Y Cyfarfod Llawn

Plenary

15/11/2022

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.

Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister

Prynhawn da, bawb, a dyma ni yn cychwyn y cyfarfod gyda'r eitem gyntaf, sef cwestiynau i'r Prif Weinidog, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Joel James. 

Good afternoon. We are ready to begin our meeting, and the first item is questions to the First Minister. The first question is from Joel James. 

Tanwydd Hydrogen
Hydrogen Fuel

1. Beth yw cynlluniau Llywodraeth Cymru ar gyfer defnyddio tanwydd hydrogen ar gyfer cerbydau modur yng Nghymru? OQ58713

1. What are the Welsh Government's plans for the use of hydrogen fuel for automotives in Wales? OQ58713

Llywydd, I thank the Member for that question. Right across Wales, from north to south and west to east, the Welsh Government works with others to advance practical plans for the use of hydrogen in the decarbonisation of transport in Wales.

Llywydd, diolch i'r Aelod am y cwestiwn yna. O'r gogledd i'r de a'r gorllewin i'r dwyrain, mae Llywodraeth Cymru yn gweithio gydag eraill i ddatblygu cynlluniau ymarferol ar gyfer defnyddio hydrogen er mwyn datgarboneiddio trafnidiaeth yng Nghymru.

Thank you, First Minister. Despite all the interest surrounding the potential for hydrogen to become a major game changer in decarbonising the automotive industry, we are at present yet to see any real evidence of this on our roads. I, like many here, I'm sure, believe that there's a huge opportunity for green hydrogen to become a major part of the solution in decarbonising the automotive industry, especially because it eliminates some of the reasoning people use not to change to electric vehicles. If this Government is serious in its intentions that green hydrogen becomes a major fuel, then we are not moving anywhere near fast enough in building infrastructure and creating the market conditions needed. Shell last week announced the closure of three hydrogen filling stations, citing a lack of demand from consumers, which is concerning because it shows that the market is not responding well enough to the potential of green hydrogen as a fuel source, and, therefore, First Minister, we need to be advocating more vocally that this is a worthwhile and long-term investment. With this in mind, First Minister, and given tthe potential for green hydrogen production from projects such as the Statkraft green energy hub in Pembrokeshire, what conversations have you had with industry to encourage further investment in green hydrogen production and filling station infrastructure?

Diolch Prif Weinidog. Er gwaethaf yr holl ddiddordeb ynghylch y potensial i hydrogen ddod yn elfen chwyldroadol wrth ddatgarboneiddio'r diwydiant modurol, rydym ar hyn o bryd eto i weld unrhyw dystiolaeth wirioneddol o hyn ar ein ffyrdd. Rwyf i, fel llawer yma, rwy'n siŵr, yn credu bod cyfle enfawr i hydrogen gwyrdd ddod yn rhan fawr o'r ateb wrth ddatgarboneiddio'r diwydiant modurol, yn enwedig am ei fod yn dileu rhai o'r rhesymau y mae pobl yn eu defnyddio i beidio newid i gerbydau trydan. Os yw'r Llywodraeth hon o ddifrif yn ei bwriad i hydrogen gwyrdd ddod yn danwydd o bwys, yna nid ydym yn symud hanner digon cyflym wrth adeiladu seilwaith a chreu amodau'r farchnad sydd eu hangen. Cyhoeddodd Shell yr wythnos diwethaf y bydd tair gorsaf hydrogen yn cau, gan nodi diffyg galw gan ddefnyddwyr, sy'n bryderus oherwydd ei fod yn dangos nad yw'r farchnad yn ymateb yn ddigon da i botensial hydrogen gwyrdd fel ffynhonnell tanwydd, ac, felly, Prif Weinidog, mae angen i ni argymell yn gryfach bod hwn yn fuddsoddiad gwerth chweil a hirdymor. Gyda hyn mewn golwg, Prif Weinidog, ac o ystyried y potensial ar gyfer cynhyrchu hydrogen gwyrdd o brosiectau fel canolfan ynni gwyrdd Statkraft yn sir Benfro, pa sgyrsiau ydych chi wedi eu cael gyda diwydiant i annog mwy o fuddsoddi mewn cynhyrchu hydrogen gwyrdd a seilwaith gorsafoedd hydrogen?

I thank Joel James for that supplementary question, Llywydd, and I welcome him as a recruit to those of us who've always believed that it is the role of Government to step in where the market fails. So, it's good to know that that idea is alive on the Conservative benches. I agree with what the Member said about the potential for green hydrogen and the importance of this being a partnership between private businesses and public authorities. I'm not quite as pessimistic as he sounded about the potential for this to make a breakthrough into making an actual difference in the transport regime here in Wales. The Statkraft example that Joel James referred to, Llywydd, is a facility to produce green hydrogen, to store it as well, at Trecwn in Pembrokeshire. I've had an opportunity to discuss this with Statkraft representatives when I visited Ireland recently. I'll be meeting EDF, another major investor in renewable energy, with ambitions in green hydrogen as well, later today. Here in Wales, we are determined to work with those major investors to give them the confidence that they need, and to make sure that, where those investments depend upon a partnership between public authorities—the Statkraft investment in Pembrokeshire depends on a partnership with Pembrokeshire council because the plan is to make sure that the green hydrogen produced will power buses across Pembrokeshire and will help with rail travel as well—and where that partnership is key to unlocking investment and creating that green hydrogen future, then the Welsh Government will always be active partners in that endeavour. 

Diolch i Joel James am y cwestiwn atodol yna, Llywydd, ac rwy'n ei groesawu fel recriwt i'r rhai ohonom sydd wastad wedi credu mai swyddogaeth y Llywodraeth yw camu i'r adwy pan fo'r farchnad yn methu. Felly, mae'n dda gwybod bod y syniad hwnnw'n fyw ar y meinciau Ceidwadol. Rwy'n cytuno â'r hyn a ddywedodd yr Aelod am botensial hydrogen gwyrdd a phwysigrwydd y ffaith bod hon yn bartneriaeth rhwng busnesau preifat ac awdurdodau cyhoeddus. Dydw i ddim mor besimistaidd ag yr oedd ef yn swnio ynghylch y potensial i hwn fod yn gam arloesol i wneud gwahaniaeth gwirioneddol yn y cynllun trafnidiaeth yma yng Nghymru. Mae'r enghraifft Statkraft y cyfeiriodd Joel James ati, Llywydd, yn gyfleuster i gynhyrchu hydrogen gwyrdd, i'w storio hefyd, yn Nhrecŵn yn sir Benfro. Rwyf wedi cael cyfle i drafod hyn gyda chynrychiolwyr Statkraft pan fues i'n ymweld ag Iwerddon yn ddiweddar. Byddaf yn cwrdd ag EDF, buddsoddwr mawr arall mewn ynni adnewyddadwy, gydag uchelgeisiau o ran hydrogen gwyrdd hefyd, yn ddiweddarach heddiw. Yma yng Nghymru, rydym yn benderfynol o weithio gyda'r buddsoddwyr mawr hynny i roi'r hyder sydd ei angen arnyn nhw, ac i wneud yn siŵr, lle mae'r buddsoddiadau hynny'n dibynnu ar bartneriaeth rhwng awdurdodau cyhoeddus—mae buddsoddiad Statkraft yn sir Benfro yn dibynnu ar bartneriaeth â Chyngor Sir Penfro oherwydd y cynllun yw sicrhau y bydd yr hydrogen gwyrdd sy'n cael ei gynhyrchu yn pweru bysiau ar draws sir Benfro ac yn helpu gyda theithio ar y rheilffyrdd hefyd—a phan fo honno’n bartneriaeth allweddol i ddatgloi buddsoddiad a chreu'r dyfodol hydrogen gwyrdd hwnnw, yna bydd Llywodraeth Cymru bob amser yn bartneriaid gweithredol yn yr ymdrech honno. 

First Minister, the HyNet North West programme has the potential to radically change the way that we fuel our transport and business needs across the north-west of England and, of course, north Wales. The programme is being championed by the metro mayor of Liverpool city region, Steve Rotheram, and it's supported by Wrexham and Flintshire councils, as well as the north Wales business council. Would you join me in calling on the UK Government to accelerate delivery of HyNet in order to move transport and industry towards our carbon zero targets?

Prif Weinidog, mae gan raglen HyNet North West y potensial i newid yn sylweddol y ffordd yr ydym yn diwallu ein hanghenion trafnidiaeth a busnes o ran tanwydd ar draws gogledd-orllewin Lloegr ac, wrth gwrs, gogledd Cymru. Maer metro dinas-ranbarth Lerpwl, Steve Rotheram, sy'n hyrwyddo'r rhaglen, ac mae'n cael ei chefnogi gan gynghorau Wrecsam a sir y Fflint, yn ogystal â chyngor busnes gogledd Cymru. A fyddech chi'n ymuno â mi i alw ar Lywodraeth y DU i gyflymu'r broses o gyflawni rhaglen HyNet er mwyn symud trafnidiaeth a diwydiant tuag at ein targedau di-garbon?

Well, Llywydd, I agree with Ken Skates that HyNet represents a major opportunity for the economy of north-east Wales, working with our partners in the north-west of England. Earlier in the autumn, I was able to discuss the development of HyNet with the metro mayor of Liverpool, Steve Rotheram. In an ecumenical sense of answering this question, I shall recognise the investment of the UK Government in HyNet. And it is an example of where we have been able to work with UK Government Ministers to play our part alongside them and elected representatives in the north-west of England to bring that project to fruition. I'm very grateful for the contribution that Flintshire County Council, in particular, alongside the North Wales Economic Ambition Board, have made. The ambition to have a key site for hydrogen generation and storage at the Deeside Industrial Park is one of the reasons why we have that investment, which reaches across that economy that combines north-east Wales and the north-west of England. And working together will offer us the best opportunity to do what Ken Skates said, Llywydd, and that is to accelerate our ability to maximise those opportunities.

Wel, Llywydd, rydw i'n cytuno â Ken Skates bod HyNet yn cynrychioli cyfle pwysig i economi gogledd-ddwyrain Cymru, gan weithio gyda'n partneriaid yng ngogledd-orllewin Lloegr. Yn gynharach yn yr hydref, llwyddais i drafod datblygiad HyNet gyda maer metro Lerpwl, Steve Rotheram. Er mwyn ateb y cwestiwn hwn â naws eciwmenaidd, fe wnaf gydnabod buddsoddiad Llywodraeth y DU yn HyNet. Ac mae'n enghraifft o'r ffordd yr ydym ni wedi gallu gweithio gyda Gweinidogion Llywodraeth y DU i chwarae ein rhan ochr yn ochr â nhw a chynrychiolwyr etholedig yng ngogledd-orllewin Lloegr er mwyn i'r prosiect hwnnw ddwyn ffrwyth. Rwy'n ddiolchgar iawn am y cyfraniad y mae Cyngor Sir y Fflint, yn arbennig, ochr yn ochr â Bwrdd Uchelgais Economaidd Gogledd Cymru, wedi'i wneud. Mae'r uchelgais i gael safle allweddol i gynhyrchu a storio hydrogen ym Mharc Diwydiannol Glannau Dyfrdwy yn un o'r rhesymau pam y mae gennym ni'r buddsoddiad hwnnw, sy'n cyrraedd ar draws yr economi honno sy'n cyfuno gogledd-ddwyrain Cymru a gogledd-orllewin Lloegr. A bydd cydweithio yn cynnig y cyfle gorau i ni wneud yr hyn a ddywedodd Ken Skates, Llywydd, sef cyflymu ein gallu i fanteisio i'r eithaf ar y cyfleoedd hynny.

13:35
Cartref i Bawb
A Home for Everyone

2. Sut mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi awdurdodau lleol yng Nghanol De Cymru i sicrhau cartref i bawb sydd angen un yn sgil yr argyfwng costau byw? OQ58722

2. How is the Welsh Government supporting local authorities in South Wales Central to secure a home for everyone who needs one in light of the cost-of-living crisis? OQ58722

Llywydd, mae’r argyfwng costau byw, ac argyfyngau mewn rhannau eraill o'r byd, yn creu pwysau ar y system dai. Ar gyfartaledd, mae dros 1,400 o bobl yn cyflwyno eu hunain i wasanaethau digartrefedd bob mis sydd angen llety dros dro. Mae dros 6,000 o bobl sy'n ffoi rhag rhyfel yn Wcráin wedi cael noddfa yng Nghymru ers mis Mawrth.

Llywydd, the cost-of-living crisis, and crises elsewhere in the world, generate pressures on the housing system. On average, over 1,400 people present to homelessness services every month in need of temporary accommodation. Over 6,000 people who have fled the war in Ukraine alone have been accommodated in Wales since March this year.

Diolch, Prif Weinidog. I was contacted last week by a single parent with primary-school-aged children who have diabetes, autism and ADHD. Mam works as a school assistant, and has an expired eviction notice as the landlord is selling the house. The local council told her to seek private rental accommodation, but the cheapest she can find is £995 per calendar month. Estate agents said she needs to show evidence of a wage of £30,000, which is more than she earns. She will not be placed at the top of the housing list for a house until she has first moved into temporary accommodation. Mam is now on a waiting list for temporary accommodation, and a housing worker in a local authority told me that people stay in temporary accommodation for months at the moment, and we know that demand is only likely to increase as the cost-of-living crisis impacts more and more people. Temporary accommodation is not a suitable or healthy housing solution for a family with children. When children cannot access their basic human rights to a safe home, is it not time to accelerate and expand the agreed Unnos programme, to undertake house adaptation and house building on an unprecedented scale, to ensure children and adults have safe and suitable homes?

Diolch, Prif Weinidog. Cysylltodd rhiant sengl â mi yr wythnos diwethaf, mae ganddi blant oed ysgol gynradd sydd â diabetes, awtistiaeth ac ADHD. Mae'r fam yn gweithio fel cynorthwyydd ysgol, ac mae hi wedi cael rhybudd troi allan, sydd wedi dod i ben, gan fod y landlord yn gwerthu'r tŷ. Dywedodd y cyngor lleol wrthi am chwilio am lety rhent preifat, ond y rhataf y gall ddod o hyd iddo yw £995 bob mis calendr. Dywedodd gwerthwyr tai fod angen iddi ddangos tystiolaeth o gyflog o £30,000, sy'n fwy nag y mae hi'n ei ennill. Ni fydd hi'n cael ei rhoi ar frig y rhestr dai ar gyfer tŷ nes iddi symud i lety dros dro yn gyntaf. Mae'r fam nawr ar restr aros am lety dros dro, a dywedodd gweithiwr tai mewn awdurdod lleol wrthyf i fod pobl yn aros mewn llety dros dro am fisoedd ar hyn o bryd, ac rydym yn gwybod y bydd y galw yn debygol o gynyddu gan fod yr argyfwng costau byw yn effeithio ar fwy a mwy o bobl. Nid yw llety dros dro yn llety addas nac yn iach i deulu â phlant. Pan na all plant gael eu hawliau dynol sylfaenol a chartref diogel, onid yw hi'n bryd cyflymu ac ehangu'r rhaglen Unnos y cytunwyd arni, i ymgymryd ag addasu tai ac adeiladu tai ar raddfa na welwyd ei thebyg o'r blaen, er mwyn sicrhau bod gan blant ac oedolion gartrefi diogel ac addas?

Llywydd, I certainly agree with Heledd Fychan that the Unnos project has a part to play, an important part to play, in allowing us to accelerate the building of long-term affordable homes for people in every part of Wales. That ambition will not help the person who has contacted the Member in their immediate difficulties, which is why it is right that we go on together investing in those measures that provide some immediate relief for people who find themselves with nowhere to live, and that includes the transitional accommodation capital programme. That will create over 1,000 new homes for people here in Wales. They will be places that people can call their own, they will be places that people will be able to plan the future of their lives. Beyond the transitional accommodation, there will be permanent accommodation to be found as well. And that's why, Llywydd, we invest in bringing empty homes back into use here in Wales—a £43 million recyclable fund that has already brought in 1,600 homes that otherwise would not be available for occupation, or where the physical conditions would be so difficult that people might be forced not to go on living in them. Over 1,600 homes have been brought into use in that way, and a further 1,300 occupied homes made safe for people to stay in as well.

There is an imbalance between the demand for housing in Wales and the supply of it. That's apparent to anybody who represents people who come to surgeries and tell us of the difficulties that they are facing. But, by increasing supply and supporting people so that when they do take up tenancies, they're able to maintain them in the best possible way, we have the plan in place in Wales that will get us to a better place for those people who, in many parts of Wales, face the same difficulties as the individual Heledd Fychan has talked to us about this afternoon.

Llywydd, rwy'n sicr yn cytuno â Heledd Fychan bod gan brosiect Unnos ran i'w chwarae, rhan bwysig i'w chwarae, wrth ein galluogi ni i gyflymu'r gwaith o adeiladu cartrefi fforddiadwy hirdymor i bobl ym mhob rhan o Gymru. Ni fydd yr uchelgais honno'n helpu'r unigolyn a gysylltodd â'r Aelod gyda'i hanawsterau presennol, a dyna pam y mae'n iawn ein bod yn mynd ymlaen gyda'n gilydd i fuddsoddi yn y mesurau hynny sy'n rhoi rhywfaint o ryddhad ar unwaith i bobl sy'n cael eu hunain heb unman i fyw, ac mae hynny'n cynnwys y rhaglen gyfalaf ar gyfer llety dros dro. Bydd hynny'n creu dros 1,000 o gartrefi newydd i bobl yma yng Nghymru. Byddan nhw'n lleoedd iddyn nhw eu hunain, fe fyddan nhw'n lleoedd lle bydd pobl yn gallu cynllunio dyfodol eu bywydau. Y tu hwnt i'r llety dros dro, bydd llety parhaol i'w gael hefyd. A dyna pam, Llywydd, yr ydym ni'n buddsoddi mewn gwneud tai gwag yn addas i'w defnyddio unwaith eto yma yng Nghymru—cronfa ailgylchu gwerth £43 miliwn sydd eisoes wedi creu 1,600 o gartrefi na fydden nhw fel arall ar gael i'w meddiannu, neu lle byddai'r amodau ffisegol mor anodd fel y gorfodir pobl i adael. Mae dros 1,600 o gartrefi wedi cael eu defnyddio unwaith eto yn y ffordd honno, a 1,300 o gartrefi eraill wedi eu gwneud yn ddiogel i bobl aros ynddyn nhw hefyd.

Mae anghydbwysedd rhwng y galw am dai yng Nghymru a'r cyflenwad. Mae hynny'n amlwg i unrhyw un sy'n cynrychioli pobl sy'n dod i gymorthfeydd ac yn dweud wrthym am yr anawsterau y maen nhw'n eu hwynebu. Ond, drwy gynyddu'r cyflenwad a chefnogi pobl pan ddônt yn denantiaid, i'w cynnal nhw yn y ffordd orau bosibl, mae gennym ni'r cynllun ar waith yng Nghymru a fydd yn ein rhoi ni mewn gwell sefyllfa ar gyfer y bobl hynny sydd, mewn sawl rhan o Gymru, yn wynebu'r un anawsterau ag oedd yr unigolyn y soniodd Heledd Fychan amdani y prynhawn yma.

13:40

First Minister, I recently met with Trivallis, the largest provider of social housing in RCT, and it was really good to receive an update from them on how they've been able to make use of the Welsh Government's transitional accommodation capital programme to bring empty homes back into use with the specific purpose of moving people and families out of temporary bed-and-breakfast accommodation. What sort of measures will you put in place to monitor this scheme and make sure that it delivers on the Welsh Government's objective for everyone in Wales to have a safe, suitable, permanent home?

Prif Weinidog, yn ddiweddar, cwrddais â Trivallis, darparwr tai cymdeithasol mwyaf RhCT, ac roedd yn dda iawn cael diweddariad ganddyn nhw ynghylch sut maen nhw wedi gallu gwneud defnydd o raglen gyfalaf ar gyfer llety dros dro Llywodraeth Cymru i wneud tai gwag yn addas i'w defnyddio unwaith eto gyda'r pwrpas penodol o symud pobl a theuluoedd allan o lety gwely a brecwast dros dro. Pa fath o fesurau fyddwch chi'n eu rhoi ar waith i fonitro'r cynllun hwn a gwneud yn siŵr ei fod yn cyflawni amcan Llywodraeth Cymru i bawb yng Nghymru gael cartref diogel, addas, parhaol?

Well, Llywydd, I thank Vikki Howells for drawing attention particularly to the transitional accommodation capital programme. It is an innovation here in Wales, it has £65 million now provided to it, and I am very impressed and encouraged by the way in which progressive local authorities and progressive housing associations have grasped the opportunity that the programme provides. That is why, within an 18-month period, we will bring more than 1,000 additional homes into use. We'll monitor it, Llywydd, through the normal grant awarding process, but I believe that where there are partners who demonstrate that they have the commitment and the capacity to use the funding we are able to provide to bring homes into use, to offer people somewhere that they can move on in their lives, we ought to trust them to get on with the job. And while it's right, because it's public money, that we monitor it and they account for it, I think it should be a trusted relationship with organisations such as the ones mentioned by Vikki Howells and the local authority in the area she represents. Where we have people on the ground who demonstrate their capacity to deliver, we ought to enable them to get on with that job.

Wel, Llywydd, diolch i Vikki Howells am dynnu sylw yn enwedig at y rhaglen gyfalaf ar gyfer llety dros dro. Mae'n arloesi yma yng Nghymru, mae £65 miliwn bellach wedi'i ddarparu iddi, ac rwyf wedi rhyfeddu at y ffordd y mae awdurdodau lleol blaengar a chymdeithasau tai blaengar wedi bachu ar y cyfle y mae'r rhaglen hon yn ei chynnig. Dyna pam, o fewn cyfnod o 18 mis, y byddwn yn gweld mwy na 1,000 o gartrefi ychwanegol yn cael eu defnyddio unwaith eto. Byddwn yn ei fonitro, Llywydd, drwy'r broses dyfarnu grantiau arferol, ond rwy'n credu, pan geir partneriaid sy'n dangos bod ganddyn nhw'r ymrwymiad a'r gallu i ddefnyddio'r cyllid yr ydym yn gallu ei ddarparu i ddefnyddio cartrefi unwaith eto, i gynnig rhywle i bobl fel y gallant symud ymlaen yn eu bywydau, fe ddylem ni ymddiried ynddyn nhw i wneud y gwaith. Ac er ei fod yn iawn, oherwydd ei fod yn arian cyhoeddus, ein bod yn ei fonitro a'u bod nhw'n rhoi cyfrif amdano, rwy'n credu y dylai fod yn berthynas y gellir ymddiried ynddi â sefydliadau fel y rhai a grybwyllwyd gan Vikki Howells a'r awdurdod lleol yn yr ardal y mae'n ei chynrychioli. Lle mae gennym bobl ar lawr gwlad sy'n dangos eu gallu i gyflawni, dylem ni eu galluogi nhw i fwrw ymlaen â'r gwaith hwnnw.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from the Party Leaders

Cwestiynau nawr gan arweinwyr y pleidiau. Arweinydd y Ceidwadwyr, Andrew R.T. Davies.

Questions now from party leaders. The leader of the Welsh Conservatives, Andrew R.T. Davies.

Thank you, Presiding Officer. First Minister, it's good to see you back after last week being away with COVID. A timely reminder that, obviously, the virus is still out there and taking people out of their normal day's activities.

First Minister, last week—two weeks ago, I should say—the chair of the UK-wide COVID inquiry highlighted that the work that they would be able to undertake wouldn't be able to encapsulate all the matters that she would wish for to be taken into account here in Wales, given the volume of work that she has on her plate and the amount of work that is coming in to that inquiry, although she would, along with her colleagues in that inquiry, endeavor to undertake as full an investigation and scrutiny of the actions of the Welsh Government as possible. In light of her comments, do you not think it is now appropriate that we do have that Welsh-wide COVID inquiry, so that those who lost loved ones through the COVID crisis can get the answers they require to bring closure on what is a particularly dark time in their lives?

Diolch, Llywydd. Prif Weinidog, mae'n dda eich gweld chi'n ôl ar ôl i chi fod i ffwrdd oherwydd COVID yr wythnos diwethaf. Atgof amserol bod y feirws, yn amlwg, yn dal allan yna ac yn tynnu pobl allan o weithgareddau eu diwrnod arferol.

Prif Weinidog, yr wythnos diwethaf—bythefnos yn ôl, dylwn i ddweud—fe wnaeth cadeirydd yr ymchwiliad COVID ledled y DU dynnu sylw at y ffaith na fyddai'r gwaith y bydden nhw'n gallu ymgymryd ag ef yn gallu crisialu'r holl faterion y byddai hi'n dymuno eu hystyried yma yng Nghymru, o ystyried faint o waith sydd ganddi ar ei phlât a faint o waith sy'n dod i mewn i'r ymchwiliad hwnnw, er y byddai, ynghyd â'i chydweithwyr yn yr ymchwiliad hwnnw, yn parhau i gynnal ymchwiliad a gwaith chraffu ar weithredoedd Llywodraeth Cymru mor gynhwysfawr â phosibl. Yn sgil ei sylwadau, onid ydych chi'n credu ei bod hi'n briodol bellach i ni gael yr ymchwiliad COVID ar gyfer Cymru gyfan, fel y gall y rhai a gollodd anwyliaid trwy argyfwng COVID gael yr atebion sydd eu hangen arnyn nhw i ddod â chyfnod arbennig o dywyll yn eu bywydau nhw i ben?

Llywydd, first of all, I thank the leader of the opposition for what he said. We know that he himself has had experience of just how difficult an illness COVID can be, and he's right to draw attention to the fact that thousands of people continue to fall ill from COVID every week here in Wales. That has an impact in those individuals' lives, and it has an impact on our ability to sustain public services and private businesses as well. COVID certainly isn't over.

I read what Baroness Hallett, Judge Hallett, said in opening that particular part of the inquiry. I don't think myself she was suggesting that she would do more if she could. She was simply explaining to people that, within the timescales available to her and her determination to produce a report within the timescale that can have an influence on the way in which future decisions are made, in everything that she does, she will have to focus on the issues that she believes to have the most potential to provide good information, answers and guidance for the future. I'm very happy to leave the inquiry to her now, and that's what we will be doing.

Llywydd, yn gyntaf oll, diolch i arweinydd yr wrthblaid am yr hyn a ddywedodd. Gwyddom ei fod ef ei hun wedi cael profiad o ba mor anodd y gall COVID fod, ac mae'n iawn iddo dynnu sylw at y ffaith bod miloedd o bobl yn parhau i fynd yn sâl â COVID bob wythnos yma yng Nghymru. Mae hynny'n cael effaith ar fywydau'r unigolion hynny, ac mae'n cael effaith ar ein gallu i gynnal gwasanaethau cyhoeddus a busnesau preifat hefyd. Yn sicr nid yw COVID ar ben.

Darllenais yr hyn a ddywedodd y Farwnes Hallett, y Farnwres Hallett, wrth agor y rhan arbennig honno o'r ymchwiliad. Nid wyf yn credu fy hun ei bod hi'n awgrymu y byddai'n gwneud mwy pe bai'n gallu. Yn syml, roedd hi'n egluro i bobl, o fewn yr amserlenni sydd ar gael iddi hi a'i phenderfyniad i gynhyrchu adroddiad o fewn yr amserlen a all gael dylanwad ar y ffordd y gwneir penderfyniadau yn y dyfodol, ym mhopeth y mae'n ei wneud, y bydd yn rhaid iddi ganolbwyntio ar y materion y mae'n credu sydd â'r potensial mwyaf i roi gwybodaeth dda, atebion ac arweiniad ar gyfer y dyfodol. Rwy'n fodlon iawn i adael yr ymchwiliad yn ei dwylo hi nawr, a dyna fyddwn ni'n ei wneud.

It is a matter of public record that those comments are there, that the chair of the UK inquiry did highlight the limitations due to the workload of the UK inquiry. It is a matter of record that, in the same interview or same comments that she was making, she highlighted that if an independent inquiry was to be established here in Wales, she would readily, along with her colleagues, work with that independent inquiry. The only person stopping an independent inquiry here in Wales is you, First Minister, or can you name another organisation that is actually against the principle of establishing an independent inquiry here in Wales to give answers to those people who lost loved ones through the COVID pandemic?

Mae ar gofnod cyhoeddus bod y sylwadau hynny yna, bod cadeirydd ymchwiliad y DU wedi tynnu sylw at y cyfyngiadau oherwydd llwyth gwaith ymchwiliad y DU. Mae ar gofnod, yn yr un cyfweliad neu'r un sylwadau yr oedd hi'n eu gwneud, ei bod wedi tynnu sylw at y ffaith pe bai ymchwiliad annibynnol yn cael ei sefydlu yma yng Nghymru, y byddai hi, ynghyd â'i chydweithwyr, yn barod i weithio gyda'r ymchwiliad annibynnol hwnnw. Yr unig berson sy'n stopio ymchwiliad annibynnol yma yng Nghymru yw chi eich hun, Prif Weinidog, neu a allwch chi enwi sefydliad arall sydd mewn gwirionedd yn erbyn yr egwyddor o sefydlu ymchwiliad annibynnol yma yng Nghymru i roi atebion i'r bobl hynny a gollodd anwyliaid drwy bandemig COVID?

13:45

Llywydd, I've explained time after time, and I don't intend to take up the time of the Senedd this afternoon in repeating simply what I said on 19 October last year, 30 November, 25 January, 23 May—these are all occasions on which I have answered this question from the Member. You may not like the answer—I don't expect that you will do—but the answer doesn't change by simply going on and asking the same question. I believe that the best way to obtain the answers that people in Wales want to what happened here in Wales, including everything that will be provided by the Welsh Government—and I can tell you that the Welsh Government is disclosing hundreds of thousands of documents to the inquiry. The idea that it will not look at the matters that are important to Wales, I don't think will be borne out by the work of the inquiry. That is the way in which people will get the right, rounded, insightful answers that they quite rightly wish for, and that remains the policy of the Welsh Government. 

Llywydd, rwyf wedi egluro dro ar ôl tro, ac nid wyf yn bwriadu gwastraffu amser y Senedd y prynhawn yma yn ailadrodd yr hyn a ddywedais i ar 19 Hydref y llynedd, 30 Tachwedd, 25 Ionawr, 23 Mai—mae'r rhain i gyd yn achlysuron pan wyf wedi ateb y cwestiwn hwn gan yr Aelod. Efallai nad ydych chi'n hoffi'r ateb—dydw i ddim yn disgwyl y byddwch chi—ond nid yw'r ateb am newid drwy barhau i ofyn yr un cwestiwn. Rwy'n credu mai'r ffordd orau o gael yr atebion y mae pobl yng Nghymru eu heisiau o ran yr hyn a ddigwyddodd yma yng Nghymru, gan gynnwys popeth a fydd yn cael ei ddarparu gan Lywodraeth Cymru—a gallaf ddweud wrthych fod Llywodraeth Cymru yn datgelu cannoedd ar filoedd o ddogfennau i'r ymchwiliad. Mae'r syniad na fydd yn edrych ar y materion sy'n bwysig i Gymru, dydw i ddim yn credu y bydd gwaith yr ymchwiliad yn amlygu hynny. Dyna'r ffordd y bydd pobl yn cael atebion cywir, cyfan, craff y maen nhw, yn gwbl briodol yn dymuno eu cael, a dyna o hyd yw polisi Llywodraeth Cymru. 

The question I put to you, First Minister, was: could you name another organisation that shared your belief that we shouldn't have an independent public inquiry into COVID here in Wales? I notice from your answer that you weren't able to put another organisation's name on the Record of the Senedd. And, please, take as long as you want, because I'm sure that the public will show great interest in your responses today. When I did raise this with you some weeks ago, you said, 'There is the impotency of opposition, and here is the potency of Government'. The potency of Government, in this case, is stopping an independent inquiry.

We will, in a couple of weeks' time, lay a motion in the Senedd to bring forward a Senedd committee to actually have an inquiry on this particular matter. Whether the Senedd votes for it or not, that is a matter of democratic accountability here in the Chamber, but that's what the opposition can do. Will you lift the whip on your backbenchers to support such a motion, because, certainly, when I'm speaking to colleagues from your side as well as the other end of the M4—Chris Evans, for example, from Islwyn—they want to see that independent inquiry because they believe it is the right thing to do, and it is only through your obstinance that we're not getting that inquiry here in Wales? So, let's see how the votes stack up here, and let's see whether you need to whip your Members to support the blocking of a COVID public inquiry here in Wales. 

Y cwestiwn a gyflwynais i chi, oedd y canlynol: a allech chi enwi sefydliad arall a oedd yn rhannu eich cred na ddylem gael ymchwiliad cyhoeddus annibynnol i COVID yma yng Nghymru? Rwy'n sylwi o'ch ateb nad oeddech yn gallu rhoi enw sefydliad arall ar Gofnod y Senedd. Ac, os gwelwch yn dda, cymerwch cyhyd ag y dymunwch, oherwydd rwy'n siŵr y bydd y cyhoedd yn dangos diddordeb mawr yn eich ymatebion heddiw. Pan wnes i godi hyn gyda chi rai wythnosau yn ôl, fe ddywedoch chi, 'Dyna anallu gwrthblaid, a dyma allu Llywodraeth'. Gallu y Llywodraeth, yn yr achos hwn, yw atal ymchwiliad annibynnol.

Byddwn ni, ymhen ychydig wythnosau, yn gosod cynnig yn y Senedd i ddwyn pwyllgor Senedd Cymru ymlaen i gael ymchwiliad ar y mater penodol hwn mewn gwirionedd. P'un a fydd y Senedd yn pleidleisio drosto neu beidio, mae hynny'n fater o atebolrwydd democrataidd yma yn y Siambr, ond dyna all y gwrthbleidiau ei wneud. A wnewch chi godi'r chwip ar eich meinciau cefn i gefnogi cynnig o'r fath, oherwydd, yn sicr, pan wyf yn siarad â chyd-Aelodau o'ch ochr chi yn ogystal â phen arall yr M4—Chris Evans, er enghraifft, o Islwyn—maen nhw eisiau gweld yr ymchwiliad annibynnol hwnnw oherwydd eu bod nhw'n credu mai dyma'r peth iawn i'w wneud, a dim ond oherwydd eich ystyfnigrwydd chi nid ydym yn cael yr ymchwiliad hwnnw yma yng Nghymru? Felly, dewch i ni weld beth fydd canlyniad y pleidleisiau yma, a gadewch i ni weld a oes angen i chi chwipio eich Aelodau i gefnogi rhwystro ymchwiliad cyhoeddus COVID yma yng Nghymru. 

Well, Llywydd, I'm not going to respond to a suggestion that I've never seen, when there's not a single piece of paper in front of me to explain what the leader of the opposition thinks he will be putting in front of the Senedd. Of course, when he makes his mind up and puts something down, then I'll look at it carefully and my group will decide what it is that they wish to do. But, the idea that you can treat matters of this seriousness in that casual way, that you think it is possible just to make a suggestion out of nowhere—nothing at all, not a single document to offer us on what would be the scope of such an inquiry, what powers will it have, how will it go about its business. When we have a serious proposition from you, then we will look at it seriously, but this afternoon, we've certainly not had that. And if he wants me to name an organisation with whom I've had discussions and who believe that the best way of getting answers to people's questions is via the UK inquiry, then I'll refer him, as I have many times before, to the conversations that I had with the Prime Minister, and that he supported at the time, because in my discussions with the then Prime Minister, Boris Johnson, it was clear that a UK inquiry able to mobilise all the necessary information and have the powers that it would need to make those inquiries, was the preferred way forward. I've told you before: I supported the UK Prime Minister at the time, even as you have constantly attempted to undermine them.

Wel, Llywydd, dydw i ddim yn mynd i ymateb i awgrym nad ydw i erioed wedi ei weld, pan nad oes un darn o bapur o fy mlaen i yn egluro beth mae arweinydd yr wrthblaid yn credu y bydd yn ei osod ger bron y Senedd. Wrth gwrs, pan fydd yn gwneud ei feddwl i fyny ac yn gosod rhywbeth, yna byddaf yn edrych arno'n ofalus a bydd fy ngrŵp yn penderfynu beth y maen nhw'n dymuno ei wneud. Ond, y syniad y gallwch chi drin materion o'r difrifoldeb hwn mewn ffordd mor ddi-hid, eich bod chi'n credu ei bod hi'n bosibl gwneud awgrym o ddim—dim byd o gwbl, nid un ddogfen i awgrymu i ni beth fyddai cwmpas ymchwiliad o'r fath, pa bwerau fydd ganddo, sut fydd yn mynd ati i weithredu hyn. Pan gawn ni gynnig difrifol gennych, yna byddwn yn edrych arno o ddifrif, ond y prynhawn yma, yn sicr nid ydym wedi cael hynny. Ac os yw eisiau i mi enwi sefydliad yr wyf wedi cael trafodaethau ag ef sy'n credu mai'r ffordd orau o gael atebion i gwestiynau pobl yw drwy ymchwiliad y DU, yna byddaf yn ei gyfeirio, fel y gwnes i lawer gwaith o'r blaen, at y sgyrsiau a gefais gyda Phrif Weinidog y DU, yr oedd ef yn eu cefnogi ar y pryd, oherwydd yn fy nhrafodaethau gyda'r Prif Weinidog ar y pryd, Boris Johnson, roedd hi'n amlwg mai ymchwiliad y DU â'r gallu i ysgogi'r holl wybodaeth angenrheidiol a chael y pwerau y byddai eu hangen arno i wneud yr ymholiadau hynny, oedd y ffordd ymlaen a ffafriwyd. Rwyf wedi dweud wrthych o'r blaen: cefnogais Brif Weinidog y DU ar y pryd, hyd yn oed pan oeddech chi wedi ceisio'u tanseilio nhw'n gyson.

Arweinydd Plaid Cymru, Adam Price.

The leader of Plaid Cymru, Adam Price.

Diolch, Llywydd. Today marks 100 years of Labour's electoral dominance, making your party, in your words,

'the most successful party in the democratic world'.

I have to say, this morning, there wasn't quite that celebratory mood when I and other Plaid Cymru colleagues stood in the rain in solidarity with striking trade unionists to mark some other historic moments; the largest average vote in favour of strike action by the PCS union in its history, covering 126 separate workplaces, including this institution, the Senedd; the first time the National Association of Headteachers have balloted their members for strike action over pay in their 125-year history; the first nation-wide strike in the Royal College of Nurses' 106-year history. Now, Keir Starmer has repeatedly refused to back striking workers, saying that he understands why strikes were taking place, but was not prepared to stand with workers on picket lines. What do you think Keir Hardie would have made of that? And more to the point, are you prepared to stand in solidarity with workers when your British leader, sadly, is not?

Diolch, Llywydd. Mae heddiw'n nodi 100 mlynedd o oruchafiaeth etholiadol Llafur, gan wneud eich plaid, yn eich geiriau chi,

'y blaid fwyaf llwyddiannus yn y byd democrataidd'.

Mae'n rhaid i mi ddweud, y bore 'ma, nid oedd yr hwyliau yn rhai o ddathlu pan sefais i a chydweithwyr eraill Plaid Cymru yn y glaw mewn undod ag undebwyr llafur ar streic i nodi rhai adegau hanesyddol eraill; y bleidlais gyfartalog fwyaf o blaid streicio gan undeb y PCS yn ei hanes, sy'n cwmpasu 126 o weithleoedd ar wahân, gan gynnwys y sefydliad hwn, y Senedd; y tro cyntaf i Gymdeithas Genedlaethol y Prifathrawon gynnal pleidlais ymhlith ei haelodau ynghylch streicio dros gyflogau yn ei hanes 125 mlynedd; y streic gyntaf ledled y genedl yn hanes 106 mlynedd y Coleg Nyrsio Brenhinol. Nawr, mae Keir Starmer wedi gwrthod dro ar ôl tro gefnogi gweithwyr sy'n streicio, gan ddweud ei fod yn deall pam y mae streiciau'n digwydd, ond nad oedd yn barod i sefyll gyda gweithwyr ar linellau piced. Beth ydych chi'n credu y byddai Keir Hardie wedi ei wneud o hynny? Ac yn fwy perthnasol, ydych chi'n barod i sefyll mewn undod â gweithwyr pan nad yw eich arweinydd Prydeinig yn gwneud hynny, yn anffodus?

13:50

Well, Llywydd, I recognise the anger and the disappointment that many public service workers experience at the moment. When your wages have been held down through a decade of austerity, and you're now faced with wage rises below the level of inflation, then it is absolutely understandable why workers in those circumstances feel in the way that they do and why they vote to take action in the way that they have. And this Labour Government has no ambiguity at all in putting on the record our understanding of the way in which public sector workers have been driven to take the action that they do. I'm very happy to repeat that and put it on the record again this afternoon.

Wel, Llywydd, rwy'n cydnabod y dicter a'r siom y mae llawer o weithwyr gwasanaethau cyhoeddus yn eu profi ar hyn o bryd. Pan fydd eich cyflogau wedi cael eu cadw i lawr drwy ddegawd o gyni, ac rydych chi bellach yn wynebu codiadau cyflog o dan lefel chwyddiant, yna mae'n gwbl ddealladwy pam y mae gweithwyr o dan yr amgylchiadau hynny'n teimlo fel hyn a pham eu bod yn pleidleisio i weithredu yn y ffordd yma. A does gan y Llywodraeth Lafur hon ddim amwysedd o gwbl wrth roi ar gofnod ein dealltwriaeth o'r ffordd y mae gweithwyr y sector cyhoeddus wedi cael eu gwthio i gymryd y camau y maen nhw wedi eu cymryd. Rwy'n hapus iawn i ailadrodd hynny a'i roi ar gofnod eto y prynhawn yma.

Sir Keir has said that the single most important thing he could do for striking workers is to usher in a Labour Government. And, yes, if that was a radical Government that can help deliver fairer funding for Wales and greater fairness all round through the kinds of progressive changes that our party's Westminster leader, Liz Saville Roberts, is proposing through her tax reform commission Bill, it could make a very important difference to our lives. But in Wales, we need not usher in a Labour Government, we already have one. And it's the Welsh Labour Government that nurses, in a few weeks, joined soon by teachers, probably, will be striking against. To avoid the labour movement effectively being in dispute with the Government led by a party that shares its name, can the First Minister say if the option of using the income tax powers that we have in a progressive way, including, if necessary, the basic rate, is something that you will at least explore to avoid the hyper austerity that is quite probably soon to be meted upon us?  

Mae Syr Keir wedi dweud mai'r peth pwysicaf y gallai ei wneud ar gyfer gweithwyr ar streic yw hebrwng Llywodraeth Lafur i mewn. Ac ie, pe bai honno'n Llywodraeth radical a all helpu i ddarparu cyllid tecach i Gymru a mwy o degwch cyffredinol drwy'r mathau o newidiadau blaengar y mae arweinydd ein plaid yn San Steffan, Liz Saville Roberts, yn eu cynnig drwy ei Bil Comisiwn Diwygio Trethi, gallai wneud gwahaniaeth pwysig iawn i'n bywydau. Ond yng Nghymru, nid oes angen i ni hebrwng Llywodraeth Lafur i mewn, mae gennym ni un yn barod. A Llywodraeth Lafur Cymru yw'r un y bydd nyrsys, ymhen ychydig wythnosau, gydag athrawon yn ymuno'n fuan wedyn, yn ôl pob tebyg, yn taro yn ei herbyn. Er mwyn osgoi sefyllfa pan fydd y mudiad llafur i bob pwrpas mewn anghydfod â'r Llywodraeth dan arweiniad plaid sy'n rhannu ei henw, a wnaiff y Prif Weinidog ddweud os yw'r dewis o ddefnyddio'r pwerau treth incwm sydd gennym mewn ffordd flaengar, gan gynnwys, os oes angen, y gyfradd sylfaenol, yn rhywbeth y byddwch o leiaf yn edrych arno'n fanwl er mwyn osgoi'r cyni sylweddol sydd yn bur debyg o fod o'n blaenau ni'n fuan  

Well, Llywydd, I agree with the leader of Plaid Cymru that nothing is more important to making a difference to the future of working people in the United Kingdom than a Labour Government in Westminster, and I look forward to doing everything that we can, as a party here in Wales, as we have for 100 years, to make the maximum contribution we can to that Labour victory at the earliest possible opportunity. My discussions with trade union colleagues—and I was having them earlier this morning—make it very apparent to me that they understand the dilemma of a Welsh Labour Government here. We have a fixed budget that we have to determine, and if we pay people more than we are funded to—and we have met the pay review body recommendations, in both health and education—if we pay people more than that, then that money has to come from somewhere else.

Now, I might, for a moment, just draw attention to the experience in Scotland. There, the sister party of Plaid Cymru has indeed offered health workers a higher increase than we have been able to here in Wales. Did it prevent the RCN in Scotland voting for strike action in every single health board in Scotland? No, it did not. And because the SNP are in Government in Scotland, they have to face up to the very difficult dilemmas that come with the decisions that they have made, and I respect them for the way in which they've made those decisions. But let us be clear, Llywydd, the SNP Government, in the last two weeks, has announced that it is taking £400 million out of the budget of the Scottish NHS in order to pay for the additional uplift in workers' pay within the NHS. That's a decision that the Scottish Government has made, and it's within its own political authority to do so. What we need to hear from Plaid Cymru is if they believe that the Welsh Government should increase the wages of workers in the health service beyond that for which we are funded, where would the money come from here?

Wel, Llywydd, rwy'n cytuno ag arweinydd Plaid Cymru nad oes dim yn bwysicach i wneud gwahaniaeth i ddyfodol pobl sy'n gweithio yn y Deyrnas Unedig na Llywodraeth Lafur yn San Steffan, ac edrychaf ymlaen at wneud popeth o fewn ein gallu, fel plaid yma yng Nghymru, fel yr ydym wedi ei wneud ers 100 mlynedd, i wneud y cyfraniad mwyaf posibl at y fuddugoliaeth Lafur honno ar y cyfle cyntaf posibl. Mae fy nhrafodaethau gyda chydweithwyr undebau llafur—ac roeddwn i'n eu cael nhw'n gynharach y bore 'ma—yn ei gwneud hi'n amlwg iawn i mi eu bod nhw'n deall cyfyng-gyngor Llywodraeth Lafur Cymru yma. Mae gennym gyllideb sefydlog y mae'n rhaid i ni ei phennu, ac os ydym ni'n talu mwy i bobl na'r arian sydd gennym—ac rydym ni wedi bodloni argymhellion y corff adolygu cyflogau, ym maes iechyd ac addysg—os ydym ni'n talu mwy i bobl na hynny, yna mae'n rhaid i'r arian hwnnw ddod o rywle arall.

Nawr, fe wnaf i am eiliad, dynnu sylw at y profiad yn yr Alban. Yno, mae chwaer blaid Plaid Cymru yn wir wedi cynnig mwy o gynnydd i weithwyr iechyd nag yr ydym wedi gallu ei wneud yma yng Nghymru. A wnaeth hyn atal yr RCN yn Yr Alban rhag pleidleisio dros streicio ym mhob un bwrdd iechyd yn yr Alban? Naddo. Ac oherwydd bod yr SNP yn Llywodraethu yn yr Alban, mae'n rhaid iddyn nhw wynebu'r cyfyng-gyngor anodd iawn sy'n dod gyda'r penderfyniadau y maen nhw wedi eu gwneud, ac rwy'n eu parchu nhw am y ffordd y maen nhw wedi gwneud y penderfyniadau hynny. Ond gadewch i ni fod yn glir, Llywydd, mae Llywodraeth yr SNP, yn y pythefnos diwethaf, wedi cyhoeddi ei bod yn cymryd £400 miliwn allan o gyllideb GIG yr Alban er mwyn talu am y codiad ychwanegol yng nghyflog gweithwyr o fewn y GIG. Mae hwnna'n benderfyniad y mae Llywodraeth yr Alban wedi ei wneud, ac mae o fewn ei hawdurdod gwleidyddol ei hun i wneud hynny. Yr hyn y mae angen i ni ei glywed gan Blaid Cymru yw os ydyn nhw'n credu y dylai Llywodraeth Cymru gynyddu cyflogau gweithwyr yn y gwasanaeth iechyd y tu hwnt i'r cyllid sydd gennym, o ble fyddai'r arian yn dod yma?

13:55

I look forward to the First Minister allowing us to go through the books with him. Will he organise a briefing when we can actually look, line by line, at where we can reprioritise the budget in a progressive, socialist way?

Now, can the First Minister clarify one thing? You referred to discussions. Are you willing to enter into negotiations with the health unions in the pay dispute, and indeed with all the public sector unions that are balloting for strike action? The Labour Party in Westminster routinely calls on the Government there to get around the table in situations such as this. The Labour Party in Scotland is making that point as well. Are you prepared to get around the table? The Royal College of Nursing has told us that the health Minister has declined to negotiate with the Welsh Partnership Forum, a body comprised of trade unions, NHS leaders and Welsh Government representatives, which, according to the RCN, has a long history of productive social partnership on matters related to pay. Why are you refusing to meet with them, when social partnership is meant to be a core principle to you, and you are literally the Labour Party? I mean, is that what success after 100 years now looks like?

Rwy'n edrych ymlaen at weld y Prif Weinidog yn caniatáu i ni fynd drwy'r llyfrau gydag ef. A fydd e'n trefnu sesiwn friffio pan gawn ni edrych mewn gwirionedd, fesul llinell, ar ble y gallwn ni ailflaenoriaethu'r gyllideb mewn ffordd flaengar, sosialaidd?

Nawr, a wnaiff y Prif Weinidog egluro un peth? Fe gyfeirioch chi at drafodaethau. Ydych chi'n barod i gynnal trafodaethau gyda'r undebau iechyd yn yr anghydfod dros gyflogau, ac yn wir gyda'r holl undebau sector cyhoeddus sy'n pleidleisio dros streicio? Mae'r Blaid Lafur yn San Steffan yn galw ar y Llywodraeth yno fel mater o drefn i ddod o gwmpas y bwrdd mewn sefyllfaoedd fel hyn. Mae'r Blaid Lafur yn yr Alban yn gwneud y pwynt hwnnw hefyd. Ydych chi'n barod i ddod o gwmpas y bwrdd? Mae'r Coleg Nyrsio Brenhinol wedi dweud wrthym fod y Gweinidog iechyd wedi gwrthod trafod gyda Fforwm Partneriaeth Cymru, corff sy'n cynnwys undebau llafur, arweinwyr y GIG a chynrychiolwyr Llywodraeth Cymru, sydd, yn ôl y Coleg Nyrsio Brenhinol yn meddu ar hanes hir o bartneriaeth gymdeithasol gynhyrchiol ar faterion sy'n gysylltiedig â chyflogau. Pam ydych chi'n gwrthod cwrdd â nhw, pan fo partneriaeth gymdeithasol i fod yn egwyddor graidd i chi, a chi yw'r Blaid Lafur yn llythrennol? Hynny yw, ai dyna sut mae llwyddiant ar ôl 100 mlynedd yn edrych bellach?

Well, Llywydd, first of all, I'm grateful to the leader of Plaid Cymru for agreeing to come to a detailed briefing on the circumstances that we will face here in Wales once we have seen the results of this Thursday's autumn statement.

Llywydd, all strike action ends in the end in negotiation, and that's the way I believe that the current difficulties that we see in public services here in Wales will be resolved. A Labour Government never refuses to talk to our partners, but it has to be done in a way that is fair to all partners in any partnership forum. The RCN is not the only union that represents workers in the health service, and other trade unions are consulting their members currently. You have to carry out these negotiations in a way that recognises the interests of more than one group or one organisation. But the principle that strike action is resolved in the end through negotiations is one that we absolutely understand, because this is a Government, despite the very difficult times we are in and will go on being in, that believes firmly and without hesitation that social partnership is the right way to make sure that very challenging issues can be resolved properly between us.

Wel, Llywydd, yn gyntaf oll, rwy'n ddiolchgar i arweinydd Plaid Cymru am gytuno i ddod i sesiwn friffio manwl ar yr amgylchiadau y byddwn yn eu hwynebu yma yng Nghymru pan fyddwn wedi gweld canlyniadau datganiad yr hydref ddydd Iau.

Llywydd, mae pob streic yn dod i ben yn y diwedd wrth drafod, a dyna'r ffordd rwy'n credu y bydd yr anawsterau presennol a welwn ni mewn gwasanaethau cyhoeddus yma yng Nghymru yn cael eu datrys. Nid yw Llywodraeth Lafur byth yn gwrthod siarad â'n partneriaid, ond mae'n rhaid ei wneud mewn ffordd sy'n deg i bob partner mewn unrhyw fforwm partneriaeth. Nid y Coleg Nyrsio Brenhinol yw'r unig undeb sy'n cynrychioli gweithwyr yn y gwasanaeth iechyd, ac mae undebau llafur eraill yn ymgynghori gyda'u haelodau ar hyn o bryd. Mae'n rhaid i chi gynnal y trafodaethau hyn mewn ffordd sy'n cydnabod buddiannau mwy nag un grŵp neu un sefydliad. Ond mae'r egwyddor bod streicio yn cael ei ddatrys yn y diwedd drwy drafodaethau yn un yr ydym yn ei deall yn llwyr, oherwydd Llywodraeth yw hon, er gwaethaf y cyfnod anodd iawn yr ydym ynddo ac y byddwn yn parhau ynddo, sy'n credu'n gryf a heb betruso mai partneriaeth gymdeithasol yw'r ffordd gywir o wneud yn siŵr bod modd datrys materion heriol iawn rhyngom ni.

Rhandiroedd Cymunedol
Community Allotments

3. Pa gefnogaeth y mae Llywodraeth Cymru'n ei darparu ar gyfer rhandiroedd cymunedol? OQ58686

3. What support is the Welsh Government providing for community allotments? OQ58686

Llywydd, our allotment support grant has allocated £750,000 this year across local authorities to help improve and increase allotment provision. In addition to this dedicated fund, other programmes such as the community land advisory service also support the development of allotments.

Llywydd, mae ein grant cymorth rhandiroedd wedi dyrannu £750,000 eleni ar draws awdurdodau lleol i helpu i wella a chynyddu'r ddarpariaeth o randiroedd. Yn ogystal â'r gronfa bwrpasol hon, mae rhaglenni eraill fel y gwasanaeth cynghori ar dir cymunedol hefyd yn cefnogi datblygiad rhandiroedd.

I thank the First Minister for his reply. I've got allotments in my constituency that have benefited from the grants that have been available, but there are still very many people who want an allotment but cannot get one. The public sector in Wales, both Welsh Government-sponsored bodies, the Welsh Government itself and local authorities, have land that they own but currently have no beneficial use for. Will the Welsh Government promote the use of such land to be used for allotments, rather than just being left there?

Diolch i'r Prif Weinidog am ei ateb. Mae gen i randiroedd yn fy etholaeth sydd wedi elwa ar grantiau a oedd ar gael, ond mae yna lawer iawn o bobl o hyd sydd eisiau rhandir ond yn methu cael un. Mae gan y sector cyhoeddus yng Nghymru, y ddau gorff a noddir gan Lywodraeth Cymru, Llywodraeth Cymru ei hun ac awdurdodau lleol, dir y maen nhw'n berchen arno ond, ar hyn o bryd, nid oes ganddyn nhw ddefnydd buddiol ar ei gyfer. A fydd Llywodraeth Cymru'n annog defnyddio tir o'r fath ar gyfer rhandiroedd, yn hytrach na'i weld yn cael ei adael?

Well, Llywydd, I guess I ought to declare an interest in this question. I was on my own allotment on Sunday. If you're picking raspberries in the middle of November then you don't need anybody to tell you that climate change is not affecting us in every part of our lives.

I'm glad to hear what Mike Hedges said about the positive impact of the allotment support grant in Swansea. Across the whole of Wales, it's already in a small pilot and 18 months of the grant itself brought 760 new plots, or allowed plots that were in disuse to be renovated and brought back into use. I was especially interested to see that, in the Member's own constituency, at the Cwmgelli allotments in Treboeth, for example, the local authority plans to develop a set of starter plots, and I think that's a really useful and important way. I'm very used, in my own allotments, to seeing people who arrive with huge enthusiasm, who put an awful lot of work in over two or three weeks, and then simply find that they can't sustain the effort over the longer run. And starter plots that allow people to build up their interest and capacity I think are a very useful way in which the allotment support grant can be used. 

And I think Swansea has also demonstrated that, as well as direct provision of extra plots, they're making their allotment stock more available to people by improving accessibility, security, recycling facilities on those plots. I recognise what Mike Hedges says, Llywydd: 16 of the local authority community allotment associations in Swansea all have waiting lists. So, our allotment support grant works alongside other initiatives, such as the Community Land Advisory Service, to look for other and new opportunities to increase the availability of land for those people who recognise both the direct benefits of growing food for your own consumption but also the wider health and social benefits that come with sustaining your own allotment. 

Wel, Llywydd, rwy'n tybio y dylwn i ddatgan buddiant yn y cwestiwn hwn. Roeddwn i ar fy rhandir fy hun ddydd Sul. Os ydych chi'n casglu mafon yng nghanol mis Tachwedd yna does dim angen i unrhyw un ddweud wrthych nad yw newid hinsawdd yn effeithio arnom ym mhob rhan o'n bywydau.

Rwy'n falch o glywed beth ddywedodd Mike Hedges am effaith gadarnhaol y grant cymorth rhandiroedd yn Abertawe. Ar draws Cymru gyfan, mae eisoes mewn cynllun treialu bach a gwnaeth 18 mis o'r grant ei hun greu 760 o leiniau, neu alluogi gwaith adfer lleiniau segur er mwyn eu defnyddio unwaith eto. Roedd yn arbennig o ddiddorol i mi weld, yn etholaeth yr Aelod ei hun, yn rhandiroedd Cwmgelli yn Nhre-boeth, er enghraifft, fod yr awdurdod lleol yn bwriadu datblygu set o leiniau cychwynnol, ac rwy'n credu bod hynny'n ffordd ddefnyddiol a phwysig iawn. Rwy'n gyfarwydd iawn, yn fy rhandiroedd fy hun, i weld pobl yn cyrraedd gyda brwdfrydedd enfawr, sy'n gweithio'n galed am dros bythefnos neu dair wythnos, ac yna'n canfod na allant gynnal yr ymdrech dros y cyfnod hirach. Ac mae lleiniau cychwynnol sy'n caniatáu i bobl feithrin eu diddordeb a'u capasiti rwy'n credu yn ffordd ddefnyddiol iawn o ddefnyddio'r grant cymorth rhandiroedd.

Ac rwy'n credu bod Abertawe hefyd wedi dangos, yn ogystal â darparu lleiniau ychwanegol yn uniongyrchol, eu bod yn sicrhau bod mwy o'u stoc rhandiroedd ar gael i bobl trwy wella hygyrchedd, diogelwch, ailgylchu cyfleusterau ar y lleiniau. Rwy'n cydnabod yr hyn y mae Mike Hedges yn ei ddweud, Llywydd: mae gan 16 o gymdeithasau rhandiroedd cymunedol awdurdodau lleol yn Abertawe i gyd restrau aros. Felly, mae ein grant cymorth rhandiroedd yn gweithio ochr yn ochr â mentrau eraill, megis y Gwasanaeth Cynghori ar Dir Cymunedol, i chwilio am gyfleoedd eraill a newydd i sicrhau bod mwy o dir ar gael i'r bobl hynny sy'n cydnabod manteision uniongyrchol tyfu bwyd ar gyfer eich defnydd eich hun ond hefyd y manteision iechyd a chymdeithasol ehangach sy'n dod o gynnal eich rhandir eich hun. 

14:00

Thanks to the generosity of the Pembrokeshire Agricultural Society, over an acre of land has been gifted to the local community to grow their own fruit and vegetables, enabling some 40 Pembrokeshire residents from across all generations to tend to their own piece of land. The project has been spearheaded by Grŵp Resilience, a community-led operation, which aims to foster self-reliance and community spirit by working with individuals, Government organisations and businesses to promote a more sustainable way of life. Grŵp Resilience have been a huge benefit to west Wales, through both the development of over 25 community growing spaces or enhancing our understanding of greener, cleaner and self-sufficient communities. Given their success, First Minister, what steps is the Welsh Government taking to emulate their community model across all of Wales?

Diolch i haelioni Cymdeithas Amaethyddol Sir Benfro, rhoddwyd dros erw o dir yn rhodd i'r gymuned leol i dyfu eu ffrwythau a'u llysiau eu hunain, gan alluogi tua 40 o drigolion sir Benfro o bob cenhedlaeth i edrych ar ôl eu darn nhw eu hunain o dir. Arweiniwyd y prosiect gan Grŵp Resilience, ymgyrch a arweinir gan y gymuned, sy'n ceisio meithrin hunanddibyniaeth ac ysbryd cymunedol trwy weithio gydag unigolion, sefydliadau'r Llywodraeth a busnesau i hyrwyddo ffordd fwy cynaliadwy o fyw. Mae Grŵp Resilience wedi bod o fudd enfawr i orllewin Cymru, drwy ddatblygu dros 25 o fannau tyfu cymunedol neu wrth wella ein dealltwriaeth o gymunedau mwy gwyrdd, glanach a hunangynhaliol. O ystyried eu llwyddiant, Prif Weinidog, pa gamau mae Llywodraeth Cymru'n eu cymryd i efelychu eu model cymunedol ar draws Cymru gyfan?

I thank the Member for that information. I think what it illustrates is something that you will see in every part of Wales, that the interest in community food growing is wider than just allotments and that it has an enormously enthusiastic group of people there who are interested in finding ways in which not just individuals on their own allotments but, if I think of my own constituency, just bits of marginal land that otherwise were having no purposeful use to them have been taken over by community groups who now look after them, grow food on them, make them available to that local community. And what you see happening in Pembrokeshire I think you will find replicated in that way in every part of Wales. It's why we are committed to the development of a community food strategy, because that will allow us to think of ways in which we can harness that enormous community effort, and, by offering some wider support through public authorities, allow them to do even more in the future.

Diolch i'r Aelod am y wybodaeth yna. Rwy'n credu bod yr hyn y mae'n ei ddangos yw rhywbeth y byddwch chi'n ei weld ym mhob rhan o Gymru, bod y diddordeb mewn tyfu bwyd cymunedol yn ehangach na rhandiroedd yn unig a bod ganddo grŵp hynod frwdfrydig o bobl yno sydd â diddordeb mewn dod o hyd i ffyrdd, nid unigolion yn unig ar eu rhandiroedd eu hunain ond, os ydw i'n meddwl am fy etholaeth fy hun, dim ond darnau o dir ymylol oedd fel arall heb unrhyw ddefnydd pwrpasol wedi eu cymryd drosodd gan grwpiau cymunedol sydd bellach yn gofalu amdanyn nhw, yn tyfu bwyd arnyn nhw, yn sicrhau eu bod ar gael i'r gymuned leol honno. A bydd yr hyn a welwch chi yn digwydd yn sir Benfro rwy'n credu yn cael eich efelychu yn y ffordd honno ym mhob rhan o Gymru. Dyna pam yr ydym wedi ymrwymo i ddatblygu strategaeth fwyd gymunedol, oherwydd bydd hynny'n ein galluogi ni i ni feddwl am ffyrdd i harneisio'r ymdrech gymunedol enfawr honno, a thrwy gynnig rhywfaint o gefnogaeth ehangach drwy awdurdodau cyhoeddus, eu galluogi nhw i wneud hyd yn oed yn fwy yn y dyfodol.

Tai Cymdeithasol
Social Housing

4. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru'n eu cymryd i fynd i'r afael â'r galw cynyddol am dai cymdeithasol yng Nghanolbarth a Gorllewin Cymru? OQ58724

4. What steps is the Welsh Government taking to address the increasing demand for social housing in Mid and West Wales? OQ58724

Wel, Llywydd, diolch i Cefin Campbell am y cwestiwn. Rydyn ni wedi ymrwymo i sicrhau 20,000 o gartrefi carbon isel newydd i’w rhentu yn y sector cymdeithasol ac wedi buddsoddi mwy o gyllid nag erioed, gan ddarparu £300 miliwn eleni. Mae hyn yn cynnwys 40 y cant o gynnydd yn y canolbarth a’r gorllewin.

Well, Llywydd, thank you to Cefin Campbell for the question. We are committed to delivering 20,000 new low-carbon homes for rent in the social sector and we've allocated record levels of funding, with £300 million allocated this year. This includes a 40 per cent increase in funding in Mid and West Wales. 

Diolch yn fawr iawn. Fel rŷch chi'n gwybod, mae bron i 90,000 o aelwydydd yng Nghymru ar y rhestr aros am dai cymdeithasol ar hyn o bryd. Mae hyn wedi codi o 65,000 o gartrefi yn 2018, ac mae elusennau'n disgwyl i'r nifer godi ymhellach. Ac mae tueddiadau ar draws Canolbarth a Gorllewin Cymru yn peri pryder mawr, gyda nifer yr aelwydydd ar restrau aros yn 2022 lan bron 50 y cant yn sir Benfro a dros 100 y cant ym Mhowys, o'i gymharu â ffigurau pedair blynedd yn ôl. Fodd bynnag, rwy'n falch o ddweud fod sir Gâr, dan arweinyddiaeth Plaid Cymru, wedi dangos patrwm gwahanol, gyda gostyngiad o ryw 12 y cant yn nifer yr aelwydydd sy'n aros am dai cymdeithasol ar hyn o bryd. Pa asesiad mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud, felly, o sut mae Cyngor Sir Caerfyrddin wedi llwyddo i gyflawni hyn? A wnaiff y Prif Weinidog ymrwymo i archwilio pa wersi y gellid eu dysgu o arfer da sir Gâr mewn ardaloedd awdurdodau eraill yng Nghymru?

Thank you very much. As you know, almost 90,000 households in Wales are on the waiting list for social housing at the moment. This has increased from 65,000 homes in 2018, and charities expect that number to increase further. And trends across Mid and West Wales are very concerning indeed, with the number of households on waiting lists in 2022 up by almost 50 per cent in Pembrokeshire and over 100 per cent in Powys, as compared to the figures of four years ago. However, I'm pleased to say that Carmarthenshire, under the leadership of Plaid Cymru, has shown a different pattern, with a reduction of some 12 per cent in the number of households waiting for social housing at the moment. What assessment has the Welsh Government made, therefore, of how Carmarthenshire County Council has succeeded in delivering this? Will the First Minister commit to looking into what lessons can be learned from the good practice in Carmarthenshire in other local authority areas in Wales?

14:05

Diolch i Cefin Campbell am y cwestiwn ychwanegol yna. Dwi wedi cael un cyfle i siarad gyda'r gweision sifil sydd wedi edrych i mewn i'r profiad yn sir Gâr, achos mae e yn sefyll mas, onid yw e? Rŷch chi'n gweld beth sydd wedi digwydd yn sir Gâr yng nghyd-destun de-orllewin Cymru, ac mae record sir Gâr yn rhywbeth gwahanol i'r awdurdodau lleol eraill. Beth mae swyddogion wedi awgrymu i fi, jest yn y sgwrs gyntaf, yw bod sir Gâr wedi bod yn gweithio yn y maes hwn dros y tymor hir. Maen nhw wedi prynu tai pan fo tai yn dod lan ar y farchnad ar werth, ac mae rhaglen ddatblygu gyda nhw sy'n fwy dwfn na'r rhai sydd gyda'r awdurdodau lleol eraill yn y rhanbarth. So, mae'n bosib bod gwersi i'w dysgu mas o'r profiad mae sir Gâr wedi'i gael.

Mae sir Gâr hefyd wedi cydweithio â ni fel Llywodraeth, ac roedd sir Gâr yn un o'r awdurdodau lleol gwreiddiol ble roedden ni wedi codi'r hawl i brynu tai cymdeithasol, ac mae hwnna wedi helpu yn sir Gâr a'r tymor fwy nac mewn rhai awdurdodau lleol eraill. A hefyd maen nhw wedi gweithio gyda ni i ddefnyddio'r arian rŷn ni wedi'i roi ar y bwrdd i dynnu tai gwag nôl i rentu i bobl.

So, dwi'n meddwl ei bod hi'n bwysig i edrych i mewn i'r profiadau yn sir Gâr i weld os oes rhywbeth gwahanol mae'r cyngor yn ei wneud, ond hefyd i roi hwnna yng nghyd-destun yr ymdrech fwyaf rŷn ni'n treial i helpu, i helpu i fuddsoddi gyda'r awdurdodau lleol a hefyd gyda'r bobl eraill sy'n gwneud gwaith pwysig yn y maes.

I thank Cefin Campbell for that supplementary question. I have had one opportunity to discuss with civil servants who have looked at the experience in Carmarthenshire, because it does stand out, doesn't it? When you see what's happened in Carmarthenshire in the context of south-west Wales, the record in Carmarthenshire is different to that of other local authorities. What officials have suggested to me, just in that initial conversation, is that Carmarthenshire has been working in this field over the long term. They have purchased homes when homes come on to the market for sale, and they have a development programme that is deeper in breadth than that of other local authorities in the region. So, it is possible that there are lessons to be learned from the experience of Carmarthenshire.

Carmarthenshire has also collaborated with us as a Government, and Carmarthenshire was one of the original local authorities where we had lifted the right to buy social housing, and that has helped in Carmarthenshire in the longer term as compared to other local authorities. And they've worked with us to use the funding that we have provided to bring empty homes back into use for rental purposes.

So, I think it is important to look into the experiences in Carmarthenshire to see whether there is something different that the council is doing there, but also to place that in the context of the effort that we are making to help, to help to invest with local authorities as a whole and with other groups who do important work in the field.

First Minister, a recent freedom of information request showed that, in Powys, there are around 4,500 households waiting for social housing. I'm sure you'll agree with me that that's extremely worrying. I'm sure those individuals and those people on that waiting list, like I do, want to know today what you and your Government are doing to fix this problem, because, as you said earlier, funding is coming forward, but it's not achieving the results you want. So, instead of chasing headlines, First Minister, do you think removing things like the phosphate regulations imposed by Natural Resources Wales would go some way to unblocking the planning system?

Prif Weinidog, dangosodd cais rhyddid gwybodaeth diweddar fod tua 4,500 o aelwydydd yn aros am dai cymdeithasol ym Mhowys. Rwy'n siŵr y byddwch chi'n cytuno â mi bod hynny'n peri pryder mawr. Rwy'n siŵr bod yr unigolion hynny a'r bobl hynny ar y rhestr aros honno, fel yr wyf i, eisiau gwybod heddiw beth yr ydych chi a'ch Llywodraeth yn ei wneud i ddatrys y broblem hon, oherwydd, fel y dywedoch chi'n gynharach, mae cyllid ar gael, ond nid yw'n cyflawni'r canlyniadau yr ydych chi eu heisiau. Felly, yn lle ceisio penawdau, Prif Weinidog Cymru, ydych chi'n credu y byddai cael gwared ar bethau fel y rheoliadau ffosffad a osodwyd gan Cyfoeth Naturiol Cymru yn mynd rhywfaint o'r ffordd tuag at ddadflocio'r system gynllunio?

Well, I certainly don't think that allowing greater pollution of rivers in Powys would be something that would be supported by the Member's constituents, and let us be very clear that when he says 'lifting the phosphate regulations', that is exactly what he means—it is exactly what he means—he cannot mean anything else. If you allow housing developments to take place knowing—knowing—that that will lead to greater pollution of watercourses and rivers, then that will be the impact of doing what the Member proposes.

Now, fortunately, most people who work in this area, including organisations in Powys, have a more constructive attitude to solving the dilemma that we face. Of course we need to be able to build houses in Powys and other parts of Wales; that means we have to find a sustainable solution that building those houses does not have guaranteed into them additional pollution impact on rivers that are already—already—over-polluted. A series of contributions will be needed to that: there will be a need for a contribution from the regulator; there will be a need for a contribution of Dŵr Cymru; there will be in need for a contribution from farming interests; and there will be a need for a contribution from housing developers who have techniques that they can use and are willing to use that would mean that, when you build new houses, it does not lead—

Wel, yn sicr, dydw i ddim yn credu y byddai caniatáu mwy o lygredd yn afonydd Powys yn rhywbeth a fyddai'n cael ei gefnogi gan etholwyr yr Aelod, a gadewch i ni fod yn glir iawn pan ddywed 'cael gwared ar reoliadau ffosffad', dyna'n union mae'n ei olygu—dyna'n union mae'n ei olygu—ni all olygu unrhyw beth arall. Os ydych chi'n caniatáu i ddatblygiadau tai ddigwydd gan wybod—gan wybod—y bydd hynny'n arwain at fwy o lygru cyrsiau dŵr ac afonydd, yna dyna fydd effaith gwneud yr hyn y mae'r Aelod yn ei gynnig.

Erbyn hyn, yn ffodus, mae gan y rhan fwyaf o bobl sy'n gweithio yn y maes hwn, gan gynnwys sefydliadau ym Mhowys, agwedd fwy adeiladol tuag at ddatrys y cyfyng-gyngor sy'n ein hwynebu. Wrth gwrs mae angen i ni allu adeiladu tai ym Mhowys a rhannau eraill o Gymru; mae hynny'n golygu bod yn rhaid i ni ddod o hyd i ateb cynaliadwy fel nad yw adeiladu'r tai hynny yn achosi llygredd ychwanegol mewn afonydd sydd eisoes—eisoes—wedi'u gor-lygru. Bydd angen cyfres o gyfraniadau: bydd angen cyfraniad gan y rheoleiddiwr; bydd angen cyfraniad Dŵr Cymru; bydd angen cyfraniad gan fuddiannau ffermio; a bydd angen cyfraniad gan ddatblygwyr tai sydd â thechnegau y gallant eu defnyddio ac sy'n fodlon eu defnyddio a fyddai'n golygu, pan fyddwch chi'n adeiladu tai newydd, nad yw'n arwain—

14:10

I'm really sorry, First Minister, but there are many backbenchers from at least two parties who are seeking to contribute in your place on this debate. I'd rather hear you than them—all of them. All of them. First Minister.

Mae'n wir ddrwg gennyf i, Prif Weinidog, ond mae llawer o aelodau meinciau cefn o ddwy blaid o leiaf yn ceisio cyfrannu yn eich lle chi yn y ddadl hon. Byddai'n well gennyf i eich clywed chi na nhw—pob un ohonyn nhw. Pob un ohonyn nhw. Prif Weinidog.

Llywydd, thank you. I was simply trying to explain to the Member that the problem he identifies is a real one, but the solution that he proposes only makes another problem, a very serious problem, worse. We will not solve the problem in that way. The only way we will solve it is by collecting together the contribution of many different agencies and organisations. That includes house builders. I think they recognise that. There are techniques that they can develop that would mean that house building can take place without the damage that would be done by the simplistic solution that James Evans offered us, which would undoubtedly lead to additional pollution.

Llywydd, diolch. Roeddwn i'n ceisio egluro i'r Aelod bod y broblem y mae'n ei nodi yn un go iawn, ond mae'r ateb y mae'n ei gynnig yn creu problem arall, problem ddifrifol iawn, yn waeth. Ni fyddwn ni'n datrys y broblem yn y ffordd honno. Yr unig ffordd y byddwn ni'n ei datrys yw drwy gasglu ynghyd gyfraniad nifer o wahanol asiantaethau a sefydliadau. Mae hynny'n cynnwys adeiladwyr tai. Rwy'n credu eu bod nhw'n cydnabod hynny. Mae technegau y gallant eu datblygu a fyddai'n golygu y gall adeiladu tai ddigwydd heb y difrod a fyddai'n cael ei achosi gan yr ateb gor-syml a gynigiodd James Evans i ni, a fyddai heb os, yn arwain at lygredd ychwanegol.

Datganiad yr Hydref ar y Gyllideb
The Autumn Budget Statement

5. Pa drafodaethau y mae'r Prif Weinidog wedi'u cael gyda Llywodraeth y DU ynglŷn â'r prif flaenoriaethau i Gymru yn y datganiad yr hydref ar y gyllideb? OQ58692

5. What discussions has the First Minister had with the UK Government regarding the main priorities for Wales in the forthcoming autumn budget statement? OQ58692

Llywydd, last week I had a constructive meeting with the Prime Minister, during which I set out a series of practical measures that could be included in the Chancellor’s statement on 17 November. Those practical measures would help the most vulnerable in our communities.

Llywydd, yr wythnos diwethaf cefais gyfarfod adeiladol gyda Phrif Weinidog y DU, pan gyflwynais gyfres o fesurau ymarferol y gellid eu cynnwys yn natganiad y Canghellor ar 17 Tachwedd. Byddai'r mesurau ymarferol hynny yn helpu'r rhai mwyaf agored i niwed yn ein cymunedau.

I'm truly glad to hear that Welsh Government has laid out its priorities in advance of the autumn statement. We know, as a matter of fact, from our constituents, from our local authorities and our third sector that mark 1 Conservative austerity tore the guts out of local government and has imperilled the continuation of the third sector, despite the best efforts of our local authority colleagues and despite the best efforts of volunteers and the voluntary sector out there. What reason on earth would we have to believe that Conservative austerity mark 2 would fare any better for the people of Wales and the public services on which they rely?

Rwy'n wirioneddol falch o glywed bod Llywodraeth Cymru wedi amlinellu ei blaenoriaethau cyn datganiad yr hydref. Gwyddom, fel mater o ffaith, oddi wrth ein hetholwyr, ein hawdurdodau lleol a'n trydydd sector bod cyni rhif 1 y Ceidwadwyr wedi rhwygo'r perfeddion allan o lywodraeth leol ac wedi peryglu parhad y trydydd sector, er gwaethaf ymdrechion gorau ein cydweithwyr yn yr awdurdodau lleol ac er gwaethaf ymdrechion gorau gwirfoddolwyr a'r sector gwirfoddol allan yna. Pa reswm ar y ddaear fyddai gennym i gredu y byddai cyni rhif 2 y Ceidwadwyr yn cynnig unrhyw beth gwell i bobl Cymru a'r gwasanaethau cyhoeddus y maen nhw'n dibynnu arnyn nhw?

Llywydd, Huw Irranca-Davies makes a really important point. We have already had a decade of a flawed and failed experiment of austerity in the United Kingdom, which has left us all worse off than we otherwise would have been. And the facts simply speak for themselves, Llywydd. Between 2010 and 2021, every one of those years a year of Conservative Government at Westminster, gross domestic product per head in the United Kingdom grew by only 6 per cent in real terms. It grew by 11 per cent in Germany, it grew by 17 per cent in the United States of America. In 2010, disposable household income per head in the United Kingdom was 90 per cent of the German figure. By 2021, it had fallen to 81 per cent. The New Economics Foundation estimate that the direct impact of austerity is to make the UK economy £100 billion smaller than it otherwise would have been. Who ever would think of repeating the same experiment? It wasn't attempted elsewhere in the world. They had a different approach, they had an investment approach, they had a Keynesian approach, and they came out of the dilemmas of 2008 in a far stronger way.

We see the same pattern already repeating itself. Last week, inflation in the United States fell below 8 per cent. The Bank of France announced last week that the French economy will escape recession in the fourth quarter of this year. The German economy grew by 0.3 per cent in the third quarter of this year. Every single one of those things is not true of the United Kingdom under the stewardship of the Conservative party.

I don't often, Llywydd, quote The Daily Telegraph in answering questions here, but, if you had looked at The Daily Telegraph yesterday, you would have seen a very serious article that argues that tax rises and public spending cuts at this point in the economic cycle are exactly the wrong prescription for the UK economy. Here is an economy already in recession, according to the Bank of England, and now to have purchasing power drained out of it at an ever-accelerating rate, mortgage rates rises by the Bank of England, and money taken out of people's pockets by the UK Government as well. This will guarantee, it seems to me, that the recession that we are facing already will be longer, it will be deeper and, once again, it is those communities and those organisations that can the very least afford it who will be on the front line of another dose of Tory austerity.

Llywydd, mae Huw Irranca-Davies yn gwneud pwynt pwysig iawn. Rydym eisoes wedi cael degawd o arbrawf diffygiol ac aflwyddiannus sef cyni yn y Deyrnas Unedig, sydd wedi ein gadael ni i gyd yn waeth ein byd nag y byddem ni fel arall. Ac mae'r ffeithiau yn siarad drostyn nhw eu hunain, Llywydd. Rhwng 2010 a 2021, pob un o'r blynyddoedd hynny yn flwyddyn o Lywodraeth Geidwadol yn San Steffan, tyfodd cynnyrch domestig gros y pen yn y Deyrnas Unedig 6 y cant yn unig mewn termau real. Tyfodd 11 y cant yn yr Almaen, tyfodd 17 y cant yn Unol Daleithiau America. Yn 2010, roedd incwm gwario y pen aelwydydd yn y Deyrnas Unedig 90 y cant o ffigur yr Almaen. Erbyn 2021, roedd wedi gostwng i 81 y cant. Mae'r New Economics Foundation yn amcangyfrif mai effaith uniongyrchol cyni yw sicrhau bod economi'r DU £100 biliwn yn llai nag y byddai wedi bod fel arall. Pwy fyddai byth yn meddwl am ailadrodd yr un arbrawf? Ni cheisiwyd gwneud hyn mewn mannau eraill yn y byd. Roedd ganddyn nhw ddull gwahanol, roedd ganddyn nhw ddull buddsoddi, roedd ganddyn nhw ddull Keynesaidd, a daethant allan o gyfyng-gyngor 2008 mewn ffordd llawer cryfach.

Rydym ni'n gweld yr un patrwm eisoes yn ailadrodd ei hun. Yr wythnos diwethaf, gostyngodd chwyddiant yn yr Unol Daleithiau o dan 8 y cant. Cyhoeddodd Banc Ffrainc yr wythnos diwethaf y bydd economi Ffrainc yn dianc rhag dirwasgiad ym mhedwerydd chwarter eleni. Tyfodd economi'r Almaen 0.3 y cant yn nhrydydd chwarter eleni. Nid oes unrhyw un o'r pethau hynny'n wir am y Deyrnas Unedig o dan stiwardiaeth y blaid Geidwadol.

Nid wyf yn aml, Llywydd, yn dyfynnu The Daily Telegraph wrth ateb cwestiynau yma, ond, pe baech chi wedi edrych ar The Daily Telegraph ddoe, byddech wedi gweld erthygl ddifrifol iawn sy'n dadlau bod codiadau treth a thoriadau gwariant cyhoeddus ar yr adeg hon yn y cylch economaidd yr union bresgripsiwn anghywir ar gyfer economi'r DU. Dyma economi sydd eisoes mewn dirwasgiad, yn ôl Banc Lloegr, a nawr rydym yn colli pŵer prynu ar raddfa sy'n cyflymu'n barhaus, Banc Lloegr yn codi cyfraddau morgeisi, ac arian yn cael ei dynnu o bocedi pobl gan Lywodraeth y DU hefyd. Bydd hyn yn gwarantu, mae'n ymddangos i mi, y bydd y dirwasgiad yr ydym yn ei wynebu eisoes, yn hirach, bydd yn ddyfnach ac, unwaith eto, y cymunedau hynny a'r sefydliadau hynny a all fforddio hyn leiaf fydd ar reng flaen dos arall o gyni Torïaidd.

14:15

I too welcome you, First Minister, back to the Chamber following your illness; it's good to see you. I don't doubt that the Chancellor has some difficult choices to make ahead of the autumn statement, so I'm going to try to be constructive. This will have an impact on the Welsh Government, which I am somewhat sympathetic to. As a former council leader of 13 years, I understand too well what it's like to set a budget when the funding settlement isn't quite what you'd like it to be, and I'll say no more in that regard. However, during these difficult times, it's important that we all work together, rather than against each other, to get us back on track.

I was very encouraged to see the First Minister and the Prime Minister join others at the recent meeting of the British-Irish Council. Presiding Officer, I would like to ask the First Minister whether he took the opportunity to discuss the uprating of pensions and benefits in line with prices with his UK counterparts at the recent meeting, because, as we know, this is something that on this side of the Chamber we agree with. And looking closer to home, what assessment has the Welsh Government made about the value of the devolved grants and allowances that it administers in light of the impact of inflation, as called for by the Bevan Foundation?

Rwyf innau hefyd yn eich croesawu chi, Prif Weinidog, yn ôl i'r Siambr yn dilyn eich salwch; mae'n dda eich gweld chi. Dydw i ddim yn amau bod gan y Canghellor rai dewisiadau anodd y bydd rhaid eu gwneud cyn datganiad yr hydref, felly rwy'n mynd i geisio bod yn adeiladol. Bydd hyn yn cael effaith ar Lywodraeth Cymru, ac rwy'n cydymdeimlo rywfaint â hi. Fel cyn-arweinydd cyngor ers 13 mlynedd, rwy'n deall yn rhy dda sut beth yw gosod cyllideb pan nad yw'r setliad ariannu yn hollol yr hyn yr hoffech chi iddo fod, a dywedaf dim mwy yn hynny o beth. Fodd bynnag, yn ystod y cyfnod anodd hwn, mae'n bwysig ein bod ni i gyd yn gweithio gyda'n gilydd, yn hytrach nag yn erbyn ein gilydd, er mwyn ein cael ni yn ôl ar y trywydd iawn.

Roedd yn galonogol iawn gweld y Prif Weinidog a Phrif Weinidog y DU yn ymuno ag eraill yng nghyfarfod diweddar Cyngor Prydain-Iwerddon. Llywydd, hoffwn ofyn i'r Prif Weinidog a wnaeth fanteisio ar y cyfle i drafod cynyddu pensiynau a budd-daliadau yn unol â phrisiau gyda'i gyd-Weinidogion yn y DU yn y cyfarfod diweddar, oherwydd, fel y gwyddom, mae hyn yn rhywbeth ar yr ochr hon i'r Siambr yr ydym yn cytuno ag ef. Ac wrth edrych yn nes at adref, pa asesiad mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud ynghylch gwerth y grantiau a'r lwfansau datganoledig y mae'n eu gweinyddu yng ngoleuni effaith chwyddiant, fel y gelwir amdanyn nhw gan Sefydliad Bevan?

Well, Llywydd, first of all, I thank Peter Fox for his kind opening remarks, and I recognise, as I try always to do, the experience that he has as a former leader of a council having to make actual decisions when there are really difficult choices to be made.

Can I say, Llywydd, that I welcome the Prime Minister's decision to attend the British-Irish Council? He's the first Prime Minister to do so for a very long time. I think it was an important, symbolic decision, given the continued tensions in relationships around the Northern Ireland protocol, and given the pressures that are on the diary of any Prime Minister to give up the amount of time that he did to be there and to hold separate meetings with a range of different individuals. I think that's commendable and I hope, as I said in my original answer, that that constructive start sets a different tone for the future in terms of inter-governmental relations.

As well as bilateral meetings with the Prime Minister, he also chaired the first meeting of the Prime Minister's council. This was part of the inter-governmental relations review that was concluded in March of this year. No previous meeting of the council had been held. So, again, very early on in his tenure as Prime Minister, Mr Sunak made it a priority to chair a meeting of that council, and I was glad to see that as well.

I did, of course, take the opportunity, with others—the Chancellor of the Exchequer attended the council, as did Michael Gove—to raise the issue of the uprating of benefits, and the triple lock for pensioners, but I also was able to put on the record a set of modest in their way but very important in the lives of the people affected actions that I believe the UK Government could take in its autumn statement.

I argued strongly for the abolition of standing charges for prepayment meter customers. What can be worse than finding, when you finally manage to get some money together to put on a supply of electricity, that that money has already been eaten into paying a standing charge for all those days when you weren't able to use electricity at all? It's a deep economic injustice, and this Government could simply abolish those standing charges and make the companies absorb the costs, as the Government did when it said to the BBC that it had to pay the cost of free licences for the over-75s. They could take their own example and apply it to prepayment meter customers.

I argued for an increase in discretionary housing payments and the local housing allowance. Here is an absurd example of a Government saving some money with one hand—small amounts of money—by failing to uprate those allowances in line with inflation, and paying far, far more with another hand when those people find themselves made homeless because they can no longer afford the rents. It makes just sense from an economic, public purse point of view to put that money in a different place and to do better with it.

Then, I offered the members of the council to share the experience that we have had here in Wales, led partly by my colleague Jane Hutt, in providing guarantees against loss to credit unions, so that they are able to offer loans to people who otherwise would be regarded as too risky. In a normal assessment of risk, you wouldn't lend money to that person. Credit unions in Wales are able to do that because we offer them a guarantee against loss. The wonderful result, Llywydd, is this: of course you lose money when you lend to people who are in very, very difficult circumstances, but 80 per cent of the money that the credit unions loan to people covered by our guarantee comes back from the people themselves, because of the way in which credit unions operate. That's another area in which the UK Government, with modest investments, could really help those people who otherwise will be forced to go and borrow money in the most expensive and risky parts of the market.

Wel, Llywydd, yn gyntaf oll, diolch i Peter Fox am ei sylwadau agoriadol caredig, ac rwy'n cydnabod, fel y ceisiaf wneud bob amser, y profiad sydd ganddo fel cyn arweinydd cyngor yn gorfod gwneud penderfyniadau gwirioneddol pan fo dewisiadau anodd iawn ganddo.

A gaf i ddweud, Llywydd, fy mod yn croesawu penderfyniad Prif Weinidog y DU i fod yn bresennol yn y Cyngor Prydeinig-Gwyddelig? Ef yw'r Prif Weinidog cyntaf i wneud hynny ers cyfnod hir iawn. Rwy'n credu ei fod yn benderfyniad pwysig, symbolaidd, o ystyried y tensiynau parhaus mewn perthnasoedd mewn cysylltiad â phrotocol Gogledd Iwerddon, ac o ystyried y pwysau sydd ar ddyddiadur unrhyw Brif Weinidog, y bu iddo neilltuo amser i fod yno ac i gynnal cyfarfodydd ar wahân gydag ystod o unigolion gwahanol. Rwy'n credu bod hynny'n gymeradwy ac rwy'n gobeithio, fel y dywedais i yn fy ateb gwreiddiol, bod y dechrau adeiladol hwnnw yn gosod naws wahanol i'r dyfodol o ran cysylltiadau rhyng-lywodraethol.

Yn ogystal â chyfarfodydd dwyochrog gyda Phrif Weinidog y DU, bu hefyd yn gadeirydd cyfarfod cyntaf cyngor y Prif Weinidog. Roedd hyn yn rhan o'r adolygiad cysylltiadau rhyng-lywodraethol a ddaeth i ben ym mis Mawrth eleni. Doedd dim cyfarfod blaenorol o'r cyngor wedi ei gynnal. Felly, eto, yn gynnar iawn yn ei gyfnod fel Prif Weinidog, fe wnaeth Mr Sunak hi'n flaenoriaeth i gadeirio cyfarfod o'r cyngor hwnnw, ac roeddwn i'n falch o weld hynny hefyd.

Fe wnes i, wrth gwrs, achub ar y cyfle, gydag eraill—roedd Canghellor y Trysorlys yn bresennol yn y cyngor, felly hefyd Michael Gove—i godi'r mater o gynyddu budd-daliadau, a'r clo triphlyg i bensiynwyr, ond roeddwn hefyd yn gallu cofnodi cyfres o gamau gweithredu, eithaf cymedrol ond yn bwysig iawn ym mywydau'r bobl yr effeithiwyd arnyn nhw, yr wyf yn credu y gallai Llywodraeth y DU eu cymryd yn ei datganiad yr hydref.

Dadleuais yn gryf dros ddiddymu taliadau sefydlog ar gyfer cwsmeriaid mesuryddion rhagdalu. Beth all fod yn waeth na chanfod, pan fyddwch chi o'r diwedd wedi llwyddo i gasglu ychydig o arian i'w roi tuag at gyflenwad trydan, bod yr arian hwnnw eisoes wedi'i lyncu i dalu tâl sefydlog am yr holl ddyddiau hynny pan nad oeddech chi'n gallu defnyddio trydan o gwbl? Mae'n anghyfiawnder economaidd dwfn, a gallai'r Llywodraeth hon ddiddymu'r taliadau sefydlog hynny a gwneud i'r cwmnïau amsugno'r costau, fel y gwnaeth y Llywodraeth pan ddywedodd wrth y BBC bod yn rhaid i'r gorfforaeth dalu cost trwyddedau am ddim i bobl dros 75 oed. Gallent gymryd eu hesiampl eu hunain a'i gymhwyso i gwsmeriaid mesuryddion rhagdalu.

Dadleuais am gynnydd mewn taliadau disgresiwn at gostau tai a'r lwfans tai lleol. Dyma enghraifft hurt o Lywodraeth sy'n arbed rhywfaint o arian gydag un llaw—symiau bach o arian—drwy fethu ag uwchraddio'r lwfansau hynny yn unol â chwyddiant, a thalu llawer, llawer mwy gyda llaw arall pan fydd y bobl hynny'n cael eu hunain yn ddigartref oherwydd nad ydyn nhw'n gallu fforddio'r rhenti mwyach. Mae'n gwneud synnwyr o safbwynt pwrs economaidd, cyhoeddus i roi'r arian hwnnw mewn lle gwahanol lle gall wneud yn well.

Yna, cynigiais i aelodau'r cyngor rannu'r profiad a gawsom yma yng Nghymru, dan arweiniad fy nghydweithiwr Jane Hutt, i ddarparu gwarantau yn erbyn colled i undebau credyd, fel eu bod yn gallu cynnig benthyciadau i bobl a fyddai'n cael eu hystyried yn ormod o risg fel arall. Mewn asesiad arferol o risg, ni fyddech yn rhoi benthyg arian i'r unigolyn hwnnw. Mae undebau credyd yng Nghymru yn gallu gwneud hynny oherwydd rydym yn cynnig gwarant iddyn nhw yn erbyn colled. Y canlyniad bendigedig, Llywydd, yw hyn: wrth gwrs rydych chi'n colli arian pan fyddwch chi'n rhoi benthyg i bobl sydd mewn amgylchiadau anodd iawn, iawn, ond mae 80 y cant o'r arian y mae'r undebau credyd yn ei fenthyg i bobl a gwmpesir gan ein gwarant yn dod yn ôl o'r bobl eu hunain, oherwydd y ffordd y mae undebau credyd yn gweithredu. Mae hynny'n faes arall lle gallai Llywodraeth y DU, gyda buddsoddiadau cymedrol, helpu'r bobl hynny a fydd fel arall yn cael eu gorfodi i fynd i fenthyg arian o rannau drutaf a pheryglus y farchnad.

14:20

Good afternoon, First Minister. Lovely to have you back. Croeso yn ôl.

I just wanted to focus in on social care. As we know, our local authorities across Wales are going to be struggling with their budgets going forward, in relation to funding social care—our most vulnerable people. That would help our health services as well. It's lovely to hear from you about the points that you have made to the UK Government, but to be honest, I have absolutely no faith whatsoever that the Conservative Government in London will meet the needs of the people in Wales, and will definitely not meet the needs of vulnerable people. But here in Wales, we do have an option, and I'd like to ask you: will the Welsh Government be raising taxes in order to fund social care here in Wales? Diolch yn fawr iawn.

Prynhawn da, Prif Weinidog. Hyfryd i'ch cael chi nôl. Croeso nôl.

Roeddwn i eisiau canolbwyntio ar ofal cymdeithasol. Fel yr ydym ni'n gwybod, mae ein hawdurdodau lleol ledled Cymru yn mynd i fod yn cael trafferthion gyda'u cyllidebau wrth symud ymlaen, o ran ariannu gofal cymdeithasol—ein pobl fwyaf agored i niwed. Byddai hynny'n helpu ein gwasanaethau iechyd ni hefyd. Mae'n hyfryd clywed gennych chi am y pwyntiau yr ydych chi wedi'u gwneud i Lywodraeth y DU, ond i fod yn onest, nid oes gennyf i unrhyw ffydd o gwbl y bydd y Llywodraeth Geidwadol yn Llundain yn diwallu anghenion pobl yng Nghymru, ac yn bendant ni fyddai'n diwallu anghenion pobl agored i niwed. Ond yma yng Nghymru, mae gennym ni ddewisiadau, a hoffwn i ofyn i chi: a fydd Llywodraeth Cymru'n codi trethi er mwyn ariannu gofal cymdeithasol yma yng Nghymru? Diolch yn fawr iawn.

Diolch i Jane Dodds am y cwestiwn, Llywydd.

I thank Jane Dodds for that question, Llywydd.

I think that this week is gearing up to be a very bad week for social care services across the United Kingdom. We await to to see what happens on Thursday, but any piece of informed leaking from the Treasury is suggesting that the Conservatives are going to abandon their commitment to introduce their version of the Dilnot review. You will have seen the absolutely scathing comments of Sir Andrew Dilnot himself at this latest—well, I think 'betrayal' is the word that he uses—of the work that he did on behalf of a Conservative Government. And if that is the case, it has direct impacts on social care services here in Wales, as we know.

It has always been one of the great conundrums of trying to move forward on social care, and I'm very grateful for the work of the expert group that was established as a result of the co-operation agreement in this area. But the report does tell you that the interweaving of decisions made by a UK Government and the decisions that can be made here in Wales is very real. I'm afraid that, if the solution that the UK Government has to the real difficulties in social care is to say that council tax can be put up in England, it really is a desperate solution to what is a very serious problem indeed.

I have answered the question a number of times, Llywydd, about the powers that we have as a Government in relation to Welsh rates of income tax, and it's the same answer: we will make those decisions when we have the full facts, and in an orderly way, as part of the budget-setting process that we have set out for colleagues here in the Chamber. Let me say this, though, Llywydd: nobody should believe that putting up the basic rate of tax is an easy decision here in Wales. We are talking about taking money out of the pockets of people who earn £12,000 a year. I've already said this afternoon that I think that one of the great mistakes that is about to be made is that the recession we're already in is about to be made worse by taking purchasing power out of the pockets of people. That person earning £12,000 here in Wales is facing all the bills that we've talked about here in the Chamber—the energy bills, the food bills, the rent bills, all of those things. Nobody should think that a decision to take more money out of the pocket of that person is one that we would enter into lightly.

Rwy'n credu bod yr wythnos hon yn mynd i fod yn wythnos wael iawn i wasanaethau gofal cymdeithasol ar draws y Deyrnas Unedig. Rydym ni'n aros i weld beth fydd yn digwydd ddydd Iau, ond mae unrhyw ddarn o wybodaeth sy'n gollwng o'r Drysorlys yn awgrymu bod y Ceidwadwyr yn mynd i roi'r gorau i'w hymrwymiad i gyflwyno eu fersiwn nhw o'r adolygiad Dilnot. Byddwch chi wedi gweld sylwadau cwbl ddeifiol Syr Andrew Dilnot ei hun ar y peth diweddaraf hwn—wel, rwy'n credu mai 'brad' yw'r gair y mae'n ei ddefnyddio—o'r gwaith y gwnaeth ef ar ran Llywodraeth Geidwadol. Ac os yw hynny'n wir, mae ganddo effeithiau uniongyrchol ar wasanaethau gofal cymdeithasol yma yng Nghymru, fel y gwyddom ni.

Mae hi bob tro wedi bod yn un o'r posau mawr o geisio symud ymlaen ar ofal cymdeithasol, ac rwy'n ddiolchgar iawn am waith y grŵp arbenigol a gafodd ei sefydlu yn sgil y cytundeb cydweithredu yn y maes hwn. Ond mae'r adroddiad yn dweud wrthych chi fod rhyng-gysylltiad yn y penderfyniadau gan Lywodraeth y DU a'r penderfyniadau y mae modd eu gwneud yma yng Nghymru yn wirioneddol iawn. Rwy'n ofni, os mai'r ateb sydd gan Lywodraeth y DU i'r anawsterau gwirioneddol ym maes gofal cymdeithasol yw dweud y gellir cynyddu'r dreth  gyngor yn Lloegr, ei fod wir yn ateb enbyd i'r hyn sydd yn broblem ddifrifol iawn.

Rwyf i wedi ateb y cwestiwn sawl gwaith, Llywydd, ynglŷn â'r pwerau sydd gennym ni fel Llywodraeth o ran cyfraddau Cymru o dreth incwm, a'r un ateb ydyw: byddwn ni'n gwneud y penderfyniadau hynny pan fydd gennym ni'r ffeithiau llawn, ac mewn ffordd drefnus, fel rhan o'r broses o osod y gyllideb yr ydym ni wedi'i nodi ar gyfer cydweithwyr yma yn y Siambr. Ond gadewch i mi ddweud hyn, Llywydd: ni ddylai unrhyw un gredu bod codi'r gyfradd sylfaenol o dreth yn benderfyniad hawdd yma yng Nghymru. Rydym ni'n sôn am dynnu arian o bocedi pobl sy'n ennill £12,000 y flwyddyn. Rwyf i eisoes wedi dweud y prynhawn yma fy mod i'n credu mai un o'r camgymeriadau mawr sydd ar fin cael ei wneud yw bod y dirwasgiad yr ydym ni eisoes ynddo ar fin cael ei wneud yn waeth trwy gymryd pŵer prynu allan o bocedi pobl. Mae'r person hwnnw sy'n ennill £12,000 yma yng Nghymru yn wynebu'r holl filiau yr ydym ni wedi siarad amdanyn nhw yma yn y Siambr—y biliau ynni, y biliau bwyd, y biliau rhent, yr holl bethau hynny. Ni ddylai neb feddwl bod penderfyniad i gymryd mwy o arian allan o boced y person hwnnw yn un y byddem ni'n ei wneud yn ysgafn.

14:25
Cronfeydd Pensiwn y Sector Cyhoeddus
Public Sector Pension Funds

6. Pa drafodaethau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cael ynghylch dadfuddsoddi cronfeydd pensiwn sector cyhoeddus o danwydd ffosil? OQ58703

6. What discussions has the Welsh Government had regarding the disinvestment of public sector pension funds from fossil fuels? OQ58703

I thank Jack Sargeant, Llywydd. We encourage the Wales pension partnership to more and faster action in moving towards net zero. The Minister for Finance and Local Government has invited pension fund leads to address the partnership council for Wales during Wales Climate Week later this month, setting out their contribution to achieving net zero.

Diolch i Jack Sargeant, Llywydd. Rydym ni'n annog partneriaeth pensiwn Cymru i weithredu'n fwy ac yn gyflymach wrth symud tuag at sero net. Mae'r Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol wedi gwahodd arweinwyr cronfeydd pensiwn i annerch cyngor partneriaeth Cymru yn ystod Wythnos Hinsawdd Cymru yn ddiweddarach y mis hwn, gan nodi eu cyfraniad at gyflawni sero net.

I thank the First Minister for that answer, and I'm grateful for the commitment from the Ministers in your Cabinet. Llywydd, I have declared an interest with this question because of my committed and continued involvement with the Wales disinvestment campaign, but the clock is ticking, First Minister, on the time that we have to avoid serious environmental catastrophe and the chaos, hunger and conflict that come with it. Huge amounts of our public sector pension money continue to be invested within fossil fuels, and I'm grateful to colleagues within the Senedd for the support for my motion earlier this year. If Wales does set these targets and public sector pension schemes disinvest by 2030, we would be the first nation in the world to do so.

First Minister, today we celebrate 100 years of Labour winning in Wales. We are still bold and we are still ambitious, and we have to be the bold and ambitious party so that our future generations and our younger generations, like those from Hawarden High School in my constituency in the gallery today, can go on to live successful lives in a sustainable world. First Minister, will you meet with me and fellow campaigners to discuss further how we can progress this bold proposal?

Diolch i'r Prif Weinidog am yr ateb hwnnw, ac rwy'n ddiolchgar am yr ymrwymiad gan y Gweinidogion yn eich Cabinet. Llywydd, rwyf i wedi datgan buddiant gyda'r cwestiwn hwn oherwydd fy ymwneud ymroddedig a pharhaus ag ymgyrch dadfuddsoddi Cymru, ond mae'r cloc yn tician, Prif Weinidog, ar yr amser sydd gennym ni i osgoi trychineb amgylcheddol difrifol a'r anhrefn, y newyn a'r gwrthdaro sy'n dod gydag ef. Mae symiau enfawr o'n harian pensiwn sector cyhoeddus yn parhau i gael eu buddsoddi mewn tanwyddau ffosil, ac rwy'n ddiolchgar i gydweithwyr yn y Senedd am y gefnogaeth i fy nghynnig yn gynharach eleni. Os bydd Cymru'n gosod y targedau hyn a chynlluniau pensiwn y sector cyhoeddus yn dadfuddsoddi erbyn 2030, ni fyddai'r genedl gyntaf yn y byd i wneud hynny.

Prif Weinidog, heddiw rydym ni'n dathlu 100 mlynedd o Lafur yn ennill yng Nghymru. Rydym ni yn dal yn feiddgar ac rydym ni yn dal yn uchelgeisiol, ac mae'n rhaid i ni fod yn blaid feiddgar ac uchelgeisiol fel y gall ein cenedlaethau'r dyfodol a'n cenedlaethau iau, fel y rhai o Ysgol Uwchradd Penarlâg yn fy etholaeth yn yr oriel heddiw, fynd ymlaen i fyw bywydau llwyddiannus mewn byd cynaliadwy. Prif Weinidog, a wnewch chi gwrdd â mi a chyd-ymgyrchwyr i drafod ymhellach sut y gallwn symud ymlaen â'r cynnig beiddgar hwn?

Llywydd, I congratulate Jack Sargeant on all the work that he carries out in this area. He led a very successful debate on the floor of the Senedd here back in May and he's right, of course, to draw our attention to the fact that it is the lives of our young people that will be most profoundly affected by these decisions. It was a pleasure to meet a series of students from Hawarden High School on my way into the Chamber earlier today.

In practical terms, Llywydd, the only public sector pension fund that makes investments in Wales is the local government fund. Other pension schemes—the health service pension scheme, the civil service pension scheme, and so on—don't have investments; they rely on today's workers to pay today's pensioners. The only pension fund that has investments is the local government pension scheme, and while we must encourage them to be bold and to be ambitious, and to set targets in the way that Jack Sargeant suggests, in the end it has to be their targets and their ambition because the Welsh Government has no statutory ability to impose any targets on them.

The good news, Llywydd, I think, is that there are strong signs that Welsh local government pension funds are moving in this direction and that they are doing the things that Jack Sargeant asks them to do. The Clwyd pension fund, in which he will have a particular interest, earlier this year has formed a partnership with an investment firm specifically in order to move its investments into clean energy production and clean energy production here in Wales. It has done what the Member suggests: it has set a target of net zero by 2045 and an interim target of carbon reduction of 50 per cent by 2030. The campaign would like them to go further and to go faster, and that's why campaigns are important. I'm very happy to give an undertaking that I would meet Jack Sargeant to discuss what further can be done to encourage pension funds to move in that direction. 

Llywydd, rwy'n llongyfarch Jack Sargeant ar yr holl waith y mae'n ei wneud yn y maes hwn. Gwnaeth arwain dadl lwyddiannus iawn ar lawr y Senedd yma nôl ym mis Mai ac mae e'n iawn, wrth gwrs, i dynnu ein sylw at y ffaith mai bywydau ein pobl ifanc fydd yn cael eu heffeithio ddwysaf gan y penderfyniadau yma. Pleser oedd cwrdd â chyfres o fyfyrwyr o Ysgol Uwchradd Penarlâg ar fy ffordd i mewn i'r Siambr yn gynharach heddiw.

Yn ymarferol, Llywydd, yr unig gronfa bensiwn sector cyhoeddus sy'n gwneud buddsoddiadau yng Nghymru yw'r gronfa llywodraeth leol. Nid oes gan gynlluniau pensiwn eraill—cynllun pensiwn y gwasanaeth iechyd, cynllun pensiwn y gwasanaeth sifil, ac yn y blaen—fuddsoddiadau; maen nhw'n dibynnu ar weithwyr heddiw i dalu pensiynwyr heddiw. Yr unig gronfa bensiwn sydd â buddsoddiadau yw'r cynllun pensiwn llywodraeth leol, ac er bod rhaid i ni eu hannog nhw i fod yn feiddgar ac i fod yn uchelgeisiol, a gosod targedau yn y ffordd y mae Jack Sargeant yn ei hawgrymu, yn y diwedd rhaid iddyn nhw fod eu targedau nhw a'u huchelgais nhw, oherwydd nid oes gan Lywodraeth Cymru allu statudol i orfodi unrhyw dargedau arnyn nhw.

Y newyddion da, Llywydd, rwy'n credu, yw bod arwyddion cryf bod cronfeydd pensiwn llywodraeth leol Cymru yn symud yn y cyfeiriad yma a'u bod yn gwneud y pethau y mae Jack Sargeant yn gofyn iddyn nhw eu gwneud. Mae cronfa bensiwn Clwyd, lle mae ganddo ef ddiddordeb arbennig, yn gynharach eleni wedi ffurfio partneriaeth gyda chwmni buddsoddi yn benodol er mwyn symud ei fuddsoddiadau i ynni glân a chynhyrchu ynni glân yma yng Nghymru. Mae wedi gwneud yr hyn y mae'r Aelod yn ei awgrymu: mae wedi gosod targed o sero net erbyn 2045 a tharged dros dro o leihau carbon gan 50 y cant erbyn 2030. Byddai'r ymgyrch yn hoffi iddyn nhw fynd ymhellach ac i fynd yn gyflymach, a dyna pam mae ymgyrchoedd yn bwysig. Rwy'n hapus iawn i roi ymgymeriad y byddwn i'n cwrdd â Jack Sargeant i drafod beth arall y mae modd ei wneud i annog cronfeydd pensiwn i symud i'r cyfeiriad hwnnw. 

Bil Amaethyddiaeth (Cymru)
Agriculture (Wales) Bill

7. Sut mae Llywodraeth Cymru'n sicrhau bod cynaliadwyedd ariannol ffermydd ac ardaloedd gwledig wrth wraidd y Bil Amaethyddiaeth (Cymru)? OQ58721

7. How is the Welsh Government ensuring that the financial sustainability of farms and rural areas is at the heart of the Agriculture (Wales) Bill? OQ58721

14:30

Llywydd, that objective is secured through the sustainable farming scheme, as established in the Bill. 

Llywydd, mae'r amcan hwnnw yn cael ei sicrhau drwy'r cynllun ffermio cynaliadwy, fel y mae wedi'i sefydlu yn y Bil. 

Thank you, First Minister. Will you today, and the Minister, obviously, sitting next to you, consider committing to a fifth objective being added to the Bill to give our farmers and rural communities the reassurances that they deserve? Whether it's the Farmers Union of Wales I spoke to last week, or farmers in my own region, it is clear that the agriculture Bill, and its potential to massively change farming in our rural communities in the future, is the main focus, and it's imperative that we get it right. Financial viability for our farms and rural areas must be at the heart of all decision making and considerations throughout this Bill. That fifth objective being included in this Bill would, crucially, act as a mechanism for farmers, unions and public bodies to hold the Government to account to ensure that this is just the case. Would you agree with me that this deserves further consideration?

Diolch. A fyddwch chi heddiw, a'r Gweinidog, yn amlwg, yn eistedd wrth eich ymyl, yn ystyried ymrwymo i bumed amcan sy'n cael ei ychwanegu at y Bil i roi'r sicrwydd y maen nhw'n ei haeddu i'n ffermwyr a'n cymunedau gwledig? P'un ai'r Undeb Amaethwyr Cymru y gwnes i siarad â nhw yr wythnos ddiwethaf ydyw, neu'n ffermwyr yn fy rhanbarth i fy hun, mae'n amlwg mai'r Bil Amaeth, a'i botensial i newid ffermio yn aruthrol yn ein cymunedau gwledig ni yn y dyfodol, yw'r prif ganolbwynt, ac mae'n hanfodol ein bod ni'n gwneud pethau'n iawn. Rhaid i hyfywedd ariannol ar gyfer ein ffermydd a'n hardaloedd gwledig fod wrth wraidd yr holl benderfyniadau ac ystyriaethau drwy'r Bil hwn. Byddai'r pumed amcan hwnnw sy'n cael ei gynnwys yn y Bil hwn, yn hollbwysig, yn gweithredu fel dull i ffermwyr, undebau a chyrff cyhoeddus i ddwyn y Llywodraeth i gyfrif er mwyn sicrhau mai dyma'r sefyllfa. A fyddech chi'n cytuno â mi bod hyn yn haeddu ystyriaeth arall?

I know that it is being given further consideration by the Minister, and that she remains in discussions over a fifth goal of economic resilience. I think there is a strong argument to be made that the four goals we have already identified have economic resilience running through them all, because the four goals are all designed to make sure that farmers can go on being paid for the production of the things that only farmers can provide. That begins with sustainable food production—that is the first goal that we propose in the Bill—but all the other things that farmers are able to provide, those public goals that mean that taxpayers will have a direct interest in making sure that investment continues in farming communities—clean air, clean water, sustainable agricultural practices—are already captured in the four goals that the Bill includes. They're there to make sure that farmers have ways in which, through the actions they can take, they can go on having incomes provided to them to achieve economic resilience. In the meantime, as I say, my colleague Lesley Griffiths continues to discuss with others whether a fifth goal would be something that would, in any meaningful sense, add anything further to the way the Bill is already constructed. 

Gwn ei fod yn cael rhagor o ystyriaeth gan y Gweinidog, a'i bod hi'n parhau i fod mewn trafodaethau ynghylch pumed nod o gadernid economaidd. Rwy'n credu bod dadl gref i'w gwneud bod gan y pedwar nod yr ydym ni eisoes wedi'u nodi gadernid economaidd yn rhan annatod ohonyn nhw i gyd, oherwydd mae'r pedwar nod i gyd wedi'u cynllunio i wneud yn siŵr y gall ffermwyr fynd ati i gael eu talu am gynhyrchu'r pethau dim ond ffermwyr sy'n gallu eu darparu. Mae hynny'n dechrau gyda chynhyrchu bwyd cynaliadwy—dyna'r nod cyntaf yr ydym ni'n ei gynnig yn y Bil—ond yr holl bethau eraill y mae ffermwyr yn gallu'u darparu, y nodau cyhoeddus hynny sy'n golygu y bydd gan drethdalwyr ddiddordeb uniongyrchol mewn gwneud yn siŵr bod buddsoddiad yn parhau mewn cymunedau ffermio—aer glân, dŵr glân, arferion amaethyddol cynaliadwy—eisoes yn cael eu cipio yn y pedwar nod y mae'r Bil yn eu cynnwys. Maen nhw yno i wneud yn siŵr bod gan ffermwyr ffyrdd y gallan nhw eu cymryd, drwy'r camau y gallan nhw eu cymryd, mae'n nhw'n gallu parhau i gael incwm wedi'i ddarparu iddyn nhw er mwyn sicrhau cadernid economaidd. Yn y cyfamser, fel y dywedais i, mae fy nghyd-Aelod Lesley Griffiths yn parhau i drafod ag eraill a fyddai pumed nod yn rhywbeth a fyddai, mewn unrhyw ffordd ystyrlon, yn ychwanegu unrhyw beth arall at y ffordd y mae'r Bil eisoes wedi'i roi at ei gilydd. 

Finally, question 8, Altaf Hussain. 

Yn olaf, cwestiwn 8, Altaf Hussain. 

Sero Net
Net Zero

Thank you, Presiding Officer, and good afternoon, First Minister. 

Diolch, Llywydd, a phrynhawn da, Prif Weinidog Cymru. 

8. Pa gynlluniau sydd gan Lywodraeth Cymru i gyrraedd ei tharged sero net? OQ58697

8. What plans does the Welsh Government have to achieve its net-zero target? OQ58697

Good afternoon as well, Llywydd, to Dr Hussain.

Last year, we set out our ambition of net-zero emissions by 2050. The ambitious actions required are contained in 'Net Zero Wales'. Last month, the Minister for Climate Change informed Members of plans to create a public sector renewables developer—just one of the steps needed to achieve net zero.

Prynhawn da hefyd, Llywydd, i'r Dr Hussain.

Y llynedd, gwnaethom ni nodi ein huchelgais o allyriadau sero net erbyn 2050. Mae'r camau gweithredu uchelgeisiol sydd eu hangen wedi'u cynnwys yn 'Cymru Sero Net'. Fis diwethaf, rhoddodd y Gweinidog Newid Hinsawdd wybod i Aelodau o gynlluniau i greu datblygwr adnoddau adnewyddadwy yn y sector cyhoeddus—dim ond un o'r camau sydd eu hangen i gyflawni sero net.

First Minister, your 'Working Together to Reach Net Zero' action plan for 2021-25 sets out the range of ambitions and actions expected by working closely in partnership with a range of organisations. The Welsh Government's indicative budget for 2023-24 sets out £2.9 billion for climate change to invest in those areas of delivery where the Welsh Government could usefully lead the change we all want to see. We all appreciate the significant financial challenge ahead. In light of his discussions with Cabinet colleagues, how much of that finance for 2023-24 is now secure, and, if it isn't, what does this mean for your plan? Thank you. 

Prif Weinidog, mae eich 'Gweithio gyda'n gilydd i gyrraedd Sero Net' ar gyfer 2021-25 yn nodi'r amrywiaeth o uchelgeisiau a'r camau gweithredu a ddisgwylir drwy weithio'n agos mewn partneriaeth ag amrywiaeth o sefydliadau. Mae cyllideb ddangosol Llywodraeth Cymru ar gyfer 2023-24 yn nodi £2.9 biliwn ar gyfer newid hinsawdd i fuddsoddi yn y meysydd cyflenwi hynny lle gallai Llywodraeth Cymru arwain, yn ddefnyddiol, y newid yr ydym ni i gyd eisiau'i weld. Rydym ni i gyd yn gwerthfawrogi'r her ariannol sylweddol sydd o'n blaenau. Yng ngoleuni ei drafodaethau gyda chydweithwyr yn y Cabinet, faint o'r cyllid hwnnw ar gyfer 2023-24 sydd nawr yn ddiogel, ac, os nad yw, beth mae hyn yn ei olygu i'ch cynllun chi? Diolch. 

That's a very important question near the end of today's questions, because it goes to the heart of the dilemma that the Welsh Government will face after Thursday's autumn statement. If the Chancellor decides to solve his dilemmas by taking an axe to our capital budgets, then inevitably that will have an impact on our ability to invest the £1.8 billion that Dr Hussain mentioned. It's a targeted capital investment in our response to the climate and nature emergency. Our ambition will be to go on making that investment. If we are serious about the climate emergency, then we have to invest today in those infrastructure projects that allow us to make a better response to it in the future, whether that is in the investment we are making in flood relief, whether it's in the way in which we are able to redesign some of our twenty-first century schools projects to make sure that buildings play their part in reaching net zero. All of that is dependent upon the capital budget available to the Welsh Government. I can give the Member this assurance: when the Cabinet sits down to make what could very well be, as Peter Fox said, some very difficult decisions, we will always be guided by the principles of the Well-being of Future Generations Act (Wales) Act 2015, which is that, in balancing the very challenging decisions of today, we always have in mind as well the impact that those decisions will have on future generations.

Mae hynny'n gwestiwn pwysig iawn yn agos at ddiwedd y cwestiynau heddiw, oherwydd mae'n mynd at wraidd y penbleth y bydd Llywodraeth Cymru yn ei wynebu ar ôl datganiad yr hydref ddydd Iau. Os bydd y Canghellor yn penderfynu datrys ei benbleth drwy gymryd bwyell i'n cyllidebau cyfalaf, yna mae'n anochel y bydd hynny'n cael effaith ar ein gallu ni i fuddsoddi'r £1.8 biliwn y soniodd Dr Hussain amdano. Mae'n fuddsoddiad cyfalaf wedi'i dargedu yn ein hymateb i'r argyfwng hinsawdd a natur. Ein huchelgais fydd mynd ati i wneud y buddsoddiad hwnnw. Os ydym ni o ddifrif ynglŷn â'r argyfwng hinsawdd, yna mae'n rhaid i ni fuddsoddi heddiw yn y prosiectau seilwaith hynny sy'n caniatáu i ni wneud gwell ymateb iddo yn y dyfodol, boed hynny yn y buddsoddi yr ydym ni'n ei wneud mewn rhyddhad rhag llifogydd, p'un ai yw yn y ffordd yr ydym ni'n gallu ail-ddylunio rhai o'n prosiectau ysgolion yr unfed ganrif ar hugain i wneud yn siŵr bod adeiladau'n chwarae eu rhan i gyrraedd sero-net. Mae hynny i gyd yn ddibynnol ar y gyllideb gyfalaf sydd ar gael i Lywodraeth Cymru. Gallaf roi'r sicrwydd hwn i'r Aelod: pan fydd y Cabinet yn eistedd i wneud yr hyn a wir allai fod, fel y dywedodd Peter Fox, yn benderfyniadau anodd iawn, byddwn i bob amser yn cael ein harwain gan egwyddorion Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015, sef, drwy gydbwyso penderfyniadau heriol iawn heddiw, mae gennym ni bob amser mewn golwg yn ogystal yr effaith y bydd y penderfyniadau hynny'n ei gael ar genedlaethau'r dyfodol.

14:35
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement

Y datganiad a chyhoeddiad busnes sydd nesaf. Dwi'n galw ar y Trefnydd i wneud y datganiad hwnnw—Lesley Griffiths.

The business statement and announcement is next. I call on the Trefnydd to make that statement—Lesley Griffiths.

Diolch, Llywydd. There is one change to this week's business. The Business Committee has agreed to postpone tomorrow's debate on the Senedd Commission budget until next week. Draft business for the next three weeks is set out on the business statement and announcement, which can be found amongst the meeting papers available to Members electronically.

Diolch, Llywydd. Mae un newid i'r busnes yr wythnos hon. Mae'r Pwyllgor Busnes wedi cytuno i ohirio'r drafodaeth ar gyllideb Comisiwn y Senedd yfory tan yr wythnos nesaf. Mae busnes drafft ar gyfer y tair wythnos nesaf wedi'i nodi ar y datganiad busnes a'r cyhoeddiad, sydd i'w weld ymhlith y papurau cyfarfod sydd ar gael i Aelodau yn electronig.

Thank you, Trefnydd, for your statement. Can I ask for a written statement from the Deputy Minister for Social Partnership in relation to the action being taken by the Welsh Government to promote participation in the UK-wide veterans survey, which is currently ongoing? It's the first-ever survey of its kind, and we know how important it is to get as much data as possible about the veteran community in Wales, and, indeed, the families of veteran communities, so that we can best plan our efforts to support them in the future. I know that the UK Government is running this survey for the next 12 weeks, and I think it would be good if the Welsh Government could use all of its various social media channels, and any other efforts that it can make, with members of the expert group, for example, just in order to spread awareness around Wales, so that we can get as many people as possible taking part.

Diolch, Trefnydd, am eich datganiad. A gaf i ofyn am ddatganiad ysgrifenedig gan y Dirprwy Weinidog Partneriaeth Gymdeithasol o ran y camau sy'n cael eu cymryd gan Lywodraeth Cymru i hyrwyddo cyfranogiad yn arolwg cyn-filwyr ledled y DU, sy'n mynd rhagddo ar hyn o bryd? Dyma'r arolwg cyntaf erioed o'i fath, ac rydym ni'n gwybod pa mor bwysig yw cael cymaint o ddata â phosibl am y gymuned gyn-filwyr yng Nghymru, ac, yn wir, deuluoedd cymunedau cyn-filwyr, fel y gallwn ni gynllunio ein hymdrechion yn y ffordd orau i'w cefnogi yn y dyfodol. Rwy'n gwybod bod Llywodraeth y DU yn cynnal yr arolwg hwn am y 12 wythnos nesaf, ac rwy'n credu y byddai'n dda pe bai Llywodraeth Cymru'n gallu defnyddio ei holl sianeli cyfryngau cymdeithasol amrywiol, ac unrhyw ymdrechion eraill y gall ei wneud, gydag aelodau'r grŵp arbenigol, er enghraifft, dim ond er mwyn lledaenu ymwybyddiaeth o amgylch Cymru, er mwyn i ni gael cymaint o bobl â phosibl yn cymryd rhan.

Thank you. The Member raises a very important point. I know the Deputy Minister for Social Partnership is very keen for our veterans and their families to be aware of the survey, and will be happy to do that and bring forward a written statement.

Diolch. Mae'r Aelod yn codi pwynt pwysig iawn. Rwy'n gwybod bod y Dirprwy Weinidog Partneriaeth Gymdeithasol yn awyddus iawn i'n cyn-filwyr a'u teuluoedd fod yn ymwybodol o'r arolwg, a byddaf i'n hapus i wneud hynny a chyflwyno datganiad ysgrifenedig.

Trefnydd, greater horseshoe bats are amongst the rarest in the whole of the UK, and they're protected under legislation, including the Environment Act 2021. The Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015 also places a duty on the Welsh Government to maintain and enhance a biodiverse natural environment. I know that the Welsh Government can't comment on planning issues, but the reason I'm asking for a statement on this is that, in my region, there is an application to build flats on Ruperra Castle estate, where greater horseshoe bats nest. This is a cause of great concern locally. I've already raised the issue with the Minister; I was grateful for her reply. She's explained that a decision on whether to call in the application will be made in due course. So, what I wanted to receive, please, was a statement of general assurance that the Welsh Government is absolutely committed to its conservational responsibilities, to give organisations like the Valleys Bat Group and the Ruperra Conservation Trust the confidence that their concerns for the welfare of this extremely rare species are shared across the Government. Diolch.

Trefnydd, mae mwy o ystlumod pedol ymhlith y rhai prinnaf yn y DU gyfan, ac maen nhw wedi'u diogelu o dan ddeddfwriaeth gan gynnwys Deddf yr Amgylchedd 2021. Mae Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015 hefyd yn rhoi dyletswydd ar Lywodraeth Cymru i gynnal a gwella amgylchedd naturiol fioamrywiol. Rwy'n gwybod na all Llywodraeth Cymru wneud sylw ar faterion cynllunio, ond y rheswm rwy'n gofyn am ddatganiad ynglŷn â hyn yw bod cais i godi fflatiau ar stad Castell Rhiwperra, lle mae ystlumod pedol mawr yn nythu. Mae hyn yn achos pryder mawr yn lleol. Rwyf i eisoes wedi codi'r mater gyda'r Gweinidog; roeddwn i'n ddiolchgar am ei hateb. Mae hi wedi egluro y bydd penderfyniad ar atgyfeirio'r cais ai peidio yn cael ei wneud maes o law. Felly, yr hyn yr oeddwn i eisiau ei dderbyn, os gwelwch yn dda, oedd datganiad o sicrwydd cyffredinol bod Llywodraeth Cymru yn gwbl ymrwymedig i'w chyfrifoldebau cadwraethol, i roi'r hyder i sefydliadau fel Grŵp Ystlumod y Cymoedd ac Ymddiriedolaeth Gadwraeth Rhiwperra fod eu pryderon am les y rhywogaeth hynod brin hon yn cael eu rhannu ar draws y Llywodraeth. Diolch.

Obviously, the Government is absolutely committed to the conservation values that you refer to. I think you've done absolutely the right thing in writing to the Minister, and you say you've had her helpful response.

Yn amlwg, mae'r Llywodraeth wedi ymrwymo'n llwyr i'r gwerthoedd cadwraeth yr ydych chi'n cyfeirio atyn nhw. Rwy'n credu eich bod chi wir wedi gwneud y peth cywir wrth ysgrifennu at y Gweinidog, ac rydych chi'n dweud eich bod chi wedi cael ei hymateb defnyddiol.

I would like to ask for two statements. The first one is on the number of organisations who provide only online help and online services, thus excluding those who do not have access to an online facility or cannot use online facilities. I would like to ask for a statement from the Government on how they're ensuring that those who cannot or do not want to use online facilities can actually access services via the telephone.

The second statement that I'm asking for—and I did hear what the First Minister said earlier—is on what progress the Welsh Government have made in ending standing energy charges for days when no energy is used. There are many people who do not use energy for days, but when they do use energy, the standing charges for the days when no energy was used is still charged. This is hurting the poorest people in society, who are paying for energy they have not used. I had an elderly lady tell me that she paid £2.50 to heat a cup of tomato soup because she used up five days' worth of standing charges.

Hoffwn i ofyn am ddau ddatganiad. Mae'r un cyntaf ar nifer y sefydliadau sy'n darparu cymorth ar-lein a gwasanaethau ar-lein yn unig, ac felly'n eithrio'r rhai nad oes ganddyn nhw fynediad at gyfleuster ar-lein neu na all ddefnyddio cyfleusterau ar-lein. Hoffwn i ofyn am ddatganiad gan y Llywodraeth ar sut maen nhw'n sicrhau bod y rhai nad ydyn nhw'n gallu, neu nad ydyn nhw eisiau defnyddio cyfleusterau ar-lein yn gallu cael mynediad at wasanaethau dros y ffôn.

Mae'r ail ddatganiad rydw i'n gofyn amdano—ac fe glywais i'r hyn y dywedodd y Prif Weinidog yn gynharach—ar ba gynnydd y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud wrth ddod â thaliadau ynni sefydlog am ddyddiau pan nad oes ynni'n cael ei ddefnyddio i ben. Mae yna lawer o bobl nad ydyn nhw'n defnyddio ynni am ddyddiau, ond pan fyddan nhw'n defnyddio ynni, mae'r taliadau sefydlog am y dyddiau pan nad oedd ynni'n cael ei ddefnyddio yn dal i gael eu codi. Mae hyn yn brifo'r bobl dlotaf yn y gymdeithas, sy'n talu am egni nad ydyn nhw wedi'i ddefnyddio. Roedd gennyf i fenyw oedrannus yn dweud wrthyf i ei bod hi'n talu £2.50 i gynhesu paned o gawl tomato am ei bod hi'n defnyddio gwerth pum diwrnod o daliadau sefydlog.

Thank you. Digital now plays a significant role in our society, from allowing people to engage with health and public services, for instance, or reducing feelings of loneliness and isolation by maintaining contact with their friends and families, or, of course, continuing to work and access learning. But of course, there are people who choose not to participate, or see no need to, and, of course, there are those who can't afford the costs that are associated with being online. I think we know, during and since the pandemic, that many services have now moved to digital channels, so it is absolutely critical to those developing these services that they're aware and consider the implications for people who are digitally excluded, from an equalities aspect, as well, of course, as the impact on the economic recovery. You'll be aware of our programme for government commitment, our digital strategy for Wales, and that absolutely makes clear our aim to equip people with the motivation, access, skills and confidence to engage with an increasingly digital world based on their needs. As a Government, our role really is to engage with and continue to raise awareness of the need for service providers, be they public, private or third sector, to ensure that people are able to access services in a way that meets their needs. 

You mentioned that the First Minister himself mentioned that he'd raised the issue of standing energy charges with the Prime Minister at last week's British-Irish Council. We know we need a major investment in the grid to develop it into a net-zero energy system that's resilient to help us as well. Obviously, the system we have at the moment places the greatest burden on those who can least afford it. That has to change. The standing charge is an element of the pricing system that really does not take into account the ability of an individual person to pay. As we both just said, the First Minister raised it with the Prime Minister, but I know as a Government we continue to raise this in discussions that we have with Ofgem. But it really needs a fundamental change going forward for certain energy users—rather than concessions for certain energy users, to have this done at the expense of others.

Diolch. Mae'r cyfrwng digidol nawr yn chwarae rhan bwysig yn ein cymdeithas, o ganiatáu i bobl ymgysylltu â gwasanaethau iechyd a chyhoeddus, er enghraifft, neu leihau teimladau o unigrwydd ac unigedd drwy gynnal cysylltiad â'u ffrindiau a'u teuluoedd, neu, wrth gwrs, barhau i weithio a chael mynediad at ddysgu. Ond wrth gwrs, mae yna bobl sy'n dewis peidio cymryd rhan, neu nad ydyn nhw'n gweld yr angen, ac, wrth gwrs, mae yna rai sydd methu fforddio'r costau sy'n gysylltiedig â bod ar-lein. Rwy'n credu ein bod ni'n gwybod, yn ystod, ac ers y pandemig, fod llawer o wasanaethau nawr wedi symud i sianeli digidol, felly mae'n gwbl hanfodol i'r rhai sy'n datblygu'r gwasanaethau hyn eu bod yn ymwybodol o'r goblygiadau ac yn eu hystyried ar gyfer bobl sy'n cael eu heithrio'n ddigidol, o agwedd cydraddoldeb, ac hefyd, wrth gwrs, yr effaith ar yr adferiad economaidd. Byddwch chi'n ymwybodol o'n rhaglen ar gyfer ymrwymiad y llywodraeth, ein strategaeth ddigidol i Gymru, ac mae hynny'n gwneud yn gwbl glir ein nod o roi'r cymhelliad, y mynediad, y sgiliau a'r hyder i bobl ymgysylltu â byd cynyddol ddigidol yn seiliedig ar eu hanghenion. Fel Llywodraeth, ein rhan ni mewn gwirionedd yw ymgysylltu â darparwyr gwasanaethau a pharhau i godi ymwybyddiaeth o'r angen am ddarparwyr gwasanaethau, boed yn gyhoeddus, yn breifat neu'n drydydd sector, er mwyn sicrhau bod pobl yn gallu cael mynediad at wasanaethau mewn ffordd sy'n diwallu eu hanghenion. 

Gwnaethoch chi sôn bod y Prif Weinidog ei hun wedi sôn ei fod wedi codi'r mater o daliadau ynni sefydlog gyda'r Prif Weinidog yng Nghyngor Prydain-Iwerddon yr wythnos ddiwethaf. Rydym ni'n gwybod bod angen buddsoddiad mawr yn y grid i'w ddatblygu'n system ynni sero net sy'n gadarn i'n helpu ni hefyd. Yn amlwg, mae'r system sydd gennym ni ar hyn o bryd yn rhoi'r baich mwyaf ar y rhai sy'n gallu ei fforddio leiaf. Mae'n rhaid i hynny newid. Mae'r tâl sefydlog yn elfen o'r system brisio nad yw wir yn ystyried gallu person unigol i dalu. Fel y dywedodd y ddau ohonom ni, cododd y Prif Weinidog hwn gyda Phrif Weinidog y DU, ond rwy'n gwybod fel Llywodraeth ein bod ni'n parhau i godi hyn mewn trafodaethau sydd gennym ni gydag Ofgem. Ond mae wir angen newid sylfaenol wrth symud ymlaen i rai defnyddwyr ynni—yn hytrach na chonsesiynau i rai defnyddwyr ynni, i wneud hyn ar draul eraill.

14:40

Can I please ask for a statement from yourself as rural affairs Minister and the Minister for Climate Change on the eye-watering increases to the Natural Resources Wales regulatory fees and charges? As per the NRW consultation on permits and licences, the increases will be set out across several charging regimes from April 2023 and include a tenfold increase in the cost of new applications for land spreading of spent or unused sheep dip at a cost of £3,728. At a time when we're seeing costs soar across the board, this large increase could have a detrimental impact on the fight against sheep scab and needs to be addressed. Diolch.

A gaf i ofyn am ddatganiad gennych chi fel Gweinidog Materion Gwledig a'r Gweinidog Newid Hinsawdd ar y cynnydd syfrdanol i ffioedd rheoleiddio a thaliadau Cyfoeth Naturiol Cymru? Yn unol ag ymgynghoriad CNC ar drwyddedau, bydd y cynnydd yn cael ei nodi ledled sawl cyfundrefn codi tâl o fis Ebrill 2023 ymlaen, ac mae'n cynnwys cynnydd o ddeng gwaith yng nghost ceisiadau newydd ar gyfer gwasgaru ar dir neu ddip defaid gwastraff am gost o £3,728. Ar adeg pan ydym ni'n gweld costau'n codi'n aruthrol ar draws y bwrdd, gallai'r cynnydd mawr hwn gael effaith niweidiol ar y frwydr yn erbyn clafr defaid ac mae angen mynd i'r afael â hi. Diolch.

It wouldn't be me; it would be the Minister for Climate Change, as she has responsibility for NRW. I know she's been having discussions with NRW around this, but I don't see that that would be for an oral statement. If there is any further information that the Minister feels she needs to share with us, I will ask her to do a written statement.

Nid fi fyddai hi; y Gweinidog Newid Hinsawdd fyddai hwnnw, gan mai hi sy'n gyfrifol am CNC. Rwy'n gwybod ei bod hi wedi bod yn cael trafodaethau gyda CNC ynglŷn â hyn, ond nid wyf i'n gweld y byddai hynny ar gyfer ddatganiad llafar. Os oes unrhyw wybodaeth arall y mae'r Gweinidog yn teimlo bod angen iddi hi ei rhannu â ni, byddaf i'n gofyn iddi wneud datganiad ysgrifenedig.

Trefnydd, can I ask for an urgent Welsh Government statement on police standards in Wales? We learnt last week that Wiltshire Police is leading an investigation into alleged misogyny, corruption and racism in Gwent Police. That comes on the back of the police watchdog's damning report on failings in the vetting process that allowed criminals and sexual predators to join the services in England and Wales. My constituents will have serious and, in my view, justified concerns about the propriety of the police investigating the police on these matters, and about their own safety, quite frankly. I appreciate that much of this is not devolved, but the consequences are devolved. I think we need a ministerial statement to shed light on these matters that both reassures the public and supports the vast majority of our police staff and officers who serve honestly and honourably.

Trefnydd, a gaf i ofyn am ddatganiad brys gan Lywodraeth Cymru ar safonau'r heddlu yng Nghymru? Gwnaethom ni ddysgu'r wythnos ddiwethaf fod Heddlu Wiltshire yn arwain ymchwiliad i gasineb at fenywod, llygredd a hiliaeth honedig yn Heddlu Gwent. Daw hynny ar gefn adroddiad damniol corff gwarchod yr heddlu ar fethiannau yn y broses fetio a oedd yn caniatáu i droseddwyr ac ysglyfaethwyr rhywiol ymuno â'r gwasanaethau yng Nghymru a Lloegr. Bydd gan fy etholwyr bryderon difrifol ac, yn fy marn i, pryderon cyfiawn am addasrwydd yr heddlu yn ymchwilio i'r heddlu ar y materion hyn, ac am eu diogelwch eu hunain, a dweud y gwir. Rwy'n gwerthfawrogi nad yw llawer o hyn wedi'i ddatganoli, ond mae'r canlyniadau wedi'u datganoli. Rwy'n credu bod angen datganiad gweinidogol i daflu goleuni ar y materion hyn sy'n tawelu meddyliau'r cyhoedd ac yn cefnogi'r mwyafrif helaeth o staff a swyddogion ein heddlu sy'n gwasanaethu'n onest ac yn anrhydeddus.

Thank you. The allegations in the report are extremely worrying. I know the Minister for Social Justice was very pleased that the force was very clear about this. Obviously, as a Government, we stand against corruption, misogyny, racism and homophobia in all of their forms. You mention that policing is obviously a reserved matter for the UK Government, but, of course, as a Government, we work very closely with policing partners here in Wales. I know the Minister for Social Justice met yesterday with the PCC, Jeff Cuthbert, and the chief constable, Pam Kelly, to understand more about their response to these allegations and to emphasise the seriousness with which, as a Government, we view these allegations also. Chief constable Kelly did confirm that they are already working at pace to address the issues raised. It is vital for the force to take decisive action and, obviously, we're all aware of the independent investigation by Wiltshire Police that is under way. The force has made it very clear that firm action will be taken against anyone who's breached either professional standards or the criminal threshold, and I know that Gwent Police are working proactively to encourage both staff and victims to come forward with their experiences. 

Diolch. Mae'r honiadau yn yr adroddiad yn peri pryder mawr. Rwy'n gwybod bod y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol yn falch iawn bod y llu'n glir iawn am hyn. Yn amlwg, fel Llywodraeth, rydym ni'n sefyll yn erbyn llygredd, casineb at fenywod, hiliaeth a homoffobia yn eu holl ffurfiau. Rydych chi'n sôn bod plismona yn amlwg yn fater a gedwir yn ôl i Lywodraeth y Deyrnas Unedig, ond, wrth gwrs, fel Llywodraeth, rydym ni'n gweithio'n agos iawn gyda phartneriaid plismona yma yng Nghymru. Rwy'n gwybod i'r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol gyfarfod ddoe gyda'r CSP, Jeff Cuthbert, a'r prif gwnstabl, Pam Kelly, i ddeall mwy am eu hymateb i'r honiadau hyn ac i bwysleisio'r difrifoldeb y mae, fel Llywodraeth, ein bod ni'n ystyried yr honiadau hyn hefyd. Gwnaeth y prif gwnstabl Kelly gadarnhau eu bod eisoes yn gweithio'n gyflym i fynd i ymdrin â'r materion sydd wedi'u codi. Mae'n hanfodol i'r llu gymryd camau pendant ac, yn amlwg, rydym ni i gyd yn ymwybodol o'r ymchwiliad annibynnol gan Heddlu Wiltshire sydd ar y gweill. Mae'r llu wedi'i gwneud hi'n glir iawn y bydd camau cadarn yn cael eu cymryd yn erbyn unrhyw un sydd wedi torri naill ai safonau proffesiynol neu'r trothwy troseddol, ac rwy'n gwybod bod Heddlu Gwent yn gweithio'n rhagweithiol i annog staff a dioddefwyr i ddod ymlaen â'u profiadau. 

14:45

Good afternoon, Trefnydd. I'd like to ask for a Welsh Government statement outlining the full economic costings of the introduction of the default 20 mph speed limit in Wales. Trefnydd, as you may be aware, last week councillors up and down Wales were sent a letter from Government regarding this scheme, and I quote from the letter:

'It's also estimated this will save Wales around £100 million in the first year alone, three times more than it would cost to introduce this scheme'.

So, the letter is seeking to highlight a £100 million saving to the public purse, which, I think it's fair to say, has failed to painting the full financial picture when communicating that with councillors because, indeed, the memorandum on the order states that, overall, an indicative central estimate on the monetised net present value of the policy is calculated to be a negative £4.54 billion—a saving of £100 million to the public purse, perhaps, but a cost of £4,500 million to the economy. So, in light of this, Minister, I would like the Welsh Government to make a statement on all of the costings relating to the introduction of the 20 mph default speed limits that reflects the savings, of course, but also the costs in particular to our economy, and allows our taxpayers to fully understand the costings of this proposal? 

Prynhawn da, Trefnydd. Hoffwn i ofyn am ddatganiad gan Lywodraeth Cymru yn amlinellu costau economaidd llawn cyflwyno'r terfyn cyflymder o 20 mya rhagosodedig yng Nghymru. Trefnydd, fel y gwyddoch chi, yr wythnos diwethaf, cafodd cynghorwyr ar hyd a lled Cymru lythyr gan y Llywodraeth yn sôn am y cynllun yma, ac rwy'n dyfynnu o'r llythyr:

'Hefyd, yr amcangyfrif yw y bydd hyn yn arbed tua £100 miliwn i Gymru yn y flwyddyn gyntaf yn unig, dair gwaith yn fwy nag y byddai'n ei gostio i gyflwyno'r cynllun hwn'.

Felly, mae'r llythyr yn ceisio tynnu sylw at arbediad o £100 miliwn i'r pwrs cyhoeddus, sydd, yn fy marn i, mae'n deg dweud, ei bod wedi methu â chyfleu'r darlun ariannol llawn wrth gyfathrebu hynny gyda chynghorwyr oherwydd, yn wir, mae'r memorandwm ar y gorchymyn yn nodi, at ei gilydd, bod amcangyfrif canolog dangosol ar werth ariannol presennol y polisi yn cael ei gyfrifo'n £4.54 biliwn negyddol—gan arbed £100 miliwn i'r pwrs cyhoeddus, efallai, ond cost o £4,500 miliwn i'r economi. Felly, yng ngoleuni hyn, Gweinidog, hoffwn i Lywodraeth Cymru wneud datganiad ar yr holl gostau sy'n ymwneud â chyflwyno terfynau cyflymder rhagosodedig 20 mya sy'n adlewyrchu'r arbedion, wrth gwrs, ond hefyd y costau yn arbennig i'n heconomi, ac sy'n caniatáu i'n trethdalwyr ddeall costau'r cynnig hwn yn llawn? 

I will ask the Deputy Minister for Climate Change to come forward with a written statement on that issue. 

Byddaf i'n gofyn i'r Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd gyflwyno datganiad ysgrifenedig ar y mater hwnnw. 

Minister, delivering high-quality cancer care is vital to those people whose diagnosis would have been lost during the pandemic, and for those now waiting to start treatment. Last month, the health Minister attended a cancer summit with local health boards across Wales to tackle waiting times and address capacity problems within the Welsh NHS. It is vital that the health Minister provides an overview of the outcomes of the summit and the measures she plans to take to address these issues. Will the business Minister issue an oral statement before the recess to ensure that Members are updated on this and on the NHS cancer service action plan? Thank you. 

Gweinidog, mae darparu gofal canser o safon yn hanfodol i'r bobl hynny y byddai eu diagnosis wedi'i fethu yn ystod y pandemig, ac i'r rhai sydd nawr yn aros i ddechrau triniaeth. Fis diwethaf, mynychodd y Gweinidog iechyd uwchgynhadledd ganser gyda byrddau iechyd lleol ledled Cymru i ymdrin ag amseroedd aros ac i ymdrin â phroblemau gallu o fewn GIG Cymru. Mae'n hanfodol bod y Gweinidog iechyd yn rhoi trosolwg o ganlyniadau'r uwchgynhadledd a'r mesurau y mae hi'n bwriadu eu cymryd i ymdrin â'r materion hyn. A fydd y Gweinidog busnes yn cyhoeddi datganiad llafar cyn y toriad i sicrhau bod Aelodau'n cael yr wybodaeth ddiweddaraf ar hyn ac ar gynllun gweithredu gwasanaeth canser y GIG? Diolch. 

Thank you. I am aware the Minister for Health and Social Services led a summit of cancer service providers and leaders last month to make sure that we're doing everything that we can to recover cancer services from the impact of the pandemic. I know she continues to work with health boards to address the matter. 

Diolch. Rwy'n ymwybodol bod y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol wedi arwain uwchgynhadledd o ddarparwyr gwasanaethau canser ac arweinwyr fis diwethaf i sicrhau ein bod ni'n gwneud popeth o fewn ein gallu i adfer gwasanaethau canser o effaith y pandemig. Rwy'n gwybod ei bod hi'n parhau i weithio gyda'r byrddau iechyd i ymdrin â'r mater. 

Daeth y Dirprwy Lywydd (David Rees) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (David Rees) took the Chair.

3. Datganiad gan Weinidog yr Economi: Cynllun trwyddedu statudol i bob llety ymwelwyr yng Nghymru
3. Statement by the Minister for Economy: Statutory licensing scheme for all visitor accommodation in Wales

Yr eitem nesaf yw datganiad gan Weinidog yr Economi: cynllun trwyddedu statudol i bob llety ymwelwyr yng Nghymru. Galwaf ar y Gweinidog, Vaughan Gething, i wneud y datganiad. 

The next item is a statement by the Minister for Economy: statutory licensing scheme for all visitor accommodation in Wales. I call on the Minister, Vaughan Gething. 

Diolch, Dirprwy Lywydd. I am pleased to have the opportunity today to provide an update on the steps we are taking to help secure a sustainable and thriving visitor economy that supports and enhances communities across Wales. The visitor economy is rapidly changing, and the role of visitor accommodation presents major challenges for communities across the world. For example, the growth of online booking platforms has brought many benefits, such as new routes to market and increased consumer choice. However, we are aware of the concerns around compliance with existing requirements and the impact of short-term lets on housing stock and our communities.

Our plans to develop a statutory licensing scheme will be focused on levelling the playing field as part of a long-term response to the major challenges that we face. Our co-operation agreement with Plaid Cymru commits to a statutory licensing scheme for holiday lets as part of a package of measures to address the negative impact second homes and short-term holiday lets can have on the availability and affordability of housing for local people in our communities. In July of this year, the First Minister and the leader of Plaid Cymru confirmed plans to introduce a statutory licensing scheme for all visitor accommodation, including short-term lets, making it a requirement to obtain a licence, with the aim of raising standards across the tourism industry.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Rwy'n falch o gael y cyfle heddiw i roi'r wybodaeth ddiweddaraf ar y camau yr ydym ni'n eu cymryd i helpu i sicrhau economi ymwelwyr gynaliadwy a ffyniannus sy'n cefnogi ac yn gwella cymunedau ledled Cymru. Mae'r economi ymwelwyr yn newid yn gyflym, ac mae rhan llety ymwelwyr yn creu heriau mawr i gymunedau ledled byd. Er enghraifft, mae twf cyfryngau archebu ar-lein wedi dod â llawer o fanteision, fel llwybrau newydd i'r farchnad a mwy o ddewis i ddefnyddwyr. Fodd bynnag, rydym ni'n ymwybodol o'r pryderon ynghylch cydymffurfio â'r gofynion presennol ac effaith llety gosod tymor byr ar stoc tai a'n cymunedau.

Bydd ein cynlluniau i ddatblygu cynllun trwyddedu statudol yn canolbwyntio ar godi'r gwastad fel rhan o ymateb hirdymor i'r heriau mawr sy'n ein hwynebu. Mae ein cytundeb cydweithredu â Phlaid Cymru yn ymrwymo i gynllun trwyddedu statudol ar gyfer llety gwyliau fel rhan o becyn o fesurau i fynd i'r afael â'r effaith negyddol y gall ail gartrefi a llety gwyliau gosod tymor byr ei chael ar y tai sydd ar gael a'u fforddiadwyedd i bobl leol yn ein cymunedau. Ym mis Gorffennaf eleni, cadarnhaodd y Prif Weinidog ac arweinydd Plaid Cymru gynlluniau i gyflwyno cynllun trwyddedu statudol ar gyfer pob llety ymwelwyr, gan gynnwys llety gosod tymor byr, gan ei gwneud yn ofynnol sicrhau trwydded, gyda'r nod o godi safonau ledled y diwydiant twristiaeth.

Prior to that, and over the course of the past year, we have been exploring and engaging with stakeholders how such a scheme could work in Wales. Contractors were appointed to undertake this work last year and they conducted interviews and focus groups with key stakeholders from local authorities, sector representative bodies and accommodation operators. They explored the benefits of such a scheme and the key considerations of how such a scheme could be taken forward and implemented here in Wales. A review of how other destinations globally approach such schemes was also taken into account. This initial work has shaped the consultation that the Government will look to be launching shortly.

But first, Dirprwy Lywydd, I'd like to outline the aims and proposed benefits of such a scheme. The primary aim is to establish a level playing field for all visitor accommodation businesses operating in the sector. The concern around the lack of a level playing field has been a long-standing area of discussion. Specifically, there are concerns that certain parts of the sector, for example informal short-term lets, do not meet or comply with their statutory obligations, whereas established, bona fide businesses do. A statutory licensing scheme could provide the mechanism to address this through requiring operators to evidence that they have certain requirements in place, such as the correct insurance, confirmation of planning status, evidence of fire-risk assessment, gas safety certificate, proof of electrical safety, to list a few examples. This scheme will help to ensure that there is a consistent standard that all operators should meet. Having a scheme where visitor accommodation businesses must meet a certain threshold of requirements conveys a very clear message to consumers that visitor accommodation businesses in Wales meet certain requirements on standards and safety.  

A scheme would also give us enhanced intelligence—a comprehensive database, which is not currently available, of exactly who is operating in the industry. It is currently not possible to determine how many visitor accommodation businesses there are in Wales or in any given community. Understanding the scale and the nature of the sector will be an important tool in developing future policies at either a local or national level. Establishing a statutory database of licensed visitor accommodation businesses would give the Welsh Government and other partners, such as local authorities, a mechanism to communicate on key issues relating to the sector. We saw how challenging it can be to reach all parts of the sector through our recent experiences during the COVID-19 pandemic.

We also recognise that a statutory licensing scheme will provide an important foundation for other policy areas. Having the information provided by such a scheme will provide data on the scale and nature of our tourism offer to inform policy considerations, locally and nationally, around evidence-led management of second homes, holiday lets and developing the visitor economy and infrastructure. It could also support the collection of a visitor levy. For the visitor levy, having a licensing system would provide a comprehensive list of all visitor accommodation providers in an area. This could support the ongoing administration of the levy, as those who will require a licence will likely be the same as those who will be required to charge and collect a levy. There are clear links between these proposals, and I would encourage contributions to the 12-week visitor levy consultation, which closes on 13 December.

As I previously mentioned, in looking to establish a statutory licensing scheme, we're also looking at similar mechanisms operational or in development across the world. In the UK, different approaches have been taken by our neighbours and are at different stages of development. In Northern Ireland, visitor accommodation providers must receive certification by Tourism Northern Ireland in order to operate, and this scheme has been in place since 1992. The Scottish Government has legislation in place requiring all short-term let hosts and operators to obtain a licence to operate, unless specifically excluded. Existing hosts and operators have until 1 April next year to apply for a licence in Scotland. And in England, the Department for Culture, Media and Sport recently closed a call for evidence on the potential introduction of a tourist accommodation registration scheme. The purpose of the DCMS consultation is to better understand the benefits and challenges of the increase in short-term and holiday letting in England, and to gather initial evidence on the potential impact of a range of possible policy responses. There are other examples too, such as the compulsory schemes operating in the Isle of Man and in the Republic of Ireland. We're looking to learn from these various examples, including what lessons can be learnt from the Rent Smart Wales model in terms of developing our own scheme.

Following a series of engagement sessions with key stakeholders over recent months, we will shortly be launching a formal consultation to seek views on the shape and nature of the proposed statutory licensing scheme here in Wales. Feedback on some of the aims underlying a proposed licensing scheme has been supportive, especially in relation to establishing a level playing field, developing better intelligence and increased consumer confidence. However, some concerns have been raised around the perceived regulatory burden that may accompany a licensing scheme. This includes the work involved in providing evidence of current use in relation to planning, and the role played by local authorities in meeting this demand.

Both the Welsh Government and Plaid Cymru agree that a statutory licensing scheme offers the most robust mechanism for delivery in Wales, being an approach that sets a standard for visitor accommodation businesses to operate. However, the consultation will enable a range of views to come forward, including on the requirements of a licensing scheme. We'll be seeking views on how such a statutory scheme could operate, be that nationally or at a local level, or a hybrid model combining elements of both. In addition, we'll be looking to gather views on whether all visitor accommodation businesses should require a licence, or whether there should be any exceptions. We'll also look to test how frequently licences should be renewed, and the licence fees that might need to be charged. In deciding on any fee structure, we are of course mindful of the pressures on businesses in the current climate.

We believe that most people would want to operate within the law, therefore one of the aims is to develop a scheme that will ensure a high level of voluntary compliance. However, proposals for compliance and enforcement measures, including penalties, to ensure fairness will be tested at consultation. We will be launching the consultation in December and will be encouraging our stakeholders to engage in the process. Diolch yn fawr. I'm happy to take questions. 

Cyn hynny, a thros y flwyddyn ddiwethaf, rydym ni wedi bod yn archwilio ac yn ymgysylltu â rhanddeiliaid o ran sut y gallai cynllun o'r fath weithio yng Nghymru. Cafodd contractwyr eu penodi i ymgymryd â'r gwaith hwn y llynedd ac fe fuon nhw'n cynnal cyfweliadau a grwpiau ffocws gyda rhanddeiliaid allweddol o'r awdurdodau lleol, a chyrff sy'n cynrychioli'r sector a rhai sy'n gweithredu lletyai. Roedden nhw'n ymchwilio i fanteision cynllun o'r fath ac ystyriaethau allweddol ynghylch sut y gellid bwrw ymlaen â chynllun o'r fath a'i weithredu yma yng Nghymru. Ar ben hynny, rhoddwyd ystyriaeth i adolygiad o ymdriniaeth cyrchfannau eraill o gynlluniau fel hyn yn fyd-eang. Mae'r gwaith cychwynnol hwn wedi rhoi ffurf ar yr ymgynghoriad y mae'r Llywodraeth yn gobeithio ei lansio cyn bo hir.

Ond yn gyntaf, Dirprwy Lywydd, fe hoffwn i amlinellu amcanion a manteision arfaethedig cynllun fel hwn. Y prif nod yw sicrhau tegwch i bob busnes llety i ymwelwyr sy'n gweithio yn y sector. Mae'r pryder ynghylch diffyg tegwch wedi bod yn bwnc llosg ers amser maith. Yn benodol, fe geir pryderon nad yw rhannau arbennig o'r sector, er enghraifft llety byrdymor anffurfiol, yn bodloni nac yn cydymffurfio â'u rhwymedigaethau statudol nhw, tra bod busnesau sefydledig, gwirioneddol yn gwneud hynny. Fe allai cynllun trwyddedu statudol gynnig mecanwaith i fynd i'r afael â hyn drwy ei gwneud hi'n ofynnol i letywyr roi tystiolaeth o'r gofynion penodol sydd ganddyn nhw ar waith, fel yswiriant priodol, cadarnhâd o statws cynllunio, tystiolaeth o asesiadau risg tân, tystysgrif diogelwch nwy, prawf o ddiogelwch trydan, i roi dim ond ychydig o enghreifftiau. Bydd y cynllun hwn yn helpu i sicrhau cysondeb yn y safon y dylai pob lletywr ei bodloni. Mae bod â chynllun lle mae hi'n rhaid i fusnesau llety i ymwelwyr gyrraedd trothwy penodol o ofynion yn datgan yn eglur iawn i ddefnyddwyr bod busnesau llety i ymwelwyr yng Nghymru yn ateb gofynion penodol o ran safonau a diogelwch.

Fe fyddai cynllun yn rhoi gwell deallusrwydd i ni hefyd—cronfa ddata gynhwysfawr, nad yw hi ar gael ar hyn o bryd, o bwy yn union sy'n weithredol yn y diwydiant. Ar hyn o bryd nid oes modd cadarnhau o fusnesau llety i ymwelwyr sydd i'w cael yng Nghymru nac mewn unrhyw gymuned benodol. Fe fydd deall graddfa a natur y sector yn offeryn pwysig i ddatblygu polisïau'r dyfodol naill ai ar lefel leol neu genedlaethol. Fe fyddai sefydlu cronfa ddata statudol o fusnesau llety i ymwelwyr trwyddedig yn cynnig mecanwaith i Lywodraeth Cymru a phartneriaid eraill, fel yr awdurdodau lleol, i gyfathrebu ynglŷn â materion allweddol sy'n ymwneud â'r sector. Fe welsom ni pa mor heriol y gall hi fod i ymgyrraedd am bob rhan o'r sector oherwydd ein profiadau diweddar yn ystod pandemig COVID-19.

Rydym ni'n cydnabod hefyd y bydd cynllun trwyddedu statudol yn sylfaen bwysig i feysydd eraill o bolisi. Fe fydd bod â'r wybodaeth a ddaw yn sgil cynllun o'r fath yn darparu data ar faint a nodweddion yr hyn sydd gennym ni ar gyfer twristiaeth a fydd yn llywio ystyriaethau o ran polisi, yn lleol ac yn genedlaethol, ynghylch rheoli ail gartrefi yn seiliedig ar y dystiolaeth, ynghyd â llety gwyliau a datblygu'r economi a'r seilwaith sydd yma i ymwelwyr. Fe allai gefnogi'r gwaith o gasglu ardoll ymwelwyr hefyd. Ar gyfer ardoll ymwelwyr, fe fyddai cael system drwyddedu yn cynnig rhestr gynhwysfawr o bob darparwr llety i ymwelwyr sydd mewn ardal. Fe allai hynny gefnogi gweinyddiad parhaus yr ardoll, oherwydd bydd y rhai y mae angen eu trwyddedu nhw yn fwyaf tebygol o fod yr un rhai y bydd gofyn iddyn nhw godi am yr ardoll a'i gasglu. Mae cysylltiadau eglur rhwng y cynigion hyn, ac fe fyddwn ni'n annog cyfraniadau i'r ymgynghoriad 12 wythnos ynglŷn â'r ardoll ymwelwyr, a fydd yn cau ar 13 o fis Rhagfyr.

Fel crybwyllais i eisoes, wrth geisio sefydlu cynllun trwyddedu statudol, rydym ni'n edrych hefyd ar fecanweithiau o'r fath sydd ar waith neu'n cael eu datblygu yn fyd-eang. Yn y DU, cymerwyd dulliau gwahanol gan ein cymdogion ni ac maen nhw ar wahanol gamau o'u datblygiad. Yng Ngogledd Iwerddon, mae'n rhaid i ddarparwyr llety ymwelwyr dderbyn ardystiad gan Tourism Northen Ireland er mwyn cael bod yn weithredol, ac mae'r cynllun hwn wedi bod ar waith ers 1992. Mae gan Lywodraeth yr Alban ddeddfwriaeth ar waith sy'n ei gwneud hi'n ofynnol i bob gwesteiwr a gweithredwyr byrdymor fod â thrwydded er mwyn cael bod yn weithredol, oni bai bod ganddyn nhw eithriad penodol. Mae gan westeion a gweithredwyr presennol tan Ebrill y cyntaf y flwyddyn nesaf i wneud cais am drwydded yn Yr Alban. Ac yn Lloegr, caeodd yr Adran dros Ddiwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon, y DCMS, gais am dystiolaeth o ran cyflwyno cynllun posibl i gofrestru llety twristiaeth. Pwrpas ymgynghoriad y DCMS yw deall manteision a heriau'r cynnydd mewn llety byrdymor a gwyliau yn Lloegr yn well, a chasglu tystiolaeth gychwynnol ar effaith bosibl ystod o ymatebion polisi dichonadwy. Fe geir enghreifftiau eraill hefyd, fel y cynlluniau gorfodol sydd ar waith ar Ynys Manaw ac yng Ngweriniaeth Iwerddon. Rydym ni'n gobeithio dysgu o'r enghreifftiau amrywiol hyn, gan gynnwys pa wersi y gellir eu dysgu o batrwm Rhentu Doeth Cymru o ran datblygu ein cynllun ni ein hunain.

Yn dilyn cyfres o sesiynau ymgysylltu â rhanddeiliaid allweddol dros y misoedd diwethaf, fe fyddwn ni'n lansio ymgynghoriad ffurfiol cyn bo hir i ofyn am sylwadau ar ffurf a natur y cynllun trwyddedu statudol arfaethedig yma yng Nghymru. Mae adborth ar rai o'r nodau sydd wrth wraidd cynllun trwyddedu arfaethedig wedi bod o gymorth, yn enwedig o ran sefydlu tegwch, a datblygu mwy o ddeallusrwydd a mwy o hyder i ddefnyddwyr. Serch hynny, codwyd rhai pryderon ynghylch y baich rheoleiddio canfyddedig a allai gyd-fynd â chynllun trwyddedu. Mae hyn yn cynnwys y gwaith sy'n ymwneud â darparu tystiolaeth o'r defnydd cyfredol o ran cynllunio, a swyddogaeth yr awdurdodau lleol wrth ymateb i'r gofyniad hwn.

Mae Llywodraeth Cymru a Phlaid Cymru fel ei gilydd yn cytuno mai cynllun trwyddedu statudol sy'n cynnig y mecanwaith cadarnaf ar gyfer y ddarpariaeth yng Nghymru, gan ei fod yn ddull sy'n pennu'r safon y dylai busnesau llety i ymwelwyr ei chyrraedd. Eto i gyd, fe fydd yr ymgynghoriad yn galluogi cyflwyno amrywiaeth o safbwyntiau, gan gynnwys o ran gofynion y cynllun trwyddedu. Fe fyddwn ni'n gofyn barn am weithrediad cynllun statudol o'r fath, yn genedlaethol neu yn lleol, neu gyda model hybrid sy'n cyfuno elfennau cenedlaethol a lleol. Yn ogystal â hynny, fe fyddwn yn ceisio barn ynghylch a ddylai fod gofyn i bob busnes llety i ymwelwyr gael trwydded, neu a ddylid bod unrhyw eithriadau. Rydym ni'n bwriadu cynnal profion o ran pa mor aml y dylid adnewyddu trwyddedau hefyd, ynghyd â'r ffioedd y gallai fod angen eu codi am drwyddedau. Wrth benderfynu ar strwythur unrhyw ffioedd, rydym ni'n ymwybodol o'r pwysau ar fusnesau yn yr hinsawdd bresennol, wrth gwrs.

Rydym ni o'r farn fod y rhan fwyaf o bobl yn dymuno gweithredu o fewn y gyfraith, felly un o'r amcanion yw datblygu cynllun a fydd yn sicrhau cyfradd uchel o gydymffurfiaeth wirfoddol. Serch hynny, fe roddir prawf yn yr ymgynghoriad ar gynigion ar gyfer mesurau cydymffurfio a gorfodi, gan gynnwys cosbau, i sicrhau tegwch. Fe fyddwn ni'n lansio'r ymgynghoriad ym mis Rhagfyr ac fe fyddwn ni'n annog ein rhanddeiliaid ni i fod â rhan yn y broses. Diolch yn fawr. Rwy'n hapus i dderbyn cwestiynau. 

14:55

Can I thank the Minister for his statement? Firstly, Minister, this policy of a licensing scheme was announced back in July, with the First Minister and the leader of Plaid Cymru announcing it to the press. We're now in November and it's the first time that the Chamber has had to hear in more detail about the scheme. Those in the industry have said that there's been considerable anxiety caused in the sector since that announcement, and the months' long delay between the announcement and this statement today has been unhelpful at best. So, do you accept that there has been a considerable delay and that the uncertainty has caused anxiety in the sector? And can you explain why this statement has taken so long to come to the Senedd? 

Moving on to the scheme itself, I'll perhaps start by surprising the Minister by saying that I don't actually think that a registration scheme for visitor accommodation in Wales is a bad idea in and of itself. A scheme such as this could enable the Welsh Government to follow data across the board, to see whether there are areas where supply doesn't meet demand, for example, and it could also be used as a means by the Government to promote tourism businesses across Wales, as well as, as you stated, Minister, for compliance purposes for existing requirements, as you mentioned. You also say, and I quite agree, that,

'A scheme would also give us enhanced intelligence—a comprehensive database, which is not currently available, of exactly who is operating in the industry.'

Again, I agree with that; that's something to be welcomed, particularly after the pandemic has highlighted the need for such a database to help target those who need assistance the most. So, can the Minister confirm how he intends on using this register, who will have access to it, and whether any of the financial costs needed for businesses to register will be met by the Welsh Government?

But, I'm afraid to say that the launch of the scheme today by the Welsh Government is clear—and you admitted this yourself, Minister—that it's being used as the precursor to implementation of a tourism tax. It's just the latest in a long line of policies announced by the Welsh Government since you became the economy Minister that attacks the industry and could serve to make the industry less viable against our competitors, because we know that where a tourism tax has been implemented abroad, it's been used with the intention of being a suppressant to tourism in a particular area rather than to enhance it. I want to see more tourism in Wales, and I'd hope that the Welsh Government takes the same view, but the Government's actions suggest the opposite.

The industry has always warned that registration/licencing lite would lose support if it was seen by the industry as a means of collecting a tourism tax, rather than a mechanism for capturing quality-conscious businesses and weeding out second homes offering ad-hoc casual lets.

You mentioned in your statement on several occasions that this policy will be focused on levelling the playing field. This may be the case within Wales, but in a global and competitive market, this does not put Wales on a level playing field compared to other nations. We know that, as you've said, this is a pre-emptive measure. This pre-emptive measure is a precursor to a tourism tax—a tax that wouldn't be in place in other parts of the UK. So, how on earth could that be considered levelling the playing field?

There's an attitude, I think, in Welsh Government, that they know best, particularly when the industry tells you something else—the evidence on the self-catering changes, and just 1 per cent of respondents supporting your proposals would be evidence of that. But what we're talking about here today is a serious crossroad in the future of the tourism industry here in Wales. In a recent poll, 73 per cent of holiday let owners in north Wales said that they might quit. And a Labour backbencher last week, in this Senedd, referred to people like that who are worried about the future of this industry as 'naysayers'. But surely you must accept that when three quarters of people in an industry say that they may have to quit, it's time for the Welsh Government to sit up and to listen. And Richard Bond, who's the owner of Finest Retreats, said,

'a combination of regulation and additional taxation would have wider implications for regions reliant on domestic tourism'

and

'the potential detriment to local economies must not be overlooked'.

And then he went on to say:

'The only consistency is to seemingly punish the holiday lettings industry just when it needs wholehearted support to thrive'.

So, Minister, do you consider those comments, in addition to the thousands of others, to be the comments of a naysayer? Or do you think they are comments of an industry professional worried about the future of the tourism industry because of your anti-tourist policies?

A gaf i ddiolch i'r Gweinidog am ei ddatganiad? Yn gyntaf, Gweinidog, fe gyhoeddwyd y polisi hwn o gynllun trwyddedu nôl ym mis Gorffennaf, gyda'r Prif Weinidog ac arweinydd Plaid Cymru yn ei gyhoeddi i'r wasg. Rydym ni ym mis Tachwedd erbyn hyn a dyma'r tro cyntaf i'r Siambr glywed am y cynllun gyda rhagor o fanylder. Mae'r rhai sydd yn y diwydiant wedi dweud bod cryn bryder wedi bod yn y sector ers y cyhoeddiad hwnnw, ac mae'r oedi maith yn ystod y misoedd rhwng y cyhoeddiad a'r datganiad yma heddiw wedi bod yn ddi-fudd ar y gorau. Felly, a ydych chi'n derbyn i'r oedi fod yn sylweddol a bod yr ansicrwydd wedi peri gofid yn y sector? Ac a wnewch chi esbonio pam mae'r datganiad hwn wedi cymryd cymaint o amser i ddod gerbron y Senedd?

Wrth symud ymlaen at y cynllun ei hun, rwyf i am ddechrau drwy synnu'r Gweinidog efallai drwy ddweud nad wyf i'n credu bod cynllun cofrestru ar gyfer llety i ymwelwyr yng Nghymru yn syniad drwg ynddo'i hun mewn gwirionedd. Fe allai cynllun fel hwn alluogi Llywodraeth Cymru i feddu ar ddata cynhwysol iawn, er mwyn gweld a oes meysydd lle nad yw'r cyflenwad yn ateb y galw, er enghraifft, ac fe allai hefyd gael ei ddefnyddio fel modd gan y Llywodraeth i hyrwyddo busnesau twristiaeth ledled Cymru, ac fel gwnaethoch chi ei nodi, Gweinidog, at ddibenion cydymffurfio hefyd â'r gofynion presennol, fel roeddech chi'n dweud. Rydych chi'n dweud hefyd, ac rwyf innau'n cytuno â hynny i raddau helaeth,

'Fe fyddai cynllun yn rhoi gwell deallusrwydd i ni hefyd—cronfa ddata gynhwysfawr, nad yw hi ar gael ar hyn o bryd, o bwy yn union sy'n weithredol yn y diwydiant.'

Rwy'n cytuno â hynny hefyd; dyna rywbeth i'w groesawu, yn enwedig ar ôl i'r pandemig dynnu sylw at yr angen am gronfa ddata o'r fath i helpu i dargedu'r rhai sydd â'r angen mwyaf am gymorth. Felly, a wnaiff y Gweinidog gadarnhau sut mae ef yn bwriadu defnyddio'r gofrestr hon, pwy fydd â'r hawl i'w gweld hi, ac a fydd Llywodraeth Cymru yn cwrdd ag unrhyw ran o'r gost ariannol i fusnesau ar gyfer cofrestru?

Ond, mae'n ddrwg gen i ddweud bod lansio'r cynllun heddiw gan Lywodraeth Cymru yn eglur—ac fe wnaethoch chi gyfaddef hynny eich hun, Gweinidog—o ran ei ddefnydd i ragflaenu treth ar dwristiaeth. Dyma'r ymgais ddiweddaraf mewn cyfres faith o bolisïau a gyhoeddodd Llywodraeth Cymru ers i chi ddod yn Weinidog yr Economi sy'n ymosod ar y diwydiant ac a allai olygu bod y diwydiant yn llai hyfyw o'i gymharu â'n cystadleuwyr, oherwydd fe wyddom ni, lle bu treth ar dwristiaeth yn weithredol dramor, y cafodd ei defnyddio gyda'r bwriad o gyfyngu ar dwristiaeth mewn ardal benodol yn hytrach na chynyddu hynny. Fe hoffwn i weld mwy o dwristiaeth yng Nghymru, ac fe fyddwn i'n gobeithio bod Llywodraeth Cymru o'r un farn, ond mae camau'r Llywodraeth yn awgrymu'r gwrthwyneb.

Mae'r diwydiant wedi rhybuddio trwy'r amser y byddai cyffyrddiad ysgafn o gofrestru/trwyddedu yn colli cefnogaeth pe ystyrid hynny gan y diwydiant yn ffordd o gasglu treth ar dwristiaeth, yn hytrach na bod yn fecanwaith ar gyfer cynnal busnesau sy'n ymwybodol o safonau a chwynnu ail gartrefi sy'n cynnig llety achlysurol dros dro.

Fe wnaethoch sôn sawl tro yn eich datganiad chi y bydd y polisi hwn yn canolbwyntio ar gysoni tegwch. Efallai fod hyn yn wir yng Nghymru, ond mewn marchnad fyd-eang a chystadleuol, nid yw hyn yn sicrhau tegwch i Gymru o gymharu â gwledydd eraill. Fe wyddom ni, fel roeddech chi'n dweud, mai cam rhagbrofol yw hwn. Mae'r cam rhagbrofol hwn yn rhagflaenu treth ar dwristiaeth—treth na fyddai'n bodoli mewn rhannau eraill o'r DU. Felly, sut ar y ddaear y gellid ystyried hynny'n gysoni tegwch?

Mae agwedd, yn fy marn i, yn Llywodraeth Cymru, mai y nhw sy'n gwybod orau, yn enwedig pan fydd y diwydiant yn dweud rhywbeth arall wrthych chi—byddai'r dystiolaeth ar y newidiadau o ran hunan-ddarpariaeth, a dim ond 1 y cant o'r ymatebwyr sy'n cefnogi eich cynigion chi yn tystiolaethu i hynny. Ond yr hyn yr ydym ni'n sôn amdano yma heddiw yw croesffordd ddifrifol yn nyfodol y diwydiant twristiaeth yma yng Nghymru. Mewn arolwg barn diweddar, roedd 73 y cant o berchnogion llety gwyliau yn y gogledd yn dweud y gallen nhw roi'r ffidil yn y to. Ac fe wnaeth aelod meinciau cefn Llafur yr wythnos diwethaf, yn y Senedd hon, gyfeirio at bobl fel hyn sy'n poeni am ddyfodol y diwydiant hwn fel 'grwgnachwyr'. Ond siawns nad oes yn rhaid derbyn, pan fo tri chwarter o bobl mewn diwydiant yn dweud ei bod hi'n bosibl y bydd yn rhaid iddyn nhw roi'r ffidil yn y to, ei bod hi'n bryd i Lywodraeth Cymru eistedd i fyny a gwrando. Ac fe ddywedodd Richard Bond, sef perchennog Finest Retreats, 

'byddai cyfuniad o reoleiddio a threthiant ychwanegol â goblygiadau ehangach i ranbarthau sy'n ddibynnol ar dwristiaeth ddomestig'

a

'ni ddylid anwybyddu'r anfantais bosibl i economïau lleol'.

Ac yna fe aeth ymlaen i ddweud:

'Yr unig gysondeb i bob golwg yw cosbi'r diwydiant llety gwyliau yn union pryd mae angen y gefnogaeth lwyraf arno i ffynnu'.

Felly, Gweinidog, a ydych chi'n ystyried y sylwadau hynny, yn ogystal â miloedd o rai eraill, yn sylwadau grwgnachwyr? Neu a ydych chi o'r farn eu bod nhw'n sylwadau gan ddiwydiant proffesiynol sy'n ofidus ynglŷn â dyfodol y diwydiant twristiaeth oherwydd eich polisïau gwrth-dwristiaeth chi?

15:00

Thank you. I'll deal with the constructive part of the Member's contribution first and, of course, your point about when the initial indication was announced by the First Minister and the leader of Plaid Cymru in July. Since then, as I said in my statement—you had a copy of it in advance as well as hearing me reading it out—contractors were appointed to undertake work exploring and engaging with stakeholders in how a scheme could work in Wales. And I also pointed out the interviews with focus groups and key stakeholders from local authorities, sector representatives, and accommodation operators. I appreciate that you've never been in Government, but you do have to try and test these things before coming to announce what you'd like to do, then engage with people, and we're now moving on to a stage of formal consultation, taking place next month is our objective.

I do welcome your points around the scheme and what it could mean. It's the point and the purpose of the scheme. It stands on its own merits in terms of levelling the playing field for all operators in this area. If you think about it this way: Rent Smart Wales has levelled the playing field with a set of standards for all landlords for longer term lets for main accommodation where people live. We're now looking at the benefits for this industry for shorter term lets, and there's a real logic to it, it stands on its own. But I do think that it's important to recognise that this might help us in other policy areas as well, and that's not unusual. There's nothing nefarious in that, we're not being underhand—we're being entirely open and transparent.

And when it comes to access to the register of licensed properties, I think we'd want to see that that was more broadly available so you could see, if you're staying somewhere, that it is actually a licensed premises. That's part of the point about consumers knowing that they're staying somewhere that is properly licensed and meets a level of minimum standards.

When it comes to fees to become part of the register, well that's one of the things that we're going to be testing, because in different parts of the world, they have different schemes that operate, and sometimes, they vary the fee by the size of the accommodation or whether they're in a larger group. So, those things we ought to test and understand, and that's exactly why we have a consultation and, indeed, the model about how the register should operate. And, again, we have experience with Rent Smart Wales with a system where local authorities do them—they have a lead local authority acting on their behalf. It's one of the things that we want to test and to understand. So, in that group of stakeholders, businesses—yes; communities and individuals may want to get involved; but also I'm very keen to hear from local authorities on their view on how a scheme could operate most effectively and serve the needs of their local communities, both as tourist destinations, where the economy is a big part of how the economy works in lots of parts of Wales. Whether it's Gwynedd, Pembrokeshire or Swansea or Cardiff, there are different sorts of tourism in each of those areas, but what that then means for the local communities as well.

And look, coming back to your regular point, I just think that if you want to publicly tell yourself and people this absurd fantasy that we are interested in attacking this sector of the economy, rather than seeing it have a healthy and sustainable future, then, of course, in a democracy it's your right to carry on doing that, regardless of how absurd it is. But I should gently remind you that, in a democracy, people in Government are here because of how people have voted and what they've chosen. At the last election, we were very clear on having proposals for a range of these issues within our manifesto and we've transparently come to an agreement in the co-operation agreement with Plaid Cymru. And I know that it isn't always the case that Governments of different shades try to keep their promises, but we're determined to do that.

And when it comes to your accusation about who knows best, I would remind the Member that it was only a few weeks ago that you were trying to tell all of us that the people who knew best were the short-lived occupants of No. 10 and No. 11 and the chaos they've left behind. We are doing this by properly consulting right across the sector; we've engaged with them before. We're going to have a proper consultation, and we will then look to do something that I think will raise standards across the sector, and be good for both the industry and indeed consumers. And I look forward to carrying on supporting the visitor economy and recognising the significant changes that are taking place, and, as I say, making sure that there is a healthy and sustainable future for the economy and the communities that are home to it.

Diolch i chi. Rwyf i am ymdrin â rhan adeiladol cyfraniad yr Aelod yn gyntaf ac, wrth gwrs, eich pwynt chi ynglŷn â phryd y cyhoeddwyd y bwriad cychwynnol gan y Prif Weinidog ac arweinydd Plaid Cymru ym mis Gorffennaf. Ers hynny, fel dywedais i yn fy natganiad—fe gawsoch chi gopi ohono ymlaen llaw yn ogystal â fy nghlywed i'n ei ddarllen—cafod contractwyr eu penodi i ymgymryd â gwaith archwilio ac ymgysylltu â rhanddeiliaid o ran sut y gallai cynllun weithio yng Nghymru. Ac fe wnes i nodi'r cyfweliadau gyda grwpiau ffocws a rhanddeiliaid allweddol hefyd gan awdurdodau lleol, cynrychiolwyr y sector, a'r lletywyr. Rwy'n deall na fuoch chi yn y Llywodraeth erioed, ond mae'n rhaid i chi geisio profi pethau fel hyn cyn cyhoeddi'r hyn a fyddech chi'n hoffi ei wneud, ac ymgysylltu â phobl wedyn, ac rydym ni'n symud ymlaen nawr i gam ymgynghoriad ffurfiol, a'n bwriad ni yw i hwnnw ddigwydd yn y mis nesaf.

Rwy'n croesawu eich pwyntiau chi o ran y cynllun a'r hyn y gallai ei olygu. Dyma bwynt a phwrpas y cynllun. Mae'n sefyll ar ei rinweddau ei hun o ran cysoni tegwch ar gyfer pob un sy'n weithredol yn y maes hwn. Meddyliwch amdani fel hyn: mae Rhentu Doeth Cymru wedi cysoni tegwch gyda chyfres o safonau i bob landlord am lety mwy hirdymor ar gyfer prif gartref y mae pobl yn byw ynddo. Rydym ni'n edrych nawr ar y manteision i'r diwydiant hwn ar gyfer llety mwy byrdymor, ac fe geir rhesymeg wirioneddol yn hynny, ac mae hynny'n sefyll ar ei ben ei hun. Ond rwy'n credu ei bod hi'n bwysig i ni gydnabod y gallai hyn ein helpu ni mewn meysydd eraill o bolisi hefyd, ac nid rhywbeth anarferol mo hynny. Nid oes unrhyw beth dichellgar yn hynny, nid ydym ni'n dwyllodrus—rydym ni'n gwbl agored a thryloyw.

Ac o ran cael gafael ar y gofrestr o eiddo trwyddedig, rwy'n credu y byddem ni awyddus i hynny fod ar gael yn fwy eang fel y gallech chi weld, pe byddech chi'n aros yn rhywle, fod hwnnw'n safle trwyddedig mewn gwirionedd. Dyna ran o'i ddiben o ran defnyddwyr yn cael gwybod eu bod nhw'n aros yn rhywle sydd â thrwydded gymwys ac yn cyrraedd y safonau sy'n ofynnol.

O ran ffioedd ar gyfer bod ar y gofrestr, wel dyna un o'r pethau y byddwn ni'n rhoi prawf arnyn nhw, oherwydd mewn gwahanol rannau o'r byd, mae ganddyn nhw wahanol gynlluniau ar waith, ac weithiau, maen nhw'n amrywio'r ffi o ran maint y llety neu os ydyn nhw'n rhan o grŵp ehangach. Felly, fe ddylem ni geisio profi a deall y pethau hynny, a dyna'n union pam fod gennym ymgynghoriad ac, yn wir, cynllun o ran gweithrediad y gofrestr. Ac, unwaith eto, gyda Rhentu Doeth Cymru mae gennym ni brofiad o system lle mae awdurdodau lleol yn gwneud hyn—mae ganddyn nhw awdurdod lleol arweiniol yn gweithredu ar eu rhan nhw. Dyma un o'r pethau yr ydym ni'n awyddus i'w brofi a'i ddeall. Felly, yn y grŵp hwnnw o randdeiliaid, busnesau—ie; efallai y bydd cymunedau ac unigolion yn dymuno cymryd rhan; ond rwy'n awyddus iawn i glywed gan awdurdodau lleol hefyd ynglŷn â'r ffordd y gallai cynllun weithredu yn fwyaf effeithiol gan gwrdd ag anghenion eu cymunedau lleol nhw, fel cyrchfannau i dwristiaid, lle mae'r economi honno'n gyfran fawr o weithrediad yr economi mewn llawer cwr o Gymru. Boed hynny'n Wynedd, sir Benfro neu Abertawe neu Gaerdydd, fe geir gwahanol fathau o dwristiaeth ym mhob un o'r ardaloedd hynny, ond yr hyn mae hynny'n ei olygu i'r cymunedau lleol wedyn hefyd.

Ac edrychwch, gan ddod yn ôl at eich pwynt rheolaidd chi, yn fy marn i fy hun, os ydych chi am adrodd y chwedl ddwl hon ar goedd wrthych chi eich hun ac wrth bobl eraill ein bod ni'n ceisio ymosod ar y sector hwn o'r economi, yn hytrach na'i weld yn iach a chynaliadwy i'r dyfodol, yna, wrth gwrs, mewn democratiaeth mae'r hawl gennych chi i ddal ati i wneud hynny, ni waeth pa mor ddwl ydyw gwneud hynny. Ond fe ddylwn eich atgoffa chi'n garedig fod pobl yn y Llywodraeth, mewn democratiaeth, yno oherwydd y ffordd mae pobl wedi pleidleisio a'r hyn a ddewisodd y bobl. Yn yr etholiad diwethaf, roeddem ni'n eglur iawn o ran bod â chynigion ar gyfer amrywiaeth o'r materion hyn yn ein maniffesto ni ac rydym ni wedi dod i gytundeb mewn ffordd dryloyw yn y cytundeb cydweithredu gyda Phlaid Cymru. Ac rwy'n gwybod nad yw hi bob amser yn wir fod Llywodraethau o wahanol dueddiadau yn gwneud ymgais i gadw eu haddewidion nhw, ond rydym ni'n benderfynol o wneud hynny.

Ac o ran eich cyhuddiad chi ynglŷn â phwy sy'n gwybod orau, rwyf i am atgoffa'r Aelod mai dim ond ychydig wythnosau yn ôl yr oeddech chi'n ceisio dweud wrth bob un ohonom mai'r bobl a oedd yn gwybod orau oedd deiliaid byrhoedlog Rhif 10 a Rhif 11 Stryd Downing a'r anhrefn a adawyd ar eu holau nhw. Rydym ni'n gwneud hyn drwy ymgynghori yn llawn ar draws y sector; rydym ni wedi ymgysylltu â nhw'n flaenorol. Rydym ni am gael ymgynghoriad priodol, ac fe fyddwn ni'n ystyried rhywbeth wedyn yr wyf i o'r farn a fydd yn codi safonau ar draws y sector, ac er lles y diwydiant a'i ddefnyddwyr, yn wir. Ac rwy'n edrych ymlaen at barhau i gefnogi economi'r ymwelwyr a chydnabod y newidiadau sylweddol sy'n digwydd a sicrhau, fel rwy'n dweud, bod dyfodol iach a chynaliadwy i'r economi a'r cymunedau sy'n gartref iddi.

15:05

Does yna ddim amheuaeth fod twristiaeth yn gyfrannwr pwysig i'r economi. Mae ymwelwyr yn gwario £17 miliwn y diwrnod, neu mae hynny'n dros £6 biliwn y flwyddyn, yn yr economi yma. Ond, dim ond rhan o'r darlun ydy hynny, oherwydd pa iws cael economi gref ar draul ein cymunedau? Ac os ydy'r arian hwnnw yn llifo allan o'r cymunedau hynny, ac, yn wir, allan o Gymru, pa ddefnydd ydy hynny? Mae'n rhaid inni sicrhau twristiaeth gynaliadwy, sydd yn gydnaws â'r cymunedau ac yn dod a budd economaidd a chymdeithasol iddynt. Dyna sydd felly wrth wraidd y system drwyddedu yma dŷn ni'n siarad amdani heddiw, a dyna pam ein bod ni yn y blaid wedi gwthio i gael hwn yn rhan o'r cytundeb cydweithredu rhwng y Llywodraeth a ninnau ym Mhlaid Cymru.

Dwi eisoes wedi sôn ar lawr y Siambr yma am y twf anferthol yn y sector lletyau gwyliau tymor byr, yn enwedig trwy blatfformau megis Airbnb, Vrbo ac eraill. Fe gyhoeddodd y Sefydliad Bevan adroddiad rhagorol ar effaith Airbnb ar ein cymunedau yn gynharach yr hydref yma, gan ddangos bod dros 14,000 o'r tai ar y platfform yma yn addas i fod fel tai i deuluoedd i fyw ynddyn nhw. Yn wir, fe nododd yr adroddiad fod y tai oedd ar Airbnb a oedd yn addas i bobl fyw ynddyn nhw fel cartrefi hirdymor yn gyfwerth i bron i draean o'r stoc tai preifat yng Ngwynedd, ac un o bob pump o'r tai yn y stoc dai preifat yn Ynys Môn ac yng Ngheredigion.

Mae'r sector wedi tyfu y tu hwnt i reswm; dyna, mewn gwirionedd, sydd wedi tanseilio'r sector llety gwyliau yng Nghymru—sector sydd wedi bod yn rhan o'r ddarpariaeth ymwelwyr yma ers cenedlaethau, ond sydd yn cael ei fygwth oherwydd y platfformau ar-lein yma. Ac wrth gwrs, mae hyn yn rhan ganolog o'r camau sy'n cael eu cymryd i fynd i'r afael â'r boneddigeiddio sydd wedi bod yn digwydd yn ein cymunedau glan morol a gwledig wrth inni weld hyd at 40 y cant o dai mewn rhai cymunedau yn eistedd yn wag am rannau helaeth o'r flwyddyn.

Wrth gwrs, rhan o'r pryderon o amgylch y camau yma ydy'r diffyg data sydd gennym ni o ran diffiniadau, ac yn y blaen. Felly, ydy'r Gweinidog yn cytuno, pan fydd yr elfen ddiweddaraf hon yn weithredol, y bydd y wybodaeth fwy cyfoethog fydd gennym ni am beth sy'n llety gwyliau go iawn a beth sy'n ail gartref yn caniatáu inni dargedu mesurau trethiannol ac ati yn well yn y dyfodol? Bydd unrhyw un sydd wedi ymgynghori go iawn efo'r sector lletyau gwyliau, fel yr ydw i wedi ei wneud, yn gwybod bod y sector wedi bod yn galw am system drwyddedu ers blynyddoedd. Mae'r darparwyr yna sydd yn gweithredu trwy gwmnïau effeithiol ac egwyddorol, fel Daioni yn fy etholaeth i, yn gorfod cydymffurfio â rheolau llym—a chywir—er mwyn sicrhau bod eu gwesteion yn cael y profiad gorau a mwyaf diogel posib. Yn anffodus, dydy hynny ddim yn wir am blatfformau fel Airbnb neu Vrbo. Gall unrhyw un roi llety i fyny ar y platfformau yma, a thanbrisio a thanseilio y darparwyr cydwybodol yn y sector yna sydd yn ceisio sicrhau y ddarpariaeth orau posib.

Bydd system drwyddedu yn tynnu safonau y ddarpariaeth i fyny ac yn sicrhau fod ymwelwyr sydd yn dod yma yn cael y profiad gorau posib o wyliau yng Nghymru, efo darparwyr sydd yn amlwg wedi buddsoddi yn y busnes ac yn ymrwymo i ddiogelwch yr ymwelwyr. Bydd y gofyn i gael trwydded a'i chynnal yn cyflwyno mwy o reolaeth i gymunedau yn ogystal ag ymwelwyr. Byddwn ni am weld mecanwaith clir fel rhan o fanylion y system drwyddedu arfaethedig er mwyn galluogi cymunedau i allu cwyno am dai niwsans—er enghraifft, tŷ mewn stryd wedi ei roi ar Airbnb ac sy'n amharu ar amwynderau lleol achos sŵn neu wastraff. Fedrwch chi gadarnhau, felly, mai'r bwriad ydy y bydd yna fecanwaith o'r fath i ddelio â phryderon pan fydd pethau'n mynd o chwith? Diolch yn fawr iawn. 

There is no doubt that tourism is an important contributor to the economy. Visitors spend £17 million a day, and that equates to over £6 billion a year, in the economy here. But this is just part of the picture, because what use is a strong economy at the expense of our communities? And if this money flows out of our communities, and, indeed, out of Wales, what use is that? We must pursue sustainable tourism, which is appropriate to the communities and brings them economic and social benefits. That is, therefore, what is at the heart of this licensing system that we're talking about today, and that's why we as a party have called for this to be part of the co-operation agreement between the Government and us in Plaid Cymru.

I have previously spoken on the floor of this Siambr about the huge growth in the short-term holiday lets sector, particularly via platforms such as Airbnb, Vrbo and others. The Bevan Foundation published an excellent report on the impact of Airbnb on our communities earlier in the autumn, demonstrating that over 14,000 of the properties on this platform are appropriate to be used as homes for families to live in. Indeed, the report noted that the properties on Airbnb that are appropriate for people to live in as long-term homes equate to a third, almost, of the private housing stock in Gwynedd, and one in five of properties in the private housing stock in Ynys Môn and in Ceredigion.

The sector has grown beyond all reason; that, truth be told, is what has undermined the holiday accommodation sector in Wales—a sector that has been part of the visitor offer here for generations but is now under threat from these online platforms. And, of course, this is a central part of the steps that are being taken to tackle the gentrification that has been taking place in our coastal and rural communities, as we see up to 40 per cent of properties in some communities lying empty for large parts of the year.

Of course, some of the concerns expressed with regard to these steps are based on the lack of full data available to us in terms of definitions and so on. So, does the Minister agree that, when this latest element is operational, the richer information that we will have about what constitutes genuine holiday accommodation and what is a second home will allow us to better target taxation measures and so on in future? Anyone who has truly engaged and consulted with the holiday accommodation sector, as I have done, will know that the sector has been calling for a licensing system for some years. Those providers who operate through effective and principled companies, like Daioni in my constituency, have to comply with strict rules—rightly so—to ensure that their guests receive the best and safest possible experience. Unfortunately, the same is not true of platforms such as Airbnb and Vrbo. Anyone can advertise a property on these platforms, and undercut and undermine those conscientious providers in the sector who strive to deliver the best possible provision.

A licensing system will drive up the standard of provision and will ensure that visitors who come to Wales have the very best possible experience on holiday here, with providers who have clearly invested in their businesses and are committed to the safety of their visitors. The requirement to have a licence and to maintain it will provide communities and visitors with greater control. We would wish to see a clear mechanism as part of the detailed proposals for a licensing system to enable communities to raise complaints about nuisance properties—for example, a property on a street that has been turned into Airbnb accommodation that is affecting local amenities due to noise or waste. Can you, therefore, confirm that the intention is that a mechanism of this kind to deal with concerns will be put in place when things go wrong? Thank you.

15:10

Thank you for the comments. I think there was one question at the end around a complaints mechanism, and that's part of the point about having a licence with registered properties that acquire a licence—to meet the standards and then to make sure that it's operating in a manner that's in accordance with its licence. That's the point I made towards the end. I think most businesses will want to comply with the conditions and will want to be within the law on operating their business and turning a profit. But, we do need in almost every system where we're looking to have some form of outline measures that are set out in statute, you need to have some way of actually trying to enforce those. So, that's what we're looking to test in the consultation. It will be important to hear both from communities and from stakeholders, because a number of businesses themselves, I'm sure, will have ideas about how they think it could be a fair way to deal with people. It's sometimes typecast as businesses won't want any kind of regulation that's effective, and yet, actually, lots of businesses want effective regulation that makes sure that they're not undercut by people with less scruples and less care for their impact on the local community. So, it's part of what we're definitely looking to test in the consultation. 

I broadly agree with a range of your points made in the contribution. We do want sustainable tourism, and it's the variety of the offer, whether it's major events, whether it's the good news that the Tour of Britain is going to finish in Wales, whether it's things like traditional family holidays, long weekends, whether in rural Wales, a city or a town, but to do that in a way that doesn't take away from community sustainability. And that's why we're at this point, because over the last two decades, there has been a significant expansion in the change of use of accommodation in different parts of the country. And in that sense, in Wales, we're just like other parts of the world. Barcelona themselves are looking at the impact on accommodation of short-term lets within their major city. So, we do need to look at things like Airbnb and Booking.com, and actually most of those people want to engage in the consultation because I think they recognise that it won't just be Wales having this as a policy answer, there will be answers around the world to try to get that balance: a healthy economy of which the visitor economy is a significant part but in a way that doesn't undermine community sustainability. And I'm quite confident that the Department for Digital, Culture, Media and Sport over the border in England will be looking with genuine interest at the answers that we'll be coming to and the impact and outcome of our own consultation. 

Diolch i chi am y sylwadau. Roedd un cwestiwn ar y diwedd ynghylch mecanwaith cwynion rwy'n credu ac mae hynny'n rhan o'r pwynt ynghylch cael trwydded gydag eiddo cofrestredig sy'n caffael trwydded—ar gyfer cyrraedd y safonau a gwneud yn siŵr wedyn ei fod yn cael ei redeg mewn modd sydd yn unol â'i drwydded. Dyna'r pwynt a wnes i tua'r diwedd. Rwy'n credu y bydd y rhan fwyaf o fusnesau yn awyddus i gydymffurfio â'r amodau ac y byddan nhw'n dymuno ufuddhau i'r gyfraith o ran rhedeg eu busnesau ac ennill elw. Ond, mae angen i ni ym mhob system bron iawn lle rydym ni'n bwriadu cael rhyw fath o fesurau amlinellol sy'n cael eu nodi mewn statud, mae angen i chi gael rhyw ffordd o geisio gorfodi'r rhain mewn gwirionedd. Felly, dyna'r hyn yr ydym ni'n bwriadu rhoi prawf arno yn yr ymgynghoriad. Fe fydd hi'n bwysig i ni glywed oddi wrth gymunedau a rhanddeiliaid fel ei gilydd, oherwydd fe fydd yna nifer o'r busnesau eu hunain, rwy'n siŵr, sydd â syniadau ynglŷn â'r hyn y maen nhw'n ei ystyried a allai fod yn ffordd deg o ymdrin â phobl. Yr ystrydeb weithiau yw nad yw busnesau yn dymuno unrhyw fath o reoleiddio effeithiol, ac eto, mewn gwirionedd, mae llawer o fusnesau yn dymuno rheoleiddio effeithiol sy'n sicrhau nad yw pobl sy'n llai egwyddorol na nhw ac nad ydyn nhw'n gofalu cymaint am eu heffaith nhw ar y gymuned leol yn gallu gostwng eu prisiau er mwyn bod yn fwy cystadleuol. Felly, mae honno'n rhan bendant o'r hyn yr ydym ni'n bwriadu ei brofi yn yr ymgynghoriad.

Rwy'n lled gytuno gydag ystod o'r pwyntiau a wnaethoch chi yn y cyfraniad. Mae angen i ni fod â thwristiaeth sy'n gynaliadwy, ag amrywiaeth y cynnig, boed yn ddigwyddiadau mawr, boed yn newyddion da fel bydd y Tour of Britain yn gorffen yng Nghymru, boed yn bethau fel gwyliau teuluol traddodiadol, penwythnosau hir, boed hynny yng nghefn gwlad Cymru, mewn dinas neu dref, ond gwneud hynny mewn ffordd nad yw hi'n tynnu oddi wrth gynaliadwyedd unrhyw gymuned. A dyna pam rydym ni ar hyn o bryd, oherwydd dros y ddau ddegawd diwethaf, mae ehangu sylweddol wedi bod yn y newid defnydd sydd o lety mewn gwahanol rannau o'r wlad. Ac yn hynny o beth, yng Nghymru, rydym ni'n union fel rhannau eraill o'r byd. Mae Barcelona yn ystyried effaith llety gwyliau byrdymor ar eu prif ddinas nhw eu hunain. Felly, mae angen i ni edrych ar bethau fel Airbnb a Booking.com, ac mewn gwirionedd mae'r rhan fwyaf o'r bobl hynny yn awyddus i gymryd rhan yn yr ymgynghoriad oherwydd rwy'n credu eu bod nhw'n cydnabod nad Cymru yn unig fydd â'r datrysiad hwn o ran polisi, fe fydd yna ddatrysiadau ledled y byd i geisio taro'r cydbwysedd hwnnw: economi iach y mae economi ymwelwyr yn rhan sylweddol ohoni ond mewn ffordd nad yw'n tanseilio cynaliadwyedd cymuned. Ac rwy'n ffyddiog iawn y bydd yr Yr Adran dros Dechnoleg Ddigidol, Diwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon dros y ffin yn Lloegr yn edrych gyda diddordeb gwirioneddol ar yr atebion y byddwn ni'n eu darganfod ac effaith a chanlyniad ein hymgynghoriad ni ein hunain. 

Minister, may I thank you for bringing forward this valuable statement today? I very much welcome it and, at the risk of repeating the excellent contribution by Mabon ap Gwynfor, I would just like to state that, in this part of north Wales, in Clwyd South, we do have a major problem in some communities, those popular tourist communities, including Llangollen, where there are many domestic dwellings being used inappropriately for holiday accommodation. It's depriving good, legitimate, high-quality businesses of customers, and it's also creating tensions within neighbourhoods, where properties are being basically crammed with visitors in an unsuitable way, and of course that leads to many cars being parked in neighbourhoods as well. 

Minister, can you assure people in Llangollen and across Wales who face this particular problem, that what you are proposing will go a good way towards solving the problem of unsustainable and unsuitable accommodation being used for holiday rental purposes? And can we seek assurance from you, Minister, that you'll be communicating with the sector as soon as possible regarding the measures that you have proposed today so that preparations can be made by those owners of properties and those providers of accommodation? Diolch. 

Gweinidog, a gaf i ddiolch i chi am roi'r datganiad gwerthfawr hwn gerbron heddiw? Rwy'n ei groesawu yn fawr a chyda'r perygl o ail-ddweud yr hyn yr oedd gan Mabon ap Gwynfor yn ei gyfraniad rhagorol ef, fe hoffwn i ddatgan bod honno, yn y rhan hon o'r gogledd yn Ne Clwyd, yn broblem fawr mewn rhai cymunedau, y cymunedau poblogaidd hynny ymhlith twristiaid, gan gynnwys Llangollen, lle mae llawer o anheddau domestig yn cael eu defnyddio ar gyfer llety gwyliau mewn ffordd amhriodol. Mae hynny'n amddifadu busnesau da, cyfreithlon, o safon uchel o'u cwsmeriaid, ac mae'n creu tensiynau o fewn cymdogaethau hefyd, lle mae eiddo dan ei sang o ymwelwyr mewn ffordd sy'n anaddas, ac wrth gwrs mae hynny'n arwain at lawer o geir yn cael eu parcio mewn cymdogaethau hefyd. 

Gweinidog, a wnewch chi sicrhau pobl yn Llangollen a ledled Cymru sy'n wynebu'r broblem benodol hon, y bydd yr hyn yr ydych chi'n ei gynnig yn mynd yn bell o ran datrys y broblem o lety sy'n anghynaladwy ac anaddas yn cael ei ddefnyddio at ddibenion llety gwyliau? Ac a gaf i ofyn am sicrwydd oddi wrthych chi, Gweinidog, y byddwch chi'n cyfathrebu â'r sector cyn gynted â phosibl ynghylch y mesurau y gwnaethoch chi eu cynnig heddiw fel y gall perchnogion eiddo a darparwyr llety o'r fath wneud trefniadau? Diolch. 

Thank you. It's a pleasure to see the Member, and some of this work, of course, follows on from his own time in Government and work alongside the visitor economy. But, in recognising, as he does, the impact on the constituencies is not all in one direction and there are times when the impact has a direct and negative impact on the host community, and, of course, many hosts recognise that they want visitors to come to their town, their village, their city, to enjoy it, to spend money there, to support the local economy, but it's the point about the footprint they leave during their stay and afterwards as well, and that's what we're looking to do, is to balance in moving away from unsustainable and unsuitable accommodation use to move to a sustainable way of seeing the system have a real future. And so I would encourage stakeholders within his own constituency and across the country to get involved, and including examples where things have gone wrong, but also where things can work well, because we have already had engagement with the sector ahead of my statement today, and as a signal ahead of the consultation that we expect to launch in December, and there'll be time for people to get involved in the consultation itself and the events around it, and we will then of course publish a summary of the consultation responses we've had to inform the next steps that we'll make as a Government. So, there's plenty of opportunity for people to still get involved until we come up with our final answer, and to work on a journey to come together. We want a system that is going to work in the best interests of everyone and address the balance, as the Member points out. And I look forward to contributions from Llangollen, and indeed visiting again with my own family in the not-too-distant future.

Diolch i chi. Mae hi'n bleser gweld yr Aelod, ac mae peth o'r gwaith hwn, wrth gwrs, yn dilyn ymlaen oddi ar ei gyfnod ef yn y Llywodraeth ac yn gweithio ochr yn ochr â'r economi ymwelwyr. Ond, gan gydnabod, fel gwna ef, nad yw'r effaith ar yr etholaethau i gyd i'r un cyfeiriad ac fe geir adegau pan fo'r effaith yn dylanwadu yn uniongyrchol a dinistriol ar y gymuned sy'n lletya, ac, wrth gwrs, mae llawer o letywyr yn cydnabod eu bod nhw'n awyddus i ymwelwyr ddod i'w tref, eu pentref, eu dinas nhw, i fwynhau'r lle a gwario arian yno, sy'n cefnogi'r economi leol, ond y pwynt yw yr ôl troed maen nhw'n ei adael yn ystod eu harhosiad ac wedi hynny hefyd, a dyna'r hyn yr ydym ni'n ceisio ei wneud, sef cydbwyso symud i ffwrdd oddi wrth ddefnydd o lety sy'n anghynaladwy ac anaddas at ddefnydd cynaliadwy sy'n cynnig dyfodol gwirioneddol i'r gyfundrefn. Ac felly fe fyddwn ni'n annog rhanddeiliaid yn ei etholaeth ef ei hun a ledled y wlad i fod â rhan i'w chwarae, gan gynnwys enghreifftiau lle mae pethau wedi mynd o chwith, ond lle gall pethau weithio mewn ffordd dda hefyd, oherwydd rydym ni eisoes wedi cael ymgysylltiad â'r sector cyn i mi roi fy natganiad i heddiw, ac fel arwydd cyn yr ymgynghoriad yr ydym ni'n disgwyl ei lansio ym mis Rhagfyr, ac fe fydd yna amser i bobl fod â rhan yn yr ymgynghoriad ei hun a'r digwyddiadau o'i gwmpas, ac fe fyddwn ni wedyn, wrth gwrs, yn cyhoeddi crynodeb o'r ymatebion i'r ymgynghoriad a gawsom ni i lywio'r camau nesaf y byddwn ni'n eu cymryd yn y Llywodraeth. Felly, mae yna ddigon o gyfle i bobl gymryd rhan eto hyd nes y byddwn ni'n cynnig ein hateb terfynol, a gweithio ar y daith ar gyfer dod at ein gilydd. Rydym ni'n awyddus i gael system a fydd yn gweithio er lles pawb ac yn gwneud ymdrech i daro cydbwysedd, fel mae'r Aelod yn ei nodi. Ac rwy'n edrych ymlaen at gyfraniadau o Langollen, ac yn wir fe fyddaf i'n mynd gyda'r teulu ar ymweliad arall i'r fan honno yn y dyfodol agos.

15:15

Diolch, Dirprwy Lywydd, and good afternoon, Minister. I would associate my remarks with Mabon ap Gwynfor and also with Ken Skates.

You know, on tourism, we just cannot stand still. We have a real crisis in some of our communities. Llangollen, we've heard about, and Dwyfor Meirionnydd as well. We really do need to come up to the twenty-first century in terms of the way that we approach tourism, which we value, as we've all said, here in Wales.

I do support the licensing scheme and also the visitor levy; I know we're not here to talk about that in detail. There are some issues that have been raised with me from hoteliers, for example, around the consultation—and I hear the statement—and the level of discussions that you'll be having. So, I'm just wondering if you can just outline some of the plans that you have to bring in some of those people who may have doubts and concerns around both the registration scheme and the visitor levy. Diolch yn fawr iawn.

Diolch, Dirprwy Lywydd, a phrynhawn da, Gweinidog. Rwyf i am ategu sylwadau Mabon ap Gwynfor a Ken Skates hefyd.

Wyddoch chi, o ran twristiaeth, ni allwn ni sefyll yn ein hunfan. Mae yna argyfwng gwirioneddol yn rhai o'n cymunedau ni. Rydym ni newydd glywed am Langollen a Dwyfor Meirionnydd hefyd. Mae gwir angen i ni ddod i'r unfed ganrif ar hugain o ran ein hymagwedd ni at dwristiaeth, yr ydym ni'n falch ohoni, fel mae pob un ohonom ni wedi dweud, yma yng Nghymru.

Rwy'n cefnogi'r cynllun trwyddedu a'r ardoll ymwelwyr hefyd; rwy'n gwybod nad ydyn ni yma i siarad am hynny gyda manylder heddiw. Mae yna rai materion a godwyd gyda mi gan berchnogion gwestai, er enghraifft, ynglŷn â'r ymgynghoriad—ac rwyf i wedi clywed y datganiad—ac ehangder y trafodaethau y byddwch yn eu cael. Felly, tybed a wnewch chi amlinellu rhai o'r cynlluniau sydd gennych chi i dynnu'r bobl hynny i mewn a allai fod ag amheuon a phryderon ynghylch y cynllun cofrestru a'r ardoll ymwelwyr. Diolch yn fawr iawn.

No, I think that's a fair point about how we run the consultation as not just a paper-based exercise or an online exercise, and, of course, it will be open for everyone, so you wouldn't need to attend a formal event or be part of a particular business group or association, but I confidently expect that all the people engaged around the visitor economy and their representative groups—. I meet the visitor economy forum, made up of people in the wider hospitality world, accommodation bodies themselves and a whole range of other interests, so I expect all those organisations will respond to the consultation and take part.

I expect that people who run their own businesses, some of them will want to take part, to have their view. And I think that's the point about we want the fullest range of people to get involved, and, just as with the visitor levy, we've had in-person events; at least three of them around the country. They've been held with Welsh Government officials to try to ensure people can have answers in the event, but to know the Government is actively interested in listening, and we've worked with a range of people to get people both to those events, but also we've run an online event as well for people who couldn't get to one of the physical locations—so, the maximum amount of access. Because, if you think about this place, it's a young institution, and yet the visitor accommodation sector in 1999 is radically different to the world we're in now and what visitor accommodation looks like in most of our towns, cities and villages. So, it is about understanding the world as it is now, and having a system that is fit for purpose—as I've said, a thriving and sustainable visitor economy that is housed within thriving and sustainable communities.

Na, rwy'n credu bod hwnna'n bwynt teg ynglŷn â'r ffordd yr ydym ni'n cynnal yr ymgynghoriad fel nad yw'n ymarferiad ar bapur neu ar-lein yn unig, ac ie, wrth gwrs, fe fydd hwnnw'n agored i bawb, felly ni fyddai raid i chi fod yn bresennol mewn digwyddiad ffurfiol na bod yn rhan o grŵp busnes neu gymdeithas benodol, ond rwy'n disgwyl yn ffyddiog y bydd pawb sydd â rhan yn yr economi ymwelwyr a'u grwpiau cynrychioliadol nhw—. Rwyf i'n cwrdd â fforwm economi ymwelwyr, sy'n cynnwys pobl yn y byd lletygarwch yn fwy eang, y cyrff lletygarwch eu hunain ac ystod gyfan o ddiddordebau eraill, felly rwy'n disgwyl y bydd y sefydliadau hynny i gyd yn ymateb i'r ymgynghoriad ac yn cymryd rhan ynddo.

Rwy'n disgwyl y bydd pobl sy'n rhedeg eu busnesau eu hunain, y bydd rhai ohonyn nhw'n dymuno cymryd rhan, i gael eu barn nhw. Ac rwy'n credu mai dyna'r pwynt ynglŷn â'n dymuniad ni i fod â'r ystod lawnaf o bobl yn cymryd rhan, ac, yn union fel gyda'r ardoll ymwelwyr, rydym ni wedi cynnal digwyddiadau wyneb yn wyneb; o leiaf tri ohonyn nhw o gwmpas y wlad. Maen nhw wedi cael eu cynnal gyda swyddogion Llywodraeth Cymru i geisio sicrhau y bydd pobl yn gallu cael atebion yn y digwyddiad, ond ar gyfer gwybod bod y Llywodraeth â diddordeb mawr mewn gwrando, ac rydym ni wedi gweithio gydag amrywiaeth o bobl i wneud yn siŵr bod pobl yn mynd i'r digwyddiadau hynny, ond rydym ni wedi cynnal digwyddiad ar-lein hefyd i bobl na fyddai'n gallu teithio yn y cnawd i unrhyw un o'r lleoliadau—felly, roedd yna gymaint o hygyrchedd â phosibl. Oherwydd, os ydych chi'n meddwl am y lle hwn, sefydliad cymharol newydd yw hwn, ac eto roedd y sector llety i ymwelwyr ym 1999 yn hollol wahanol i'r byd sydd gennym ni nawr a'r olwg sydd ar lety i ymwelwyr yn y rhan fwyaf o'n trefi, ein dinasoedd a'n pentrefi ni. Felly, ystyr hyn yw deall y byd fel y mae ar hyn o bryd, a chael system sy'n addas i'r diben—fel dywedais i, economi ymwelwyr ffyniannus a chynaliadwy sy'n cael ei gynnal mewn cymunedau ffyniannus a chynaliadwy.

4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog Gwasanaethau Cymdeithasol: Cynnig Gofal Plant Cymru
4. Statement by the Deputy Minister for Social Services: Childcare Offer for Wales

Eitem 4 y prynhawn yma yw datganiad gan y Dirprwy Weinidog Gwasanaethau Cymdeithasol, cynnig gofal plant Cymru, a galwaf ar y Dirprwy Weinidog, Julie Morgan.

Item 4 this afternoon is a statement by the Deputy Minister for Social Services, childcare offer for Wales, and I call on the Deputy Minister, Julie Morgan.

Diolch, and thank you very much for the opportunity to update Members about the childcare offer for Wales, including the expansion to parents in education and training. Affordable, available and accessible childcare helps parents to work, supporting our drive to increase economic growth, tackle poverty and reduce inequalities. That's why we are committed to funding childcare for more families where parents are in education and training or on the edge of work.

In September, we expanded the childcare offer for Wales to include parents already enrolled or planning to enrol in higher and further education courses of at least 10 weeks in length. This reflects the value we place on supporting people who are seeking to improve their employment prospects by gaining qualifications, retraining or changing career path. It also means we can support healthcare students, who are not always eligible for childcare support under existing schemes.

The expansion is already showing its potential. In one local authority, a family got in touch to express their thanks for the '10 out of 10 service', the mum being supported while she studies for a Bachelor of nursing degree. In the first term since the expansion, we've been made aware of 168 families now benefiting from the childcare offer, with more expected over the next few weeks as the applications for the January intake are received. Supporting parents in education and training with childcare costs means that more families, and especially women, will be able to benefit from improved employment prospects.

Dirprwy Lywydd, alongside this expansion of the childcare offer, we've also been scoping the support that is available through our higher and further education support programmes and our employability programmes, such as Communities for Work, Parents, Childcare and Employment and ReAct. This cross-portfolio work will identify the most appropriate way to provide additional support for parents, particularly those in adult learning, work-based learning, community learning, those undertaking English for speakers of other languages courses and those on short-term courses. It will make sure that we can provide maximum support to parents.

The latest independent evaluation findings, which were published earlier this year, once again showed our childcare offer has been supporting parental employment. As of June 2022, there were more than 18,000 children accessing childcare funded by the childcare offer. We expect this number will increase as more parents consider the options available to them in this cost-of-living crisis.

Almost one in 10 parents accessing the childcare offer said they wouldn't be in work if it wasn’t for the offer. A further 6 per cent said they would be working in a job with lower pay if the offer had not been available to them. For those families, the childcare offer is making a significant difference to their lives. But the childcare offer doesn’t just play a vital role in these families’ lives, it also supports many childcare providers as well. And to ensure it continues to support childcare providers, we've agreed a rate increase to £5 per hour following a review, and this represents an increase of 11 per cent.  

The amount childcare providers can charge parents for food under the offer has also increased, from £7.50 to £9 per day. This reflects the significant rise in both food prices and utilities, but it is a careful balance between what is affordable for the provider and, of course, what is affordable for the family to pay.

To help improve the process of delivering the childcare offer for providers, as well as making it easier than ever for parents to apply, we've recently launched our new all-Wales digital service. I wrote to Members last month, ahead of the launch, about this. Last week, I visited the Darling Buds Nursery in Cardiff, just over the road there, to hear directly about what the new digital service means for them and their parents.

The new digital service will make accessing the childcare offer even easier and provide a more consistent experience across Wales. It'll simplify the processes childcare providers have to follow to claim payments and will streamline the data-collection process for all, to further refine our understanding of take-up. The new service will be available online, with a range of offline support options available to users. As the service is available on any device connected to the internet, people will be able to access the service through free-to-access devices in public libraries, bearing in mind the pressures on people's budgets.

The new service has been designed with the Welsh language standards and security needs as top priorities. It'll be fully live from January 2023 and will completely replace the current systems by September 2023.

So, I'd like to ask the Senedd to join me in welcoming this expansion and the new national digital service, which is supporting those parents who have chosen to pursue their career goals through higher and further education. And of course, we are continuing to extend provision for two-year-olds via Flying Start as part of our co-operation agreement with Plaid Cymru. Diolch.

Diolch yn fawr iawn i chi am y cyfle i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i Aelodau am gynnig gofal plant Cymru, gan gynnwys ei estyniad at rieni mewn addysg a hyfforddiant. Mae gofal plant fforddiadwy, sydd ar gael ac yn hygyrch yn helpu rhieni i weithio, gan gefnogi ein hymgyrch ni i gynyddu twf economaidd, a mynd i'r afael â thlodi, a lleihau anghydraddoldebau. Dyna pam rydym ni wedi ymrwymo i ariannu gofal plant ar gyfer mwy o deuluoedd lle mae rhieni mewn addysg a hyfforddiant neu'n agos at fod yn gweithio.

Ym mis Medi, fe wnaethom ni ehangu cynnig gofal plant Cymru i gynnwys rhieni sydd eisoes wedi cofrestru neu sy'n bwriadu cofrestru mewn cyrsiau addysg uwch ac addysg bellach sy'n para am 10 wythnos o leiaf. Mae hyn yn adlewyrchu'r gwerth yr ydym ni'n ei roi ar gefnogi pobl sy'n ceisio gwella eu rhagolygon gwaith nhw trwy ennill cymwysterau, ailhyfforddi neu newid llwybr eu gyrfa. Mae hyn yn golygu y gallwn gefnogi myfyrwyr gofal iechyd hefyd, nad ydyn nhw'n gymwys bob amser i gael cymorth gofal plant yn ôl y cynlluniau presennol.

Mae'r ehangu hwn yn dangos ei bosibiliadau eisoes. Mewn un awdurdod lleol, fe gysylltodd teulu i fynegi eu diolch nhw am y 'gwasanaeth sy'n haeddu 10 allan o 10', mae'r fam honno'n cael ei chefnogi wrth astudio am radd Baglor mewn nyrsio. Yn y tymor cyntaf ers yr ehangu, rydym ni wedi cael gwybod am 168 o deuluoedd erbyn hyn sy'n elwa ar y cynnig gofal plant, gan ddisgwyl mwy dros yr wythnosau nesaf wrth i'r ceisiadau ar gyfer mis Ionawr ddod i law. Mae cefnogi rhieni mewn addysg a hyfforddiant gyda chostau gofal plant yn golygu y bydd mwy o deuluoedd, a menywod yn enwedig, yn gallu elwa ar well rhagolygon o ran gwaith.

Dirprwy Lywydd, ochr yn ochr â'r ehangiad hwn o'r cynnig gofal plant, rydym ni hefyd wedi bod yn cwmpasu'r gefnogaeth sydd ar gael trwy ein rhaglenni cymorth addysg uwch ac addysg bellach, a'n rhaglenni cyflogadwyedd, fel Cymunedau am Waith, Rhieni, Gofal Plant a Chyflogaeth a ReAct. Bydd y gwaith traws-bortffolio hwn yn nodi'r ffordd fwyaf addas o ddarparu cefnogaeth ychwanegol i rieni, yn enwedig y rhai mewn addysg oedolion, addysg yn y gwaith, addysg gymunedol, y rhai sy'n dilyn cyrsiau Saesneg ar gyfer siaradwyr ieithoedd eraill a'r rhai sydd ar gyrsiau tymor byr. Bydd yn gwneud yn siŵr ein bod yn gallu darparu'r gefnogaeth orau i rieni.

Unwaith eto, roedd y canfyddiadau gwerthuso annibynnol diweddaraf, a gyhoeddwyd yn gynharach eleni, yn dangos bod ein cynnig gofal plant ni wedi cefnogi cyflogaeth rhieni. Ym mis Mehefin 2022, roedd dros 18,000 o blant yn derbyn gofal plant a ariannwyd gan y cynnig gofal plant. Rydym ni'n disgwyl y bydd y nifer hwn yn cynyddu wrth i fwy o rieni ystyried y dewisiadau sydd ar gael iddyn nhw yn yr argyfwng costau byw hwn.

Roedd bron i un ym mhob 10 rhiant sy'n manteisio ar y cynnig gofal plant yn dweud na fydden nhw yn y gwaith oni bai am y cynnig. Roedd 6 y cant arall yn dweud bydden nhw'n gweithio mewn swydd gyda chyflogau is pe na fyddai'r cynnig wedi bod ar gael iddyn nhw. I'r teuluoedd hynny, mae'r cynnig gofal plant yn gwneud gwahaniaeth sylweddol i'w bywydau nhw. Ond nid yn unig fod y cynnig gofal plant â rhan hanfodol ym mywydau'r teuluoedd hyn, mae'n cefnogi llawer o ddarparwyr gofal plant yn ogystal â hynny. Ac er mwyn sicrhau ei fod yn parhau i gefnogi darparwyr gofal plant, rydym ni wedi cytuno ar gynnydd yn y gyfradd i £5 yr awr yn dilyn adolygiad, ac mae hynny'n golygu cynnydd o 11 y cant.

Mae'r swm y gall darparwyr gofal plant godi ar rieni am fwyd o dan y cynnig hefyd wedi cynyddu, o £7.50 i £9 y dydd. Mae hyn yn adlewyrchu'r cynnydd sylweddol ym mhrisiau bwyd a chyfleustodau, ond mae'n golygu cydbwysedd gofalus rhwng yr hyn sy'n fforddiadwy i'r darparwr ac, wrth gwrs, yr hyn sy'n fforddiadwy i'r teulu.

Ar gyfer helpu i wella'r broses o gyflwyno'r cynnig gofal plant i ddarparwyr, yn ogystal â'i gwneud hi'n haws nag erioed i rieni wneud cais, fe wnaethom ni lansio ein gwasanaeth digidol newydd ni'n ddiweddar i Gymru gyfan. Fe ysgrifennais i at Aelodau fis diwethaf, cyn y lansiad, ynglŷn â hynny. Wythnos diwethaf, fe ymwelais i â meithrinfa Darling Buds yng Nghaerdydd, ychydig dros y ffordd fan acw, i glywed yn uniongyrchol am yr hyn y mae'r gwasanaeth digidol newydd yn ei olygu iddyn nhw a'r rhieni sy'n ei ddefnyddio.

Fe fydd y gwasanaeth digidol newydd yn golygu ei bod hi'n haws eto i fanteisio ar y cynnig gofal plant ac yn rhoi profiad sy'n fwy cyson ledled Cymru. Fe fydd yn symleiddio'r prosesau y mae'n rhaid i ddarparwyr gofal plant eu dilyn i hawlio taliadau ac fe fydd yn symleiddio'r broses o gasglu data ar gyfer pawb, i fireinio ein dealltwriaeth ni o'r niferoedd sy'n defnyddio'r gwasanaeth. Fe fydd y gwasanaeth newydd ar gael ar-lein, gydag ystod o ddewisiadau cymorth all-lein ar gael i ddefnyddwyr. Gan fod y gwasanaeth ar gael ar unrhyw ddyfais sy'n gysylltiedig â'r rhyngrwyd, bydd pobl yn gallu defnyddio'r gwasanaeth yn rhad ac am ddim gan ddefnyddio eu dyfeisiau nhw mewn llyfrgelloedd cyhoeddus, gan gofio'r pwysau sydd ar gyllidebau pobl.

Dyluniwyd y gwasanaeth newydd gyda'r safonau'r Gymraeg ac anghenion diogelwch yn brif flaenoriaethau. Fe fydd yn gwbl fyw o fis Ionawr 2023 ymlaen ac fe fydd yn disodli'r systemau cyfredol yn llwyr erbyn mis Medi 2023. 

Felly, fe garwn i ofyn i'r Senedd ymuno â mi i groesawu'r ehangu hwn a'r gwasanaeth digidol cenedlaethol newydd, sy'n cefnogi'r rhieni hynny sydd wedi dewis ceisio addysg uwch ac addysg bellach ar gyfer gwella eu hamcanion nhw o ran gyrfaoedd. Ac wrth gwrs, rydym ni'n parhau i ehangu'r ddarpariaeth i blant dwyflwydd oed drwy Dechrau'n Deg fel rhan o'n cytundeb cydweithredu ni â Phlaid Cymru. Diolch.

15:20

Thank you very much for your statement this afternoon, Deputy Minister. It's concerning that the Welsh Government has been so quick to work on a Wales-wide digital childcare service when the NHS has been waiting over 10 years for systems to be updated, and fax machines are still being used throughout the estate. And although it's the 100-year anniversary of Labour's dominance in Wales today, and your party is celebrating tonight, I believe, I'm sure the people of Wales would celebrate a Labour Party and Welsh Government that is able to move beyond the twentieth century and have some twenty-first century thinking when it comes to technology, Deputy Minister. And although the Welsh Conservatives fully support extending childcare provision across Wales, it's clear that the digital service launched by the Government may leave those who need the support the most not being able to access it, and poses a serious risk of leaving people unable to access childcare that they so desperately need. 

The digital age has allowed millions to have unlimited access to the internet, but this is not universal, and many are still without smartphones, computers, or tablets, for that matter. These are often the elderly and the poorest, and I worry that the potential lack of technology access will leave many people unable to access this service. And cost-of-living pressures have made many people in places such as Rhyl in my constituency, and others across Wales, struggling, and adding demands to buy new technology is not going to help ease pressures, when unlimited mobile data and tablets are a luxury to some. Equally, even well-off and rural families across Wales are often faced with the burden of a lack of internet access, 5G and broadband, which can also leave them unable to access this service. This shows that there are larger issues that the Government have to address before introducing a one-size-fits-all plan that gives the Welsh Government even more control over our local authorities.  

Although the plan is well intentioned, the Government's idea of the plan ensuring that parents and childcare providers across Wales have the same experience no matter which local authority they live in is not the case, and the Government has neglected to consider how a Wales-wide service does not consider these issues. Therefore, will the Deputy Minister explain how this plan will be extended across all of Wales's 22 local authorities? How much thought has been put into the geographical and economic divides many of these authorities face, and is a one-size-fits-all approach appropriate in the childcare sector? Thank you very much.

Diolch yn fawr i chi am eich datganiad y prynhawn yma, Dirprwy Weinidog. Testun pryder yw bod Llywodraeth Cymru wedi bod mor gyflym i weithio ar wasanaeth gofal plant digidol ledled Cymru pan fo'r GIG wedi bod yn aros dros 10 mlynedd am ddiweddaru systemau, a bod peiriannau ffacs yn parhau i gael eu defnyddio drwy'r gyfundrefn gyfan. Ac er ei bod hi'n ganmlwyddiant goruchafiaeth Llafur yng Nghymru heddiw, ac mae eich plaid chi'n dathlu hynny heno, rwy'n credu, rwy'n siŵr y byddai pobl Cymru yn dathlu Plaid Lafur a Llywodraeth Cymru sy'n gallu symud o'r ugeinfed ganrif a bod ag ystyriaethau o'r unfed ganrif ar hugain o ran technoleg, Dirprwy Weinidog. Ac er bod y Ceidwadwyr Cymreig yn llwyr gefnogi ymestyn y ddarpariaeth o ofal plant ledled Cymru, mae hi'n amlwg y gallai'r gwasanaeth digidol y gwnaeth y Llywodraeth ei lansio olygu y gallai'r rhai sydd â'r angen mwyaf am y gefnogaeth fethu â chael gafael arni, ac mae hynny'n achosi risg ddifrifol o adael pobl yn methu manteisio ar ofal plant y mae arnyn nhw gymaint o angen amdano.

Mae'r oes ddigidol wedi galluogi miliynau i ddefnyddio'r rhyngrwyd yn ddilyffethair, ond nid yw hyn yn wir i bawb, ac mae llawer yn parhau i fod heb ffonau clyfar, cyfrifiaduron, na llechi, o ran hynny. Yn aml yr henoed a'r tlotaf yw'r rhain, ac rwy'n poeni y bydd llawer o bobl yn methu â manteisio ar y gwasanaeth hwn oherwydd eu bod yn methu â chael gafael ar y dechnoleg. Ac mae pwysau costau byw yn golygu bod llawer o bobl mewn mannau fel Rhyl yn fy etholaeth i, a mannau eraill ledled Cymru, yn ei chael hi'n anodd, ac nid yw gwneud i bobl brynu technoleg newydd am helpu i leddfu'r pwysau ariannol arnyn nhw, pan fo data diderfyn a llechi yn rhy ddrud i rai. Yn yr un modd, mae hyd yn oed teuluoedd cefnog a theuluoedd cefn gwlad Cymru yn wynebu'r baich o fod heb gysylltiad â'r we, 5G a band eang, ac yn methu â defnyddio'r gwasanaeth hwn ychwaith. Mae hyn yn dangos y ceir materion ehangach y mae'n rhaid i'r Llywodraeth fynd i'r afael â nhw cyn cyflwyno cynllun un ateb sy'n addas i bawb ac sy'n rhoi mwy fyth o reolaeth i Lywodraeth Cymru dros ein hawdurdodau lleol ni.

Er bod i'r cynllun ei fwriadau da, nid yw syniad y Llywodraeth o gynllun sy'n sicrhau bod rhieni a darparwyr gofal plant ledled Cymru yn cael yr un profiad ym mha awdurdod lleol bynnag y maen nhw'n byw ynddo yn cael ei wireddu, ac mae'r Llywodraeth wedi bod yn esgeulus o ran ystyried pam nad yw gwasanaeth ledled Cymru yn ystyried y materion hyn. Felly, a wnaiff y Dirprwy Weinidog egluro sut y bydd y cynllun hwn yn cael ei ymestyn ar draws pob un o'r 22 o awdurdodau lleol yng Nghymru? Faint o ystyriaeth a roddwyd i'r gwahaniaethau daearyddol ac economaidd y mae llawer o'r awdurdodau hyn yn eu hwynebu, ac a yw dull un ateb sy'n addas i bawb yn briodol yn y sector gofal plant? Diolch yn fawr iawn i chi.

15:25

Thank you very much. I'm a bit bemused how Gareth Davies can say, 'Why aren't we advancing technology?', when, in fact, that's what I'm actually announcing today. We are announcing a digital solution for the childcare sector. I really think that he's seizing on things to try to criticise what is a very positive move forward. I'm pleased that he's noted that it's 100 years of Llafur today, and that we will be—. We will be celebrating tonight, and one of the things we will be celebrating will be the big input that this Government has put into childcare and recognising the needs for parents and children. And I think that Labour's success in Wales reflects the fact that we have looked at what people need and have tried to fulfil those needs.

I think he, obviously, makes an important point about those not able to access technology, and that has been taken very carefully into account, and there are means for people to get help if they're not able to access technology. For example, they're able to have a dedicated helpline, a phone line, and also in-person help as well, and that has been taken on board.

This service was delivered, actually, not through 22 local authorities, but through 10 different local authorities who acted on behalf of other local authorities. This will make it much simpler, much easier, for the providers and for the parents, in terms of being able to access the services. And it's interesting that, in our communications with the parents, we've actually found that there were very few who are not digitally connected. This is, obviously, a younger group of the population on the whole, but, nevertheless, I would accept that there will be some who won't be, and we have put measures in to try and address that. I think, in fact, there were more amongst the providers who may not have been digitally connected, and so effort is being put into that. 

The first week has shown that between 2,500 and 3,000 parents are already starting to apply to start using the childcare offer in January. In the first week, we had 2,000 parents actually in the process of registering, and we have already approved 400 of them. I tried the technology when I visited Darling Buds, and it was very easy and simple to do. The majority of providers are registered with the service to provide the offer. I think that Gareth Davies is bringing up other issues to try to diminish the success of what we're doing. Thank you.

Diolch yn fawr iawn chi. Mae hi'n peri tipyn o benbleth i mi sut y gall Gareth Davies ddweud, 'Pam nad ydym ni'n hyrwyddo technoleg?', a minnau'n ei gyhoeddi heddiw mewn gwirionedd. Rydym ni'n cyhoeddi datrysiad digidol i'r sector gofal plant. Rwyf i wir o'r farn ei fod yn ceisio cydio mewn pethau ar gyfer beirniadu'r hyn sy'n gam cadarnhaol iawn ymlaen. Rwy'n falch ei fod wedi nodi 100 mlynedd o Lafur heddiw, ac y byddwn ni—. Fe fyddwn ni'n dathlu heno, ac un o'r pethau y byddwn ni'n ei ddathlu fydd y mewnbwn mawr a roddodd y Llywodraeth hon ym maes gofal plant a chydnabod anghenion rhieni a phlant. Ac rwy'n credu bod llwyddiant Llafur yng Nghymru yn adlewyrchu'r ffaith ein bod ni wedi rhoi ystyriaeth i'r hyn y mae pobl ei angen ac wedi ceisio cwrdd â'r anghenion hynny.

Rwy'n credu ei fod ef, yn amlwg, yn gwneud pwynt pwysig am y rhai nad ydyn nhw'n gallu gwneud defnydd o'r dechnoleg, ac fe roddwyd ystyriaeth fanwl iawn i hynny, ac mae modd i bobl gael gymorth os nad oes ganddyn nhw fodd i gael gafael ar y dechnoleg. Er enghraifft, maen nhw'n gallu cael llinell gymorth bwrpasol, llinell ffôn, a chymorth wyneb yn wyneb hefyd, ac mae hynny wedi cael ei ystyried.

Cafodd y gwasanaeth hwn, mewn gwirionedd, ei ddarparu nid trwy gyfrwng 22 awdurdod lleol, ond trwy 10 gwahanol awdurdod lleol a oedd yn gweithio ar ran awdurdodau lleol eraill. Fe fydd hyn yn ei gwneud hi'n llawer symlach, yn llawer haws, i'r darparwyr a'r rhieni, o ran gallu manteisio ar y gwasanaethau. Ac mae hi'n ddiddorol, yn ein cyfathrebiadau ni â'r rhieni, ein bod ni mewn gwirionedd wedi canfod mai ychydig iawn sydd heb unrhyw gysylltiad digidol. Y grŵp iau, yn amlwg, yn y boblogaeth yw hwn ar y cyfan, ond, er hynny, fe fyddwn i'n derbyn bod rhai nad oes ganddyn nhw gysylltiad, ac rydym ni wedi cynnwys mesurau i geisio mynd i'r afael â hynny. Mewn gwirionedd, rwy'n credu bod mwy ymhlith y darparwyr oedd heb gysylltiad digidol efallai, ac felly mae ymdrech yn cael ei gwneud yn hynny o beth.

Mae'r wythnos gyntaf wedi dangos bod rhwng 2,500 a 3,000 o rieni eisoes wedi dechrau gwneud cais i ddechrau defnyddio'r cynnig gofal plant ym mis Ionawr. Yn yr wythnos gyntaf, roedd gennym ni 2,000 o rieni yn y broses gofrestru mewn gwirionedd, ac rydym ni eisoes wedi cymeradwyo 400 ohonyn nhw. Fe wnes i roi cynnig ar y dechnoleg pan ymwelais i â Darling Buds, ac roedd ei ddefnyddio yn hawdd iawn ac yn syml. Mae mwyafrif y darparwyr wedi cofrestru gyda'r gwasanaeth i estyn y cynnig. Rwy'n credu bod Gareth Davies yn codi materion eraill i geisio bychanu llwyddiant yr hyn yr ydym ni'n ei wneud. Diolch i chi.

15:30

Diolch, Dirprwy Weinidog. Mae gofal plant yn elfen bwysig o’r cytundeb cydweithio, a dwi’n falch iawn o groesawu’r datganiad heddiw. Mae’r ffeithiau rydych chi wedi cyfeirio atynt yn dangos pam bod hyn mor bwysig, a’r effaith y mae ehangu yn ei chael yn barod. Dwi’n gwybod am waith achos, cyn hyn, am bobl a fyddai wedi elwa’n fawr ar yr hyn rydych chi wedi bod yn ei rannu gyda ni, ac sydd wedi gorfod rhoi’r gorau i raddau Meistr oherwydd nad oedd y cymorth hwn ar gael iddynt. Felly, mae o yn gam pwysig iawn ymlaen ac yn rhywbeth i’w groesawu, fel mae’r ystadegau yn ei ddangos.

Thank you, Deputy Minister. Childcare is an important element of the co-operation agreement, and I'm pleased to welcome this afternoon's statement. The facts that you have referred to demonstrate just why this is so important, and the impact that expansion is already having. I know of casework in the past involving people who would have benefited a great deal from what you have shared with us this afternoon, and who have had to give up Master's degrees because this support wasn't available to them. So, it is an important step forward, and it is something to be welcomed as the statistics show.

Universal free childcare has been recognised as the greatest of equalisers by the Organisation for Economic Co-operation and Development. While expanding access to free childcare directly benefits children in their formative years, it also—as you’ve acknowledged—has wider benefits in tackling poverty. As we know, it removes some of the barriers to help parents, particularly mothers, to return to work.

We know that a lack of childcare is one of the most frequently cited barriers to women’s employment, resulting in lower economic participation and curtailing women’s career options. In Wales, 86 per cent of single parents are mothers, and 63 per cent of mothers in two-parent households are solely or mainly responsible for childcare, compared with just 17 per cent of fathers. That is why this is crucial in terms of striving for a gender equal Wales. That’s why, as you referenced, free childcare from 12 months, starting with implementation for two-year-olds in this first term—that’s why it was a key pledge for Plaid Cymru in the Senedd 2021 election, and that’s why it features in the co-operation agreement between our two parties.

As we know, the sector faces a very difficult period. Through COVID, childcare providers stepped up to the national emergency and turned themselves into childcare hubs for our key workers, meaning that nurses, doctors and teachers could continue to work. The sector now needs as much help and support as possible, as we face the cost-of-living emergency, so that their essential services remain available.

Access to free childcare is also strongly limited by serious gaps in provision across Wales. The Family and Childcare Trust childcare survey in 2022 showed that childcare sufficiency has decreased since 2021 for all categories in Wales, except after-school care for 12 to 14-year-olds. Less than a third of local authorities, 29 per cent, have enough childcare for the 30 hours of free early education entitlement under the childcare offer. There are significant shortages for disabled children and parents working atypical hours, with no local authorities reporting that there is childcare under these in all areas of their authority.

But, as you have also recognised, there is a huge opportunity and need to ensure that childcare through the medium of Welsh is provided across Wales. Childcare sits within the wider area of early education and care, and it is through early years services and childcare settings that thousands of children and families all over Wales gain their first experiences of the Welsh language and Welsh-medium education.

I would like to ask specifically today, just to follow up on some of the points there—. I was pleased to see the Deputy Minister reference digital exclusion and acknowledge some of the challenges there, because we are seeing more and more people choosing not to renew broadband, for instance, in their homes, as part of cost-of-living measures. In some areas, and that includes areas that are only a few miles from Cardiff, it can mean that you have a lack of access to a strong signal to be able to access digital services. So, I think that there is something in that.

Obviously, the opening hours of things like public libraries aren’t always flexible, because, often, parents might look at these options in the evenings or at the weekends. Some libraries are open on a Saturday, but not all. So, I would ask: how are we able to ensure that digital exclusion won’t be a barrier for many people who are struggling at present? I think that there are many things to welcome here, but I do worry in terms of those who can use the technology—it's not a matter of not being able to use it—but can't access it because of the cost-of-living crisis currently.

Also, can the Deputy Minister advise what steps the Welsh Government is taking to address the serious gaps in childcare provision, including provisions for disabled children, and, as mentioned, parents working atypical hours, and I think the points raised by the Member previously in terms of people living in rural areas, where access or transport can be a barrier to accessing childcare? So, how do we ensure that everybody who needs it is able to access it, when and where they need it?

And finally, if I may ask, in terms of the national digital service, I note that there was an evaluation undertaken and trials, and you've referenced this in terms of positive feedback. Can you please inform us where this is available in the public domain, because I haven't been able to find it, so that we understand from the evaluation and feedback from the trials perhaps some of the challenges that need to be overcome? Thank you.

Cafodd gofal plant am ddim cyffredinol ei gydnabod fel y cyfartalwr mwyaf gan Y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd. Er bod ehangu mynediad at ofal plant rhad ac am ddim o fudd uniongyrchol i blant yn eu blynyddoedd ffurfiannol nhw, mae hefyd—fel gwnaethoch chi ei gydnabod—fuddion ehangach iddo wrth fynd i'r afael â thlodi. Fel y gwyddom ni, mae'n tynnu rhai o'r rhwystrau i helpu rhieni, mamau yn enwedig, i ddychwelyd i'r gwaith.

Fe wyddom ni fod prinder gofal plant yn un o'r rhwystrau sy'n cael eu mynegi amlaf o ran cyflogaeth menywod, gan arwain at gyfranogiad economaidd is a phrinhau dewisiadau menywod o ran gyrfa. Yng Nghymru, mamau yw 86 y cant o rieni sengl, a 63 y cant o famau mewn cartrefi dau riant sy'n gyfrifol ar eu pennau eu hunain neu'n bennaf am ofal plant, o gymharu â dim ond 17 y cant o dadau. Dyna pam mae hyn yn hollbwysig o ran ymdrechu dros Gymru gyfartal ar sail rhyw. Dyna pam, fel roeddech chi'n cyfeirio, mae gofal plant am ddim o 12 mis oed, gan ddechrau gyda gweithredu hynny ar gyfer plant dwyflwydd oed yn y tymor cyntaf hwn—dyna pam yr oedd hwn yn addewid allweddol i Blaid Cymru yn etholiad Senedd Cymru 2021, a dyna pam mae'n ymddangos yn y cytundeb cydweithredu rhwng ein dwy blaid ni.

Fel gwyddom ni, mae'r sector yn wynebu cyfnod anodd iawn. Drwy gydol COVID, daeth darparwyr gofal plant i'r adwy mewn argyfwng cenedlaethol gan eu gwneud eu hunain yn ganolfannau gofal plant i'n gweithwyr allweddol ni, a oedd yn golygu y gallai nyrsys, meddygon ac athrawon barhau i weithio. Mae angen cymaint o gymorth a chefnogaeth â phosibl ar y sector erbyn hyn, wrth i ni wynebu'r argyfwng costau byw, fel bod eu gwasanaethau hanfodol nhw'n parhau i fod ar gael.

Cyfyngwyd ar fynediad at ofal plant am ddim hefyd gan fylchau difrifol yn y ddarpariaeth ledled Cymru. Dangosodd arolwg gofal plant yn 2022 gan yr Ymddiriedolaeth Teulu a Gofal Plant fod digonolrwydd gofal plant wedi gostwng ers 2021 ar gyfer pob categori yng Nghymru, ac eithrio gofal ar ôl ysgol i bobl ifanc 12 i 14 oed. Llai na thraean o awdurdodau lleol, 29 y cant, sydd â gofal plant digonol ar gyfer y 30 awr o hawl i addysg gynnar am ddim o dan y cynnig gofal plant. Gwelir prinder sylweddol i blant anabl a rhieni sy'n gweithio oriau annodweddiadol, heb unrhyw awdurdod lleol yn mynegi bod gofal plant yn unol â'r rhain ar gael ym mhob ardal yn ei awdurdod.

Ond, fel gwnaethoch chi gydnabod hefyd, mae yma gyfle ac angen dirfawr i sicrhau darpariaeth o ofal plant drwy gyfrwng y Gymraeg ledled Cymru. Mae gofal plant yn rhan o'r maes addysg a gofal cynnar ehangach, a thrwy wasanaethau a lleoliadau gofal plant y blynyddoedd cynnar mae miloedd o blant a theuluoedd ledled Cymru yn cael eu profiadau cyntaf o'r Gymraeg ac addysg cyfrwng Cymraeg.

Fe hoffwn i ofyn yn benodol heddiw, dim ond i ymateb i rai o'r pwyntiau yna—. Roeddwn i'n falch o weld y Dirprwy Weinidog yn cyfeirio at allgáu digidol ac yn cydnabod rhai o'r heriau yn hynny, oherwydd rydym ni'n gweld niferoedd cynyddol o bobl yn dewis peidio ag adnewyddu band eang, er enghraifft, yn eu cartrefi nhw, yn rhan o reoli eu costau byw. Mewn rhai ardaloedd, ac mae hynny'n cynnwys ardaloedd ychydig filltiroedd yn unig o Gaerdydd, fe all hyn olygu bod ei bod hi'n anodd i chi gael cysylltiad sy'n ddigon cryf i allu defnyddio gwasanaethau digidol. Felly, rwy'n credu bod rhywbeth yn hynna.

Yn amlwg, nid yw oriau pethau fel llyfrgelloedd cyhoeddus yn hyblyg bob amser, oherwydd, yn aml, fe allai rhieni edrych ar y dewisiadau hyn gyda'r nos neu ar y penwythnosau. Mae rhai llyfrgelloedd ar agor ar ddydd Sadwrn, ond nid yw pob un. Felly, rwyf i am ofyn i chi: sut ydym ni am sicrhau na fydd allgáu digidol yn rhwystr i lawer o bobl sy'n ei chael hi'n anodd ar hyn o bryd? Rwy'n credu bod llawer o bethau i'w croesawu yma, ond rwy'n poeni o ran y rhai sy'n gallu defnyddio'r dechnoleg—nid mater o anallu o ran ei defnyddio yw hwn—ond y ffaith nad oes posibl ei defnyddio hi oherwydd yr argyfwng costau byw ar hyn o bryd.

Hefyd, a wnaiff y Dirprwy Weinidog ddweud pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i fynd i'r afael â'r bylchau difrifol yn y ddarpariaeth o ofal plant, gan gynnwys darpariaethau ar gyfer plant anabl, ac, fel cafodd ei grybwyll, ar gyfer rhieni sy'n gweithio oriau annodweddiadol, ac rwy'n credu y gall y pwyntiau a godwyd gan yr Aelod ynghynt o ran pobl sy'n byw mewn ardaloedd cefn gwlad, lle gall hygyrchedd neu drafnidiaeth fod yn rhwystr rhag cael gafael ar ofal plant? Felly, sut mae sicrhau y bydd pawb sydd ei angen yn gallu ei gael, yn y mannau ac ar yr adeg y maen nhw ei angen?

Ac yn olaf, os caf i ofyn, o ran y gwasanaeth digidol cenedlaethol, rwy'n nodi i werthusiad gael ei wneud a bod treialon wedi bod, ac rydych chi wedi cyfeirio at hyn o ran yr adborth adeiladol a gafwyd. A wnewch chi roi gwybod i ni ymhle mae hwn ar gael i'r cyhoedd, oherwydd nid wyf i wedi gallu dod o hyd iddo, er mwyn ni gael deall o'r gwerthusiad a'r adborth ar ôl y treialon beth efallai yw rhai o'r heriau y mae angen i ni eu goresgyn? Diolch i chi.

15:35

Thank you very much, Heledd, for your warm welcome for these steps forward. I was interested to hear about the experience of people who were in education and weren't able to access the childcare offer, because I've had the same experience in my own constituency work, and I think it will make a significant difference to people who need to access that. I'm also very pleased that Heledd mentioned the wider benefits of tackling poverty and how absolutely crucial providing free, accessible childcare is for progress. And obviously, we are only a step on the way—I absolutely acknowledge that, that there is a long way to go—but I'm very pleased to be working with the designated Member to ensure that we do spread childcare as far as possible.

So, there are shortages. I absolutely accept that there are shortages in the system and I'm very pleased that we've been able to give support for developing Welsh-medium education, because I think that's absolutely crucial. I think, if we can get that embedded in the early stages, when children first start to attend anywhere—the one and two-year-olds—then I think we will be really moving ahead in terms of the Welsh language. So, it's really great that we have got this opportunity and, of course, we're being helped by Cwlwm to take this forward.

On disabled children, I know the childcare offer does take account of the needs of children and families with disabilities. And I believe there is extra help, actually, put in financially for that reason.

The points that you've echoed in terms of some of the things that Gareth said, about digital exclusion, that has absolutely been recognised in these proposals. And as I said, it will be possible for people to be helped to do it in terms of telephones and face-to-face contact—that has been specifically included. And of course, this won't be something that people will have to be doing all the time. Hopefully, they'll get it all set up and it won't be necessary for the parents, in particular, to be using this the whole time, but it will be necessary for the providers to be using it constantly, because they'll be claiming for the money, so it's really important that the providers are able to access it easily.

There was an evaluation, and this was done—. There was a group who prepared for the bringing in of the digital service, and the group included parents, providers, and it was very co-produced, and I'll have to get to you where you can actually access that.

Diolch yn fawr i chi, Heledd, am eich croeso cynnes i'r camau hyn ymlaen. Roedd hi'n ddiddorol clywed am brofiad pobl a oedd mewn addysg nad oedden nhw'n gallu manteisio ar y cynnig gofal plant, oherwydd fe gefais innau'r un profiad yn fy ngwaith etholaethol fy hun, ac rwy'n credu y bydd hyn yn gwneud gwahaniaeth sylweddol i bobl sydd angen manteisio arno. Rwy'n falch iawn hefyd fod Heledd wedi sôn am fanteision ehangach mynd i'r afael â thlodi a pha mor gwbl hanfodol yw hi i ddarparu gofal plant sy'n hawdd ei gael ac yn rhad ac am ddim ar gyfer gwneud cynnydd yn hyn o beth. Ac yn amlwg, dim ond megis dechrau yw hyn i ni—rwy'n llwyr gydnabod hynny, mae ffordd faith eto—ond rwy'n falch iawn o fod yn gweithio gyda'r Aelod dynodedig i sicrhau ein bod ni'n ymestyn gofal plant cyn belled ag y bo modd gwneud hynny.

Felly, mae yna ddiffyg. Rwy'n derbyn yn llwyr fod diffygion yn y system ac rwy'n falch iawn ein bod ni wedi gallu rhoi cymorth i ddatblygu addysg Gymraeg, oherwydd rwy'n credu bod hynny'n gwbl hanfodol. Rwy'n credu, os gallwn ni sicrhau bod honno'n rhan annatod o'r camau cynnar, pan fo plant yn dechrau mynychu unrhyw safle am y tro cyntaf—plant blwydd a dwyflwydd oed—yna rwy'n credu y byddwn ni'n symud ymlaen mewn gwirionedd o ran y Gymraeg. Felly, peth gwirioneddol wych yw ein bod ni wedi cael y cyfle yma, ac wrth gwrs, rydym ni'n cael help gan Cwlwm i fwrw ymlaen â hyn.

O ran plant anabl, rwy'n gwybod bod y cynnig gofal plant yn ystyried anghenion plant a theuluoedd sydd ag anableddau. Ac rwy'n credu bod help ariannol ychwanegol, mewn gwirionedd, wedi cael ei roi am y rheswm hwnnw.

Y pwyntiau y gwnaethoch chi eu hategu ynglŷn â rhai o'r pethau a ddywedodd Gareth, am allgáu digidol, mae hwnnw wedi cael ei gydnabod yn llwyr yn y cynigion hyn. Ac fel dywedais i, fe fydd hi'n bosibl i bobl gael cymorth i wneud hyn gyda ffonau a chyswllt wyneb yn wyneb—mae hynny wedi ei gynnwys yn benodol. Ac wrth gwrs, ni fydd hyn yn rhywbeth y bydd yn rhaid i bobl ei wneud drwy'r amser. Rwy'n gobeithio y byddan nhw'n llwyddo i roi'r cyfan yn ei le ac ni fydd angen i'r rhieni, yn arbennig felly, ddefnyddio hyn drwy'r amser, ond fe fydd angen i'r darparwyr ei ddefnyddio trwy'r amser, oherwydd fe fyddan nhw'n gwneud hawliadau am yr arian, felly mae hi'n bwysig iawn bod y darparwyr yn gallu cael gafael arno yn rhwydd.

Roedd yna werthusiad, ac fe gafodd hwnnw ei wneud—. Roedd yna grŵp a oedd yn paratoi ar gyfer cyflwyno'r gwasanaeth digidol, ac roedd y grŵp yn cynnwys rhieni, darparwyr, ac roedd yn cael ei gyd-gynhyrchu i raddau helaeth iawn, ac fe fydd yn rhaid i mi ddweud wrthych chi eto lle mae hyn ar gael mewn gwirionedd.

Thank you very much for your report. I think one of the important things that you highlighted is that almost one in 10 parents accessing the childcare offer said that they wouldn't be able to work if it wasn't for the offer. And that's absolutely correct, because childcare is just far too expensive compared with the wages that most people can command. This is very much a work in progress for all of us, but I fully acknowledge the dedication and the passion that you put into this task, and we have to keep going.

One of the things I'd like to ask, which I wondered if you'd discuss with your colleagues, is that in the NHS the biggest challenge that they have is filling vacancies. One of the reasons that they can't fill the vacancies is because of the lack of childcare. Nurses, in particular, would struggle to work if they didn't have childcare. I just wondered if there's any consideration by the Government of thinking of offering free childcare to anybody who's working in the national health service.

Secondly, I just want to highlight the issue of accessibility. I agree with Gareth on some things, on the importance of ensuring that information is available in person as well as digitally, but it has to be accurate information. I was recalling the recommendation that the Equality and Social Justice Committee made around this issue earlier this year on the need to develop a one-stop-shop information service, so that parents could search whatever is available, depending on where they live. You referred us to the family information service, and for Cardiff that's provided by Cardiff Family Advice and Support—

Diolch yn fawr am eich adroddiad chi. Rwy'n credu mai un o'r pethau pwysig y gwnaethoch chi dynnu sylw ato yw bod bron i un o bob 10 rhiant sy'n manteisio ar y cynnig gofal plant wedi dweud na fydden nhw'n gallu gweithio oni bai am y cynnig. Ac mae hynny'n hollol iawn, oherwydd mae gofal plant yn llawer rhy ddrud o'i gymharu â'r cyflogau y mae'r rhan fwyaf o bobl yn eu hennill. Gwaith sy'n mynd rhagddo yw hwn i bob un ohonom, ond rwy'n llwyr gydnabod eich ymroddiad a'ch angerdd chi wrth ymroi i'r dasg hon, ac mae'n rhaid i ni ddal ati.

Un o'r pethau yr hoffwn ei ofyn, a tybed a wnaethoch chi drafod hyn gyda'ch cyd-Aelodau, yw mai'r her fwyaf sydd ganddyn nhw yn y GIG yw llenwi swyddi gwag. Un o'r rhesymau pam nad ydyn nhw'n gallu llenwi'r swyddi gwag yw oherwydd diffyg gofal plant. Fe fyddai nyrsys, yn arbennig felly, yn ei chael hi'n anodd gweithio pe na fyddai gofal plant ar gael iddyn nhw. Tybed a yw'r Llywodraeth yn rhoi unrhyw ystyriaeth i gynnig gofal plant rhad ac am ddim i unrhyw un sy'n gweithio yn y gwasanaeth iechyd gwladol.

Yn ail, fe hoffwn i dynnu sylw at fater hygyrchedd. Rwy'n cytuno â Gareth ynglŷn â rhai pethau, ynglŷn â phwysigrwydd sicrhau bod gwybodaeth ar gael wyneb yn wyneb yn ogystal ag yn ddigidol, ond mae'n rhaid iddi fod yn wybodaeth gywir. Roeddwn i'n meddwl am yr argymhelliad a wnaeth y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol yn gynharach eleni ynglŷn â'r mater hwn o ran yr angen i ddatblygu gwasanaeth gwybodaeth mewn un man, fel y gallai rhieni ymchwilio i beth bynnag sydd ar gael, yn dibynnu ar ble maen nhw'n byw. Fe wnaethoch ein cyfeirio ni at y gwasanaethau gwybodaeth i deuluoedd, ac yng Nghaerdydd darperir hwnnw gan Gyngor a Chymorth i Deuluoedd Caerdydd—

15:40

So, I tried searching for care for two-year-olds from the place where I used to live in Llanedeyrn. Nothing came up within a mile. I then searched for support for childcare for a Llanedeyrn post code that's in the Flying Start area, and once again I was disturbed that nothing flashed up within a mile. That is not accurate. And, if it's not accurate, then it's extremely difficult for people who may not be in the Flying Start area, who therefore won't get that additional support from health visitors, to know where to go, particularly if it's their first child and they don't have those networks.

Felly, ceisiais chwilio am ofal i blant dwy flwydd oed o'r lle yr oeddwn i'n arfer byw yn Llanedeyrn. Doedd dim byd yn ymddangos o fewn milltir. Yna, chwiliais am gymorth gofal plant ar gyfer cod post yn Llanedeyrn sydd yn ardal Dechrau'n Deg, ac unwaith eto cefais fy synnu na wnaeth unrhyw beth ymddangos o fewn milltir. Dydy hynny ddim yn gywir. Ac, os nad yw'n gywir, yna mae'n anodd iawn i bobl nad ydynt efallai yn yr ardal Dechrau'n Deg, na fyddant felly'n cael y gefnogaeth ychwanegol honno gan ymwelwyr iechyd, i wybod ble i fynd, yn enwedig os mai dyma eu plentyn cyntaf nhw ac nad oes ganddyn nhw'r rhwydweithiau hynny.

Jenny, you do need to conclude, please.

Jenny, mae angen i chi ddod i ben, os gwelwch yn dda.

You are, but you're also well over the time limit, as you know.

Ydych, ond rydych chi hefyd ymhell dros y terfyn amser, fel y gwyddoch chi.

Thanks very much, Jenny, for those very important points. I think all the evaluation has shown that the childcare offer has really helped parents to get back to work, and it is parents who generally are on average or low earnings, because they would not have been able to afford the cost of childcare if they had to pay out of their own pockets. So, I think it has been very successful in reaching the people that we intended it to reach. The childcare offer is offered to everybody who fulfills the criteria of working the number of hours. So, there hasn't been any special provision for the NHS, but the extension to education and training that is now happening does mean that student healthcare workers will be able to access it, which they weren't able to do before. So, I think that is bound to help the problem in the health service. Then, you also raised the issue about the digital stuff, and obviously I think the same response, that we are providing help personally on the telephone to people who do have problems about digital access. The last point, the family information service, that is supposed to hold all the information, so I think it is something that should be followed up about why that wasn't there, and that's something I can do with my colleagues. Thank you.

Diolch yn fawr, Jenny, am y pwyntiau pwysig iawn hynny. Rwy'n credu bod yr holl werthuso wedi dangos bod y cynnig gofal plant wedi bod o gymorth mawr i rieni i fynd yn ôl i'r gwaith, a'r rhieni hynny yw'r rhieni sydd yn gyffredinol ar enillion cyfartalog neu enillion isel, oherwydd na fydden nhw wedi gallu fforddio cost gofal plant pe bai'n rhaid iddyn nhw dalu o'u pocedi eu hunain. Felly, rwy'n credu y bu'n llwyddiannus iawn yn cyrraedd y bobl yr oeddem ni wedi bwriadu iddo eu cyrraedd. Mae'r cynnig gofal plant yn cael ei gynnig i bawb sy'n bodloni'r meini prawf o weithio nifer yr oriau. Felly, does dim darpariaeth arbennig wedi bod i'r GIG, ond mae'r estyniad i addysg a hyfforddiant sy'n digwydd nawr yn golygu y bydd gweithwyr gofal iechyd sy'n fyfyrwyr yn gallu manteisio arno, rhywbeth nad oedden nhw'n gallu ei wneud o'r blaen. Felly, rwy'n credu bod hynny'n siŵr o helpu'r broblem yn y gwasanaeth iechyd. Yna, fe wnaethoch chi hefyd godi'r mater am y stwff digidol, ac yn amlwg rwy'n meddwl yr un ymateb, ein bod ni'n darparu help yn bersonol ar y ffôn i bobl sy'n cael problemau gyda mynediad digidol. Y pwynt olaf, y gwasanaeth gwybodaeth i'r teulu, sydd i fod i ddal yr holl wybodaeth, felly rwy'n meddwl ei fod yn rhywbeth y dylid gwneud gwaith dilynol arno o ran pam nad oedd hynny yno, ac mae hynny'n rhywbeth y gallaf i ei wneud gyda fy nghydweithwyr. Diolch.

5. Datganiad gan Weinidog yr Economi: Ymgysylltu o ran Cwpan y Byd Qatar
5. Statement by the Minister for Economy: Qatar World Cup Engagement

Eitem 5 sydd nesaf, datganiad gan Weinidog yr Economi ar ymgysylltu o ran cwpan y byd Qatar.

 Item 5 is next, a statement by the Minister for Economy on Qatar world cup engagement.

Thank you, Dirprwy Lywydd. On 27 September, I delivered a statement outlining our planned activities to promote Wales during the FIFA men's world cup in Qatar. With the tournament now just days away, I am pleased to present a further statement setting out the latest on our approach. As discussed previously, we have four key objectives for this world cup. These are: to promote Wales; to project our values; to ensure the safety of Welsh citizens; and, to secure a positive legacy from our participation.

At this world cup, when people see Wales, they will see our values. The Welsh Government believes in fair work, women’s rights, human rights, and that all of us should be free to live as our true authentic selves. Our values form a defining element of the nation that we are proud to promote.  Our vibrancy, diversity and spirit are inextricably linked to campaigns for the advancement of hard-won rights at home and abroad. For many, the unique Welsh contribution is synonymous with collectivism and solidarity, and these principles will fuel our presence at the world cup. 

Diolch, Dirprwy Lywydd. Ar 27 Medi, fe wnes i gyflwyno datganiad yn amlinellu ein gweithgareddau arfaethedig i hyrwyddo Cymru yn ystod Cwpan y Byd FIFA i ddynion yn Qatar. Gyda'r twrnamaint bellach ychydig ddyddiau i ffwrdd, rwy'n falch o gyflwyno datganiad arall yn nodi'r diweddaraf am ein dull o weithredu. Fel y trafodwyd o'r blaen, mae gennym ni bedwar amcan allweddol ar gyfer y cwpan y byd hwn, sef: hyrwyddo Cymru; cyflwyno ein gwerthoedd; sicrhau diogelwch dinasyddion Cymru; a, sicrhau gwaddol cadarnhaol o'n cyfranogiad.

Yng nghwpan y byd, pan fydd pobl yn gweld Cymru, fe fyddan nhw'n gweld ein gwerthoedd. Mae Llywodraeth Cymru'n credu mewn gwaith teg, hawliau menywod, hawliau dynol, ac y dylai pob un ohonom ni fod yn rhydd i fyw fel ni go iawn. Mae ein gwerthoedd yn ffurfio elfen ddiffiniol o'r genedl yr ydym ni'n falch o'i hyrwyddo. Mae ein bywiogrwydd, amrywiaeth ac ysbryd yn cael eu cysylltu'n annatod ag ymgyrchoedd anodd i hyrwyddo hawliau gartref a thramor. I lawer, mae'r cyfraniad Cymreig unigryw yn gyfystyr â chyfunoliaeth ac undod, a bydd yr egwyddorion hyn yn tanio ein presenoldeb yng nghwpan y byd. 

Along with other progressive nations with teams in this tournament we have raised serious concerns about workers’ rights and LGBTQ+ rights in Qatar. The First Minister raised these matters directly with the Qatari ambassador to the UK. I have since written to the Qatari ambassador to the UK condemning the homophobic comments made by a Qatari world cup ambassador. Ministers continue to meet with stakeholders, including the international TUC and the Rainbow Wall fans group, to engage on these critical issues. We recognise the significance of these issues and that some fans will choose not to travel as a result. Our decisions do not in any way seek to minimise the injustices in question, and we will work to ensure that our presence leaves a positive impact.

With enormous audiences expected for the USA and England fixtures, we have an opportunity to project the values that we as a Government have been consistent on. We support the team’s commitment to wear the OneLove rainbow armband and commend the decision taken by those in the Wales camp to speak out on these issues in recent weeks. We are proud of the stance taken by the team. Wales is fortunate to be represented by this special group of players under Rob Page’s leadership. The FAW, players and fans are rightly looking to the Welsh Government for advice, support and leadership on these matters. We are working closely with them to help ensure that we deliver a distinctive and progressive Welsh presence at the tournament.

As we face our neighbours and sporting rivals England in the group stage, we also have a rare opportunity before a truly global audience to demonstrate clearly that Wales is a distinct nation within the UK. Earlier today, I was joined by members of Cardiff-based group Hoops and Loops while attending the final pre-world cup training session at the Cardiff City Stadium. This is an LGBTQ+ refugee and asylum seeker support group for people who have come to Wales to escape domestic violence, persecution and even the threat of death. Wales’s status as a nation of sanctuary matters. It is a core part of the values we choose to stand for. I am delighted that those who are building a new life here were able to join us as we mark this major moment in Welsh sporting history.

It is vital that the global game learns lessons from this tournament and does so urgently. With an audience of 5 billion people, we know that many of those watching the world cup will know very little, if anything, of Wales. As we introduce Wales to new audiences across the globe, we will promote an open, progressive nation and maximise opportunities to celebrate our values. Our programme of activity is now truly well under way. From Tylorstown Welfare Hall in the Rhondda Fach, Robert Page revealed his 26-player world cup squad to be led by our talisman and captain, Gareth Bale. We are in no doubt that they will give everything for the shirt and for generations of fans who thought these days may never come again. 

I am pleased to confirm four fresh additions to Tîm Cymru 22, with our new group of Welsh ambassadors. The ambassadors, under the banner of Lleisiau Cymru, are made up of a diverse mix of our voices that will promote the very best of Wales to the world. We are incredibly fortunate to have recruited Olympian, world champion and world record holder Colin Jackson, former Wales captain turned professor Laura McAllister, DJ and presenter Katie Owen, and the renowned chef Bryn Williams. As part of the wider Team Wales 22 approach, FAW ambassadors and Wales footballing legends Jess Fishlock and Ian Rush will also support our programme activities.

I have previously updated Members on the partner support fund, confirming the 19 successful projects. The work is supporting Gŵyl Cymru, a range of over 200 events celebrating arts and sport. S4C has organised a concert to take Wales to the world in New York, which took place last night and will be broadcast this weekend. The Urdd have delivered their biggest singing jamboree ever across schools, involving more than 230,000 children, and StreetGames Wales have reached out to our least well-off communities, delivering doorstep sports sites across 36 communities in Wales. This is just a snapshot of the activity that is already under way.

We're also implementing our enhanced marketing campaign, focused on target markets including the USA, key European audiences and the UK across brand, business and tourism, as well as a strong in-Wales campaign. Our activities will include a core digital marketing strand focused on tourism, as well as trade and investment markets. We are delivering activities across the world, working with Tîm Cymru 22 and through our overseas offices. We will be launching a Wales-specific art installation at the Corniche in Doha to promote Wales at the tournament. There will be Welsh content in the UK GREAT garden pavilion and festival, and a Welsh-themed reception on 21 November hosted by the British ambassador to Qatar with the First Minister as the chief guest. In the US, we are supporting a Soccer in the Circle event in Washington, a cultural stakeholder event in New York, an e-gaming event in Atlanta, and business events in Chicago and Los Angeles. 

To support our objective to promote a progressive Wales, the First Minister will attend Wales’s first group game for 64 years against the USA, and I will attend the England game. These represent the most significant opportunities for us to raise the profile of Wales, and make connections where we can share our interests and values. Welsh Ministers will not be attending the Iran game and will be supporting Wales from home. To ensure the safety and security of Welsh citizens in Qatar, we have engaged with the UK Government and with a range of Government agencies, as well as UK police forces. Regular channels of contact have continued for updates on matters of security and safety with the Qatari supreme committee, which is the committee responsible for managing the event in the country. We have also been in regular contact with the UK embassy in Qatar and His Majesty’s ambassador in the Qatar office.

To ensure that we secure a positive and lasting legacy, we will evaluate these activities in supporting the world cup to learn lessons from these interventions for future sports diplomacy opportunities. We are also committed to our investment priorities in sporting facilities here in Wales, with a capital budget of £24 million over the next three years alongside our investment in schools facilities. Dirprwy Llywydd, the Welsh Government does not underestimate the seriousness of the issues that this tournament has raised for our citizens, sporting bodies and Governments everywhere. I am pleased that our plans reinforce the values that make Wales. I am sure you’ll all join with me in wishing Robert Page and the team all of the best in this world cup—pob lwc Cymru

Ynghyd â chenhedloedd blaengar eraill â thimau yn y twrnamaint hwn rydym ni wedi codi pryderon difrifol am hawliau gweithwyr a hawliau LHDTC+ yn Qatar. Cododd y Prif Weinidog y materion hyn yn uniongyrchol gyda'r llysgennad ar ran Qatar i'r DU. Ers hynny rydw i wedi ysgrifennu at y llysgennad ar ran Qatar i'r DU yn condemnio'r sylwadau homoffobig a wnaed gan lysgennad cwpan y byd ar ran Qatar. Mae gweinidogion yn parhau i gyfarfod â rhanddeiliaid, gan gynnwys y TUC rhyngwladol a grŵp cefnogwyr y Wal Enfys, i ymgysylltu ar y materion critigol hyn. Rydym ni’n cydnabod arwyddocâd y materion hyn ac y bydd rhai cefnogwyr yn dewis peidio â theithio o ganlyniad i hynny. Nid yw ein penderfyniadau mewn unrhyw ffordd yn ceisio lleihau'r anghyfiawnderau dan sylw, a byddwn ni’n gweithio i sicrhau bod ein presenoldeb yn gadael effaith gadarnhaol.

Gan y disgwylir cynulleidfaoedd enfawr ar gyfer gemau yn erbyn UDA a Lloegr, mae gennym ni gyfle i gyflwyno’r gwerthoedd yr ydym ni fel Llywodraeth wedi bod yn gyson arnyn nhw. Rydym ni’n cefnogi ymrwymiad y tîm i wisgo band braich enfys OneLove ac yn canmol penderfyniad y rhai yng ngwersyll Cymru i godi eu llais ar y materion hyn yn ystod yr wythnosau diwethaf. Rydym ni’n falch o'r safiad a gymerwyd gan y tîm. Mae Cymru'n ffodus o gael ei chynrychioli gan y grŵp arbennig yma o chwaraewyr o dan arweinyddiaeth Rob Page. Mae Cymdeithas Bêl-droed Cymru, chwaraewyr a chefnogwyr yn edrych yn briodol at Lywodraeth Cymru am gyngor, cefnogaeth ac arweinyddiaeth ar y materion hyn. Rydym ni’n cydweithio'n agos â nhw i helpu i sicrhau ein bod ni’n cyflwyno presenoldeb Cymreig unigryw a blaengar yn y twrnamaint.

Wrth i ni wynebu ein cymdogion a'n cystadleuwyr ym maes chwaraeon, Lloegr, yn y grŵp, mae gennym ni gyfle prin hefyd o flaen cynulleidfa wirioneddol fyd-eang i ddangos yn glir bod Cymru yn genedl ar wahân o fewn y DU. Yn gynharach heddiw, ymunodd aelodau'r grŵp o Gaerdydd, Hoops and Loops, gyda mi wrth fynychu'r sesiwn hyfforddi olaf cyn cwpan y byd yn Stadiwm Dinas Caerdydd. Grŵp cymorth ffoaduriaid a cheiswyr lloches LHDTC+ yw hwn i bobl sydd wedi dod i Gymru i ddianc rhag trais domestig, erledigaeth a hyd yn oed y bygythiad o farwolaeth. Mae statws Cymru fel cenedl o noddfa yn bwysig. Mae'n rhan greiddiol o'r gwerthoedd rydyn ni'n dewis sefyll drostyn nhw. Rwy'n falch iawn bod y rhai sy'n adeiladu bywyd newydd yma wedi gallu ymuno â ni wrth i ni nodi'r foment fawr hon yn hanes chwaraeon Cymru.

Mae'n hanfodol bod y gêm fyd-eang yn dysgu gwersi o'r twrnamaint yma ac yn gwneud hynny ar frys. Gyda chynulleidfa o 5 biliwn o bobl, rydyn ni'n gwybod mai ychydig iawn fydd y rheiny sy’n gwylio cwpan y byd yn ei wybod am Gymru, os unrhyw beth. Wrth i ni gyflwyno Cymru i gynulleidfaoedd newydd ar draws y byd, byddwn ni'n hyrwyddo cenedl agored, flaengar ac yn manteisio i’r eithaf ar gyfleoedd i ddathlu ein gwerthoedd. Mae ein rhaglen weithgareddau bellach yn wirioneddol yn mynd rhagddi. O Neuadd Les Tylorstown yn y Rhondda Fach, datgelodd Robert Page ei garfan o 26 chwaraewr yng Nghwpan y Byd i gael ei harwain gan ein talismon a'n capten, Gareth Bale. Does dim amheuaeth y byddan nhw'n rhoi popeth i'r crys ac i genedlaethau o gefnogwyr oedd yn meddwl efallai na fyddai’r dyddiau hyn byth yn dod eto.

Rwy'n falch o gadarnhau pedwar ychwanegiad newydd i Tîm Cymru 22, gyda'n grŵp newydd o lysgenhadon Cymru. Mae'r llysgenhadon, dan faner Lleisiau Cymru, yn cynnwys cymysgedd amrywiol o'n lleisiau a fydd yn hyrwyddo goreuon Cymru i'r byd. Rydym ni’n hynod ffodus o fod wedi recriwtio seren Olympaidd, y pencampwr byd a'r deiliad record byd Colin Jackson, cyn-gapten Cymru yr Athro Laura McAllister, y DJ a'r cyflwynydd Katie Owen, a'r cogydd enwog Bryn Williams. Fel rhan o'r dull Tîm Cymru 22 ehangach, bydd llysgenhadon Cymdeithas Bêl-droed Cymru a Jess Fishlock ac Ian Rush, mawrion pêl-droed Cymru, hefyd yn cefnogi gweithgareddau ein rhaglenni.

Rydw i wedi diweddaru Aelodau ar y gronfa cymorth partner yn y gorffennol, gan gadarnhau'r 19 prosiect llwyddiannus. Mae'r gwaith yn cefnogi Gŵyl Cymru, amrywiaeth o dros 200 o ddigwyddiadau sy'n dathlu'r celfyddydau a chwaraeon. Mae S4C wedi trefnu cyngerdd i fynd â Chymru i'r byd yn Efrog Newydd, a gafodd ei gynnal neithiwr ac a fydd yn cael ei ddarlledu y penwythnos hwn. Mae'r Urdd wedi darparu eu jamborî canu mwyaf erioed ar draws ysgolion, gan gynnwys mwy na 230,000 o blant, ac mae StreetGames Wales wedi estyn allan i'n cymunedau lleiaf cefnog, gan gynnig safleoedd chwaraeon ar garreg y drws ar draws 36 o gymunedau yng Nghymru. Dim ond cipolwg ar y gweithgarwch sydd eisoes ar y gweill yw hwn.

Rydym ni hefyd yn gweithredu ein hymgyrch farchnata well, sy'n canolbwyntio ar farchnadoedd targed gan gynnwys UDA, cynulleidfaoedd Ewropeaidd allweddol a'r DU ar draws brand, busnes a thwristiaeth, yn ogystal ag ymgyrch gref yng Nghymru. Bydd ein gweithgareddau'n cynnwys llinyn marchnata digidol craidd sy'n canolbwyntio ar dwristiaeth, yn ogystal â marchnadoedd masnach a buddsoddi. Rydym ni’n cyflwyno gweithgareddau ledled y byd, gan weithio gyda Tîm Cymru 22 a thrwy ein swyddfeydd tramor. Byddwn ni'n lansio gosodiad celf sy'n benodol i Gymru yn y Corniche yn Doha i hyrwyddo Cymru yn y twrnamaint. Bydd cynnwys Cymreig ym mhafiliwn a gŵyl gardd fawr y DU, a derbyniad ar thema Cymru ar 21 Tachwedd dan ofal llysgennad Prydain i Qatar gyda'r Prif Weinidog yn brif westai. Yn yr Unol Daleithiau, rydym ni’n cefnogi digwyddiad Pêl-droed yn y Cylch yn Washington, digwyddiad rhanddeiliaid diwylliannol yn Efrog Newydd, digwyddiad e-hapchwarae yn Atlanta, a digwyddiadau busnes yn Chicago a Los Angeles.

Er mwyn cefnogi ein hamcan i hyrwyddo Cymru flaengar, bydd y Prif Weinidog yn mynychu gêm grŵp gyntaf Cymru ers 64 mlynedd yn erbyn yr UDA, a byddaf i’n mynychu gêm Lloegr. Mae'r rhain yn cynrychioli'r cyfleoedd mwyaf arwyddocaol i ni godi proffil Cymru, a gwneud cysylltiadau lle gallwn ni rannu ein diddordebau a'n gwerthoedd. Ni fydd Gweinidogion Cymru yn bresennol yng ngêm Iran ac fe fyddan nhw'n cefnogi Cymru o adref. Er mwyn sicrhau diogelwch dinasyddion Cymru yn Qatar, rydym ni wedi ymgysylltu â Llywodraeth y DU a gydag ystod o asiantaethau'r Llywodraeth, yn ogystal â heddluoedd y DU. Mae sianeli cyswllt rheolaidd wedi parhau i gael y newyddion diweddaraf am faterion diogelwch gyda goruchaf bwyllgor Qatar, sef y pwyllgor sy'n gyfrifol am reoli'r digwyddiad yn y wlad. Rydym ni hefyd wedi bod mewn cysylltiad rheolaidd â llysgenhadaeth y DU yn Qatar a llysgennad Ei Fawrhydi yn swyddfa Qatar.

I wneud yn siwr ein bod ni’n sicrhau gwaddol cadarnhaol a pharhaol, byddwn yn gwerthuso'r gweithgareddau hyn wrth gefnogi cwpan y byd i ddysgu gwersi o'r ymyriadau hyn ar gyfer cyfleoedd diplomyddiaeth mewn chwaraeon yn y dyfodol. Rydym hefyd wedi ymrwymo i'n blaenoriaethau buddsoddi mewn cyfleusterau chwaraeon yma yng Nghymru, gyda chyllideb gyfalaf o £24 miliwn dros y tair blynedd nesaf ochr yn ochr â'n buddsoddiad mewn cyfleusterau ysgolion. Dirprwy Llywydd, nid yw Llywodraeth Cymru yn diystyru difrifoldeb y materion mae'r twrnamaint hwn wedi'u codi i'n dinasyddion, ein cyrff chwaraeon a'n Llywodraethau ym mhob man. Rwy'n falch bod ein cynlluniau yn atgyfnerthu'r gwerthoedd sy'n gwneud Cymru. Rwy'n siŵr y byddwch chi i gyd yn ymuno â mi i ddymuno’r gorau i Robert Page a'r tîm yn y cwpan y byd hwn—pob lwc Cymru. 

15:50

Can I thank the Minister for his statement this afternoon? The football world cup in Qatar does present us with an opportunity to showcase Wales on the international stage, and it's right that the Welsh Government is actively using the event to develop economic opportunities and to travel to the event itself. I'm also pleased to hear that the Welsh Government has raised serious concerns about workers' rights and LGBTQ+ rights with the Qatari ambassador to the UK, and that engagement is taking place with the international TUC and the Rainbow Wall fans group to engage on these very critical issues. 

The world cup provides an opportunity to promote our values. The Minister has made it clear that, to support Wales and engage in diplomacy, the First Minister will attend Wales's group game against the USA, and, indeed, the Minister will attend the England game. He also says that they will work to ensure their presence leaves a positive impact, and so in the interests of transparency, the Minister must publish the Welsh Government's spend on these trips, along with the itinerary of meetings and events that he and the First Minister will be attending. Perhaps the Minister will agree to publish the full details and costings of these trips so that we can assess whether they have delivered their intended outcomes and provided value for money for the taxpayer. 

Only last week, the Welsh Government explained that it wasn't attending COP27 because it wanted to limit its air miles, yet it seems to have no problem justifying these particular trips. So, I hope the Minister can understand the confusion over the Welsh Government's thinking here, as there will be many, many people who will want to understand why this engagement is rightly appropriate but attendance at COP27 wasn't. I hope the Minister will clarify for the record exactly what criteria the Qatar trips have met that COP27 perhaps didn't meet. 

Today's statement refers to the enhanced marketing campaign that the Welsh Government has launched in relation to the world cup, which includes a focus on targeting markets in Wales, the USA and the UK, and provides us with more details on some of the projects and activity that is taking place. The statement specifically referred to the Welsh Government's core digital marketing strand, which will focus on tourism as well as trade and investment markets. I'd be grateful if he could tell us a bit more about the digital marketing campaigns that will be taking place. Today's statement also refers to Gŵyl Cymru and the range of events taking place that celebrate our culture, arts and language. It's vital that we build off this activity for the future. Therefore, perhaps the Minister could tell us a bit more about the discussions that he's having with organisations like Amgueddfa Cymru, the mentrau iaith and the Urdd to maximise the benefits that the world cup offers Wales.

Today's statement confirms some new additions to the team of Welsh ambassadors who will be supporting the Welsh Government's programme of events. It's great to see a real mix of voices to help promote Wales to the world during the world cup. Perhaps he could tell us what specific activity the ambassadors will be doing during the world cup and how he'll be measuring the success of Lleisiau Cymru more generally. Of course, it's right that the Welsh Government is seeking to create a positive and lasting legacy from the world cup, as it should from all major events. It's crucial that the Welsh Government doesn't embark on this agenda without significant engagement with the Football Association of Wales, Sport Wales and, indeed, other stakeholders. So, I'd be grateful if the Minister could update us on the latest discussions that he's had with stakeholders about creating a lasting legacy from the world cup once the tournament has concluded.

Today's statement refers to sport diplomacy opportunities, and the Minister will no doubt be aware of Professor Laura McAllister's report on developing a Welsh sports diplomacy strategy. That report rightly recognises that, currently, any benefits to Welsh society or economy are ad hoc rather than part of a long-term strategy and allied to Welsh or wider British policy objectives. It also noted that more needs to be done to digitally map, measure and evaluate sport and its contribution to the Welsh economy at home and abroad. Therefore, perhaps the Minister could tell us whether the Welsh Government is considering a sports diplomacy strategy. Also, can he tell us what what work is being done to better quantify the contribution of sport to the Welsh economy?

Finally, Dirprwy Lywydd, it's vital that the Welsh Government learns from best practice in this area. We can certainly learn a lot from other Governments across the world. The Australian Government has done some significant work on how sport can help deliver its foreign policy goals. So, perhaps there's room here to commission work on how other Governments have approached this, so we can learn from best practice. I'd be grateful if the Minister would consider commissioning a paper on this matter. The Qatar world cup does offer significant economic opportunities and could be a way to open the door to further trade links with other countries, but we need to consider the whole picture of how sport can be an economic asset. So, I look forward to learning more about the specific initiatives that the Welsh Government is investing in and how they can deliver positive returns for the Welsh economy. Therefore, on that note, Dirprwy Lywydd, on behalf of the Welsh Conservatives, can I also say a huge 'pob lwc' to Rob Page and the team?

A gaf i ddiolch i'r Gweinidog am ei ddatganiad y prynhawn 'ma? Mae cwpan pêl-droed y cyd yn Qatar yn gyfle i ni arddangos Cymru ar y llwyfan rhyngwladol, ac mae'n iawn bod Llywodraeth Cymru yn mynd ati i ddefnyddio'r digwyddiad i ddatblygu cyfleoedd economaidd ac i deithio i'r digwyddiad ei hun. Rydw i hefyd yn falch o glywed bod Llywodraeth Cymru wedi codi pryderon difrifol ynghylch hawliau gweithwyr a hawliau LHDTC+ gyda'r llysgennad ar ran Qatar i'r DU, ac wedi ymgysylltu â’r TUC rhyngwladol a grŵp cefnogwyr y Wal Enfys er mwyn ymgysylltu ar y materion hollbwysig hyn.

Mae cwpan y byd yn rhoi cyfle i hyrwyddo ein gwerthoedd. Mae'r Gweinidog wedi dweud yn glir, er mwyn cefnogi Cymru ac ymwneud â diplomyddiaeth, y bydd y Prif Weinidog yn mynd i gêm grŵp Cymru yn erbyn yr UDA, ac, yn wir, bydd y Gweinidog yn mynychu gêm Lloegr. Mae hefyd yn dweud y byddant yn gweithio i sicrhau bod eu presenoldeb yn gadael effaith gadarnhaol, ac felly er mwyn tryloywder, rhaid i'r Gweinidog gyhoeddi gwariant Llywodraeth Cymru ar y teithiau hyn, ynghyd â rhestr o’r cyfarfodydd a digwyddiadau y bydd ef a'r Prif Weinidog yn eu mynychu. Efallai y bydd y Gweinidog yn cytuno i gyhoeddi manylion llawn a chostau'r teithiau hyn fel y gallwn asesu p’un a ydyn nhw wedi cyflawni eu canlyniadau arfaethedig ac wedi darparu gwerth am arian i'r trethdalwr.

Mor ddiweddar â’r wythnos ddiwethaf, esboniodd Llywodraeth Cymru nad oedd yn mynychu COP27 oherwydd ei bod am gyfyngu ei milltiroedd aer, ac eto mae'n ymddangos nad oes ganddi broblem wrth gyfiawnhau'r teithiau penodol hyn. Felly, rwy'n gobeithio y gall y Gweinidog ddeall y dryswch dros feddylfryd Llywodraeth Cymru yma, gan y bydd llawer iawn o bobl a fydd eisiau deall pam bod yr ymgysylltu hwn yn briodol ond nad oedd presenoldeb COP27 yn briodol. Rwy'n gobeithio y bydd y Gweinidog yn egluro, er mwyn i bawb gael gwybod, pa feini prawf yn union mae teithiau Qatar wedi eu diwallu efallai nad oedd COP27 yn eu diwallu.

Mae'r datganiad heddiw yn cyfeirio at yr ymgyrch farchnata well mae Llywodraeth Cymru wedi ei lansio mewn perthynas â chwpan y byd, sy'n cynnwys pwyslais ar dargedu marchnadoedd yng Nghymru, yr UDA a'r DU, ac mae’n rhoi mwy o fanylion i ni am rai o'r prosiectau a'r gweithgarwch sy'n digwydd. Cyfeiriodd y datganiad yn benodol at linyn marchnata digidol craidd Llywodraeth Cymru, fydd yn canolbwyntio ar dwristiaeth yn ogystal â marchnadoedd masnach a buddsoddi. Byddwn yn ddiolchgar pe gallai ddweud ychydig mwy wrthym ni am yr ymgyrchoedd marchnata digidol fydd yn digwydd. Mae datganiad heddiw hefyd yn cyfeirio at Gŵyl Cymru a'r amrywiaeth o ddigwyddiadau sy'n dathlu ein diwylliant, ein celfyddydau a'n hiaith. Mae'n hanfodol ein bod ni’n adeiladu oddi ar gweithgarwch hwn ar gyfer y dyfodol. Felly, efallai y gallai'r Gweinidog ddweud ychydig mwy wrthym ni am y trafodaethau y mae'n eu cael gyda sefydliadau fel Amgueddfa Cymru, y mentrau iaith a'r Urdd er mwyn sicrhau'r buddion mwyaf posibl mae cwpan y byd yn eu cynnig i Gymru.

Mae datganiad heddiw yn cadarnhau rhai ychwanegiadau newydd i'r tîm o lysgenhadon Cymru fydd yn cefnogi rhaglen ddigwyddiadau Llywodraeth Cymru. Mae'n wych gweld cymysgedd go iawn o leisiau i helpu i hyrwyddo Cymru i'r byd yn ystod cwpan y byd. Efallai y gallai ddweud wrthym ni pa weithgareddau penodol y bydd y llysgenhadon yn eu gwneud yn ystod cwpan y byd a sut y bydd yn mesur llwyddiant Lleisiau Cymru yn fwy cyffredinol. Wrth gwrs, mae'n iawn bod Llywodraeth Cymru yn ceisio creu gwaddol cadarnhaol a pharhaol o gwpan y byd, fel y dylai o bob digwyddiad mawr. Mae'n hanfodol nad yw Llywodraeth Cymru yn cychwyn ar yr agenda hon heb ymgysylltu'n sylweddol â Chymdeithas Bêl-droed Cymru, Chwaraeon Cymru ac, yn wir, randdeiliaid eraill. Felly, byddwn i’n ddiolchgar pe bai'r Gweinidog yn gallu ein diweddaru ar y trafodaethau diweddaraf y mae wedi'u cael gyda rhanddeiliaid ynglŷn â chreu gwaddol parhaol o gwpan y byd pan fydd y twrnamaint wedi dod i ben.

Mae'r datganiad heddiw yn cyfeirio at gyfleoedd diplomyddiaeth chwaraeon, ac mae'n siŵr y bydd y Gweinidog yn ymwybodol o adroddiad yr Athro Laura McAllister ar ddatblygu strategaeth diplomyddiaeth chwaraeon yng Nghymru. Mae'r adroddiad hwnnw yn cydnabod yn gywir, ar hyn o bryd, bod unrhyw fanteision i gymdeithas neu economi Cymru yn ad hoc yn hytrach nag yn rhan o strategaeth hirdymor ac yn gysylltiedig ag amcanion polisi Cymru neu Brydain yn ehangach. Nododd hefyd bod angen gwneud rhagor i fapio, mesur a gwerthuso chwaraeon yn ddigidol a'i gyfraniad i economi Cymru gartref a thramor. Felly, efallai y gallai'r Gweinidog ddweud wrthym ni p’un a yw Llywodraeth Cymru yn ystyried strategaeth diplomyddiaeth chwaraeon. Hefyd, a all ddweud wrthym ni pa waith sy'n cael ei wneud i fesur cyfraniad chwaraeon yn well i economi Cymru?

Yn olaf, Dirprwy Lywydd, mae'n hanfodol bod Llywodraeth Cymru yn dysgu o arfer gorau yn y maes hwn. Yn sicr, gallwn ddysgu llawer gan Lywodraethau eraill ar draws y byd. Mae Llywodraeth Awstralia wedi gwneud gwaith sylweddol ar sut y gall chwaraeon helpu i gyflawni ei nodau polisi tramor. Felly, efallai bod lle yma i gomisiynu gwaith ar sut mae Llywodraethau eraill wedi mynd ati i wneud hyn, fel y gallwn ni ddysgu o'r arfer gorau. Byddwn yn ddiolchgar pe bai'r Gweinidog yn ystyried comisiynu papur ar y mater hwn. Mae cwpan y byd Qatar yn cynnig cyfleoedd economaidd sylweddol a gallai fod yn ffordd o agor y drws i gysylltiadau masnach pellach gyda gwledydd eraill, ond mae angen i ni ystyried y darlun cyfan o sut y gall chwaraeon fod yn ased economaidd. Felly, rwy'n edrych ymlaen at ddysgu mwy am y mentrau penodol mae Llywodraeth Cymru yn buddsoddi ynddyn nhw a sut y gallant gyflwyno enillion cadarnhaol i economi Cymru. Felly ar y nodyn hwnnw, Dirprwy Lywydd, ar ran y Ceidwadwyr Cymreig, a gaf i ddweud 'pob lwc' anferth i Rob Page a'r tîm?

15:55

Thank you for the comments and a series of questions. I'll try to do as many of them as promptly as I can, seeing the Dirprwy Lywydd's beady eyes looking at me.

In terms of the spend of the trips and the details, we regularly publish, with every overseas visit that Ministers undertake, a written statement outlining the programme of activities and who has attended. We always publish the details of cost. That comes out in a range of forms. So, the cost won't be hidden. And in terms of the difference Ministers make, it's part of what we're doing in being proportionate. There are choices that lead Ministers make about whether they think that an overseas visit will make sense, and then the First Minister will need to sign off that he agrees that is a good use of time and resource. We made the choice that Ministers attending the two biggest games in the group stage is a good use of Ministers' time. That goes into your point about what our ambassadors will be doing when it comes to the operation of Lleisiau Cymru and how Ministers will add to that.

I think it's hard to understate the extraordinary level of media attention there will be in Qatar for teams that are there. They will have a multiplicity of voices with different issues to want to talk about and highlight. And of course, sports diplomacy and the interests of the wider sporting world—not just football but a range of others—will be important to us. Ministers will get access to different opportunities to meet people in different Governments and different stakeholders that not everyone else will be able to do. That, I think, makes a difference. And that does underscore why the choices were made by the Government to attend two of the group games. We'll have, I hope, a positive problem to address after the group stage, if Wales are into the knockouts. I'd much rather be talking about our continued success in the tournament.

When it comes, again, to the partner support fund itself, we are, of course, as indeed are our partners, going to maximise the impact of that spend, not just to demonstrate that the money has been spent in accordance with the projects, but then to understand the impact of that. I fully expect, not just in terms of the returns that we will want to see from the Government point of view, but Members have an entirely reasonable and legitimate interest in understanding what that impact has been at various points in time, because, for some of these, there will be an immediate impact in terms of the activity that's been building some of the excitement. For example, the Urdd jamboree is not something I think you'll say, 'Well, what will be the impact of that in six months' time?' but it is an important part of the sense of togetherness in a global event that none of us have experienced in our lifetime—looking around the room—and that any of us can recall.

The broader point, then, though, that, in some areas, you'll need to look at a longer time frame to see the impact of all the spend and the decisions that are made, and the Member will understand this too. That also goes to some of the points about digital marketing. We did offer a briefing for subject committees, but I appreciate that there's not always a lot of time available. We're more than happy to make sure that we share the marketing that is going out so that you can see some of the examples of what's being put out into different parts of the world. As well, of course, I hope that Members got to see 'This is Wales' online—the 'This is Wales' account on social media and some of the 'Welcome to Wales' content that's going out. Having seen some of the efforts that other countries are putting out, I think ours stands up very well in being a really positive window into Wales, as it should be.

When it comes to our ambassadors, in particular we're interested in the footballing world, the business world, food and drink, and it's really helpful that Bryn Williams, the renowned chef, is there—big opportunities in the region and wider. And, of course, the culture squad that we had, and Mace the Great, who, I should point out, Dirprwy Lywydd, to declare an interest, is a Splott boy, but they're not all constituents of mine. But, we've got a range of people who are on the cusp, I think, of real, international significance, and, again, showing the variety of our offer here in Wales, and some of it we could only do by being in the country as well as our activity elsewhere. Of course, there will also be some interesting conversations, I'm sure, around UEFA 2028, where there's been a previous public statement on the fact that there is a potential joint bid between all of the UK nations and the Republic of Ireland as potential hosts for that tournament.

When it comes to sport and promoting sport as an economic asset, we'll continue to consider the future of sporting events and whether we need a specific strategy as distinct from our major events strategy, which we're just in the process of recommissioning, a future approach, and the Member has spoken about that previously. We've launched our events strategy for the future as well, and I want to make sure that we're doing things that are consistent whilst learning from the opportunities of this significant event in front of 5 billion people. 

Diolch am y sylwadau a’r gyfres o gwestiynau. Fe wnaf fi geisio gwneud cymaint ohonyn nhw mor brydlon ag y gallaf, gan weld llygaid treiddgar y Dirprwy Lywydd yn edrych arnaf.

O ran gwariant y teithiau a'r manylion, rydym ni’n cyhoeddi'n rheolaidd, gyda phob ymweliad tramor mae Gweinidogion yn ymgymryd ag ef, ddatganiad ysgrifenedig yn amlinellu'r rhaglen weithgareddau a phwy sydd wedi mynychu. Rydym ni bob amser yn cyhoeddi manylion y gost. Mae hynny'n cael ei gyflwyno mewn amryw o ffurfiau. Felly, ni fydd y gost yn cael ei chuddio. Ac o ran y gwahaniaeth mae Gweinidogion yn ei wneud, mae'n rhan o'r hyn rydyn ni'n ei wneud wrth fod yn gymesur. Mae dewisiadau sy'n arwain Gweinidogion i’w gwneud ynghylch a ydyn nhw'n credu y bydd ymweliad tramor yn gwneud synnwyr, ac yna bydd angen i'r Prif Weinidog lofnodi ei fod yn cytuno bod hynny'n ddefnydd da o amser ac adnodd. Fe wnaethon ni'r dewis bod Gweinidogion yn mynychu'r ddwy gêm fwyaf yn y gemau grŵp yn ddefnydd da o amser Gweinidogion. Mae hynny'n mynd i'ch pwynt chi ynghylch beth fydd ein llysgenhadon yn ei wneud pan ddaw hi'n fater o weithredu Lleisiau Cymru a sut bydd Gweinidogion yn ychwanegu at hynny.

Rwy'n meddwl ei bod hi'n anodd tanbwysleisio'r lefel ryfeddol o sylw yn y cyfryngau fydd yn Qatar i dimau sydd yno. Bydd ganddyn nhw lu o leisiau gyda materion gwahanol y byddan nhw eisiau siarad amdanyn nhw a’u hamlygu. Ac wrth gwrs, bydd diplomyddiaeth chwaraeon a diddordeb y byd chwaraeon ehangach—nid pêl-droed yn unig ond amrywiaeth o rai eraill—yn bwysig i ni. Bydd gweinidogion yn cael cyfleoedd gwahanol i gwrdd â phobl mewn gwahanol Lywodraethau a rhanddeiliaid gwahanol na fydd pawb arall yn gallu eu gwneud. Mae hynny, rwy'n credu, yn gwneud gwahaniaeth. Ac mae hynny'n tanlinellu pam y gwnaed y dewisiadau gan y Llywodraeth i fynychu dwy o'r gemau grŵp. Bydd gennym ni, gobeithio, broblem bositif i fynd i'r afael â hi ar ôl gemau’r grŵp, os yw Cymru i mewn i'r rownd nesaf. Byddai'n llawer gwell gen i fod yn siarad am ein llwyddiant parhaus yn y twrnamaint.

Pan ddaw, eto, i'r gronfa gymorth partner ei hun, rydym ni, wrth gwrs, fel yn wir mae ein partneriaid, yn mynd i fanteisio i’r eithaf ar effaith y gwariant hwnnw, nid yn unig i ddangos bod yr arian wedi'i wario yn unol â'r prosiectau, ond wedyn i ddeall effaith hynny. Rwy'n llwyr ddisgwyl, nid yn unig o ran yr enillion y byddwn ni am eu gweld o safbwynt y Llywodraeth, ond mae gan Aelodau ddiddordeb cwbl resymol a dilys i ddeall beth fu'r effaith honno ar wahanol bwyntiau mewn amser, oherwydd, i rai o'r rhain, bydd effaith uniongyrchol o ran y gweithgarwch sydd wedi bod yn adeiladu rhywfaint o'r cyffro. Er enghraifft, nid yw jamborî'r Urdd yn rhywbeth rwy'n credu y byddwch chi'n ei ddweud, 'Wel, beth fydd effaith hynny ymhen chwe mis?' ond mae'n rhan bwysig o'r ymdeimlad o undod mewn digwyddiad byd-eang nad oes yr un ohonon ni wedi ei brofi yn ystod ein hoes—o edrych o gwmpas yr ystafell—ac y gall unrhyw un ohonom ni ei gofio.

Y pwynt ehangach, felly, er hynny, y bydd angen i chi, mewn rhai meysydd, edrych ar ffrâm amser hirach i weld effaith yr holl wariant a'r penderfyniadau sy'n cael eu gwneud, a bydd yr Aelod yn deall hyn hefyd. Mae hynny hefyd yn wir am rai o'r pwyntiau am farchnata digidol. Fe wnaethom ni gynnig briff ar gyfer pwyllgorau pwnc, ond rwy'n gwerthfawrogi nad oes llawer o amser ar gael bob tro. Rydyn ni'n fwy na pharod i wneud yn siŵr ein bod ni'n rhannu'r marchnata sy'n mynd allan er mwyn i chi weld rhai enghreifftiau o'r hyn sy'n cael ei roi allan mewn gwahanol rannau o'r byd. Yn ogystal â hyn, wrth gwrs, rwy'n gobeithio i'r Aelodau gael gweld 'Dyma Gymru' ar-lein—cyfrif 'Dyma Gymru' ar y cyfryngau cymdeithasol a rhywfaint o gynnwys 'Croeso i Gymru' sy'n mynd allan. Ar ôl gweld rhai o'r ymdrechion mae gwledydd eraill yn eu rhoi allan, rwy'n credu bod ein un ni yn dda iawn o ran bod yn ffenest bositif iawn i Gymru, fel y dylai fod.

O ran ein llysgenhadon, yn arbennig mae gennym ni ddiddordeb yn y byd pêl-droed, y byd busnes, bwyd a diod, ac mae'n ddefnyddiol iawn bod Bryn Williams, y cogydd enwog, yno—cyfleoedd mawr yn y rhanbarth a