. We rarely need air conditioning in this country, frankly, unless, of course, it's in a closed room like the Chamber. And I still find lights on when the sun is blazing. People just turn them on as a natural thing.

So, there's plenty to do, but I'm very pleased to see that you actually have a plan and you are implementing it, because that's incredibly important. We can't tell people to do things and then not do them ourselves. So, in the context of all the savings that we're having to make, just like all other public bodies, it's really important that we drive down our energy costs and endeavour to reach net zero as soon as we possibly can.

Diolch am eich ateb—diddorol iawn. Nid wyf wedi darllen eich adroddiad blynyddol ar gynaliadwyedd, ond fe wnaf. Byddaf yn bendant yn craffu arno, oherwydd yn amlwg, y peth pwysig yw bod pob ceiniog a wariwn ar ynni yn arian na allwn ei wario ar rywbeth arall. Rwy'n anghytuno â chi ein bod yn defnyddio cyn lleied â phosibl o aerdymheru, gan fy mod o hyd ac o hyd yn mynd i mewn i ystafelloedd lle mae'r aerdymheru wrthi fel lladd nadroedd, neb yn yr ystafell, ac mae hynny'n fy ngwneud yn rhwystredig. Anaml y bydd angen aerdymheru arnom yn y wlad hon a dweud y gwir, heblaw mewn ystafell gaeedig fel y Siambr, wrth gwrs. Ac rwy'n dal i weld goleuadau heb eu diffodd pan fydd yr haul yn tywynnu. Mae pobl yn eu rhoi ymlaen heb feddwl.

Felly, mae digon i'w wneud, ond rwy'n falch iawn o weld bod gennych gynllun a'ch bod yn ei roi ar waith, gan fod hynny'n hynod bwysig. Ni allwn ddweud wrth bobl am wneud pethau a pheidio â'u gwneud ein hunain. Felly, yng nghyd-destun yr holl arbedion y mae'n rhaid inni eu gwneud, yn union fel pob corff cyhoeddus arall, mae'n bwysig iawn ein bod yn lleihau ein costau ynni ac yn ymdrechu i gyrraedd sero net cyn gynted ag y gallwn.