Y Cyfarfod Llawn

Plenary

11/01/2023

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.

Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

1. Cwestiynau i’r Gweinidog Newid Hinsawdd
1. Questions to the Minister for Climate Change

Prynhawn da. Croeso i'r Cyfarfod Llawn o'r Senedd y prynhawn yma. Eitem gyntaf y prynhawn yma yw'r cwestiynau i'r Gweinidog Newid Hinsawdd, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Huw Irranca-Davies.

Good afternoon. Welcome to this Senedd Plenary meeting. The first item this afternoon is questions to the Minister for Climate Change, and the first question is from Huw Irranca-Davies.

Gwella Bioamrywiaeth Afonydd
Improving River Biodiversity

1. Pa gamau y mae'r Gweinidog yn eu cymryd i wella bioamrywiaeth yn afonydd Cymru? OQ58924

1. What steps is the Minister taking to improve biodiversity in the rivers of Wales? OQ58924

I am committed to improving biodiversity in Welsh rivers through tackling poor water quality. This includes reducing phosphate pollution and improving river habitats for migratory fish through the Rivers4Life project. Following the biodiversity deep-dive, I am also working with stakeholders to identify catchment-scale solutions to drive water quality improvements.

Rwyf wedi ymrwymo i wella bioamrywiaeth yn afonydd Cymru drwy fynd i’r afael ag ansawdd dŵr gwael. Mae hyn yn cynnwys lleihau llygredd ffosffad a gwella cynefinoedd afonydd ar gyfer pysgod mudol drwy brosiect Pedair Afon LIFE. Yn dilyn yr archwiliad dwfn bioamrywiaeth, rwyf hefyd yn gweithio gyda rhanddeiliaid i nodi atebion ar raddfa dalgylchoedd i ysgogi gwelliannau yn ansawdd dŵr.

Okay, I'd better declare my interest here as the Atlantic salmon champion, but biodiversity in our rivers is intrinsically tied up with issues of pollution, and the causes of pollution in our rivers are myriad, and resolving the problem will require a myriad of co-ordinated approaches, which I'm sure the Minister will want to see taken forward by the Wales better river quality taskforce. Agricultural pollution from nitrates and slurry run-off, combined sewage overflows and Victorian pipework now routinely, daily discharge effluent as we face increasing storm surges, and phosphates from poorly managed construction projects and more. Every river and watercourse is different and every package of solutions must also be different. So, Minister, can I ask you how and when you'll regularly update the Senedd on progress in line with the Water Environment (Water Framework Directive) (England and Wales) Regulations 2017, but also, and specifically, how you'll work with, and ultimately compel, all stakeholders to play their part in effort and investment in cleaning up our rivers and river catchments, restoring the richness of our biodiversity, including the salmon and the sewin, which two of us here in this Senedd champion?

Iawn, byddai’n well imi ddatgan buddiant yma fel hyrwyddwr eogiaid yr Iwerydd, ond mae cysylltiad annatod rhwng problemau llygredd a bioamrywiaeth yn ein hafonydd, ac mae achosion llygredd yn ein hafonydd yn niferus a bydd angen nifer o ddulliau gweithredu cydgysylltiedig i ddatrys y broblem, ac rwy'n siŵr y bydd y Gweinidog am i dasglu gwella ansawdd afonydd Cymru ddatblygu'r dulliau hynny. Mae llygredd amaethyddol o nitradau a slyri ffo, gorlifoedd carthffosiaeth cyfunol a phibwaith o oes Fictoria yn gollwng elifion yn gyson bellach, yn ddyddiol, wrth inni wynebu ymchwydd stormydd cynyddol, a ffosffadau o brosiectau adeiladu a reolir yn wael a mwy. Mae pob afon a chwrs dŵr yn wahanol, ac mae'n rhaid i bob pecyn o atebion fod yn wahanol hefyd. Felly, Weinidog, a gaf fi ofyn i chi sut a phryd y byddwch yn diweddaru'r Senedd yn rheolaidd ar gynnydd yn unol â Rheoliadau’r Amgylchedd Dŵr (y Gyfarwyddeb Fframwaith Dŵr) (Cymru a Lloegr) 2017, ond hefyd, ac yn benodol, sut y byddwch yn gweithio gyda, ac yn y pen draw, yn gorfodi, pob rhanddeiliad i chwarae eu rhan o ran ymdrech a buddsoddiad yn y broses o lanhau ein hafonydd a’n dalgylchoedd afonydd, gan adfer cyfoeth ein bioamrywiaeth, yn cynnwys yr eog a’r sewin, y mae'r ddau ohonom yn hyrwyddwyr ar eu rhan yma yn y Senedd?

I should also say, of course, I'm the native oyster champion, which requires good, clean water to be able to thrive as well. It's a very important question, Huw, and thank you for asking it. As you know, the better river quality taskforce has been established to evaluate the current approach to the management and regulation of overflows in Wales and to set out detailed plans to drive rapid change and improvement. The taskforce has Welsh Government, NRW, water companies and industry stakeholders providing independent advice to the taskforce and offering insight. Back in July, they published a storm overflows road map for Wales, setting out clear objectives and measurable outcomes for delivering improvements to overflow management for the immediate through to the longer term. And, as you’ve referenced as well, the three river basin management plans in Wales, which were produced under the Water Environment (Water Framework Directive) (England and Wales) Regulations 2017, have all now been published, which demonstrates the progress that has been made in improving water quality throughout Wales.

But, there are many reasons why some of our rivers are really failing to meet good status and they are outlined in the plans, along with the actions that need to be taken to reverse the decline. And as you absolutely rightly pointed out, all parties need to play their part. And I am absolutely determined that through fora like the Wales water management forum, the special areas of conservation rivers oversight group and the better river quality taskforce, we will be able to work together to deliver the improvements that we need to see.

In terms of how we can compel them, we all know there’s no single measure that will solve this problem. The First Minister held a summit, as you know, back in the summer, and there’s a follow-up summit happening in February. We asked each sector to stop pointing fingers at the other sectors and to come up with what they, as a sector, would be able to do to solve their part of the problem. Once we know what they are, then we can put in place the measures by which we can ensure that those sectors can indeed do what they’ve accepted and understood that they can do. And then we will have an action plan that I will be regularly updating the Senedd on and on which we can hold people’s feet to the fire—for ourselves and for NRW, but also for every other sector in Wales that’s causing this problem.

Dylwn ddweud hefyd, wrth gwrs, mai fi yw hyrwyddwr yr wystrys brodorol, sydd angen dŵr glân, da i allu ffynnu hefyd. Mae’n gwestiwn pwysig iawn, Huw, a diolch am ei ofyn. Fel y gwyddoch, sefydlwyd tasglu gwella ansawdd afonydd Cymru i werthuso’r dull presennol o reoli a rheoleiddio gorlifoedd yng Nghymru ac i nodi cynlluniau manwl i ysgogi newid a gwelliant cyflym. Mae Llywodraeth Cymru, CNC, cwmnïau dŵr a rhanddeiliaid y diwydiant yn rhoi cyngor annibynnol i’r tasglu ac yn cynnig mewnwelediad. Yn ôl ym mis Gorffennaf, fe wnaethant gyhoeddi cynllun ar gyfer gorlifoedd stormydd yng Nghymru, yn nodi amcanion clir a chanlyniadau mesuradwy ar gyfer cyflawni gwelliannau i reoli gorlifoedd yn y tymor byr iawn i'r tymor hwy. Ac fel rydych wedi'i nodi hefyd, mae'r tri chynllun rheoli basn afonydd yng Nghymru, a luniwyd o dan Reoliadau’r Amgylchedd Dŵr (y Gyfarwyddeb Fframwaith Dŵr) (Cymru a Lloegr) 2017, bellach wedi'u cyhoeddi, sy'n dangos y cynnydd a wnaed ar wella ansawdd dŵr ledled Cymru.

Ond mae llawer o resymau pam nad yw rhai o’n hafonydd yn cyflawni statws da, ac maent wedi’u hamlinellu yn y cynlluniau, ynghyd â’r camau y mae angen eu cymryd i wrthdroi’r dirywiad. Ac fel y dywedwch yn gwbl briodol, mae angen i bawb sydd ynghlwm wrth hyn chwarae eu rhan. Ac rwy’n gwbl benderfynol, drwy fforymau fel fforwm rheoli dŵr Cymru, y grŵp goruchwylio afonydd ardaloedd cadwraeth arbennig a'r tasglu gwella ansawdd afonydd, y gallwn weithio gyda’n gilydd i gyflawni’r gwelliannau y mae angen i ni eu gweld.

O ran sut y gallwn eu gorfodi, gŵyr pob un ohonom nad oes un mesur unigol a fydd yn datrys y broblem hon. Cynhaliodd y Prif Weinidog uwchgynhadledd, fel y gwyddoch, yn ôl yn yr haf, a bydd uwchgynhadledd ddilynol yn cael ei chynnal ym mis Chwefror. Fe wnaethom ofyn i bob sector roi’r gorau i bwyntio bys at y sectorau eraill a meddwl am yr hyn y byddent hwy fel sector yn gallu ei wneud i ddatrys eu rhan hwy o’r broblem. Pan fyddwn yn gwybod beth ydynt, gallwn roi mesurau ar waith i sicrhau y gall y sectorau wneud yr hyn y maent wedi derbyn a deall y gallant ei wneud. Ac yna, bydd gennym gynllun gweithredu y byddaf yn diweddaru’r Senedd arno’n rheolaidd ac y gallwn ei ddefnyddio i roi pwysau ar bobl—arnom ni ein hunain a CNC, ond hefyd ar bob sector arall yng Nghymru sy’n achosi’r broblem hon.

Minister, despite making huge strides to clean up our rivers over recent decades, the biggest threat to biodiversity remains pollution. I would like to highlight the particular problem on the River Tawe. Natural Resources Wales has confirmed that the work to stop regular discharge of untreated sewage enter the River Tawe from Trebanos waste water treatment works in south Wales is not likely to be completed until 2030. This is unacceptable, particularly when you consider Welsh Water named the Trebanos works as No.1 on its list of the 50 worst problem sites for the company in Wales. Over recent years, we have seen an annual average of 3,500 hours of untreated sewage discharging into the Tawe from Trebanos. Minister, we cannot wait another seven or eight years for this to be sorted. Will you commit to eliminating untreated sewage discharged into this river as soon as possible? Thank you. 

Weinidog, er y camau breision a gymerwyd i lanhau ein hafonydd dros y degawdau diwethaf, llygredd yw’r bygythiad mwyaf i fioamrywiaeth o hyd. Hoffwn dynnu sylw at y broblem benodol ar afon Tawe. Mae Cyfoeth Naturiol Cymru wedi cadarnhau nad yw’r gwaith i atal carthion heb eu trin rhag cael eu gollwng yn rheolaidd i mewn i afon Tawe o waith trin dŵr gwastraff Trebanos yn ne Cymru yn debygol o gael ei gwblhau tan 2030. Mae hyn yn annerbyniol, yn enwedig o ystyried bod Dŵr Cymru wedi enwi gweithfeydd Trebanos yn rhif 1 ar eu rhestr o'r 50 safle problemus gwaethaf i'r cwmni yng Nghymru. Dros y blynyddoedd diwethaf, mae cyfartaledd blynyddol o 3,500 awr o garthion heb eu trin wedi'u gollwng i afon Tawe o safle Trebanos. Weinidog, ni allwn aros saith neu wyth mlynedd arall i'r broblem hon gael ei datrys. A wnewch chi ymrwymo i sicrhau nad oes unrhyw garthion heb eu trin yn cael eu gollwng i’r afon hon cyn gynted â phosibl? Diolch.

13:35

Yes, thank you. Obviously, we want to get to the point where we don't have untreated sewage going into the rivers. We need an enormous amount of investment not just at the site that you mentioned there, but in sites right across Wales. We're currently in the negotiations with Ofwat and with the UK Government about the price review for water companies in Wales, and, of course, throughout the whole of the UK. That price review will determine the level of investment that they're able to put in, and the acceleration of the programme that we want to see. So, I, in return, would ask you to make sure that you also add your voice to ours from the Welsh Government, to Ofwat, to make sure that the price review includes the ability of a not-for-profit like Dŵr Cymru to be able to invest at the level it would like to invest, because, in the last price review, we had a real problem because the fact that it was not a company limited by shares was not taken into account by Ofwat, and that has had an effect on the ability to invest. 

I absolutely have regular meetings with the water companies, and I absolutely ask them all the time to accelerate their plans, but we are absolutely in the hands of the price review. So, we all need to act together and add our voice to that to make sure that the price mechanism allows the investment that we want to see, and, indeed, not only the investment, but the acceleration of the investment that we'd all like to see. 

Ie, diolch. Yn amlwg, hoffem gyrraedd y pwynt lle nad oes carthion heb eu trin yn mynd i mewn i'r afonydd. Mae angen buddsoddiad enfawr arnom, nid yn unig yn y safle y sonioch chi amdano, ond mewn safleoedd ledled Cymru. Ar hyn o bryd, rydym yn cael trafodaethau gydag Ofwat a Llywodraeth y DU ynglŷn â'r adolygiad pris dŵr ar gyfer cwmnïau dŵr yng Nghymru, ac wrth gwrs, ledled y DU gyfan. Bydd yr adolygiad pris hwnnw'n pennu lefel y buddsoddiad y gallant ei wneud, ac yn cyflymu'r rhaglen fel yr hoffem ei weld. Felly, yn gyfnewid, hoffwn ofyn i chi sicrhau eich bod yn ychwanegu eich llais at ein llais ni fel Llywodraeth Cymru i Ofwat, i sicrhau bod yr adolygiad pris yn cynnwys gallu cwmni nid-er-elw fel Dŵr Cymru i fuddsoddi ar y lefel yr hoffai fuddsoddi, oherwydd, yn yr adolygiad pris diwethaf, roedd gennym broblem wirioneddol am nad ystyriodd Ofwat y ffaith nad oedd yn gwmni wedi'i gyfyngu gan gyfranddaliadau, ac mae hynny wedi cael effaith ar y gallu i fuddsoddi.

Rwy’n sicr yn cael cyfarfodydd rheolaidd â’r cwmnïau dŵr, ac rwy’n sicr yn gofyn iddynt drwy’r amser i gyflymu eu cynlluniau, ond mae'r cyfan yn dibynnu ar yr adolygiad pris dŵr. Felly, mae angen inni weithio gyda'n gilydd ac ychwanegu ein llais at hynny i sicrhau bod y mecanwaith pris yn caniatáu'r buddsoddiad rydym am ei weld, ac yn wir, nid yn unig y buddsoddiad, ond cyflymu'r buddsoddiad y byddai pob un ohonom yn dymuno'i weld.

Rheilffordd y Cambrian
The Cambrian Railway Line

2. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am welliannau i reilffordd y Cambrian? OQ58902

2. Will the Minister provide an update on improvements to the Cambrian railway line? OQ58902

Yes, thank you. The Welsh Government is investing £800 million on a new fleet of trains that will serve passengers across Wales. This will improve passenger comfort and facilities, and these brand-new trains are now running in north Wales, and will be introduced across the whole Welsh rail network in this year and next year. 

Ie, diolch. Mae Llywodraeth Cymru yn buddsoddi £800 miliwn ar fflyd newydd o drenau a fydd yn gwasanaethu teithwyr ledled Cymru. Bydd hyn yn gwella cyfleusterau a chyfforddusrwydd teithwyr, ac mae’r trenau newydd sbon hyn bellach yn rhedeg yng ngogledd Cymru, a byddant yn cael eu cyflwyno ar draws rhwydwaith rheilffyrdd Cymru eleni a’r flwyddyn nesaf.

I thank the Minister for his answer. What I have noticed is an increase in concerns of poor service on the Cambrian line in particular, on the Aberystwyth to Shrewsbury line. Passengers are frequently asked to change unexpectedly at Shrewsbury due to the numbers of units used for a through service. Now, as I've understood it, there are only 21 units currently available to operate on the Cambrian line—which I know the Minister will know has a unique signalling system—and services are often cancelled because of the lack of available units to cover mid and north Wales. The new trains proposed, as the Minister has outlined, will replace older units like for like, as I understand it, but won't increase the number available to operate the overall service. So, can I ask what the Government is doing to increase the number of units overall to provide an adequate train service for passengers on the Cambrian line in particular, and for any update you can provide on the hourly train service? Thank you. 

Diolch i’r Gweinidog am ei ateb. Rwyf wedi sylwi ar gynnydd yn y pryderon ynghylch gwasanaeth gwael ar reilffordd y Cambrian yn benodol, ar reilffordd Aberystwyth i Amwythig. Gofynnir yn aml i deithwyr newid yn annisgwyl yn Amwythig oherwydd nifer yr unedau a ddefnyddir ar gyfer gwasanaeth trwodd. Nawr, yn ôl yr hyn a ddeallaf, 21 o unedau yn unig sydd ar gael ar hyn o bryd i weithredu ar reilffordd y Cambrian—y gwn y bydd y Gweinidog yn gwybod bod ganddi system signalau unigryw—ac mae gwasanaethau’n cael eu canslo’n aml oherwydd prinder yr unedau sydd ar gael i wasanaethu canolbarth a gogledd Cymru. Bydd y trenau newydd arfaethedig, fel y mae’r Gweinidog wedi’i amlinellu, yn dod yn lle'r unedau hŷn ar sail debyg am debyg, yn ôl yr hyn a ddeallaf, ond ni fyddant yn cynyddu’r nifer sydd ar gael i weithredu’r gwasanaeth cyffredinol. Felly, a gaf fi ofyn beth y mae'r Llywodraeth yn ei wneud i gynyddu nifer yr unedau yn gyffredinol i ddarparu gwasanaeth trên digonol i deithwyr ar reilffordd y Cambrian yn benodol, ac am unrhyw ddiweddariad y gallwch ei ddarparu ar y gwasanaeth trên bob awr? Diolch.

Yes, thank you, and Russell George is right that there have been some difficulties on the Cambrian line. The whole rail system across the country has had a difficult autumn. The new trains that we are bringing in on the Cambrian line next year will be able to carry more passengers. There will be increased capacity, and, of course, there'll be increased frequency to hourly. We'd hoped to bring them in this year, but we will be bringing them in next year, and I believe he's recently met with Transport for Wales to discuss that. 

We also have some difficulties on the Cambrian line because West Midlands Trains have not returned to a full timetable on their services between Shrewsbury and Birmingham, and that's had a knock-on effect on our own services, plus, of course, there have been the difficulties across the industry of new staff being trained through a backlog of COVID. We've had challenges with staff not willing to work overtime, and we've had infrastructure work on the Barmouth bridge, plus, then, the limitations of the existing 158 trains, which, as you say, are the only fleet able to operate on this line, which are coming to the end of their useful life. So, I'm afraid our plea to passengers is, 'Hold on, it's going to get better'. But things are difficult at the moment, and I apologise for that. 

Ie, diolch, ac mae Russell George yn llygad ei le fod rhai anawsterau wedi bod ar reilffordd y Cambrian. Mae’r system reilffordd gyfan ledled y wlad wedi cael hydref anodd. Bydd y trenau newydd yr ydym yn eu cyflwyno ar reilffordd y Cambrian y flwyddyn nesaf yn gallu cludo mwy o deithwyr. Bydd mwy o gapasiti, ac wrth gwrs, bydd eu hamlder yn cynyddu i bob awr. Roeddem wedi gobeithio eu cyflwyno eleni, ond byddwn yn eu cyflwyno y flwyddyn nesaf, a chredaf ei fod wedi cyfarfod â Trafnidiaeth Cymru yn ddiweddar i drafod hynny.

Mae gennym hefyd rai anawsterau ar reilffordd y Cambrian am nad yw West Midlands Trains wedi dychwelyd i amserlen lawn gyda'u gwasanaethau rhwng Amwythig a Birmingham, ac mae hynny wedi cael effaith ganlyniadol ar ein gwasanaethau ninnau, ac wrth gwrs, cafwyd anawsterau yn y diwydiant drwyddo draw o ran staff newydd yn cael eu hyfforddi oherwydd ôl-groniad yn sgil COVID. Rydym wedi wynebu heriau gyda staff yn amharod i weithio goramser, ac rydym wedi cael gwaith seilwaith ar bont Abermaw, yn ogystal â chyfyngiadau’r 158 o drenau presennol, sef yr unig fflyd, fel y dywedwch, sy’n gallu gweithredu ar y rheilffordd hon, ac sy'n dod i ddiwedd eu hoes ddefnyddiol. Felly, mae arnaf ofn mai ein hapêl i deithwyr yw, 'Arhoswch damaid bach, bydd pethau'n gwella'. Ond mae pethau’n anodd ar hyn o bryd, ac rwy'n ymddiheuro am hynny.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr yn gyntaf, Natasha Asghar. 

Questions now from the party spokespeople. The Conservative spokesperson first of all, Natasha Asghar. 

Thank you so much, Presiding Officer. Deputy Minister, yesterday we learnt that Wizz Air is ending all flights in and out of Welsh Government-owned Cardiff Airport, delivering yet another blow to its viability. Your Government described this move as, and I quote, 'surprising.' However, in August last year, your Cabinet colleague Julie James issued a written statement saying that your officials, and I quote, 

'will continue to maintain a close and open dialogue with the Airport Board'.

So, can you explain, Deputy Minister, in light of this close and open dialogue, did this announcement actually come as a surprise, or did you, your Cabinet colleague or your officials take your eye off the ball and not see this coming?

Diolch yn fawr, Lywydd. Ddirprwy Weinidog, clywsom ddoe fod Wizz Air yn rhoi'r gorau i'w holl hediadau i mewn ac allan o Faes Awyr Caerdydd, sy’n eiddo i Lywodraeth Cymru, gan roi ergyd arall eto i’w hyfywedd. Dywedodd eich Llywodraeth fod y cam hwn, a dyfynnaf, yn 'syndod.' Fodd bynnag, ym mis Awst y llynedd, cyhoeddodd eich cyd-Aelod Cabinet, Julie James, ddatganiad ysgrifenedig yn dweud bod eich swyddogion, a dyfynnaf,

'yn parhau i gynnal deialog agos ac agored gyda Bwrdd y Maes Awyr'.

Felly, a wnewch chi egluro, Ddirprwy Weinidog, yng ngoleuni’r ddeialog agos ac agored hon, a oedd y cyhoeddiad hwn yn syndod mewn gwirionedd, neu a wnaethoch chi, eich cyd-Aelod Cabinet neu eich swyddogion dynnu eich llygad oddi ar y bêl a methu gweld hyn yn dod?

13:40

Thank you very much. Well, nobody saw it coming because it was a decision by the company, in the face of what they described as macroeconomic conditions, to withdraw from the airport; they've withdrawn from other airports too. The whole industry is facing significant pressures from inflation and the rising cost of energy. And also, aviation is a sector with quite a precarious business model, often operating on very small margins, so when we do have external forces like this shifting the terms of trade, that has a knock-on effect that cannot be anticipated, and certainly can't be easily mitigated by us. I don't accept that this throws into doubt our commitment to the airport, or indeed its future, and it's still on a pathway towards profitability. It's now, sadly, going to be a longer pathway, because this is a significant customer for the airport, but we are working closely with the airport management to look at alternative options.

Diolch yn fawr iawn. Wel, ni welodd unrhyw un hyn yn dod gan ei fod yn benderfyniad gan y cwmni, yn wyneb yr hyn a alwyd ganddynt yn amodau macro-economaidd, i dynnu’n ôl o’r maes awyr; maent wedi tynnu'n ôl o feysydd awyr eraill hefyd. Mae'r diwydiant cyfan yn wynebu pwysau sylweddol oherwydd chwyddiant a chostau cynyddol ynni. A hefyd, mae hedfan yn sector a chanddo fodel busnes eithaf ansicr, sy'n aml yn gweithredu ar ychydig iawn o elw, felly pan fydd gennym rymoedd allanol fel hyn yn newid telerau masnach, mae hynny'n cael effaith ganlyniadol na ellir ei rhagweld, ac yn sicr, ni allwn ni ei lliniaru'n hawdd. Nid wyf yn derbyn bod hyn yn taflu amheuaeth ar ein hymrwymiad i'r maes awyr, nac yn wir ar ei ddyfodol, ac mae'n dal i fod ar y llwybr tuag at broffidioldeb. Yn anffodus, mae bellach yn mynd i fod yn llwybr hirach, gan eu bod yn gwsmer pwysig i’r maes awyr, ond rydym yn gweithio’n agos gyda rheolwyr y maes awyr i edrych ar opsiynau amgen.

Thank you, Deputy Minister. Once again, I always feel that, whenever I speak about Cardiff Airport, it's always someone else's fault, although I can't say that I'm not surprised by you, Deputy Minister, who clearly doesn't pay much attention to the issues that you don't like. If you don't like roads, you stop building them; if you don't like planes, you stop caring about an airport that you actually own. However, on this side of the Chamber, we do care, and have produced an action plan to support the airport so that it can deliver the economic benefits that Wales so desperately needs. To refresh your memory, one aspect of our plan called for an improved road, rail and public transport to the airport. In contrast, your Labour Government has done the opposite and actually scrapped the T9 bus service. So, Deputy Minister, why didn't you bring back the bus service following the pandemic, or did it suit your narrative to just simply let it go and hope that the public forgets about it?

Diolch, Ddirprwy Weinidog. Unwaith eto, rwyf bob amser yn teimlo, pan fyddaf yn siarad am Faes Awyr Caerdydd, mai rhywun arall sydd ar fai bob amser, er na allaf ddweud na chaf fy synnu gennych, Ddirprwy Weinidog, gan ei bod yn amlwg nad ydych yn talu llawer o sylw i'r pethau nad ydych yn eu hoffi. Os nad ydych yn hoffi ffyrdd, rydych yn rhoi'r gorau i'w hadeiladu; os nad ydych yn hoffi awyrennau, rydych yn rhoi'r gorau i falio am faes awyr rydych yn berchen arno. Fodd bynnag, ar yr ochr hon i’r Siambr, rydym yn malio, ac rydym wedi llunio cynllun gweithredu i gefnogi’r maes awyr fel y gall sicrhau’r manteision economaidd y mae eu hangen yn ddirfawr ar Gymru. I brocio'ch cof, roedd un agwedd ar ein cynllun yn galw am well ffyrdd, rheilffyrdd a thrafnidiaeth gyhoeddus i’r maes awyr. Mewn cyferbyniad, mae eich Llywodraeth Lafur wedi gwneud y gwrthwyneb ac wedi cael gwared ar wasanaeth bws T9. Felly, Ddirprwy Weinidog, pam na wnaethoch chi adfer y gwasanaeth bws yn dilyn y pandemig, neu a oedd yn gweddu i’ch naratif i adael iddo fynd a gobeithio bod y cyhoedd yn anghofio amdano?

Okay. Well, I completely reject that characterisation. The T9 bus service, as the Member should know, has had a significant drop in demand, as many bus services have right across the bus industry, right across the country, for every government. Passenger levels have not returned to their pre-pandemic levels, so we have to make a hard-headed judgment of where best to put the subsidy, and this is in the context of declining budgets. There is a bus service that goes from the airport into the centre of Cardiff; it takes a more circuitous route than the T9 bus service did, but it's still nonetheless perfectly functional, and we keep the future of that bus service under review.

Iawn. Wel, rwy'n gwrthod y disgrifiad hwnnw'n llwyr. Bu gostyngiad sylweddol yn y galw am wasanaeth bws T9, fel y dylai’r Aelod wybod, fel llawer o wasanaethau bysiau ar draws y diwydiant bysiau, ledled y wlad, i bob llywodraeth. Nid yw lefelau teithwyr wedi dychwelyd i lefelau cyn y pandemig, felly mae'n rhaid inni wneud penderfyniad ymarferol ynglŷn â'r lle gorau i roi’r cymhorthdal, ac mae hyn yng nghyd-destun cyllidebau sy’n lleihau. Ceir gwasanaeth bws sy'n mynd o’r maes awyr i ganol Caerdydd; mae ganddo lwybr mwy cwmpasog na gwasanaeth bws T9, ond serch hynny, mae'n dal i fod yn gwbl weithredol, ac rydym yn parhau i adolygu dyfodol y gwasanaeth bws hwnnw.

Deputy Minister, without a doubt, Cardiff Airport has been a financial drain on the taxpayer. It was bought by the Welsh Government for £52 million in 2013, and valued at only £15 million in 2021. It has continuously seen a pre-tax loss for every period since its takeover, and has required millions of pounds of taxpayers' money in the form of grants and debt repayments to remain operational. Passenger numbers have fallen by 53 per cent since 2019. Cardiff Airport requires a clear, effective and comprehensive strategy for growth to enable it to thrive as an international hub—a strategy that requires vision and entrepreneurial savvy that your Government clearly lacks. And I'm very sorry to say this, but we do actually now need a plan in place, put in place by you, to actually get some confidence for us, as well as the public, in relation to Cardiff Airport. So, Deputy Minister, my final question is: do you agree that your ownership of Cardiff Airport has proved a woefully inept use of taxpayers' money, and that the best solution right now is to remove the dead hand of the Welsh Government and return Cardiff Airport to the private sector, where it rightfully belongs?

Ddirprwy Weinidog, heb os, mae Maes Awyr Caerdydd wedi bod yn faich ariannol ar y trethdalwr. Fe’i prynwyd gan Lywodraeth Cymru am £52 miliwn yn 2013, ac yn 2021, £15 miliwn yn unig oedd y pris a roddwyd arno. Mae wedi gwneud colled cyn treth ym mhob cyfnod ers ei brynu, ac mae wedi cymryd miliynau o bunnoedd o arian trethdalwyr ar ffurf grantiau ac ad-daliadau dyled er mwyn iddo barhau'n weithredol. Mae nifer y teithwyr wedi gostwng 53 y cant ers 2019. Mae angen strategaeth glir, effeithiol a chynhwysfawr ar gyfer twf ar Faes Awyr Caerdydd i’w alluogi i ffynnu fel hyb rhyngwladol—strategaeth sy'n galw am weledigaeth a gallu entrepreneuraidd nad yw eich Llywodraeth yn meddu arnynt. Ac mae'n ddrwg iawn gennyf ddweud hyn, ond mae arnom angen cynllun ar waith nawr, wedi'i roi ar waith gennych chi, i roi rhywfaint o hyder i ni, yn ogystal ag i'r cyhoedd, mewn perthynas â Maes Awyr Caerdydd. Felly, Ddirprwy Weinidog, fy nghwestiwn olaf yw: a ydych yn cytuno bod eich perchnogaeth ar Faes Awyr Caerdydd wedi bod yn ddefnydd truenus o ddi-glem o arian trethdalwyr, ac mai’r ateb gorau nawr yw cael gwared ar law farw Llywodraeth Cymru a dychwelyd Maes Awyr Caerdydd i'r sector preifat, lle dylai fod?

Well, it is a staggering level of ignorance, really, about the set of realities facing us. The private sector are not interested in an airport that isn't making money. Very few airports, across the world, make money, and I would challenge Natasha Asghar to give me some examples of airports that she thinks we should model, from around the world, that are profit making. [Interruption.]

Wel, mae'r lefel o anwybodaeth yn syfrdanol, a dweud y gwir, ynglŷn â'r realiti sy’n ein hwynebu. Nid oes gan y sector preifat ddiddordeb mewn maes awyr nad yw'n gwneud arian. Ychydig iawn o feysydd awyr, ledled y byd, sy’n gwneud arian, a hoffwn herio Natasha Asghar i roi enghreifftiau i mi o feysydd awyr y mae’n credu y dylem eu modelu, o bob rhan o’r byd, sy’n gwneud elw. [Torri ar draws.]

Just carry on, Minister. The floor is yours.

Parhewch, Weinidog. Chi sydd â'r llawr.

Well, I'd rather not, Presiding Officer. It's very distracting to have these constant noises-off—to ask a question when she won't listen to the answer.

Wel, byddai’n well gennyf beidio, Lywydd. Mae'r holl synau cefndirol hyn yn mynd â sylw rhywun—gofyn cwestiwn pan nad yw'n fodlon gwrando ar yr ateb.

I feel as if I have to point out that you're a master of noises-off yourself, at various times, so disregard them. Carry on. [Laughter.]

Teimlaf fod yn rhaid imi nodi eich bod yn feistr ar synau cefndirol eich hun, ar wahanol adegau, felly anwybyddwch hwy. Parhewch. [Chwerthin.]

Touché, Presiding Officer. [Laughter.]

The extra information Natasha Asghar was trying to provide was hard to hear. The fact is, the fundamental question we need to ask ourselves is do we think Wales should have an airport. If we think Wales should have an airport, there is market failure, so the private sector by itself is not going to provide that airport. Therefore, just as with Manchester, just as with other regional airports, there is a role for us as a Government to provide that airport, and that requires investment. Now, she extraordinarily pointed out to the decline of passengers sine 2019; well, I think we all have noticed what's happened since 2019. There had been a rising growth in passengers of the airport up until the pandemic. Clearly, since the pandemic, across the world, demand for air travel has fallen and has not recovered. There is not a business model in the world that would withstand that kind of external shock. The enterprise plan that she wrote—she was telling me from a sedentary position—I would dearly love to read to see what we could learn from her wisdom. This is a collective challenge for us all. If the Conservatives have solutions rather than simply calling for us to close the airport, I'm all ears.

Touché, Lywydd. [Chwerthin.]

Roedd yn anodd clywed yr wybodaeth ychwanegol roedd Natasha Asghar yn ceisio'i darparu. Y ffaith amdani yw, y cwestiwn sylfaenol y mae angen inni ofyn i'n hunain yw a ydym yn credu y dylai Cymru gael maes awyr. Os credwn y dylai Cymru gael maes awyr, mae methiant yn y farchnad, felly nid yw’r sector preifat ynddo’i hun yn mynd i ddarparu’r maes awyr hwnnw. Felly, yn union fel gyda Manceinion, yn union fel gyda meysydd awyr rhanbarthol eraill, mae rôl i ni fel Llywodraeth ddarparu’r maes awyr hwnnw, ac mae hynny’n gofyn am fuddsoddiad. Nawr, yn rhyfeddol, tynnodd sylw at y gostyngiad yn nifer y teithwyr ers 2019; wel, credaf fod pob un ohonom wedi sylwi ar yr hyn sydd wedi digwydd ers 2019. Bu cynnydd yn nifer teithwyr y maes awyr hyd at y pandemig. Yn amlwg, ers y pandemig, ar draws y byd, mae'r galw am deithiau awyr wedi gostwng ac nid yw wedi codi'n ôl i'r un lefel. Nid oes model busnes yn y byd a fyddai’n gwrthsefyll sioc allanol o'r fath. Y cynllun menter a ysgrifennodd—y dywedodd wrthyf amdano o'i sedd—byddwn wrth fy modd yn ei ddarllen i weld beth y gallem ei ddysgu o'i doethineb. Mae hon yn her gyfunol i bob un ohonom. Os oes gan y Ceidwadwyr atebion yn hytrach na dim ond galw arnom i gau’r maes awyr, rwy’n glustiau i gyd.

13:45

Gweinidog, this week, it's been reported that global pollinator losses are causing 500,000 early deaths a year because of reduced supply of healthy food. Scientists say that about 1 per cent of all deaths can now be attributed to pollinator loss. As species champion for the shrill carder bee, one of our most endangered bumblebees, this causes me concern. It should alarm us all, because the health of our pollinators is directly linked to our own health and our planet's future. Harvard's Dr Samuel Myers has said that this link between biodiversity and human health is often missing in these discussions. So, could you set out, please, what the Government will do to protect and recreate nature-rich habitats, particularly those with an abundance of flowers? Schemes like the environmental land management schemes and the Welsh sustainable farming scheme need to be well funded, of course, to incentivise farmers. Can the Government do more, please, to tackle the use of pesticides? The EU, I know, has proposed a 50 per cent reduction in pesticide use by 2030. We should be doing at least that, I would hope. Will there be a Welsh plan to help the transition to sustainable alternatives and the use of more resilient crops, please?

Weinidog, yr wythnos hon, adroddwyd bod colli peillwyr byd-eang yn achosi 500,000 o farwolaethau cynnar y flwyddyn oherwydd lleihad y cyflenwad o fwyd iach. Dywed gwyddonwyr y gellir priodoli oddeutu 1 y cant o’r holl farwolaethau bellach i golli peillwyr. Fel hyrwyddwr rhywogaethau ar gyfer y gardwenynen feinlais, un o’n gwenyn sy'n wynebu'r perygl mwyaf o ddiflannu, mae hyn yn peri pryder i mi. Dylai ddychryn pob un ohonom, gan fod iechyd ein peillwyr yn uniongyrchol gysylltiedig â’n hiechyd ein hunain a dyfodol ein planed. Mae Dr Samuel Myers o Harvard wedi dweud bod y cysylltiad hwn rhwng bioamrywiaeth ac iechyd dynol yn aml ar goll o'r trafodaethau hyn. Felly, a wnewch chi nodi, os gwelwch yn dda, yr hyn y bydd y Llywodraeth yn ei wneud i warchod ac ail-greu cynefinoedd sy'n gyfoethog o ran eu natur, yn enwedig y rheini a chanddynt ddigonedd o flodau? Mae angen i gynlluniau fel y cynlluniau rheoli tir er lles yr amgylchedd a chynllun ffermio cynaliadwy Cymru gael eu hariannu’n dda, wrth gwrs, i gymell ffermwyr. A all y Llywodraeth wneud mwy, os gwelwch yn dda, i fynd i’r afael â’r defnydd o blaladdwyr? Gwn fod yr UE wedi cynnig gostyngiad o 50 y cant yn y defnydd o blaladdwyr erbyn 2030. Dylem fod yn gwneud hynny fan lleiaf, byddwn yn gobeithio. A fydd cynllun yng Nghymru i helpu i bontio i ddewisiadau amgen cynaliadwy a’r defnydd o gnydau mwy gwydn, os gwelwch yn dda?

Yes, Delyth, I completely agree with you. Obviously, we have to do something very dramatic to help our pollinators, and actually all of our wildlife species. It's why we did the deep dive to find out exactly what the scientific community could help us with in terms of the plans. It's why we've been speaking to local authorities across Wales about the wildlife corridors, No Mow May—I would say June and July as well—and the whole issue about planting native wildflower species along our transport routes to make the corridors necessary for the pollinators to be able to move around and to make sure that they don't have diminishing gene pools in particular sectors—all of the things that affect them. 

There's an enormous piece that we can do about people's gardens as well as just in wider agriculture. The sustainable farming scheme is all about making sure that we can farm in that sustainable way with a diminishing use of both herbicides and pesticides, both of which have a really dramatic effect on our ability to have that biodiversity that we all actually need to survive—literally need to survive. So, we have a range of measures in place. One of the things, though, that I know you'll be interested in is that I will want to see, as part of the 30x30 targets, what we can say about the diminishing use of pesticides and herbicides across the piece for ordinary things, if I can put it like that. 

We've got a re-education piece to do here as well. All of us will receive complaints from constituents about weeds on the pavement, for example, but weeds on the pavement are necessary, they're necessary for insects to hide. I think we've got to learn that neat is not good, that actually sometimes a little bit of scruff is exactly what nature needs. Trying to get people to understand that the neat pavements with no green of any description on them are not in fact neat, they're in fact dead, is a really big part of this piece. So, working with our local authorities to change the regime of weed clearance and so on and to change it into native wildflower species and that people recognise it is one of the things we really do need to do. This is all about the attitude and what we see out of our eyes when we look at nature.

Ie, Delyth, rwy’n cytuno’n llwyr â chi. Yn amlwg, mae’n rhaid inni wneud rhywbeth dramatig iawn i helpu ein peillwyr, a’n holl rywogaethau bywyd gwyllt mewn gwirionedd. Dyna pam y cynhaliwyd yr archwiliad dwfn gennym i ddarganfod beth yn union y gallai'r gymuned wyddonol ein helpu gydag ef o ran y cynlluniau. Dyna pam ein wedi bod yn siarad ag awdurdodau lleol ledled Cymru am y coridorau bywyd gwyllt, No Mow May—byddwn yn dweud mis Mehefin a mis Gorffennaf hefyd—a’r holl fater ynghylch plannu rhywogaethau blodau gwyllt brodorol ar hyd ein llwybrau trafnidiaeth i greu'r coridorau sy’n angenrheidiol i'r peillwyr allu symud o gwmpas ac i sicrhau nad oes ganddynt gronfeydd genynnau sy'n lleihau mewn sectorau penodol—yr holl bethau sy’n effeithio arnynt.

Mae rhywbeth hynod bwysig y gallwn ei wneud ynglŷn â gerddi pobl hefyd yn ogystal ag amaethyddiaeth yn gyffredinol. Mae’r cynllun ffermio cynaliadwy yn ymwneud â sicrhau ein bod yn gallu ffermio yn y ffordd gynaliadwy honno gyda llai o ddefnydd o chwynladdwyr a phlaladdwyr, gan fod y ddau ohonynt yn cael effaith wirioneddol ddramatig ar ein gallu i gael y fioamrywiaeth sydd ei hangen ar bob un ohonom i oroesi—yn llythrennol, rydym ei hangen i oroesi. Felly, mae gennym ystod o fesurau ar waith. Un o'r pethau, serch hynny, y gwn y bydd gennych ddiddordeb ynddo yw y byddaf yn awyddus i weld, yn rhan o'r targedau 30x30, beth y gallwn ei ddweud ynglŷn â llai o ddefnydd o blaladdwyr a chwynladdwyr yn gyffredinol ar gyfer pethau cyffredin, os caf ei roi felly.

Mae gennym waith i'w wneud ar ailaddysgu yma hefyd. Bydd pob un ohonom yn derbyn cwynion gan etholwyr am chwyn ar y palmant, er enghraifft, ond mae chwyn ar y palmant yn angenrheidiol, mae'n angenrheidiol i bryfed guddio. Credaf fod yn rhaid inni ddysgu nad yw taclusrwydd yn rhywbeth da, mai ychydig o flerwch weithiau yw'r union beth sydd ei angen ar natur. Rhan fawr iawn o'r gwaith hwn yw ceisio cael pobl i ddeall nad yw palmentydd taclus heb unrhyw wyrddni o gwbl arnynt yn daclus mewn gwirionedd, ond yn farw. Felly, gweithio gyda’n hawdurdodau lleol i newid y drefn o gael gwared ar chwyn ac ati a’i newid yn rhywogaethau blodau gwyllt brodorol, a bod pobl yn cydnabod bod hynny'n un o’r pethau y mae gwir angen inni eu gwneud. Mae hyn oll yn ymwneud â'r agwedd a'r hyn a welwn gyda'n llygaid pan edrychwn ar natur.

Thank you. That point about urban habitats is really important; I agree completely. I'm going to talk about something else that is in the Deputy Minister's portfolio next, but thank you very much for that, Minister.

I want to turn my final question to talk about women's safety on trains. A recent survey by Railwatch has shown that 60 per cent of women had experienced a situation where they were made to feel uncomfortable when travelling on a train in the UK because of their gender or their physical appearance. Some 35 per cent had deliberately changed the way that they looked on a train, like covering up or putting on a coat or something like that. LGBTQ women were 10 per cent to 20 per cent more likely to have these experiences. It's just the most dreadful situation. I've raised before how women can feel unsafe when travelling to and from—I don't mind who answers—trains as well. Something needs to change. The good news is that 9 out of 10 women in this survey said that they could feel safer if changes were made. If they saw changes, 60 per cent would increase how often they travel by rail. So, could you, please, tell me, Minister, what could be done to address these problems? And because it affects half the population, or it could potentially affect half the population, could a specific statement, please, be brought to the Senedd about this? Thank you.  

Diolch. Mae’r pwynt ynglŷn â chynefinoedd trefol yn wirioneddol bwysig; rwy'n cytuno'n llwyr. Rwy’n mynd i siarad am rywbeth arall ym mhortffolio’r Dirprwy Weinidog nesaf, ond diolch yn fawr iawn am hynny, Weinidog.

Hoffwn sôn yn fy nghwestiwn olaf am ddiogelwch menywod ar drenau. Dangosodd arolwg diweddar gan Railwatch fod 60 y cant o fenywod wedi bod mewn sefyllfa lle cawsant eu gwneud i deimlo’n anghyfforddus wrth deithio ar drên yn y DU oherwydd eu rhywedd neu eu hymddangosiad corfforol. Roedd oddeutu 35 y cant wedi newid y ffordd roeddent yn edrych ar drên yn fwriadol, fel gorchuddio eu cyrff neu wisgo cot neu rywbeth felly. Roedd menywod LGBTQ 10 y cant i 20 y cant yn fwy tebygol o gael y profiadau hyn. Mae'n sefyllfa ofnadwy. Rwyf eisoes wedi codi sut y gall menywod deimlo'n anniogel wrth deithio i ac o drenau hefyd—nid oes ots gennyf pwy sy'n ateb. Mae angen i rywbeth newid. Y newyddion da yw bod 9 o bob 10 menyw yn yr arolwg wedi dweud y gallent deimlo'n fwy diogel pe bai newidiadau'n cael eu gwneud. Pe byddent yn gweld newidiadau, byddai 60 y cant yn teithio ar y trên yn amlach. Felly, os gwelwch yn dda, a wnewch chi ddweud wrthyf, Weinidog, beth y gellid ei wneud i fynd i'r afael â'r problemau hyn? A chan fod hyn yn effeithio ar hanner y boblogaeth, neu gan y gallai effeithio ar hanner y boblogaeth, a ellid cyflwyno datganiad penodol ar hyn yn y Senedd os gwelwch yn dda? Diolch.

13:50

Delyth, that's something very close to my heart, and I will say I'm one of them. I've done that myself; I've put my coat around my hair, put a hat on, and tried to make myself as inconspicuous as possible, because I've been travelling alone at night on public transport and it hasn't felt safe. There are several things to say about that. First of all, I hosted a Women in Transport event just before Christmas in the Senedd, where we trying to highlight the role of women in transport—working in the transport sector, but also actually users of transport—about what changes we want to see. I would encourage everyone here to join up to the hub there, and start to try and influence it. The second thing is, of course, to make sure that with our unions we have the right level of staffing on our stations and so on, or the right level of lighting, or the right level of emergency provision. And the third thing is to make sure that our public transport is better populated, because, frankly, if you're on a well-used service, then you don't feel like that; it tends to be when you're isolated, alone in something that doesn't feel like there's anyone else around you.

I think there are a range of things that we can do that we're already doing with Transport for Wales around the way that our stations work, the way that our bus service works, the way that we have staffing on the stations, but I would encourage you very much to get involved in the Women in Transport hub. It is a really useful resource, where we can start to put that gender lens on many of the services we use. I really think it's a very important point about how different sectors of society experience different things. What we really want is a public service that welcomes everyone, and makes everyone feel safe. We could have a similar conversation about people with disabilities or other things as well. So, there is a plan in place, but I particularly want to recommend to you the Women in Transport hub, which I was very pleased to be launching in the Senedd just before Christmas. 

Delyth, mae hynny'n rhywbeth sy'n agos iawn at fy nghalon, a hoffwn ddweud fy mod yn un ohonynt. Rwyf wedi gwneud hynny fy hun; rwyf wedi rhoi fy nghot o amgylch fy ngwallt, wedi gwisgo het, a cheisio gwneud fy hun mor anamlwg â phosibl, gan fy mod wedi bod yn teithio ar fy mhen fy hun yn y nos ar drafnidiaeth gyhoeddus, ac nid yw wedi teimlo'n ddiogel. Mae sawl peth i’w ddweud am hynny. Yn gyntaf oll, cynhaliais ddigwyddiad Menywod mewn Trafnidiaeth ychydig cyn y Nadolig yn y Senedd, lle buom yn ceisio tynnu sylw at rôl menywod ym maes trafnidiaeth—gweithio yn y sector trafnidiaeth, ond defnyddwyr trafnidiaeth hefyd—am ba newidiadau rydym am eu gweld. Byddwn yn annog pawb yma i ymuno â’r hyb yno, a dechrau ceisio dylanwadu arno. Yr ail beth, wrth gwrs, yw sicrhau gyda’n hundebau fod gennym y lefel gywir o staff yn ein gorsafoedd ac ati, neu’r lefel gywir o olau, neu’r lefel gywir o ddarpariaeth frys. A'r trydydd peth yw sicrhau bod ein trafnidiaeth gyhoeddus yn fwy poblog, oherwydd, a dweud y gwir, os ydych ar wasanaeth a ddefnyddir gan lawer o bobl, nid ydych yn teimlo felly; mae'n tueddu i ddigwydd pan fyddwch wedi'ch ynysu, ar eich pen eich hun, lle nad yw'n teimlo fel pe bai unrhyw un arall o'ch cwmpas.

Credaf fod amryw o bethau y gallwn eu gwneud ac rydym eisoes yn eu gwneud gyda Trafnidiaeth Cymru ynghylch y ffordd y mae ein gorsafoedd yn gweithio, y ffordd y mae ein gwasanaeth bysiau'n gweithio, y ffordd y mae gennym staff yn y gorsafoedd, ond byddwn yn sicr yn eich annog i fynd ati i ymwneud â'r hyb Menywod mewn Trafnidiaeth. Mae’n adnodd defnyddiol iawn, lle gallwn ddechrau edrych drwy'r lens rhywedd ar lawer o’r gwasanaethau a ddefnyddiwn. Rwy'n credu'n wirioneddol ei fod yn bwynt pwysig iawn ynglŷn â phrofiad gwahanol sectorau o gymdeithas o wahanol bethau. Mae gwir angen inni gael gwasanaeth cyhoeddus sy’n croesawu pawb, ac yn gwneud i bawb deimlo’n ddiogel. Gallem gael sgwrs debyg ynglŷn â phobl ag anableddau neu bethau eraill hefyd. Felly, mae cynllun ar waith, ond yn benodol, hoffwn argymell yr hyb Menywod mewn Trafnidiaeth yr oeddwn yn falch iawn o’i lansio yn y Senedd ychydig cyn y Nadolig.

Effeitholrwydd Rhentu Doeth Cymru
The Effectiveness of Rent Smart Wales

3. Pa asesiad y mae'r Llywodraeth wedi'i wneud o effeithiolrwydd Rhentu Doeth Cymru o ran cynyddu safonau o fewn y sector rhentu? OQ58918

3. What assessment has the Government made of the effectiveness of Rent Smart Wales in increasing standards within the rental sector? OQ58918

Diolch, Peter. Rent Smart Wales has a key role in the sector, taking enforcement action on non-compliant landlords and providing training to ensure landlords are fully aware of their legal obligations. We are going to commission an evaluation of the delivery and impact of Rent Smart Wales later this year.  

Diolch, Peter. Mae gan Rhentu Doeth Cymru rôl allweddol yn y sector, wrth roi camau gorfodi ar waith i fynd i'r afael â landlordiaid nad ydynt yn cydymffurfio a darparu hyfforddiant i sicrhau bod landlordiaid yn gwbl ymwybodol o’u rhwymedigaethau cyfreithiol. Rydym yn mynd i gomisiynu gwerthusiad o ddarpariaeth ac effaith Rhentu Doeth Cymru yn ddiweddarach eleni.

Thank you, Minister, for your response. I recognise that Rent Smart Wales has an important role to play in ensuring high standards within the private rental sector in Wales, providing landlords and tenants with that important advice and support they need. However, since being elected to the Senedd, I have received numerous pieces of correspondence from local landlords and agents who have had issues with Rent Smart Wales. For example, they've spoken about the poor customer service, including the inability to speak to staff on the phone due to understaffing. Concerns have also been raised with me about the Rent Smart Wales website often being slow and inaccessible for some. Long waiting times for requests for information and help are really holding things up and stopping them complying with their statutory obligations. Due to these delays, some landlords have noted that they have experienced issues in things like registering and renewing their membership, which has caused even further issues. Minister, what assurances can you provide landlords, agents and tenants that the Government's external review—as you mentioned—of Rent Smart Wales will fully take their experiences into consideration and will learn from this? And what steps is the Government taking to help RSW to address staffing and capacity issues? 

Diolch am eich ymateb, Weinidog. Rwy’n cydnabod bod gan Rhentu Doeth Cymru rôl bwysig i’w chwarae yn sicrhau safonau uchel o fewn y sector rhentu preifat yng Nghymru, gan ddarparu’r cyngor a’r cymorth pwysig sydd ei angen ar landlordiaid a thenantiaid. Fodd bynnag, ers cael fy ethol i’r Senedd, rwyf wedi cael llawer o ohebiaeth gan landlordiaid lleol ac asiantau sydd wedi cael problemau gyda Rhentu Doeth Cymru. Er enghraifft, maent wedi sôn am y gwasanaeth cwsmeriaid gwael, gan gynnwys y diffyg gallu i siarad â staff ar y ffôn oherwydd prinder staff. Clywais bryderon hefyd fod gwefan Rhentu Doeth Cymru yn aml yn araf ac yn anhygyrch i rai. Mae amseroedd aros hir ar gyfer ceisiadau am wybodaeth a chymorth yn achosi oedi gwirioneddol ac yn eu hatal rhag cydymffurfio â'u rhwymedigaethau statudol. Oherwydd yr oedi hwn, mae rhai landlordiaid wedi nodi eu bod wedi cael problemau gyda phethau fel cofrestru ac adnewyddu eu haelodaeth, sydd wedi achosi problemau pellach fyth. Weinidog, pa sicrwydd y gallwch ei roi i landlordiaid, asiantau a thenantiaid y bydd adolygiad allanol y Llywodraeth—fel y sonioch chi—o Rhentu Doeth Cymru yn rhoi ystyriaeth lawn i’w profiadau ac y byddant yn dysgu gwersi o hyn? A pha gamau y mae'r Llywodraeth yn eu cymryd i helpu Rhentu Doeth Cymru i fynd i'r afael â materion staffio a chapasiti?

Thank you, Peter. I'll just run through where we've been, because we absolutely acknowledge that we've had difficulty with keeping the staffing at the level we'd like it to have been all the way through, as a result of the pandemic and a number of other economic issues. Back in August 2022, Rent Smart Wales did take the decision to close the telephone lines to incoming calls, due to a severe shortage of staff during that period. That allowed them to concentrate their efforts on meeting their statutory targets for licensing landlords and agents. They deliberately made that decision to concentrate their existing staff on a body of work that they were undertaking. But all other contact from landlords was answered, and an accessibility line was introduced for those landlords who had no other means of contact, once that was drawn to our attention.

We've had significant staff recruitment and training in the meantime. The telephone line was reopened on 24 October between the hours of 09:00 and 11:00. I just want to assure everyone who's listening that if you phone before 11:00 and you're in the queue, you will be answered. So, if you want to speak to them make sure you're on that line before 11:00, and then all the calls will be answered afterwards. I'm very pleased about that. We also want to make aware that people are able to request a callback via the contact form on the website. If you don't want to sit on telephone line waiting, you can ask for a callback, and that will also be answered. So, I want to assure people that they will be responded to. We've had 12 new employees that have started with Rent Smart Wales this week, in fact, after a recruitment exercise. They're planning to extend the opening times of the contact centre further later this month, once those employees are trained and up to speed. We have seen a real improvement in the performance of Rent Smart Wales over the last few months, with response times to e-mails now down to around a week, which I'm really pleased to say.

Nearly 60,000 landlords and 10,000 agents have completed the core training, and we've had over 27,000 landlords complete the continuous professional development modules. We've written out to all registered landlords to remind them of the requirements to complete the free Renting Homes (Wales) Act 2016 training by the end of February. So, Peter, I think I'm saying I acknowledge the difficulties. We're sorry for them. There was a real, serious recruitment problem. A lot of measures have been put in place to address that. We've made sure that landlords are aware of that and that the backlog is being cleared. So, we really hope now that the service will find itself on an equilibrium and be able to roll out the training in a much more satisfactory way. And then, when we do the review—. That's why the review is later in the year; we want to get these new arrangements to bed in, and then we want to test their suitability, and of course we'll be asking landlords for their opinion once the new arrangements have bedded in.

Diolch, Peter. Rwyf am sôn ynglŷn â ble rydym wedi bod, oherwydd rydym yn llwyr gydnabod ein bod wedi'i chael hi'n anodd cadw lefel y staff yr hoffem ei chael ers y cychwyn, o ganlyniad i'r pandemig a nifer o faterion economaidd eraill. Yn ôl ym mis Awst 2022, gwnaeth Rhentu Doeth Cymru y penderfyniad i gau’r llinellau ffôn i alwadau a oedd yn dod i mewn, oherwydd prinder staff difrifol yn ystod y cyfnod hwnnw. Caniataodd hynny iddynt ganolbwyntio eu hymdrechion ar gyflawni eu targedau statudol ar gyfer trwyddedu landlordiaid ac asiantau. Gwnaethant y penderfyniad hwnnw'n fwriadol i'w staff presennol ganolbwyntio ar y corff o waith a oedd ganddynt. Ond cafodd pob cyswllt arall gan landlordiaid ei ateb, a chyflwynwyd llinell hygyrchedd ar gyfer landlordiaid nad oedd ganddynt unrhyw ffordd arall o gysylltu pan dynnwyd ein sylw at hynny.

Yn y cyfamser, rydym wedi recriwtio a hyfforddi staff. Cafodd y llinell ffôn ei hailagor ar 24 Hydref rhwng 09:00 a 11:00. Hoffwn roi sicrwydd i bawb sy'n gwrando, os byddwch yn ffonio cyn 11:00 ac yn y ciw, y caiff eich galwad ei hateb. Felly, os hoffech siarad â hwy, sicrhewch eich bod ar y llinell honno cyn 11:00, ac yna bydd pob galwad yn cael ei hateb wedyn. Rwy'n falch iawn ynglŷn â hynny. Rydym hefyd am i bobl fod yn ymwybodol y gallant wneud cais am alwad yn ôl drwy'r ffurflen gyswllt ar y wefan. Os nad ydych am aros ar y ffôn, gallwch ofyn am alwad yn ôl, a bydd honno hefyd yn cael ei hateb. Felly, hoffwn roi sicrwydd i bobl y byddant yn cael ymateb. Mae 12 o weithwyr newydd wedi dechrau gyda Rhentu Doeth Cymru yr wythnos hon a dweud y gwir, ar ôl ymarfer recriwtio. Maent yn bwriadu ymestyn oriau agor y ganolfan gyswllt ymhellach yn nes ymlaen y mis hwn pan fydd y gweithwyr hynny wedi'u hyfforddi ac yn barod. Rydym wedi gweld gwelliant gwirioneddol ym mherfformiad Rhentu Doeth Cymru dros yr ychydig fisoedd diwethaf, gydag amseroedd ymateb i e-byst bellach i lawr i oddeutu wythnos, ac rwy’n falch iawn o allu dweud hynny.

Mae bron i 60,000 o landlordiaid a 10,000 o asiantau wedi cwblhau’r hyfforddiant craidd, a dros 27,000 o landlordiaid wedi cwblhau’r modiwlau datblygiad proffesiynol parhaus. Rydym wedi ysgrifennu at bob landlord cofrestredig i'w hatgoffa o'r gofynion i gwblhau hyfforddiant rhad ac am ddim Deddf Rhentu Cartrefi (Cymru) 2016 erbyn diwedd mis Chwefror. Felly, Peter, rwy'n credu fy mod yn dweud fy mod yn cydnabod yr anawsterau. Mae'n ddrwg gennym amdanynt. Roedd problem wirioneddol ddifrifol gyda recriwtio. Mae llawer o fesurau wedi’u rhoi ar waith i fynd i’r afael â hynny. Rydym wedi sicrhau bod landlordiaid yn ymwybodol o hynny a'n bod yn mynd i'r afael â'r ôl-groniad. Felly, rydym yn mawr obeithio bellach y bydd y gwasanaeth ar y trywydd cywir ac yn gallu darparu'r hyfforddiant mewn ffordd lawer mwy boddhaol. Ac yna, pan fyddwn yn gwneud yr adolygiad—. Dyna pam fod yr adolygiad yn cael ei gynnal yn ddiweddarach yn y flwyddyn; rydym am i'r trefniadau newydd hyn ymwreiddio, ac yna rydym am brofi eu haddasrwydd, ac wrth gwrs, byddwn yn gofyn i landlordiaid am eu barn pan fydd y trefniadau newydd wedi ymwreiddio.

13:55
Newid Hinsawdd
Climate Change

4. Pa asesiad mae'r Gweinidog wedi ei wneud o effaith newid hinsawdd yng Ngorllewin Clwyd? OQ58920

4. What assessment has the Minister made of the impact of climate change in Clwyd West? OQ58920

Thank you, Darren Millar. I am committed to addressing the impacts of climate change in every part of Wales. As evidenced in our climate adaptation progress report, which we published in December, across the Welsh Government we continue to develop evidence and policy to address the emerging risks to our health, communities, infrastructure and natural environment.

Diolch, Darren Millar. Rwyf wedi ymrwymo i fynd i’r afael ag effeithiau newid hinsawdd ym mhob rhan o Gymru. Fel y gwelwyd yn ein hadroddiad cynnydd ar ymaddasu i newid hinsawdd, a gyhoeddwyd gennym ym mis Rhagfyr, ar draws Llywodraeth Cymru rydym yn parhau i ddatblygu tystiolaeth a pholisi i fynd i’r afael â’r risgiau newydd i’n hiechyd, ein cymunedau, ein seilwaith a’n hamgylchedd naturiol.

Thank you for that response. As you'll be aware, Minister, one of the biggest risks in my own constituency is the risk of flooding. We know that flooding is becoming a more frequent problem as a result of climate change and sea level rises. Along the coast, there's been significant investment in sea defences in recent years, and there are more planned for the Towyn and Kinmel Bay area. However, there has also been significant erosion of the beach, which is undermining the sea defences, in the Abergele, Pensarn and Belgrano areas along the coast of Clwyd West, and I'm very concerned that plans haven't yet been developed or brought forward to address those issues with beach replenishment or the raised height of the flood defences. What assurances can you give my constituents that there will be investment in those sea defences in those areas, and that the beaches will be replenished in order to protect homes and businesses from flooding?

Diolch am eich ymateb. Fel y gwyddoch, Weinidog, un o’r peryglon mwyaf yn fy etholaeth yw’r perygl o lifogydd. Gwyddom fod llifogydd yn dod yn broblem fwy cyffredin o ganlyniad i newid hinsawdd a lefel y môr yn codi. Ar hyd yr arfordir, mae buddsoddiad sylweddol wedi'i wneud mewn amddiffynfeydd môr yn y blynyddoedd diwethaf, ac mae mwy ar y gweill ar gyfer ardal Towyn a Bae Cinmel. Fodd bynnag, gwelwyd erydiad sylweddol hefyd ar y traeth, sy'n tanseilio'r amddiffynfeydd môr, yn ardaloedd Abergele, Pen-sarn a Belgrano ar hyd arfordir Gorllewin Clwyd, ac rwy'n bryderus iawn nad oes cynlluniau wedi'u datblygu na'u cyflwyno eto i fynd i'r afael â'r problemau hynny drwy adfer y traethau neu godi'r amddiffynfeydd rhag llifogydd yn uwch. Pa sicrwydd y gallwch ei roi i fy etholwyr y bydd buddsoddiad yn cael ei wneud yn yr amddiffynfeydd môr yn yr ardaloedd hynny, ac y caiff y traethau eu hadfer er mwyn diogelu cartrefi a busnesau rhag llifogydd?

Thank you, Darren. This is an ongoing situation and, as we adapt to the changing climate, we're going to have to address it more and more. We've had a number of schemes already in Clwyd West, which I know you're aware of. There's Eldon Drive in Abergele; Llansannan; Top Llan Road in Glan Conwy; Kinmel Bay; the Colwyn Bay waterfront upgrade; Chapel Street; and the natural flood management for the River Clwyd catchment. I'm particularly fond of that last one—I hope you've had a chance to see it.

The risk management authority is the local authority for this purpose, and what we do is we ask them to complete an assessment of the flood arrangements, difficulties and issues in their area, and to produce a management plan for us. We then discuss the investment in that management plan with them. We expect the local authority to be undertaking that and to bring forward their list of investments, in priority order, for us to consider as part of the flood management investment.

We've invested, as part of the co-operation agreement, actually record amounts of money in flood management. Only this morning, I was having a discussion with the flood management officials here about how the programme is rolling out. So, we are working very closely with the risk management authorities, as they're called for this purpose, to make sure that we are using an agreed set of criteria to be able to assess where the risk is and in which priority they bring it forward. If you've got particular concerns about a particular area, I suggest you ask your risk management authority to specifically look at that, and I'm sure they'll flag it up to us as part of that process.

Diolch, Darren. Mae hon yn sefyllfa barhaus, ac wrth inni addasu i newid hinsawdd, bydd yn rhaid inni roi mwy a mwy o sylw iddi. Rydym wedi cael nifer o gynlluniau eisoes yng Ngorllewin Clwyd, y gwn eich bod yn ymwybodol ohonynt. Mae rhai yn Eldon Drive yn Abergele; Llansannan; Ffordd Top Llan yng Nglan Conwy; Bae Cinmel; prosiect uwchraddio glan y môr Bae Colwyn; Stryd y Capel; a rheolaeth llifogydd naturiol ar gyfer dalgylch afon Clwyd. Rwy'n arbennig o hoff o'r olaf—gobeithio eich bod wedi cael cyfle i'w weld.

Yr awdurdod rheoli risg yw’r awdurdod lleol at y diben hwn, a’r hyn rydym yn ei wneud yw gofyn iddynt gwblhau asesiad o’r trefniadau llifogydd, yr anawsterau a’r problemau yn eu hardal, a llunio cynllun rheoli ar ein cyfer. Yna, byddwn yn trafod y buddsoddiad yn y cynllun rheoli hwnnw gyda hwy. Rydym yn disgwyl i’r awdurdod lleol wneud hynny a chyflwyno eu rhestr o fuddsoddiadau, yn nhrefn blaenoriaeth, i ni eu hystyried fel rhan o’r buddsoddiad rheoli llifogydd.

Yn rhan o'r cytundeb cydweithio, rydym wedi buddsoddi'r symiau mwyaf erioed o arian mewn rheoli llifogydd. Roeddwn yn cael trafodaeth gyda’r swyddogion rheoli llifogydd y bore yma ynglŷn â sut mae’r rhaglen yn cael ei chyflwyno. Felly, rydym yn gweithio’n agos iawn gyda’r awdurdodau rheoli risg, fel y’u gelwir at y diben hwn, i sicrhau ein bod yn defnyddio set o feini prawf y cytunwyd arni i allu asesu ble mae’r risg a blaenoriaethau cyflwyno'r rhaglen. Os oes gennych bryderon penodol am ardal benodol, awgrymaf eich bod yn gofyn i'ch awdurdod rheoli risg edrych ar hynny'n benodol, ac rwy'n siŵr y byddant yn tynnu ein sylw at hynny yn rhan o'r broses honno.

Effeithlonrwydd Ynni'r Stoc Dai
Housing Stock Energy Efficiency

5. Pa gynlluniau sydd gan y Llywodraeth i wella effeithlonrwydd ynni'r stoc dai yn Arfon? OQ58899

5. What plans does the Government have to improve the energy efficiency of the housing stock in Arfon? OQ58899

Diolch, Siân Gwenllian. There are a number of programmes designed to help improve energy efficiency of homes across Wales, including in Arfon. These include the optimised retrofit programme and the Warm Homes programme.

Diolch, Siân Gwenllian. Mae nifer o raglenni wedi'u cynllunio i helpu i wella effeithlonrwydd ynni cartrefi ledled Cymru, gan gynnwys yn Arfon. Mae'r rhain yn cynnwys y rhaglen ôl-osod er mwyn optimeiddio a rhaglen Cartrefi Clyd.

14:00

Fel y gwyddoch chi, dydy'r problemau a brofwyd gan rai o fy etholwyr i efo mesurau arbed ynni o dan gynllun Arbed 2 dal heb gael eu datrys. Dwi yn ddiolchgar bod eich swyddogion chi'n delio efo achosion yn ymwneud â dau gontractwr penodol, ac mi fyddai'n ddefnyddiol gwybod pryd y gallaf ddisgwyl diweddariad am hyn.

Wrth inni edrych at gynlluniau i'r dyfodol, mae'n ofnadwy o bwysig, onid ydy, fod sicrwydd ansawdd o ran y gwaith sy'n cael ei wneud yn cael ei ddiogelu. Un ffordd o wneud hynny fyddai creu gweithlu sgilgar yn lleol, a dyna ydy un nod tu ôl i fenter newydd sbon Tŷ Gwyrddfai ym Mhenygroes, sef canolfan datgarboneiddio newydd, arloesol y bûm i yn ymweld â hi yn ddiweddar. Dyma'r ganolfan gyntaf o'i fath yng Nghymru, ac, yn wir, ym Mhrydain, sy'n dwyn llawer o bartneriaid ynghyd o dan arweiniad cwmni tai Adra, ar safle ffatri a oedd wedi cau rhai blynyddoedd yn ôl, sef Northwood Hygiene.

Dwi yn gyffrous iawn am y prosiect yma a'r gwaith pwysig y gall gael ei gyflawni yno i daclo tlodi ynni a newid hinsawdd yn ogystal â chreu gweithlu sgilgar a chadwyni cyflenwi lleol ar gyfer yr agenda ddatgarboneiddio. Felly, hoffwn i, ar ran y partneriaid—partneriaid Tŷ Gwyrddfai—estyn gwahoddiad cynnes i chi ymweld â'r ganolfan, ac mi fyddai yna groeso mawr ichi yno.

As you'll know, the problems experienced by some of my constituents with energy efficiency measures under the Arbed 2 scheme still haven't been resolved. I am grateful that your officials are dealing with cases relating to two specific contractors, and it would be useful to hear when we can expect an update on this.

As we look to future schemes, it's exceptionally important, isn't it, that quality assurance is available in terms of the work that is done. One way of doing that would be to create a skilled workforce locally, and that's one aim behind a new initiative, the Tŷ Gwyrddfai initiative in Penygroes, which is a new and innovative decarbonisation centre that I visited recently. This is the first centre of its kind in Wales, and indeed in the United Kingdom, which is drawing several partners together under the Adra housing association, on a factory site that closed a few years ago, namely Northwood Hygiene.

I feel very excited about this project and the important work that could be achieved there to tackle energy poverty and climate change, as well as creating a skilled workforce and local supply chains for the decarbonisation agenda. So, I would like, on behalf of the partners—the Tŷ Gwyrddfai partners—to extend a warm welcome to you to visit the centre, and there will be a very warm welcome for you there.

Diolch, Siân. I very much want to visit, and I hope you will invite me formally and I can do that very soon. We're very pleased with the way the decarbonisation hub is working out. You've set out the history of the factory that closed and so on there. We were very pleased to be able to give £239,000 worth of a Transforming Towns placemaking grant to enable the transition into the hub—very delighted to have done that.

We know that the in-house contractor for Adra is going to do a retrofit of Adra-owned social homes and will have itself a space in the hub. As you rightly say, what we're hoping from all of these programmes that we're supporting—the optimised retrofit and these programmes—is that we will both overskill the workforce to produce the skilled workforce that you were just talking about, which we absolutely need to do, that we'll be able to identify what the skills are and where the shortages are, so that I can work with my colleague the education Minister and my colleague the economy Minister to make sure that our FE colleges are providing the right kind of provision for the workers of the future in the retrofit space, and that we can do the learning so necessary to ensure that we don't have the problems that you've rightly identified we had with previous schemes, which not only didn't always do what they said on the tin, but actually didn't even come with guarantees of the work and so on, so we've certainly learnt those lessons. We don't want to be in that position in the future. So, I'd be delighted to come and visit. I think it's a really good exemplar scheme of its type, and it is exactly the way that we're rolling out the right fit, the right tech for the right home, right across Wales, rather than the one-size-fits-all that has led to the problems in your constituency and Huw Irranca's and others', with the resulting misery to the homeowners, which we certainly wish to avoid in the future.

Diolch, Siân. Rwy'n awyddus iawn i ymweld, a gobeithio y byddwch chi'n fy ngwahodd yn ffurfiol ac y gallaf wneud hynny'n fuan iawn. Rydym yn falch iawn o'r ffordd y mae'r hyb datgarboneiddio yn gweithio. Fe wnaethoch chi nodi hanes y ffatri a gaeodd ac ati yn y fan honno. Roeddem yn falch iawn o allu rhoi gwerth £239,000 o grant creu lleoedd Trawsnewid Trefi i alluogi'r broses o drosglwyddo i'r hyb—yn falch iawn o fod wedi gwneud hynny.

Rydym yn gwybod bod contractwr mewnol Adra yn mynd i ôl-osod cartrefi cymdeithasol sy'n eiddo i Adra a bydd ganddo ei ofod ei hun yn yr hyb. Fel y dywedwch yn gywir, rydym yn gobeithio y bydd yr holl raglenni rydym yn eu cefnogi—y rhaglen ôl-osod er mwyn optimeiddio a'r rhaglenni hyn—yn golygu y byddwn yn rhoi digon o sgiliau i'r gweithlu i gynhyrchu'r gweithlu medrus roeddech chi'n siarad amdano nawr—ac mae gwir angen inni wneud hynny—ac y byddwn yn gallu nodi beth yw'r sgiliau a lle mae prinder, er mwyn imi allu gweithio gyda fy nghyd-Aelod, y Gweinidog Addysg a fy nghyd-Aelod, Gweinidog yr economi i wneud yn siŵr fod ein colegau addysg bellach yn darparu'r math cywir o ddarpariaeth ar gyfer gweithwyr y dyfodol ym maes ôl-osod, ac yn dysgu'r gwersi sydd mor angenrheidiol i sicrhau nad ydym yn cael y problemau a nodwyd gennych ac a gawsom gyda chynlluniau blaenorol, nad oedd bob amser yn gwneud yr hyn roeddent yn ei ddweud, ac nad oedd gwarantau ar gyfer y gwaith ac yn y blaen yn dod gyda hwy, felly rydym yn sicr wedi dysgu'r gwersi hynny. Nid ydym eisiau bod yn y sefyllfa honno yn y dyfodol. Felly, byddwn wrth fy modd yn dod i ymweld. Rwy'n credu ei fod yn gynllun enghreifftiol da iawn o'i fath, a dyma'r union ffordd yr awn ati i gyflwyno'r pethau iawn, y dechnoleg gywir ar gyfer y cartref cywir, ar draws Cymru, yn hytrach na'r un ateb i bawb sydd wedi arwain at y problemau yn eich etholaeth chi ac un Huw Irranca ac eraill, gyda'r diflastod sy'n deillio o hynny i'r perchnogion tai, ac rydym yn sicr yn awyddus i osgoi hynny yn y dyfodol.

Responding as chair of the cross-party group on fuel poverty and energy efficiency to your statement on improving the energy efficiency of Welsh homes on 8 November, I referred to the Equality and Social Justice Committee recommendations for the Welsh Government to ensure that the Warm Homes programme embeds the fabric and worst-first approach to retrofitting, as well as targeting the poorest households and the least efficient homes, and asked how you will ensure that the programme embeds this. Your reply concluded,

'we constantly look to see whether it's better to help more people do one thing than it is to help very much fewer people do everything, and I'm afraid that's one of the balances we're constantly wrestling with.'

I thank you for subsequently agreeing to work with the cross-party group on this, and to attend our next meeting on 13 February. But in the meantime, how do you respond to the concern raised by Gwynedd Council's fuel poverty officer at the cross-party group's last meeting in November, that there are high levels of non-compliant stock with the Welsh housing quality standard in Gwynedd?

Wrth ymateb fel cadeirydd y grŵp trawsbleidiol ar dlodi tanwydd ac effeithlonrwydd ynni i'ch datganiad ar wella effeithlonrwydd ynni cartrefi Cymru ar 8 Tachwedd, cyfeiriais at argymhellion y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol i Lywodraeth Cymru er mwyn sicrhau bod y rhaglen Cartrefi Clyd yn ymgorffori dull adeiladwaith a 'gwaethaf yn gyntaf' o fynd ati i ôl-osod, yn ogystal â thargedu'r aelwydydd tlotaf a'r cartrefi lleiaf effeithlon, a gofynnais sut y byddwch yn sicrhau bod y rhaglen yn ymgorffori hyn. Daeth eich ateb i'r casgliad

'rydym ni'n ystyried trwy'r amser a yw hi'n well helpu mwy o bobl i wneud un peth nag yw hi i helpu llawer iawn llai o bobl i wneud pob dim, ac mae gennyf i ofn mai dyna un enghraifft o lawer o frwydro i gael y cydbwysedd yn iawn.'

Diolch am gytuno wedyn i weithio gyda'r grŵp trawsbleidiol ar hyn, ac i fynychu ein cyfarfod nesaf ar 13 Chwefror. Ond yn y cyfamser, sut rydych chi'n ymateb i'r pryder a godwyd gan swyddog tlodi tanwydd Cyngor Gwynedd yng nghyfarfod diwethaf y grŵp trawsbleidiol ym mis Tachwedd, fod yna lefelau uchel o stoc nad yw'n cydymffurfio â safon ansawdd tai Cymru yng Ngwynedd?

I would respond with some surprise, Mark, because all authorities have met the standard for the Welsh housing quality, which is EPC D, apart from what are called 'acceptable fails'. So, if you have details of why he's concerned that the stock isn't up to standard, I'd certainly like to see it. His own council has submitted returns to us saying that they are satisfied that they have rolled out the Welsh housing quality standard, so, I'd genuinely like to see what's being referred to there. So, I'd like to understand that. 

We are in the process of discussing with registered social landlords and stock holding councils right across Wales the next iteration of the Welsh housing quality standard and to what level we expect homes to be retrofitted yet again. So, we're going to bring them up from the EPC D that we currently have, which I'll remind you we were told we could never possibly do in the time but we have actually managed to do it. We're in advanced discussions about where the next stage will be—EPC B, A—what can we bring homes up to and for what level of money, and over what time period. So, it will be very important to understand any difficulties in the previous iteration, and I would really very much like to see the evidence that has been put in front of you, so that we can have a look at it. But, I assure you that our gold standard is to make sure that all homes capable of being brought to the standard of the Welsh housing quality standard are brought to that standard, and there's a rigorous investigation of why any home couldn't be brought to that standard, and the acceptable fails are minimised and we understand the reason for them, rather than not doing anything to the properties that we think couldn't come up to the full standard. So, that's the situation as it is at the moment. 

Fe fyddwn i'n ymateb gyda rhywfaint o syndod, Mark, gan fod pob awdurdod wedi cyrraedd y safon ansawdd tai Cymru, sef EPC D, ar wahân i'r hyn a elwir yn 'fethiannau derbyniol'. Felly, os oes gennych chi fanylion pam ei fod yn pryderu nad yw'r stoc yn cyrraedd y safon, byddwn yn sicr yn awyddus i'w gweld. Mae ei gyngor ei hun wedi cyflwyno ffurflenni i ni sy'n dweud eu bod yn fodlon eu bod wedi cyflwyno safon ansawdd tai Cymru, felly, byddwn yn wirioneddol awyddus i weld yr hyn y cyfeirir ato yn y fan honno. Felly, hoffwn ddeall hynny. 

Rydym yn y broses o drafod iteriad nesaf safon ansawdd tai Cymru gyda landlordiaid cymdeithasol cofrestredig a chynghorau sy'n dal stoc dai ledled Cymru ac i ba lefel y disgwyliwn i gartrefi gael eu hôl-osod unwaith eto. Felly, rydym yn mynd i'w codi o'r EPC D sydd gennym ar hyn o bryd, ac os caf eich atgoffa y dywedwyd wrthym na allem ei wneud o fewn yr amser, ond rydym wedi llwyddo i'w wneud mewn gwirionedd. Rydym mewn trafodaethau datblygedig ynglŷn â lle fydd y cam nesaf—EPC B, A—i ba safon y gallwn godi cartrefi iddi ac am faint o arian, a dros ba gyfnod o amser. Felly, bydd yn bwysig iawn deall unrhyw anawsterau yn yr iteriad blaenorol, a byddwn yn awyddus iawn i weld y dystiolaeth a roddwyd i chi, fel y gallwn edrych arni. Ond rwy'n eich sicrhau mai ein safon aur yw gwneud yn siŵr fod pob cartref y gellir eu codi i safon ansawdd tai Cymru yn cyrraedd y safon honno, ac mae ymchwiliad trylwyr ar y gweill i weld pam na allai unrhyw gartref gyrraedd y safon honno, a bod cyn lleied â phosibl o fethiannau derbyniol a'n bod yn deall y rheswm amdanynt, yn hytrach na pheidio â gwneud dim i'r eiddo y credwn na allai gyrraedd y safon yn llawn. Felly, dyna'r sefyllfa fel y mae ar hyn o bryd. 

14:05
Pont y Borth
The Menai Bridge

6. A wnaiff y Gweinidog roi diweddariad ar y gwaith i ailagor pont y Borth? OQ58910

6. Will the Minister provide an update on the work to reopen the Menai bridge? OQ58910

Cychwynnodd y rhaglen o waith brys ar gyfer ailagor Pont Menai ar 5 Ionawr. Mae disgwyl i’r rhaglen gael ei chwblhau o fewn pedair wythnos, yn amodol ar y tywydd. Bydd y terfyn pwysau o 7.5 tunnell yn parhau mewn grym pan fydd y bont yn ailagor.  

The emergency programme of works to reopen the Menai suspension bridge began on 5 January. The programme is scheduled to be completed within four weeks, subject to weather conditions. The 7.5 tonne weight limit will remain in place when the bridge reopens. 

Diolch yn fawr iawn. Mae'n bwysig, wrth gwrs, i gadw at yr amserlen yna. Mi allwn ni i gyd gytuno, gobeithio, fod profiad y misoedd diwethaf wedi profi mor fregus ydy'r isadeiledd o ran croesiadau y Fenai. Mae cau Pont y Borth a'r tagfeydd wedyn ar y Britannia wedi creu anghyfleustra mawr ac wedi effeithio ar fusnes yn drwm iawn, nid yn unig yn ardal y Fenai ond ar draws yr ynys. Ac mi wnaf i dynnu sylw'r Dirprwy Weinidog at y ffaith bod Cyngor Sir Ynys Môn wedi ysgrifennu at Weinidog yr Economi yn y dyddiau diwethaf yn gofyn am ragor o help i fusnes—rhywbeth dwi wedi ei alw amdano fo, a dwi'n hapus iawn i'w hategu eto. Ond, yn wyneb mor fregus ydy'r croesiad, mae'n amlwg bod rhaid adeiladu croesiad mwy gwydn. Yr ateb ydy deuoli croesiad Britannia neu godi trydedd pont. Fe gytunwyd i wneud hynny yn 2016, a dwi'n sylweddoli wrth gwrs bod eisiau gwneud yn siŵr o'r angen am ddatblygiadau ffyrdd newydd cyn bwrw ymlaen, ond mae'r angen yna wedi cael ei brofi rŵan. Gaf i ofyn i'r Gweinidog i wneud penderfyniad buan i fwrw ymlaen er mwyn sicrhau'r gwytnwch yna ar gyfer y dyfodol?

Thank you very much. It is very important to stick to that timetable. We can all agree, I hope, that the experience of the past few months has proven just how vulnerable the infrastructure is in terms of the Menai crossings. The closure of the Menai bridge and the traffic jams on the Britannia bridge have created great inconvenience and had a great impact on business, not only in the Menai Bridge area but across the island. And I will draw the Minister's attention to the fact that Isle of Anglesey County Council wrote to the Minister for Economy in the past few days asking for further business support—something I've also requested, and I'm happy to endorse that again. But, given how vulnerable the crossing is, it's clear that we need a more robust crossing, and the solution is to dual the Britannia crossing or to erect a third crossing, and it was agreed that that would be done in 2016. I realise, of course, that we need to secure the need for new developments before they proceed, but can I ask the Minister to make an early decision to ensure that resilience for the future?

Well, thank you. I note that we have supported, through Business Wales, some 288 businesses on the island, and I acknowledge the impact that the closure has had at a time that is already difficult for businesses and this has been another pressure on many of them. In terms of the future of the crossing, as he knows, we have a programme of works planned, which we are still confident, weather permitting, will be completed by the end of January. And then, as we've explained, a more permanent solution will be scheduled in consultation with the local council at a time that is best not to interrupt tourism trade through the course of next year. 

I noticed, over Christmas, that the Member had managed to persuade some in the media that we had changed our position on the future of the third crossing, owing to its inclusion within the Wales infrastructure investment plan, along with a number of other legacy schemes, but it also made clear that all of these were subject to the roads review. So, the position in fact has not changed at all, despite the spin that was put on it. We'll be publishing the roads review within the next month, and we'll be asking the Burns commission to look at the future of the crossing as part of its work. We are expecting an interim report from the Burns commission shortly, and I think we all need to think about the role that infrastructure has to play in achieving both economic development but also achieving our carbon targets. 

Wel, diolch. Rwy'n nodi ein bod wedi cefnogi tua 288 o fusnesau ar yr ynys drwy Busnes Cymru, ac rwy'n cydnabod yr effaith y mae'r cau wedi ei chael ar adeg sydd eisoes yn anodd i fusnesau ac mae hwn wedi bod yn bwysau arall ar lawer ohonynt. Ar ddyfodol y groesfan, fel y mae'n gwybod, mae gennym raglen waith wedi'i chynllunio, ac rydym yn dal yn hyderus, os yw'r tywydd yn caniatáu, y caiff ei chwblhau erbyn diwedd mis Ionawr. Ac yna, fel rydym wedi egluro, bydd ateb mwy parhaol yn cael ei drafod mewn ymgynghoriad â'r cyngor lleol ar yr adeg orau i osgoi tarfu ar y fasnach dwristiaeth dros y flwyddyn nesaf. 

Dros y Nadolig, sylwais fod yr Aelod wedi llwyddo i berswadio rhai yn y cyfryngau ein bod wedi newid ein safbwynt ar ddyfodol y drydedd groesfan, oherwydd ei bod wedi'i chynnwys yn y cynllun buddsoddi yn seilwaith Cymru, ynghyd â nifer o gynlluniau etifeddol eraill, ond roedd hwnnw hefyd yn ei gwneud hi'n glir fod y rhain i gyd yn ddarostyngedig i'r adolygiad ffyrdd. Felly, nid yw'r safbwynt wedi newid o gwbl mewn gwirionedd, er gwaethaf y sbin a roddwyd arno. Byddwn yn cyhoeddi'r adolygiad ffyrdd o fewn y mis nesaf, a byddwn yn gofyn i gomisiwn Burns edrych ar ddyfodol y groesfan fel rhan o'i waith. Rydym yn disgwyl adroddiad interim gan gomisiwn Burns yn fuan, ac rwy'n credu bod angen i bawb ohonom feddwl am y rôl sydd gan seilwaith i'w chwarae wrth gyflawni datblygu economaidd ond hefyd wrth gyflawni ein targedau carbon. 

I thank the Member for submitting today's important question, and I certainly support much of the sentiment expressed by the constituency Member for Ynys Môn there as well. And it is welcome news, of course, Minister, to see the work taking place to reopen the bridge. But myself and Mark Isherwood as a fellow north Wales MS, have been joining meetings with the MP Virginia Crosbie with local businesses in Menai Bridge that are expressing their continued struggle and concern with the level of business and footfall that they're seeing. And it has been welcome, of course, to see some of the interventions take place to date. But with the reopening of Menai Bridge just a few weeks away, hopefully, I wonder what activity and promotional activity you have planned to let as many people know as possible that Menai Bridge is open for business and that the bridge itself will be back open so that those businesses can flourish again very soon.

Diolch i'r Aelod am gyflwyno'r cwestiwn pwysig hwn heddiw, ac rwy'n sicr yn cefnogi llawer o'r teimladau a fynegwyd gan Aelod etholaeth Ynys Môn yno hefyd. Ac mae'r newyddion fod gwaith ar y gweill er mwyn ailagor y bont yn newyddion i'w groesawu, wrth gwrs, Weinidog. Ond rwyf i a Mark Isherwood fel cyd-Aelod o ogledd Cymru, wedi ymuno â chyfarfodydd gyda'r AS Virginia Crosbie gyda busnesau lleol ym Mhorthaethwy sy'n mynegi eu brwydr barhaus a'u pryder ynghylch lefel y busnes a nifer yr ymwelwyr y maent yn eu gweld. A da o beth, wrth gwrs, yw gweld rhai o'r ymyriadau sydd wedi digwydd hyd yma. Ond gyda gwaith ar y gweill i ailagor pont Menai ymhen ychydig wythnosau gobeithio, tybed pa weithgaredd a gweithgareddau hyrwyddo a gynlluniwyd gennych i adael i gymaint o bobl â phosibl wybod bod Porthaethwy ar agor i fusnes ac y bydd y bont ei hun ar agor eto fel y gall y busnesau hynny ffynnu eto yn fuan iawn. 

14:10

Of course, the town of Menai Bridge has never been closed, and what's been very interesting is that the data, rather than the concerns and claims, have shown still a significant level of activity through the Patrwm project using long-range wide area network, which we've been pleased to support. So, I think it's important to put facts alongside concerns. I note that the Member of Parliament that he mentioned has been heavily ramping up the concerns. But actually, the data doesn't fully bear that out, and the nature of the custom and people staying actually longer in the town centre, has been quite striking.

But there has been, of course, an impact, we don't deny that, and mitigation measures have been put in place, including free car parking, which will remain available in Menai Bridge town and the two park-and-share sites throughout January. Also, to assist with the loss of bus services on the island, the council has provided additional stops closer to the Menai suspension bridge, which is proving successful. I was pleased that Ynys Môn had done that. Gwynedd, I think, has yet to match that level of activity on their side of the bridge, and I think they should be encouraged to do so. And some behaviour change has already started to take place with people increasingly walking across the bridge and heading beyond because of its closure. But of course, we will continue to work with the council to see what more we can do to make sure that the area is promoted, and that we are able to restore confidence in the area as quickly as possible.

Wrth gwrs, nid yw tref Porthaethwy wedi bod ar gau o gwbl, a'r hyn sydd wedi bod yn ddiddorol iawn yw bod y data, yn hytrach na'r pryderon a'r honiadau, wedi dangos lefel o weithgaredd sy'n dal i fod yn sylweddol drwy brosiect Patrwm gan ddefnyddio rhwydwaith ardal eang cyrhaeddiad hir y buom yn falch o'i chefnogi. Felly, rwy'n meddwl ei bod hi'n bwysig rhoi ffeithiau ochr yn ochr â phryderon. Nodaf fod yr Aelod Seneddol y soniodd amdano wedi bod yn ddiwyd yn hyrwyddo'r pryderon. Ond mewn gwirionedd, nid yw'r data'n adlewyrchu hynny'n llawn, ac mae natur masnachu, a phobl yn aros yn hirach ynghanol y dref mewn gwirionedd, wedi bod yn eithaf trawiadol.

Ond fe gafwyd effaith, wrth gwrs, nid ydym yn gwadu hynny, ac mae mesurau lliniaru wedi'u rhoi ar waith, gan gynnwys parcio am ddim, a fydd yn parhau yn nhref Porthaethwy a'r ddau safle parcio-a-rhannu drwy gydol mis Ionawr. Hefyd, i gynorthwyo gyda cholli gwasanaethau bws ar yr ynys, mae'r cyngor wedi darparu mannau aros ychwanegol yn nes at bont Menai ei hun, a bu hynny'n llwyddiant. Roeddwn yn falch fod Ynys Môn wedi gwneud hynny. Nid wyf yn credu bod Gwynedd wedi cyflawni'r lefel honno o weithgaredd ar eu hochr hwy o'r bont eto, ac rwy'n credu y dylid eu hannog i wneud hynny. Ac mae peth newid ymddygiad eisoes wedi dechrau digwydd gyda mwy o bobl yn cerdded ar draws y bont ac yn mynd ymhellach oherwydd ei bod wedi cau. Ond wrth gwrs, byddwn yn parhau i weithio gyda'r cyngor i weld beth arall y gallwn ei wneud i sicrhau bod yr ardal yn cael ei hyrwyddo, a'n bod yn gallu adfer hyder yn yr ardal cyn gynted â phosibl.

Prosiectau Egni Adnewyddadwy Lleol
Local Renewable Energy Projects

7. Pa gamau mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i alluogi prosiectau egni adnewyddadwy lleol yng Nghanolbarth a Gorllewin Cymru? OQ58915

7. What steps is the Welsh Government taking to facilitate local renewable energy projects in Mid and West Wales? OQ58915

Diolch, Cefin. As we move towards a more localised, renewables-based energy system, we are taking steps to ensure that the wealth from renewable energy projects remains in Wales. We are building on our support for communities and public bodies, developing additional offers for local businesses and supporting energy plans to highlight local opportunities.

Diolch, Cefin. Wrth inni symud tuag at system ynni fwy lleol, sy'n seiliedig ar ynni adnewyddadwy, rydym yn cymryd camau i sicrhau bod y cyfoeth o brosiectau ynni adnewyddadwy yn aros yng Nghymru. Rydym yn adeiladu ar ein cefnogaeth i gymunedau a chyrff cyhoeddus, yn datblygu cynigion ychwanegol i fusnesau lleol ac yn cefnogi cynlluniau ynni i nodi cyfleoedd lleol.

Diolch yn fawr iawn. Mae'r argyfwng ynni—sydd wedi cael ei waethygu, wrth gwrs, gan y rhyfel yn Wcráin—wedi pwysleisio’r angen yng Nghymru i fod yn llawer mwy gwydn o ran cynhyrchu ein hynni ni. Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i gynhyrchu 70 y cant o drydan Cymru drwy ddulliau adnewyddol erbyn 2030, a dwi'n croesawu hynny’n fawr iawn, a'r pwyslais a roddir ar berchnogaeth leol fel rhan o hyn, ac mae gan ganolbarth a gorllewin Cymru botensial anhygoel i gyfrannu at gyrraedd y targed hwn. Fodd bynnag, fel sydd wedi cael ei nodi mewn adroddiad diweddar gan y Pwyllgor Materion Cymreig, mae capasiti'r grid cenedlaethol yng Nghymru—a dwi'n dyfynnu, 'wedi'i gyfyngu'n sylweddol'. Mae hyn yn rhwystredig iawn, wrth gwrs. Er enghraifft, mae’n rhwystr i ffermwyr yn ardal yr Elenydd i symud ymlaen gyda chynlluniau datgarboneiddio, a pheryglu datblygiadau mwy sylweddol yn y môr Celtaidd. Felly, pa drafodaethau ŷch chi wedi eu cael gyda Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol i wella capasiti’r grid fel y gall cymunedau a busnesau yng Nghymru symud ymlaen gyda'u prosiectau ynni adnewyddol?

Thank you very much. The energy crisis—which has been made worse, of course, by the war in Ukraine—has emphasised the need in Wales to be far more resilient in terms of producing our own energy. The Welsh Government is committed to producing 70 per cent of electricity in Wales through renewable means by 2030, and I welcome that very much, and the emphasis on local ownership is part of this, and mid and west Wales has incredible potential to contribute to reaching that target. However, as has been noted in a recent report by the Welsh Affairs Committee, the national grid capacity in Wales—and I quote, 'has been limited significantly'. This is very frustrating, of course. For example, it's a barrier to farmers in the Elenydd area to move forward with decarbonisation plans; it endangers more fundamental developments in the Celtic sea. So, what discussions have you had with UK Government to improve grid capacity so that communities and businesses in Wales can move ahead with their renewable energy projects?

Diolch, Cefin. Yes, a very important point. So, we have 897 MW of locally owned renewable electricity and heat capacity in Wales in 2021, which was 90 per cent of the way towards our 1 GW target for 2030, which is really good news. We've got a total of 2,201 new renewable projects commissioned across mid Wales and the Swansea bay city region in 2021. They represent a capacity increase of 31.5 MW and comprise mostly small scale and domestic installations, exactly as you said. We've been supporting a wide range of community and publicly owned renewable projects which are around 4.8 MW of capacity. I'm telling you these things because I don't want a doom and gloom effect for this industry, because I think it's pretty vibrant and people are really interested in it, and this kind of diversified community energy is very important to energy security, of course. But there's no doubt at all that the grid is a limiting factor. As I've said in this Chamber a number of times, and it still remains the case, I'm very pleased to say that the UK Government has belatedly understood the need to plan the grid. We have a process in place now to put a planned grid in place, a higher network operator arrangement, and we've got a lot of work going on to understand how and where that will be, what needs to be upgraded.

A lot hinges on a pipeline project that will be put from north to south Wales to connect the two offshore wind projects, both the fixed offshore wind and what we hope will be an enormous project of floating wind in the Celtic sea. The exact route of that pipeline is up for consideration. I have officials very much involved in that and I'll be meeting the energy Minister again soon. I've already had a really good encounter with the energy Minister, to be fair, so I think they are on this page at last. The big issue for us will be to make sure that we get the new grid we need coming down through the middle of Wales, which we absolutely do need, and that we have that in a way that allows the connections in, but we also need the grid strengthened right across south Wales and in north Wales. It's not good enough to say, 'Well, those two bits are all right'; they are not. I have to tell you that, if you live where I live in Swansea, you get brownouts quite a lot. So, we need the existing grid to be strengthened and we need the incoming energy from the new Celtic sea and from the huge investment in the north-Wales coastline to benefit the people of Wales. I want that energy to come here. I don't want it to go to Devon or the Republic of Ireland or into Liverpool or somewhere. So, we've been working very hard to make sure that that stays on track and that we get the right level of consultation and involvement in Wales, and so far so good, but watch this space.

Diolch, Cefin. Ie, pwynt pwysig iawn. Felly, mae gennym 897 MW o gapasiti trydan a gwres adnewyddadwy yng Nghymru sy'n eiddo lleol, yn 2021, a oedd yn 90 y cant o'r ffordd tuag at ein targed 1 GW ar gyfer 2030, sy'n newyddion da iawn. Mae gennym gyfanswm o 2,201 o brosiectau adnewyddadwy newydd wedi'u comisiynu ledled canolbarth Cymru a dinas-ranbarth bae Abertawe yn 2021. Maent yn darparu cynnydd o 31.5 MW yn y capasiti ac yn cynnwys gosodiadau bach a gosodiadau domestig yn bennaf, yn union fel y dywedoch chi. Rydym wedi bod yn cefnogi ystod eang o brosiectau ynni adnewyddadwy sy'n eiddo cyhoeddus neu'n eiddo i'r gymuned, ac sy'n cynhyrchu tua 4.8 MW o gapasiti. Rwy'n dweud y pethau hyn wrthych am nad wyf eisiau taflu cysgod dros y diwydiant hwn gan fy mod yn credu ei fod yn eithaf bywiog ac mae gan bobl ddiddordeb mawr ynddo, ac mae'r math hwn o ynni cymunedol amrywiol yn bwysig iawn o safbwynt diogelu ffynonellau ynni wrth gwrs. Ond nid oes unrhyw amheuaeth o gwbl fod y grid yn ffactor sy'n cyfyngu. Fel y dywedais yn y Siambr hon nifer o weithiau, ac mae'n dal i fod yn wir, rwy'n falch iawn o ddweud bod Llywodraeth y DU wedi deall yr angen i gynllunio'r grid o'r diwedd. Mae gennym broses yn ei lle nawr i roi grid wedi'i gynllunio yn ei le, trefniant gweithredwr rhwydwaith uwch, ac mae gennym lawer o waith yn digwydd i ddeall sut a ble fydd hynny, beth sydd angen ei uwchraddio.

Mae llawer yn dibynnu ar brosiect pibell a fydd yn gweithredu o ogledd Cymru i dde Cymru i gysylltu'r ddau brosiect gwynt ar y môr, y prosiect ynni gwynt ar y môr sefydlog a'r hyn y gobeithiwn y bydd yn brosiect enfawr gydag ynni gwynt arnofiol yn y môr Celtaidd. Mae union lwybr y bibell honno i'w ystyried. Mae gennyf swyddogion yn gwneud llawer o waith ar hynny a byddaf yn cyfarfod â'r Gweinidog ynni eto'n fuan. Rwyf eisoes wedi cael cyfarfod da iawn gyda'r Gweinidog ynni, i fod yn deg, felly rwy'n meddwl eu bod yn gefnogol o'r diwedd. Y peth mawr i ni fydd gwneud yn siŵr ein bod ni'n cael y grid newydd sydd ei angen arnom i ddod i lawr drwy ganol Cymru, ac mae gwir angen hynny, a'n bod yn cael hynny mewn ffordd sy'n caniatáu'r cysylltiadau i mewn, ond mae angen inni gael y grid wedi'i gryfhau'n iawn hefyd ar draws de Cymru ac yng ngogledd Cymru. Nid yw dweud, 'Wel, mae'r ddau le hynny'n iawn' yn ddigon da; nid ydynt yn iawn. Mae'n rhaid imi ddweud wrthych, os ydych chi'n byw lle rwy'n byw yn Abertawe, rydych chi'n cael cryn dipyn o adegau pan fo'r pŵer yn wannach. Felly, mae angen cryfhau'r grid presennol ac mae angen i'r ynni sy'n dod i mewn o'r môr Celtaidd ac o'r buddsoddiad enfawr ar arfordir gogledd Cymru fod o fudd i bobl Cymru. Rwyf eisiau i'r ynni hwnnw ddod yma. Nid wyf eisiau iddo fynd i Ddyfnaint na Gweriniaeth Iwerddon nac i Lerpwl neu rywle. Felly, rydym wedi bod yn gweithio'n galed iawn i sicrhau bod hynny'n aros ar y trywydd iawn a'n bod yn cael y lefel gywir o ymgynghori ac ymwneud yng Nghymru, ac mae hynny'n digwydd hyd yma, ond gwyliwch y gofod hwn.

14:15

Minister, I agree with much of what you say there, so it would be great if you would join us on Tuesday evening, because Cefin and myself, Jane Dodds and Joyce Watson are hosting a reception on Tuesday evening here at the Senedd entitled the 'Haven Waterway Future Energy Cluster Reception', focusing on floating offshore wind and the opportunities available to us in Pembrokeshire, specifically on the Haven Waterway. 

In agreeing with what you've said so far, I'd be interested to know, given that we require additional infrastructure, what discussions you're having with NRW and local authorities, when it comes to the planning for this infrastructure on land, that they have the funds available, the resources available, to make sure that they're done in a timely manner. Diolch. 

Weinidog, rwy'n cytuno â llawer o'r hyn rydych chi'n ei ddweud yno, felly byddai'n wych pe baech yn ymuno â ni nos Fawrth, oherwydd mae Cefin a minnau, Jane Dodds a Joyce Watson yn cynnal derbyniad nos Fawrth yma yn y Senedd o'r enw 'Derbyniad Clwstwr Ynni'r Dyfodol yn Nyfrffordd y Ddau Gleddau', i ganolbwyntio ar ynni gwynt arnofiol ar y môr a'r cyfleoedd sydd ar gael i ni yn sir Benfro, yn benodol yn Nyfrffordd y Ddau Gleddau. 

Wrth gytuno â'r hyn rydych chi wedi'i ddweud hyd yma, ac o ystyried bod angen seilwaith ychwanegol arnom, hoffwn wybod pa drafodaethau rydych chi'n eu cael gyda CNC ac awdurdodau lleol ynglŷn â gwaith cynllunio ar gyfer y seilwaith hwn ar y tir, a bod ganddynt yr arian ar gael, yr adnoddau ar gael, i wneud yn siŵr eu bod yn cael eu gwneud mewn modd amserol. Diolch. 

Sorry, I have absolutely no idea whether I'm in the Senedd next Tuesday, but, if I am, I'll happily come along. Absolutely, but we've got to do it in the right order. So, we absolutely will want to make sure that the planning arrangements are in place, but, depending on the level that we're talking about, it might be a nationally significant infrastructure development, so it might be the UK Government that's consenting some of this stuff. The 'might be' is the important bit, isn't it, because we need to understand exactly what's being planned for, when it's being planned for, and when it will come on stream in order to get—forgive the colloquialism—our ducks in a row. So, we're very keen to make sure that the Celtic sea projects, the floating wind projects in particular, use the wealth of experience and opportunity that there is in all of the south Wales and north Wales ports, that we get the actual infrastructure build here in Wales, not just the maintenance contracts, and we actually get the wealth from the project coming here, and, in particular, we get the energy input here so that we do get the strengthening of the grid, which would then, of course, allow all of the other projects that we've got, which we know are ready to go, including all our Homes as Power Stations and all the rest of it.

So, I can assure you that all of that is very much on the table. Vaughan Gething and myself have met the Crown Estate and the energy Minister a number of times. There are a number of fingers in the pie at the moment. We've spoken to all the ports and the port authorities and so on, so we're very much in the same space as you, and what we need to do now is just make sure that we stay ahead of that game so that we get the investment we want. 

Mae'n ddrwg gennyf, nid oes gennyf unrhyw syniad a fyddaf i yn y Senedd ddydd Mawrth nesaf, ond os byddaf, rwy'n hapus i ddod. Yn sicr, ond mae'n rhaid inni ei wneud yn y drefn iawn. Felly, byddwn yn bendant eisiau sicrhau bod y trefniadau cynllunio yn eu lle, ond yn dibynnu ar y lefel rydym yn siarad amdani, gallai fod yn ddatblygiad seilwaith o bwys cenedlaethol, felly efallai mai Llywodraeth y DU sy'n cydsynio i rai o'r pethau hyn. Yr 'efallai' yw'r darn pwysig, onid e, oherwydd mae angen inni ddeall yn union beth y cynllunnir ar ei gyfer, erbyn pryd y caiff ei gynllunio, a phryd y daw'n weithredol er mwyn inni allu cael trefn ar bethau. Felly, rydym yn awyddus iawn i sicrhau bod y prosiectau môr Celtaidd, y prosiectau ynni gwynt arnofiol yn enwedig, yn defnyddio'r cyfoeth o brofiad a'r cyfle sydd ym mhob un o borthladdoedd de Cymru a gogledd Cymru, ein bod yn cael y gwaith adeiladu seilwaith yma yng Nghymru, nid dim ond y contractau cynnal a chadw, a'n bod yn cael y cyfoeth o'r prosiect i ddod yma, ac yn fwyaf arbennig, ein bod yn cael y mewnbwn ynni yma fel ein bod yn cael y grid wedi'i gryfhau, gan arwain wedyn, wrth gwrs, at yr holl brosiectau eraill sydd gennym, y gwyddom eu bod yn barod i fynd, gan gynnwys ein holl gynlluniau Cartrefi fel Gorsafoedd Pŵer a'r cyfan arall.

Felly, gallaf eich sicrhau bod hynny i gyd dan ystyriaeth. Mae Vaughan Gething a minnau wedi cyfarfod ag Ystad y Goron a'r Gweinidog ynni nifer o weithiau. Mae nifer o fysedd yn y brywes ar hyn o bryd. Rydym wedi siarad â'r holl borthladdoedd ac awdurdodau porthladd ac yn y blaen, felly rydym yn bendant o'r un farn â chi, a'r hyn sydd angen inni ei wneud nawr yw sicrhau ein bod ni'n parhau'n effro i unrhyw ddatblygiadau fel ein bod yn cael y buddsoddiad rydym ei eisiau. 

Cefnogi Ynni Adnewyddadwy
Supporting Renewable Energy

8. Pa drafodaethau y mae’r Gweinidog wedi'u cynnal gyda llywodraethau eraill er mwyn rhannu arferion da ynghylch cefnogi ynni adnewyddadwy? OQ58921

8. What discussions has the Minister held with other governments in order to share good practice in relation to supporting renewable energy? OQ58921

Diolch, Sioned. My officials and I hold regular bilateral and multilateral discussions with other Governments to share our experiences, good practice and challenges. Examples include the net zero interministerial meetings of the four UK nations, the British-Irish Council and the Under2 Coalition of state, regional and provincial Governments. So, we have quite a lot of contact, inter-government and otherwise. 

Diolch, Sioned. Mae fy swyddogion a minnau'n cynnal trafodaethau dwyochrog ac amlochrog rheolaidd gyda Llywodraethau eraill i rannu ein profiadau, ein harferion da a'n heriau. Ymhlith y rhain mae cyfarfodydd rhyngweinidiogol sero net pedair gwlad y DU, y Cyngor Prydeinig-Gwyddelig a'r Gynghrair Dan2 o Lywodraethau gwladwriaethol, rhanbarthol a thaleithiol. Felly, rydym yn cael cryn dipyn o gysylltiad, yn rhynglywodraethol ac fel arall. 

Diolch, Gweinidog. Yn sgil, wrth gwrs, yr angen i ymateb i’r argyfwng hinsawdd, a’r angen, fel y clywsom gan Cefin Campbell, i gynyddu’r ynni rŷn ni’n ei gynhyrchu’n lleol, mae’n dda gweld bod y trafodaethau hyn yn mynd ymlaen. Hyd nes y bydd gennym ni system drafnidiaeth gyhoeddus sy’n gymwys i’n hanghenion cenedlaethol ni, ac a fydd yn un rhad i’w defnyddio, bydd meysydd parcio yn rhan o dirwedd pob tref yng Nghymru, dwi’n siŵr. Ond mae deddfwriaeth a gymeradwywyd ddiwedd y llynedd gan Senedd Ffrainc yn ei gwneud yn ofynnol i bob maes parcio sydd â chapasiti o 80 neu fwy o gerbydau i osod canopi o baneli solar dros y safle. Mae’r Ddeddf yn cwmpasu meysydd parcio presennol, yn ogystal â rhai newydd. Drwy osod ffermydd solar ar safleoedd fel hyn, sydd eisoes wedi’u datblygu, nod y strategaeth yw datrys un o heriau mawr ynni solar, sef yr angen am dir a allai fygwth mannau gwyrdd a thir amaeth. A wnewch chi felly, Weinidog, ymchwilio i ddichonoldeb cyflwyno cynllun tebyg ar gyfer paneli solar mewn strwythurau fel meysydd parcio yng Nghymru sydd yn nwylo cyrff cyhoeddus ac efallai cwmnïau preifat?

Thank you, Minister. Given the need to respond to the climate crisis and the need, as we heard from Cefin Campbell, to increase the energy produced locally, it's good to see that these discussions are ongoing. Until we have a public transport system that is fit for purpose and is cheap to use, car parks will be part of the landscape of every town in Wales, I'm sure. But legislation approved last year by the French Parliament makes it a requirement for every car park with a capacity of 80 or more vehicles to have a canopy of solar panels over the site. The Act includes current car parks as well as new ones. By placing solar farms on sites such as this, which are already developed, the aim of the strategy is to solve one of the great challenges of solar power—the need for land, which could threaten agricultural land and greenfield sites. So, Minister, will you look at the feasibility of introducing a similar scheme for solar panels in places such as car parks in Wales, held by public bodies and perhaps private companies too? 

14:20

Yes, I was really aware of that. It's a great idea. Obviously, if you travel in Europe at all, you'll notice that car parks have canopies over them anyway, because they're shading the vehicles from the sun. We don’t entirely have that problem in Wales yet. We have the rain problem, absolutely. The old joke about, 'Did you know that you could take your cagoule off when you go to England?’ springs to mind at that point. I’m not sure that we could justify building a canopy in order to put a solar panel on it. But I absolutely take the point that, where there is capacity to put a solar panel on an existing roof, or we're building new, deliberately, we should be doing that.

The whole issue with the grid that we were just discussing comes to play there. What would we do with that energy? If there’s a local use for it, then, okay, that’s fine. But if you are looking to feed it into the grid, then we have all of the issues that we've got. I'm actually very interested in looking to see whether that kind of system would support an EV charging network, even if it was a slow one.

So, there are some things afoot to look at that, and we are very interested in taking that forward. It’s a slightly different landscape to the one in France, but, nevertheless, I'm very interested in the project. And if you're aware of anyone who is interested in taking it forward—local authority-wise or private sector car park-wise—then do let us know, because we are very happy to talk to them.

Ie, roeddwn i'n ymwybodol iawn o hynny. Mae'n syniad gwych. Yn amlwg, os ydych chi'n teithio yn Ewrop o gwbl, fe sylwch fod canopïau dros y meysydd parcio, oherwydd eu bod yn cysgodi'r cerbydau rhag yr haul. Nid yw'r broblem honno gennym yn llwyr yng Nghymru eto. Mae gennym broblem glaw, yn sicr. Mae'r hen jôc, 'A wyddech chi y gallech chi dynnu eich cagŵl pan fyddwch chi'n mynd i Loegr?' yn dod i'r meddwl. Nid wyf yn siŵr y gallem gyfiawnhau adeiladu canopi er mwyn rhoi panel solar arno. Ond rwy'n sicr yn derbyn y pwynt, lle mae yna allu i roi panel solar ar do sy'n bodoli eisoes, neu pan fyddwn yn adeiladu o'r newydd, yn fwriadol, y dylem wneud hynny.

Mae'r holl fater roeddem yn ei drafod nawr gyda'r grid yn berthnasol. Beth y byddem yn ei wneud â'r ynni hwnnw? Os oes defnydd lleol ar ei gyfer, yna, iawn, mae hynny'n iawn. Ond os ydych chi'n awyddus i'w fwydo i mewn i'r grid, mae gennym yr holl broblemau sydd gennym. Mae gennyf ddiddordeb mawr mewn edrych i weld a fyddai'r math hwnnw o system yn cefnogi rhwydwaith gwefru cerbydau trydan, hyd yn oed os yw'n un araf.

Felly, mae rhai pethau ar y gweill i edrych ar hynny, ac mae gennym ddiddordeb mawr mewn symud hynny yn ei flaen. Mae'n dirwedd ychydig yn wahanol i'r un yn Ffrainc, ond er hynny, mae gennyf ddiddordeb mawr yn y prosiect. Ac os ydych chi'n ymwybodol o unrhyw un sydd â diddordeb yn ei ddatblygu—yn awdurdodau lleol neu feysydd parcio sector preifat—rhowch wybod i ni, oherwydd byddem yn hapus iawn i siarad â hwy.

Lefelau Ffosffad
Phosphate Levels

9. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am lefelau ffosffad yn afonydd Cymru? OQ58928

9. Will the Minister make a statement on phosphate levels in Welsh rivers? OQ58928

Yes. Thank you, Ken. On 9 February, the First Minister will reconvene a summit of key partners in tackling excessive levels of phosphates in Welsh rivers, to discuss current progress and establish next steps. I'll set out the outcomes of that discussion, together with an action plan, in a written statement, which will go out shortly after the summit.

Ie. Diolch, Ken. Ar 9 Chwefror, bydd y Prif Weinidog yn ailymgynnull uwchgynhadledd o bartneriaid allweddol i fynd i'r afael â lefelau gormodol o ffosffadau yn afonydd Cymru, er mwyn trafod y cynnydd presennol a sefydlu'r camau nesaf. Byddaf yn nodi canlyniadau'r drafodaeth honno, ynghyd â chynllun gweithredu, mewn datganiad ysgrifenedig a gyhoeddir yn fuan ar ôl yr uwchgynhadledd.

Thank you, Minister. That’s really helpful to know. I recently met with small businesses in the house building industry, and they were raising this matter as a concern. Will the housing industry be present at that meeting on 9 February, and will you be able to give some reassurance that their concerns have been paid attention to?

Diolch, Weinidog. Mae'n dda gwybod hynny. Fe gyfarfûm â busnesau bach yn y diwydiant adeiladu tai yn ddiweddar, ac roeddent yn bryderus ynglŷn â'r mater hwn. A fydd y diwydiant tai yn bresennol yn y cyfarfod ar 9 Chwefror, ac a fyddwch chi'n gallu rhoi sicrwydd fod eu pryderon wedi cael sylw?

Yes, absolutely. So, I'll just reiterate what I said to Huw Irranca-Davies earlier on in this session. What we've asked each sector to do is to look to see what they can propose to help solve their part of the problem. So, for house building, we know that surface water drainage systems, SUDS, are part of the solution; there will be others. We have asked each sector to come back to us, and we have been working all the way through. This isn't a one-off in July, and and then another one-off in February. We had a whole series of meetings going through the piece, chaired by officials, chaired by NRW. A whole range of things have been going on. But each sector has been asked to look to its own to see what it can do. 

The house builders have absolutely been a part of that. They are part of the problem. They need to be part of the solution. I would say that about whichever sector you'd ask. So, rather than everybody saying that it is somebody else's fault, look to put your own house in order, to come forward with practical, sustainable solutions that we can help implement and fund. Then, together, we can make sure that our rivers go back to the state that we'd all like to see them in. 

Gallaf, yn bendant. Fe wnaf ailadrodd yr hyn a ddywedais wrth Huw Irranca-Davies yn gynharach yn y sesiwn hon. Rydym wedi gofyn i bob sector edrych i weld beth y gallant ei gynnig i helpu i ddatrys eu rhan hwy o'r broblem. Felly, ar gyfer adeiladu tai, rydym yn gwybod bod systemau draenio dŵr wyneb, systemau draenio cynaliadwy, SDCau, yn rhan o'r ateb; bydd yna atebion eraill. Rydym wedi gofyn i bob sector ddod yn ôl atom, ac rydym wedi bod yn gweithio'r holl ffordd drwodd. Nid un digwyddiad ar ei ben ei hun ym mis Gorffennaf a digwyddiad arall ym mis Chwefror yw hyn. Cawsom gyfres gyfan o gyfarfodydd, o dan gadeiryddiaeth swyddogion, o dan gadeiryddiaeth CNC. Mae ystod gyfan o bethau wedi bod yn digwydd. Ond gofynnwyd i bob sector edrych ar eu meysydd eu hunain i weld beth y gallant ei wneud. 

Yn sicr, mae adeiladwyr tai wedi bod yn rhan o hynny. Maent yn rhan o'r broblem. Mae angen iddynt fod yn rhan o'r ateb. Byddwn yn dweud hynny am ba sector bynnag y byddech chi'n gofyn. Felly, yn hytrach na phawb yn dweud mai bai rhywun arall yw hyn, ceisiwch roi eich tŷ eich hun mewn trefn a chynnig atebion ymarferol, cynaliadwy y gallwn helpu i'w gweithredu a'u hariannu. Yna, gyda'n gilydd, gallwn wneud yn siŵr fod ein hafonydd yn dychwelyd i'r cyflwr y byddem i gyd yn hoffi ei weld. 

Diolch i'r Gweinidog a'r Dirprwy Weinidog.

I thank the Minister and the Deputy Minister.

2. Cwestiynau i Weinidog y Gymraeg ac Addysg
2. Questions to the Minister for Education and Welsh Language

Yr eitem nesaf, felly, yw'r cwestiynau i Weinidog y Gymraeg ac Addysg, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Natasha Asghar.

The next item, therefore, is the questions to the Minister for Education and the Welsh Language, and the first question is from Natasha Asghar.

Gwella Canlyniadau Addysgol
Improving Educational Outcomes

1. Pa gamau fydd y Gweinidog yn eu cymryd i wella canlyniadau addysgol disgyblion ysgol yn 2023? OQ58911

1. What action will the Minister take to improve the educational outcomes of school pupils in 2023? OQ58911

The roll-out of the Curriculum for Wales continues to be central to our reforms to improve the quality of, and engagement with, learning in schools and settings. We will continue to actively promote this, alongside our focus on cross-curricular and integral skills as a foundation for all learning.  

Mae cyflwyno Cwricwlwm Cymru yn parhau i fod yn ganolog i'n diwygiadau i wella ansawdd ac ymgysylltiad â dysgu mewn ysgolion a lleoliadau. Byddwn yn parhau i hyrwyddo hyn yn weithredol, ochr yn ochr â'n ffocws ar sgiliau trawsgwricwlaidd a chyfannol fel sylfaen i bob dysgu.  

Thank you, Minister. I've recently been contacted by a constituent who is the head of science and technology at a school in Wales and who is opposed to proposals to integrate physics, chemistry and biology into one award. My constituent strongly believes that these proposals remove choices from pupils and will seriously dilute the quality of science teaching in Wales by reducing the breadth of a student's science education. One of the reasons that UK science degrees are so widely respected worldwide is because they are so specialist, and less broad than in many other countries. My constituent goes on to say that these proposals present a threat to the Welsh economy, which needs highly skilled, highly paid jobs in Wales, many of which rely on high-quality science education, which would be put under risk with these plans in place. Concerns have also been expressed by the Institute of Physics and the Royal Society of Chemistry, who fear that the core sciences will lose their identity and will mean people missing the opportunity to develop a fascination for science that would lead them to rewarding careers moving forward. What can you say, Minister, to my constituent, colleagues in the teaching profession, professional bodies, and to parents in Wales who are concerned that these proposals will seriously damage science teaching here in Wales? Thank you.

Diolch. Mae etholwr, sy'n bennaeth gwyddoniaeth a thechnoleg mewn ysgol yng Nghymru, wedi cysylltu â mi yn ddiweddar i wrthwynebu cynigion i integreiddio ffiseg, cemeg a bioleg fel un cymhwyster. Mae fy etholwr yn credu'n gryf fod y cynigion hyn yn amddifadu disgyblion o ddewisiadau ac yn gwanhau ansawdd addysgu gwyddoniaeth yng Nghymru yn ddifrifol drwy leihau ehangder addysg wyddonol myfyriwr. Un o'r rhesymau pam fod graddau gwyddoniaeth y DU yn cael eu parchu mor eang drwy'r byd yw am eu bod mor arbenigol, ac yn llai eang nag mewn llawer o wledydd eraill. Aiff fy etholwr ymlaen i ddweud bod y cynigion hyn yn fygythiad i economi Cymru, sy'n galw am swyddi medrus iawn, ar gyflogau da yng Nghymru, ac mae llawer ohonynt yn dibynnu ar addysg wyddonol o ansawdd uchel, a fyddai'n cael ei beryglu gyda'r cynlluniau hyn ar waith. Mae'r Sefydliad Ffiseg a'r Gymdeithas Gemeg Frenhinol hefyd wedi mynegi pryderon, ac maent yn nodi eu bod yn ofni y bydd y gwyddorau craidd yn colli eu hunaniaeth gan olygu bod pobl yn colli cyfle i ddatblygu diddordeb mawr mewn gwyddoniaeth a fyddai'n eu harwain at yrfaoedd boddhaus yn y dyfodol. Weinidog, beth y gallwch chi ei ddweud wrth fy etholwr, wrth gydweithwyr yn y proffesiwn addysgu, cyrff proffesiynol, a rhieni yng Nghymru sy'n pryderu y bydd y cynigion hyn yn peri niwed difrifol i addysg wyddonol yma yng Nghymru? Diolch.

14:25

Actually, the view of the two institutions that you referred to is that the proposal that Qualifications Wales has brought forward is likely to increase the number of young people learning science and going on to study science, technology, engineering and mathematics subjects. That is actually the view they've expressed to us. Qualifications Wales is currently consulting on this matter, so your constituent—I would encourage him or her to contribute to the consultation. It’s important that all voices are heard as we approach the question of recasting our qualifications in Wales.

One in five schools in Wales currently teach three separate sciences at GCSE level, so the overwhelming majority do not. The proposals that Qualifications Wales have brought forward do not combine the sciences. They will retain their separate identity, but will be taught in a way that enables the linkages between them, which is really important for those who go on to study sciences to understand the fuller context in the widest range of sciences. That is the mechanism that Qualifications Wales suggests. Qualifications Wales has done a significant amount of work with higher education institutions to ensure they understand the perspectives that they have. That work continues in the early part of this year, but I'd encourage your constituent to participate in the discussion, which Qualifications Wales is keen to encourage.

Mewn gwirionedd, barn y ddau sefydliad y cyfeirioch chi atynt yw bod y cynnig y mae Cymwysterau Cymru wedi ei gyflwyno yn debygol o gynyddu nifer y bobl ifanc sy'n dysgu gwyddoniaeth ac yn mynd yn eu blaenau i astudio pynciau gwyddoniaeth, technoleg, peirianneg a mathemateg. Dyna'r farn y maent wedi'i mynegi wrthym ni mewn gwirionedd. Mae Cymwysterau Cymru yn ymgynghori ar y mater hwn ar hyn o bryd, felly byddwn yn annog eich etholwr i gyfrannu at yr ymgynghoriad. Mae'n bwysig fod pob llais yn cael ei glywed wrth inni nesáu at y cwestiwn o ail-lunio ein cymwysterau yng Nghymru.

Ar hyn o bryd mae un o bob pum ysgol yng Nghymru yn dysgu tri phwnc gwyddonol ar wahân ar lefel TGAU, felly nid yw'r mwyafrif llethol ohonynt yn gwneud hynny. Nid yw'r cynigion y mae Cymwysterau Cymru wedi eu cyflwyno'n cyfuno'r gwyddorau. Byddant yn cadw eu hunaniaeth ar wahân, ond byddant yn cael eu dysgu mewn ffordd sy'n galluogi cysylltiadau rhyngddynt, sy'n bwysig iawn i'r rhai sy'n mynd ymlaen i astudio'r gwyddorau allu deall y cyd-destun llawnach yn yr ystod ehangaf o wyddorau. Dyna'r mecanwaith y mae Cymwysterau Cymru yn ei argymell. Mae Cymwysterau Cymru wedi gwneud cryn dipyn o waith gyda sefydliadau addysg uwch i sicrhau eu bod yn deall eu safbwyntiau. Mae'r gwaith hwnnw'n parhau ar ddechrau'r flwyddyn hon, ond byddwn yn annog eich etholwr i gymryd rhan yn y drafodaeth y mae Cymwysterau Cymru yn awyddus i'w hysgogi.

Addysg a Gofal Plant Cyfrwng Cymraeg
Welsh-medium Education and Childcare

2. Sut mae Llywodraeth Cymru'n cefnogi'r ddarpariaeth o addysg a gofal plant cyfrwng Cymraeg ar draws Pen-y-bont ar Ogwr? OQ58909

2. How does the Welsh Government support the provision of Welsh-medium education and childcare across Bridgend? OQ58909

The Welsh Government is working with the local authority to deliver on its Welsh in education strategic plan commitments to expand provision of childcare and education through the medium of Welsh. Forty-two million, seven hundred thousand pounds of funding has been approved in principle through a combination of our childcare, Welsh-medium and Sustainable Communities for Learning capital grants and programmes.

Mae Llywodraeth Cymru'n gweithio gyda'r awdurdod lleol i gyflawni ei hymrwymiadau cynllun strategol y Gymraeg mewn addysg i ehangu darpariaeth gofal plant ac addysg drwy gyfrwng y Gymraeg. Mae £42.7 miliwn o gyllid wedi cael ei gymeradwyo mewn egwyddor drwy gyfuniad o'n rhaglenni a'n grantiau cyfalaf gofal plant, cyfrwng Cymraeg a Chymunedau Dysgu Cynaliadwy.

Diolch, Minister. I am really pleased with the announcement that there will be more access for learners to receive their education through the medium of Welsh across my community and Wales; it’s been very much welcomed by my constituents. I just wanted to highlight some good news, really, which is that in Bridgend there are plans to build a replacement Ysgol Gymraeg Bro Ogwr school, and they have moved now a step closer. So, even though it’s only going to move a short distance, it is going to increase the amount of pupils from 378 to 525, aged four to 11 years. On top of that, Bridgend County Borough Council have approved to also co-locate Welsh-medium childcare provision at the site. And then in Porthcawl there is going to be a Welsh-medium seedling school and care provision on the land next to Porthcawl Primary School, and that’s going to offer full care from potentially zero to four years old as well as after-school and holiday provision, so, really offering that full wraparound care in the medium of Welsh. I know as well that we’re very keen in Bridgend to make sure that there’s that choice to have those transitions from childcare to early years, primary and secondary school. So, really my question is just that I know that they’re very keen in Bridgend if you would be able to come and visit and meet with some of the existing Welsh-medium schools, and that would be wonderful. So, that’s what I’d like to ask today, Minister. Thank you.

Diolch, Weinidog. Rwy'n falch iawn o'r cyhoeddiad y bydd mwy o fynediad i ddysgwyr allu derbyn eu haddysg drwy gyfrwng y Gymraeg ar draws fy nghymuned a ledled Cymru; mae wedi cael croeso mawr gan fy etholwyr. Roeddwn eisiau tynnu sylw at newyddion da, mewn gwirionedd, sef bod yna gynlluniau ym Mhen-y-bont ar Ogwr i adeiladu ysgol newydd ar gyfer Ysgol Gymraeg Bro Ogwr, ac maent wedi symud gam yn nes bellach. Felly, er na fydd yr ysgol ond yn symud pellter byr, mae'n mynd i gynyddu nifer y disgyblion o 378 i 525, rhwng pedair ac 11 oed. Ar ben hynny, mae Cyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr wedi cymeradwyo cynlluniau hefyd i gydleoli darpariaeth gofal plant cyfrwng Cymraeg ar y safle. Ac ym Mhorthcawl mae yna egin ysgol a darpariaeth gofal cyfrwng Cymraeg ar y tir y drws nesaf i Ysgol Gynradd Porthcawl, ac mae honno'n mynd i gynnig gofal llawn i blant rhwng dim a phedair oed yn ogystal â darpariaeth ar ôl ysgol a dros y gwyliau, felly, mae'n cynnig gofal cofleidiol llawn drwy gyfrwng y Gymraeg. Rwy'n gwybod hefyd ein bod yn awyddus iawn ym Mhen-y-bont ar Ogwr i wneud yn siŵr fod yna ddewis i bontio o ofal plant i addysg blynyddoedd cynnar, yr ysgol gynradd a'r ysgol uwchradd. Felly, mewn gwirionedd fy nghwestiwn i yw fy mod yn gwybod eu bod yn awyddus iawn ym Mhen-y-bont i chi ddod i ymweld a chyfarfod â rhai o'r ysgolion cyfrwng Cymraeg presennol, a byddai hynny'n wych. Felly, dyna rwy'n awyddus i'w ofyn heddiw, Weinidog. Diolch.

I thank Sarah Murphy for drawing attention to the positive developments happening in relation to Welsh-medium education in her area. I had a very productive meeting with both the leader of the council and the cabinet member for education a few weeks ago to discuss the Welsh in education strategic plan and their level of ambition and the importance of pursuing the proposals that are set out in the plan. The developments in Ysgol Bro Ogwr and the proposed, I think very exciting, seedling school in Porthcawl are positive, and I very much look forward to seeing them progress. That’s very much the message that I gave to the council leadership when I met with them very recently.

I’ll be visiting Ysgol Gyfun Llangynwyd next month, and, if arrangements can be made, that could provide a good opportunity to meet with cabinet members and with teachers from the Welsh-medium sector in the way that she suggests. We know that improving access to Welsh-medium education goes beyond the important question of planning school places; it requires effective co-operation across sectors, across organisations and Government at all levels, and, for my part, I will certainly ensure that the communication channels, which are so vital to delivering that, remain open between my officials and the local authority.

Diolch i Sarah Murphy am dynnu sylw at y datblygiadau cadarnhaol sy'n digwydd mewn perthynas ag addysg Gymraeg yn ei hardal hi. Cefais gyfarfod cynhyrchiol iawn gydag arweinydd y cyngor a'r aelod cabinet dros addysg ychydig wythnosau yn ôl i drafod cynllun strategol y Gymraeg mewn addysg a lefel eu huchelgais a phwysigrwydd gweithredu'r cynigion a nodwyd yn y cynllun. Mae'r datblygiadau yn Ysgol Bro Ogwr a'r egin ysgol arfaethedig ym Mhorthcawl yn gadarnhaol yn fy marn i, ac rwy'n edrych ymlaen yn fawr at eu gweld yn datblygu. Dyna'r neges a roddais i arweinwyr y cyngor pan gyfarfûm â hwy yn ddiweddar iawn.

Fe fyddaf yn ymweld ag Ysgol Gyfun Llangynwyd fis nesaf, ac os gellir gwneud trefniadau, gallai hynny gynnig cyfle da i gyfarfod ag aelodau'r cabinet a chydag athrawon o'r sector cyfrwng Cymraeg yn y ffordd y mae hi'n awgrymu. Rydym yn gwybod bod gwella mynediad at addysg Gymraeg yn mynd y tu hwnt i'r cwestiwn pwysig o gynllunio llefydd mewn ysgolion; mae'n galw am gydweithio effeithiol ar draws sectorau, ar draws sefydliadau a'r Llywodraeth ar bob lefel, ac, o'm rhan i, byddaf yn bendant yn sicrhau bod y sianeli cyfathrebu, sydd mor hanfodol i gyflawni hynny, yn parhau ar agor rhwng fy swyddogion i a'r awdurdod lleol.

14:30

Gweinidog, er bod yr ysgolion newydd ym Mracla a Phorthcawl, y mae Sarah newydd sôn amdanyn nhw, yn werth eu croesawu, mae'n bwysig inni atgoffa ein hunain ble mae Cyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr o ran profisiwn lleoedd ysgol yn yr iaith Gymraeg. Rydym yn gwybod mai Pen-y-bont yw un o'r ardaloedd gyda'r niferoedd isaf o siaradwyr Cymraeg unrhyw le yng Nghymru, ac un o'r rhesymau am hynny yw mai dim ond pum ysgol gynradd cyfrwng Cymraeg sydd yn y sir o gymharu â 52 ysgol gynradd cyfrwng Saesneg. Mae hyn yn golygu bod gan sir Ben-y-bont ar Ogwr lai o ysgolion cynradd cyfrwng Cymraeg na phob un o'i chymdogion ac nid oes unrhyw gynlluniau gwirioneddol gan y cyngor i gau'r bwlch hwnnw yn arbennig o gyflym. Felly, pa gamau y mae'r Gweinidog yn eu cymryd i sicrhau bod cynghorau yn cymryd yr iaith yn ddigon o ddifrif a pha gamau y mae ef yn eu cymryd i sicrhau bod pob plentyn yn gallu cael lle mewn ysgol cyfrwng Cymraeg yn eu cymuned nhw?

Minister, although the new schools in Brackla and Porthcawl, which Sarah just mentioned, are worth welcoming, it’s important to remind ourselves where Bridgend County Borough Council is in terms of the provision of Welsh-medium school places. We know that Bridgend is one of the areas with the lowest numbers of Welsh speakers anywhere in Wales, and one of the reasons for that is that there are only five Welsh-medium primary schools in the county, as compared to 52 English-medium schools. This means that Bridgend county has fewer Welsh-medium primary schools than every one of its neighbours and the council has no real plans to close that gap swiftly. So, what steps is the Minister taking to ensure that councils take the language sufficiently seriously and what steps is he taking to ensure that every pupil can get a place in a Welsh-medium school in their community?

Cwestiwn pwysig gan yr Aelod, os caf i ddweud. Dwi'n credu, yng nghyd-destun Pen-y-bont yn benodol, un o'r heriau yw bod dim digon o gynnydd wedi digwydd yn y gorffennol, ac mae hynny'n rhan bwysig o'r cyd-destun y mae'n cyfeirio ato yn ei gwestiwn. Ond rwy'n glir yn fy nhrafodaethau i gyda'r arweinyddiaeth bresennol eu bod nhw'n deall hynny a bod ymrwymiad i wneud cynnydd ar yr hyn sydd gyda nhw yn eu cynlluniau strategol. Mae hynny'n cynnwys pedwar hyb gofal plant newydd—mae dau eisoes wedi agor—a hefyd cynyddu'r nifer o lefydd cyfrwng Cymraeg mewn ysgolion meithrin, ynghyd â'r cynlluniau o ran Ysgol Bro Ogwr, Ysgol y Ferch o Sgêr ac edrych ar ehangu Ysgol Gyfun Llangynwyd hefyd. Felly, os digwydda hynny fel y mae'r cynllun yn dangos sydd angen digwydd, bydd cynnydd sylweddol yn niferoedd y llefydd plant cyfrwng Cymraeg, ac mae hynny, wrth gwrs, i'w groesawu.

Ar y cwestiwn ehangach, rwyf wedi bod yn glir gyda phob awdurdod rwyf wedi siarad â nhw fy mod yn ddiolchgar am y lefel o uchelgais ym mhob cynllun. Mae pob un sir wedi derbyn yr her rŷn ni wedi'i gosod fel Llywodraeth—ac mae hyn am y tro cyntaf gyda llaw—ac wedi derbyn yr ystod o gynnydd sydd ei angen ym mhob sir. Ac os bydd pob cyngor yn perfformio i ganol yr hyn y maen nhw wedi darogan y byddan nhw, byddwn ni'n sicr yn llwyddo i gyrraedd y nod sydd gennym ni yn 'Cymraeg 2050'. Ond un peth yw cytuno ar beth y mae'r ddogfen yn ei ddweud; peth arall yw delifro ar hynny, ac mae angen sicrhau bod hynny'n digwydd. Ac er mai cynllun 10 mlynedd yw hyn, mae angen cynnydd ym mhob blwyddyn, nid jest dros y ddegawd.

A very important question there from the Member, if I may say so. I believe, in the context of Bridgend particularly, one of the challenges is that there hasn’t been enough progress in the past, and that’s an important part of the context that he set out in his question. But I am clear from my discussions with the current leadership that they understand that and that there is a commitment to making progress in terms of what they have in their WESPs. And that includes four new childcare hubs—two have already opened—also increasing the number of Welsh-medium places in nursery provision, as well as plans in terms of Ysgol Bro Ogwr, Ysgol y Ferch o Sgêr, and looking at expanding Ysgol Gyfun Llangynwyd too. And if that happens as the plan sets out, then there will be a significant increase in the number of Welsh-medium school places, and that’s to be welcomed.

On the broader question, I’ve been clear with every authority that I’ve spoken to that I’m grateful for the level of ambition in all WESPs. Every county has taken on the challenge that we have set as a Government—and that's for the first time, by the way—and have accepted the range of progress that is needed in all counties. And if all councils deliver against what they’ve pledged, then we will certainly reach our targets in ‘Cymraeg 2050’. But it’s one thing to agree on what the document says; it’s another thing to deliver against that, and we need to ensure that that happens. Although this is a 10-year plan, we need progress every year, not just over a decade.

Wrth gwrs rwy'n croesawu'r datblygiadau ynglŷn â Phorthcawl ac Ysgol Bro Ogwr—fy hen ysgol gynradd i. Roedd yn bleser i fynd yn ôl i Fro Ogwr i weld sut oedden nhw'n darparu prydau ysgol am ddim. Roedd yr ystafelloedd yn teimlo lot yn llai nag oedden nhw pan oeddwn i'n ddisgybl fanna, ond dwi ddim yn gwybod beth mae hynny'n ei feddwl—efallai rwyf wedi rhoi bach o bwysau ymlaen ers hynny.

Ond mae sôn bod hen safle Bro Ogwr yn mynd i gael ei droi i mewn i ysgol Saesneg. Mae hyn wrth gwrs yn achosi pryder i nifer o bobl, yn enwedig i'r rheini sy'n ymgyrchu am fwy o addysg Gymraeg ym Mhen-y-bont. Felly, a fyddai'r Gweinidog yn gallu cadarnhau y bydd yn cysylltu â chyngor Pen-y-bont i sicrhau bod hen safle Bro Ogwr yn aros fel ysgol Gymraeg a ddim yn cael ei droi i mewn i ysgol Saesneg?

Of course I welcome the developments in terms of Porthcawl and Ysgol Bro Ogwr—my former primary school. It was a great pleasure for me to return to Bro Ogwr to see how they were providing free school meals. The classrooms felt a lot smaller than when I was a pupil there, but I don’t know what that means—maybe I’ve put a little bit of weight on since then.

Mention has been made that the former site of Bro Ogwr is going to be turned into an English-medium school. This causes some concern for people, particularly those campaigning for more Welsh-medium provision in Bridgend. So, could the Minister confirm that he will be contacting the council to ensure that the former Bro Ogwr site will remain a Welsh-medium school and won't be turned into an English-medium school?

Wel, rwy'n cael y cyfle i fynd i ysgolion cynradd ledled Cymru, fel y mae'r Aelod yn sôn, ac mae'n rhaid i mi ddweud ei fod yn deimlad cyffredin i fi hefyd—bod yr ysgolion llawer yn llai—felly, dwi'n rhannu'r pryder hwnnw efallai gydag e hefyd.

Beth rwy'n ymrwymo i'w wneud yw sicrhau fy mod i'n mynnu bod cynnydd yn digwydd yn ôl beth y mae'r cynllun strategol yn ei ddweud. Bydd ganddyn nhw bartner yn Llywodraeth Cymru i sicrhau bod y gefnogaeth sydd ei angen arnyn nhw wrthym ni i wneud hynny, ond mae hefyd disgwyliad arnyn nhw eu bod yn cyflawni'r hyn sydd yn y cynllun, a dwi'n ffyddiog ar sail y sgwrs rwyf i wedi'i chael eu bod nhw'n bwriadu gwneud hynny.

Well, I have an opportunity to visit primary schools throughout Wales, as the Member described, and I have to say that I also feel that schools have got a lot smaller since I was a pupil, so I possibly share that concern with him.

What I'm committed to doing is ensuring that I insist that progress is made against what's contained in the WESP. They will have a partner in the Welsh Government to ensure that the necessary support is available to them, but there is also an expectation that they deliver against their plan, and I'm confident on the basis of the conversation that I've had that they intend to do that.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr yn gyntaf, Samuel Kurtz.

Questions now from party spokespeople. Conservative spokesman first, Samuel Kurtz.

Diolch, Llywydd. Blwyddyn newydd dda i chi, Weinidog. Rwy'n siŵr eich bod yr un mor bryderus â minnau am y gostyngiad yn y defnydd o'r Gymraeg yn yr adroddiad a ddisgrifiwyd yng nghanlyniadau cyfrifiad 2021. Yn eich ymateb i gwestiwn gan Heledd Fychan ar y pwnc cyn y Nadolig, dywedaist ti fod rhai ffynonellau data yn dangos cynnydd yn y defnydd o'r Gymraeg, tra bod eraill, gan gynnwys y cyfrifiad, yn dangos gostyngiad. Mae'r anghysondeb yma yn y data yn broblem oherwydd mae angen gwybodaeth gywir i wneud penderfyniadau da am ddyfodol yr iaith.

Yn meddwl am hynny, beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i sicrhau bod eu holl ddulliau o gasglu data yn gywir ac yn gyson, ac ar ba ddata y dylem farnu llwyddiant polisi 'Cymraeg 2050'?

Thank you, Llywydd. Happy new year to you, Minister. I'm sure that you are as concerned as I am about the decrease in the use of the Welsh language in the report outlined in the census results for 2021. In your response to a question from Heledd Fychan on this issue before Christmas, you said that some data sources show an increase in the use of the Welsh language, whilst others, including the census, show a decline. This inconsistency in the data is a problem because we need accurate information to make good decisions about the future of the language. 

Bearing that in mind, what is the Welsh Government doing to ensure that all of the methods of gathering data are accurate and consistent, and on the basis of what data should we judge the success of 'Cymraeg 2050'?

14:35

Cwestiwn pwysig iawn, os caf ddweud hynny. Mae'r cyfrifiad yn dangos gostyngiad, yn benodol ymhlith plant ysgol pump i 15 oed, ac mae hynny, wrth gwrs, yn destun pryder. Ond, fel mae'r Aelod yn ei ddweud yn ei gwestiwn, nid dyna'r unig ffynhonnell sydd gennym ni. Mae arolwg blynyddol y boblogaeth yn dangos bod cynnydd wedi bod dros yr un cyfnod, a dyna'r tro cyntaf i'r ddwy ffynhonnell, dros yr un cyfnod, ddangos cyfeiriad gwahanol. Felly, mae hynny'n rhan bwysig o'r tirlun.

Nid Llywodraeth Cymru sy'n casglu'r data. Mae hynny'n digwydd gan y Swyddfa Ystadegau Gwladol; y rheini sy'n casglu'r data yn y ddwy ffynhonnell. Felly, mae'r Prif Weinidog wedi ysgrifennu at yr ystadegydd cenedlaethol am y gwahaniaethau hyn i weld beth allwn ni ei wneud i ddeall yr hyn sydd y tu ôl i hynny, a dwi'n edrych ymlaen at weld yr ONS yn cydweithio â'n hystadegwyr ni yn y Llywodraeth ar y mater. Mae'r Aelod yn gwbl iawn i ddweud, er mwyn cael sail o dystiolaeth ddibynadwy ar gyfer llunio polisi, mae'n rhaid deall pam fod ffynonellau yn dangos pethau gwahanol. Mae'r ffordd mae'r data yn cael ei gasglu, a'r cwestiynau sy'n cael eu gofyn, yn wahanol yn y ddwy ffynhonnell. Felly, mae hynny, yn sicr, yn rhan o'r esboniad, ond mae'n rhaid deall y cyd-destun ehangach hefyd.

A very important question, if I may say so. The census has shown a decrease, particularly among schoolchildren between the ages of five and 15, and that's a cause of concern. But, as the Member said in his question, that's not the only data source that we have. The annual population survey shows that there's been an increase over the same period, and that's the first time that the two sources have shown a different direction over the same period. So, that's an important part of the broader landscape.

It's not the Welsh Government that gathers the data; that is done by the Office for National Statistics. They gather the data for both sources. So, the First Minister has written to the national statistician about these differences to see what we can do to understand what underpins that, and I look forward to seeing the ONS working with our statisticians within Government on the issue. And the Member is quite right in saying that, in order to have an evidence base that is reliable for drawing up policy, we need to understand why different sources show different things. The way the data is collected, and the questions asked, are different in both data sets. So, that, certainly, is part of the explanation, but we need to understand the broader context too. 

Diolch i chi am eich ateb. Mae'n bwysig i ni yma, a phawb sydd eisiau i'r iaith lwyddo, ymddiried a gallu craffu ar y polisïau a'r data a ddefnyddir i'w cefnogi. Mae awdurdodau lleol yn defnyddio data i fesur llwyddiant eu cynlluniau strategol Cymraeg mewn addysg, neu'r WESPs, fel y clywom ni yn gynharach. Os yw'r data yn annibynadwy, fe allai rwystro eu hymdrechion i ddatblygu mwy o siaradwyr Cymraeg. Yn ystod cyfarfod pwyllgor, dywedaist ti na allwch chi ei gwneud hi'n ofynnol i awdurdodau lleol gyrraedd eu targedau neu eu hymrwymiadau o dan y WESPs, ond efallai y byddech yn ceisio rhoi mwy o awdurdod ac atebolrwydd i chi'ch hun drwy gyfrwng Bil addysg Gymraeg, os yn bosib. Os caiff y ddeddfwriaeth hon ei phasio, pa bwerau a ydych chi'n bwriadu eu rhoi i chi'ch hun i wneud yn siŵr bod y WESPs yn llwyddiant?

Thank you for your response. It's important for us here, and everyone who wants the language to succeed, to be able to scrutinise the policies and the data used to support them. Local authorities use data to measure the success of their Welsh in education strategic plans, or WESPs, as we heard earlier. If the data is unreliable, it could frustrate their attempts to increase the number of Welsh speakers. During a committee meeting, you said that you can't make it a requirement for local authorities to meet their targets or their commitments under the WESPs, but that perhaps you would try to give greater authority and accountability to yourself through a Welsh-medium education Bill, if possible. If this legislation is passed, what powers do you intend to give yourself to ensure that these WESPs succeed? 

Wel, dwi jest eisiau dweud hefyd, o ran casglu data ar lefel leol—mae e, wrth gwrs yn bwysig, fel mae'r Aelod yn dweud—mae darn o waith yn digwydd eisoes gyda grŵp bach o awdurdodau lleol i ddeall sut, er enghraifft, yng nghyd-destun sgiliau ieithyddol y gweithlu addysg lleol, beth yw hynny o ran ôl troed lleol, a sut i allu cysoni'r data yna yn genedlaethol, fel bod gennym ni ddarlun ehangach. Jest un enghraifft yw honno. Felly, mae gwaith yn digwydd eisoes o ran cysoni'r ffyrdd o gasglu a deall y data hynny.

O ran y cwestiwn arall, mae hynny'n rhan o'r trafodaethau rŷn ni'n eu cael ar hyn o bryd gyda Phlaid Cymru ynglŷn â chynnwys y Bil. Wrth gwrs, byddaf yn awyddus i sicrhau bod hynny yn cael ei drafod yn gyhoeddus, a chyn gynted ag y gallwn ni. Y bwriad yw i gael Papur Gwyn cyn ein bod ni'n deddfu, fel bod cyfle i gael trafodaeth ehangach ar y math o bwerau sydd yn addas i'r Llywodraeth eu cael yn y cyd-destun hwnnw.

Well, just in terms of gathering data at a local level—it is important, of course, as the Member said—there is a piece of work happening already with a small group of local authorities to understand, for example, in the context of the language skills of the local education workforce, what that looks like in terms of the local footprint, and how we can standardise that data nationally, so that we have a broader picture. That's just one example. So, there is some work ongoing in terms of standardising the methods of collecting and analysing that data. 

In terms of your further question, that's part of the discussion that we're currently having with Plaid Cymru on the content of the Bill. Of course, I will be eager to ensure that that is discussed publicly as soon as possible, and the intention is to have a White Paper before we legislate, so that there's an opportunity for a broader discussion on the kinds of powers that would be appropriate for the Government to hold in that context.

Diolch, Weinidog. Mae'r ddau ohonom ni eisiau i'r Gymraeg gael ei defnyddio'n hyderus ac yn naturiol ym mhob sefyllfa, megis yn y Senedd hon, ar y stryd neu yn y dosbarth. Yn anffodus, nid yw hyn bob amser yn digwydd. Er enghraifft, dim ond ar-lein y gellid cynnal cyfarfod cyngor llawn olaf sir Benfro ym mis Rhagfyr oherwydd nad oedd gwasanaethau cyfieithu amser real ar gael. Yn ogystal, mae cyfarfodydd cyngor blaenorol wedi eu rhwystro, gyda chynghorwyr Cymraeg eu hiaith yn cael eu gorfodi i siarad Saesneg oherwydd bod y gwasanaethau cyfieithu dwyieithog yn y siambr yn achosi oedi sylweddol o ran cyfieithu amser real.

Mae'n ofynnol yn ôl y gyfraith i awdurdodau lleol gynnig gwasanaethau cyfieithu. Felly, sut mae Llywodraeth Cymru yn sicrhau bod y Gymraeg yn cael ei defnyddio'n hyderus ac yn naturiol mewn cynghorau sir a chynghorau cymuned ledled Cymru? Diolch.

Thank you, Minister. Both of us want to see the Welsh language being used confidently and naturally in every situation, for example, in this Senedd, on the street or in the classroom. Unfortunately, this doesn't always happen. For example, it was only online that the final full Pembrokeshire county council meeting could be held in December because real-time interpretation wasn't available. And, also, previous council meetings have been hindered, with Welsh-speaking councillors being forced to speak in English because the bilingual interpretation services in the chamber were causing significant delay in terms of real-time translation.

It's a requirement according to the law for local authorities to provide translation services. So, how will the Welsh Government ensure that the Welsh language is being used confidently and naturally in county councils and community councils across Wales? Thank you.

14:40

Wel, mae gan gynghorau lleol gyfrifoldebau cyfreithiol wrth gwrs yn y cyd-destun hwnnw. Felly, mae eisoes system i orfodi safonau i gael eu cytuno â nhw yn lleol. Felly, mae hynny ar waith eisoes, felly mae hawliau gan bobl, mae hawliau iddyn nhw gael hynny wedi cael ei weithredu. Un o'r pethau rŷn ni wedi bod yn ei wneud fel Llywodraeth—roedd e'n sôn am y cwestiwn o gyfarfodydd wyneb yn wyneb a chyfarfodydd ar-lein—rŷn ni wedi bod yn ceisio, fel Llywodraeth, cefnogi arloesedd yn y maes hwnnw, fel ein bod ni'n sicrhau yr ystod ehangaf bosib o ffyrdd o gael cyfarfodydd lle mae'r Gymraeg yn rhan greiddiol o hynny. Felly, yn ddiweddar, rŷn ni wedi cyhoeddi gwaith gyda Microsoft fel bod nawr functionality yn Teams, fel oedd yn Zoom—mae lot o gyrff cyhoeddus yn defnyddio Teams yn hytrach na Zoom—mae nawr yn bosib i gael cyfieithu ar y pryd drwy Teams. Dyma'r lle cyntaf yn y byd y mae hyn wedi digwydd. Ac yn sgil y gwaith rŷn ni wedi ei wneud gyda Microsoft, bydd unrhyw sefydliad rhyngwladol dwyieithog, yn unrhyw ran o'r byd, nawr yn gallu manteisio ar yr hyblygrwydd hynny. Felly, mae arloesi ym maes digidol, er mwyn sicrhau bod ystod o gyfarfodydd yn gallu digwydd, yn rhan bwysig iawn o ehangu defnydd yn y math o fywyd pob dydd sydd gan bobl nawr.

Well, local councils have legal requirements in that context of course. So, there is already a system in place to ensure that standards are complied with locally. So, that's already in place, so people do have rights, and those rights should be implemented. One of the things that we've been doing as a Government—and he mentioned that question of face-to-face meetings and online meetings—we've been working as a Government to support innovation in that area, so that we can ensure the broadest range possible of ways of holding meetings where the Welsh language is a core part of that. So, recently, we've taken forward work with Microsoft so that there's now functionality in Teams, as there was in Zoom—and lots of public bodies do use Teams rather than Zoom—and it's now possible to have interpretation through Teams. And this is the first place in the world that this has happened. And in light of our work with Microsoft, any international organisation working bilingually, in any part of the world, will now be able to take advantage of that flexibility. So, digital innovation to ensure that a range of meetings can happen is a very important part of expanding use in people's daily lives in the way they live now.

Llefarydd Plaid Cymru, Sioned Williams.

Plaid Cymru spokesperson, Sioned Williams.

Diolch, Llywydd. Mae mwyafrif asesiadau anabledd arbenigol ar gyfer myfyrwyr prifysgol sy'n gymwys ar gyfer y lwfans myfyrwyr anabl datganoledig yn cael eu cynnal ar hyn o bryd gan ganolfannau asesu arbenigol yng Nghymru, sy'n deall anghenion myfyrwyr prifysgol Cymru, a thirwedd datganoledig addysg uwch Cymru. Mae'r arbenigwyr hyn mewn canolfannau asesu sydd wedi eu lleoli yng ngwasanaethau anabledd prifysgolion Cymru yn staff profiadol, sy'n deall systemau cefnogaeth anabledd Cymreig a'r cyrsiau a'r amgylchedd addysgol y mae'r myfyrwyr Cymreig yn rhan ohonynt. Ac felly, mae'r lwfans yn cael ei dargedu'n bersonol at anghenion pob myfyriwr unigol—rhywbeth y mae Llywodraeth Cymru wedi ei argymell fel arfer gorau. Darperir DSA yng Nghymru gan y Cwmni Benthyciadau Myfyrwyr drwy Cyllid Myfyrwyr Cymru, ac maent yn y broses o dendro gwasanaethau DSA, gan gynnwys asesiadau, ar hyn o bryd. Er bod DSA wedi ei ddatganoli, mae'n ymddangos bod Cymru wedi ei thwlu mewn i barth gyda gorllewin a dwyrain canolbarth Lloegr ar gyfer y broses dendro, a fydd, i bob pwrpas, yn golygu y gallai gwasanaethau asesu DSA yng Nghymru gael eu cymryd mas o ddwylo'r arbenigwyr Cymreig hyn, gan efallai anfanteisio'n myfyrwyr ni. Felly, hoffwn wybod pam y mae Llywodraeth Cymru wedi caniatáu i Gymru gael ei thrin fel hyn yn y broses dendro a chaffael, a pha ran y mae'r Gweinidog wedi ei chael yn y broses, er mwyn sicrhau nad yw cyfleon myfyrwyr anabl o Gymru'n cael eu peryglu, a busnesau arbenigol yng Nghymru o dan anfantais. A hoffwn wybod hefyd sut y bydd gofynion iaith Gymraeg myfyrwyr anabl yn cael eu hasesu'n gywir yn erbyn eu hanabledd os bydd sefydliad o'r tu fas i Gymru, heb unrhyw wybodaeth arbenigol am y dirwedd addysg Gymraeg, dim gwybodaeth o ymrwymiadau ac arferion ieithyddol, yn ennill y tendr.

Thank you, Llywydd. The majority of specialist disability assessments for university students who are eligible for the devolved disabled student allowance are currently held in specialist assessment centres in Wales, who understand the needs of university students in Wales, and the devolved landscape of higher education in Wales. These experts are in assessment centres that are located in the disability services of universities in Wales, and they're experienced staff who understand the Welsh disability support systems and the courses and the educational environments that the Welsh students are part of. And so, the allowance is being targeted in a personal way to the need of every individual student—something that the Welsh Government has recommended as best practice. The DSA in Wales is provided by the Student Loans Company through Student Finance Wales, and they are in the process of tendering DSA services, including assessments, currently. Although the DSA has been devolved, it appears that Wales has been thrown into a zone with the west of England and the east midlands for the tendering process, which will, to all intents and purposes, mean that the DSA assessment services could be taken out of the hands of these Welsh experts, perhaps leading to disadvantage for our students. So, I'd like to know why the Welsh Government has allowed Wales to be treated like this in the tendering process, and what part the Minister has had in the process, in order to ensure that the opportunities for students with disabilities in Wales aren't endangered, and specialist businesses in Wales aren't under a disadvantage. I'd also like to know how the Welsh-medium requirements of disabled students will be assessed correctly with regard to their disabilities if an organisation outside Wales, without any specialist information about the educational landscape in Wales, and no knowledge of language commitments and practice, wins the tender.

Diolch i'r Aelod am godi'r cwestiwn pwysig hwn. Dwi ddim yn gwybod yr ateb i'r cwestiwn, os byddaf i'n gwbl onest â hi, ond mae'n swnio i fi fel pe bai angen edrych i mewn iddo fe. Mae'n amlwg yn destun pwysig, mae'n amlwg bod unrhyw rwystr i fyfyrwyr yng Nghymru gael mynediad llawn a hafal i'w hawliau, ac yn sicr yng nghyd-destun budd-daliadau, yn rhywbeth pwysig. Felly, mi wnaf i ymrwymo i edrych mewn i hynny.

Well, I thank the Member for raising this important question. I don't know the answer to her question, if I'm entirely honest, but it appears to me that I do need to look into this. It's clearly an important issue, and clearly any barrier to students in Wales having full and equal access to their rights, and certainly in terms of benefits, is very important. So, I will commit to looking into that.

Diolch yn fawr iawn. Roedd llawer ohonom yn bresennol yn y rali a drefnwyd gan Undeb Cenedlaethol Myfyrwyr Cymru ar risiau'r Senedd ym mis Rhagfyr, ac rwy'n gwybod, Weinidog, i chi alw draw hefyd i siarad â myfyrwyr, a oedd yn adrodd i ni straeon brawychus am y ffordd y maen nhw'n cael trafferth â chostau trafnidiaeth, biliau ynni, rhent, bwyd, ac yn y blaen. Ac rwyf i wedi codi â chi o'r blaen sut y mae dysgwyr addysg bellach ac uwch a rhai mewn hyfforddiant yn cael eu taro mewn modd unigryw gan yr argyfwng costau byw, gan nad ydyn nhw'n gymwys am y rhan fwyaf o'r taliadau cymorth sydd ar gael a ddim mewn sefyllfa i fedru cynyddu eu hincwm. Ac felly, siomedig oedd y ffaith nad oedd cyllideb ddrafft Llywodraeth Cymru yn mynd i'r afael â hyn, er gwaethaf effaith drychinebus costau cynyddol ar fyfyrwyr. Weinidog, sut bydd y Llywodraeth yn sicrhau bod myfyrwyr a dysgwyr ôl-16 o bob math yn cael eu cefnogi y tu hwnt i'r pecyn cymorth cyllid?

Ac o ffocysu ar brentisiaid yn benodol, gyda nifer gynyddol o bobl ifanc yn cael eu denu i swyddi isafswm cyflog cenedlaethol neu gyflog byw cenedlaethol heb hyfforddiant, beth y mae Llywodraeth Cymru'n ei wneud i gefnogi prentisiaid yn ystod yr argyfwng costau byw, yn enwedig y rhai ar yr isafswm cyflog cenedlaethol i brentisiaid o ddim ond £4.81 yr awr?

Thank you very much. Many of us were present at the rally organised by the National Union of Students Wales on the Senedd steps in December, and I know, Minister, that you called by to speak to the students, who told us terrifying stories about their difficulties with the cost of transport, energy bills, rent, food bills, and so on. And I've raised with you before how FE and HE students and those in training are being impacted in a unique way by the cost-of-living crisis, because they're not eligible for the majority of support payments available and they're not in a situation to be able to increase their income. And so, it was disappointing that the Welsh Government's draft budget didn't tackle this, despite the serious impact of increased costs on students. Minister, how will the Government ensure that students and post-16 learners of all kinds will be supported beyond the funding support package?

And focusing on apprenticeships particularly, with an increasing number of young people being drawn into national minimum wage posts or national living wage posts without training, what is the Welsh Government doing to support apprentices during the cost-of-living crisis, particularly those on the national minimum wage for apprentices of only £4.81 an hour?

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn pwysig hwnnw. Fe ges i sgwrs fanwl iawn â'r myfyrwyr a oedd wedi dod i ymgyrchu y tu allan i'r Senedd, ac roedd hi'n bwysig cael y cyfle i glywed wrthyn nhw'n uniongyrchol yr hyn oedd yn eu pryderu nhw o ran pwysau costau byw.

Yn addysg bellach ac yn addysg uwch, mae gan y Llywodraeth ystod o bethau rŷn ni'n eu gwneud i gefnogi myfyrwyr. O ran addysg bellach, rŷn ni'n parhau gyda'r education maintenance allowance. Rydyn ni'n sicrhau bod ffyrdd o ehangu cyrhaeddiad yr EMA, sicrhau bod pobl yn gallu cynnig o fewn y flwyddyn os ydy eu hamgylchiadau nhw'n newid, ac yn cael gofyn wedyn am backdating o ran eu cymhwysedd nhw am y budd-dal hwnnw. Rŷn ni hefyd yn parhau gyda'r financial contingency fund. Fe wnes i ddatgan yn y Senedd yn ddiweddar fy mod i'n bwriadu cynyddu lefel hwnnw. Dyna'r bwriad o hyd. Mae hynny'n ffordd bwysig o sicrhau bod colegau'n gallu cefnogi myfyrwyr sydd mewn amgylchiadau o galedi. 

O ran addysg uwch, mae gyda ni ystod o ffyrdd rŷn ni'n cefnogi myfyrwyr. Mae gyda ni'r pecyn cefnogaeth ariannol mwyaf cefnogol yng Nghymru o unrhyw ran o'r Deyrnas Gyfunol. Fel rhan o hwnnw, fe fyddaf yn datgan yn yr wythnosau nesaf y cynnydd yn lefel y cymorth fydd yn dod i fyfyrwyr yn sgil hynny. Dwi'n bwriadu gwneud hynny cyn diwedd y mis, gobeithio. Mae pob myfyriwr yng Nghymru yn gymwys am isafswm grant a wedyn cymysgedd o grant a benthyciadau yn uwch na hynny. Ni yw'r unig ran o'r Deyrnas Gyfunol sydd yn lleihau lefel dyled myfyrwyr pan fyddan nhw'n dechrau talu hynny yn ôl, gan ryw £1,500. Rŷn ni'n gwneud hynny. Rŷn ni hefyd newydd ddatgan cronfa bellach i HEFCW i'w dosbarthu i fyfyrwyr o ran cefnogaeth ar gyfer gwasanaethau cefnogaeth ariannol a gwasanaethau gofal iechyd meddwl. Felly, mae amryw o ffyrdd rŷn ni'n mynd ati i geisio cefnogi myfyrwyr, ynghyd â'r gwaith mae'r sefydliadau eu hunain yn ei wneud ar y campws a thu hwnt i'r campws i gefnogi myfyrwyr. Ond, mae'n sicr ddigon bod y pwysau ar rai myfyrwyr yn sylweddol iawn.

Mae her benodol gan fyfyrwyr sy'n dod o dramor sydd ddim yn gallu manteisio ar y cefnogaeth ariannol rŷn ni'n ei roi fel Llywodraeth. Mae rhyw elfen o dystiolaeth y byddwn ni'n disgwyl gweld mwy a mwy o'r rheini'n cynnig am y cronfeydd caledi ac ati. Felly, mae'n sicr ddigon, a chlywais i fy hunan gan y myfyrwyr hynny, fod y sefyllfa'n gallu bod yn anodd iawn iddyn nhw. 

I thank the Member for that important question. I had a very detailed conversation with the students that had come to campaign outside the Senedd, and it was important to have that opportunity to hear their concerns directly in terms of cost-of-living pressures.

In FE and in HE, the Government has a range of things that we're doing to support students. In terms of FE, we continue with the education maintenance allowance. We're ensuring that there is a means to expand the reach of EMA, to ensure that people can apply in-year if their circumstances change, and can ask for backdating in terms of their eligibility for that benefit. We are also continuing with the financial contingency fund. I stated in the Senedd recently that I intend to increase that. That's still the intention. That's an important way of ensuring that colleges can support students who are facing hardship. 

In terms of higher education, we have a range of ways in which we support students. We have the most supportive financial support package in Wales of any part of the UK. As part of that, I will be announcing in the next weeks the increase in the level of support that will come to students. I intend to do that before the end of the month, hopefully. Every student in Wales is eligible for a minimum grant, and then there's a combination of grant and loans available to top that up. We are the only part of the UK that is reducing the student debt level when they start paying that back, by around £1,500. We are doing that. We've also announced a further fund for HEFCW to distribute to students in terms of support for financial support services and mental health care services. So, there are a number of ways in which we are seeking to support students, as well as the work that the institutions themselves do on the campus and off campus to support students. But, certainly, the pressure on some students is very significant indeed.

There is a particular challenge facing students coming from abroad who don't benefit from the financial support we give as a Government. There is some evidence that we can expect to see more and more of those applying for hardship funding. So, certainly, and I heard it myself from those students in the Senedd, the situation can be very difficult for them. 

14:45
Ysgolion a Chymunedau Gwledig
Rural Schools and Communities

3. Pa gamau mae Llywodraeth Cymru'n eu cymryd i gefnogi'r iaith Gymraeg mewn ysgolion a chymunedau gwledig? OQ58914

3. What steps is the Welsh Government taking to support the Welsh language in rural schools and communities? OQ58914

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Fis Awst diwethaf, fe wnes i lansio comisiwn i ddiogelu dyfodol cymunedau Cymraeg. Fe wnes i gymeradwyo hefyd gynlluniau strategol Cymraeg mewn addysg pob un o’r 22 awdurdod lleol, sy’n nodi sut mae’r awdurdodau lleol yn bwriadu gwella addysg cyfrwng Cymraeg dros y 10 mlynedd nesaf.

I thank the Member for the question. Last August, I launched a commission to safeguard the future of Welsh-speaking communities. I also approved all 22 local authority WESPs, which set out how local authorities intend to improve education through the medium of Welsh over the next 10 years.

Diolch yn fawr iawn, Gweinidog. Dwi eisiau canolbwyntio, os yw hynny'n iawn, ar y WESPs—rydych chi wedi sôn am y WESPs mewn cwestiwn arall—yn enwedig ar y rhan o'r WESPs sy'n sôn am ysgolion uwchradd a sut mae ysgolion cynradd mewn llefydd gwledig yn gallu sicrhau bod gan yr ysgolion uwchradd y rhifau o'r disgyblion i fynd i mewn i'r ysgolion uwchradd. Mae yna gydbwysedd yma, dwi'n siŵr eich bod chi'n gweld. Ym Mhowys, mae penderfyniad wedi cael ei wneud i gau ysgol Llanfihangel Rhydieithon, ysgol gynradd Saesneg sydd eisiau bod yn ysgol gynradd Gymraeg. Yn eich barn chi, sut gall y WESP i ysgolion uwchradd helpu sicrhau bod ysgolion cynradd yn goroesi mewn llefydd gwledig? Diolch yn fawr iawn.

Thank you very much, Minister. I want to focus, if it's okay, on the WESPs—you've talked about the WESPs in a previous question—and particularly the part of the WESPs that mention secondary schools and how primary schools in rural areas can ensure that the secondary schools have an adequate number of pupils entering them. There is a balance to be struck here, as I'm sure you can see. In Powys, the decision has been made to close Llanfihangel Rhydithon school, an English-medium primary school that wishes to become a Welsh-medium school. How can the WESP for secondary schools ensure that primary schools survive in rural places? Thank you very much.

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn hwnnw. O ran cau'r ysgol benodol mae'r Aelod yn sôn amdani, gwnaethpwyd y penderfyniad hwnnw yn gynharach y flwyddyn ddiwethaf. Mae'r penderfyniad wedi'i ohirio o ran ei gymryd mewn i effaith ar gyfer eleni, fel bod cyfle'n cael ei gymryd i edrych a oedd cynllun amgen ar gyfer sicrhau sefydlu ysgol cyfrwng Cymraeg yn yr ardal. Mae'r adolygiad hwnnw wedi digwydd, fel rwy'n deall, ac, yn ei gyfarfod mwyaf diweddar, mae'r cyngor wedi penderfynu parhau gyda'r penderfyniad gwreiddiol. Does gen i fel Gweinidog ddim cyfle pellach i fod yn rhan o'r broses honno. Chefais i ddim unrhyw gwynion wrth y cyhoedd o fewn y ffenestr oedd gennyf i fel Gweinidog i allu ymwneud â'r penderfyniad, felly dyw hynny bellach ddim yn opsiwn.

Fel mae'r Aelod yn dweud, mae'n bwysig, wrth edrych ar ddarpariaeth ysgolion cynradd ac ysgolion uwchradd, fod cynghorau yn mynd i'r afael gyda dosbarthiad daearyddol darpariaeth. Mae hynny'n elfen bwysig iawn. Rŷn ni wedi sôn eisoes yn y Siambr nad dim ond rhifau sy'n bwysig, ond mae'r dosbarthiad a lleoliad y ddarpariaeth yn rhannau elfennol o sicrhau ffyniant yr iaith. Rwyf wedi cwrdd â'r cyngor ym Mhowys i sôn am eu cynlluniau strategol nhw. Maen nhw wedi sôn eisoes am gynlluniau, efallai, i edrych eto ar rai o'r pethau oedd gyda nhw i'w dweud o ran darpariaeth uwchradd. Felly, mae swyddogion Llywodraeth Cymru yn trafod hynny gyda nhw ar hyn o bryd. 

I thank the Member for that question. In terms of the closure of the specific school that the Member mentions, that decision was taken earlier last year. The decision has been delayed in terms of it taking effect this year, in order to consider whether it's possible to put an alternative proposal in place in order to establish a Welsh-medium school in the area. That review, as I understand it, has taken place and, at its most recent meeting, the council has decided to proceed with its original decision. I as Minister don't have any further opportunity to be part of that process. I received no complaints from the public within the window available to me as a Minister to get involved in that decision, therefore that is no longer an option.

As the Member says, it is important, when looking at the provision of primary and secondary schools, that councils do tackle the issue of geographical distribution of provision. That's a very important element. We've already mentioned in the Chamber that it's not just numbers that matter, but the distribution and location of provision are a fundamental part of ensuring the prosperity of the language. I have met with the council in Powys to discuss their own WESPs, and they've already talked about plans to look again at some of the things they had to say about secondary provision. So, Welsh Government officials are discussing that with them at the moment. 

14:50

Diolch, Gweinidog. Minister, you said this morning in the education committee that there is money available in the Welsh Government budget to establish new Welsh-medium education. That's really welcome. A political choice was taken in Powys County Council by the Liberal Democrat administration not to establish a Welsh-medium primary provision in Dolau. Minister, narrow-minded decisions like this, based on the lack of Welsh speakers in an area, are the reason why the language in Radnorshire is not being developed further. So, Minister, what I'd like to hear from you is, what can you do as the Minister for Welsh language to ensure that councils like Powys develop the language in Radnorshire and they don't make narrow-minded decisions, and actually look to the future of developing the language in rural places like Radnorshire?

Diolch, Weinidog. Weinidog, fe ddywedoch chi y bore yma yn y pwyllgor addysg fod arian ar gael yng nghyllideb Llywodraeth Cymru i sefydlu addysg cyfrwng Cymraeg newydd. Mae hynny i'w groesawu'n fawr. Mae gweinyddiaeth y Democratiaid Rhyddfrydol yng Nghyngor Sir Powys wedi gwneud dewis gwleidyddol i beidio â sefydlu darpariaeth gynradd Gymraeg yn Nolau. Weinidog, penderfyniadau cul fel hyn, wedi'u seilio ar y diffyg siaradwyr Cymraeg mewn ardal, yw'r rheswm pam nad yw'r iaith yn cael ei datblygu ymhellach yn sir Faesyfed. Felly, Weinidog, hoffwn glywed gennych chi beth y gallwch chi ei wneud fel Gweinidog y Gymraeg i sicrhau bod cynghorau fel Powys yn datblygu'r iaith yn sir Faesyfed ac nad ydynt yn gwneud penderfyniadau cul, a'u bod yn edrych tuag at y dyfodol mewn perthynas â datblygu'r iaith mewn llefydd gwledig fel sir Faesyfed?

I've been clear with every council—I'm not going to single out any one particular council—I've been clear with every council that I expect the ambitions that they have outlined in their Welsh in education strategic plans to be fulfilled, and that is obviously also the intention of the councils themselves. I have also said that we will have regard to the extent to which the WESP obligations are being fulfilled when looking at the broader requests for funding across the education estate. So, I will expect to see that progress is happening in a comparable way with the WESP, as with all other education plans, when making those funding decisions. But the point I made in committee this morning was: the Government provides funding, and indeed significant funding, to enable authorities to deliver their WESPs, and we are happy to do that. We will continue to do that, and we look forward to seeing authorities comply with the ambitious plans they've all set out. 

Rwyf wedi bod yn glir gyda phob cyngor—nid wyf am enwi unrhyw gyngor yn benodol—rwyf wedi bod yn glir gyda phob cyngor fy mod yn disgwyl iddynt gyflawni'r uchelgeisiau y maent wedi'u hamlinellu yn eu cynlluniau strategol Cymraeg mewn addysg, ac yn amlwg dyna yw bwriad y cynghorau eu hunain hefyd. Rwyf hefyd wedi dweud y byddwn yn ystyried i ba raddau y mae rhwymedigaethau'r cynlluniau strategol Cymraeg mewn addysg yn cael eu cyflawni wrth edrych ar y ceisiadau ehangach am gyllid ar draws yr ystad addysg. Felly, byddaf yn disgwyl gweld bod cynnydd yn digwydd mewn ffordd gymharol gyda'r cynlluniau strategol Cymraeg mewn addysg, fel gyda phob cynllun addysg arall, wrth wneud y penderfyniadau ariannu hynny. Ond y pwynt a wneuthum yn y pwyllgor y bore yma oedd: mae'r Llywodraeth yn darparu cyllid, a chyllid sylweddol yn wir, er mwyn galluogi awdurdodau i gyflawni eu cynlluniau strategol Cymraeg mewn addysg, ac rydym yn hapus i wneud hynny. Byddwn yn parhau i wneud hynny, ac edrychwn ymlaen at weld awdurdodau'n cydymffurfio â'r cynlluniau uchelgeisiol y mae pob un ohonynt wedi'u nodi. 

Pynciau STEM
STEM Subjects

4. Sut bydd Llywodraeth Cymru'n cynyddu'r nifer sy'n dewis pynciau STEM ymhlith myfyrwyr Gorllewin De Cymru? OQ58908

4. How will the Welsh Government increase the take-up of STEM subjects amongst students in South Wales West? OQ58908

The Welsh Government has provided almost £1.5 million in grant funding this year to support the delivery of STEM initiatives, with the primary aims of supporting and developing STEM enrichment activities, narrowing the attainment gap and encouraging the take-up of STEM subjects both at GCSE and A-level.

Mae Llywodraeth Cymru wedi darparu bron i £1.5 miliwn mewn cyllid grant eleni i gefnogi'r gwaith o gyflawni mentrau STEM, gyda'r prif nod o gefnogi a datblygu gweithgareddau cyfoethogi STEM, lleihau'r bwlch cyrhaeddiad ac annog pobl i ddilyn pynciau STEM ar lefel TGAU a Safon Uwch.

Thank you, Minister. Last week, the retiring managing director of Sony Bridgend said that Wales needs to be more innovative, and that the key to our success will be in educating, nurturing and retaining talent here in Wales. Mr Dalton believes that manufacturing in Wales has a great future if we can only learn to innovate, develop green technologies and focus on untouched markets outside the EU. Minister, do you agree that we have to adapt and develop our skill strategy? How will you encourage more young people to take up science and engineering, and, above all, encourage students to study these topics at Welsh universities and then stay in Wales? 

Diolch. Yr wythnos diwethaf, dywedodd rheolwr gyfarwyddwr Sony Bridgend, sy'n ymddeol, fod angen i Gymru fod yn fwy arloesol, ac mai'r allwedd i'n llwyddiant fydd addysgu, meithrin a chadw talent yma yng Nghymru. Mae Mr Dalton yn credu bod dyfodol gwych i weithgynhyrchu yng Nghymru os gallwn ddysgu arloesi, datblygu technolegau gwyrdd a chanolbwyntio ar farchnadoedd heb eu cyffwrdd y tu allan i'r UE. Weinidog, a ydych yn cytuno bod yn rhaid inni addasu a datblygu ein strategaeth sgiliau? Sut y byddwch chi'n annog mwy o bobl ifanc i astudio gwyddoniaeth a pheirianneg, ac yn anad dim, annog myfyrwyr i astudio'r pynciau hyn ym mhrifysgolion Cymru ac yna aros yng Nghymru? 

Thank you, Altaf Hussain, for that really important question. We need to equip our learners. Whether they choose to lead on to careers in STEM subjects or not, we need to equip all our learners to face a future of rapid technological and economic change, and digital skills and the kind of adaptability and creativity that go with some of those, alongside the knowledge itself, are absolutely crucial requirements for our young people. The new Curriculum for Wales, of course, has that as a central part of the offer, whether that's through the areas of learning and experience or the specific focus on STEM careers in particular.

And it's also important, by the way, to address questions of inequality. There's still a gender bias in terms of access to STEM subjects and some of the stereotypes that go along with choosing STEM subjects. So, we talked a little bit in the earlier question with Natasha Asghar about how reforming our qualifications can encourage more people to take up STEM subjects, and that's a really important part of this. But, in addition to that, we provide significant funding to a range of initiatives aimed both at primary and secondary students, by the way. It's really important that we start that work in primary, whether it's the funding that we provide to Techniquest and Explore, for example, which encourages engagement from primary school kids, in particular, but also the funding we provide for things like the Engineering Education Scheme Wales, to Technocamps, which provide coding in schools right across Wales, the further maths support programme that we fund through Swansea University, the Stimulating Physics Network programme through the Institute of Physics. There's a range of ways in which we are encouraging young people to move into STEM subjects, and I agree with the person I think he was speaking to that there is a very bright future for young people in Wales in these sectors in Wales, and we as a Government are committed to ensuring that we support schools to do that.

Diolch am y cwestiwn hynod bwysig hwnnw, Altaf Hussain. Mae angen inni arfogi ein dysgwyr. Boed yn dewis dilyn trywydd gyrfaoedd mewn pynciau STEM neu beidio, mae angen inni arfogi ein holl ddysgwyr i wynebu dyfodol o newid technolegol ac economaidd cyflym, ac mae sgiliau digidol a'r math o hyblygrwydd a chreadigrwydd sy'n mynd gyda rhai o'r rheini, ochr yn ochr â'r wybodaeth ei hun, yn ofynion cwbl hanfodol i'n pobl ifanc. Mae hynny'n rhan ganolog, wrth gwrs, o arlwy'r Cwricwlwm newydd i Gymru, boed hynny drwy feysydd dysgu a phrofiad neu'r ffocws penodol ar yrfaoedd STEM yn enwedig.

Gyda llaw, mae hefyd yn bwysig mynd i'r afael â chwestiynau sy'n ymwneud ag anghydraddoldeb. Mae yna ragfarn ar sail rhywedd o hyd mewn perthynas â mynediad at bynciau STEM a rhai o'r stereoteipiau sy'n mynd ochr yn ochr â dewis pynciau STEM. Felly, fe wnaethom siarad ychydig yn y cwestiwn cynharach gyda Natasha Asghar ynglŷn â sut y gallai diwygio ein cymwysterau annog mwy o bobl i ddilyn pynciau STEM, ac mae hynny'n rhan bwysig iawn o hyn. Ond yn ogystal â hynny, rydym yn darparu cyllid sylweddol i amrywiaeth o fentrau sydd wedi'u hanelu at ddisgyblion cynradd ac uwchradd, gyda llaw. Mae'n bwysig iawn ein bod yn dechrau ar y gwaith hwnnw yn yr ysgolion cynradd, boed yn gyllid a ddarparwn i Techniquest ac Explore, er enghraifft, sy'n annog plant ysgolion cynradd yn enwedig i gymryd rhan, ond hefyd y cyllid a ddarparwn ar gyfer pethau fel Cynllun Addysg Beirianneg Cymru, i Technocamps, sy'n darparu codio mewn ysgolion ledled Cymru, y rhaglen gymorth mathemateg bellach rydym yn ei hariannu drwy Brifysgol Abertawe, y rhaglen Rhwydwaith Ysgogi Ffiseg drwy'r Sefydliad Ffiseg. Mae yna amrywiaeth o ffyrdd rydym yn annog pobl ifanc i astudio pynciau STEM, ac rwy'n cytuno â'r person y siaradodd ag ef, rwy'n credu, fod yna ddyfodol disglair iawn i bobl ifanc Cymru yn y sectorau hyn yng Nghymru, ac rydym ni fel Llywodraeth wedi ymrwymo i sicrhau ein bod yn cefnogi ysgolion i wneud hynny.

14:55
Addysgu Sgiliau
The Teaching of Skills

5. Sut mae'r Gweinidog yn gweithio gyda Gweinidog yr Economi i sicrhau bod y sgiliau sydd eu hangen ar ddiwydiant yn cael eu haddysgu yn system addysg Cymru? OQ58905

5. How is the Minister working with the Minister for Economy to ensure the skills that industry needs are taught in the Welsh education system? OQ58905

The economy and education departments work very closely together to ensure that skills needs are met, with a key role for regional skills partnerships. Personal learning accounts is one example in my area, with targeted interventions in areas such as net zero and heavy goods vehicle driving already delivering successful outcomes.

Mae adrannau'r economi ac addysg yn cydweithio'n agos iawn i sicrhau bod anghenion sgiliau'n cael eu diwallu, gyda rôl allweddol ar gyfer partneriaethau sgiliau rhanbarthol. Mae cyfrifon dysgu personol yn un enghraifft yn fy maes i, gydag ymyriadau wedi'u targedu mewn meysydd fel sero net a gyrru cerbydau nwyddau trwm eisoes yn sicrhau canlyniadau llwyddiannus.

I'm grateful to the Minister for that answer. Companies like Airbus in my own constituency are investing in decarbonising their operations to deliver the world's first zero-emission aircraft. This requires significant skills transition for the future to ensure Wales has the right talent to deliver the green manufacture of future wings in Broughton. Minister, can I ask you how your department is working collaboratively not only with the Minister for Economy's department, but industry partners and our trade union colleagues to ensure that our education system is delivering the future talent that a net-zero Wales needs? 

Rwy'n ddiolchgar i'r Gweinidog am yr ateb hwnnw. Mae cwmnïau fel Airbus yn fy etholaeth fy hun yn buddsoddi mewn gwaith i ddatgarboneiddio eu gweithrediadau i ddarparu'r awyren ddi-allyriadau gyntaf yn y byd. Er mwyn cyflawni hyn, mae angen pontio sgiliau'n sylweddol ar gyfer y dyfodol er mwyn sicrhau bod gan Gymru y doniau cywir i gynhyrchu awyrennau mewn modd gwyrdd ym Mrychdyn yn y dyfodol. Weinidog, a gaf fi ofyn i chi sut mae eich adran yn gweithio ar y cyd nid yn unig gydag adran Gweinidog yr Economi, ond gyda phartneriaid yn y diwydiant a'n cydweithwyr yn yr undebau llafur i sicrhau bod ein system addysg yn sicrhau'r doniau sydd eu hangen ar Gymru sero net yn y dyfodol? 

I think that's a really important point. That collaboration within Government and much more broadly than that is a really important part of our future in terms of skills provision in Wales. I think that collaboration between further education, higher education and big sector players like Airbus is a really exciting set of developments on the horizon, where you have technical, vocational, academic, applied research, and that offer being offered in a really joined-up, integrated way I think is a very positive future for our skills provision in Wales. 

In terms of what we're specifically doing in Government, the net-zero skills action plan that will be published by the end of February will, I think, set out much more fully the kind of questions the Member is asking today, but that presupposes close working between Government, industry, trade unions, but also schools and FE colleges as well, to make sure that this is part of the lifeblood of the entire system, really. One of the initiatives we're already doing is an e-module from September of last year. So, in this academic year, for the first time, every level 3 vocational learner is able to access a series of Net Zero Wales e-modules that are specific to their particular choice of vocation but which sets them in that broader green skills context, which is really important to give people an understanding of how what they're learning can be applied in the workplace. 

So, there is a lot of work of that sort going on, but the key to it is to break down the barriers across the economy and all the relevant contributors and actors to that, so that we can have that shared vision implemented on the ground. 

Rwy'n credu bod hwnnw'n bwynt pwysig iawn. Mae'r cydweithio hwnnw o fewn y Llywodraeth ac yn fwy eang o lawer na hynny yn rhan wirioneddol bwysig o'n dyfodol ni o ran y ddarpariaeth sgiliau yng Nghymru. Rwy'n credu bod cydweithio rhwng addysg bellach, addysg uwch a phrif chwaraewyr y sector fel Airbus yn gyfres gyffrous iawn o ddatblygiadau ar y gorwel, lle mae gennych chi ymchwil dechnegol, alwedigaethol, academaidd, gymhwysol, ac rwy'n credu y bydd y cynnig hwnnw sy'n cael ei gynnig mewn ffordd gydgysylltiedig, integredig iawn yn arwain at ddyfodol cadarnhaol iawn ar gyfer ein darpariaeth sgiliau yng Nghymru. 

O ran yr hyn rydym yn ei wneud yn benodol yn y Llywodraeth, bydd y cynllun gweithredu sgiliau sero net a fydd yn cael ei gyhoeddi erbyn diwedd mis Chwefror, rwy'n credu, yn ateb y math o gwestiynau y mae'r Aelod yn eu gofyn heddiw yn llawnach, ond mae hynny'n rhagdybio cydweithio agos rhwng y Llywodraeth, y diwydiant, undebau llafur, ond hefyd ysgolion a cholegau addysg bellach hefyd, i wneud yn siŵr fod hyn yn rhan o wead y system gyfan mewn gwirionedd. Un o'r mentrau rydym eisoes yn eu gwneud yw e-fodiwl o fis Medi y llynedd. Felly, yn ystod y flwyddyn academaidd hon, am y tro cyntaf, mae pob dysgwr galwedigaethol lefel 3 yn gallu cael mynediad at gyfres o e-fodiwlau Cymru Sero Net sy'n benodol i'w dewis arbennig o alwedigaeth ond sy'n eu gosod yn y cyd-destun sgiliau gwyrdd ehangach hwnnw, sy'n bwysig iawn i roi dealltwriaeth i bobl o sut y gellir defnyddio'r hyn y maent yn ei ddysgu yn y gweithle. 

Felly, mae llawer o waith o'r math hwnnw ar y gweill, ond mae'n allweddol ein bod yn chwalu'r rhwystrau ar draws yr economi, a'r holl gyfranwyr a chwaraewyr perthnasol yn hynny, fel y gallwn weithredu'r weledigaeth gyffredin honno ar lawr gwlad. 

Minister, I'm grateful for your response to the Member for Alyn and Deeside, who raised a really important issue this afternoon. I am aware that the civil engineering sector are extremely concerned about the lack of suitable skills provision, particularly for groundworkers in Wales. It would appear that there is currently no provision at any of Wales's FE colleges for groundworker apprenticeships, despite, of course, construction being a high-priority sector for skills investment by both the regional skills partnerships and, of course, through Welsh Government funding for apprenticeships that are channelled through the FE sector. There does seem to be a disconnect there between Welsh Government priority skills and delivery through the regional skills partnerships and colleges in Wales. So, Minister, would you be able to look at this as a matter of urgency to make sure that those really important skills in relation to groundworks are not lost here in Wales? 

Weinidog, rwy'n ddiolchgar am eich ymateb i'r Aelod dros Alun a Glannau Dyfrdwy, a gododd fater hynod o bwysig y prynhawn yma. Rwy'n ymwybodol fod y sector peirianneg sifil yn hynod bryderus am ddiffyg darpariaeth sgiliau addas, yn enwedig ar gyfer gweithwyr tir yng Nghymru. Mae'n ymddangos nad oes darpariaeth ar hyn o bryd yn unrhyw un o golegau addysg bellach Cymru ar gyfer prentisiaethau gwaith tir, er bod adeiladu, wrth gwrs, yn cael ei ystyried yn sector blaenoriaeth uchel ar gyfer buddsoddi sgiliau gan y partneriaethau sgiliau rhanbarthol ac wrth gwrs drwy gyllid Llywodraeth Cymru ar gyfer prentisiaethau sy'n cael eu sianelu drwy'r sector addysg bellach. Mae'n ymddangos bod yna ddiffyg cysylltiad rhwng sgiliau blaenoriaeth a chyflawniad Llywodraeth Cymru drwy'r partneriaethau sgiliau rhanbarthol a'r colegau yng Nghymru. Felly, Weinidog, a fyddech yn gallu edrych ar hyn ar frys i wneud yn siŵr nad yw'r sgiliau gwirioneddol bwysig hynny mewn perthynas â gwaith tir yn cael eu colli yma yng Nghymru? 

Yes. The whole point of the regional skills partnerships is to bring in that industry data, isn't it, to the planning that FE colleges are able to make in order to provide. But also, the relationship between FE colleges themselves and the particular sectors in their footprint is absolutely vital to enable them to respond nimbly and in a way that both addresses the needs of the local labour market and gives their learners the best possible range of options. So, I'm very happy to look further into that.

Ie. Holl bwynt y partneriaethau sgiliau rhanbarthol yw casglu data'r diwydiant ar gyfer y gwaith cynllunio y mae colegau addysg bellach yn gallu ei wneud er mwyn darparu. Ond hefyd, mae'r berthynas rhwng colegau addysg bellach eu hunain a'r sectorau penodol yn gwbl hanfodol i'w galluogi i ymateb yn hyblyg ac mewn ffordd sy'n mynd i'r afael ag anghenion y farchnad lafur leol ac sy'n cynnig yr ystod orau bosibl o opsiynau i'w dysgwyr. Felly, rwy'n hapus iawn i edrych ar hynny ymhellach.

15:00

Y cwestiwn nesaf gan—drum roll—John Griffiths.

The next question is from—drum roll—John Griffiths.

Ieithoedd Tramor Modern
Modern Foreign Languages

6. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am strategaeth Llywodraeth Cymru ar gyfer addysgu ieithoedd tramor modern? OQ58927

6. Will the Minister provide an update on the Welsh Government's strategy for the teaching of modern foreign languages? OQ58927

Certainly. 'Global Futures' is our strategy for international language learning, and I announced the publication of our revised strategy towards the end of last year. That outlines how we and our 'Global Futures' partners will continue to support international languages in schools for a further three years.

Yn sicr. 'Dyfodol Byd-eang' yw ein strategaeth ar gyfer dysgu ieithoedd rhyngwladol, a chyhoeddais ein strategaeth ddiwygiedig tuag at ddiwedd y llynedd. Mae honno'n amlinellu sut y byddwn ni a'n partneriaid 'Dyfodol Byd-eang' yn parhau i gefnogi ieithoedd rhyngwladol mewn ysgolion am dair blynedd arall.

Gweinidog, the new curriculum has a commitment to making Wales a truly multilingual nation. There is also the programme for government commitment along those lines and, as you say, the 'Global Futures' strategy having recently been updated also. But despite all of that, Minister, we know that there has been a considerable drop in the number of students taking German and French at GCSE and A-level. I think the drop is roughly a half between 2015 and 2021. I'm sure there are various factors behind this, Minister, but obviously it is a trend that's very unwelcome, given the Welsh Government's stated ambitions. I'm sure all of us here want to see Wales as an international country offering opportunities to our young people in terms of work and travel and personal development. I just wonder, Minister, given the reality on the ground at the moment, what more the Welsh Government can do, working with schools, teachers and other education providers, to reverse this trend and see the sort of progress that the Welsh Government wants to see into the future.

Weinidog, mae gan y cwricwlwm newydd ymrwymiad i wneud Cymru'n genedl wirioneddol amlieithog. Hefyd, ceir yr ymrwymiad yn y rhaglen lywodraethu i'r perwyl hwnnw ac fel y dywedwch, mae'r strategaeth 'Dyfodol Byd-eang' wedi'i diweddaru'n ddiweddar hefyd. Ond er hynny i gyd, Weinidog, gwyddom fod gostyngiad sylweddol wedi bod yn nifer y myfyrwyr sy'n astudio Almaeneg a Ffrangeg ar lefel TGAU a Safon Uwch. Rwy'n credu ei fod wedi gostwng i oddeutu hanner rhwng 2015 a 2021. Rwy'n siŵr fod yna ffactorau amrywiol y tu ôl i hyn, Weinidog, ond yn amlwg mae'n duedd anffodus iawn, o ystyried uchelgeisiau datganedig Llywodraeth Cymru. Rwy'n siŵr fod pob un ohonom yma eisiau gweld Cymru'n bod yn wlad ryngwladol sy'n cynnig cyfleoedd i'n pobl ifanc o ran gwaith a theithio a datblygiad personol. Weinidog, o ystyried y realiti ar lawr gwlad ar hyn o bryd, tybed beth yn fwy y gall Llywodraeth Cymru ei wneud, gan weithio gydag ysgolion, athrawon a darparwyr addysg eraill, i wyrdroi'r duedd hon a gweld y math o gynnydd y mae Llywodraeth Cymru am ei weld yn y dyfodol.

I thank John Griffiths for that supplementary question. I do agree with him; it is concerning. We do want to make sure that young people are choosing to study modern foreign languages. He's corresponded with me in the past in particular around the decline in German provision, and I do recognise that. The pattern that we see is that, where students are enrolling for qualifications in those areas, they're still doing very well in them; it's just that the numbers in some of those areas are dropping, as he says. What we are doing as a Government is we've looked again at the strategy that we've had for the last three years, sought to identify the things that need a refocus, if you like, perhaps to take into account what we've learnt over that period. There are three priorities that we will be focusing on in the next three-year period we're committing to: obviously to support the development and delivery of international language provision across Wales—that's the underpinning objective—but in doing that, a focus on providing practitioners themselves with the skills that they need to deliver, and also challenging some of the misconceptions around language learning, which I think has a part to play in the challenge.

We'll be offering a range of support, including specific funding to primary teachers with the Open University's Teachers Learning to Teach Languages professional development programme, which offers primary teachers the opportunity to learn a new language, be that French, German, Spanish, Mandarin Chinese, and how then to teach that in the classroom. I visited my old primary school at the end of last term and heard the young people in one of the primary classes learning Spanish. I thought that was exactly the kind of thing that we need to see more of. We'll be continuing a programme that has been actually successful—the student mentoring programme—which provides direct support at a secondary level with students who are studying at Cardiff University going into the field to promote language study to GCSE and beyond, talking about their own personal experiences of that. But also, we're trying to link up the work that we do through 'Global Futures' with the work of Taith. I think there are some synergies in that area and I'm glad that that's been able to be linked up, so that we can link, in the minds of young people, the opportunity to study abroad, perhaps, with the opportunity to learn a new language and offer that more holistic opportunity.

So, I think there are a number of things that we can do. I'm very hopeful that we will see a better trend in the next three-year period than we saw in the last three-year period. But I think the point that he was starting with, the role of languages in the curriculum, over the longer term, admittedly, will make a significant contribution.

Diolch i John Griffiths am y cwestiwn atodol hwnnw. Rwy'n cytuno ag ef; mae'n bryderus. Rydym eisiau gwneud yn siŵr fod pobl ifanc yn dewis astudio ieithoedd tramor modern. Mae wedi gohebu â mi yn y gorffennol yn enwedig ynglŷn â'r dirywiad yn y ddarpariaeth Almaeneg, ac rwy'n cydnabod hynny. Y patrwm rydym yn ei weld yw, lle mae myfyrwyr yn cofrestru ar gyfer cymwysterau yn y meysydd hynny, maent yn dal i wneud yn dda iawn ynddynt, ond mae'r niferoedd yn rhai o'r meysydd hynny'n gostwng, fel y mae'n dweud. Fel Llywodraeth, rydym wedi edrych eto ar y strategaeth a fu gennym ers tair blynedd, ac wedi ceisio nodi'r pethau y mae angen ailffocysu arnynt, os hoffech, er mwyn ystyried yr hyn a ddysgwyd gennym dros y cyfnod hwnnw. Mae yna dair blaenoriaeth y byddwn yn canolbwyntio arnynt yn y cyfnod nesaf o dair blynedd yr ydym yn ymrwymo iddynt: yn amlwg, cefnogi'r gwaith o ddatblygu a chyflwyno darpariaeth ieithoedd rhyngwladol ledled Cymru—dyna'r amcan sylfaenol—ond wrth wneud hynny, canolbwyntio ar ddarparu'r sgiliau sydd eu hangen ar addysgwyr eu hunain i'w darparu, a hefyd herio rhai o'r camsyniadau sy'n ymwneud â dysgu iaith, sydd â rhan i'w chwarae yn yr her yn fy marn i.

Byddwn yn cynnig ystod o gymorth, gan gynnwys cyllid penodol i athrawon cynradd gyda rhaglen datblygiad proffesiynol y Brifysgol Agored, Teachers Learning to Teach Languages, sy'n rhoi cyfle i athrawon cynradd ddysgu iaith newydd, boed yn Ffrangeg, Almaeneg, Sbaeneg, Tsieinëeg Mandarin, a sut wedyn i ddysgu honno yn yr ystafell ddosbarth. Ymwelais â fy hen ysgol gynradd ddiwedd y tymor diwethaf a chlywais y bobl ifanc yn un o'r dosbarthiadau cynradd yn dysgu Sbaeneg. Roeddwn yn meddwl mai dyna'r union fath o beth sydd angen inni weld mwy ohono. Byddwn yn parhau â rhaglen sydd wedi bod yn llwyddiannus—y rhaglen mentora myfyrwyr—sy'n rhoi cymorth uniongyrchol ar lefel uwchradd gyda myfyrwyr sy'n astudio ym Mhrifysgol Caerdydd yn mynd i'r maes i hyrwyddo astudio iaith i fyfyrwyr TGAU a thu hwnt, gan sôn am eu profiadau personol o wneud hynny. Ond hefyd, rydym yn ceisio cysylltu'r gwaith a wnawn drwy 'Dyfodol Byd-eang' gyda gwaith Taith. Rwy'n meddwl bod rhai synergeddau yn y maes hwnnw ac rwy'n falch fod hynny wedi gallu cael ei gysylltu, fel ein bod yn gallu cysylltu, ym meddyliau pobl ifanc, y cyfle i astudio dramor, efallai, gyda'r cyfle i ddysgu iaith newydd a chynnig y cyfle mwy cyfannol hwnnw.

Felly, rwy'n meddwl bod nifer o bethau y gallwn eu gwneud. Rwy'n obeithiol iawn y gwelwn duedd well yn y cyfnod nesaf o dair blynedd na'r hyn a welsom yn y cyfnod diwethaf o dair blynedd. Ond rhaid cyfaddef, rwy'n credu y bydd y pwynt y dechreuodd gydag ef, rôl ieithoedd yn y cwricwlwm, yn gwneud cyfraniad sylweddol yn fwy hirdymor.

15:05

I strongly believe that our education system needs to adapt to reflect the needs of the future job market locally, nationally and, of course, internationally with the opportunities that now come because of Brexit and opening up ourselves to the rest of the world. Even though you've ploughed £5.7 million into your Welsh Government's 'Global Futures' programme, as John Griffiths outlined just now, we have seen that downward trend in GCSE take-up, and it is concerning. I welcome your intention in this updated plan, but if we're really serious about embedding modern foreign languages in the new curriculum and having success, we need a serious plan on how to recruit and retain modern language teachers for all age groups, across primary and secondary, and the money to follow that. Merely offering an upskilling programme to primary teachers is really not going to cut the mustard after years of failure in this area and the skills just not being available at present. So, Minister, what plans will you put in place to ensure all children have access to a fit-for-purpose modern language education, and how are you going to monitor that progress?

Credaf yn gryf fod angen i'n system addysg addasu i adlewyrchu anghenion y farchnad swyddi i'r dyfodol, a hynny'n lleol, yn genedlaethol ac, wrth gwrs, yn rhyngwladol gyda'r cyfleoedd sy'n codi nawr oherwydd Brexit ac agor ein hunain i weddill y byd. Er eich bod wedi taflu £5.7 miliwn tuag at eich rhaglen Llywodraeth Cymru, 'Dyfodol Byd-eang', fel yr amlinellodd John Griffiths nawr, rydym wedi gweld y duedd ar i lawr yn y nifer sy'n dewis y pynciau TGAU hynny, ac mae'n destun pryder. Rwy'n croesawu eich bwriad yn y cynllun diwygiedig hwn, ond os ydym o ddifrif am wreiddio ieithoedd tramor modern yn y cwricwlwm newydd a chael llwyddiant, mae angen cynllun difrifol arnom i allu recriwtio a chadw athrawon ieithoedd modern ar gyfer pob grŵp oedran, cynradd ac uwchradd, a'r arian i ddilyn hynny. Ni fydd cynnig rhaglen uwchsgilio i athrawon cynradd yn unig yn ddigon da ar ôl blynyddoedd o fethiant yn y maes hwn a'r sgiliau nad ydynt ar gael ar hyn o bryd. Felly, Weinidog, pa gynlluniau y byddwch yn eu rhoi ar waith i sicrhau bod gan bob plentyn fynediad at addysg iaith fodern sy'n addas i'r diben, a sut y byddwch yn monitro'r cynnydd hwnnw?

I thank the Member for the welcome that she's given to the work that's under way and refer her to the answer I've just given to John Griffiths in terms of the steps that we will be taking as a Government. I do think that one of the things that is really important is that the steps that we take in this policy area, as with any other, are based on the reality rather than on our particular world view. I do think that a world in which we claim that Brexit is an opportunity is unlikely to be consistent with promoting the value of European foreign languages to our young people, which is why I think it's important that we as a Government will respond to that by replacing one of the key benefits of membership of the European Union for our young people, the Erasmus programme, which they're now denied as a consequence of Brexit. I think remaking that link for our young people is a good way of solving the problem that Brexit has caused.

Diolch i'r Aelod am y croeso y mae hi wedi ei roi i'r gwaith sydd ar y gweill a hoffwn ei chyfeirio at yr ateb rwyf newydd ei roi i John Griffiths ar y camau y byddwn yn eu cymryd fel Llywodraeth. Rwy'n credu mai un o'r pethau sy'n bwysig iawn yw bod y camau a gymerwn yn y maes polisi hwn, fel gydag unrhyw un arall, yn seiliedig ar y realiti yn hytrach nag ar ein golwg fyd-eang benodol ni. Rwy'n credu bod y byd lle rydym yn honni bod Brexit yn gyfle yn annhebygol o fod yn gyson â hyrwyddo gwerth ieithoedd tramor Ewropeaidd i'n pobl ifanc, a dyna pam y credaf ei bod yn bwysig y byddwn ni fel Llywodraeth yn ymateb i hynny drwy roi rhywbeth yn lle un o fanteision allweddol ein haelodaeth o'r Undeb Ewropeaidd i'n pobl ifanc, sef rhaglen Erasmus, y cânt ei hamddifadu ohoni yn awr o ganlyniad i Brexit. Rwy'n credu bod ail-wneud y cysylltiad hwnnw i'n pobl ifanc yn ffordd dda o ddatrys y broblem y mae Brexit wedi ei hachosi.

Teithio Llesol
Active Travel

7. Sut mae'r Gweinidog yn gweithio gyda'r Gweinidog Newid Hinsawdd i gynyddu teithio llesol i ysgolion a cholegau? OQ58925

7. How is the Minister working with the Minister for Climate Change to increase active travel to schools and colleges? OQ58925

We want to enable more children to walk, scoot and cycle to school. We are supporting this through incorporating active travel into the appraisal of new schools and colleges funded through the sustainable communities for learning programme and by funding walking and cycling improvements through our active travel fund and the Safe Routes in Communities grant each year.

Rydym am alluogi mwy o blant i gerdded, mynd ar sgwter a beicio i'r ysgol. Rydym yn cefnogi hyn drwy ymgorffori teithio llesol yn yr arfarniad o ysgolion a cholegau newydd a ariennir drwy'r rhaglen cymunedau dysgu cynaliadwy a thrwy ariannu gwelliannau o ran cerdded a beicio drwy ein cronfa teithio llesol a'r grant Llwybrau Diogel mewn Cymunedau bob blwyddyn.

That's really good to hear. We've got a lot more work to do, I know, but Cefn Cribwr Primary School were in today and I asked them, 'How many of you scoot, walk or cycle to school?' and nine out of 10 hands went up. It's really great to see, and if we could only replicate that across every primary school. But, because of the climate crisis, because of the health and well-being challenges affecting our young people, because of air pollution and congestion problems at peak time, we really need to use that sustainable transport hierarchy—so, active travel first, but then public transport, buses. I want to ask you, Minister, in addition to the push for active travel, as part of the review into school and college transport that is currently ongoing, are you looking at the issue of the 3-mile limit—whether it should be 3 miles, 2 miles or whatever, or do we leave it to the discretion of local authorities? But also, are you looking at other models, such as those that they use in Finland and elsewhere, where you actually give young people, from a very young age, actually, vouchers or passes that they use for regular scheduled bus transport? We have to have the regular scheduled buses as well. That develops autonomy and independence in them as well as actually giving them that lifelong habit of using public transport as well as scooting, cycling or walking. Are you looking at those options?

Mae hynny'n dda iawn i'w glywed. Mae llawer mwy o waith gennym i'w wneud, rwy'n gwybod, ond roedd Ysgol Gynradd Cefn Cribwr yma heddiw a gofynnais iddynt, 'Faint ohonoch chi a wnaeth fynd ar sgwter, cerdded neu feicio i'r ysgol?' ac fe gododd naw o bob 10 eu dwylo. Mae'n wirioneddol wych i'w weld, a byddai'n wych pe gallem efelychu hynny ar draws pob ysgol gynradd. Ond oherwydd yr argyfwng hinsawdd, oherwydd yr heriau iechyd a llesiant sy'n effeithio ar ein pobl ifanc, oherwydd problemau llygredd aer a thagfeydd ar adegau prysur, mae gwir angen inni ddefnyddio'r hierarchaeth trafnidiaeth gynaliadwy honno—felly, teithio llesol yn gyntaf, ac yna trafnidiaeth gyhoeddus a bysus. Rwyf am ofyn i chi, Weinidog, yn ogystal â'r ymdrech teithio llesol, fel rhan o'r adolygiad i drafnidiaeth ysgolion a cholegau sydd ar y gweill ar hyn o bryd, a ydych yn edrych ar fater y terfyn 3 milltir—a ddylai fod yn 3 milltir, 2 filltir neu beth bynnag, neu a ydym yn ei adael i awdurdodau lleol ddewis? Ond hefyd, a ydych yn edrych ar fodelau eraill, fel y rhai y maent yn eu defnyddio yn y Ffindir ac mewn mannau eraill, lle rydych yn rhoi talebau neu basys i bobl ifanc o oedran ifanc iawn iddynt allu eu defnyddio ar gyfer cludiant bws rheolaidd wedi'i drefnu? Mae'n rhaid inni gael y bysus rheolaidd wedi'u trefnu hefyd. Mae hynny'n datblygu ymreolaeth ac annibyniaeth ynddynt yn ogystal â phlannu arferiad gydol oes o ddefnyddio trafnidiaeth gyhoeddus yn ogystal â mynd ar sgwter, beicio neu gerdded. A ydych yn edrych ar yr opsiynau hynny?

That's a really important question, and thank you for it. I think the distance threshold, as the Member was referring to in his question, is important. It's a key issue, but that's one of a number of considerations in the area of home-to-school transport. That now accounts for a quarter of all local authority direct spending on education, and it's going up. So, it's a significant call on public funds, and we must make sure those funds are spent in the best possible way to make sure we get our kids to school. But it's part of a broader programme of work, and the Deputy Minister is listening as attentively as I am to the Member's question. That's partly about improving operator provision and better aligning transport with other wider policy aims. I think we're all agreed that what needs to happen isn't just a tweak to the Measure, but something probably much more ambitious than that. The Government's published a White Paper, as the Member will know, which sets out an ambitious vision for transforming bus services generally in Wales. I think it's pretty clear—and I know the Deputy Minister for Climate Change also feels very strongly—that looking at home-to-school transport entirely separately from the broader bus network doesn't make sense at all. So, the kind of thing that the Member has referred to in his question, certainly personally, I would be very interested in looking at.

Mae hwnnw'n gwestiwn pwysig iawn, a diolch amdano. Rwy'n credu bod y trothwy pellter, y gwnaeth yr Aelod gyfeirio ato yn ei gwestiwn, yn bwysig. Mae'n fater allweddol, ond mae hynny'n un o nifer o ystyriaethau ym maes trafnidiaeth o'r cartref i'r ysgol. Bellach, dyna yw chwarter holl wariant uniongyrchol awdurdodau lleol ar addysg, ac mae'n codi. Felly, mae'n alw sylweddol am arian cyhoeddus, ac mae'n rhaid inni sicrhau bod yr arian hwnnw'n cael ei wario yn y ffordd orau bosibl i sicrhau ein bod yn cael ein plant i'r ysgol. Ond mae'n rhan o raglen waith ehangach, ac mae'r Dirprwy Weinidog yn gwrando mor astud â minnau ar gwestiwn yr Aelod. Mae hynny'n ymwneud yn rhannol â gwella darpariaeth gweithredwyr a chysoni trafnidiaeth yn well â nodau polisi eraill ehangach. Rwy'n credu ein bod i gyd yn gytûn fod angen mwy nag addasiad bach i'r Mesur, fod angen rhywbeth llawer mwy uchelgeisiol na hynny, mae'n debyg. Cyhoeddodd y Llywodraeth Bapur Gwyn, fel y bydd yr Aelod yn gwybod, sy'n cyflwyno gweledigaeth uchelgeisiol ar gyfer trawsnewid gwasanaethau bysus yn gyffredinol yng Nghymru. Rwy'n credu ei bod yn eithaf clir—ac rwy'n gwybod bod y Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd hefyd yn teimlo'n gryf iawn am hyn—nad yw edrych ar drafnidiaeth o'r cartref i'r ysgol ar wahân yn llwyr i'r rhwydwaith bysus ehangach yn gwneud synnwyr o gwbl. Felly, yn bersonol yn sicr, byddai gennyf ddiddordeb mewn edrych ar y math o beth y mae'r Aelod wedi cyfeirio ato yn ei gwestiwn.

15:10

Minister, it's a fact that fewer than half of children walk or cycle to school. Research shows that the encouragement of active travel to school is hampered by issues related to the amount of traffic outside school gates. I've always supported 20 mph speed limits outside schools to help keep our children safe, but some councils in Wales have gone further, introducing 'school streets', where roads directly outside school gates are close to non-resident traffic during drop-off and pick-up times. This seems to me to be a sensible way of encouraging pupils to walk or cycle to school. So, what discussion have you had, Minister, with ministerial colleagues and others about encouraging local authorities all across Wales to adopt this approach to help keep our pupils safe and healthy going forward?

Weinidog, mae'n ffaith bod llai na hanner y plant yn cerdded neu'n beicio i'r ysgol. Mae ymchwil yn dangos bod annog teithio llesol i'r ysgol yn cael ei lesteirio gan faterion yn ymwneud â faint o draffig a geir y tu allan i giatiau'r ysgol. Rwyf bob amser wedi cefnogi cyfyngiadau cyflymder 20 mya y tu allan i ysgolion i helpu i gadw ein plant yn ddiogel, ond mae rhai cynghorau yng Nghymru wedi mynd ymhellach, gan gyflwyno 'strydoedd ysgol', lle mae ffyrdd sy'n uniongyrchol y tu allan i giatiau ysgol yn cau i draffig nad yw'n draffig preswyl yn ystod amseroedd gollwng a chodi plant. Mae hyn i'w weld yn ffordd gall o annog disgyblion i gerdded neu feicio i'r ysgol. Felly, Weinidog, pa drafodaeth a gawsoch gyda'ch cyd-Weinidogion ac eraill ynglŷn ag annog awdurdodau lleol ledled Cymru i fabwysiadu'r dull hwn i helpu i gadw ein disgyblion yn ddiogel ac yn iach yn y dyfodol?

We encourage each local authority to do that, and we provide some funding support in order for that to happen as well. I agree with what the Member says—it's really important that we create the environment around a school that facilitates active travel as well as setting the regulatory expectation. Setting the framework is one thing, but finding ways in which to make a difference on the ground is really what will make that practical difference, so I really commend those authorities that are making those decisions.

Rydym yn annog pob awdurdod lleol i wneud hynny, ac rydym yn darparu cymorth ariannol er mwyn i hynny ddigwydd hefyd. Rwy'n cytuno â'r hyn y mae'r Aelod yn ei ddweud—mae'n bwysig iawn ein bod yn creu'r amgylchedd o amgylch ysgol sy'n hwyluso teithio llesol, yn ogystal â gosod y disgwyliad rheoleiddiol. Mae gosod y fframwaith yn un peth, ond dod o hyd i ffyrdd i wneud gwahaniaeth ar lawr gwlad fydd yn gwneud y gwahaniaeth ymarferol hwnnw, felly rwy'n cymeradwyo'r awdurdodau sy'n gwneud y penderfyniadau hynny'n fawr.

3. Cwestiynau Amserol
3. Topical Questions

Yr eitem nesaf felly yw'r cwestiynau amserol, ac mae'r cwestiwn cyntaf heddiw gan Jack Sargeant.

The next item is the topical questions, and the first question is from Jack Sargeant.

Yr Hawl i Streicio
The Right to Strike

1. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o'r effaith y bydd cynlluniau Llywodraeth y DU i gyfyngu ar yr hawl i streicio yn ei chael ar weithwyr yng Nghymru? TQ704

1. What assessment has the Welsh Government made of the impact UK Government plans to limit the right to strike will have on workers in Wales? TQ704

Thank you for the question. The Strikes (Minimum Service Levels) Bill is an unjustified attack on workers' rights and trade unions. The way to resolve industrial disputes is by negotiation and agreement. It is not through ill-conceived legislation that will do lasting damage to industrial relations across the UK and interfere with devolved public services in Wales.

Diolch am y cwestiwn. Mae'r Bil Streiciau (Lefelau Gwasanaeth Gofynnol) yn ymosodiad na ellir ei gyfiawnhau ar hawliau gweithwyr ac undebau llafur. Y ffordd i ddatrys anghydfodau diwydiannol yw drwy drafod a chytuno. Ni chaiff ei wneud drwy ddeddfwriaeth ddisynnwyr a fydd yn gwneud niwed parhaol i gysylltiadau diwydiannol ledled y DU ac yn ymyrryd â gwasanaethau cyhoeddus datganoledig yng Nghymru.

Can I thank the Counsel General for his answer there? And, Llywydd, I will declare an interest as a proud trade union member of Unite the Union and Community union. Let's be clear here; the decision by the UK Tories to bring a Bill forward aimed at sacking key workers is an affront to democracy. Llywydd, this piece of Tory legislation will mean that, when workers democratically vote to strike, they can be forced to work, and then sacked if they don't comply. We should be looking to work with our key workers and our trade union colleagues, not seeking to sack hard-working people. Counsel General, the Trades Union Congress say that this legislation shows that the UK Tory Government are determined to attack workers' fundamental right to strike. I wholeheartedly agree with the TUC. This disgraceful piece of legislation has shown the UK Conservatives up for what they really are—against the hard-earned freedoms of working people. Counsel General, can I ask you: what more can the Welsh Government do to protect workers’ rights in Wales?

A gaf fi ddiolch i'r Cwnsler Cyffredinol am ei ateb? Lywydd, rwyf am ddatgan diddordeb fel aelod undeb llafur balch o Unite the Union a Community. Gadewch inni fod yn glir yma; mae penderfyniad Torïaid y DU i gyflwyno Bil gyda'r nod o ddiswyddo gweithwyr allweddol yn sarhad ar ddemocratiaeth. Lywydd, bydd y ddeddfwriaeth Dorïaidd hon yn golygu, pan fydd gweithwyr yn pleidleisio'n ddemocrataidd i streicio, y gellir eu gorfodi i weithio, ac yna eu diswyddo os nad ydynt yn cydymffurfio. Dylem geisio gweithio gyda'n gweithwyr allweddol a'n cydweithwyr undebau llafur, nid ceisio diswyddo pobl weithgar. Gwnsler Cyffredinol, mae Cyngres yr Undebau Llafur yn dweud bod y ddeddfwriaeth hon yn dangos bod Llywodraeth Dorïaidd y DU yn benderfynol o ymosod ar hawl sylfaenol gweithwyr i streicio. Rwy'n cytuno'n llwyr â'r Gyngres. Mae'r ddeddfwriaeth warthus hon wedi dangos yn union beth yw Ceidwadwyr y DU mewn gwirionedd—plaid sy'n gwrthwynebu hawliau gweithwyr yr ymladdwyd yn galed i'w hennill. Gwnsler Cyffredinol, a gaf fi ofyn ichi: beth arall y gall Llywodraeth Cymru ei wneud i amddiffyn hawliau gweithwyr yng Nghymru?

Thank you for that supplementary question. The Bill is indeed misnamed. It is really a 'sack the nurses Bill', it's a 'sack the ambulance worker Bill', or an 'abolition of the right to strike Bill'. It removes the sacrosanct protections to workers and trade unions that were enshrined in legislation in 1906, legislation that was introduced after the Taff Vale case in 1900 that arose from a dispute that occurred, in fact, in my constituency in Pontypridd. It led to the Trade Disputes Act 1906, which established fundamental principles. What the Tory Government is doing would take workers' rights back 120 years.

What I can say on behalf of the Welsh Government is that there's been a total lack of engagement over this legislation with the Welsh Government. The first notice we had was last Thursday, just after the UK Government's press notice. The first correspondence I had was being copied into a letter to the First Minister from Minister Hollinrake on 10 January. That was yesterday. This isn't the way to resolve disputes. This lack of engagement is really just unacceptable. The legislation is wholly unnecessary. Where there are emergency issues that need to be put in place, they have always been put in place by the trade unions. Some of you may have seen the other day the coverage of a GMB picket line in Wales—and I'm a GMB member—of ambulance workers. The moment a message came that there was an emergency call-out, they immediately left the picket line; they went and they did that particular work. That has always been the case. It is a fundamental attack on freedom, and as Welsh Government, we will give it no credence or support. The legislation, also, in my view, is unworkable. It has not worked in other countries. It will not work here. It is an attempt to avoid dealing with the real issue in this country, and that is to provide proper funding to public sector workers in England and to devolved Governments, to enable our public sector workers to be properly paid. I say it is an act of desperation from a Government that is out of touch and has lost control.

Diolch am y cwestiwn atodol hwnnw. Mae'r Bil wedi ei gam-enwi'n wir. Mewn gwirionedd, 'Bil diswyddo'r nyrsys' ydyw, 'Bil diswyddo'r gweithiwr ambiwlans' ydyw, neu 'Fil diddymu'r hawl i streicio'. Mae'n dileu'r amddiffyniadau cysegredig i weithwyr ac undebau llafur a gafodd eu hymgorffori mewn deddfwriaeth ym 1906, deddfwriaeth a gyflwynwyd wedi achos Cwm Taf ym 1900, a gododd yn sgil anghydfod a ddigwyddodd yn fy etholaeth i ym Mhontypridd mewn gwirionedd. Arweiniodd at Ddeddf Anghydfodau Undebol 1906, a sefydlodd egwyddorion sylfaenol. Byddai'r hyn y mae'r Llywodraeth Dorïaidd yn ei wneud yn mynd â hawliau gweithwyr nôl i'r hyn oeddent 120 o flynyddoedd yn ôl.

Yr hyn y gallaf ei ddweud ar ran Llywodraeth Cymru yw bod yna ddiffyg ymgysylltiad llwyr wedi bod gyda Llywodraeth Cymru ynghylch y ddeddfwriaeth hon. Daeth yr hysbysiad cyntaf ddydd Iau diwethaf, ychydig wedi datganiad i'r wasg Llywodraeth y DU. Yr ohebiaeth gyntaf a gefais oedd cael fy nghopïo i mewn i lythyr at Brif Weinidog Cymru gan y Gweinidog Hollinrake ar 10 Ionawr. Ddoe oedd hynny. Nid dyma'r ffordd i ddatrys anghydfodau. Mae'r diffyg ymgysylltiad hwn yn gwbl annerbyniol. Mae'r ddeddfwriaeth yn gwbl ddiangen. Lle ceir materion brys sydd angen eu gweithredu, mae'r undebau llafur bob amser wedi eu gweithredu. Efallai y bydd rhai ohonoch wedi gweld yr eitemau y diwrnod o'r blaen am linell biced GMB yng Nghymru—ac rwy'n aelod o GMB—o weithwyr ambiwlans. Y foment y daeth neges fod yna alwad frys, fe adawsant y llinell biced yn syth; fe aethant ac fe wnaethant y gwaith penodol hwnnw. Mae hynny bob amser wedi digwydd. Mae'r ddeddfwriaeth yn ymosodiad sylfaenol ar ryddid, ac fel Llywodraeth Cymru, ni fyddwn yn rhoi unrhyw hygrededd na chefnogaeth iddi. Mae'r ddeddfwriaeth yn anymarferol hefyd yn fy marn i. Nid yw wedi gweithio mewn gwledydd eraill. Ni fydd yn gweithio yma. Ymgais ydyw i osgoi ymdrin â'r broblem go iawn yn y wlad hon, sef darparu cyllid priodol i weithwyr y sector cyhoeddus yn Lloegr ac i Lywodraethau datganoledig, er mwyn galluogi ein gweithwyr sector cyhoeddus i gael eu talu'n briodol. Yn fy marn i, mae'n weithred o anobaith gan Lywodraeth sydd wedi colli gafael ac wedi colli rheolaeth.

15:15

Counsel General, as part of your assessment, have you considered the International Labour Organization's acceptance, which the TUC subscribes to, that minimum service levels are a proportionate way of balancing the right to strike with the need to protect the wider public? Secondly, yesterday, in her oral statement, your colleague the health Minister said that, and I quote,

'the impact on capacity as a result of recent industrial action...has placed additional pressures on our systems'.

Do you agree with your Cabinet colleague's assessment? If you do, do you not therefore also agree that guaranteeing minimum service levels, which doesn't limit workers' rights to strike, would be beneficial to both workers and the services that they deliver? Thank you.

Gwnsler Cyffredinol, fel rhan o'ch asesiad, a ydych wedi ystyried y ffaith bod y Sefydliad Llafur Rhyngwladol, y mae Cyngres yr Undebau Llafur yn gefnogol iddo, wedi derbyn bod y lefelau gwasanaeth gofynnol yn ffordd gymesur o gydbwyso'r hawl i streicio â'r angen i ddiogelu'r cyhoedd yn ehangach? Yn ail, ddoe, yn ei datganiad llafar, dywedodd eich cyd-Aelod, y Gweinidog iechyd, fod

'yr effaith ar allu'r Gwasanaeth o ganlyniad i weithredu diwydiannol diweddar...wedi rhoi pwysau ychwanegol ar ein systemau ni'.

A ydych yn cytuno gydag asesiad eich cyd-Weinidog? Os ydych, onid ydych chi hefyd felly yn cytuno y byddai gwarantu lefelau gwasanaeth gofynnol, nad ydynt yn cyfyngu ar hawliau gweithwyr i streicio, yn fuddiol i'r gweithwyr a'r gwasanaethau y maent yn eu darparu? Diolch.

Thank you for the question. Your interpretation of the ILO references to minimum service levels is taken completely out of context, as it refers to voluntary arrangements with trade unions, and those have always existed within the United Kingdom, and indeed within Wales, where they are necessary. This is not voluntary arrangement; this is statutory limitation of workers and the ability to respond.

It is, of course, right that industrial disputes cause disruption and pressures. That disruption and those pressures are put clearly at the door of the UK Government and its complete failure to properly engage, and its complete failure to honour the promises that it made during COVID—that, once we were through the COVID pandemic it would properly respect and reward our public sector workers.

With regard to the final point that you actually made—that it doesn't take away rights—I'm sure that you probably haven't yet read the explanatory memorandum attaching to the Bill. I'll just read out the one section on the purpose effect of the Bill: an employee who is identified in a work notice for a particular strike day and receives a copy of that work notice from the employer before that strike day loses the protection from dismissal. This is a 'sack public sector workers' Bill.

Diolch am y cwestiwn. Mae eich dehongliad o gyfeiriadau'r Sefydliad Llafur Rhyngwladol at lefelau gwasanaeth gofynnol yn cael ei gymryd allan o'u cyd-destun yn llwyr, gan ei fod yn cyfeirio at drefniadau gwirfoddol gydag undebau llafur, ac mae'r rheini wedi bodoli yn y Deyrnas Unedig erioed, ac yng Nghymru yn wir, lle maent yn angenrheidiol. Nid trefniant gwirfoddol yw hyn; dyma gyfyngiad statudol ar weithwyr a'r gallu i ymateb.

Wrth gwrs, mae'n iawn fod anghydfodau diwydiannol yn achosi aflonyddwch a phwysau. Mae'n amlwg mai bai Llywodraeth y DU yw tarfu a phwysau o'r fath oherwydd ei methiant llwyr i ymgysylltu'n briodol, a'i methiant llwyr i gadw'r addewidion a wnaeth yn ystod COVID—y byddai, ar ôl i ni ddod drwy bandemig COVID, yn parchu ac yn gwobrwyo ein gweithwyr sector cyhoeddus yn briodol.

Ar y pwynt olaf a wnaethoch—nad yw'n dileu hawliau—rwy'n siŵr nad ydych wedi darllen y memorandwm esboniadol sy'n gysylltiedig â'r Bil. Fe ddarllenaf yr adran ar effaith a diben y Bil: mae gweithiwr a enwir mewn hysbysiad gwaith ar gyfer diwrnod streic penodol ac sy'n derbyn copi o'r hysbysiad gwaith hwnnw gan y cyflogwr cyn y diwrnod streic hwnnw'n colli'r amddiffyniad rhag diswyddo. Bil 'diswyddo gweithwyr y sector cyhoeddus' yw hwn.

Today, I had the pleasure of co-sponsoring, with Carolyn Thomas, a drop-in event with Communication Workers Union members. As those who attended will know, what they had to say about Royal Mail's disregard for its employees was shocking: casualisation, pay cuts, hollowed-out conditions, even attempting to take away statutory sick pay, which is totally illegal, by the way—'Amazon on steroids', as one CWU member in Bridgend put it. Striking is central to protecting our services against this. It is central to the rights and bargaining powers of workers, and it is disgraceful, quite frankly, that, rather than actually address this systemic economic crisis, the Tories opt instead to attack workers.

It's clear to me, as it should be to everyone in this Chamber, that the rights of workers are not safe in the hands of Westminster. Workers can't continue to trust and rely on the goodwill or political make-up of Westminster, and as one CWU member put it to me, Wales might become the last bastion of fair work over the next few years. If the Government were serious about protecting workers' fundamental democratic right to strike, then the Government would support the devolution of employment law, so that we could ensure that those rights never come under attack again. Counsel General, will you?

Heddiw, gyda Carolyn Thomas, cefais y pleser o gyd-noddi digwyddiad galw heibio gydag aelodau o Undeb y Gweithwyr Cyfathrebu. Fel y bydd y rhai a fynychodd y digwyddiad yn gwybod, roedd yr hyn a oedd ganddynt i'w ddweud am ddifaterwch y Post Brenhinol tuag at ei weithwyr yn frawychus: newid gwaith parhaol yn waith dros dro, toriadau cyflog, amodau dirywiol, ymgais hyd yn oed i ddileu tâl salwch statudol, sy'n gwbl anghyfreithlon, gyda llaw—'Amazon ar steroids', fel y dywedodd un aelod o'r undeb ym Mhen-y-bont ar Ogwr. Mae streicio'n allweddol i amddiffyn ein gwasanaethau yn erbyn hyn. Mae'n allweddol i hawliau a phwerau bargeinio gweithwyr, ac mae'n warthus a dweud y gwir, fod y Torïaid, yn hytrach na mynd i'r afael â'r argyfwng economaidd systemig hwn, yn dewis ymosod ar weithwyr.

Mae'n amlwg i mi, fel y dylai fod i bawb yn y Siambr hon, nad yw hawliau gweithwyr yn ddiogel yn nwylo San Steffan. Ni all gweithwyr barhau i ymddiried a dibynnu ar ewyllys da na chyfansoddiad gwleidyddol San Steffan, ac fel y dywedodd un aelod o Undeb y Gweithwyr Cyfathrebu wrthyf, efallai mai Cymru fydd y cadarnle olaf i waith teg dros y blynyddoedd nesaf. Pe bai'r Llywodraeth o ddifrif am ddiogelu hawl ddemocrataidd sylfaenol gweithwyr i streicio, byddai'r Llywodraeth yn cefnogi datganoli cyfraith cyflogaeth, fel y gallem sicrhau na fydd yr hawliau hynny dan fygythiad byth eto. Gwnsler Cyffredinol, a wnewch chi gefnogi hynny?

Thank you for those comments. They're comments that I agree with, and I can say, certainly, that as we look at the Bill, as we explore and consider its detail far more carefully, we will look at every opportunity to ensure that it does not impact on the social partnership that we have in Wales, and that the fundamental protections in respect of those devolved public services are ones that we will abide by and commit to those standards that we have already embraced with our trade union partners. I'm not aware that there are actually any employers who want to see this legislation. In fact, all the information that I see from employers is that they see not only that this is unnecessary, that it is unworkable, but that it is actually a further disruption and distraction from good collective bargaining and proper engagement with trade unions. 

I see this legislation, in some ways, as having a number of motivations. I don't actually believe that the UK Government think that it is workable. I believe that it is firstly an attempt to sully the name and reputation—somehow they think this may break the support that there is from the public for those who are currently involved in these disputes, that somehow it will give them a higher ground in that. Or secondly, that it will somehow discourage people from the sort of support and solidarity. I think it will fail on all those particular grounds. I think it is a distraction from the real obligation of Government, and the real obligation of Government is to actually engage with those trade unions when you have a dispute of this particular nature. 

We have an umbilical link, I think, to the decisions that are taken—an umbilical financial link to the decisions that are taken at a UK Government level, and that impacts on the extent to which we can engage and the things that we can actually do. But, I know amongst all my colleagues and I know from all the people I speak to, whether they are members of a political party or otherwise, that there is considerable support and sympathy out there and recognition. And I believe that it is a recognition because of the promises that were made during the COVID period that we would do things differently. And this is an example of a UK Tory Government not only out of touch but that is reverting back to its old ways. And can I just make this one comment? I think it is a real disappointment that, at a time when we have legislation like this, when we have these levels of disputes, that we have a Tory Party in Wales that is content to act solely as poodles to the diktat that is coming out of 10 Downing Street, instead of standing up for the Welsh public sector, for Welsh workers and working collectively with us to achieve that sort of change. 

Diolch am y sylwadau hynny. Maent yn sylwadau rwy'n cytuno â hwy, a gallaf ddweud, yn sicr, wrth inni edrych ar y Bil, wrth inni archwilio ac ystyried ei fanylion yn llawer mwy gofalus, y byddwn yn edrych ar bob cyfle i sicrhau nad yw'n effeithio ar y bartneriaeth gymdeithasol sydd gennym yng Nghymru, a bod yr amddiffyniadau sylfaenol i wasanaethau cyhoeddus datganoledig yn rhai y byddwn yn glynu wrthynt a byddwn yn ymrwymo i'r safonau rydym eisoes wedi'u croesawu gyda'n partneriaid yn yr undebau llafur. Nid wyf yn ymwybodol fod yna unrhyw gyflogwyr sydd eisiau gweld y ddeddfwriaeth hon. Mewn gwirionedd, mae'r holl wybodaeth a welaf gan gyflogwyr yn dangos eu bod yn ei hystyried nid yn unig yn ddiangen ac yn anymarferol, ond ei bod yn creu aflonyddwch pellach ac yn tynnu sylw oddi ar gydfargeinio da ac ymgysylltiad priodol ag undebau llafur. 

Rwy'n gweld y ddeddfwriaeth hon, mewn rhai ffyrdd, fel un sydd â nifer o gymhellion. Nid wyf yn credu bod Llywodraeth y DU yn meddwl ei bod yn ymarferol. Credaf mai ymgais ydyw yn gyntaf i lychwino enw da—rywsut, maent yn meddwl y gallai hyn dorri cefnogaeth y cyhoedd i'r rhai sy'n rhan o'r anghydfodau hyn ar hyn o bryd, y bydd rywsut yn rhoi tir uwch iddynt yn hynny. Neu'n ail, y bydd yn annog pobl i beidio â rhoi cefnogaeth o'r fath. Rwy'n credu y bydd yn methu ym mhob un o'r rheini. Rwy'n credu ei fod yn tynnu sylw oddi ar wir ddyletswydd y Llywodraeth, a gwir ddyletswydd y Llywodraeth yw ymgysylltu â'r undebau llafur hynny pan fydd gennych anghydfod o'r fath. 

Rwy'n credu bod gennym gysylltiad uniongyrchol â'r penderfyniadau sy'n cael eu gwneud—cyswllt ariannol uniongyrchol â'r penderfyniadau sy'n cael eu gwneud ar lefel Llywodraeth y DU, ac mae hynny'n effeithio ar i ba raddau y gallwn ymgysylltu a'r pethau y gallwn eu gwneud. Ond rwy'n gwybod ymhlith fy holl gyd-Aelodau ac rwy'n gwybod ymhlith yr holl bobl y siaradaf â hwy, boed yn aelodau o blaid wleidyddol neu fel arall, fod cryn gefnogaeth a chydymdeimlad allan yno, yn ogystal â chydnabyddiaeth. Ac rwy'n credu bod yna gydnabyddiaeth oherwydd yr addewidion a wnaed yn ystod cyfnod COVID y byddem yn gwneud pethau'n wahanol. A dyma enghraifft o Lywodraeth Dorïaidd yn y DU sydd nid yn unig allan o gysylltiad, ond sy'n dychwelyd at ei hen ffyrdd. Ac a gaf fi wneud un sylw? Rwy'n credu ei bod yn wirioneddol siomedig, ar adeg pan fo gennym ddeddfwriaeth fel hon, pan fo gennym y lefelau hyn o anghydfod, fod gennym Blaid Dorïaidd yng Nghymru sy'n fodlon ymateb fel pwdls i'r dictad a ddaw o 10 Stryd Downing, yn lle sefyll dros y sector cyhoeddus yng Nghymru, dros weithwyr Cymru a chydweithio â ni i gyflawni'r math hwnnw o newid. 

15:20

First of all, I want to declare my membership of Unite, the trade union. I believe, as others will, that this is an ideologically led attack on workers' fundamental right to strike. They have a track record on this, and they've brought in several pieces of legislation while this Government have been in power. Let's be clear about remembering that. They're going a little bit further than Thatcher did when she tried to destroy the miners' union; this lot are trying to destroy all the public sector unions. Perhaps we could have a legal minimum safety and service level applied to the UK Government, because the current lot are dangerously incompetent. Only an exhausted party out of ideas could think that a good way to solve labour shortages and low morale in Britain's key public services is to sack workers who strike for better pay and conditions. Who do they think would replace those workers? They created an economic crisis with Liz Truss—I don't know if you can remember her. She crashed the economy, and now they're trying to crush the workers' right to strike. It's an absolute affront.

I think you're right in saying that the public will see through this for what it is and that they don't have the level of support that they're hoping to gain by moving the blame for their failure to manage the economic crisis that they created by putting the blame firmly and squarely on the people who can now no longer afford their mortgages as a consequence of what they did, can't put their heating on and are unable to feed themselves. That's what these workers are striking for, and that is why they have joined a union, so that they can have a collective voice with which they can be heard.  

Yn gyntaf oll, rwyf am ddatgan fy aelodaeth o Unite, yr undeb llafur. Credaf, fel y bydd eraill, fod hwn yn ymosodiad a arweinir gan ideoleg ar hawl sylfaenol gweithwyr i streicio. Mae ganddynt hanes o wneud hyn, ac maent wedi cyflwyno sawl darn o ddeddfwriaeth tra bod y Llywodraeth hon wedi bod mewn grym. Gadewch inni fod yn glir wrth gofio hynny. Maent yn mynd ychydig ymhellach nag y gwnaeth Thatcher pan geisiodd ddinistrio undeb y glowyr; mae'r criw hwn yn ceisio dinistrio holl undebau'r sector cyhoeddus. Efallai y gallem osod lefel diogelwch a gwasanaeth gofynnol cyfreithiol ar Lywodraeth y DU, oherwydd mae'r criw presennol yn beryglus o anghymwys. Dim ond plaid hesb a heb syniadau a allai feddwl mai ffordd dda o ddatrys prinder llafur a morâl isel yng ngwasanaethau cyhoeddus allweddol Prydain yw diswyddo gweithwyr sy'n streicio am well tâl ac amodau. Pwy maent yn meddwl fyddai'n cymryd lle'r gweithwyr hynny? Fe wnaethant greu argyfwng economaidd gyda Liz Truss—ni wn os ydych chi'n ei chofio hi. Fe chwalodd hi'r economi, a nawr maent yn ceisio chwalu hawl gweithwyr i streicio. Mae'n gwbl gywilyddus.

Rwy'n credu eich bod yn iawn i ddweud y bydd y cyhoedd yn gweld drwy hyn ac nad oes ganddynt y lefel o gefnogaeth y maent yn gobeithio ei ennill drwy symud y bai am eu methiant i reoli'r argyfwng economaidd a grëwyd ganddynt drwy daflu'r bai i gyd ar y bobl na all fforddio eu morgeisi mwyach o ganlyniad i'r hyn a wnaethant, pobl sy'n methu gwresogi eu cartref a phobl nad ydynt yn gallu bwydo eu hunain. Dyna mae'r gweithwyr hyn yn streicio amdano, a dyna pam eu bod wedi ymuno ag undeb, er mwyn i'w llais cyfunol allu cael ei glywed.  

Thank you for those comments. It is an irony, isn't it, that the UK Government is a proponent of the free market, but the free market only when it comes to maximising the profits and directors' pay. When the free market dictates that we are actually not paying our public sector workers enough, the response of UK Government is actually to interfere with that free market, to undermine it and to actually impose legislative restrictions on people's ability to do anything about it. Can I say I very much welcome the comment that you made, that, in fact, we should have a minimum service level, and it should really apply to the UK Government? And perhaps for that reason, that's why I actually welcome the commitment by the leader of the Labour Party, Sir Keir Starmer, that the next Labour Government will introduce a ban on second jobs. Maybe that'll ensure that our MPs are working fully for the interests on which they actually have been elected.

Diolch am y sylwadau hynny. Mae'n eironig, onid ydyw, fod Llywodraeth y DU o blaid y farchnad rydd, ond y farchnad rydd pan ddaw'n fater o gynyddu elw a chyflog cyfarwyddwyr yn unig. Pan fydd y farchnad rydd yn dweud nad ydym yn talu digon i'n gweithwyr yn y sector cyhoeddus, ymateb Llywodraeth y DU yw ymyrryd â'r farchnad rydd honno, i'w thanseilio ac i osod cyfyngiadau deddfwriaethol ar allu pobl i wneud unrhyw beth yn ei gylch. A gaf fi ddweud fy mod yn croesawu'r sylw a wnaethoch y dylem gael lefel gwasanaeth gofynnol, ac y dylid ei chymhwyso i Lywodraeth y DU mewn gwirionedd? Ac efallai mai dyna'r rheswm pam rwy'n croesawu'r ymrwymiad gan arweinydd y Blaid Lafur, Syr Keir Starmer, y bydd y Llywodraeth Lafur nesaf yn cyflwyno gwaharddiad ar ail swyddi. Efallai y bydd hynny'n sicrhau bod ein ASau yn gweithio'n llwyr dros y pethau y cawsant eu hethol i'w gwneud.

15:25

Diolch. Can I declare also that I'm a member of Unite the Union, and I was formerly a member of the Communication Workers Union as a postal worker?

Counsel General, two years ago, we were standing on our doorsteps clapping the workers, and now we see what the Tories really think, by bringing forward a Bill to sack them. As you said, the Bill is known as a 'sack the workers' Bill. It's really important that we hear the voices of workers, because very often, what we hear is selected truth. To hide their contempt for key workers, they suggest that rules exist elsewhere, not admitting that Britain already has some of the most aggressively anti-trade union laws anywhere in Europe already, making it very difficult to strike. I want to ensure that we continue to work with our key workers, such as the representatives we met today—it was a really, really good session and we had 20 MSs that attended and listened to the CWU representatives. And Counsel General, doesn't this demonstrate the importance that we continue with the social partnership Bill in Wales and the social partnership to show that we're working with the workers? Thank you.

Diolch. A gaf fi ddatgan hefyd fy mod yn aelod o Unite the Union, a gynt yn aelod o Undeb y Gweithwyr Cyfathrebu fel gweithiwr post?

Gwnsler Cyffredinol, ddwy flynedd yn ôl, roeddem yn sefyll ar garreg ein drysau'n clapio i'r gweithwyr, a nawr rydym yn gweld beth mae'r Torïaid yn ei feddwl go iawn, drwy gyflwyno Bil i'w diswyddo. Fel y dywedoch chi, caiff y Bil ei adnabod fel Bil 'diswyddo'r gweithwyr'. Mae'n bwysig iawn ein bod yn clywed lleisiau gweithwyr, oherwydd yn aml iawn, yr hyn a glywn yw gwirionedd dethol. Er mwyn cuddio'u dirmyg tuag at weithwyr allweddol, maent yn awgrymu bod rheolau'n bodoli mewn mannau eraill, heb gyfaddef bod gan Brydain rai o'r deddfau gwrth-undebau llafur mwyaf ymosodol yn Ewrop eisoes, gan ei gwneud yn anodd iawn i streicio. Rwyf am sicrhau ein bod yn parhau i weithio gyda'n gweithwyr allweddol, fel y cynrychiolwyr y gwnaethom eu cyfarfod heddiw—roedd yn sesiwn dda iawn ac fe wnaeth 20 o ASau ei mynychu a gwrando ar gynrychiolwyr Undeb y Gweithwyr Cyfathrebu. A Gwnsler Cyffredinol, onid yw hyn yn dangos pa mor bwysig yw parhau gyda'r Bil partneriaeth gymdeithasol yng Nghymru a'r bartneriaeth gymdeithasol i ddangos ein bod yn gweithio gyda'r gweithwyr? Diolch.

Thank you for those comments and I do agree with them, and I have the greatest of respect for the Communication Workers Union, and also for those postmen who deliver through all the bad weather. You look at the weather we have now and we have them out there in that appalling weather delivering—actually delivering now the Christmas cards that we didn't get before Christmas. I'm disappointed I wasn't able to be at that particular event, but I think that was an important expression of the support that people have in our society for the postal services, for the work that they actually do, and it is a pity that it's been being undermined and all the profitable parts of it have been, over the years, cherry-picked away and privatised, and I'm hoping that's something that will be addressed in due course.

Can I just say, in terms of the social partnership Bill, this is groundbreaking legislation that has been brought by Minister Hannah Blythyn? And I think it shows the real difference, that we will be the first part of the United Kingdom to create a statutory framework within which trade unions, employers and Government get together to solve these. It is one of the reasons why we just do not want this legislation; we do not want it to interfere in what are the relations, the constructive engagement we have to actually sort out those issues, those disagreements, and to work collectively for the common good of the people of Wales.

Diolch am y sylwadau hynny ac rwy'n cytuno â hwy, ac mae gennyf barch enfawr tuag at Undeb y Gweithwyr Cyfathrebu, a'r postmyn sy'n dosbarthu drwy'r holl dywydd gwael. Rydych yn edrych ar y tywydd sydd gennym nawr ac maent allan yno mewn tywydd echrydus yn dosbarthu—yn dosbarthu'r cardiau Nadolig na wnaethom eu cael cyn y Nadolig mewn gwirionedd. Rwy'n siomedig na allwn fod yn y digwyddiad hwnnw, ond rwy'n credu ei fod yn fynegiant pwysig o gefnogaeth y bobl yn ein cymdeithas i'r gwasanaeth post, i'r gwaith a wnânt, ac mae'n drueni ei fod yn cael ei danseilio a bod yr holl rannau proffidiol ohono wedi cael eu dewis a'u dethol a'u preifateiddio dros y blynyddoedd, ac rwy'n gobeithio bod hynny'n rhywbeth a fydd yn cael sylw maes o law.

A gaf fi ddweud, ynglŷn â'r Bil partneriaeth gymdeithasol, fod hon yn ddeddfwriaeth arloesol a gyflwynwyd gan y Gweinidog Hannah Blythyn? Ac rwy'n credu ei bod yn dangos y gwahaniaeth go iawn, mai ni fydd y rhan gyntaf o'r Deyrnas Unedig i greu fframwaith statudol lle mae undebau llafur, cyflogwyr a'r Llywodraeth yn dod at ei gilydd i ddatrys y rhain. Mae'n un o'r rhesymau pam nad ydym eisiau'r ddeddfwriaeth hon; nid ydym am iddi ymyrryd yn y cysylltiadau, yr ymgysylltiad adeiladol sydd gennym i ddatrys y materion hynny, yr anghytundebau hynny, ac i weithio gyda'n gilydd er lles cyffredin pobl Cymru.

Diolch i'r Cwnsler Cyffredinol. Y cwestiwn nesaf i'w ateb gan y Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd, ac i'w ofyn gan Luke Fletcher.

I thank the Counsel General. The next question is to be answered by the Deputy Minister for Climate Change, and it's to be asked by Luke Fletcher.

Wizz Air
Wizz Air

2. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am ddyfodol Maes Awyr Caerdydd yn sgil cyhoeddiad Wizz Air ei fod yn rhoi'r gorau i weithrediadau i mewn ac allan o Gymru? TQ705

2. Will the Minister make a statement on the future of Cardiff Airport in light of Wizz Air's announcement that it is ceasing operations in and out of Wales? TQ705

Yes. We're disappointed that Wizz Air have decided to withdraw from Cardiff Airport. Our COVID recovery plan for the airport remains in place, but clearly, the current economic climate is incredibly tough for the aviation sector and this is not helped by the UK Government's lack of a recovery strategy for regional airports.

Gwnaf. Rydym yn siomedig fod Wizz Air wedi penderfynu tynnu'n ôl o Faes Awyr Caerdydd. Mae ein cynllun adfer COVID ar gyfer y maes awyr yn parhau i fod ar waith, ond yn amlwg, mae'r hinsawdd economaidd bresennol yn hynod anodd i'r sector awyrennau ac nid yw wedi'i helpu gan y ffaith nad oes gan Lywodraeth y DU strategaeth i adfer meysydd awyr rhanbarthol.

Diolch, Dirprwy Weinidog. It's a new year, but it's the same old story when it comes to Cardiff Airport. This time, it's Wizz Air; a few months ago, Qatar Airways pulled out, that after investment from Welsh Government; perhaps the Deputy Minister could confirm whether or not Welsh Government provided any similar incentives to Wizz Air. But what is it going to take for the Government to make Cardiff a better success? We need it to be a success. We want it to be a success. And can I just say, unlike the Tories, I don't believe that privatisation is the answer? If the private sector can turn a profit, then so too can the Government. The Deputy Minister mentioned earlier in answer to Natasha Asghar that the airport is on a pathway to profit, what is that pathway, and how long is it going to take?

Diolch, Ddirprwy Weinidog. Mae'n flwyddyn newydd, ond yr un hen stori yw hi yn achos Maes Awyr Caerdydd. Y tro hwn, Wizz Air ydyw; ychydig fisoedd yn ôl, fe dynnodd Qatar Airways yn ôl, hynny ar ôl buddsoddiad gan Lywodraeth Cymru; efallai y gallai'r Dirprwy Weinidog gadarnhau a wnaeth Llywodraeth Cymru ddarparu unrhyw gymhellion tebyg i Wizz Air ai peidio. Ond beth mae'n mynd i gymryd i'r Llywodraeth wneud Caerdydd yn fwy o lwyddiant? Mae angen iddo fod yn llwyddiant. Rydym am iddo fod yn llwyddiant. Ac a gaf fi ddweud, yn wahanol i'r Torïaid, nid wyf yn credu mai preifateiddio yw'r ateb? Os yw'r sector preifat yn gallu gwneud elw, gall y Llywodraeth wneud hynny hefyd. Soniodd y Dirprwy Weinidog yn gynharach mewn ateb i Natasha Asghar fod y maes awyr ar y trywydd i wneud elw. Beth yw'r trywydd hwnnw, a pha mor hir y mae'n mynd i gymryd?

Well, the £42.6 million rescue and recovery plan that was put in place during the pandemic remains in place, and is designed to help Cardiff Airport to become self-sustainable and profitable in the future. We are now working with the airport to understand the impact of the withdrawal of Wizz Air on the progress of that pathway. Clearly, it is a significant customer for the airport, but it's worth saying the airport remains a vibrant source of flights to other destinations. I've recently used the Belfast flight myself and found it an excellent experience; also KLM flies from the airport, TUI, Vueling, Ryanair and Loganair. 

Now, there is a problem across the whole sector, as I mentioned earlier, because of rising energy costs, because of inflation, because of the recession, and the margins that many of these operators operate within are very small. Much of the market is taken up by package holidays, which are becoming more and more competitive, meaning that the profitability is lower. So, it's a tight market and a difficult business model that we are dealing with. 

The management of the airport and the board are very strong, and we are very lucky to have them. And I met with them recently and visited the airport. I must say I have great sympathy for the range and number of challenges they've had to face over the last couple of years, and we are fortunate to have them. And we're in this for the long haul, but there are, clearly, some really difficult short-term challenges that are being faced across the sector, but by Cardiff in particular. Other airports, you will know, have closed in recent months across the UK, and this is the point I was making earlier—in the absence of a strategy for regional airports across the UK, the smaller airports face fixed costs the same as any other, larger airport. They have to maintain a full fire service, for example. There are now increasing costs through regulation about enhanced security screening equipment that all airports need to have, and the ability of a smaller airport like Cardiff to cushion that sort of cost is very challenging. Now, UK Government seems focused entirely on a London-based aviation strategy, and, clearly, from our point of view, there are tensions in the climate change department of our carbon targets on the one hand and a need to grow air travel in order to make the airport viable on the other hand. And we fully acknowledge these tensions. 

My view is that, if Cardiff Airport were to close, people would simply fly from other airports. So, from a climate change point of view, I really don't see any benefit in tackling this in a unilateral way. There needs to be an aviation strategy for the whole of the UK, on a four-nations basis, that is climate-proof, and we need to address these issues together. In the meantime, we need to make sure Cardiff is still in the game to be part of that strategy, and the UK Government recognising the needs of regional airports, the fixed costs base they face, and their willingness to help with that is essential, but, sadly, not forthcoming. 

Wel, mae'r cynllun achub ac adfer gwerth £42.6 miliwn a gafodd ei roi ar waith yn ystod y pandemig yn parhau i fod ar waith, a'i fwriad yw helpu Maes Awyr Caerdydd i ddod yn hunangynhaliol a phroffidiol yn y dyfodol. Rydym bellach yn gweithio gyda'r maes awyr i ddeall effaith dod â gwasanaeth Wizz Air i ben ar gynnydd y llwybr hwnnw. Yn amlwg, mae'n gwsmer sylweddol i'r maes awyr, ond mae'n werth dweud bod y maes awyr yn parhau i fod yn ffynhonnell fywiog o hediadau i gyrchfannau eraill. Defnyddiais yr awyren i Belfast fy hun yn ddiweddar a chael profiad ardderchog; mae KLM yn hedfan o'r maes awyr hefyd, a TUI, Vueling, Ryanair a Loganair. 

Nawr, fel y soniais yn gynharach, mae yna broblem ar draws y sector oherwydd costau ynni cynyddol, oherwydd chwyddiant, oherwydd y dirwasgiad, ac mae'r elw y mae llawer o'r gweithredwyr hyn yn gweithredu o'i fewn yn gul iawn. Mae llawer o'r farchnad yn ymwneud â gwyliau pecyn, sy'n dod yn fwy a mwy cystadleuol, gan olygu bod proffidioldeb yn is. Felly, mae'n farchnad dynn ac yn fodel busnes anodd. 

Mae rheolwyr y maes awyr a'r bwrdd yn gryf iawn, ac rydym yn lwcus iawn i'w cael. Ac fe gyfarfûm â hwy yn ddiweddar ac ymweld â'r maes awyr. Rhaid imi ddweud fy mod yn cydymdeimlo'n fawr â'r ystod a'r nifer o heriau y maent wedi gorfod eu hwynebu dros y ddwy flynedd ddiwethaf, ac rydym yn ffodus i'w cael. Ac rydym yn wynebu hyn am beth amser, ond yn amlwg, mae'r sector cyfan yn wynebu rhai heriau tymor byr anodd iawn, ond mae hynny'n arbennig o wir am Gaerdydd. Fel y byddwch yn gwybod, mae meysydd awyr eraill wedi cau yn ystod y misoedd diwethaf ledled y Deyrnas Unedig, a dyma'r pwynt yr oeddwn yn ei wneud yn gynharach—yn absenoldeb strategaeth ar gyfer meysydd awyr rhanbarthol ledled y DU, mae'r meysydd awyr llai'n wynebu costau sefydlog yr un fath ag unrhyw faes awyr arall, mwy o faint. Rhaid iddynt gynnal gwasanaeth tân llawn, er enghraifft. Erbyn hyn, ceir costau cynyddol drwy reoleiddio mewn perthynas â'r offer sgrinio diogelwch gwell y mae angen i bob maes awyr ei gael, ac mae gallu maes awyr llai o faint fel Caerdydd i gynnal cost o'r fath yn heriol iawn. Nawr, mae'n ymddangos bod Llywodraeth y DU yn canolbwyntio'n llwyr ar strategaeth hedfan sy'n seiliedig ar Lundain, ac yn amlwg, o'n safbwynt ni, ceir tensiynau ein targedau carbon yn yr adran newid hinsawdd ar y naill law a'r angen i dyfu teithio awyr er mwyn gwneud y maes awyr yn hyfyw ar y llaw arall. Ac rydym yn cydnabod y tensiynau hyn yn llawn. 

Yn fy marn i, pe bai Maes Awyr Caerdydd yn cau, byddai pobl yn hedfan o feysydd awyr eraill. Felly, o safbwynt newid hinsawdd, nid wyf yn gweld unrhyw fudd mewn mynd i'r afael â hyn mewn ffordd unochrog. Mae angen strategaeth hedfan ar gyfer y DU gyfan, ar sail y pedair gwlad, nad yw'n niweidiol i'r hinsawdd, ac mae angen inni fynd i'r afael â'r materion hyn gyda'n gilydd. Yn y cyfamser, mae angen inni wneud yn siŵr fod Caerdydd yn parhau i weithredu er mwyn bod yn rhan o'r strategaeth honno, a bod Llywodraeth y DU yn cydnabod anghenion meysydd awyr rhanbarthol, y sylfaen costau sefydlog y maent yn ei hwynebu, ac mae eu parodrwydd i helpu gyda hynny'n hanfodol, ond yn anffodus, nid yw hynny'n digwydd ar hyn o bryd. 

15:30