Y Cyfarfod Llawn

Plenary

04/10/2022

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.

Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister

Prynhawn da, bawb. Croeso i'r Cyfarfod Llawn. Y cwestiynau i'r Prif Weinidog yw'r eitem gyntaf ar ein hagenda ni y prynhawn yma, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Natasha Asghar. 

Good afternoon and welcome to this Plenary session. The first item on our agenda this afternoon is questions to the First Minister, and the first question is from Natasha Asghar. 

E-sigarennau
E-cigarettes

1. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru'n eu cymryd i helpu i hyrwyddo e-sigarennau i annog ysmygwyr presennol i roi'r gorau i ysmygu? OQ58468

1. What action is the Welsh Government taking to help promote e-cigarettes to encourage existing smokers to quit smoking? OQ58468

Llywydd, our approach to e-cigarettes is set out in our tobacco control strategy and its delivery plan, published in July of this year. As set out in the plan, we will commission an evidence-based review of the use of e-cigarettes in Wales.

Llywydd, mae ein dull o weithredu o ran e-sigaréts wedi'i nodi yn ein strategaeth rheoli tybaco a'i chynllun cyflawni, a gyhoeddwyd ym mis Gorffennaf eleni. Fel y nodir yn y cynllun, byddwn yn comisiynu adolygiad ar sail tystiolaeth o'r defnydd o e-sigaréts yng Nghymru.

Thank you, First Minister. In my region of south-east Wales, the highest smoking rate is actually in Merthyr Tydfil, where 23 per cent of adults are smokers. This is higher than both the Welsh and UK averages. If Wales is to achieve its smoke-free target by 2030, then the rate of quitting will need to increase by 40 per cent. A recent study by Queen Mary University, supported by Cancer Research UK, found that vaping could be twice as effective as traditional nicotine replacement treatments in helping smokers quit. Several reviews, including those from Public Health England and the UK Royal College of Physicians, have found there are no identified health risks of passive vaping by bystanders. The current evidence therefore does not justify bans in public places of tobacco-free vaping. First Minister, do you agree it is critical that smokers understand that switching to vape products is likely to significantly reduce their risk of harm compared to smoking conventional cigarettes, and what is your Government doing to encourage the NHS in Wales to work with vaping companies to supply their products to those who wish to quit smoking to help you meet your target of a smoke-free Wales by 2030?

Diolch Prif Weinidog. Yn fy ardal i yn y de-ddwyrain, mae'r gyfradd smygu uchaf ym Merthyr Tudful mewn gwirionedd, lle mae 23 y cant o oedolion yn smygwyr. Mae hyn yn uwch na chyfartaleddau Cymru a'r DU. Os yw Cymru am gyrraedd ei tharged di-fwg erbyn 2030, yna bydd angen i gyfradd y rhai sy'n rhoi gorau i smygu gynyddu 40 y cant. Canfu astudiaeth ddiweddar gan Brifysgol y Frenhines Mary, a gefnogir gan Cancer Research UK, y gallai defnyddio e-sigaréts fod ddwywaith mor effeithiol â thriniaethau disodli nicotin traddodiadol wrth helpu smygwyr i roi'r gorau iddi. Mae sawl adolygiad, gan gynnwys y rhai gan Iechyd Cyhoeddus Lloegr a Choleg Brenhinol y Meddygon y DU, wedi canfod nad oes unrhyw risgiau i iechyd pobl yn smygu e-sigaréts yn oddefol yng nghyffiniau smygwyr. Felly, nid yw'r dystiolaeth bresennol yn cyfiawnhau gwahardd smygu e-sigaréts mewn mannau cyhoeddus. Prif Weinidog, ydych chi'n cytuno ei bod hi'n hanfodol bod smygwyr yn deall bod newid i e-sigaréts yn debygol o leihau eu risg o niwed yn sylweddol o'i gymharu â smygu sigaréts confensiynol, a beth mae eich Llywodraeth yn ei wneud i annog y GIG yng Nghymru i weithio gyda chwmnïau e-sigaréts i gyflenwi'r rhai sy'n dymuno rhoi'r gorau i smygu â'u cynnyrch er mwyn eich helpu i gyrraedd eich targed o Gymru ddi-fwg erbyn 2030?

Well, Llywydd, let me first of all pay tribute to all of those who have been involved in the smoking cessation campaigns in Wales in recent times. In 2012, we set a target for reducing smoking in Wales—the prevalence of it—to 20 per cent by 2016. We exceeded that; we got to 18 per cent by 2015. We then set another target to get to 16 per cent by 2020. We exceeded that again, and the current level of smoking prevalence in Wales is the lowest it has been ever since these records began, at 13 per cent. So, we undoubtedly have had a very significant success. It's one of the great social changes of my lifetime, I think, to have seen the way in which smoking prevalence has been reduced. 

Where e-cigarettes lead to people ceasing the use of tobacco, then, undoubtedly, e-cigarettes are less harmful than conventional cigarettes. Sadly, the evidence is that, for most people who use an e-cigarette, it is as well as, not instead of, a conventional cigarette. Eighty-five per cent in recent studies are dual use, and dual use, I'm afraid, does not eliminate the harm that smoking conventional cigarettes brings. In fact, it adds additional harms, particularly in relation to chronic obstructive pulmonary disease. So, on the terms that the Member put it, I agree with her—if we can persuade people to move from conventional cigarettes to e-cigarettes, they are definitely less harmful. The evidence is that we are not succeeding in doing that, and people who believe that adding an e-cigarette into the repertoire and thinking that that's helping them, I'm afraid the evidence there is that it quite definitely doesn't. 

Wel, Llywydd, gadewch i mi yn gyntaf oll dalu teyrnged i bawb sydd wedi bod yn rhan o'r ymgyrchoedd rhoi'r gorau i smygu yng Nghymru yn ddiweddar. Yn 2012, fe wnaethom osod targed ar gyfer lleihau smygu yng Nghymru—pa mor gyffredin yw smygu—i 20 y cant erbyn 2016. Fe wnaethom ragori ar hynny; fe wnaethom gyrraedd 18 y cant erbyn 2015. Yna fe osodom ni darged arall i gyrraedd 16 y cant erbyn 2020. Fe wnaethom ragori ar hwnnw eto, a'r lefel bresennol o nifer yr achosion o smygu yng Nghymru yw'r isaf y mae wedi bod erioed ers i'r cofnodion hyn ddechrau, sef 13 y cant. Felly, heb os, rydym wedi cael llwyddiant sylweddol iawn. Mae'n un o newidiadau cymdeithasol mawr fy oes, rwy'n credu, fy mod wedi gweld y ffordd y mae nifer yr achosion o smygu wedi lleihau. 

Pan fo pobl yn rhoi'r gorau i ddefnyddio tybaco ac yn smygu e-sigaréts, yna, heb os, mae e-sigaréts yn llai niweidiol na sigaréts confensiynol. Yn anffodus, y dystiolaeth yw, bod y rhan fwyaf o bobl yn defnyddio e-sigaréts yn ogystal â sigaréts confensiynol, nid yn eu lle nhw. Mae 85 y cant yn ôl astudiaethau diweddar yn achosion o ddefnydd deuol, ac nid yw defnydd deuol, mae gennyf ofn, yn cael gwared ar y niwed a ddaw yn sgil smygu sigaréts confensiynol. Mewn gwirionedd, mae'n achosi niwed ychwanegol, yn enwedig mewn cysylltiad â chlefyd rhwystrol cronig yr ysgyfaint. Felly, yn y termau a ddefnyddiodd yr Aelod, rwy'n cytuno â hi—os gallwn ni berswadio pobl i newid o sigaréts confensiynol i e-sigaréts, maen nhw'n bendant yn llai niweidiol. Y dystiolaeth yw nad ydym yn llwyddo i wneud hynny, ac mae pobl sy'n credu bod ychwanegu un sigarét at y repertoire gan gredu bod hynny yn eu helpu, wel rwy'n ofni bod y dystiolaeth a geir yn dangos yn bendant nad yw'n helpu dim. 

I recall, First Minister, that you endeavoured to control vaping when you introduced the Bill in 2015, but there was no support from the Conservative benches for this measure so it had to be withdrawn. So, I'm glad to see that the tobacco control strategy recognises that vaping is a gateway into smoking, and we now have a veritable epidemic amongst young people of vaping. I just wondered what plans, if any, the Welsh Government has to really clamp down on this in schools and colleges, because, undoubtedly, the tobacco companies are using it as a way of getting people to take up smoking, which we know is so harmful. 

Rwy'n cofio, Prif Weinidog, eich bod wedi ymdrechu i reoli'r arfer o ddefnyddio e-sigaréts pan wnaethoch chi gyflwyno'r Bil yn 2015, ond doedd dim cefnogaeth gan y meinciau Ceidwadol ar gyfer y mesur hwn felly bu'n rhaid tynnu'n ôl. Felly, rwy'n falch o weld bod y strategaeth rheoli tybaco yn cydnabod bod e-sigaréts yn borth i smygu, ac mae gennym epidemig gwirioneddol erbyn hyn ymhlith pobl ifanc o smygu e-sigaréts. Tybed pa gynlluniau, os o gwbl, sydd gan Lywodraeth Cymru i wahardd hyn mewn ysgolion a cholegau, oherwydd, heb os, mae'r cwmnïau tybaco yn ei ddefnyddio fel ffordd o gael pobl i smygu, a gwyddom ei fod mor niweidiol. 

Well, Llywydd, Jenny Rathbone is absolutely right—one of the primary motivations for the public health Bill that failed to pass in 2016 was the desire to protect children from the gateway to nicotine addiction that is represented by the threat of e-cigarettes to children and young people. And, very sadly, the latest evidence on that is very discouraging. At a UK level, the number of children and young people reporting that they are using an e-cigarette rose from 4 per cent in 2020 to 7 per cent in 2022, and that was amongst 11 to 17-year-olds. And there is a tide across the world that is flowing even faster than that. Members here will have seen, no doubt, the advice of the US Surgeon General, providing public health advice to states across America that we must take aggressive steps—aggressive steps—to protect our children from these highly potent products. E-cigarettes contain nicotine; nicotine is highly addictive. Nicotine is particularly damaging to the developing brains of adolescents; indeed, it continues to cause harm to the brain up to the age of 25. So, whatever steps we might take to derive the public health benefits from adults who genuinely use e-cigarettes to quit conventional cigarettes, we must do everything we can to protect children from the way in which using an e-cigarette becomes an addictive tool, which then leads on to even worse consequences.

Wel, Llywydd, mae Jenny Rathbone yn hollol iawn—un o'r prif gymhellion ar gyfer y Bil Iechyd Cyhoeddus a fethodd â phasio yn 2016 oedd yr awydd i amddiffyn plant rhag y porth i gaethiwed nicotin sy'n cael ei gynrychioli gan fygythiad e-sigaréts i blant a phobl ifanc. Ac, yn drist iawn, mae'r dystiolaeth ddiweddaraf ynghylch hynny yn siomedig iawn. Ar lefel y DU, cynyddodd nifer y plant a phobl ifanc a nododd eu bod yn defnyddio e-sigaréts o 4 y cant yn 2020 i 7 y cant yn 2022, ac roedd hynny ymhlith pobl ifanc 11 i 17 oed. Ac mae llanw ar draws y byd sy'n llifo hyd yn oed yn gyflymach na hynny. Bydd Aelodau yma wedi gweld, mae'n siŵr, gyngor Llawfeddyg Cyffredinol yr Unol Daleithiau, yn rhoi cyngor iechyd cyhoeddus i wladwriaethau ar draws America sef bod yn rhaid i ni gymryd camau ymosodol—camau ymosodol—i amddiffyn ein plant rhag y cynhyrchion hynod rymus hyn. Mae e-sigaréts yn cynnwys nicotin; mae nicotin yn gaethiwus iawn. Mae nicotin yn arbennig o niweidiol i ymennydd pobl ifanc sydd wrthi'n datblygu; yn wir, mae'n parhau i achosi niwed i'r ymennydd hyd at 25 oed. Felly, pa bynnag gamau y gallem eu cymryd i gael y manteision iechyd cyhoeddus sy'n deillio o oedolion sydd wirioneddol yn defnyddio e-sigaréts i roi'r gorau i sigaréts confensiynol, rhaid i ni wneud popeth o fewn ein gallu i amddiffyn plant rhag y ffordd y mae defnyddio e-sigarét yn dod yn offeryn caethiwus, sydd wedyn yn arwain at ganlyniadau gwaeth fyth.

13:35
Datganiad Cyllidol Llywodraeth y DU
The UK Government's Fiscal Statement

2. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o'r effaith y bydd datganiad cyllidol Llywodraeth y DU yn ei chael ar bobl ym Mlaenau Gwent? OQ58496

2. What assessment has the Welsh Government made of the impact the UK Government’s fiscal statement will have on people in Blaenau Gwent? OQ58496

Llywydd, the unfunded tax changes in the fiscal statement will widen inequality across the United Kingdom. Areas such as Blaenau Gwent, which already face economic challenges, will be the most adversely affected.

Llywydd, bydd y newidiadau treth heb eu hariannu yn y datganiad cyllidol yn ehangu anghydraddoldeb ar draws y Deyrnas Unedig. Bydd yr effaith fwyaf niweidiol ar ardaloedd fel Blaenau Gwent, sydd eisoes yn wynebu heriau economaidd.

I'm grateful to the First Minister for that. At one level, of course, it's possible to ridicule the chaos that exists in Westminster at the moment: a Prime Minister that models herself on Margaret Thatcher—the lady who is not for turning is spinning like a top, and, no, she doesn't herself know what decision she's going to take tomorrow. We know that the impact of her chaotic couple of weeks in Government has already sent the pound plummeting, the Bank of England being forced to promise to spend £65 billion just to hold the currency. We know that they are already ensuring that costs for business, for Government and for householders are rocketing. The Chancellor, in a moment of self-pity, said he'd had a tough time. Well, let me tell you, the people who've seen their mortgage rates rocketing are having a tougher time. And we know that these people, at the end of the day, still want to pay for tax cuts for the rich by cutting public services for the poor and vulnerable. First Minister, the people of Blaenau Gwent have always borne the brunt of Tory Governments in London. They've always borne the brunt of cuts to public services, cuts to benefits and lack of investment in an economy. First Minister, will the Welsh Government stand up and defend the people of Blaenau Gwent, and the people of Wales, against this chaotic regime in London?

Rwy'n ddiolchgar i'r Prif Weinidog am hynna. Ar un lefel, wrth gwrs, mae modd gwawdio'r anhrefn sy'n bodoli yn San Steffan ar hyn o bryd: Prif Weinidog sy'n modelu ei hun ar Margaret Thatcher—mae'r wraig nad yw am droi, yn troelli fel top, a na, dydi hi ei hun ddim yn gwybod pa benderfyniad y mae hi'n mynd i'w wneud yfory. Gwyddom fod effaith ei chwpl o wythnosau anhrefnus yn y Llywodraeth eisoes wedi gwneud i'r bunt blymio, Banc Lloegr yn cael ei orfodi i addo gwario £65 biliwn dim ond i gynnal yr arian. Rydym yn gwybod eu bod eisoes yn sicrhau bod costau i fusnesau, i'r Llywodraeth ac i berchnogion tai yn saethu i fyny. Dywedodd y Canghellor, mewn eiliad o hunan-drueni, ei fod wedi cael amser caled. Wel, gadewch i mi ddweud wrthych chi, mae'r bobl sydd wedi gweld eu cyfraddau morgais yn saethu i fyny yn cael amser caletach. Ac rydym ni'n gwybod bod y bobl yma, ar ddiwedd y dydd, yn dal eisiau talu am doriadau treth i'r cyfoethog drwy dorri gwasanaethau cyhoeddus i'r tlawd a'r rhai agored i niwed. Prif Weinidog, mae pobl Blaenau Gwent wastad wedi ysgwyddo baich Llywodraethau Torïaidd yn Llundain. Maen nhw wastad wedi ysgwyddo'r baich o doriadau i wasanaethau cyhoeddus, toriadau i fudd-daliadau a diffyg buddsoddiad mewn economi. Prif Weinidog, a wnaiff Llywodraeth Cymru sefyll ac amddiffyn pobl Blaenau Gwent, a phobl Cymru, yn erbyn y llywodraeth anhrefnus hon yn Llundain?

Llywydd, of course the Welsh Government will do that, but the whole of this Senedd should do that. There are real questions for the Conservatives in this Chamber this afternoon. Do they defend the Prime Minister's wish not to increase benefits in line with inflation? What will that do to people in Blaenau Gwent, already living on bare-bones benefits, when she is prepared to lift the cap on bankers' bonuses but not prepared to provide a guarantee that the manifesto, on which those MPs were elected, that manifesto promise, she will not guarantee that that will be kept? [Interruption.] I look to you this afternoon—I look forward to hearing from the leader of the opposition when he has his chance to be on his feet rather than shouting from where he is sitting. Let him tell us this afternoon that the Conservatives in this Chamber will add their voice to Penny Mordaunt's, and other Conservative MPs, refusing to sign up to the Prime Minister's ambition to cut the benefits of people who already have almost nothing to live on. Llywydd, will they say it this afternoon? We'll say it, and other people in this Chamber will say it. Will they say this afternoon that they are not prepared—that they are not prepared—that the cost of funding unfunded tax cuts will be in cuts to public services—. Are you prepared to say this afternoon that, for people in Wales who rely on public services, teachers in the classroom, nurses in the wards, people waiting on housing lists, are you prepared to say this afternoon that you will add your voice to protect them? I see that you don't. I see that you don't. Alun Davies, I'll tell you this: this Government will raise our voice to make sure that those people are defended—people in Blaenau Gwent and people right across Wales. They will look to see whether there is any opportunity that Conservatives in Wales will do the right thing by them, but I can see already this afternoon that they're likely to wait a very long time before there's any sign of that. 

Llywydd, wrth gwrs fe fydd Llywodraeth Cymru yn gwneud hynny, ond dylai'r Senedd gyfan hon wneud hynny. Mae cwestiynau go iawn i'r Ceidwadwyr yn y Siambr y prynhawn yma. Ydyn nhw'n amddiffyn dymuniad y Prif Weinidog i beidio â chynyddu budd-daliadau yn unol â chwyddiant? Beth fydd hynny yn ei olygu i bobl ym Mlaenau Gwent, sydd eisoes yn byw ar esgyrn sychion o fudd-daliadau, pan fo hi'n barod i godi'r cap ar fonysau bancwyr ond ddim yn barod i roi gwarant bod y maniffesto, yr etholwyd yr ASau hynny arno, sef yr addewid maniffesto, na fydd hi'n gwarantu y bydd yn ei barchu? [Torri ar draws.] Rwy'n edrych tuag atoch chi y prynhawn yma—edrychaf ymlaen at glywed gan arweinydd yr wrthblaid pan ddaw ei gyfle i sefyll ar ei draed yn hytrach na gweiddi o le mae'n eistedd. Gadewch iddo ddweud wrthym y prynhawn yma y bydd y Ceidwadwyr yn y Siambr hon yn ategu geiriau Penny Mordaunt, ac ASau Ceidwadol eraill, gan wrthod cefnogi dyhead y Prif Weinidog i dorri budd-daliadau pobl sydd eisoes â bron dim i fyw arno. Llywydd, a fyddan nhw'n dweud hynny y prynhawn yma? Fe fyddwn ni'n ei ddweud, a bydd pobl eraill yn y Siambr hon yn ei ddweud. A fyddan nhw'n dweud y prynhawn yma nad ydyn nhw'n barod—nad ydyn nhw'n barod—i gost ariannu toriadau treth heb eu hariannu ddod o doriadau i wasanaethau cyhoeddus—. Ydych chi'n barod i ddweud y prynhawn yma, ar gyfer pobl Cymru sy'n dibynnu ar wasanaethau cyhoeddus, athrawon yn yr ystafell ddosbarth, nyrsys ar y wardiau, pobl sy'n aros ar restrau tai, ydych chi'n barod i ddweud y prynhawn yma y byddwch chi'n ychwanegu eich llais i'w diogelu? Rwy'n gweld nad ydych chi. Rwy'n gweld nad ydych chi. Alun Davies, fe ddywedaf i hyn wrthych chi: bydd y Llywodraeth hon yn codi ein llais i sicrhau bod y bobl hynny'n cael eu hamddiffyn—pobl ym Mlaenau Gwent a phobl ledled Cymru. Fe fyddan nhw'n edrych i weld a oes unrhyw gyfle i'r Ceidwadwyr yng Nghymru eu trin yn deg, ond gallaf weld yn barod y prynhawn yma eu bod yn debygol o aros yn hir iawn cyn y bydd unrhyw arwydd o hynny. 

13:40

I think that's a bit rich, First Minister—you standing there and saying that, with your record on delivery in Wales—[Interruption.]

Rwy'n credu bod hynny braidd yn rhagrithiol, Prif Weinidog—rydych chi'n sefyll yna ac yn dweud hynny, gyda'ch hanes chi o ran cyflawni yng Nghymru—[Torri ar draws.]

I don't think the Member has even started her question yet. Laura Anne Jones.

Dydw i ddim yn credu bod yr Aelod hyd yn oed wedi dechrau ei chwestiwn eto. Laura Anne Jones.

First Minister, do you, like me and the rest of my party, welcome the huge energy package that the UK Government have announced that will directly benefit the people, our constituents, of Blaenau Gwent? How are you going to support businesses in their fight for survival over the winter months coming?

Prif Weinidog, ydych chi, fel fi a gweddill fy mhlaid, yn croesawu'r pecyn ynni enfawr y mae Llywodraeth y DU wedi'i gyhoeddi a fydd o fudd uniongyrchol i bobl, ein hetholwyr ni, ym Mlaenau Gwent? Sut ydych chi'n mynd i gefnogi busnesau yn eu brwydr i oroesi dros fisoedd y gaeaf sydd i ddod?

Well, Llywydd, a fortnight ago, I welcomed the fact that there was to be help for people with their energy costs. What I don't welcome—I said it then, and I'll say it again now—is the fact that the price of that Conservative Party package will be paid in the debts that will lie with our children and our grandchildren to pick up, when there was a choice to take back the unlooked-for, enormously inflated profits being made by companies who will now see all those profits protected, protected by the public on whose shoulders the consequence of that party's decisions will be levied. I'm glad of the fact that there is help to be had; I do think that it's being done in exactly the wrong way.

Wel, Llywydd, bythefnos yn ôl, roeddwn yn croesawu'r ffaith bod yna gymorth i bobl gyda chostau ynni. Yr hyn nad ydw i'n ei groesawu—dywedais hynny bryd hynny, a dywedaf hynny eto nawr—yw'r ffaith y bydd pris pecyn y Blaid Geidwadol yn cael ei dalu gan y dyledion a ddaw i ran ein plant a'n wyrion, pan oedd dewis i gymryd yr elw chwyddedig enfawr a wneir gan gwmnïau a fydd nawr yn gweld yr holl elw hwnnw'n cael ei warchod, wedi'i ddiogelu gan y cyhoedd y bydd cost canlyniad penderfyniadau'r blaid honno'n disgyn ar eu hysgwyddau nhw. Rwy'n falch o'r ffaith bod help i'w gael; rwy'n credu ei fod yn cael ei wneud yn y ffordd hollol anghywir.

The people of Blaenau Gwent and across the Valleys have suffered disproportionately from Tory misrule. This is a direct consequence of the failure or, rather, the deliberate policies of successive UK Governments that continue to funnel wealth and investment to London while communities in the south of Wales get next to nothing. The Truss Government is probably the worst yet. The Tories won a mandate based on the lie of levelling up, and now they are unashamedly doing the opposite. People in Blaenau Gwent and the Gwent Valleys are now facing gargantuan energy bills, higher prices, and rocketing mortgages and rent, as we've heard. Westminster rule means ruin for Wales. So, I'd ask you, First Minister, will you do all you can to secure every power that Wales, the Valleys and Blaenau Gwent need not only to protect ourselves now, but from future Tory Governments as well? Will you make those demands of Keir Starmer in the event of him becoming Prime Minister, and do you agree that the powers Wales needs include those over tax, welfare, justice and policing?

Mae pobl Blaenau Gwent ac ar draws y Cymoedd wedi dioddef yn anghymesur o gamlywodraethu'r Torïaid. Mae hyn yn ganlyniad uniongyrchol i fethiant neu, yn hytrach, i bolisïau bwriadol Llywodraethau olynol y DU sy'n parhau i sianelu cyfoeth a buddsoddiad i Lundain tra bod cymunedau yn ne Cymru yn cael y nesaf peth i ddim. Mae'n debyg mai Llywodraeth Truss yw'r gwaethaf eto. Enillodd y Torïaid fandad yn seiliedig ar gelwydd ffyniant bro, ac erbyn hyn maen nhw'n gwneud y gwrthwyneb yn ddigydwybod. Mae pobl ym Mlaenau Gwent a Chymoedd Gwent nawr yn wynebu biliau ynni anferth, prisiau uwch, gyda morgeisi a rhent yn saethu i fyny, fel yr ydym ni wedi'i glywed. Mae bod dan reolaeth San Steffan yn golygu distryw i Gymru. Felly, gofynnaf i chi, Prif Weinidog, a wnewch chi bopeth o fewn eich gallu i sicrhau pob pŵer y mae ei angen ar Gymru, y Cymoedd a Blaenau Gwent nid yn unig i amddiffyn ein hunain nawr, ond rhag Llywodraethau Torïaidd y dyfodol hefyd? A fyddwch chi'n galw ar Keir Starmer am hynny os daw yn Brif Weinidog, ac a ydych chi'n cytuno bod y pwerau sydd eu hangen ar Gymru yn cynnwys rhai dros dreth, lles, cyfiawnder a phlismona?

Well, Llywydd, Delyth Jewell makes an important point. We know from independent analysis that London and the south-east will benefit from the changes that the Liz Truss Government has introduced three times more than Wales will benefit and the north of England will benefit. Let's be clear, Llywydd: this is a Government that believes in redistribution; it believes in taking money from the poor and giving it to the rich. The idea that distribution is—[Interruption.] Of course, the figures are as plain as they possibly can be, Llywydd, and just shouting, sitting there, does not alter the fact that the top 5 per cent—this is after Liz Truss was forced to abandon her decision to abolish the 45p rate of tax—of the population will still get a quarter of all the cash gains as a result of the remaining aspects of the budget package. The richest 5 per cent of households will gain 40 times more—can you imagine that, Llywydd: the richest, top 5 per cent will gain 40 times more—than the bottom fifth of the population. It is so disgraceful that it is no wonder that that party is in complete free fall in the opinion polls. And, of course, we will use all the powers we have and the capacity we have to defend people here in Wales from this onslaught.

Wel, Llywydd, mae Delyth Jewell yn gwneud pwynt pwysig. Gwyddom o ddadansoddiad annibynnol y bydd Llundain a'r de-ddwyrain yn elwa yn sgil y newidiadau a gyflwynodd Llywodraeth Liz Truss, deirgwaith yn fwy na fydd Cymru a gogledd Lloegr yn elwa. Gadewch i ni fod yn glir, Llywydd: Llywodraeth yw hon sy'n credu mewn ailddosbarthu; mae'n credu mewn cymryd arian oddi wrth y tlawd a'i roi i'r cyfoethog. Mae'r syniad bod dosbarthu—[Torri ar draws.] Wrth gwrs, mae'r ffigurau mor blaen ag y gallant fod, Llywydd, ac nid yw gweiddi, yn eistedd draw yn fan yna, yn newid y ffaith y bydd y 5 y cant uchaf—mae hyn ar ôl i Liz Truss gael ei gorfodi i gefnu ar ei phenderfyniad i ddiddymu'r gyfradd dreth 45c—o'r boblogaeth yn dal i gael chwarter yr holl enillion arian parod o ganlyniad i agweddau'r pecyn cyllideb sy'n weddill. Bydd 5 y cant o'r aelwydydd cyfoethocaf yn cael 40 gwaith yn fwy—a allwch chi ddychmygu hynny, Llywydd: y cyfoethocaf, bydd y 5 y cant uchaf yn ennill 40 gwaith yn fwy—na'r un rhan o bump isaf o'r boblogaeth. Mae hi mor warthus fel nad yw'n syndod fod y gefnogaeth i'r blaid honno'n plymio yn yr arolygon barn. Ac, wrth gwrs, byddwn yn defnyddio'r holl bwerau sydd gennym a'r gallu sydd gennym i amddiffyn pobl yma yng Nghymru rhag yr ymosodiad hwn.

13:45
Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from the Party Leaders

Cwestiynau nawr gan arweinwyr y pleidiau. Arweinydd y Ceidwadwyr, Andrew R.T. Davies.

Questions now from the party leaders. Leader of the Welsh Conservatives, Andrew R.T. Davies.

Thank you, Presiding Officer. It's nice to see the Deputy Minister shouting from a sedentary position. I hope he speaks as loudly for his patients who are stuck on record waiting lists in his constituency, because I never hear him saying anything about that, I don't. But anytime you want to have a debate on it, Deputy Minister, I'll have that debate with you.

First Minister, you travelled to Scotland last Tuesday to meet with Nicola Sturgeon. Nicola Sturgeon has agreed to have an independent public inquiry into the COVID regulations and rules that were made in Scotland. Why is she wrong and you're right, because you're blocking one here in Wales?

Diolch Llywydd. Mae'n braf gweld y Dirprwy Weinidog yn gweiddi o'i sedd. Rwy'n gobeithio ei fod yn siarad mor uchel ar ran ei gleifion sy'n sownd ar restrau aros hanesyddol yn ei etholaeth, oherwydd dydw i byth yn ei glywed yn dweud dim am hynny, dydw i ddim. Ond unrhyw bryd yr ydych chi eisiau dadl arno, Dirprwy Weinidog, fe gaf i'r ddadl honno gyda chi.

Prif Weinidog, fe deithioch chi i'r Alban ddydd Mawrth diwethaf i gwrdd â Nicola Sturgeon. Mae Nicola Sturgeon wedi cytuno i gael ymchwiliad cyhoeddus annibynnol i'r rheoliadau a'r rheolau COVID a gafodd eu gwneud yn yr Alban. Pam y mae hi'n anghywir a chithau'n iawn, oherwydd rydych chi'n rhwystro un yma yng Nghymru?

Llywydd, I've explained on numerous occasions here why I believe that the answers that patients and their families in Wales deserve to get when we look back at the events of the pandemic, that those answers are best secured through a Welsh participation in a UK inquiry.

I welcome very much the fact today that the Covid-19 Bereaved Families for Justice group here in Wales has secured core participation status in front of the UK inquiry. I had written to them earlier this year supporting their application for core participation status. That will mean that they will be able to ensure that the voice of those people who are members of their group will be heard in that inquiry. I believe from the meetings I've had with them—I've met with them five times—that, unlike the leader of the opposition, they are moving on from continuing to ask for something which is not going to happen. Let me be clear about that. I've told you time and time again, there will be no inquiry of that sort here in Wales. They are moving on to put their energies and their efforts into making sure, as I want to see, that their questions are properly rehearsed, and the best answers provided in front of the Baroness Hallett inquiry.

Llywydd, rwyf wedi egluro droeon yma pam yr wyf yn credu bod yr atebion y mae cleifion a'u teuluoedd yng Nghymru yn haeddu eu cael wrth edrych yn ôl ar ddigwyddiadau'r pandemig, mai'r ffordd orau i sicrhau'r atebion hynny yw drwy gyfranogiad Cymru mewn ymchwiliad y DU.

Rwy'n croesawu'n fawr y ffaith heddiw fod y grŵp Covid-19 Bereaved Families for Justice yma yng Nghymru wedi sicrhau statws cyfranogiad craidd ger bron ymchwiliad y DU. Roeddwn i wedi ysgrifennu atyn nhw yn gynharach eleni yn cefnogi eu cais am statws cyfranogiad craidd. Bydd hynny'n golygu y byddan nhw'n gallu sicrhau y bydd llais y bobl hynny sy'n aelodau o'u grŵp yn cael ei glywed yn yr ymchwiliad hwnnw. Rwy'n credu o'r cyfarfodydd yr wyf i wedi eu cael gyda nhw—rwyf wedi cwrdd â nhw bum gwaith—eu bod, yn wahanol i arweinydd yr wrthblaid, yn symud ymlaen o barhau i ofyn am rywbeth sydd ddim yn mynd i ddigwydd. Gadewch i mi fod yn glir am hynny. Rwyf wedi dweud wrthych dro ar ôl tro, ni fydd ymchwiliad o'r math yma yng Nghymru. Maen nhw'n symud ymlaen i roi eu hegni a'u hymdrechion i wneud yn siŵr, fel yr wyf eisiau ei weld, bod eu cwestiynau'n cael eu hailadrodd yn briodol, a'r atebion gorau yn cael eu rhoi o flaen ymchwiliad y Farwnes Hallett.

Stop misrepresenting their view, First Minister. Only today they've repeated the request for an independent inquiry here in Wales, and through you not allowing such an inquiry to happen, they have had to accept that the UK route is the best route for them to have these explored. But I ask you again, First Minister, because you didn't address the first question: why is Nicola Sturgeon wrong in your mind, and you're right? Because she has looked at the route that the UK inquiry will undertake, and it is correct that it will look on the four-nation basis that some decisions were taken, but you made a political virtue of the point that you did things differently here in Wales. So, those decisions deserve to be looked at through the lens of a Welsh public inquiry. So, like the COVID-bereaved families, why don't you allow such an inquiry to happen? And if you won't, will you answer my first question to you: why is Nicola Sturgeon wrong, and you're right?

Peidiwch â chamfynegi eu barn, Prif Weinidog. Dim ond heddiw maen nhw wedi ailadrodd y cais am ymchwiliad annibynnol yma yng Nghymru, ac oherwydd i chi beidio â chaniatáu i ymchwiliad o'r fath ddigwydd, maen nhw wedi gorfod derbyn mai llwybr y DU yw'r llwybr gorau iddyn nhw ar gyfer archwilio'r rhain. Ond rwy'n gofyn i chi eto, Prif Weinidog, oherwydd ni wnaethoch chi ymdrin â'r cwestiwn cyntaf: pam mae Nicola Sturgeon yn anghywir yn eich barn chi, a chithau'n iawn? Oherwydd y mae hi wedi edrych ar y llwybr y bydd ymchwiliad y DU yn ei ddilyn, ac mae'n gywir y bydd yn ystyried mai ar sail pedair gwlad y cafodd rhai penderfyniadau eu gwneud, ond fe geisioch chi fantais wleidyddol o'r ffaith eich bod wedi gwneud pethau'n wahanol yma yng Nghymru. Felly, dylid edrych ar y penderfyniadau hynny drwy chwyddwydr ymchwiliad cyhoeddus yng Nghymru. Felly, fel y teuluoedd sydd wedi dioddef profedigaeth COVID, pam nad ydych chi'n caniatáu i ymchwiliad o'r fath ddigwydd? Ac os na wnewch chi, wnewch chi ateb fy nghwestiwn cyntaf i chi: pam mae Nicola Sturgeon yn anghywir, a chithau'n iawn?

Well, Llywydd, the Member knows perfectly well that the decision is made, there will be no Welsh separate inquiry and, instead, the answers to the questions that people quite rightly want to see here in Wales will be properly, fully, and best answered by the inquiry that his Prime Minister established, and which I was able to discuss with Downing Street on a series of occasions to make sure that Welsh interests were fully represented in the terms of reference and in the way that the inquiry will be conducted. That will ensure that the best possible answers are provided. That's why I believe that to be the right course of action. The First Minister of Scotland must speak for herself. I see that Lady Poole, the chair of the independent Scottish inquiry, has resigned. Any idea that everything in Scotland is completely marvellous because they've agreed to an inquiry would not stand up to a moment's examination.

Wel, Llywydd, mae'r Aelod yn gwybod yn iawn fod y penderfyniad wedi ei wneud, ni fydd ymchwiliad ar wahân yng Nghymru ac, yn hytrach, bydd yr atebion i'r cwestiynau y mae pobl, yn gwbl briodol eisiau eu gweld yma yng Nghymru, yn cael eu hateb orau, yn briodol, yn llawn gan yr ymchwiliad a sefydlwyd gan ei Brif Weinidog ef, ac fe lwyddais i drafod hyn â Downing Street ar nifer o achlysuron i wneud yn siŵr bod buddiannau Cymru yn cael eu cynrychioli'n llawn yn y cylch gorchwyl ac yn y modd y bydd yr ymchwiliad yn cael ei gynnal. Bydd hynny'n sicrhau mai'r atebion gorau posibl sy'n cael eu rhoi. Dyna pam yr wyf yn credu mai dyna'r camau cywir. Mae'n rhaid i Brif Weinidog yr Alban siarad drosti hi ei hun. Gwelaf fod Lady Poole, cadeirydd ymchwiliad annibynnol yr Alban, wedi ymddiswyddo. Ni fyddai unrhyw syniad bod popeth yn yr Alban yn gwbl wych oherwydd eu bod wedi cytuno i ymchwiliad yn dal dŵr am eiliad.

I'd tread carefully on saying that's she's resigned and trying to use that in a political forum. I understand that she's resigned for personal reasons, which does happen, First Minister, and I'm not trying to say anything to the contrary about the integrity of any inquiry. I happen to believe that an independent inquiry here in Wales, but also on a UK level, would speed up the process to get the answers that the COVID-bereaved families require, rather than get it pushed into the long grass. Now, you could work positively with the families, with all the interested parties here in Wales, in allowing such an inquiry. But because you say 'no', we have to accept it? Well, on these benches, we won't accept it, because, ultimately, the scrutiny, the torch of scrutiny needs to be placed on the decisions that all the Ministers took, sitting around that bench. So, whilst you might decree that there is not going to be a Welsh COVID inquiry, I have to tell you that the weight of public opinion and the weight of professional opinion here in Wales wants to see that independent inquiry. I will not rest until we have that independent inquiry, despite what you might try to say to the contrary, First Minister.

Byddwn i'n troedio'n ofalus wrth ddweud ei bod hi wedi ymddiswyddo gan geisio defnyddio hynny mewn fforwm gwleidyddol. Rwy'n deall ei bod hi wedi ymddiswyddo am resymau personol, sy'n digwydd, Prif Weinidog, a dydw i ddim yn ceisio dweud unrhyw beth i'r gwrthwyneb am onestrwydd unrhyw ymchwiliad. Rwy'n digwydd credu y byddai ymchwiliad annibynnol yma yng Nghymru, ond ar lefel y DU hefyd, yn cyflymu'r broses o gael yr atebion y mae'r teuluoedd sydd wedi dioddef profedigaeth COVID eu hangen, yn hytrach na'i wthio o'r neilltu. Nawr, gallech weithio'n bositif gyda'r teuluoedd, gyda'r holl bartïon â budd yma yng Nghymru, wrth ganiatáu ymchwiliad o'r fath. Ond oherwydd eich bod yn dweud 'na', mae'n rhaid i ni ei dderbyn? Wel, ar y meinciau hyn, ni fyddwn yn ei dderbyn, oherwydd, yn y pen draw, mae angen craffu ar y penderfyniadau a wnaeth yr holl Weinidogion, yn eistedd o gwmpas y fainc yna. Felly, er y gallech chi orchymyn na fydd ymchwiliad COVID yng Nghymru, mae'n rhaid i mi ddweud wrthych chi fod pwysau'r farn gyhoeddus a phwysau'r farn broffesiynol yma yng Nghymru eisiau gweld yr ymchwiliad annibynnol hwnnw. Ni fyddaf yn gorffwys nes y cawn ni'r ymchwiliad annibynnol hwnnw, er gwaethaf yr hyn y byddwch yn ei ddweud i'r gwrthwyneb, Prif Weinidog.

13:50

Well, Llywydd, there is the impotence of opposition. The leader of the opposition can of course go on making his case for as long and as loudly as he likes. In the meantime, the world has moved on. There is an inquiry, a fully constituted inquiry, set up by a Conservative Government at Westminster in which there will be full participation by patients and families in Wales, in which all the actions of the Welsh Government and of other public authorities in Wales—[Interruption.]

Wel, Llywydd, dyna i chi anallu'r wrthblaid. Gall arweinydd yr wrthblaid fynd ati wrth gwrs i bledio'i achos cyhyd ac mor uchel ag y mae'n ei ddymuno. Yn y cyfamser, mae'r byd wedi symud ymlaen. Mae ymchwiliad, ymchwiliad wedi ei gyfansoddi'n llawn, a sefydlwyd gan Lywodraeth Geidwadol yn San Steffan pryd y bydd cleifion a theuluoedd yng Nghymru yn cymryd rhan lawn, pryd y bydd holl weithredoedd Llywodraeth Cymru ac awdurdodau cyhoeddus eraill yng Nghymru—[Torri ar draws.]

Can we allow the First Minister to finish his answer, please? Oh, that was the end. Sorry. Right. I think I was failing to hear him, actually, because there was quite a bit of noise.

Gadewch i ni ganiatáu i'r Prif Weinidog orffen ei ateb, os gwelwch yn dda? O, dyna oedd y diwedd. Mae'n ddrwg gen i. Iawn. Rwy'n credu nad oeddwn i'n ei glywed yn iawn, a dweud y gwir, oherwydd roedd yna dipyn o sŵn.

Arweinydd Plaid Cymru, Adam Price.

Leader of Plaid Cymru, Adam Price.

Diolch, Llywydd. In your discussions with the Scottish First Minister last week, it was reported that you focused on the cost-of-living crisis. It's good to see that you, at least, First Minister, are prepared to talk with the SNP even if Keir Starmer is not. Now, yesterday, the SNP Government published emergency legislation to freeze rents across Scotland, backdated to 6 September, running initially until the end of March, with the potential to be extended. The legislation also bans evictions of tenants who fall into arrears, both ideas originally proposed by the Labour Party, which begs the question: if they're good enough for Labour in opposition in Wales, why aren't these measures good enough, so far at least, for Labour in Government here?

Diolch, Llywydd. Yn eich trafodaethau gyda Phrif Weinidog yr Alban yr wythnos diwethaf, adroddwyd eich bod yn canolbwyntio ar yr argyfwng costau byw. Mae'n dda gweld eich bod chi, o leiaf, Prif Weinidog, yn barod i siarad â'r SNP hyd yn oed os nad yw Keir Starmer yn gwneud hynny. Nawr, ddoe, cyhoeddodd Llywodraeth yr SNP ddeddfwriaeth frys i rewi rhenti ar draws yr Alban, wedi'i ôl-ddyddio i 6 Medi, gan redeg, i ddechrau, tan ddiwedd mis Mawrth, gyda'r potensial i'w ymestyn. Mae'r ddeddfwriaeth hefyd yn gwahardd troi allan denantiaid sydd ag ôl-ddyledion, y ddau syniad wedi eu cynnig yn wreiddiol gan y Blaid Lafur, sy'n codi'r cwestiwn: os ydyn nhw'n ddigon da i Lafur fel gwrthblaid yng Nghymru, pam nad yw'r mesurau hyn yn ddigon da, hyd yn hyn o leiaf, i Lafur mewn Llywodraeth yma?

Well, Llywydd, we will look carefully at the proposals in Scotland, of course. I've had an opportunity to look at them briefly this morning. Let's be clear about what the proposals actually are. There is a rent freeze for social renting tenants in Scotland. That already exists here in Wales. All those rents are fixed and will not rise before the end of this financial year, so there is no difference between us there.

The rent freeze in Scotland applies only to existing tenants, so any flat that becomes vacant and is let to a new tenant, there is no rent freeze at all there, nor is there a freeze on costs that landlords can legitimately claim. So, if a landlord can demonstrate that they have to meet increased mortgage rates, they will be able to increase rents for existing tenants. If they can demonstrate that they have extra insurance costs, they will be able to pass those on to existing tenants. If there are rises in the service charges that landlords have to cover, they will be able to pass those on to existing tenants as well. So, let's be clear what this rent freeze actually is. It's a rent freeze that doesn't cover anybody taking up a tenancy, and for existing tenancies there is a whole series of ways in which their rents will be able to go up anyway.

And then a ban—a ban on evictions. Well, not for tenants with significant rent arrears; not for people who have anti-social behaviour; not where landlords can demonstrate that they are suffering financial hardship; and neither does the ban on evictions prevent a landlord from selling their property.

When I was in Scotland last week, I was being told about two great anxieties about this piece of legislation before it was published. First of all, the stampede to evict existing tenants, so that the changes in the law could be evaded by landlords in that way, and secondly, the risk that there will be a collapse in the amount of property available in the private rented sector, with landlords deciding to sell up rather than to rent, and that then exacerbating changes that are about to happen in the housing market. The Member will be very well aware that the consequence of the Conservative package is that mortgage rates are likely to rise to 6 per cent, and that house prices are likely to fall by up to 15 per cent. To engineer a situation in which a flood of properties is put onto a falling market in that way is hardly likely to be to the benefit of people looking for properties to rent.

So, I will look more carefully than I have been able to so far at the Scottish proposals, but any idea that they are a panacea that we should just pick up and put in place here in Wales, I don't think that will stand up to examination for long.

Wel, Llywydd, byddwn yn edrych yn ofalus ar y cynigion yn yr Alban, wrth gwrs. Rwyf wedi cael cyfle i edrych arnyn nhw'n frysiog y bore 'ma. Gadewch i ni fod yn glir ynglŷn â beth yw'r cynigion mewn gwirionedd. Maen nhw'n rhewi rhent ar gyfer tenantiaid sy'n rhentu'n gymdeithasol yn yr Alban. Mae hynny eisoes yn bodoli yma yng Nghymru. Mae'r rhenti hynny i gyd yn sefydlog ac ni fyddant yn codi cyn diwedd y flwyddyn ariannol hon, felly nid oes gwahaniaeth rhyngom yn hynny o beth.

Mae'r rhewi rhent yn yr Alban yn berthnasol i denantiaid presennol yn unig, felly o ran unrhyw fflat sy'n dod yn wag ac sy'n cael ei osod i denant newydd, does dim rhewi rhent o gwbl, ac nid oes rhewi costau y gall landlordiaid eu hawlio'n gyfreithlon. Felly, os gall landlord ddangos bod yn rhaid iddo gwrdd â chyfraddau morgais uwch, bydd yn gallu cynyddu rhenti ar gyfer tenantiaid presennol. Os gall ddangos bod ganddo gostau yswiriant ychwanegol, bydd yn gallu eu trosglwyddo i denantiaid presennol. Os yw taliadau gwasanaethau y mae landlordiaid yn gorfod eu talu yn codi, byddant yn gallu pasio'r rheiny ymlaen i denantiaid presennol hefyd. Felly, gadewch i ni fod yn glir beth yw'r rhewi rhent hwn mewn gwirionedd. Mae'n achos o rewi rhent nad yw'n cynnwys unrhyw un sy'n cymryd tenantiaeth, ac ar gyfer tenantiaethau presennol mae nifer o ffyrdd o godi'r rhenti hynny beth bynnag.

Ac yna gwaharddiad—gwaharddiad ar droi allan. Wel, nid ar gyfer tenantiaid sydd ag ôl-ddyledion rhent sylweddol; nid ar gyfer pobl sy'n ymddwyn yn wrthgymdeithasol; nid pan fo landlordiaid yn gallu dangos eu bod yn dioddef caledi ariannol; ac nid yw'r gwaharddiad ar droi allan chwaith yn atal landlord rhag gwerthu ei eiddo.

Pan oeddwn yn yr Alban yr wythnos diwethaf, cefais wybod am ddau bryder mawr ynghylch y darn hwn o ddeddfwriaeth cyn iddo gael ei gyhoeddi. Yn gyntaf oll, y rhuthr i droi tenantiaid presennol allan, er mwyn i landlordiaid allu osgoi'r newidiadau yn y gyfraith yn y ffordd yna, ac yn ail, y risg y bydd gostyngiad yn nifer yr eiddo sydd ar gael yn y sector rhentu preifat, gyda landlordiaid yn penderfynu gwerthu yn hytrach na rhentu, a hynny wedyn yn gwaethygu newidiadau sydd ar fin digwydd yn y farchnad dai. Bydd yr Aelod yn ymwybodol iawn mai canlyniad y pecyn Ceidwadol yw bod cyfraddau morgeisi yn debygol o godi i 6 y cant, a bod prisiau tai yn debygol o ostwng hyd at 15 y cant. Mae creu sefyllfa lle mae nifer fawr o eiddo yn cael eu rhoi ar y farchnad sy'n cwympo yn y ffordd honno yn annhebygol o fod er budd pobl sy'n chwilio am eiddo i'w rhentu.

Felly, byddaf yn edrych yn fwy gofalus nag yr wyf wedi gallu ei wneud hyd yma ar gynigion yr Alban, ond mae unrhyw syniad eu bod yn ateb i bob problem y dylem ni eu mabwysiadu a'u rhoi ar waith yma yng Nghymru, wel dydw i ddim yn credu y bydd hynny'n cael ei dderbyn o bell ffordd.

13:55

Nobody, First Minister, is arguing that they are a panacea; they need to be implemented alongside a whole range of measures. They are temporary measures because we are facing an emergency. Winter is almost upon us. Why do you think, First Minister, that Shelter in Wales is calling for a rent freeze, is calling for a moratorium? Why do you think that the Kerslake commission, led by the former head of the civil service, who is a supporter of your party, their commission on homelessness has called for a ban on evictions in winter? In France, they ban evictions every winter as a sign of a civilised society.

In relation to what you said, by the way, there's a cap; even in exceptional circumstances where landlords can ask for some increase, there's a cap of 3 per cent. And they can only ask for a maximum of 50 per cent of the specified cost. So, let's be clear about what the Scottish Government is calling for. And if the First Minister is arguing that we should go further in Wales in relation to the points that he has made, then certainly let's have that discussion, but surely we should be introducing a rent freeze and a moratorium to protect tenants this winter in Wales.

Does neb, Prif Weinidog, yn dadlau eu bod nhw'n ateb i bob problem; mae angen eu gweithredu ochr yn ochr ag ystod gyfan o fesurau. Mesurau dros dro ydyn nhw am ein bod yn wynebu argyfwng. Mae'r gaeaf bron yma. Pam ydych chi'n meddwl, Prif Weinidog, fod Shelter yng Nghymru yn galw am rewi rhent, yn galw am foratoriwm? Pam ydych chi'n meddwl bod comisiwn Kerslake, dan arweiniad cyn-bennaeth y gwasanaeth sifil, sy'n gefnogwr i'ch plaid, fod eu comisiwn ar ddigartrefedd wedi galw am waharddiad ar droi allan yn ystod y gaeaf? Yn Ffrainc, maen nhw'n gwahardd troi allan bob gaeaf fel arwydd o gymdeithas wâr.

O ran yr hyn ddywedoch chi, gyda llaw, mae cap; hyd yn oed mewn amgylchiadau eithriadol lle gall landlordiaid ofyn am rywfaint o gynnydd, mae cap o 3 y cant. A dim ond uchafswm o 50 y cant o'r gost benodedig y cânt ofyn amdano. Felly, gadewch i ni fod yn glir ynghylch yr hyn y mae Llywodraeth yr Alban yn galw amdano. Ac os yw'r Prif Weinidog yn dadlau y dylem fynd ymhellach yng Nghymru o ran y pwyntiau y mae wedi eu gwneud, yna yn sicr gadewch i ni gael y drafodaeth honno, ond heb os nac oni bai dylem ni fod yn cyflwyno camau i rewi rhent a chael moratoriwm er mwyn diogelu tenantiaid y gaeaf hwn yng Nghymru.

Well, Llywydd, Shelter is not calling for a rent freeze in Wales, and the reason that they are not calling for a rent freeze is that they recognise, I believe, the potential unintended consequences for tenants when that happens. I think the leader of Plaid Cymru has just conceded that the Scottish Government's proposals don't amount to a blanket rent freeze in the way that it might be being reported. On 1 December, we will introduce a six-month 'no fault' notice for new tenancies, as far as eviction is concerned. We're consulting on extending all of that to existing tenancies, and we will bring forward a White Paper, as we have promised under our co-operation agreement, to look at how rent controls might be introduced in Wales in a way that does not lead to the unintended possibility that it will make the supply of rented properties in Wales go down just at a point when the demand for properties in Wales can already not be easily met from the existing supply. 

Wel, Llywydd, nid yw Shelter yn galw am rewi rhent yng Nghymru, a'r rheswm nad ydyn nhw'n galw am rewi rhent yw eu bod yn cydnabod, rwy'n credu, y canlyniadau anfwriadol posibl i denantiaid pan fydd hynny'n digwydd. Rwy'n credu bod arweinydd Plaid Cymru newydd gyfaddef nad yw cynigion Llywodraeth yr Alban gyfystyr â rhewi rhent yn hollgynhwysfawr yn y modd yr adroddir amdano efallai. Ar 1 Rhagfyr, byddwn yn cyflwyno rhybudd 'dim bai' chwe mis ar gyfer tenantiaethau newydd, cyn belled ag y mae troi allan yn y cwestiwn. Rydym ni'n ymgynghori ar ymestyn hynny i gyd i denantiaethau sy'n bodoli eisoes, a byddwn yn cyflwyno Papur Gwyn, fel yr ydym wedi addo dan ein cytundeb cydweithredu, i edrych ar sut y gellid cyflwyno rheolaethau rhent yng Nghymru mewn ffordd nad yw'n arwain at y posibilrwydd anfwriadol y bydd yn achosi i'r cyflenwad o eiddo rhent yng Nghymru leihau ar yr union adeg pan na ellir cwrdd â'r galw am eiddo yng Nghymru eisoes gyda'r cyflenwad presennol. 

It begs the question: why did we introduce a moratorium during COVID on evictions? There are certain circumstances—emergencies, crises—where it is necessary to bring in temporary measures, and I'm afraid that many, many people are making these arguments in the housing sector, not just in Scotland, not just in Wales, but across the whole of Europe. 

Can I turn to one of the unfunded Tory tax cuts that still remain? Of course, the reversing of the national insurance increase means the abandonment of the proposed new health and social care levy, which was meant to provide a sustainable basis to fund social care into the future. I'm sure you believe that the decades-long failure by Westminster to face up to the problems in the social care sector has left us with a huge legacy of a crisis in that sector. But, doesn't this place an onus now on us in Wales again to find a Welsh solution? Specifically, does Westminster's abdication of responsibility mean that we should look again at the proposals put forward by Gerry Holtham for instituting a Wales-based social care levy?

Mae'n codi'r cwestiwn: pam wnaethom ni gyflwyno moratoriwm yn ystod COVID ar droi allan? Mae rhai amgylchiadau—argyfyngau, pan fo angen cyflwyno mesurau dros dro, ac rwy'n ofni bod llawer iawn o bobl yn gwneud y dadleuon hyn yn y sector tai, nid yn unig yn yr Alban, nid yn unig yng Nghymru, ond ar draws Ewrop gyfan. 

A gaf i droi at un o'r toriadau treth Torïaidd heb ei ariannu sy'n weddill? Wrth gwrs, mae gwrthdroi'r cynnydd mewn yswiriant gwladol yn golygu rhoi'r gorau i'r ardoll iechyd a gofal cymdeithasol newydd arfaethedig, a oedd i fod i ddarparu sail gynaliadwy i ariannu gofal cymdeithasol i'r dyfodol. Rwy'n siŵr eich bod yn credu bod y methiant dros ddegawdau gan San Steffan i wynebu'r problemau yn y sector gofal cymdeithasol wedi gadael gwaddol enfawr o argyfwng yn y sector hwnnw. Ond, onid yw hyn yn gosod cyfrifoldeb nawr arnom ni yng Nghymru eto i ddod o hyd i ateb ar gyfer Cymru? Yn benodol, a yw'r ffaith bod San Steffan yn ymwrthod â chyfrifoldeb yn golygu y dylem ni edrych eto ar y cynigion a gyflwynwyd gan Gerry Holtham ar gyfer sefydlu ardoll gofal cymdeithasol ar gyfer Cymru?

Well, Llywydd, it must be nearly a decade now since I first discussed with UK Conservative Ministers their plans to implement the Dilnot review. That never happened. More years went by. We did appear to reach a point under the last Prime Minister where there was to be a specific levy in order to create, as the then Prime Minister claimed, a sustainable future for social care and to deal with the financial consequences in the lives of individuals. Now that's gone as well. So, I agree with the leader of Plaid Cymru: that means we have to go back and revisit some of the work that was carried out here in Wales to see whether there is a Wales-only solution to this matter.

It is very complicated. I know that he will know this very well. The interface between the powers that we have in Wales and the charges we could levy against the powers that lie in Westminster, and particularly the decisions that are made in relation to the benefits system, mean that designing a levy in Wales that does not lead to Welsh citizens paying twice, paying a levy in Wales and finding that money taken away from Wales by decisions made in Westminster, designing a system that can offer us a guarantee that that cannot happen, is itself fiendishly complicated. But a lot of work has been done already, and in the light of what has happened across the border, and in particular in the light of what I believe now are likely to be significant further cuts to public expenditure here in Wales, of course we need to go back and revisit the work that we’ve already undertaken.

Wel, Llywydd, mae'n rhaid bod bron i ddegawd nawr ers i mi drafod gyda Gweinidogion Ceidwadol y DU am y tro cyntaf eu cynlluniau i weithredu'r adolygiad Dilnot. Ni ddigwyddodd hynny erioed. Aeth mwy o flynyddoedd heibio. Roedd yn ymddangos ein bod ni wedi cyrraedd pwynt o dan y Prif Weinidog diwethaf pryd yr oedd ardoll benodol i fod i gael ei chyflwyno er mwyn creu, fel yr oedd y Prif Weinidog ar y pryd yn honni, ddyfodol cynaliadwy ar gyfer gofal cymdeithasol ac i ymdrin â'r canlyniadau ariannol ym mywydau unigolion. Nawr mae hynny wedi mynd hefyd. Felly, rwy'n cytuno ag arweinydd Plaid Cymru: mae hynny'n golygu bod yn rhaid i ni fynd yn ôl ac ailedrych ar rywfaint o'r gwaith gafodd ei wneud yma yng Nghymru i weld a oes ateb Cymru yn unig i'r mater hwn.

Mae'n gymhleth iawn. Gwn y bydd yn gwybod hyn yn dda iawn. Mae'r rhyngwyneb rhwng y pwerau sydd gennym ni yng Nghymru a'r taliadau y gallem ni eu codi yn erbyn y pwerau sydd yn San Steffan, ac yn arbennig y penderfyniadau sy'n cael eu gwneud yng nghyswllt y system fudd-daliadau, yn golygu bod cynllunio ardoll yng Nghymru nad yw'n arwain at ddinasyddion Cymru yn talu ddwywaith, talu ardoll yng Nghymru a dod o hyd i'r arian yna sydd wedi ei dynnu o Gymru yn sgil penderfyniadau a wnaed yn San Steffan, mae cynllunio system a all gynnig gwarant i ni na all hynny ddigwydd, ei hun yn gymhleth ofnadwy. Ond mae llawer o waith wedi ei wneud yn barod, ac yng ngoleuni'r hyn sydd wedi digwydd dros y ffin, ac yn arbennig yng ngoleuni'r hyn rwy'n credu nawr sy'n debygol o fod yn doriadau pellach sylweddol i wariant cyhoeddus yma yng Nghymru, wrth gwrs mae angen i ni fynd yn ôl ac ailedrych ar y gwaith yr ydym ni eisoes wedi ei wneud.

14:00
Aelwydydd Gwledig
Rural Households

3. Beth mae Llywodraeth Cymru yn gwneud i sicrhau cymorth digonol i aelwydydd gwledig ar draws Canolbarth a Gorllewin Cymru wrth iddynt wynebu heriau'r argyfwng costau byw? OQ58509

3. What is the Welsh Government doing to ensure adequate support for rural households across Mid and West Wales as they face the challenges of the cost-of-living crisis? OQ58509

Diolch i Cefin Campbell am y cwestiwn. Mae Llywodraeth Cymru wedi buddsoddi dros £1.6 biliwn eleni mewn cymorth wedi'i dargedu ar gyfer costau byw a rhaglenni cyffredinol i roi arian yn ôl ym mhocedi pobl ac i helpu i leddfu'r argyfwng hwn. Mae hyn yn cynnwys, er enghraifft, cymorth i'r rhai nad ydynt ar y grid nwy i brynu LPG neu olew mewn swmp.

I thank Cefin Campbell for the question. The Welsh Government has invested more than £1.6 billion this year on targeted cost-of-living support and universal programmes to put money back in people's pockets and to help alleviate this crisis. This includes, for example, support to those living off the gas grid to purchase LPG or bulk oil.

Diolch yn fawr iawn. Fel ŷch chi’n gwybod, mae cartrefi ledled y canolbarth a’r gorllewin yn dibynnu yn fwy ar danwydd off-grid megis olew a biomas na rhannau eraill o Gymru. Yn sir Gâr, mae 39 y cant o gartrefi heb gyswllt â’r grid nwy, 55 y cant ym Mhowys, a 74 y cant yng Ngheredigion. Mae hyn yn cymharu â chyfartaledd o 19 y cant ar draws Cymru. Yn wahanol i nwy, does dim cap wedi ei roi ar gost y tanwydd hwn. Mae un etholwr wedi cysylltu â fi yn dweud bod pris ei olew e wedi codi. Fe dalodd e, am 1,000 o litrau o olew, rhyw £269 flwyddyn yn ôl; mae hwnna wedi codi i £939 eleni. Ac yn y mini-gyllideb cwbl drychinebus wythnos diwethaf, fe gyhoeddodd y Torïaid rhyw £100 fel swm pitw sydd ddim yn mynd i wneud mwy na chrafu'r wyneb ar gyfer y math yma o aelwydydd. Brif Weinidog, er ein bod ni'n croesawu'r £200 ychwanegol mae Llywodraeth Cymru wedi ei roi, dwi'n gobeithio eich bod chi'n sylweddoli nad yw hyn chwaith yn ddigonol ar gyfer ardaloedd gwledig. Felly ydych chi'n ymrwymo i edrych ar ba gymorth ychwanegol ŷch chi'n gallu ei roi i gefnogi'r aelwydydd hyn?

Thank you very much. As you know, homes across mid and west Wales are more reliant on off-grid fuel such as oil and biomass than other parts of Wales. In Carmarthenshire, 39 per cent of homes are not connected to the gas grid; 55 per cent in Powys, and 74 per cent in Ceredigion. This compares with an average of 19 per cent across Wales. Unlike gas, there has been no cap on the cost of this fuel. One constituent has contacted me to say that the price of his oil has increased. He paid some £269 for 1,000 litres of oil a year ago, but that’s increased to £939 this year. And in the disastrous mini-budget of last week, the Tories announced £100, which is a pittance that won’t do anything other than scratch the surface for these kinds of households. And although, First Minister, we welcome the additional £200 that the Welsh Government has provided, I do hope you realise that this is not adequate either in rural areas. Therefore, will you commit to looking at what additional support you can provide to support these households?

I ddechrau, dwi'n cydnabod popeth mae'r Aelod wedi'i ddweud am y sefyllfa yn y gorllewin a faint mae pobl yn dibynnu ar y ffordd i gynhesu tai sydd ddim yn cael cymorth o gwbl nawr oddi wrth y Llywodraeth yn San Steffan. Mae nifer o bethau rŷn ni'n eu gwneud. Yn barod, rŷn ni wedi ymestyn y gronfa cymorth dewisol i roi mwy o help i bobl sy'n dibynnu ar brynu ynni yn y ffordd mae Cefin Campbell wedi setio mas. Mae cynllun newydd gyda ni, ac roedd hwn wedi cael ei agor ar ddiwedd mis Medi—£4 miliwn o bunnoedd i'r Fuel Bank Foundation. Mae hwnna'n mynd i roi help i bobl sy'n dibynnu ar prepayment meters, ond hefyd i roi help i bobl sy'n prynu olew yn y ffordd roedd yr Aelod yn awgrymu. A hefyd, wrth gwrs, rŷn ni wedi rhoi arian i awdurdodau lleol, ar ben yr arian maen nhw wedi'i gael i ddosbarthu i bob aelwyd sy'n talu'r dreth gyngor, arian maen nhw'n gallu ei ddefnyddio yn y ffordd sy'n addas i'w hardaloedd nhw. Roeddwn i'n falch i weld yn y cynllun mae Cyngor Sir Powys newydd ei gyhoeddi eu bod nhw'n mynd i ddefnyddio'r arian ychwanegol yna i helpu plant ac i helpu pobl anabl, ond hefyd, maen nhw'n mynd i roi—. Mae e yn Saesneg gyda fi fan hyn.

To start, I do recognise everything that the Member has said about the situation in west Wales, and how much people rely on different ways to heat their homes and who aren’t having any support from the Westminster Government. We are doing many things already. We have extended the discretionary assistance fund to give more help to people who depend on that as way to buy their fuel or energy, in the way that Cefin Campbell set out. We have a new scheme and that was opened at the end of September, with £4 million to the Fuel Bank Foundation. That’s going to provide support to people who depend on prepayment meters, but also will provide support to those buying oil in the way the Member described. And also, of course, we have provided funding to local authorities, on top of the funding that they’ve had to distribute to every household who pay council tax, funding that they can use in the appropriate way for their areas. We were very pleased to see in the scheme that Powys County Council has just announced that they are going to use that additional funding to help children and to help disabled people, but they’re also going to provide—. I have this in English here.

They'll provide £150 to all residents who live in homes that have off-grid fuel supply.

Fe fyddan nhw'n rhoi £150 i'r holl breswylwyr sy'n byw mewn cartrefi sydd â chyflenwad tanwydd oddi ar y grid.

Mae hwnna'n rhywbeth arbennig o dda i weld, a bydd hwnna'n help i'r bobl sy'n byw ym Mhowys yn ardal yr Aelod. Rydym ni'n fodlon, wrth gwrs, ystyried os oes mwy y gallwn ni ei wneud, ond rydym ni yn trial gwneud nifer o bethau'n barod.

That's something that is great to see and that will help the people living in Powys in the areas that the Member represents. We're willing to consider whether there is more that we can do, but we are trying to do many things already.

14:05

First Minister, people in rural areas spend 10 per cent more of their income on fuel for their cars, so can you tell me what the Welsh Government is doing to improve transport connectivity in rural areas so people don't have to rely on fossil fuels?

Prif Weinidog, mae pobl mewn ardaloedd gwledig yn gwario 10 y cant yn fwy o'u hincwm ar danwydd ar gyfer eu ceir, felly a wnewch chi ddweud wrthyf beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i wella cysylltedd trafnidiaeth mewn ardaloedd gwledig fel nad oes rhaid i bobl ddibynnu ar danwydd ffosil?

There are a whole series of things that the Welsh Government has done over many years to invest in such schemes in all parts of Wales, including, of course, rural Wales. People who live in the Member's constituency will be worrying less about the things that he's raised with me today than whether they will have less to live on next year as a result of the decisions that his Government is about to make.

Mae cyfres gyfan o bethau y mae Llywodraeth Cymru wedi eu gwneud dros nifer o flynyddoedd i fuddsoddi mewn cynlluniau o'r fath ym mhob rhan o Gymru, gan gynnwys, wrth gwrs, y Gymru wledig. Bydd pobl sy'n byw yn etholaeth yr Aelod yn poeni llai am y pethau y mae wedi eu codi gyda fi heddiw nag am y cwestiwn a fydd ganddyn nhw lai i fyw arno y flwyddyn nesaf o ganlyniad i'r penderfyniadau y mae ei Lywodraeth ef ar fin eu gwneud.

Jane Dodds—[Interruption.] Jane Dodds.

Jane Dodds—[Torri ar draws.] Jane Dodds.

Diolch, Llywydd. Good afternoon, First Minister.

Diolch, Llywydd. Prynhawn da, Prif Weinidog.

Diolch hefyd i Cefin Campbell am godi'r mater yma, a diolch ichi hefyd am siarad am gyngor Powys.

Thank you to Cefin Campbell for raising this issue, and thank you too for discussing Powys council.

It's now a Liberal Democrat council that is making sensible decisions on behalf of its people, unlike the previous administration, the Conservative and independent administration. Can I just focus on one aspect, please, of our rural housing stock? Many of them are very old and are subject to poor insulation, so I just wanted to focus in on insulation. The Welsh Government's Warm Homes programme is running at a very slow pace. We reckon it will take about 135 years to insulate homes across Wales in fuel poverty. So, my question to you is: what can the Welsh Government do to accelerate the Warm Homes programme across Wales so that constituents like the ones living in Mid and West Wales are actually protected against this horrendous situation that they're facing? Diolch yn fawr iawn.

Bellach cyngor Democratiaid Rhyddfrydol sy'n gwneud penderfyniadau synhwyrol ar ran ei bobl, yn wahanol i'r weinyddiaeth flaenorol, y weinyddiaeth Geidwadol ac annibynnol. A gaf i ganolbwyntio ar un agwedd, os gwelwch yn dda, ar ein stoc tai gwledig? Mae llawer ohonyn nhw'n hen iawn ac wedi'u hinsiwleiddio'n wael, felly roeddwn i eisiau canolbwyntio ar insiwleiddio. Mae rhaglen Cartrefi Clyd Llywodraeth Cymru yn mynd rhagddi yn araf iawn. Rydym ni'n amcangyfrif y bydd hi'n cymryd tua 135 o flynyddoedd i inswleiddio cartrefi ar draws Cymru sydd mewn tlodi tanwydd. Felly, fy nghwestiwn i chi yw: beth all Llywodraeth Cymru ei wneud i gyflymu'r rhaglen Cartrefi Clyd ar draws Cymru fel bod etholwyr fel y rhai sy'n byw yng Nghanolbarth a Gorllewin Cymru wedi eu diogelu mewn gwirionedd rhag y sefyllfa erchyll hon maen nhw'n eu hwynebu? Diolch yn fawr iawn.

Of course, I recognise exactly the position that Jane Dodds sets out. It's always been a challenge for the Warm Homes programme to find effective ways in which you can insulate properties that don't have the characteristics that most properties do where you can put insulation between cavity walls and so on. We are redesigning the Warm Homes programme, we will be soon looking for the next round of bids from people who will deliver that programme on the ground, and she can be sure that the needs of people who live in rural Wales, where the methods of construction used in those homes produce particular challenges, will be well known and well highlighted to those who will put bids in to the Welsh Government to run the scheme on our behalf. 

Wrth gwrs, rwy'n cydnabod yn iawn y sefyllfa y mae Jane Dodds yn ei nodi. Mae bob amser wedi bod yn her i'r rhaglen Cartrefi Clyd ddod o hyd i ffyrdd effeithiol o insiwleiddio eiddo nad oes ganddyn nhw y nodweddion sydd gan y rhan fwyaf o eiddo lle gallwch chi roi deunydd insiwleiddio mewn waliau ceudod ac ati. Rydym yn ailwampio'r rhaglen Cartrefi Clyd, yn fuan byddwn yn chwilio am y rownd nesaf o geisiadau gan bobl a fydd yn cyflawni'r rhaglen honno ar lawr gwlad, ac fe all hi fod yn sicr y bydd anghenion pobl sy'n byw yng nghefn gwlad Cymru, lle mae'r dulliau adeiladu a ddefnyddir yn y cartrefi hynny yn creu heriau penodol, yn hysbys iawn ac yn cael eu hamlygu'n gryf i'r rhai a fydd yn cyflwyno ceisiadau i Lywodraeth Cymru i redeg y cynllun ar ein rhan. 

Adeiladu Cartrefi Newydd
Building New Homes

4. Pa gynnydd y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud tuag at gyrraedd ei tharged ar gyfer adeiladu cartrefi newydd yng Ngorllewin De Cymru? OQ58500

4. What progress is the Welsh Government making towards meeting its target for building new homes in South Wales West? OQ58500

We have committed to deliver 20,000 new low-carbon homes for rent in the social sector, providing record levels of funding to do so. The first statistical release demonstrating progress towards this target is expected later this year.

Rydym wedi ymrwymo i ddarparu 20,000 o gartrefi carbon isel newydd i'w rhentu yn y sector cymdeithasol, gan ddarparu'r lefelau uchaf erioed o gyllid i wneud hynny. Disgwylir y datganiad ystadegol cyntaf sy'n dangos cynnydd tuag at y targed hwn yn ddiweddarach eleni.

I thank the First Minister for his answer. I'm sure you agree with me, First Minister, that it's really important that people, particularly younger people, can get on the housing ladder and afford to buy their own home. One symptom of increased house prices that can make it unaffordable is the lack of supply in the market in the first place. Swansea Council, in 2019-20, promised to build 1,360 homes; they built 397. In 2020-21, they promised to build 1,654; they built 446. I heard from his answer to Adam Price earlier that he likes to blame others for the problems in the housing market. Well, the thing he does control is the number of houses being built, and when you're only building a quarter of the number that you've promised, there is no wonder that house prices are expensive in Wales. So, how is the Welsh Government encouraging councils like Swansea Council to get a move on and build the houses they promised they would?

Diolch i'r Prif Weinidog am ei ateb. Rwy'n siŵr eich bod yn cytuno â mi, Prif Weinidog, ei bod yn bwysig iawn bod pobl, yn enwedig pobl iau, yn gallu mynd ar yr ysgol dai a fforddio prynu eu cartref eu hunain. Un symptom o brisiau tai uwch a all ei gwneud yn amhosibl eu fforddio yw'r diffyg cyflenwad yn y farchnad yn y lle cyntaf. Addawodd Cyngor Abertawe, yn 2019-20, adeiladu 1,360 o gartrefi; fe adeiladwyd 397. Yn 2020-21, fe wnaethant addo adeiladu 1,654; fe adeiladon nhw 446. Clywais o'i ateb wrth Adam Price yn gynharach ei fod yn hoffi beio eraill am y problemau yn y farchnad dai. Wel, yr hyn y mae ganddo reolaeth drosto yw'r nifer o dai sy'n cael eu hadeiladu, a phan rydych chi ddim ond yn adeiladu chwarter y nifer yr ydych chi wedi'i addo, does dim rhyfedd fod prisiau tai yn ddrud yng Nghymru. Felly sut mae Llywodraeth Cymru yn annog cynghorau fel Cyngor Abertawe i afael ynddi ac adeiladu'r tai a addawyd?

First of all, house prices in Wales are less expensive than in most other parts of the United Kingdom, not more expensive as Mr Giffard appeared to believe. There are a series of reasons why there are new obstacles in the path of building the number of houses that we need to see here in Wales, both houses for social renting and houses that are built for commercial sale. Brexit means—[Interruption.] Yes, I know. It's such a sigh, isn't it, because every time you tell these people the truth, they want to roll their eyes around their head as though the truth means nothing to them at all. It is a simple truth that, for the people we rely upon in construction, the tap on those people coming into the United Kingdom was turned off by Brexit. That's why your Government—your Government, another u-turn—[Interruption.] I know. Listen carefully; I know it's hard to keep up with them. Another u-turn on behalf of your Government is to reverse what they've said on controlling immigration into this country. Why are they having to do that? Because the decisions that flowed from the Brexit decision mean that we have a labour shortage in the construction industry.

We have supply-side constraints in the construction industry. Eighty per cent of timber that is used in constructing Welsh homes comes from Europe. As a result of your policies, there are new barriers in getting those things, and there are supply-chain problems that builders face. And they are about to face the biggest blow of all. House builders borrow money in order to construct their homes. They're now going to be spending 6 per cent to borrow that money, where, a year ago, they were able to borrow it for 1 per cent. I agree with what Mr Giffard said at the beginning: we need a greater supply of homes here in Wales. Why then would people think kindly of a Government that erects barrier after barrier after barrier to achieving that end? 

Yn gyntaf oll, mae prisiau tai yng Nghymru'n rhatach nag yn y rhan fwyaf o rannau eraill o'r Deyrnas Unedig, nid yn ddrytach fel yr ymddengys yr oedd Mr Giffard yn ei gredu. Mae nifer o resymau pam y mae rhwystrau newydd yn atal adeiladu nifer y tai y mae angen i ni eu gweld yma yng Nghymru, tai i'w rhentu'n gymdeithasol a thai sy'n cael eu hadeiladu ar gyfer gwerthu masnachol. Mae Brexit yn golygu bod—[Torri ar draws.] Ydw, rwy'n gwybod. Mae'n gymaint o ochenaid, onid yw e, oherwydd bob tro yr ydych chi'n dweud y gwir wrth y bobl hyn, maen nhw eisiau rholio eu llygaid fel petai'r gwir yn golygu dim iddyn nhw o gwbl. Mae'n wirionedd syml, o ran y bobl yr ydym ni'n dibynnu arnyn nhw ym maes adeiladu, caewyd y tap ar lif y bobl hynny a oedd yn dod i mewn i'r Deyrnas Unedig gan Brexit. Dyna pam mae eich Llywodraeth—eich Llywodraeth chi, tro pedol arall—[Torri ar draws.] Rwy'n gwybod. Gwrandewch yn ofalus; rwy'n gwybod ei bod hi'n anodd cadw i fyny â nhw. Tro pedol arall ar ran eich Llywodraeth yw gwrthdroi'r hyn y maen nhw wedi'i ddweud ar reoli mewnfudo i'r wlad hon. Pam y maen nhw'n gorfod gwneud hynny? Oherwydd bod y penderfyniadau a lifodd o benderfyniad Brexit yn golygu bod gennym brinder gweithwyr yn y diwydiant adeiladu.

Mae gennym gyfyngiadau ar yr ochr gyflenwi yn y diwydiant adeiladu. Mae 80 y cant o bren sy'n cael ei ddefnyddio wrth adeiladu cartrefi Cymru yn dod o Ewrop. O ganlyniad i'ch polisïau, mae rhwystrau newydd yn atal y pethau hynny, ac mae problemau yn y gadwyn gyflenwi y mae adeiladwyr yn eu hwynebu. Ac maen nhw ar fin wynebu'r ergyd fwyaf oll. Mae adeiladwyr tai yn benthyg arian er mwyn adeiladu eu cartrefi. Maen nhw nawr yn mynd i fod yn gwario 6 y cant i fenthyg yr arian hwnnw, pryd, flwyddyn yn ôl, roedden nhw'n gallu ei fenthyg am 1 y cant. Rwy'n cytuno â'r hyn a ddywedodd Mr Giffard ar y dechrau: mae angen cyflenwad mwy o gartrefi yma yng Nghymru. Pam felly y byddai pobl yn teimlo'n garedig tuag at Lywodraeth sy'n codi rhwystr ar ôl rhwystr ar ôl rhwystr rhag i ni gyrraedd y nod hwnnw? 

14:10

Swansea Council was never going to build 1,600 houses of its own. That would be more than they've built in the last 30 years. What they were relying upon is the private sector to build, and the private sector only builds when it can make a profit. The problem we have at the moment is, with interest rates going up, the private sector cannot make profits on these houses, therefore they've scaled back the number of houses they're building. Does the First Minister agree that what we need is lower interest rates, and that we need an economic position on which we can have people able to afford to buy houses? Andrew Davies was right: do away with planning and let people build, and you will have houses built. The Vale of Glamorgan will be full of houses from Cowbridge down. The Vale of Clwyd will be full of houses in the more affluent areas. Gower will be full of houses. I don't think anybody on our benches would want to see that.

Nid oedd Cyngor Abertawe erioed yn mynd i godi 1,600 o dai ei hun. Byddai hynny'n fwy nag y mae wedi'u hadeiladu yn ystod y 30 mlynedd diwethaf. Yr hyn yr oedden nhw'n dibynnu arno oedd y sector preifat yn adeiladu, ac mae'r sector preifat yn adeiladu dim ond pan all wneud elw. Y broblem sydd gennym ni ar hyn o bryd yw, gyda chyfraddau llog yn codi, ni all y sector preifat wneud elw ar y tai yma, felly maen nhw wedi lleihau nifer y tai y maen nhw'n eu hadeiladu. A yw'r Prif Weinidog yn cytuno mai'r hyn sydd ei angen arnom yw cyfraddau llog is, a bod angen sefyllfa economaidd lle bydd gennym ni bobl sy'n gallu fforddio prynu tai? Roedd Andrew Davies yn iawn: wrth gael gwared ar gynllunio a gadael i bobl adeiladu, bydd tai yn cael eu hadeiladu. Fe fydd Bro Morgannwg yn llawn tai o'r Bontfaen i lawr. Bydd Dyffryn Clwyd yn llawn o dai yn yr ardaloedd mwy cyfoethog. Bydd Gŵyr yn llawn tai. Dydw i ddim yn credu y byddai unrhyw un ar ein meinciau ni eisiau gweld hynny.

First of all, I agree with the points about economic stability that Mike Hedges made. That's the way in which the long-term investment you'll need if you're building houses can be secured. But he makes a very important final point. In my own constituency of Cardiff West, a town the size of Carmarthen is being built in the north-west of Cardiff. That was opposed every single step of the way by Conservative members of Cardiff Council. I don't remember speeches from them telling us to tear up the planning rules so that those houses could be built ever faster. But, this afternoon, we appear to have some offers on the table. We appear to have an offer from the Member for Aberconwy that she'd be happy for planning rules to be torn up in her constituency so that housing can be built in all sorts of places—I look forward to hearing her defend that—and, as Mike Hedges said, a voice from the Vale of Glamorgan looking forward to an explosion of house building without any planning constraints there too.

Yn gyntaf oll, rwy'n cytuno â'r pwyntiau am sefydlogrwydd economaidd a wnaeth Mike Hedges. Dyna'r ffordd y bydd modd sicrhau'r buddsoddiad hirdymor y byddwch ei angen os ydych chi'n adeiladu tai. Ond mae'n gwneud pwynt olaf pwysig iawn. Yn fy etholaeth fy hun yng Ngorllewin Caerdydd, mae tref o'r un maint â Chaerfyrddin yn cael ei hadeiladu yng ngogledd-orllewin Caerdydd. Roedd hynny'n cael ei wrthwynebu pob cam o'r ffordd gan aelodau Ceidwadol Cyngor Caerdydd. Dydw i ddim yn cofio areithiau ganddyn nhw yn dweud wrthym ni am rwygo'r rheolau cynllunio er mwyn codi'r tai hynny'n gynt. Ond, y prynhawn yma, mae'n ymddangos bod gennym rai cynigion ar y bwrdd. Mae'n ymddangos bod gennym ni gynnig gan yr Aelod dros Aberconwy y byddai hi'n hapus i rwygo rheolau cynllunio yn ei hetholaeth hi fel bod modd codi tai mewn pob math o leoedd—rwy'n edrych ymlaen at ei chlywed yn amddiffyn hynny—ac, fel y dywedodd Mike Hedges, llais o Fro Morgannwg yn edrych ymlaen at ffrwydrad o godi tai heb unrhyw gyfyngiadau cynllunio yno ychwaith.

Awdurdodau Iechyd Cymru
Welsh Health Authorities

5. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi ei wneud o allu awdurdodau iechyd Cymru i reoli rotas staff yn effeithiol? OQ58502

5. What assessment has the Welsh Government made of the ability of Welsh health authorities to effectively manage staff rotas? OQ58502

Health boards plan, deploy and manage their workforce to meet population needs. E-rostering solutions have been implemented across NHS Wales to support the effective deployment of staff. 

Mae byrddau iechyd yn cynllunio, defnyddio a rheoli eu gweithlu i ddiwallu anghenion y boblogaeth. Mae atebion e-amserlennu wedi'u gweithredu ledled GIG Cymru i gefnogi'r defnydd effeithiol o staff. 

Thank you, First Minister. Unlike many other professions, those who work within the health service and have direct patient contact have to be mindful of the impact that their annual leave has on those whom they care for, often having to plan and arrange annual leave months or even years in advance. Indeed, needing to take sick leave or annual leave at short notice very often translates to patient appointments being cancelled. This is not only frustrating for patients who may themselves have taken annual leave to attend their appointment and will now go back on to a waiting list, but it also means that healthcare professionals lack any flexibility and have to make difficult family decisions—having to miss school plays or sports days, for example. This manifests itself either in poorer working environments when compared to other professions or in healthcare professionals choosing locum positions that have the required flexibility, instead of salaried NHS positions. This is, ultimately, more costly for the NHS. Whilst there may be departments that have good rota systems, I know of many that do not, and this is an issue that has been raised continually with me by healthcare professionals, who struggle to get enough flexibility in work to meet life's demands. Will you agree with me, First Minister, that this shows how the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015 is not being effectively applied and that more needs to be done to help provide better working conditions for our healthcare professionals? Thank you.

Diolch, Prif Weinidog. Yn wahanol i lawer o broffesiynau eraill, mae'n rhaid i'r rhai sy'n gweithio o fewn y gwasanaeth iechyd ac sy'n cael cyswllt uniongyrchol â chleifion fod yn ymwybodol o'r effaith y mae eu gwyliau blynyddol yn ei chael ar y rhai y maen nhw'n gofalu amdanyn nhw, yn aml maen nhw'n gorfod cynllunio a threfnu gwyliau blynyddol fisoedd neu hyd yn oed flynyddoedd o flaen llaw. Yn wir, mae'r angen i gymryd cyfnod o absenoldeb salwch neu wyliau blynyddol ar fyr rybudd yn aml iawn yn golygu bod apwyntiadau cleifion yn cael eu canslo. Mae hyn nid yn unig yn rhwystredig i gleifion sydd efallai wedi cymryd gwyliau blynyddol eu hunain i fynd i'r apwyntiad a nawr yn gorfod mynd yn ôl ar y rhestr aros, ond mae hefyd yn golygu nad yw gweithwyr gofal iechyd proffesiynol yn mwynhau unrhyw hyblygrwydd ac yn gorfod gwneud penderfyniadau teuluol anodd—gorfod colli dramâu ysgol neu ddiwrnodau chwaraeon, er enghraifft. Mae hyn yn amlygu ei hun naill ai mewn amgylcheddau gwaith tlotach o'u cymharu â phroffesiynau eraill neu gyda gweithwyr gofal iechyd proffesiynol yn dewis swyddi locwm sydd â'r hyblygrwydd angenrheidiol, yn hytrach na swyddi cyflogedig y GIG. Mae hyn, yn y pen draw, yn fwy costus i'r GIG. Er y gallai fod yna adrannau sydd â systemau rota da, rwy'n gwybod am lawer lle nad yw hynny'n wir, ac mae hwn yn fater sydd wedi'i godi'n barhaus gyda mi gan weithwyr gofal iechyd proffesiynol, sy'n ei chael yn anodd cael digon o hyblygrwydd mewn gwaith i gwrdd â gofynion bywyd. A wnewch chi gytuno â mi, Prif Weinidog, fod hyn yn dangos nad yw Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015 yn cael ei chymhwyso'n effeithiol a bod angen gwneud mwy i helpu i ddarparu gwell amodau gwaith ar gyfer ein gweithwyr gofal iechyd proffesiynol? Diolch.

14:15

Llywydd, I agree with a great deal of what Joel James has just said. As I've explained a number of times on the floor of the Chamber, the NHS continues to have to deal with the COVID impact, with just under 1,000 members of staff not in work today; around 600 to 700 of them are actually ill with COVID themselves and around 300 or so are not in work because they've been in contact with somebody. All of that happens at short notice. And when you're dealing with 1,000, the sudden inability of people to be in the workplace undoubtedly makes the business of managing the workforce, and the impact on patients that flows from it, a challenge.

I recognise the points that the Member makes about some of the factors that pull people into working as locums or in agency arrangements because of the additional flexibility that that allows them, over and above people who are on fixed-term contracts. During the pandemic, we were able to introduce some short-term flexibilities into the way people manage their annual leave, with greater carry-overs and paying people for annual leave days when they simply weren't able to take them. But, I'll ask my officials to look carefully at the points the Member has made this afternoon in case there's anything further that we may be able to draw from them.

Llywydd, rwy'n cytuno â llawer iawn o'r hyn y mae Joel James newydd ei ddweud. Fel yr wyf wedi esbonio sawl gwaith ar lawr y Siambr, mae'r GIG yn parhau i orfod ymdrin ag effaith COVID, gydag ychydig o dan 1,000 o aelodau staff i ffwrdd o'r gwaith heddiw; mae tua 600 i 700 ohonyn nhw mewn gwirionedd yn sâl gyda COVID eu hunain ac nid yw tua 300 yn gweithio oherwydd eu bod wedi bod mewn cysylltiad â rhywun. Mae hynny i gyd yn digwydd ar fyr rybudd. A phan ydych chi'n ymdrin â 1,000, mae anallu sydyn pobl i fod yn y gweithle heb os yn gwneud y busnes o reoli'r gweithlu, a'r effaith ar gleifion yn sgil hynny, yn her.

Rwy'n cydnabod y pwyntiau y mae'r Aelod yn eu gwneud am rai o'r ffactorau sy'n denu pobl i weithio fel gweithwyr locwm neu drwy drefniadau asiantaeth oherwydd yr hyblygrwydd ychwanegol y mae hynny'n eu gynnig o gymharu â phobl sydd ar gontractau tymor penodol. Yn ystod y pandemig, roeddem ni'n gallu cyflwyno ambell hyblygrwydd tymor byr i'r ffordd yr oedd pobl yn rheoli eu gwyliau blynyddol, gyda mwy o drefniadau cario drosodd a thalu pobl am ddyddiau gwyliau blynyddol pryd nad oedden nhw'n gallu eu cymryd. Ond, fe ofynnaf i fy swyddogion edrych yn ofalus ar y pwyntiau y mae'r Aelod wedi eu gwneud y prynhawn yma rhag ofn bod unrhyw beth arall y gallwn ni ddysgu ohonyn nhw efallai.

The First Minister knows that I've been raising concerns recently about staffing at Ysbyty Gwynedd, and rotas there clearly continue to be a problem. One recent e-mail from staff refers to the Hergest mental health unit, with staff morale at an all-time low, poor recruitment and retention, high sickness and poor working conditions. The result: more and more use of agency staff. When will the Welsh Government really get to grips with this unsustainable and expensive overreliance on agency workers and the rota difficulties that that perpetuates? This is resource that should be spent on supporting and improving working conditions for staff at Ysbyty Gwynedd and hospitals the length and breadth of Wales.

Mae'r Prif Weinidog yn gwybod fy mod i wedi bod yn codi pryderon yn ddiweddar ynglŷn â staffio yn Ysbyty Gwynedd, ac mae'n amlwg fod y rotas yno yn parhau i fod yn broblem. Mae un e-bost diweddar gan staff yn cyfeirio at uned iechyd meddwl Hergest, gyda morâl staff yn is nag erioed, recriwtio a chadw gwael, nifer mawr o achosion o salwch ac amodau gwaith gwael. Canlyniad hyn: mwy a mwy o ddefnydd o staff asiantaeth. Pryd fydd Llywodraeth Cymru mewn gwirionedd yn mynd i'r afael â'r orddibyniaeth anghynaladwy a drudfawr yma ar weithwyr asiantaeth a thrafferthion rota a ddaw yn sgil hynny? Dyma adnodd y dylid ei wario ar gefnogi a gwella amodau gwaith i staff yn Ysbyty Gwynedd ac ysbytai ar hyd a lled Cymru.

Well, Llywydd, I agree that I would rather have people working directly as employees of the NHS, or in bank arrangements under the control of the NHS, than people working in agency arrangements. In the end, these are individuals making decisions in their own lives. You cannot direct people as to how they would themselves choose to organise their own employment arrangements.

The way the Welsh Government has attempted to make a difference is both in changing the rules—we have a new rules system that makes it more attractive for people to take part in bank arrangements and less attractive for people to be in agencies—and by increasing the number of staff available. There's been a 44 per cent growth in nursing, midwifery and health visitors here in Wales over the period of devolution; we need to grow that further. For each of the last seven years, we have increased the number of nurses and midwives in training here in Wales. When we succeed in getting those people into the workplace, then we will be in a position where we can make working arrangements in the NHS effective so that the attractions of moving to become an agency employee will be lessened and we'll be able to lessen our reliance on those arrangements in return.

Wel, Llywydd, rwy'n cytuno y byddai'n well gennyf i gael pobl yn gweithio'n uniongyrchol fel gweithwyr y GIG, neu mewn trefniadau banc o dan reolaeth y GIG, na phobl sy'n gweithio mewn trefniadau asiantaeth. Yn y diwedd, unigolion yn gwneud penderfyniadau yn eu bywydau eu hunain yw'r rhain. Ni allwch gyfarwyddo pobl o ran sut y bydden nhw eu hunain yn dewis rhoi trefn ar eu trefniadau cyflogaeth eu hunain.

Y ffordd mae Llywodraeth Cymru wedi ceisio gwneud gwahaniaeth yw newid y rheolau—mae gennym system reolau newydd sy'n ei gwneud yn fwy deniadol i bobl gymryd rhan mewn trefniadau banc ac yn ei gwneud hi'n llai deniadol i bobl fod mewn asiantaethau—a thrwy gynyddu nifer y staff sydd ar gael. Mae twf o 44 y cant wedi bod ym meysydd nyrsio, bydwreigiaeth ac ymwelwyr iechyd yma yng Nghymru dros gyfnod datganoli; mae angen i ni gynyddu hynny ymhellach. Am bob un o'r saith mlynedd diwethaf, rydym ni wedi cynyddu'r nifer o nyrsys a bydwragedd sy'n hyfforddi yma yng Nghymru. Pan fyddwn yn llwyddo i gael y bobl hynny i'r gweithle, yna byddwn mewn sefyllfa lle gallwn wneud trefniadau gwaith yn y GIG yn effeithiol fel y bydd yr atyniadau o symud i fod yn weithiwr asiantaeth yn cael eu lleihau a byddwn yn gallu lleihau ein dibyniaeth ar y trefniadau hynny hefyd.

Darpariaeth Gofal Plant
Childcare Provision

6. Sut mae Llywodraeth Cymru'n cefnogi darpariaeth gofal plant yng Nghwm Cynon? OQ58501

6. How is the Welsh Government supporting childcare provision in Cynon Valley? OQ58501

Llywydd, I thank Vikki Howells for that. Boosting the most generous childcare offer in the United Kingdom, we announced last week almost £100 million to support the expansion of Flying Start childcare to support investments in improvements and maintenance of childcare buildings and funding to support improved Welsh language provision. Cynon Valley residents will benefit from every aspect of this package.

Llywydd, diolch i Vikki Howells am hynna. Gan roi hwb i'r cynnig gofal plant mwyaf hael yn y Deyrnas Unedig, fe gyhoeddom ni bron i £100 miliwn yr wythnos diwethaf i gefnogi'r gwaith o ehangu gofal plant Dechrau'n Deg i gefnogi buddsoddiadau mewn gwelliannau a chynnal a chadw adeiladau a chyllid gofal plant i gefnogi darpariaeth Gymraeg gwell. Bydd trigolion Cwm Cynon yn cael budd o bob agwedd ar y pecyn hwn.

14:20

Thank you for that answer, First Minister. Across Cynon Valley, constituents frequently tell me how important the provision of good quality, locally accessible childcare is to allow them to progress their own careers and contribute to family finances. The significant additional funding of £100 million for childcare settings that was announced last week will be warmly welcomed by families and by childcare providers alike, as further evidence that our Welsh Labour Government is on the side of ordinary, working-class people, unlike their Tory counterparts in Westminster. First Minister, how will the Welsh Government ensure that information about the funding on offer is communicated to childcare settings so that uptake can be assured?

Diolch am yr ateb yna, Prif Weinidog. Ar draws Cwm Cynon, mae etholwyr yn dweud wrthyf yn aml pa mor bwysig yw darparu gofal plant o ansawdd da ac yn hygyrch yn lleol, er mwyn eu galluogi i ddatblygu eu gyrfaoedd eu hunain a chyfrannu at gyllid teuluol. Bydd y cyllid ychwanegol sylweddol o £100 miliwn ar gyfer lleoliadau gofal plant a gyhoeddwyd yr wythnos diwethaf yn cael ei groesawu'n gynnes gan deuluoedd a darparwyr gofal plant fel ei gilydd, fel tystiolaeth bellach bod ein Llywodraeth Lafur Cymru ar ochr pobl gyffredin, dosbarth gweithiol, yn wahanol i'r Llywodraeth Dorïaidd yn San Steffan. Prif Weinidog, sut fydd Llywodraeth Cymru'n sicrhau bod gwybodaeth am y cyllid sy'n cael ei gynnig yn cael ei gyfleu i leoliadau gofal plant fel bod modd sicrhau y bydd nifer yn manteisio arno?

I thank Vikki Howells for that important point that she makes. There are over 200 childcare settings in Cynon Valley constituency alone. The good news is that, because we have extended the 100 per cent rate relief for registered childcare premises to the end of March 2025, we have a direct line of communication with those settings, because they benefit from that scheme as well. Therefore, we're in a good position to be able to make sure that those settings are aware, particularly of the £70 million in capital funding, which means that premises can be extended or improved, because we have a shared ambition, set out in the co-operation agreement, to increase the supply and to lower the age range for the childcare offer so that children from the age of two onwards are able to benefit from it here in Wales. If we're to succeed in that ambition, we don't simply have to find the money for it, we have to find the staff to do it, and that's particularly true looking at the growth in Welsh-medium provision that we want to see, and we have to have the premises that that extra provision can be carried out in, as well. That is why, in the £100 million that we announced last week, £70 million of it is in capital grants, £26 million is revenue, to support the additional places, and nearly £4 million is set aside specifically to improve Welsh-medium provision. All of that will be to the benefit of residents in the Member's constituency. 

Diolch i Vikki Howells am y pwynt pwysig yna mae hi'n ei wneud. Mae dros 200 o leoliadau gofal plant yn etholaeth Cwm Cynon yn unig. Y newyddion da yw, oherwydd ein bod wedi ymestyn y rhyddhad ardrethi 100 y cant ar gyfer eiddo gofal plant cofrestredig hyd at ddiwedd mis Mawrth 2025, mae gennym linell gyfathrebu uniongyrchol â'r lleoliadau hynny, oherwydd eu bod yn cael budd o'r cynllun hwnnw hefyd. Felly, rydym mewn sefyllfa dda i allu sicrhau bod y lleoliadau hynny'n ymwybodol, yn enwedig o'r £70 miliwn mewn cyllid cyfalaf, sy'n golygu y gellir ymestyn neu wella safleoedd, oherwydd y mae gennym uchelgais ar y cyd, a nodir yn y cytundeb cydweithredu, i gynyddu'r cyflenwad a dod â'r ystod oedran ar gyfer y cynnig gofal plant yn is, fel bod plant o ddwy oed ymlaen yn gallu cael budd ohono yma yng Nghymru. Os ydym am lwyddo yn yr uchelgais honno, yn ogystal â dod o hyd i'r arian ar ei chyfer, mae'n rhaid i ni ddod o hyd i'r staff i'w gweithredu, ac mae hynny'n arbennig o wir wrth edrych ar y twf mewn darpariaeth cyfrwng Cymraeg yr ydym eisiau ei weld, ac mae'n rhaid i ni gael safleoedd lle gellir cynnal darpariaeth ychwanegol ynddynt. Dyna pam, o'r £100 miliwn a gyhoeddwyd gennym yr wythnos diwethaf, bydd £70 miliwn ohono mewn grantiau cyfalaf, mae £26 miliwn yn refeniw, i gefnogi'r lleoedd ychwanegol, ac fe neilltuir bron i £4 miliwn yn benodol i wella'r ddarpariaeth Gymraeg. Fe fydd hynny i gyd er budd trigolion yn etholaeth yr Aelod. 

Cysylltiadau Rhynglywodraethol
Inter-governmental Relations

7. Pa drafodaethau y mae'r Prif Weinidog wedi'u cael gyda Llywodraeth y DU ynglŷn â chysylltiadau rhynglywodraethol yn y dyfodol? OQ58483

7. What discussions has the First Minister had with the UK Government regarding future inter-governmental relations? OQ58483

Llywydd, rwyf wedi cael sawl sgwrs gydag Ysgrifennydd Gwladol newydd Cymru am y mater hwn a materion eraill.

Llywydd, I have had several conversations with the new Secretary of State for Wales on this and other matters.

Diolch yn fawr, Brif Weinidog. Prif Weinidog, gwnes i ddarllen y bore yma eich bod chi'n dal heb gael galwad ffôn oddi wrth Brif Weinidog Prydain, ond dwi'n gwybod ei bod hi wedi bod yn brysur iawn yn ddiweddar, onid yw hi, yn gwneud ei throeon pedol hi, trwy ddinistrio'r economi, trwy fygwth torri budd-daliadau, ac yn delio gydag aelodau amlwg y Cabinet fel eich cyfaill newydd, Ysgrifennydd Gwladol Cymru, yn dweud yn gyhoeddus heddiw ei fod e'n anghytuno â nifer o'i pholisïau hi. Ym mis Ionawr, Prif Weinidog, gwnaethoch chi gyhoeddi cytundeb rhynglywodraethol newydd gyda Llywodraeth y Deyrnas Unedig. Roedd y Cwnsler Cyffredinol yn hyderus iawn y byddai hyn yn gwella'r cydweithio rhwng Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y Deyrnas Unedig. Dŷn ni ddim wedi gweld unrhyw arwydd o hynny hyd yn hyn. Pryd fydd y cynllun yma yn cael ei weithredu?

Thank you, First Minister. First Minister, I read this morning that you still haven't received a phone call from the UK Prime Minister, but I know that she's been very busy recently, particularly with her u-turns, in destroying the economy, threatening to cut benefits and dealing with prominent members of the Cabinet, such as your new friend, the Secretary of State for Wales, who said today that he disagreed with many of her policies. In January, First Minister, you announced a new inter-governmental agreement with the UK Government. The Counsel General was very confident that this would improve co-operation between Welsh Government and UK Government. We haven't seen any signal of that as of yet, so when will this new plan be implemented?

Llywydd, mae'r hyn y dywedodd Rhys ab Owen yn dal i fod yn wir. Dwi ddim wedi clywed dim byd oddi wrth y Prif Weinidog newydd, dim galwad ffôn, dwi ddim wedi cael e-bost—dim byd o gwbl. Mae cynllun newydd gyda ni, cynllun roeddem ni wedi'i gytuno gyda Llywodraeth yr Alban, Gogledd Iwerddon a'r Llywodraeth yn San Steffan. Yn y galwad ffôn olaf y cefais i gyda Boris Johnson, pan oedd e'n Brif Weinidog, roedd e'n siarad am wahoddiad a oedd yn mynd i ddod atom ni i gwrdd yn Llundain gyda'n gilydd dan y cynllun newydd rŷn ni wedi'i gytuno. So, dwi'n edrych ymlaen at gael y cyfle i siarad gyda'r Prif Weinidog newydd.

Yn y cyfamser, dwi wedi cael, fel y dywedais i, nifer o gyfleoedd i siarad gyda Syr Robert Buckland, a dwi'n edrych ymlaen at adeiladu ar y perthynas adeiladol rŷn ni eisiau'i weld gyda fe. 

Llywydd, what Rhys ab Owen said remains true. I haven't heard anything from the new Prime Minister, I haven't had a phone call or an e-mail—nothing at all. We do have a new scheme, a scheme that we had agreed with the Scottish Government, the Northern Ireland Government and the Westminster Government. The last phone call that I had with Boris Johnson when he was Prime Minister, during that conversation he was talking about an invitation that was going to be sent to us to meet in London under the auspices of the new scheme that we had agreed. So, I'm looking forward to having the opportunity to speak to the new Prime Minister.

In the meantime, as I said, I've had a number of opportunities to speak with Sir Robert Buckland, and I'm looking forward to building on the constructive relationship that we want to see with him.

Ac yn olaf, cwestiwn 8, Laura Anne Jones. 

And finally, question 8, Laura Anne Jones. 

14:25
Y Bwlch Rhwng Y Rhywiau Ymhlith Myfyrwyr Addysg Uwch
The Gender Gap Among Higher Education Students

8. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru'n eu cymryd i gau'r bwlch rhwng y rhywiau ymhlith myfyrwyr addysg uwch? OQ58490

8. What action is the Welsh Government taking to close the gender gap among higher education students? OQ58490

Llywydd, while headline data reveals a gender gap, these mask a more complex position at a subject level. This Government's commitment is to ensure that every person in Wales has high aspirations and a fair and equal opportunity to reach their fullest potential, through providing a series of different and accessible pathways to learning.

Llywydd, er bod y prif ddata yn datgelu bwlch rhwng y rhywiau, mae'r rhaid yn cuddio sefyllfa fwy cymhleth ar lefel pwnc. Ymrwymiad y Llywodraeth hon yw sicrhau bod gan bob person yng Nghymru ddyheadau uchel a chyfle teg a chyfartal i gyrraedd eu potensial llawnaf, drwy ddarparu cyfres o lwybrau gwahanol a hygyrch i ddysgu.

First Minister, recently, a report was released in the House of Commons library showing that white, working-class males are least likely to attend university within the UK. After some digging into Welsh figures, I found that the figures show that Wales's gender divide in this regard, on average, is worse than both the UK and English averages. And, within this divide, white students face the largest gender disparity in attending university, both in Wales and the whole of the UK. Wales's gender disparity is 6 per cent wider than the national average. First Minister, more students are winning university places in every demographic in the UK except for white males, which has decreased by 10 per cent in the last eight years. It is now imperative that we shed some light on this issue and look into the root causes of why one particular group of people in society are getting left behind. We cannot and should not consign a generation of white, working-class young men to the dustbin of history in the name of diversity, or anything else, quite frankly. So, First Minister, what is your Government doing to ensure that this inequality isn't exacerbated in the coming years, and will you agree to setting up an investigation into the root causes of this crisis?

Prif Weinidog, yn ddiweddar, cafodd adroddiad ei ryddhau yn llyfrgell Tŷ'r Cyffredin sy'n dangos mai gwrywod gwyn, dosbarth gweithiol sy'n lleiaf tebygol o fynd i'r brifysgol yn y DU. Ar ôl ymchwilio ychydig i ffigurau Cymru, gwelais i fod y ffigurau'n dangos bod y bwlch rhwng y rhywiau yng Nghymru yn hyn o beth, ar gyfartaledd, yn waeth na chyfartaleddau'r DU a Lloegr. Ac o fewn y bwlch hwn, myfyrwyr gwyn sy'n wynebu'r anghyfartaledd mwyaf rhwng y rhywiau wrth fynychu'r brifysgol, yng Nghymru a'r DU gyfan. Mae anghyfartaledd rhwng y rhywiau yng Nghymru 6 y cant yn ehangach na'r cyfartaledd cenedlaethol. Prif Weinidog, mae mwy o fyfyrwyr yn ennill lleoedd mewn prifysgolion ym mhob demograffeg yn y DU ac eithrio dynion gwyn, sydd wedi gostwng 10 y cant yn ystod yr wyth mlynedd ddiwethaf. Mae'n hanfodol bellach ein bod ni'n taflu rhywfaint o oleuni ar y mater hwn ac yn edrych i achosion sylfaenol pam mae un grŵp penodol o bobl yn y gymdeithas yn cael eu gadael ar ôl. Ni allwn ni ac ni ddylem ni anfon cenhedlaeth o ddynion gwyn ifanc, dosbarth gweithiol i fin sbwriel hanes yn enw amrywiaeth, neu unrhyw beth arall, a dweud y gwir. Felly, Prif Weinidog, beth mae'ch Llywodraeth yn ei wneud i sicrhau nad yw'r anghydraddoldeb hwn yn gwaethygu yn ystod y blynyddoedd nesaf, ac a fyddwch chi'n cytuno i sefydlu ymchwiliad i achosion sylfaenol yr argyfwng hwn?

Daeth y Dirprwy Lywydd (David Rees) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (David Rees) took the Chair.

Well, Llywydd, I deprecate the Member's willingness to turn every single issue, no matter how serious, into a form of culture war. There really is no need whatsoever to do that; it's a serious issue—it deserved a better question than you managed to provide this afternoon. And, as I said, behind the headlines of these figures is a great deal more complexity than the Member was prepared to admit. There are a whole series of subjects where young men, including young, white men, exceed the number of women studying those subjects at universities. She didn't manage to mention that. The Conservative Party this afternoon, Llywydd, is certainly not in a listening mood, is it? It thinks that the way to cover over their deep embarrassments is just to keep talking, despite the answers that are being provided to them. I'm trying to explain—[Interruption.]

Wel, Llywydd, rwy'n anghymeradwyo parodrwydd yr Aelod i droi pob un mater, waeth pa mor ddifrifol, yn fath o ryfel diwylliant. Yn wir, nid oes angen gwneud hynny o gwbl; mae'n fater difrifol—roedd yn haeddu gwell cwestiwn nag y gwnaethoch chi lwyddo i'w ddarparu'r prynhawn yma. Ac, fel y dywedais i, y tu ôl i benawdau'r ffigurau hyn mae llawer mwy o gymhlethdod nag yr oedd yr Aelod yn barod i gyfaddef. Mae cyfres gyfan o bynciau lle mae mwy o ddynion ifanc, gan gynnwys dynion ifanc, gwyn, na menywod yn astudio'r pynciau hynny mewn prifysgolion. Wnaeth hi ddim llwyddo i sôn am hynny. Yn sicr nid yw'r Blaid Geidwadol y prynhawn yma, Llywydd, yn teimlo fel gwrando, on'd yw? Mae'n meddwl mai'r ffordd i guddio'u chwithdod dwfn yw dal ati i siarad, er gwaethaf yr atebion sy'n cael eu darparu iddyn nhw. Rwy'n ceisio esbonio—[Torri ar draws.]

It is important that we all hear the First Minister's answers, and I would like to hear them as well, please.

Mae'n bwysig ein bod ni i gyd yn clywed atebion y Prif Weinidog, a hoffwn i eu clywed nhw hefyd, os gwelwch yn dda.

I'm trying to explain to the Member that the issue that she's identified is a proper one; it deserves proper consideration and to not try to turn it into some form of foolish culture war. Because, underneath the headline, the picture is a good deal more complex than she suggested. Some subjects have more men studying them, some subjects have more women studying them; it depends what you count in as an undergraduate degree before you reach the percentages, and that's not the same in different parts of the United Kingdom. So, her comparisons between different places don't stand up once you begin to look at it, and it doesn't take into account other opportunities that people have in different parts of the United Kingdom. Our degree apprenticeship programme will not be counted in the figures that the Member has suggested this afternoon, and yet, we have succeeded there in attracting people from disadvantaged communities to study through the apprenticeship route that simply isn't available in other parts of the country. I agree with her that this is a serious matter that deserves serious consideration, but serious consideration does not mean reducing it to the sloganising that she offered us this afternoon.

Rwy'n ceisio egluro i'r Aelod bod y mater y mae hi wedi'i nodi yn un iawn; mae'n haeddu ystyriaeth briodol a pheidio ceisio ei droi yn rhyw fath o ryfel diwylliant ffôl. Oherwydd, o dan y pennawd, mae'r darlun dipyn yn fwy cymhleth nag yr awgrymodd hi. Mae gan rai pynciau fwy o ddynion yn eu hastudio, mae gan rai pynciau fwy o fenywod yn eu hastudio; mae'n dibynnu ar yr hyn yr ydych chi'n ei chynnwys fel gradd israddedig cyn i chi gyrraedd y canrannau, ac nid yw hynny'r un fath mewn gwahanol rannau o'r Deyrnas Unedig. Felly, nid yw ei chymariaethau rhwng gwahanol lefydd yn dal dŵr pan ydych chi'n dechrau edrych arno, ac nid yw'n ystyried cyfleoedd eraill sydd gan bobl mewn gwahanol rannau o'r Deyrnas Unedig. Ni fydd ein rhaglen prentisiaethau gradd yn cael ei chyfri yn y ffigurau y mae'r Aelod wedi'u hawgrymu y prynhawn yma, ac eto, rydym ni wedi llwyddo yno i ddenu pobl o gymunedau difreintiedig i astudio drwy'r llwybr prentisiaeth nad yw ar gael mewn rhannau eraill o'r wlad. Cytunaf â hi fod hwn yn fater difrifol sy'n haeddu ystyriaeth ddifrifol, ond nid yw ystyriaeth ddifrifol yn golygu ei leihau i'r sloganau y gwnaeth hi eu cynnig i ni y prynhawn yma.

2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement

Eitem 2 y prynhawn yma yw'r datganiad a chyhoeddiad busnes, a galwaf ar y Trefnydd, Lesley Griffiths. 

Item 2 this afternoon is the business statement and announcement, and I call on the Trefnydd, Lesley Griffiths. 

Thank you, Deputy Presiding Officer. There are three changes to this week's business. The statement on regional economic development has been extended to 45 minutes. Later this afternoon, the Minister for Climate Change will make a statement on biodiversity, and tomorrow, questions to the Senedd Commission have been reduced to 10 minutes. Draft business for the next three weeks is set out on the business statement and announcement, which can be found amongst the meeting papers available to Members electronically. 

Diolch. Mae tri newid i'r busnes yr wythnos hon. Mae'r datganiad ar ddatblygu economaidd rhanbarthol wedi cael ei ymestyn i 45 munud. Yn ddiweddarach y prynhawn yma, bydd y Gweinidog Newid Hinsawdd yn gwneud datganiad ar fioamrywiaeth, ac yfory, mae cwestiynau i Gomisiwn y Senedd wedi eu gostwng i 10 munud. Mae busnes drafft am y tair wythnos nesaf wedi'i nodi ar y datganiad busnes a'r cyhoeddiad, sydd i'w weld ymhlith y papurau cyfarfod sydd ar gael i Aelodau yn electronig. 

Today, Trefnydd, is the start of Libraries Week across Wales and the whole of the United Kingdom, and I'm sure that you'll want to join with me in thanking the staff and everyone who engages in supporting our local libraries across Wales for everything that they do. I visited Colwyn Bay library yesterday; I met with the staff there, Morag Wight and Eunice Roberts, and wanted to extend my thanks to them for all that they do in the community, and, of course, to get across the point that libraries are much more than just books these days. In that particular library, there's a banking hub for Barclays, they help people to make their blue badge application forms and with other things that they need to take up with the local authority, and, of course, they play host to children in the summer with reading activities, and older people in the winter who just need to get out and have some ability to socialise with their clubs. So, can I ask for a statement from the Government on what it's doing to promote the work of libraries across Wales, so that we can have more people take advantage of these wonderful community assets on their doorstep?

Secondly, can I call for an update from the Minister with responsibility for veterans, the Deputy Minister, who's thankfully sat in the Chamber to hear this call? I know that we usually have a statement from the Minister around Remembrance Week, and we're always very grateful for that. But I do think, given the appointment of the Veterans' Commissioner for Wales earlier this year, that, probably, we can take stock earlier than in the middle of November to have a look at the engagement that's been taking place between the office of the veterans' commissioner and indeed, our new veterans' Minister, who is our Welsh MP for Wrexham, Sarah Atherton, a former veteran herself, who's no doubt going to bring some great enthusiasm and experience to that particular role. So, could we have an update from the Minister, in her responsibilities around the veteran community, on the engagement with the UK Government on that important issue?

Heddiw, Trefnydd yw dechrau Wythnos Llyfrgelloedd ar draws Cymru a'r Deyrnas Unedig gyfan, ac rwy'n siŵr y byddwch chi eisiau ymuno â mi i ddiolch i'r staff a phawb sy'n ymwneud â chefnogi'n llyfrgelloedd lleol ledled Cymru am bopeth maen nhw'n ei wneud. Ymwelais â llyfrgell Bae Colwyn ddoe; cwrddais â'r staff yno, Morag Wight ac Eunice Roberts, ac rwyf i eisiau estyn fy niolch iddyn nhw am bopeth y maen nhw'n ei wneud yn y gymuned, ac, wrth gwrs, i gyfleu'r pwynt bod llyfrgelloedd yn llawer mwy na dim ond llyfrau'r dyddiau hyn. Yn y llyfrgell benodol honno, mae hyb bancio i Barclays, maen nhw'n helpu pobl i wneud eu ffurflenni cais bathodyn glas a gyda phethau eraill sydd angen iddyn nhw eu codi â'r awdurdod lleol, ac, wrth gwrs, maen nhw'n darparu ar gyfer plant yn yr haf gyda gweithgareddau darllen, a phobl hŷn yn y gaeaf sydd ond angen mynd allan a gallu cymdeithasu ychydig gyda'u clybiau. Felly, a gaf i ofyn am ddatganiad gan y Llywodraeth ar yr hyn y mae'n ei wneud i hyrwyddo gwaith llyfrgelloedd ledled Cymru, fel y gallwn ni gael mwy o bobl i fanteisio ar yr asedau cymunedol gwych hyn sydd ar stepen eu drws?

Yn ail, a gaf i alw am ddiweddariad gan y Gweinidog sydd â chyfrifoldeb am gyn-filwyr, y Dirprwy Weinidog, sydd, diolch byth, yn eistedd yn y Siambr i glywed yr alwad hon? Rwy'n gwybod ein bod ni fel arfer yn cael datganiad gan y Gweinidog adeg Wythnos y Cofio, ac rydym ni bob tro'n ddiolchgar iawn am hynny. Ond rwy'n credu, o ystyried penodiad Comisiynydd Cyn-filwyr Cymru yn gynharach eleni, y gallwn ni, mae'n debyg, bwyso a mesur yn gynt nag yng nghanol mis Tachwedd i gael golwg ar yr ymgysylltu sydd wedi bod yn digwydd rhwng swyddfa comisiynydd y cyn-filwyr ac yn wir, ein Gweinidog cyn-filwyr newydd, sef ein AS Cymru dros Wrecsam, Sarah Atherton, cyn-filwr ei hun, sydd heb os yn mynd i ddod â brwdfrydedd a phrofiad mawr i'r rôl arbennig honno. Felly, a fyddai modd i ni gael yr wybodaeth ddiweddaraf gan y Gweinidog, yn ei chyfrifoldebau o ran y gymuned gyn-filwr, ar yr ymgysylltu â Llywodraeth y DU ar y mater pwysig hwnnw?

14:30

Thank you. I certainly join with you in celebrating our libraries right across Wales. They should be very much treasured, I think, and continue to be very well used. And as you say, they provide so much more than they used to when—I was going to say 'when we were young', but certainly when I was young and it was just books, and they obviously do so much and are very, very valued in our communities. 

In relation to your second question, I think probably next month will be the first time that—8 November the Deputy Minister is telling me—she will be bringing forward a statement in relation to our veterans, and I know she has met with the new commissioner. 

Diolch. Yn sicr, rwy'n ymuno â chi i ddathlu ein llyfrgelloedd ar draws Cymru gyfan. Dylen nhw gael eu trysori'n fawr, rwy'n credu, ac maen nhw'n parhau i gael llawer o defnydd. Ac fel yr ydych chi'n ei ddweud, maen nhw'n darparu gymaint mwy nag oedden nhw'n arfer pan—roeddwn i'n mynd i ddweud 'pan oeddem ni'n ifanc', ond yn sicr pan oeddwn i'n ifanc a dim ond llyfrau oedd hi, ac maen nhw'n amlwg yn gwneud cymaint ac yn cael eu gwerthfawrogi'n fawr, iawn yn ein cymunedau. 

O ran eich ail gwestiwn, rwy'n credu mai mis nesaf mae'n debyg fydd y tro cyntaf—8 Tachwedd mae'r Dirprwy Weinidog yn dweud wrthyf i—bydd hi'n cyflwyno datganiad o ran ein cyn-filwyr, ac rwy'n gwybod ei bod hi wedi cwrdd â'r comisiynydd newydd. 

Good afternoon, Trefnydd. I suspect you know what I'm going to be asking you, but it's with regard to the animal welfare plan. I wonder if you could bring forward a statement, particularly looking at the issue of greyhounds. You'll know that between 2018 and 2021, 2,000 greyhounds died in racing. And you'll know this is an issue that many of us across the Siambr have been raising. The other development is that, only last week, three very, very important charities in the animal welfare field, the Royal Society for the Prevention of Cruelty to Animals, the Dogs Trust and Blue Cross announced, at long last, after a lengthy consultation, that they were committed to a ban on greyhound racing. So, therefore, Trefnydd, I wonder if you could tell us a little bit more about the timetable of when you're going to be bringing forward that plan, and also what your ideas may be around whether we can move in Wales to a ban on greyhound racing. Diolch yn fawr iawn. 

Prynhawn da, Trefnydd. Rwy'n amau eich bod chi'n gwybod beth fydda i'n ei ofyn i chi, ond mae'n ymwneud â'r cynllun lles anifeiliaid. Tybed a allech chi gyflwyno datganiad, yn enwedig yn ystyried mater milgwn. Byddwch chi'n gwybod y bu farw 2,000 o filgwn mewn rasio rhwng 2018 a 2021. A byddwch chi'n gwybod bod hyn yn fater y mae llawer ohonom ni ar draws y Siambr wedi bod yn ei godi. Y datblygiad arall yw, dim ond yr wythnos diwethaf, gwnaeth tair elusen bwysig iawn ym maes lles anifeiliaid, y Gymdeithas Frenhinol er Atal Creulondeb i Anifeiliaid, yr Ymddiriedolaeth Cŵn a'r Groes Las, ar ôl ymgynghoriad hir, gyhoeddi o'r diwedd eu bod wedi ymrwymo i wahardd rasio milgwn. Felly, Trefnydd, tybed a allwch chi ddweud ychydig bach mwy wrthym ni ynghylch yr amserlen pryd yr ydych chi'n mynd i fod yn dod â'r cynllun hwnnw ymlaen, a hefyd beth yw'ch syniadau ynghylch a allwn ni symud yng Nghymru i wahardd rasio milgwn. Diolch yn fawr iawn. 

Thank you. Well, I've received a letter from the Dogs Trust, Blue Cross and the RSPCA setting out their revised policy on greyhound racing, and stating they would welcome the opportunity to meet with me, and I'll certainly be very happy to meet with them to discuss the policy. As you know, I agree with you; a lot of the greyhound racing is very, very cruel. I'm surprised you didn't mention your own Arthur, but, as you say, it's something—and I see Luke Fletcher is in his seat—that you've both really been pushing me on. 

As you know, we've got the animal welfare plan for Wales. That sets out how we will be bringing forward further measures. I'm still awaiting a response to my letter that I wrote back in March to the new owner of the Valley Greyhound Stadium, the only one we have here in Wales; he hasn't had the courtesy to respond, despite chasing that letter. 

Diolch. Wel, rydw i wedi derbyn llythyr gan yr Ymddiriedolaeth Cŵn, y Groes Las a'r RSPCA yn amlinellu eu polisi diwygiedig ar rasio milgwn, ac yn nodi y bydden nhw'n croesawu'r cyfle i gwrdd â mi, ac yn sicr byddaf yn hapus iawn i gwrdd â nhw i drafod y polisi. Fel y gwyddoch chi, rwy'n cytuno â chi; mae llawer o rasio milgwn yn greulon iawn, iawn. Rwy'n synnu na wnaethoch chi sôn am eich Arthur chi, ond, fel y dywedwch chi, mae'n rhywbeth—ac rwy'n gweld bod Luke Fletcher yn ei sedd—eich bod chi'ch dau wir wedi bod yn fy ngwthio i ymlaen. 

Fel y gwyddoch chi, mae gennym ni gynllun lles anifeiliaid Cymru. Mae hynny'n nodi sut y byddwn ni'n cyflwyno mesurau eraill. Rwy'n dal i aros am ymateb i fy llythyr yr ysgrifennais i nôl ym mis Mawrth at berchennog newydd y Valley Greyhound Stadium, yr unig un sydd gennym ni yma yng Nghymru; nid yw ef wedi bod yn ddigon cwrtais i ymateb, er i mi fynd ar ôl y llythyr hwnnw. 

Following on from the question from Natasha Asghar on vaping, I just wondered if it's possible to have a refreshed statement arising out of the new strategy on tobacco control, because we heard very clearly from the First Minister that the number of 11 to 17-year-olds vaping has gone up significantly, and that this has a major impact on brain development up to the age of 25. And if we're going to deal with young people, it needs combined action by health, education and regulatory services. So, I wondered if it would be possible to have such a statement from somebody in the Government, because there are three different departments involved. But it seems to me that we cannot allow young people to be pulled into vaping as an addiction as a way of getting them into smoking. We need to be going in the opposite direction.

Yn dilyn y cwestiwn gan Natasha Asghar ar ddefnyddio e-sigaréts, roeddwn i'n meddwl tybed a yw'n bosibl cael datganiad wedi'i adnewyddu yn deillio o'r strategaeth newydd ar reoli tybaco, oherwydd rydym ni wedi clywed yn glir iawn gan y Prif Weinidog bod nifer y bobl ifanc 11 i 17 oed sy'n defnyddio e-sigaréts wedi codi'n sylweddol, a bod hyn yn cael effaith fawr ar ddatblygiad yr ymennydd hyd at 25 oed. Ac os ydym ni'n mynd i ymdrin â phobl ifanc, mae angen gweithredu cyfunol gan iechyd, addysg a gwasanaethau rheoleiddio. Felly, tybed a fyddai'n bosib cael datganiad o'r fath gan rywun yn y Llywodraeth, oherwydd mae tair adran wahanol yn rhan o'r broses. Ond mae'n ymddangos i mi na allwn ni ganiatáu i bobl ifanc gael eu tynnu i fynd yn gaeth i ddefnyddio e-sigaréts fel ffordd o'u cael i ysmygu. Mae angen i ni fod yn mynd i'r cyfeiriad arall.

14:35

Thank you. As you referred to, the First Minister gave a very detailed answer to Natasha Asghar around e-cigarette use. And you're quite right in highlighting the concerns we have, particularly with young people using those e-cigarettes. I think the First Minister did reference our new tobacco strategy, 'A Smoke-free Wales'; that was published back in July, so it's probably a bit soon for the Minister for Health and Social Services to bring forward a statement. I know she's aware of the recent evidence that the charity Action on Smoking and Health have brought forward, and that indicates e-cigarette use by young people in the UK is increasing. You mentioned 11 to 17; it's risen from 4 per cent in 2020 to 7 per cent in just two years, in relation to e-cigarettes.

Diolch. Fel y gwnaethoch chi gyfeirio ato, rhoddodd y Prif Weinidog ateb manwl iawn i Natasha Asghar o ran defnyddio e-sigaréts. Ac rydych chi'n hollol gywir i dynnu sylw at y pryderon sydd gennym ni, yn enwedig gyda phobl ifanc yn defnyddio'r e-sigaréts hynny. Rwy'n credu i'r Prif Weinidog gyfeirio at ein strategaeth dybaco newydd, sef 'Cymru Ddi-fwg'; cafodd hynny ei gyhoeddi nôl ym mis Gorffennaf, felly mae'n debyg ei bod hi ychydig yn fuan i'r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol gyflwyno datganiad. Rwy'n gwybod ei bod hi'n ymwybodol o'r dystiolaeth ddiweddar bod yr elusen Action on Smoking and Health wedi'i chyflwyno, ac mae hynny'n dangos bod defnydd e-sigarét gan bobl ifanc yn y DU yn cynyddu. Gwnaethoch chi sôn am 11 i 17 oed; mae wedi codi o 4 y cant yn 2020 i 7 y cant mewn dwy flynedd yn unig, o ran e-sigaréts.

Minister, there's a growing campaign in Bridgend to reinstate bus services that have stopped, following the decision of Easyway bus company to cease trading. In my view, the council has a duty to its residents to ensure that public transport is accessible for people living in Oaklands, Broadlands and Pen-y-fai, as well as supporting those who need public transport to access Glanrhyd Hospital. Will the Minister schedule a statement from the Deputy Minister for Climate Change to outline what discussions Ministers are having with local government about public transport for those communities now reliant only on their cars, and for the protection of our environment, which relies on us being more ambitious about public transport? Thank you.

Gweinidog, mae ymgyrch gynyddol ym Mhen-y-bont ar Ogwr i adfer gwasanaethau bysiau sydd wedi dod i ben, yn dilyn penderfyniad cwmni bysus Easyway i roi'r gorau i fasnachu. Yn fy marn i, mae gan y Cyngor ddyletswydd i'w breswylwyr i sicrhau bod trafnidiaeth gyhoeddus yn hygyrch i bobl sy'n byw yn Oaklands, Broadlands a Phen-y-fai, yn ogystal â chefnogi'r rhai sydd angen trafnidiaeth gyhoeddus i fynd i Ysbyty Glanrhyd. A fydd y Gweinidog yn trefnu datganiad gan y Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd i amlinellu pa drafodaethau mae Gweinidogion yn eu cael gyda llywodraeth leol ynghylch trafnidiaeth gyhoeddus i'r cymunedau hynny sydd nawr yn ddibynnol ar eu ceir yn unig, ac ar gyfer gwarchod ein hamgylchedd, sy'n dibynnu arnom ni'n bod yn fwy uchelgeisiol ynghylch trafnidiaeth gyhoeddus? Diolch.

Thank you. Public transport is very important for many of our constituents, and I know we all get a great deal of casework in relation to public transport, particularly bus services, because that's the form of travel that's most used by constituents. The Deputy Minister for Climate Change meets regularly with, obviously, partners, including local authorities, in relation to the provision of public bus services. I would urge you to write to Bridgend County Borough Council in the first instance.

Diolch. Mae trafnidiaeth gyhoeddus yn bwysig iawn i lawer o'n hetholwyr, ac rwy'n gwybod ein bod ni i gyd yn cael llawer iawn o waith achos o ran trafnidiaeth gyhoeddus, yn enwedig gwasanaethau bysiau, oherwydd dyna'r math o deithio sy'n cael ei ddefnyddio fwyaf gan etholwyr. Mae'r Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd yn cwrdd yn rheolaidd â phartneriaid, yn amlwg, gan gynnwys awdurdodau lleol, o ran darparu gwasanaethau bysiau cyhoeddus. Hoffwn i eich annog chi i ysgrifennu at Gyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr yn y lle cyntaf.

Trefnydd, could I ask for a written update about the progress that is being made to improve access to housing adaptations for people living with motor neurone disease and other degenerative conditions? And thank you to the Members who attended the MND event earlier today and listened to people who were suffering and the pressures they are under. As I've said previously, I welcome the engagement that I've had with Ministers about how we can better support people living with MND in Wales, and I recognise that there's a willingness to make changes for the better, such as the new clinical lead that has been recruited. But, in terms of housing adaptations, we're still yet to see the progress that needs to be made. Many people with MND unfortunately pass away before they can receive the adaptations that would substantially improve their quality of life, and so I would appreciate some additional information from the Welsh Government about the impact that changes to the adaptation process are having on waiting times, as well as an update as to whether all councils have adopted a policy of not using means testing, which the Welsh Government aim to fully implement early in the year. Thank you.

Trefnydd, a gaf i ofyn am yr wybodaeth ddiweddaraf ysgrifenedig am y cynnydd sy'n cael ei wneud i wella'r cyfle i fanteisio ar addasiadau tai i bobl sy'n byw gyda chlefyd motor niwron a chyflyrau dirywiol eraill? A diolch i'r Aelodau a aeth i'r digwyddiad MND yn gynharach heddiw a gwrando ar bobl a oedd yn dioddef a'r pwysau sydd arnyn nhw. Fel y dywedais i eisoes, rwy'n croesawu'r ymgysylltu yr wyf i wedi'i gael gyda Gweinidogion ynglŷn â sut y gallwn ni gefnogi pobl sy'n byw gydag MND yn well yng Nghymru, ac rwy'n cydnabod fod parodrwydd i wneud newidiadau er gwell, fel yr arweinydd clinigol newydd sydd wedi cael ei recriwtio. Ond, o ran addasiadau tai, rydym ni dal eto i weld y cynnydd sydd angen ei wneud. Mae llawer o bobl sydd ag MND yn anffodus yn marw cyn y gallan nhw gael yr addasiadau a fyddai'n gwella ansawdd eu bywydau yn sylweddol, ac felly byddwn i'n gwerthfawrogi rhywfaint o wybodaeth ychwanegol gan Lywodraeth Cymru am yr effaith y mae newidiadau i'r broses addasu yn ei chael ar amseroedd aros, yn ogystal â'r newyddion diweddaraf ynghylch a yw pob cyngor wedi mabwysiadu polisi o beidio defnyddio profion modd, sef y nod y mae Llywodraeth Cymru yn ei weithredu'n llawn yn gynnar yn y flwyddyn. Diolch.

Thank you. In relation to your last point, I'm not sure of the progress there, but I will certainly ask the relevant Minister to write to you if there has been progress in relation to that policy. I think you highlight—. MND is such a cruel condition; I think it's one of the cruellest conditions that people have to live with, and it's really good that you highlighted that with the event here today. And of course, if somebody with a disease such as MND or many other neuromuscular conditions, which of course are very complex, requires housing adaptations, then they need them more or less immediately, don't they? So, I think you do raise a very important point, but I will ask the Minister to write to you if there is progress on the final point.

Diolch. O ran eich pwynt olaf, nid wyf i'n siŵr o'r cynnydd yno, ond yn sicr, gwnaf i ofyn i'r Gweinidog perthnasol ysgrifennu atoch chi os oes cynnydd wedi bod o ran y polisi hwnnw. Rwy'n credu eich bod chi'n tynnu sylw—. Mae MND yn gyflwr mor greulon; Rwy'n credu ei fod yn un o'r cyflyrau creulonaf y mae'n rhaid i bobl fyw gyda nhw, ac mae'n dda iawn eich bod chi wedi tynnu sylw at hynny gyda'r digwyddiad yma heddiw. Ac wrth gwrs, os oes rhywun sydd â chlefyd fel MND neu lawer o gyflyrau niwro-gyhyrol eraill, sydd wrth gwrs yn gymhleth iawn, yn gofyn am addasiadau tai, yna maen nhw eu hangen arnyn nhw fwy neu lai yn syth, onid ydyn nhw? Felly, rwy'n credu eich bod chi'n codi pwynt pwysig iawn, ond gwnaf i ofyn i'r Gweinidog ysgrifennu atoch chi os oes cynnydd ar y pwynt olaf.

Thank you so much, Deputy Presiding Officer. Minister, could I ask for a statement from the Minister for Finance and Local Government about ensuring transparency and accountability in local authorities? A bit of background to the reason why I'm asking this question is because, within the Ynysddu ward in Caerphilly, there are two toxic quarries, called Tŷ Llwyd, which are seeping toxins past people's houses. In May 2022, the Ynysddu ward was won by two independent candidates, Councillors Janine Reed and Jan Jones, on a promise to reinstate the Tŷ Llwyd quarry committee, consisting of council cabinet members, local councillors and residents. The local leader of Caerphilly council agreed to visit the site, but refused to allow the local representatives to accompany him on the visit. On the day of the visit, Councillors Reed and Jones, together with local residents, were again refused permission to accompany the council leader on the visit. So, can we have a statement from the Minister on how the Welsh Government is ensuring accountability and transparency in local government in Wales? Also, what guidelines are in place to protect the rights of councillors from minority groupings? And what can be done to stop Welsh Labour council leaders trying to shut down debate by gagging the opposition? Thank you.

Diolch yn fawr. Gweinidog, a gaf i ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol ynghylch sicrhau tryloywder ac atebolrwydd mewn awdurdodau lleol? Tipyn o gefndir i'r rheswm pam yr wyf i'n gofyn y cwestiwn yma yw oherwydd, yn ward Ynysddu yng Nghaerffili, mae dwy chwarel wenwynig, o'r enw Tŷ Llwyd, sy'n diferu tocsinau heibio i dai pobl. Ym mis Mai 2022, cafodd ward Ynysddu ei hennill gan ddau ymgeisydd annibynnol, y Cynghorwyr Janine Reed a Jan Jones, ar addewid i adfer pwyllgor chwarel Tŷ Llwyd, oedd yn cynnwys aelodau o gabinet y cyngor, cynghorwyr a thrigolion lleol. Cytunodd arweinydd lleol cyngor Caerffili i ymweld â'r safle, ond gwrthododd ef ganiatáu i'r cynrychiolwyr lleol fynd gydag ef ar yr ymweliad. Ar ddiwrnod yr ymweliad, cafodd caniatâd ei wrthod i Gynghorwyr Reed a Jones, ynghyd â thrigolion lleol i fynd gydag arweinydd y cyngor ar yr ymweliad. Felly, a gawn ni ddatganiad gan y Gweinidog ar sut mae Llywodraeth Cymru yn sicrhau atebolrwydd a thryloywder mewn llywodraeth leol yng Nghymru? Hefyd, pa ganllawiau sydd ar waith i warchod hawliau cynghorwyr rhag grwpiau lleiafrifol? A beth y mae modd ei wneud i atal arweinwyr cynghorau Llafur Cymru rhag ceisio cau dadl drwy dawelu'r wrthblaid? Diolch.

14:40

You obviously raise a very specific and local issue. I do think it would be better for you to write directly to the Minister.

Rydych chi'n amlwg yn codi mater lleol sy'n benodol iawn. Rwy'n credu y byddai hi'n well i chi ysgrifennu at y Gweinidog yn uniongyrchol.

3. Datganiad gan Weinidog yr Economi: Datblygu Economaidd Rhanbarthol
3. Statement by the Minister for Economy: Regional Economic Development

Nesaf mae datganiad gan Weinidog yr Economi, datblygu economaidd rhanbarthol. Galwaf ar y Gweinidog, Vaughan Gething.

The next item is a statement by the Minister for Economy, regional economic development, moved forward from 11 October. I call on the Minister, Vaughan Gething.

Thank you, Deputy Presiding Officer. I am pleased to have this opportunity to update on the progress that we are making to support stronger regional economic development against an extremely challenging backdrop. Dirprwy Lywydd, our vision for regional investment is to support jobs and growth in communities across Wales. We know that the inclusive and sustainable growth this requires relies upon regional decision making that links national priorities with local opportunities. Our regional economic frameworks were co-designed with partners in each of the regions, including local authorities and regional bodies. They're based on evidence, with clear priorities aligned with our economic mission.

Aligning regional economic wellbeing, transport and planning in new corporate joint committees provides a fresh opportunity to capitalise on the interdependencies between them. This will support local authorities to deliver their regional ambitions, develop successful regional economies and to encourage local growth. Indeed, the four city and growth deals reflect the existing drive for sustainable growth and innovative partnership working amongst regional partners. Although these deals are still in their relative infancy, my officials, alongside the UK Government, continue to work closely with the four regional delivery partners to assess the opportunities within the business cases developed over the lifetime of the deals.

Dirprwy Lywydd, our commitment to regional working is also an investment in more integrated skills delivery. With shared governance, regional skills partnerships will be in a stronger position to influence investment and match provision to demand in a way that is responsive to local opportunities to expand fair work.

Our work across all regions is wedded to the collective goal of securing investment in the industries of the future, which will fuel better-paid, skilled jobs. In south-east Wales we're working with Thales to create a cyber resilience campus in Ebbw Vale through our Tech Valleys programme. Together with our local partners and Cardiff University we are investing in our strengths and supporting new start-ups in cyber security. Tomorrow, I'll be at a groundbreaking ceremony for the latest investment in the semiconductor industry, creating many hundreds of new, well-paid jobs.

In north Wales, we've established Cwmni Egino to pursue ambitious new developments at Trawsfynydd, including small modular reactors to generate low-carbon electricity and a medical research reactor to help with the diagnosis and treatment of cancer and more.

In mid Wales, collaborative working helped us to secure more than 100 jobs with support for automotive parts manufacturer the Marrill Group in Llanfyllin in Powys. And in Baglan Energy Park, we saw how strong partnership working staved off the very real threat of catastrophic harm to businesses and families. As well as issuing legal proceedings, the Welsh Government worked with the local authority, Dŵr Cymru and local businesses to secure power to the energy park and save hundreds of jobs.

We're also taking forward our co-operation agreement commitment to co-produce phase 2 of the Arfor programme alongside local authority partners. This will be supported by additional resources, with £11 million for the three-year period to 2024-25. A further announcement is anticipated in the near future.

Dirprwy Lywydd, we continue to work with the Organisation for Economic Co-operation and Development on regional policy. In the context of the co-operation agreement with Plaid Cymru, the OECD will focus on supporting Arfor and the Valleys through their current project. The OECD will look at and design models for local government to work together, which includes opportunities to develop joint working across regions with Valleys communities. I look forward to working towards a model that brings together decision makers and budget holders on a permanent basis to maximise our collective ability to deliver stronger, long-term economic outcomes across Valleys communities.

Diolch i chi, Dirprwy Lywydd. Rwy'n falch o'r cyfle hwn i roi diweddariad ar y cynnydd yr ydym yn ei wneud i gefnogi datblygiad economaidd rhanbarthol sy'n fwy cadarn mewn amgylchiadau sy'n hynod heriol. Dirprwy Lywydd, ein gweledigaeth ni ar gyfer buddsoddi yn rhanbarthol yw rhoi cefnogaeth i swyddi a thwf mewn cymunedau ledled Cymru. Fe wyddom ni fod y twf cynhwysol a chynaliadwy sy'n ofynnol yn hyn o beth yn ddibynnol ar wneud penderfyniadau yn rhanbarthol sy'n cysylltu blaenoriaethau cenedlaethol â chyfleoedd lleol. Cafodd ein fframweithiau economaidd rhanbarthol eu cynllunio ar y cyd â phartneriaid ym mhob un o'r rhanbarthau, gan gynnwys yr awdurdodau lleol a chyrff rhanbarthol. Maen nhw ar sail tystiolaeth, gyda blaenoriaethau eglur yn cyd-fynd â'n cenhadaeth economaidd.

Mae cysoni lles economaidd rhanbarthol, trafnidiaeth a chynllunio mewn cyd-bwyllgorau corfforedig newydd yn rhoi cyfle o'r newydd i fanteisio ar y gyd-ddibyniaeth sy'n bodoli rhyngddyn nhw. Fe fydd hynny'n cefnogi awdurdodau lleol i gyflawni eu huchelgeisiau rhanbarthol, i ddatblygu economïau rhanbarthol llwyddiannus ac annog twf yn lleol. Yn wir, mae'r pedair bargen ddinesig a thwf yn adlewyrchu'r ymgyrch gyfredol ar gyfer twf cynaliadwy a gweithio mewn partneriaeth arloesol ymhlith partneriaid rhanbarthol. Er bod y cytundebau hyn yn parhau i fod ym more eu hoes i raddau, mae fy swyddogion i, ochr yn ochr â Llywodraeth y DU, yn parhau i weithio yn agos gyda'r pedwar partner cyflenwi rhanbarthol i asesu'r cyfleoedd yn yr achosion busnes a ddatblygwyd dros gyfnod parhad y bargeinion.

Dirprwy Lywydd, mae ein hymrwymiad ni i weithio rhanbarthol yn fuddsoddiad mewn darparu sgiliau mwy integredig hefyd. Gyda llywodraeth a rennir, fe fydd partneriaethau sgiliau rhanbarthol mewn sefyllfa well i ddylanwadu ar fuddsoddiad a darpariaeth sy'n cyfateb i'r galw amdani mewn ffordd sy'n ymateb i gyfleoedd lleol i ehangu gwaith teg.

Mae ein gwaith ni ar draws pob rhanbarth ymhlyg â'r nod cyffredin o sicrhau buddsoddiad yn niwydiannau'r dyfodol, a fydd yn annog swyddi sgiliau uchel sy'n talu yn well. Yn y de-ddwyrain rydym ni'n gweithio gyda Thales i greu campws seibergadernid yng Nglyn Ebwy trwy ein rhaglen Cymoedd Technoleg. Ynghyd â'n partneriaid lleol ni a Phrifysgol Caerdydd rydym ni'n buddsoddi yn ein cryfderau ac yn cefnogi busnesau newydd newydd ym maes seiberddiogelwch. Yfory, fe fyddaf i mewn seremoni arloesol ar gyfer y buddsoddiad diweddaraf yn y diwydiant lled-ddargludyddion, sy'n creu cannoedd ar gannoedd o swyddi newydd sy'n talu yn dda.

Yn y gogledd, rydym ni wedi sefydlu Cwmni Egino i ddilyn datblygiadau newydd uchelgeisiol yn Nhrawsfynydd, yn cynnwys adweithyddion modiwlar bychain i gynhyrchu trydan carbon isel ac adweithydd ymchwil meddygol i helpu gyda diagnosis a thriniaeth canser a mwy.

Yn y canolbarth, fe lwyddodd gweithio ar y cyd ein helpu ni i sicrhau mwy na 100 o swyddi gyda chymorth i wneuthurwr partiau modurol, y Marrill Group yn Llanfyllin ym Mhowys. Ac ym Mharc Ynni Baglan, fe welsom ni pa mor llwyddiannus y bu gweithio mewn partneriaeth gadarn sy'n ymblethu o ran lliniaru'r bygythiad gwirioneddol o ddifrod ofnadwy i fusnesau a theuluoedd. Yn ogystal â chyhoeddi achos cyfreithiol, bu Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda'r awdurdod lleol, Dŵr Cymru a busnesau lleol i sicrhau pŵer i'r parc ynni ac achub cannoedd o swyddi.

Rydym ni'n bwrw ymlaen hefyd ag ymrwymiad ein cytundeb cydweithredu ni i gyd-gynhyrchu cam 2 y rhaglen Arfor ochr yn ochr â phartneriaid yn yr awdurdodau lleol. Fe gaiff hyn ei gefnogi gan adnoddau ychwanegol, gyda £11 miliwn ar gyfer cyfnod o dair blynedd hyd at 2024-25. Rhagwelir cyhoeddiad pellach yn y dyfodol agos.

Dirprwy Lywydd, rydym ni'n parhau i weithio gyda'r Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd ar bolisïau rhanbarthol. Yng nghyd-destun y cytundeb cydweithio gyda Phlaid Cymru, fe fydd yr OECD yn canolbwyntio ar gefnogi Arfor a'r Cymoedd drwy eu prosiect cyfredol nhw. Bydd yr OECD yn edrych ar fodelau dyluniad ar gyfer cydweithio rhwng llywodraethau lleol, sy'n cynnwys cyfleoedd i ddatblygu cydweithio mewn rhanbarthau gyda chymunedau'r Cymoedd. Rwy'n edrych ymlaen at weithio tuag at fodel sy'n dod â'r rhai sy'n gwneud penderfyniadau a deiliaid y gyllideb at ei gilydd yn barhaol ar gyfer gwneud y gorau o'n gallu ni gyda'n gilydd i ddiogelu canlyniadau economaidd cryfach, hirdymor ledled cymunedau'r Cymoedd.

Across all our regions, our Business Wales service helps to inspire individuals to become entrepreneurial and ensures that microbusinesses and SMEs have access to support. I've committed to provide £20.9 million per year up until March 2025, extending the backbone of the Business Wales service beyond the end of EU funding in 2023. This includes dedicated advice and support for our social enterprise sector. While providing a one-stop shop for support, I recognise that Business Wales cannot deliver on all local business support required by entrepreneurs, micro and SMEs across Wales. As such, the service is designed to build on its strength as a nationally delivered offer that complements local delivery and wider funding opportunities available to the third and public sectors.

Dirprwy Lywydd, as you will know, Wales's ports are an incredible national asset and an intrinsic part of our history, economy and way of life. We have reached agreement with the UK Government on delivering a free-port programme in Wales, which should support our economic mission to develop the fundamental goal of achieving inclusive growth. I look forward to receiving ambitious and innovative bids that offer the prospect of sustainable, economic and social benefits to Wales. Our message in the prospectus is clear: the free-port programme in Wales must contribute to, not take away from, our wider objectives to create a stronger, fairer, greener Wales. This is a significant example of how Governments can work together in a partnership of equals.

Dirprwy Lywydd, the economic performance of our regions is of course exposed to the extreme macro-economic picture that we now face. In addition to the twin challenges of leaving the European Union and the COVID pandemic, we also face global threats to our energy security and a terms-of-trade shock that have combined to cause dramatic price rises for all. The UK Government's regressive and unfunded fiscal statement sent shock waves through our economy, triggering a market response that will negate much of the support confirmed for households and businesses. The lasting impact of the statement will mean higher costs for all levels of government and our settlement is worth £4 billion less than was the case at the time of the comprehensive spending review.

The UK-level rejection of industrial policy specifically disadvantages regions and nations beyond London and the south-east. Instead, it sends a signal that the new UK Government does not regard them—us—as essential to the UK's growth path. Levelling-up plans, such as they are, in no way make up for this problem, whilst causing duplication and poor value-for-money outcomes at the same as undermining devolution. The funds that support the so called levelling-up agenda represent a shortfall to Wales of £1.1 billion by 2025, compared to the UK Government's manifesto promise to match the size of EU funds for Wales. The UK Government is using these funds to support its own priorities in devolved areas over which it has no mandate. It is clear that Multiply, for instance, is too narrow in focus and will duplicate devolved provision, leading to preventable waste and poor value for money. The top-down shared prosperity fund represents similar challenges and has been defined by delays within an incoherent approach that is widely criticised by expert independent voices at both a Welsh and UK level. The shared prosperity fund will also compound existing inequalities as it is not allocated on the basis of need. Instead, a smaller overall sum is being skewed away from our most deprived communities at the worst possible time.

Dirprwy Lywydd, UK Ministers responsible for these new funds will know that they face significant delivery problems. Welsh local government was not consulted on the funds and have been kept in the dark as Whitehall announcements were frequently delayed. This fundamentally undermines the ability of all partners to produce joined-up plans that meet the needs of our communities. It is becoming increasingly clear that UK Ministers were keen to claw back powers but uninterested in taking responsibility. It is crucial that the right lessons are learnt from this aggressive attack on devolution, and we will challenge any attempt made by UK Ministers to shift the blame for their costly mistakes onto Welsh local authorities. Dirprwy Lywydd, this Welsh Government will continue to invest in stronger, distinctive regions to support a fairer, greener Welsh economy. I look forward to updating Members as we develop our ambitious plans for delivery across all four regions.

Ledled ein rhanbarthau ni i gyd, mae ein gwasanaeth Busnes Cymru yn helpu i ysbrydoli unigolion i ymgymryd â mentrau a sicrhau bod microfusnesau a busnesau bach a chanolig yn gallu cael gafael ar gefnogaeth. Rwyf i wedi ymrwymo i ddarparu £20.9 miliwn y flwyddyn hyd at fis Mawrth 2025, gan ymestyn asgwrn cefn gwasanaeth Busnes Cymru y tu hwnt i ddiwedd nawdd gan yr UE yn 2023. Mae hyn yn cynnwys cyngor a chefnogaeth ymroddedig i'n sector mentrau cymdeithasol ni. Wrth gynnig siop-un-stop ar gyfer cefnogaeth, rwy'n cydnabod na all Busnes Cymru gyflawni'r holl gymorth busnes lleol y mae entrepreneuriaid, busnesau micro a busnesau bach a chanolig yn gofyn amdano yng Nghymru. O'r herwydd, bwriad y gwasanaeth yw adeiladu ar ei gryfderau o ran bod yn gynnig a estynnir yn genedlaethol sy'n ategu darpariaeth leol a chyfleoedd ariannu sydd ar gael i'r trydydd sector a'r sector cyhoeddus yn fwy eang.

Dirprwy Lywydd, fel gwyddoch chi, mae porthladdoedd Cymru yn ased cenedlaethol anhygoel ac yn rhan gynhenid o'n hanes, ein heconomi a'n ffordd ni o fyw. Rydym ni wedi cytuno â Llywodraeth y DU o ran darparu rhaglen o borthladdoedd rhydd yng Nghymru, a ddylai gefnogi ein cenhadaeth economaidd i ddatblygu'r nod sylfaenol o sicrhau twf cynhwysol. Rwy'n edrych ymlaen at dderbyn ceisiadau uchelgeisiol ac arloesol sy'n cynnig y posibilrwydd o fanteision cynaliadwy, yn economaidd a chymdeithasol i Gymru. Mae ein neges ni'n eglur yn y prosbectws: mae'n rhaid i'r rhaglen porthladdoedd rhydd gyfrannu at ein hamcanion ehangach ni yng Nghymru, nid dwyn oddi arnyn nhw, ar gyfer llunio Cymru gryfach, tecach, gwyrddach. Dyna enghraifft arwyddocaol o sut y gall Llywodraethau gydweithio mewn partneriaeth gydradd.

Dirprwy Lywydd, mae perfformiad economaidd ein rhanbarthau ni'n cael ei effeithio gan yr amgylchiadau macro-economaidd eithafol a wynebwn ni ar hyn o bryd, wrth gwrs. Yn ogystal â her ddeuol ymadael â'r Undeb Ewropeaidd a phandemig COVID, rydym ni'n wynebu bygythiadau byd-eang i'n diogelwch ni o ran ynni a'r sioc o ran telerau masnachu sydd wedi cyfuno i achosi codiadau dramatig mewn prisiau i bawb. Anfonodd datganiad cyllidol atchweliadol heb ei ariannu gan Lywodraeth y DU donnau sioc drwy ein heconomi ni, gan sbarduno ymateb o'r farchnad a fydd yn diddymu llawer o'r gefnogaeth a gafodd ei gadarnhau i gartrefi a busnesau. Bydd effaith barhaol y datganiad yn golygu costau uwch ar bob haen o lywodraeth ac mae ein setliad ni yn £4 biliwn yn llai o werth na'r hyn yr oedd pan gafwyd yr adolygiad cynhwysfawr o wariant.

Mae'r gwrthodiad o bolisi diwydiannol ar lefel y DU yn cosbi rhanbarthau a gwledydd y tu hwnt i Lundain a'r de-ddwyrain yn benodol. Yn hytrach, mae hynny'n rhoi argraff amlwg nad yw Llywodraeth newydd y DU yn eu hystyried nhw—ni—yn hanfodol i lwybr twf y DU. Nid yw cynlluniau ffyniant bro, fel maen nhw, yn gwneud cyfiawnder â'r broblem hon mewn unrhyw ffordd, gan achosi dyblygu a chanlyniadau gwael o ran cael gwerth am arian gwael wrth danseilio datganoli hefyd. Mae'r arian sy'n cefnogi agenda ffyniant bro fel y'i gelwir yn golygu colled i Gymru o £1.1 biliwn erbyn 2025, o'i gymharu ag addewid maniffesto Llywodraeth y DU i gyfateb maint cronfeydd yr UE i Gymru. Mae Llywodraeth y DU yn defnyddio'r cronfeydd hyn i gefnogi ei blaenoriaethau ei hun mewn meysydd datganoledig lle nad oes mandad ganddi hi. Mae'n amlwg bod maes canolbwyntio Multiply, er enghraifft, yn rhy gyfyng ac y bydd yn dyblygu darpariaeth ddatganoledig, gan arwain at wastraff y gellir ei osgoi a chynnig gwerth gwael am arian. Mae'r gronfa ffyniant a rennir o'r pen i'r gwaelod yn cynrychioli heriau tebyg, ac fe gafodd ei nodweddu gan oedi o fewn dull didoreth a feirniadir yn eang gan leisiau annibynnol arbenigol ar lefel Cymru a'r DU. Fe fydd y gronfa ffyniant a rennir yn dwysáu'r anghydraddoldebau presennol hefyd gan nad yw hi'n cael ei dyrannu ar sail angen. Yn hytrach, mae swm cyffredinol llai yn cael ei wyro i ffwrdd oddi wrth ein cymunedau mwyaf difreintiedig ni yn yr amser gwaethaf posibl.

Dirprwy Lywydd, mae Gweinidogion y DU sy'n gyfrifol am yr arian newydd hwn yn gwybod eu bod nhw'n wynebu problemau sylweddol o ran cyflenwi. Ni fu unrhyw ymgynghori â llywodraeth leol Cymru ynglŷn â'r arian ac fe'u cadwyd nhw yn y tywyllwch wrth i'r cyhoeddiadau oddi wrth Whitehall gael eu gohirio yn aml. Yn y bôn, mae hyn yn tanseilio gallu pob un o'r partneriaid i gynhyrchu cynlluniau cydgysylltiedig sy'n diwallu anghenion ein cymunedau ni. Mae hi'n dod yn gynyddol amlwg bod Gweinidogion y DU yn awyddus i grafangu pwerau yn ôl ond heb ddiddordeb mewn cymryd cyfrifoldeb amdanyn nhw. Mae hi'n hanfodol fod y gwersi cywir yn cael eu dysgu o'r ymosodiad milain hwn ar ddatganoli, ac fe fyddwn ni'n herio unrhyw ymgais a wneir gan Weinidogion y DU i symud y bai am eu camgymeriadau costus ar awdurdodau lleol Cymru. Dirprwy Lywydd, bydd y Llywodraeth hon yng Nghymru yn parhau i fuddsoddi mewn rhanbarthau cryfach a neilltuol i gefnogi economi Gymreig decach a gwyrddach. Rwy'n edrych ymlaen at ddiweddaru Aelodau wrth i ni ddatblygu ein cynlluniau uchelgeisiol ni i'w cyflawni nhw ar draws y pedwar rhanbarth i gyd.

14:50

Can I thank the Minister for his statement this afternoon? The creation of regional frameworks in December was an important step forward in recognising the economic value of individual regions and also provides the opportunity to build for the future by harnessing the potential of regions in different sectors and industries. For example, in south-west Wales, sectors like tourism, agriculture and energy are areas of strategic importance that provide opportunities for growth, and, through the development of a regional framework, labour market resilience can be built and best practice embedded through the supply chain. Of course, each framework reflects the distinct opportunities for each region but also addresses some of the particular challenges that those regions face in terms of skills, infrastructure development and connectivity. Key to the success of the frameworks is ensuring the frameworks partners work collaboratively to develop the right skills bases for their future workforce. So, I'd be grateful if the Minister could tell us what work has already been done alongside the regional skills partnerships to develop those skills bases and ensure they're aligned to each region's economic development priorities.

Strategic collaboration is essential in maximising regional economic growth, and it's important that local stakeholders feel that they can input to these particular frameworks. High-street businesses, home-based businesses, sole traders and others must all have buy-in to these frameworks so that the voices of those on the front line are actually heard. Now, I appreciate that some collaboration has already taken place in certain places, as mentioned in his statement, but perhaps the Minister could tell us what work is being done to ensure that businesses are consulted in each region and are part of the initiatives that are actually taking place in each region. 

I'm pleased to hear that the Welsh Government is extending the funding for Business Wales until March 2025, and the Minister is right to highlight the support that the service offers. The Minister will be aware that some business organisations have called for Business Wales to include an advice line on sustainability and decarbonisation, and so perhaps the Minister could tell us what discussions he and his officials have had with Business Wales about providing support to businesses in this particular area. 

Now, today's statement refers to the city and growth deals and the good inter-governmental work that has been done to facilitate regional economic growth. The three-way investment agreements between the Welsh Government, the UK Government and local authorities are another important vehicle in providing regions with the funding to drive economic growth in their areas. Of course, the city and growth deals need to be continually reviewed to test and measure their effectiveness, and so I'd be grateful if the Minister could tell us a bit more about how that work is taking place so that we can ensure that they are still effective and not, for example, increasing bureaucracy. 

Today's statement also mentions the levelling-up agenda and the shared prosperity fund, and, in his usual way, he has vilified the UK Government's approach when it comes to these issues. Now, I share some of his frustrations, but I would simply gently remind the Minister that Wales has two Governments and it's important that both Governments work together in the interests of businesses and in the interests of households across Wales. Now, as the Minister has already said, the city and growth deals and the free-port programme are both examples of where, when Governments work together, progress is made. And I want to assure the Minister that I will continue to do what I can to advocate an approach to regional funding that works with all levels of government across the UK. 

Now, looking to the future, I'm sure the Minister will accept the need to do more to invest in emerging technologies, particularly in the fields of energy production, sciences and medicine, and computer technology. Indeed, each of the regional economic frameworks recognises the importance of academic and research capability, and I can't stress how important it is that the Welsh Government prioritises research and innovation funding, going forward. Therefore, perhaps the Minister could provide an update on the Welsh Government's position in relation to funding for research and innovation and what plans it has to increase funding into emerging technologies. 

Dirprwy Lywydd, the Minister is right to highlight the extremely challenging backdrop that businesses and households are facing. That's why it's even more important that the Welsh Government creates the right conditions for businesses to generate better quality, higher paid jobs and other employment opportunities. There are several key issues that are found in all of the regional economic frameworks, including the need for infrastructure improvements, creating the right skills bases, and strengthening the foundational economy to build resilience in the regional economy. It's vital that the work being done to develop and support regional economies in Wales aligns with the Welsh Government's economic priorities and policies. For example, the frameworks could recognise the role that enterprise zones can play in supporting regional economies, too. So, I hope the Minister will give us an update on the work of enterprise zones across Wales and tell us a bit more about how they operate alongside other regional economic programmes, so that we can gain a clearer picture of how the Welsh Government's regional economic ambitions are working in practice and better understand their governance and delivery.

So, in closing, Dirprwy Lywydd, can I thank the Minister for his statement today and say that I support his efforts to facilitate a place-based model of economic development where there's buy-in from local partners? I look forward to hearing more about this work in due course. Thank you.

A gaf i ddiolch i'r Gweinidog am ei ddatganiad ef y prynhawn yma? Roedd creu fframweithiau rhanbarthol ym mis Rhagfyr yn gam pwysig ymlaen o ran cydnabod gwerth economaidd rhanbarthau unigol ac yn gyfle hefyd i adeiladu i'r dyfodol drwy ffrwyno posibiliadau'r rhanbarthau mewn gwahanol sectorau a diwydiannau. Er enghraifft, yn y de-orllewin, mae sectorau fel twristiaeth, amaethyddiaeth ac ynni yn feysydd o bwys strategol sy'n cynnig cyfleoedd ar gyfer twf, a, thrwy ddatblygu fframwaith rhanbarthol, fe ellir magu cryfder yn y farchnad lafur ac fe ddaw arfer gorau yn rhan annatod o'r gadwyn gyflenwi. Wrth gwrs, mae pob fframwaith yn adlewyrchu'r cyfleoedd arbennig ar gyfer pob rhanbarth ond yn mynd i'r afael hefyd â rhai o'r heriau arbennig y mae'r rhanbarthau hynny'n eu hwynebu nhw o ran sgiliau, datblygu seilwaith a chysylltedd. Mae sicrhau bod y fframweithiau y mae partneriaid yn cydweithio i ddatblygu'r seiliau sgiliau cywir ar gyfer eu gweithlu yn y dyfodol yn allweddol i lwyddiant y fframweithiau. Felly, fe fyddwn i'n ddiolchgar pe bai'r Gweinidog yn gallu dweud wrthym ni pa waith a wnaethpwyd eisoes yn gyfochrog â'r partneriaethau sgiliau rhanbarthol i ddatblygu'r seiliau sgiliau hynny a sicrhau eu bod nhw'n gweddu i flaenoriaethau datblygu economaidd pob rhanbarth.

Mae cydweithio strategol yn hanfodol wrth gynyddu twf economaidd rhanbarthol hyd yr eithaf, ac mae'n bwysig bod rhanddeiliaid lleol yn teimlo y gallan nhw roi mewnbwn i'r fframweithiau arbennig hyn. Mae'n rhaid i fusnesau'r stryd fawr, busnesau yn y cartref, masnachwyr unigol a rhai eraill i gyd fod â chyfran yn y fframweithiau hyn er mwyn i leisiau'r rhai sydd ar y rheng flaen gael eu clywed mewn difrif. Nawr, rwy'n deall bod rhywfaint o gydweithio wedi digwydd mewn rhai mannau eisoes, fel crybwyllodd ef yn ei ddatganiad, ond efallai y gwnaiff y Gweinidog ddweud wrthym pa waith sy'n mynd rhagddo i sicrhau bod busnesau yn cael ymgynghori ym mhob rhanbarth ac yn rhan o'r mentrau sy'n digwydd ym mhob rhanbarth mewn gwirionedd.

Rwy'n falch o glywed bod Llywodraeth Cymru'n ehangu'r cyllid ar gyfer Busnes Cymru tan fis Mawrth 2025, ac mae'r Gweinidog yn iawn i dynnu sylw at y gefnogaeth y mae'r gwasanaeth yn ei gynnig. Bydd y Gweinidog yn ymwybodol bod rhai sefydliadau busnes wedi galw ar Busnes Cymru i gynnwys llinell gyngor ar gynaliadwyedd a datgarboneiddio, ac felly efallai y gwnaiff y Gweinidog ddweud wrthym ni pa drafodaethau a gafodd ei swyddogion ac yntau gyda Busnes Cymru ynghylch rhoi cefnogaeth i fusnesau yn y maes arbennig hwn.

Nawr, mae datganiad heddiw yn cyfeirio at y bargeinion dinesig a thwf a'r gwaith rhyng-lywodraethol da a wnaethpwyd i hwyluso twf economaidd rhanbarthol. Mae'r cytundebau buddsoddi tair ffordd rhwng Llywodraeth Cymru, Llywodraeth y DU ac awdurdodau lleol yn gyfrwng pwysig arall o roi'r arian i ranbarthau i sbarduno twf economaidd yn eu hardaloedd nhw. Wrth gwrs, mae angen adolygu'r bargeinion dinesig a thwf trwy'r amser i brofi a mantoli eu heffeithiolrwydd nhw, ac felly fe fyddwn yn ddiolchgar pe gallai'r Gweinidog ddweud ychydig mwy wrthym ni ynglŷn â sut mae'r gwaith hwnnw'n mynd rhagddo er mwyn gallu sicrhau eu bod nhw'n parhau i fod yn effeithiol ac nid, er enghraifft, yn golygu mwy o fiwrocratiaeth.

Mae datganiad heddiw yn sôn hefyd am agenda ffyniant bro a'r gronfa ffyniant gyffredin, ac, yn ei ffordd arferol ef, roedd yn dilorni ymagwedd Llywodraeth y DU yn y materion hyn. Nawr, rwy'n rhannu rhai o'i rwystredigaethau ef, ond yn syml, rwyf i am atgoffa'r Gweinidog bod gan Gymru ddwy Lywodraeth ac mae hi'n bwysig bod y ddwy Lywodraeth yn gweithio gyda'i gilydd er lles busnesau ac er mwyn aelwydydd ledled Cymru. Nawr, fel dywedodd y Gweinidog eisoes, mae'r bargeinion dinesig a thwf a'r rhaglen porthladdoedd rhydd yn ddwy enghraifft o'r cynnydd a all ddigwydd pan fydd Llywodraethau yn gweithio gyda'i gilydd. Ac rwyf i am sicrhau'r Gweinidog y byddaf i'n parhau i wneud yr hyn a allaf i eiriol dros ddull o gyllido rhanbarthol sy'n gweithio ar bob haen o lywodraeth ledled y DU.

Nawr, gan edrych i'r dyfodol, rwy'n siŵr y bydd y Gweinidog yn derbyn bod angen i wneud mwy i fuddsoddi mewn technolegau sy'n dod i'r amlwg, yn enwedig ym meysydd cynhyrchu ynni, y gwyddorau a meddygaeth, a thechnoleg gyfrifiadurol. Yn wir, mae pob un o'r fframweithiau economaidd rhanbarthol yn cydnabod pwysigrwydd gallu academaidd ac ymchwil, ac ni allaf innau bwysleisio gormod pa mor bwysig yw hi bod Llywodraeth Cymru yn blaenoriaethu cyllid ar gyfer ymchwil ac arloesi, wrth symud ymlaen. Felly, efallai y gwnaiff y Gweinidog roi diweddariad i ni ar safbwynt Llywodraeth Cymru o ran cyllid ar gyfer ymchwil ac arloesi a pha gynlluniau sydd ganddi i gynyddu cyllid i dechnolegau sy'n dod i'r amlwg.

Dirprwy Lywydd, mae'r Gweinidog yn iawn i dynnu sylw at yr amgylchiadau hynod heriol y mae busnesau ac aelwydydd yn eu hwynebu. Dyna pam mae hi'n bwysicach fyth fod Llywodraeth Cymru yn creu'r amodau cywir i fusnesau i greu swyddi o well ansawdd, swyddi â chyflogau uwch a chyfleoedd eraill i weithio. Mae sawl mater allweddol i'w cael ym mhob un o'r fframweithiau economaidd rhanbarthol, gan gynnwys yr angen am welliannau seilwaith, creu'r seiliau sgiliau cywir, a chryfhau'r economi sylfaenol i feithrin cadernid yn yr economi ranbarthol. Mae hi'n hanfodol bod y gwaith sy'n cael ei wneud i ddatblygu a chefnogi economïau rhanbarthol yng Nghymru yn cyd-fynd â blaenoriaethau a pholisïau economaidd Llywodraeth Cymru. Er enghraifft, fe allai'r fframweithiau gydnabod y swyddogaeth a allai fod gan barthau menter wrth gefnogi economïau rhanbarthol hefyd. Felly, rwy'n gobeithio y bydd y Gweinidog yn rhoi diweddariad inni ar waith parthau menter ledled Cymru a dweud ychydig wrthym am sut y maen nhw'n gwneud eu gwaith ochr yn ochr â rhaglenni economaidd rhanbarthol eraill, er mwyn i ni gael darlun mwy eglur o ymarferiad uchelgeisiau economaidd rhanbarthol Llywodraeth Cymru a bod â gwell dealltwriaeth o'u rheolaeth nhw a'r hyn y maen nhw'n ei gyflawni.

Felly, wrth gloi, Dirprwy Lywydd, a gaf i ddiolch i'r Gweinidog am ei ddatganiad ef heddiw a dweud fy mod i'n cefnogi ei ymdrechion ef i hwyluso model sydd ar sail lleoliadau o ddatblygu economaidd lle bydd gan bartneriaid lleol gyfran ynddyn nhw? Rwy'n edrych ymlaen at glywed mwy am y gwaith hwn maes o law. Diolch i chi.

14:55

Thank you for the questions, and I'll try and deal with as many of them as I can promptly, Dirprwy Lywydd. On enterprise zones, I have previously announced a statement on the refresh of enterprise zones, some of which have come to an end, some of which are continuing. So, I won't go through that again.

On infrastructure and the point the Member makes, this Government has an ability to invest in infrastructure. Of course, that's denuded by the reality that we had a cash-cut in our capital budget. It's really challenging to do that. We have more opportunity to derive benefit than our budget allows us to do. It means the choices are difficult, but that means it's even more important to make choices that can actually deliver a significant benefit. And I do welcome the Welsh Conservatives' relatively recent conversion to making the case that there should be a proper direct consequential from HS2. That would give us a significant amount of room to make proper investments in our infrastructure. And on that point, at least, I'm sure the Member would join me in wishing for a u-turn in the current UK Government's position.

On research and innovation, we're out to consultation. The consultation just ended on our innovation strategy, so I'll be able to report back at the end of that, once the views are in, on a new strategy and our approach. When it comes to the resource for that as well, I pointed out in my statement that our budget is now worth £4 billion less than it was at the time of the comprehensive spending review.You can't wish that away. There is real pressure not just across my department, but across the whole of the Government, on how we'll be able to find funds for each area. So, we're not going to have all of the direct resources we'd want to in every single area of the economy. It makes it even more important, and it really highlights the challenge of having lost EU funds that we did put into research and innovation in Wales. It also highlights the fact that we, collectively across Wales—businesses and universities too—need to be better at not just gaining more from the research and innovation that takes place within higher and further education and how that leads into the world of business, but, actually, that we need to be better at gaining more from UK-wide innovation funds. One of the things I do think has been welcome is that the UK Government has set aside a fairly chunky amount of money to go into future research and innovation—it's more than £20 billion. Our challenge is that, in a number of decades past, we haven't done as well as we should have done in Wales in gaining money from UK-wide funds. So, the south-east of England does fairly well, and parts of Scotland do fairly well; Wales gets, I think, 2 per cent to 3 per cent of UK-wide funds. Actually, we're going to need to do a great deal better than that, and part of what that innovation strategy's going to need to do is bring us together to make sure that we are tooled-up to do that successfully.

When it comes to Business Wales and the decarbonisation advice they already provide, that's already part of the mission. I'm sure the Member will recall my written and oral statements on this. One of the three future aims is actually to support productivity, resilience, growth and to decarbonise. On the decarbonisation and sustainability of micro, small and medium businesses, the advice is already there, and we're looking to do more of that in the refresh of Business Wales.

When it comes to business organisations in growth deals and collaboration, I think it's important to recognise that, actually, we do deliberately want to plug businesses in within those regions to the work that is being done. When it comes to business organisations, they do have relationships with those regions. They definitely have relationships with the regional skills partnerships that exist as well, and it's helpful—in one of the few things that made sense and a difference with the shared prosperity fund—that we persuaded the UK Government to have the same regions for the shared prosperity fund that we'd already created. Our challenge is going to be about how we continue that collaboration with some of the alternative headwinds. I'm actually, though, encouraged about the buy-in from all of our local authority leaderships, both before the recent elections and afterwards. You'll see cross-party leaderships in each region of Wales who want to make it work.

There is, though, a challenge about the skills budget, because, again, that's directly affected by the loss of EU funds and the broken promise on making up every single penny of that. That gives us a real headache, but when it comes to the way that those organisations are working, I think we're in a pretty good place, but there is always, of course—I think each region would recognise—more that they could do.

Finally, on your broader point about working with the UK Government, I've given in my statement examples of where we've managed to do that. That has required, though, the UK Government being prepared to work with us, because on the areas where we haven't been able to work together it isn't because we've said, 'We won't talk to you.' The shared prosperity fund didn't reach agreement because the UK Government took our powers and has taken over £1 billion of our money that was promised to Wales in the last general election. I continue to talk with UK Ministers in areas where we can work together, and I'll continue to be constructive in those conversations. There's no lack of willingness from our side to have a conversation, but it is, 'Work with us,' not, 'Decide for us,' not, 'Take our powers and our budget.' 'Work with us and there is a constructive way forward,' but I make no apology for calling out those occasions that have happened in the past if they happen again in the future, where the UK Government has refused to be a willing partner in growing regional and national economies here in Wales and across the UK.

Diolch am y cwestiynau, ac rwyf i am geisio ymdrin â chymaint ohonyn nhw ag y gallaf i yn yr amser, Dirprwy Lywydd. O ran parthau menter, rwyf i wedi cyhoeddi datganiad ar adnewyddu parthau menter eisoes, mae rhai ohonyn nhw wedi dod i ben, a rhai ohonyn nhw'n parhau. Felly, nid wyf i am fynd drwy hynny eto.

O ran seilwaith a'r pwynt a wna'r Aelod, mae gan y Llywodraeth hon allu i fuddsoddi mewn seilwaith. Wrth gwrs, fe gaiff hynny ei ddinoethi gan y gwirionedd ein bod ni wedi gweld toriadau yn yr arian yn ein cyllideb gyfalaf ni. Mae gwneud hynny'n heriol iawn. Mae gennym ni fwy o gyfle i gael budd nag y mae ein cyllideb yn caniatáu i ni wneud. Mae hyn yn golygu bod y dewisiadau yn anodd, ond mae hynny'n golygu ei bod hi'n bwysicach fyth ein bod yn gwneud dewisiadau sy'n gallu sicrhau budd sylweddol mewn gwirionedd. Ac rwy'n croesawu troedigaeth gymharol ddiweddar y Ceidwadwyr Cymreig i ddadlau'r achos y dylai fod canlyniadol uniongyrchol iawn o HS2. Fe fyddai hynny'n rhoi cryn dipyn o le i ni wneud buddsoddiadau priodol yn ein seilwaith ni. Ac ar y pwynt hwnnw, o leiaf, rwy'n siŵr y byddai'r Aelod yn ymuno â mi i fod yn awyddus i weld safbwynt presennol Llywodraeth y DU yn newid yn llwyr.

O ran ymchwil ac arloesi, rydym ni allan i ymgynghoriad. Fe ddaeth yr ymgynghoriad ynglŷn â'n strategaeth arloesi ni i ben, felly fe fyddaf i'n gallu adrodd yn ôl ar ddiwedd hwnnw, pan fydd y farn wedi dod i mewn, ar strategaeth newydd a'n dull ni o weithredu. O ran yr adnodd ar gyfer hynny hefyd, fe dynnais i sylw yn fy natganiad i fod ein cyllideb ni werth £4 biliwn yn llai erbyn hyn nag yr oedd pan gafwyd yr adolygiad cynhwysfawr o wariant. Nid ydych chi'n gallu anwybyddu hynny. Mae pwysau gwirioneddol nid yn unig ar draws fy adran i, ond ar draws y Llywodraeth i gyd, o ran sut y byddwn ni'n gallu dod o hyd i arian ar gyfer pob maes. Felly, ni fydd yr adnoddau uniongyrchol gennym ni i gyd y byddem ni'n hoffi eu cael nhw ym mhob un maes yn yr economi. Mae'n ei gwneud hi'n bwysicach fyth, ac mae wir yn tynnu sylw at yr her o fod wedi colli arian yr UE a wnaethom i wneud ymchwil ac arloesedd yng Nghymru. Mae hynny'n tynnu sylw hefyd at y ffaith ein bod ni, gyda'n gilydd ledled Cymru—busnesau a phrifysgolion hefyd—ag angen bod yn well am nid dim ond cael mwy o'r ymchwil a'r arloesedd sy'n digwydd o fewn addysg uwch ac addysg bellach a sut bydd hynny'n arwain at fyd busnes, ond, mewn gwirionedd, bydd angen i ni fod yn fwy medrus o ran ennill mwy o gronfeydd arloesi ledled y DU. Un o'r pethau sydd i'w croesawu yn fy marn i yw bod Llywodraeth y DU wedi neilltuo swm eithaf sylweddol o arian i fynd at ymchwil ac arloesedd yn y dyfodol—mwy na £20 biliwn. Ein her ni yw, mewn degawdau a aeth heibio, nad ydym ni wedi gwneud cystal ag y dylem ni fod yng Nghymru o ran denu arian o gronfeydd i'r DU gyfan. Felly, mae de-ddwyrain Lloegr yn gwneud yn weddol dda, ac mae rhannau o'r Alban yn gwneud yn weddol dda; ond gwneud yn wael y mae Cymru, yn fy marn i, 2 y cant i 3 y cant o gronfeydd ledled y DU. Mewn gwirionedd, fe fydd angen i ni wneud yn llawer iawn gwell na hynny, a rhan o'r hyn y bydd angen i'r strategaeth arloesi honno ei wneud yw dod â ni at ein gilydd i wneud yn siŵr ein bod ni'n cael ein harfogi i wneud hynny'n llwyddiannus.

O ran Busnes Cymru a'r cyngor ar ddatgarboneiddio y maen nhw'n ei roi eisoes, mae honno'n rhan o'r daith yn barod. Rwy'n siŵr y bydd yr Aelod yn cofio fy natganiadau ysgrifenedig a llafar ni yn hyn o beth. Un o'r tri nod yn y dyfodol mewn gwirionedd fydd cefnogi cynhyrchiant, cadernid, twf a datgarboneiddio. O ran datgarboneiddio a chynaliadwyedd busnesau micro, busnesau bach a chanolig, mae'r cyngor ar gael yn barod, ac rydym ni'n gobeithio gwneud mwy o hynny wrth adnewyddu Busnes Cymru.

O ran sefydliadau busnes mewn bargeinion twf a chydweithio, rwy'n credu ei bod hi'n bwysig i ni gydnabod, mewn gwirionedd, ein bod ni'n dymuno cysylltiadau gwirioneddol effeithiol rhwng y busnesau yn y rhanbarthau hynny gyda'r gwaith sy'n mynd rhagddo. O ran sefydliadau busnes, mae perthynas ganddyn nhw â'r rhanbarthau hynny. Yn bendant, mae ganddyn nhw berthynas â'r partneriaethau sgiliau rhanbarthol sy'n bodoli hefyd, ac mae hi'n ddefnyddiol—yn un o'r ychydig bethau a oedd yn gwneud synnwyr a gwahaniaeth gyda'r gronfa ffyniant a rennir—ein bod ni wedi perswadio Llywodraeth y DU i gael yr un rhanbarthau ar gyfer y gronfa ffyniant a rennir yr oeddem ni wedi ei chreu hi eisoes. Ein her ni fydd o ran parhau â'r cydweithio hwnnw o ystyried rhai o'r rhwystrau eraill sydd. Er hynny, rwy'n cael fy nghalonogi gan y cyfranogi sydd gan arweinyddiaeth ein hawdurdodau lleol ni, cyn yr etholiadau diweddar ac wedi hynny. Rydych chi'n gweld arweinyddiaeth drawsbleidiol ym mhob rhanbarth yng Nghymru sy'n awyddus i wneud i hyn weithio.

Er hynny, mae yna her o ran y gyllideb sgiliau, oherwydd, eto, fe gaiff honno heffeithio yn uniongyrchol gan golli arian o'r UE a'r gair na chafodd ei gadw o ran cyfateb hwnnw i'r geiniog olaf. Mae hynny'n rhoi pen tost mawr i ni, ond o ran y ffordd y mae'r sefydliadau hynny'n gweithio, rwy'n credu ein bod ni mewn sefyllfa weddol dda, ond bob amser, wrth gwrs—rwy'n credu y byddai pob rhanbarth yn cydnabod hyn—mae yna fwy y gallen nhw ei wneud.

Yn olaf, ynghylch eich pwynt ehangach chi ynglŷn â gweithio gyda Llywodraeth y DU, fe roddais i enghreifftiau i chi yn y datganiad o sut yr ydym ni wedi llwyddo i wneud hynny. Ond mae hynny wedi gofyn bod Llywodraeth y DU yn barod i weithio gyda ni, oherwydd o ran y meysydd lle nad ydym ni wedi gallu gweithio gyda'n gilydd ni ddigwyddodd hynny oherwydd ein bod ni wedi dweud, 'Nid ydym ni'n dymuno siarad â chi.' Ni chafwyd cytundeb ar y gronfa ffyniant gyffredin oherwydd bod Llywodraeth y DU wedi dwyn ein pwerau ni a chymryd dros £1 biliwn o'r arian a addawyd i Gymru yn yr etholiad cyffredinol diwethaf. Rwy'n dal i siarad â Gweinidogion y DU mewn meysydd lle gallwn ni gydweithio ynddyn nhw, ac fe fyddaf i'n parhau i geisio ymddwyn mewn ffordd adeiladol yn y sgyrsiau hynny. Nid oes unrhyw ddiffyg parodrwydd o'n hochr ni i gael sgwrs, ond yr hyn a ddywedwn ni yw, 'Gweithiwch gyda ni,' ac nid, 'Penderfynwch drosom ni,' nid, 'Cymerwch ein pwerau ni a'n cyllideb ni oddi wrthym ni.' 'Gweithiwch gyda ni ac fe gawn ni ffordd ymlaen sy'n llesol,' ond nid wyf i am ymddiheuro am restru'r achlysuron hynny a fu yn y gorffennol pe bydden nhw'n digwydd eto yn y dyfodol, lle mae Llywodraeth y DU wedi gwrthod bod yn bartner sy'n awyddus i feithrin economïau rhanbarthol a chenedlaethol yma yng Nghymru a ledled y DU.

15:00

Diolch i'r Gweinidog am ei ddatganiad.

Thank you, Minister, for the statement.

In response to the Minister's last statement on regional economic development in January this year, I brought up my concerns about a lack of energy projects being identified in some of the frameworks, especially in light of the cost-of-living crisis and the rising fuel poverty that exists in Wales. This was only at the very beginning of this crisis. Our post-industrial areas are really being hit; these areas rank higher on Lowell's financial vulnerability scale, while having a higher number of energy crisis hotspots, according to Friends of the Earth.

Due to the unequal spread of energy projects in the regional economic framework documents, can the Minister please reiterate how he will ensure that all regions of Wales can benefit from more green energy project developments, with the aim of making energy bills cheaper, especially as we continue to face a growing cost-of-living crisis? It's clear that we have to crisis-proof the future so that we don't find ourselves in a crisis like this again, which I believe will be done by investing in green energy and ensuring that this industry is nationalised and publicly owned.

Last time I raised the need to move towards green energy within these frameworks, the Minister responded by raising concerns about a just transition, so I would reiterate, therefore, and ask the Minister to consider establishing a just transition commission, so that we can begin transitioning as soon as possible in the face of this crisis and to prevent further energy crises or climate damage.

There was also mention of free ports in the Minister's statement today. Free ports are rarely, if at all, mentioned in any of the regional economic development publications, yet Welsh Government are launching a free-port programme with the UK Government. Free ports are not new and there's a whole bank of research that criticises them. There's a myriad of evidence showing free ports go hand in hand with low-wage job creation, likely job relocation, instead of creation, and the potential for illegal activity while wealthy high-net-worth individuals and businesses stand to gain. Of course, his statement expresses the Government's desire to create better paid and skilled jobs, and the Minister, in the statement, noted that the free-port programme in Wales must contribute to and not take away from our wider objectives to create a stronger, fairer and greener Wales. But it strikes me that free ports don't align with the Government's ambition on this.

It's simple: we cannot be willing to go along with this if it means eroding workers' rights and conditions, as well as undercutting environmental standards. We cannot compromise on our principles. To that end, can the Minister outline his rationale behind Government support for free ports? And would the Minister agree that problems in underdeveloped areas could be solved by investment and community wealth-building strategies without any need for free ports at all?

Finally, in his last statement on the regional economic development framework, I raised the issue of the brain drain with the Minister, and specifically how the framework should be integrated with the young person's guarantee to retain talent and improve job creation in Wales. How does this now align with the Minister's support for free ports to improve regional economic development?

Mewn ymateb i ddatganiad diwethaf y Gweinidog ar ddatblygu economaidd rhanbarthol ym mis Ionawr eleni, fe wnes i fynegi fy mhryderon i ynglŷn â'r diffyg sydd o ran nodi prosiectau ynni yn rhai o'r fframweithiau, yn enwedig yn sgil yr argyfwng costau byw a'r tlodi tanwydd cynyddol sy'n bodoli yng Nghymru. Ac megis dechrau oedd yr argyfwng bryd hynny. Mae ein hardaloedd ôl-ddiwydiannol ni'n cael eu taro yn wirioneddol; mae'r ardaloedd hyn yn uwch ar raddfa bregusrwydd ariannol Lowell, ac fe geir nifer fwy o fannau problemus o ran argyfwng ynni yno, yn ôl Cyfeillion y Ddaear.

Oherwydd gwasgariad anghyson y prosiectau ynni yn y dogfennau fframwaith economaidd rhanbarthol, a wnaiff y Gweinidog fynegi unwaith eto sut y mae ef am sicrhau y gall pob rhanbarth o Gymru elwa ar fwy o ddatblygiadau prosiectau ynni gwyrdd, gyda'r nod o wneud biliau ynni yn fwy rhesymol, yn enwedig wrth i ni barhau i wynebu argyfwng costau byw cynyddol? Mae hi'n amlwg ei bod hi'n rhaid i ni arbed i'r dyfodol fel na fyddwn ni'n gweld argyfwng arall fel hwn eto, a gaiff, yn fy marn i, ei gyflawni drwy fuddsoddi mewn ynni gwyrdd a sicrhau bod y diwydiant hwn yn cael ei wladoli a'i fod yn mynd yn eiddo'r cyhoedd.

Y tro diwethaf i mi godi'r angen i symud tuag at ynni gwyrdd o fewn y fframweithiau hyn, ymatebodd y Gweinidog drwy godi pryderon am drawsnewid cyfiawn, felly rwyf i am ddweud unwaith eto, felly, a gofyn i'r Gweinidog ystyried sefydlu comisiwn pontio cyfiawn, fel gallwn ni ddechrau pontio cyn gynted â phosibl yn wyneb yr argyfwng hwn a rhwystro argyfyngau ynni eraill neu niwed i'r hinsawdd.

Roedd yna sôn hefyd am borthladdoedd rhydd yn natganiad y Gweinidog heddiw. Ni chaiff porthladdoedd rhydd eu crybwyll yn aml, os o gwbl, yn unrhyw un o'r cyhoeddiadau ar gyfer datblygiad economaidd rhanbarthol, ac eto mae Llywodraeth Cymru yn lansio rhaglen porthladd rhydd gyda Llywodraeth y DU. Nid yw porthladdoedd rhydd yn newydd ac fe geir cryn gronfa o feirniadaeth yn eu cylch nhw. Mae myrdd o dystiolaeth yn dangos bod porthladdoedd rhydd yn mynd law yn llaw â chreu swyddi cyflog isel, adleoli swyddi tebygol, yn lle creu, a'r posibilrwydd o weithgarwch anghyfreithlon tra bydd unigolion a busnesau gwerth net cyfoethog ar eu hennill. Wrth gwrs, mae ei ddatganiad ef yn mynegi dyhead y Llywodraeth i greu swyddi gwell sy'n talu ac â sgiliau uchel, ac fe nododd y Gweinidog, yn y datganiad, ei bod hi'n rhaid i'r rhaglen porthladdoedd rhydd yng Nghymru gyfrannu at ein hamcanion ehangach ni, a pheidio â gwanio ein hamcanion ehangach ni i lunio Cymru gryfach, tecach a gwyrddach. Ond mae'n fy nharo i nad yw porthladdoedd rhydd yn cyd-fynd ag uchelgais y Llywodraeth yn hynny o beth.

Mae hi'n syml: ni allwn fod yn barod i gyd-fynd â hyn os yw hyn yn golygu erydu hawliau ac amodau gweithwyr, yn ogystal â thandorri safonau amgylcheddol. Ni allwn ni gyfaddawdu o ran ein hegwyddorion ni. I'r perwyl hwnnw, a wnaiff y Gweinidog amlinellu ei resymeg ef sy'n egluro cefnogaeth y Llywodraeth i borthladdoedd rhydd? Ac a fyddai'r Gweinidog yn cytuno y gallai problemau mewn ardaloedd sydd heb eu datblygu gael eu datrys gan fuddsoddiad a strategaethau adeiladu cyfoeth cymunedol heb unrhyw angen am borthladdoedd rhydd o gwbl?

Yn olaf, yn ei ddatganiad olaf ar y fframwaith datblygu economaidd rhanbarthol, fe godais i fater draen dawn gyda'r Gweinidog, ac yn benodol sut y dylid integreiddio'r fframwaith gyda'r warant i bobl ifanc i gadw doniau a gwella'r broses o greu swyddi yng Nghymru. Sut mae hyn yn cydweddu erbyn hyn â chefnogaeth y Gweinidog i borthladdoedd rhydd ar gyfer gwella datblygiad economaidd rhanbarthol?

15:05

Thank you for the questions. On energy projects, I think you will find that there are green energy projects that are being proposed in every single one of the four regions. Mid Wales isn't just a home to the Centre for Alternative Technology in Machynlleth; there's more to be done there. And actually, the UK Government have recently confirmed that they're interested in more onshore wind generation as well. It's relatively cheap compared to other forms of power generation, but you'll also see offshore wind generation in significant quantities in north Wales and also around Swansea bay with the Celtic sea. So, there's lots of opportunity and, of course, the capital region have purchased Aberthaw as a landing point for green energy generation. And the point for me isn't just to decarbonise our supply of energy; it's the economic activity and benefit that goes with it.

I regularly think about Denmark, not just because my elder brother and his family live there, but, actually, they managed to get to a point with onshore wind in particular, where they got in early, they got first-mover advantage, they got lots and lots of economic benefit, not just the power generation, and I'm keen that we don't lose sight of the economic opportunities. I don't just want us to construct lots of energy projects near to them being deployed and then maintain them, I think there's a real opportunity to do much more. And again, it's another example of where if there was a willing approach from the UK Government, we could do more on investment, because some of the investment around HyNet in north-west England and north Wales could and should be extended; we could also see more across the industrial cluster right across east, west and south Wales as well, and that would be to all of our benefit. 

When it comes to your point about the just transition, that's a key part of our Net Zero Wales plan. We're looking for a just transition, not to simply abandon areas and not to have a plan for a transition from one form of employment to another. And that's not necessarily easy, but there is a real opportunity to do so. Many of the skills that are unlikely to be—. Many of the jobs that are unlikely to be needed in 20 to 30 years will still have skills that will transfer into newer jobs, and part of our challenge is how we reskill people already in the world of work. And that's part of the reason why this Government is investing in personal learning accounts, for example—so, learning in work. And I regularly make this point, and I had a conversation just this morning about this: the workforce of the future is here in very large part. People in work in 10 years' time, most of those people are already in the workforce. So, yes, we need new entrants coming in—we should never apologise for focusing on those new entrants who will learn new skills, coming in today, tomorrow and in the next few years—but we also need to make sure that we take our current workforce with us and provide them with opportunities to acquire new skills. 

On many of your questions around free ports, I will just say there's no need for the Government not to have a focus on community wealth building, and that is very much part of our everyday economy and the foundational economy approach as well: how we try to keep wealth within communities; what that means for local procurement, not just in the bids, but then in the way that people then behave once they've secured procurement contracts as well—that they keep to what they said they'd do. That is very much part of what we'll need to see in the free ports programme as well.

Look, this was a UK Government initiative, and the Welsh Government has negotiated to a position where we can agree to the deployment of a free port on terms that we have inserted. And there's similarity in what we have agreed and what the Scottish Government has agreed as well. So, we do have conditions around fair work in the prospectus, and you'd expect me, not just as a former trade unionist and Welsh Labour Member, but you'd expect me, as a Minister in a Government that has a commitment to Wales being a fair work nation, to see free ports must be part of that and not separate from it. So, that's what's in the prospectus, and I'm not going to agree to any bid that comes forward on the basis of diminishing terms and conditions, on diminishing environmental regulations, on diminishing labour rights. And that is a genuine decision, where we will make the decision, as well as the UK Government. I'm prepared to say 'no' to bids that don't meet that standard.

As well as seeing what's in the bid, I also want to see how that's going to be monitored and managed. That's why we set up some of the architecture on what's being called essentially a workers committee. There'll be people who recognise this a joint union committee in other workplaces, where you do have a way for trade unions to be part of what takes place on a work site, on a multi-employer site as well. It's not that unusual in power, steel and other places as well.

So, I look forward to bids, but also to activity. For me, the test will be not whether within that area you see more economic activity, but whether you overall see more activity, rather than activity that has been displaced. That's part of the challenge of previous examples of this sort of intervention: can we genuinely grow overall economic activity and not simply shift it from one part of the country to another?

Diolch i chi am y cwestiynau. O ran prosiectau ynni, rwy'n credu y byddwch chi'n canfod cynigion am brosiectau ynni gwyrdd ym mhob un o'r pedwar rhanbarth. Nid y Ganolfan Dechnoleg Amgen ym Machynlleth yn unig sydd i'w gweld yn y canolbarth; fe fydd yna fwy yn cael ei wneud yn y fan honno. Ac mewn gwirionedd, mae Llywodraeth y DU wedi cadarnhau yn ddiweddar bod ganddyn nhw ddiddordeb mewn cynhyrchu mwy o ynni gwynt ar y tir hefyd. Mae hynny'n gymharol rad o gymharu â mathau eraill o gynhyrchu ynni, ond fe welwch chi gyfraddau sylweddol o gynhyrchu ynni gwynt oddi ar y môr yn y gogledd ac o amgylch bae Abertawe yn y môr Celtaidd hefyd. Felly, fe geir llawer o gyfle ac, wrth gwrs, mae'r brifddinas-ranbarth wedi prynu Aberddawan i fod yn safle ar gyfer cynhyrchu ynni gwyrdd. Ac nid datgarboneiddio ein cyflenwad ynni ni yw'r unig bwynt yn fy marn i; fe geir y gweithgaredd economaidd a'r lles sy'n dod yn ei sgil.

Rwy'n meddwl am Ddenmarc yn aml, ac nid yn unig am fod fy mrawd hŷn a'i deulu yn byw yno, ond, mewn gwirionedd, fe lwyddon nhw i gyrraedd pwynt gyda gwynt ar y tir yn benodol, gan ddechrau yn gynnar, a manteisio ar symud yn gyntaf, fe gawson nhw lawer iawn o fudd economaidd, nid dim ond o ran cynhyrchu ynni, ac rwy'n awyddus nad ydym ni'n colli golwg ar y cyfleoedd economaidd. Nid wyf i'n dymuno i ni ddim ond adeiladu llawer o brosiectau ynni yn agos atyn nhw a'u defnyddio nhw a dim ond eu cynnal nhw wedyn, rwy'n credu bod cyfle gwirioneddol i ni wneud llawer iawn mwy. Ac eto, mae honno'n enghraifft arall o'r hyn a allem ni ei wneud pe bai yna ddull parod gan Lywodraeth y DU, fe allem ni wneud mwy o ran buddsoddi, oherwydd fe allai rhywfaint o'r buddsoddiad o amgylch HyNet yng ngogledd-orllewin Lloegr a gogledd Cymru gael ei ymestyn; fe allem ni weld mwy hefyd ar draws y clwstwr diwydiannol ar draws dwyrain, gorllewin a de Cymru, ac fe fyddai hynny er ein lles ni i gyd.

O ran eich pwynt chi am drawsnewid cyfiawn, mae honno'n rhan allweddol o'n cynllun Cymru Sero Net ni. Rydym ni'n chwilio am drawsnewid sy'n rhoi cyfiawnder, ac nid dim ond troi ein cefnau ar ardaloedd a pheidio â bod â chynllun ar gyfer trosglwyddo o un math o gyflogaeth i'r llall. Ac nid yw hynny'n rhwydd o reidrwydd, ond fe geir cyfle gwirioneddol i wneud hynny. Mae llawer o'r sgiliau yn annhebygol o fod—. Fe fydd llawer o'r swyddi y mae hi'n annhebygol y bydd eu hangen nhw mewn 20 i 30 mlynedd yn parhau i ofyn sgiliau a fydd yn trosglwyddo i swyddi sy'n fwy newydd, a rhan o'n her ni yw sut rydym ni am ailsgilio pobl sydd ym myd gwaith eisoes. A dyna ran o'r rheswm pam mae'r Llywodraeth hon yn buddsoddi mewn cyfrifon dysgu personol, er enghraifft—felly, dysgu yn y gwaith. Ac rwyf i'n gwneud y pwynt yma'n rheolaidd, ac fe ges i sgwrs fore heddiw ynglŷn â hyn: mae gweithlu'r dyfodol gennym ni yma i raddau helaeth iawn. Y bobl a fydd yn gweithio ymhen 10 mlynedd, mae'r rhan fwyaf o'r bobl hynny yn y gweithlu eisoes. Felly, oes, mae angen newydd-ddyfodiaid yn dod i mewn—ni ddylem ni fyth ag ymddiheuro am ganolbwyntio ar y newydd-ddyfodiaid hyn a fydd yn dysgu sgiliau newydd, sy'n dod i mewn heddiw, yfory ac yn y blynyddoedd nesaf hyn—ond mae angen i ni sicrhau hefyd ein bod yn dwyn ein gweithlu presennol gyda ni ac yn darparu cyfleoedd iddyn nhw feithrin sgiliau newydd.

O ran llawer o'ch cwestiynau chi ynghylch porthladdoedd rhydd, ni wnaf i ddim ond dweud nad oes angen i'r Llywodraeth beidio â chanolbwyntio ar ennill cyfoeth cymunedol, ac mae honno'n rhan fawr o'n heconomi ni bob dydd a'r dull economi sylfaenol hefyd: sut rydym ni'n ceisio cadw cyfoeth yn y cymunedau; beth mae hynny'n ei olygu ar gyfer caffael lleol, nid yn unig yn y ceisiadau, ond yn y ffordd y mae pobl yn ymddwyn wedyn pan eu bod nhw wedi sicrhau'r contractau caffael hefyd—eu bod ni'n cadw at yr hyn ddywedon nhw y bydden nhw'n ei wneud. Mae honno'n rhan fawr o'r hyn y bydd angen i ni ei weld yn y rhaglen porthladdoedd rhydd hefyd.

Edrychwch, menter gan Lywodraeth y DU oedd hon, ac mae Llywodraeth Cymru wedi negodi hyd at y sefyllfa lle gallwn ni gytuno i ddefnyddio porthladd rhydd ar delerau y gwnaethom ni eu mewnosod. Ac mae tebygrwydd yn yr hyn yr ydym ni wedi ei gytuno arno a'r hyn y mae Llywodraeth yr Alban wedi cytuno arno hefyd. Felly, mae gennym amodau ynglŷn â gwaith teg yn y prosbectws, ac fe fyddech chi'n disgwyl i mi, nid yn unig yn gyn-undebwr llafur ac yn Aelod Llafur Cymru, ond fe fyddech chi'n disgwyl i mi, yn Weinidog mewn Llywodraeth sydd wedi ymrwymo i Gymru sy'n genedl gwaith teg, i weld y rheidrwydd i borthladdoedd rhydd fod yn rhan o hynny ac nid ar wahân i hynny. Felly, dyna sydd yn y prosbectws, ac ni fyddaf i'n cytuno ar unrhyw gais sy'n dod ymlaen ar sail crebachu telerau ac amodau i bobl, ar sail lleihâd mewn rheoliadau amgylcheddol, nac ar sail lleihâd o ran hawliau llafur. Ac fe fydd hwnnw'n benderfyniad didwyll, y ni sy'n gwneud y penderfyniad, yn ogystal â Llywodraeth y DU. Rwy'n barod i wrthod ceisiadau na fydd yn bodloni'r safonau hyn.

Yn ogystal â gweld yr hyn sydd yn y cais, rwy'n awyddus i weld sut y bydd hynny'n cael ei fonitro a'i reoli. Dyna pam y gwnaethom ni sefydlu peth o'r bensaernïaeth ar yr hyn sy'n cael ei alw yn ei hanfod yn bwyllgor y gweithwyr. Bydd rhai pobl yn gyfarwydd â chyd-bwyllgor undeb fel hwnnw mewn gweithleoedd eraill, lle mae gennych chi ffordd i undebau llafur fod yn rhan o'r hyn sy'n digwydd ar safle'r gwaith, ar safle aml-gyflogwr hefyd. Nid yw hynny'n rhywbeth mor anarferol â hynny o ran ynni, dur a mannau eraill hefyd.

Felly, rwy'n edrych ymlaen at dderbyn y ceisiadau, ond at y gweithgarwch hefyd. I mi, nid y prawf fydd a fyddwch chi'n gweld mwy o weithgarwch economaidd yn yr ardal honno, ond yn hytrach a fyddwch chi'n gweld mwy o weithgaredd yn gyffredinol, yn hytrach na gweithgarwch yn cael ei ddadleoli. Mae honno'n rhan o her a ddaeth o enghreifftiau blaenorol o ymyrraeth fel hyn: a allwn ni feithrin gweithgarwch economaidd sy'n wirioneddol gyffredinol ac nid dim ond ei symud o un rhan o'r wlad i'r llall?

15:10

Thank you, Minister, for providing this statement today. Just to pick up on your points there, and, Luke, your questions about free ports, I would hope, then, that that would mean that the Welsh Government would never make a deal with DP World, which owns P&O Ferries and sacked 800 of their staff. Unsurprisingly, but disappointingly, the UK Government, two of their largest are run by DP World, Dubai based, and they have given them £50 million to do that.

I'd also just like to say as well that the UK parliamentary representative in my community keeps calling for it to be in Porthcawl. I would just like to say that I haven't heard a single person in my community call for a 44 km free port to be in our Porthcawl marina, although we would, of course, like to benefit from, as you said, the community welfare, the jobs and everything that comes from it; for example, we've always had a very close relationship with Port Talbot. So, yes, just to say that on behalf of my community.

I just wanted to say as well that the Welsh Government has recently invested in a multimillion-pound site at Brocastle, and there is further investment in the infrastructure to accompany the new site, with a £2 million active travel route. This is great news for the local economy and opportunities for jobs. However, we do know that more can be done, and the Ford site continues to be a reminder of the opportunity for investment in our communities. I know that you are working very hard to get that sorted out.

Diolch i chi, Gweinidog, am roi'r datganiad hwn i ni heddiw. Dim ond ar gyfer mynd ar drywydd eich pwyntiau chi nawr a'ch cwestiynau chi, Luke, am borthladdoedd rhydd, fe fyddwn i'n gobeithio, wedyn, y byddai hynny'n golygu na fyddai Llywodraeth Cymru byth yn gwneud unrhyw gytundeb â DP World, sef perchnogion P&O Ferries a ddiswyddodd 800 o'u staff. Nid syndod, ond siomedig, yw bod y ddau borthladd mwyaf sydd gan Lywodraeth y DU yn cael eu rhedeg gan DP World, a leolir yn Dubai, ac maen nhw wedi rhoi £50 miliwn iddyn nhw am wneud hynny.

Yn ogystal â hynny, fe hoffwn i ddweud bod cynrychiolydd seneddol y DU yn fy nghymuned i'n dal ati i bwyso mai ym Mhorthcawl y dylai hwnnw fod. Fe hoffwn ddweud nad wyf wedi clywed neb o gwbl yn fy nghymuned i'n galw am borthladd rhydd o 44 km yn ein marina ni ym Mhorthcawl, er y byddem ni, wrth gwrs, yn hoffi elwa arno, fel roeddech chi'n dweud, er lles y gymuned, a'r swyddi a phopeth a fyddai'n dod yn ei sgil; er enghraifft, mae gennym ni berthynas glos iawn gyda Phort Talbot erioed. Felly, ie, dim ond ar gyfer dweud hynny ar ran fy nghymuned i.

Roeddwn i'n awyddus hefyd i ddweud bod Llywodraeth Cymru wedi buddsoddi mewn safle gwerth miliynau o bunnoedd yn ddiweddar ym Mrocastell, ac mae buddsoddiad pellach yn y seilwaith i gyd-fynd â'r safle newydd, gyda llwybr teithio llesol gwerth £2 filiwn. Dyna newyddion rhagorol o ran yr economi leol a chyfleoedd ar gyfer swyddi. Eto i gyd, rydym ni'n gwybod y gellir gwneud mwy, ac mae safle Ford yn parhau i'n hatgoffa ni o'r cyfle sydd i fuddsoddi yn ein cymunedau ni. Rwy'n gwybod eich bod chi'n gweithio yn galed iawn i gael trefn ar hynny.

Sorry. So, it'd be great to have an update on that, if possible. Also, I would just like to ask, Minister: do you agree that the Welsh Government does value the constituency of Bridgend and other communities as places to invest and grow our local economies?

Mae'n ddrwg gen i. Felly, ardderchog o beth fyddai cael y wybodaeth ddiweddaraf ynglŷn â hynny, os yn bosibl. Hefyd, fe hoffwn i ofyn, Gweinidog: a ydych chi'n cytuno bod Llywodraeth Cymru yn ystyried gwerth etholaeth Pen-y-Bont ar Ogwr a chymunedau eraill fel mannau i fuddsoddi ynddyn nhw a meithrin ein heconomïau lleol ni?

Thank you. I'll just deal with the free-ports point first, and I'll tell you upfront that I'm going to avoid giving you a straight answer, because I'm going to be the decision-taking Minister, so I can't tell you that I definitely won't accept a bid from someone, because I'll have to consider that objectively.

I've heard what you've had to say about Porthcawl and Port Talbot, and I'm sure there'll be bids right across the country. I see Members in this Chamber who have alternative ports that they take an interest in, who may want to press me to agree at this point that their local area will be the one that'll be agreed. But, I will look at all of the bids and I will do what the prospectus says we're going to do; so, anyone who isn't committed to fair work isn't going to get agreement to be a free port in Wales, at least.

On your broader point about Brocastle, it's interesting, because it's one of the things that we're going to need to do more of and to think about: how we not just see large employment sites and get good-quality employment on there, but, actually, how you get people to and from work as well. So, that's both about the design and about their links to public transport, but it is also about active travel and options to think about how, if you can't decarbonise the whole journey to work, can you do something about the last mile or the last element of it. Can you do something that will take out the workers' footprint on getting to work itself? But, I'm really optimistic about Brocastle. It's been a significant investment by the Welsh Government that's brought that site forward. We should see a large number of jobs on that site, and, again, jobs with a real future.

With Ford, my officials and I have been in contact with the company to make clear that it's a really significant employment site. It has had high-quality, high-wage employment on it in the past for a significant period of time. What I don't want to see is that that employment site goes into a much lower wage series of alternatives. The company will need to decide—we're not in a position to make the decision for them—but I do think there are high-wage and high-skill opportunities that we would definitely want to see put onto that site, and that continues to be the case that we make to the company itself.

I do see Bridgend as being hugely important, not just in terms of it being the Member's constituency, but for the number of opportunities that there are within the different employment available, with lots of it high-wage and high-skill, but also our contribution for the future; for example, the new investment in the college as well, to make sure that people are properly equipped for the future and at a variety of different ages. I do look forward at some point to visiting the constituency with the Member, as she has asked me on a number of occasions; at some point, I'm sure our diaries will align.

Diolch i chi. Rwyf i am ymdrin â'r pwynt ynglŷn â phorthladdoedd rhydd yn gyntaf, a dweud cyn dechrau fy mod i am osgoi rhoi ateb uniongyrchol i chi, oherwydd y fi fydd y Gweinidog sy'n gwneud y penderfyniadau, felly nid wyf i'n gallu dweud wrthych chi'n bendant nad wyf i am dderbyn cais gan unrhyw un, oherwydd fe fydd yn rhaid i mi ystyried hynny'n wrthrychol.

Fe glywais i'r hyn a wnaethoch chi ei ddweud am Borthcawl a Phort Talbot, ac rwy'n siŵr y bydd yna geisiadau o bob cwr o'r wlad. Rwy'n gweld Aelodau yn y Siambr hon sydd â diddordeb o ran porthladdoedd eraill, y bydden nhw'n pwyso arnaf i nawr efallai i gytuno y bydd hynny'n digwydd yn eu hardal leol nhw. Ond, fe fyddaf i'n rhoi ystyriaeth i'r ceisiadau i gyd ac fe fyddaf i'n gwneud yr hyn y mae'r prosbectws y byddwn ni'n ei wneud; felly, o leiaf, nid oes unrhyw un nad yw'n ymrwymo i waith teg am gael cytundeb i fod yn borthladd rhydd yng Nghymru.

O ran eich pwynt ehangach chi ynglŷn â Brocastell, mae hynny'n ddiddorol, oherwydd dyma un o'r pethau y bydd angen i ni wneud mwy ohono a rhoi ystyriaeth yn ei gylch: sut ydym ni nid yn unig am gael sefydlu safleoedd mawr sy'n cynnig cyflogaeth a bod â chyflogaeth o ansawdd da yno, ond, mewn gwirionedd, sut fydd pobl yn teithio yn ôl ac ymlaen i'r gwaith hefyd. Felly, ystyr hyn yw'r dyluniad a'r cysylltiadau â thrafnidiaeth gyhoeddus, ond ystyr hyn hefyd yw teithio llesol a dewisiadau o ran ystyried sut, os na allwch chi ddatgarboneiddio'r daith i'r gwaith ar ei hyd, a allwch chi wneud unrhyw beth ynglŷn â'r filltir olaf neu'r elfen olaf ohoni. A allwch chi wneud unrhyw beth a fydd yn lleihau ôl troed y gweithwyr wrth deithio i'r gwaith hwnnw? Ond, rwy'n obeithiol iawn ynglŷn â Brocastell. Bu hwnnw'n fuddsoddiad sylweddol gan Lywodraeth Cymru wrth feithrin y safle hwnnw. Fe ddylem ni weld nifer fawr o swyddi ar y safle hwnnw, ac, unwaith eto, swyddi gyda dyfodol gwirioneddol.

O ran Ford, mae fy swyddogion a minnau wedi bod mewn cysylltiad â'r cwmni i egluro pa mor sylweddol yw'r safle hwnnw o ran cyflogaeth. Mae yna gyflogaeth â chyflog da o ansawdd da wedi bod arno yn y gorffennol hynny am gyfnod maith. Yr hyn nad wyf i'n dymuno ei weld yw bod y safle hwnnw'n cynnig cyfres o swyddi eraill â chyflogau sy'n llawer is. Mae angen i'r cwmni benderfynu—nid ydym ni mewn sefyllfa i wneud y penderfyniad drostyn nhw—ond rwyf i o'r farn mai, yn bendant, cyfleoedd â chyflogau uchel a sgiliau uchel y byddem ni'n dymuno eu gweld nhw'n cael eu cynnig ar y safle hwnnw, a dyna'r hyn yr ydym ni'n dal ati i'w ddweud wrth y cwmni ei hun.

Rwy'n ystyried Pen-y-bont ar Ogwr yn hynod bwysig, nid yn unig o ran mai honno yw etholaeth yr Aelod, ond am nifer y cyfleoedd sydd yno o fewn y cyflogaethau amrywiol sydd ar gael, gyda llawer ohonyn nhw'n talu cyflog da a swyddi o sgiliau uchel, ond ein cyfraniad ni i'r dyfodol; er enghraifft, y buddsoddiad newydd hefyd yn y coleg, i sicrhau y bydd y cyfarpar priodol i'r dyfodol gan bobl ac mewn amryw o wahanol oedrannau. Rwy'n edrych ymlaen at ymweld â'r etholaeth gyda'r Aelod ryw dro, gan ei bod hi wedi gofyn i mi fynd yno sawl gwaith; rhywbryd, rwy'n siŵr y bydd ein dyddiaduron ni'n cyd-daro â'i gilydd.

Thank you, Minister, for your statement. I'm pleased that you recognise transport as a key thread. The need to rethink transport systems across Wales is important, and it's clearly evident in all of the four regional economic frameworks, as we've seen published a little while ago. 

If I focus on the south Wales metro scheme, this has the potential, as you know, to enhance economic opportunity and prosperity right across south-east Wales, including my constituency, Monmouth. But, I think there are questions over the progress and action that is being seen for modal shifts, such as rapid bus transit, to encourage the economic growth we all need to see. Transport for Wales oversees the metro, and it’s not in the gift of the city deal to oversee that, but perhaps that’s something that needs to be considered. How are you engaging with the various regional cabinets to ensure that the needs of local communities and economies are fully incorporated in your plans?

I want to touch briefly on the point Paul raised as well. I was pleased you mentioned that the Government are trying to seek out further investment, which is absolutely fundamental. We’ve had some great innovations in south-east Wales, such as the compound semiconductors, and the rest of those clusters that are evolving, but it relies upon continued access to investment and skills to drive progress on a more impactful scale. So, I just want to labour that point again, about the fact that we aren’t working closely enough with UKRI or Innovate UK to lever in those funds. We keep talking strategy, strategy, strategy; when do we get to action, action, action, and lever in the moneys like Scotland have done, and actually drive things forward? We are getting left behind.

Diolch i chi, Gweinidog, am eich datganiad. Rwy'n falch eich bod chi'n cydnabod pa mor allweddol yw cludiant yn hyn o beth. Mae'r angen i ail-lunio'r systemau trafnidiaeth ledled Cymru yn bwysig, ac mae hi'n amlwg yn eglur iawn mhob un o'r pedwar fframwaith economaidd rhanbarthol, pan welsom ni gyhoeddi'r rhain yn ddiweddar. 

Os caf i ganolbwyntio ar gynllun metro de Cymru, mae gan hwnnw'r potensial, fel gwyddoch chi, i wella cyfleoedd economaidd a ffyniant ledled y de-ddwyrain gan gynnwys yn fy etholaeth, sef Mynwy. Ond, rwy'n credu bod cwestiynau ynglŷn â'r cynnydd a'r camau a welir o ran newid moddol, fel teithio ar fysiau cyflym, ar gyfer annog y twf economaidd sy'n angenrheidiol yn ein golwg ni. Trafnidiaeth Cymru sy'n arolygu'r metro, ac nid yw hi yng nghwmpas y fargen ddinesig i oruchwylio hwnnw, ond efallai y dylid ystyried hynny. Sut ydych chi am ymgysylltu â'r cabinetau rhanbarthol amrywiol i sicrhau y bydd anghenion cymunedau ac economïau lleol yn cael eu hymgorffori yn eich cynlluniau chi'n llawn?

Rwyf i eisiau cyffwrdd yn fyr ar y pwynt a gododd Paul hefyd. Roeddwn i'n falch eich bod chi wedi sôn y bydd y Llywodraeth yn ceisio chwilio am fuddsoddiad pellach, sy'n gwbl hanfodol. Rydym ni wedi cael datblygiadau arloesol gwych yn y de-ddwyrain, fel y lled-ddargludyddion cyfansawdd, a'r clystyrau eraill hynny sy'n esblygu, ond mae hyn yn ddibynnol ar argaeledd parhaus buddsoddiad a sgiliau i sbarduno cynnydd ar raddfa sy'n fwy effeithiol. Felly, rwyf i am rygnu ymlaen ynglŷn â'r pwynt hwnnw eto, sef y ffaith nad ydym ni'n gweithio yn ddigon agos ag UKRI neu Innovate UK i ddenu'r cronfeydd hynny. Rydym yn parhau i siarad strategaeth, strategaeth, strategaeth; pryd fyddwn ni'n cael gweithredu, gweithredu, gweithredu, ac yn denu'r arian fel mae'r Alban wedi gwneud, a llwyddo i yrru pethau ymlaen? Rydym ni'n cael ein gadael ar ôl.

15:15

I think there are two broad questions there. On innovation funds, I am keen, as I’ve said, to see much greater outputs in terms of research funding being awarded, and then outcomes in terms of what those funds will allow us to do. We have really good examples of applied research and the difference it can make. The knowledge transfer partnerships we have are a really good example on a small level, and I’m sure you’ll have seen that in your own constituency, and in your previous life as a leader of a local authority—the difference that can make to the productivity and profitability of a business. Our challenge is, with the shift in funding, how we take more out of UK Research and Innovation funds. That requires a shift here in Wales, not just within the Government and what the strategy will set out, but actually all of our various different partners. Because the Government can’t write bids for HE or for businesses that want to get those funds. What we need to do is not just copy what other regions have been successful in, but think about the distinct offer we have and where we could and should see investment funds being made here in the future of research and innovation.

The second part we require a shift in is in the minds of decisions makers. It’s a point that I’ve made regularly. I’m not trying to land a party political shot here, but George Freeman, the previous science Minister—I genuinely don’t know who the current science Minister is; up until a couple of weeks ago there wasn’t one—was someone who had come from the sector into politics, and he was very keen to see innovation take place right across the UK. He understood that there are areas of opportunity in Wales where he would want to see funds go to that. If we had a similarly committed science Minister who understood the landscape, I think there’d be a place for a conversation that was both an intelligent one and would lead to some different choices being made as well. Like I say, there is a genuine opportunity to do something of value both to Wales and across the UK.

On your point about the metro and modal shift, I regularly talk to cabinets from the various different regions, and you’ll know a bit about this, given that you were on the capital region cabinet at one point in time. I’ve met them recently. I’ve met with people around the Swansea bay deal as well and their regional cabinet. I’ve met the north Wales group as well, and I expect to see them again soon. I look forward to seeing more work done on the mid Wales deal, which is in a different place because they’ve actually reached their agreement later than the other three regions of Wales. But I’ll continue to keep in touch with them as partners—not as someone to tell them what they must do, but as partners in what we’re looking to do, the role they have in regional economic development and the role we have alongside them, and choices that can only be made at a national level as well.

Rwy'n credu bod dau gwestiwn bras yma. O ran cronfeydd arloesi, rwy'n awyddus, fel dywedais i, i weld llawer mwy o allbynnau o ran cyllid ymchwil yn cael ei ddyfarnu, a chanlyniadau wedyn o ran yr hyn y bydd yr arian hynny'n caniatáu i ni ei wneud. Mae gennym ni enghreifftiau da iawn o ymchwil gymhwysol a'r gwahaniaeth y gall honno ei wneud. Mae'r partneriaethau trosglwyddo gwybodaeth sydd gennym ni'n enghraifft dda iawn ar gyfradd fechan, ac rwy'n siŵr eich bod chi wedi gweld hynny yn eich etholaeth eich hun, ac yn eich gyrfa flaenorol yn arweinydd awdurdod lleol—y gwahaniaeth a all hynny ei wneud i gynhyrchiant a phroffidioldeb busnes. Ein her ni, gyda'r newid mewn cyllid, yw sut ydym ni am dynnu mwy o gronfeydd Ymchwil ac Arloesi yn y DU. Mae angen newid yma yng Nghymru, nid yn unig o fewn y Llywodraeth a'r hyn a fydd y strategaeth yn ei nodi, ond mewn gwirionedd gyda phob un o'n partneriaid amrywiol ni. Oherwydd ni all y Llywodraeth ysgrifennu ceisiadau ar ran AU nac ar ran busnesau sy'n awyddus i gael yr arian hwnnw. Yr hyn sy'n angenrheidiol i ni yw nid dim ond efelychu'r hyn y mae rhanbarthau eraill bod yn llwyddo gydag ef yn unig, ond rhoi ystyriaeth i'r cynnig penodol sydd gennym ni a lle y gallem ni ac y dylem ni fod yn gweld arian yn cael ei fuddsoddi yn nyfodol ymchwil ac arloesi.

Bydd yn rhaid i ni gael newid ymagwedd gan y rhai sy'n gwneud penderfyniadau ar gyfer yr ail ran. Rwyf i wedi gwneud y pwynt hwn yn rheolaidd. Nid wyf i'n ceisio ergydio yn bleidiol wleidyddol yn hyn, ond roedd George Freeman, y Gweinidog gwyddoniaeth blaenorol—nid wyf i'n gwybod pwy yw'r Gweinidog gwyddoniaeth presennol mewn gwirionedd; hyd at wythnos neu ddwy yn ôl nid oedd yr un i'w gael—yn rhywun a oedd wedi dod o'r sector hwnnw i fyd gwleidyddiaeth, ac roedd ef yn awyddus iawn i weld arloesi yn digwydd mewn modd priodol ledled y DU. Roedd ef yn deall bod meysydd o gyfle yng Nghymru lle byddai ef wedi dymuno gweld arian yn mynd. Pe byddai gennym ni Weinidog gwyddoniaeth yr un mor ymroddedig a oedd yn deall y tirlun, rwy'n credu y byddai cyfle i gael trafodaeth ddeallus a fyddai'n arwain at wneud rhai dewisiadau gwahanol hefyd. Fel rwy'n dweud, fe geir cyfle gwirioneddol i wneud rhywbeth o werth ar gyfer Gymru a ledled y DU.

Ynglŷn â'ch pwynt chi am y metro a newid yn y patrwm, rwyf i'n siarad â chabinetau o'r gwahanol ranbarthau yn rheolaidd, ac rydych chi'n gwybod rhywbeth am hyn, o gofio i chi fod ar gabinet y brifddinas-ranbarth ar un adeg. Rwyf i wedi cyfarfod â nhw'n ddiweddar. Rwyf i wedi cwrdd â phobl o amgylch y cytundeb ym mae Abertawe yn ogystal â'u cabinet rhanbarthol. Rwyf i wedi cyfarfod â grŵp y gogledd hefyd, ac rwy'n disgwyl eu gweld nhw eto'n fuan iawn. Rwy'n edrych ymlaen at weld mwy o waith yn cael ei wneud ar fargen y canolbarth, sydd mewn sefyllfa wahanol oherwydd eu bod nhw wedi dod i'w cytundeb nhw'n fwy diweddar na'r tri rhanbarth arall yng Nghymru. Ond rwyf i am barhau i gadw mewn cysylltiad â nhw fel partneriaid—nid yn un ag awdurdod i ddweud wrthyn nhw beth sy'n rhaid iddyn nhw ei wneud, ond yn bartneriaid yn yr hyn yr ydym ni'n bwriadu ei wneud, y swyddogaeth sydd ganddyn nhw mewn datblygiad economaidd rhanbarthol a'r swyddogaeth sydd gennym ninnau ochr yn ochr â nhw, a dewisiadau na ellir eu gwneud ond ar lefel genedlaethol yn unig, yn ogystal â hynny.

I’m grateful to you, Minister, for the statement. I'm also grateful for your continuing commitment to Tech Valleys and your previous commitments to the programme and its budget over future years. The macro situation we’re facing in Blaenau Gwent and elsewhere is far more difficult than it has been in the past. We’ve seen a disastrous Brexit that has locked us out of significant markets, and where the UK Government seems more interested in the money markets of the City of London than either agriculture or the regional economies anywhere in the United Kingdom. We’ve also seen levelling up dumped by the new Prime Minister, and we’ve seen incompetent handling of the economy that means that any business wanting to invest is going to be borrowing at far higher levels, and at far higher rates than even a few weeks ago. So, it's incumbent upon the Welsh Government to take action to protect regional economies like that in the Heads of the Valleys. Will the Minister commit to creating a delivery mechanism in the Heads of the Valleys to ensure that we can direct funding and bring together different programmes to have the greatest possible impact in investing in our economy? I welcomed the Secretary of State for Wales to Ebbw Vale over the summer, and I'd be very happy to welcome him again to the Heads of the Valleys and to Blaenau Gwent to work with him and work with others, with local authority leaders and yourself, to ensure that we have all the abilities brought together to invest in the future of our communities.

Rwy'n ddiolchgar i chi, Gweinidog, am y datganiad. Rwy'n ddiolchgar hefyd am eich ymrwymiad parhaus chi i'r Cymoedd Technoleg a'ch ymrwymiadau blaenorol i'r rhaglen a'i chyllideb hi i'r blynyddoedd i ddod. Mae'r sefyllfa yn ei chyfanrwydd yr ydym ni'n ei hwynebu ym Mlaenau Gwent ac mewn mannau eraill yn llawer mwy anodd na'r un a fu yn y gorffennol. Rydym ni wedi gweld Brexit trychinebus sydd wedi ein ni cloi allan o farchnadoedd sylweddol, a lle mae Llywodraeth y DU i weld â mwy o ddiddordeb ym marchnadoedd arian Dinas Llundain nag amaethyddiaeth na'r economïau rhanbarthol yn unrhyw le arall yn y Deyrnas Unedig. Rydym ni wedi gweld y Prif Weinidog newydd yn diarddel ffyniant bro, ac rydym ni wedi gweld ymdriniaeth anniben o'r economi sy'n golygu y bydd unrhyw fusnes sy'n awyddus i fuddsoddi yn benthyca llawer mwy, ac ar gyfraddau llawer uwch nag ychydig wythnosau yn ôl hyd yn oed. Felly, mae hi'n ddyletswydd ar Lywodraeth Cymru i weithredu i ddiogelu economïau rhanbarthol fel honno sydd ym Mlaenau'r Cymoedd. A wnaiff y Gweinidog ymrwymo i greu mecanwaith cyflenwi ym Mlaenau'r Cymoedd i sicrhau y gallwn ni gyfeirio cyllid a dod â gwahanol raglenni at ei gilydd i gael yr effaith fwyaf posibl o ran buddsoddiad yn ein heconomi? Fe wnes i groesawu Ysgrifennydd Gwladol Cymru i Lyn Ebwy yn ystod yr haf, ac fe fyddwn i'n hapus iawn i'w groesawu ef eto i Flaenau'r Cymoedd ac i Flaenau Gwent i weithio gydag ef a gweithio gydag eraill, gydag arweinwyr awdurdodau lleol ac â chithau, i sicrhau casglu pob gallu sydd i'w gael at ei gilydd i fuddsoddi yn nyfodol ein cymunedau.

15:20

I thank the Member for his comments and questions. In my statement, when I referred to the terms of business changing, this is exactly what we're talking about—the terms of business for importers and exporters. With the recent fall in the pound and then the partial recovery, the interest rate rises are still locked in, and the spike in UK terms is very different to other parts of the world facing similar global pressures. Our challenge is that it is now much more difficult; there is more cost, unavoidably so, in being an import or an export business. The challenge, though, is that it is still possible to do that, but people need more support and more help. They've also already recognised that they need to take on more people to actually deal with the paperwork that they now have to do to understand how to get goods to and from places, but also the extended time frames for goods to be delivered, and, frankly, less reliability.

When it comes to business loans and the rise in rates, it's one of the things that business organisations have been very keen to tell me about recently. They've already seen a significant increase in the rates that they're going to need to pay. That means that, actually, there will be less investment, and, more than that, there are some people who are thinking again about whether they want to invest at this point in time. Part of what we want to try to do is to still give people a good reason to invest in the future of the Welsh economy.

That brings me to your point about work in the Valleys. I do remain committed to seeing real improvements, not just words. It's one of my big priorities in the department to get a future structure that, as I said in the statement, brings together budget holders and decision makers. The Organisation for Economic Co-operation and Development work, within the current contract, is designed to get us there, to look at the current structures that we have and how do we get something that can work best with the particular challenges that exist in Valleys communities. I spoke to your colleague Vikki Howells earlier, and she's keen for Valleys constituency Members to have a further conversation with me. I'd be very happy to facilitate that, this side of the half-term break ideally, to make sure we can have not just a conversation but to keep you updated on the detail of the work that we're looking to do and to make sure the OECD work works for your communities and other Valleys ones as well.

Diolch i'r Aelod am ei sylwadau a'i gwestiynau. Yn fy natganiad i, pan oeddwn i'n cyfeirio at y newid yn nhelerau busnes, dyma'r union beth yr ydym ni'n siarad amdano—telerau busnes ar gyfer mewnforwyr ac allforwyr. Gyda'r cwymp diweddar yn y bunt ac yna'r adferiad rhannol, mae'r cyfraddau llog yn parhau i fod ynghlo, ac mae'r pigyn yn wahanol iawn yn y DU i'r hyn a geir mewn rhannau eraill o'r byd sy'n wynebu'r pwysau byd-eang fel hyn. Ein her ni yw ei bod hi'n llawer anoddach erbyn hyn; mae yna fwy o gostau, ni ellir eu hosgoi nhw, i fusnes sy'n mewnforio neu allforio. Yr her, er hynny, yw ei bod hi'n dal i fod yn bosibl gwneud hynny, ond mae angen mwy o gymorth a mwy o gefnogaeth ar bobl. Maen nhw hefyd wedi cydnabod eisoes bod angen iddyn nhw fod â mwy o bobl i ymdrin â'r gwaith papur y mae'n rhaid iddyn nhw ei wneud erbyn hyn ar gyfer deall sut i symud nwyddau i wahanol fannau, ond y fframiau amser estynedig hefyd o ran amseroedd i gludo nwyddau, sydd, a dweud y gwir, yn llai dibynadwy hefyd.

O ran benthyciadau busnes a'r cynnydd yn y cyfraddau, dyma un o'r pethau y mae sefydliadau busnes wedi bod yn awyddus iawn i ddweud wrthyf i amdano yn ddiweddar. Maen nhw wedi gweld cynnydd sylweddol yn barod yn y cyfraddau y bydd angen iddyn nhw eu talu. Mae hynny'n golygu, mewn gwirionedd, y bydd llai o fuddsoddi, ac, ar ben hynny, mae yna rai yn ailfeddwl ynglŷn â buddsoddi ar hyn o bryd. Rhan o'r hyn yr ydym ni'n ceisio ei wneud yw rhoi rheswm da i bobl fuddsoddi yn nyfodol economi Cymru.

Mae hyn dod â mi at eich pwynt chi am waith yn y Cymoedd. Rwy'n parhau i fod yn ymrwymedig i weld gwelliannau gwirioneddol, nid dim ond siarad gwag. Un o'r blaenoriaethau mawr sydd gennyf i nawr yn yr adran yw diogelu strwythur yn y dyfodol a fydd, fel dywedais i yn y datganiad, yn dod â deiliaid cyllideb a'r rhai sy'n gwneud penderfyniadau at ei gilydd. Bwriad y Sefydliad dros Gydweithio a Datblygu Economaidd, o fewn y cytundeb presennol, yw cyflawni hynny, gan edrych ar y strwythurau sydd gennym nawr ac ystyried sut mae cael rhywbeth sy'n gweithio orau yn wyneb yr heriau arbennig sy'n bodoli yng nghymunedau'r Cymoedd. Roeddwn i'n siarad â'ch cydweithwraig chi Vikki Howells yn gynharach, ac mae hi'n awyddus i Aelodau Etholaeth y Cymoedd gael sgwrs bellach â mi. Fe fyddwn i'n hapus iawn i hwyluso hynny, cyn egwyl yr hanner tymor yn ddelfrydol, i wneud yn siŵr y gallwn ni gael nid dim ond sgwrs yn unig ond eich diweddaru ynglŷn â manylion y gwaith yr ydyn ni'n bwriadu ei wneud a sicrhau bod gwaith yr OECD yn gweithio ar gyfer eich cymunedau chi a chymunedau eraill y Cymoedd hefyd.

Thank you, Minister, for your statement today on economic regional development. Of course, economic regions and economic boundaries often don't match administrative boundaries or regions. You will, of course, Minister, be aware that this is really important for my residents in north Wales, because every 24 hours, 200,000 people move between north-east Wales and the north-west of England, going backwards and forwards across that really important economic boundary. That's why, Minister, I'm really keen to support the work of the Mersey Dee Alliance and to see their work progress to see that economic region develop over future years. Minister, my question is: how do you see the future of the Mersey Dee Alliance, and how do you see your role as Minister and as Welsh Government in seeing the success of the Mersey Dee Alliance and that really important economic region?

Diolch i chi, Gweinidog, am eich datganiad chi heddiw ar ddatblygiad economaidd rhanbarthol. Wrth gwrs, nid yw rhanbarthau economaidd na ffiniau economaidd yn cyfateb yn aml i ffiniau neu ranbarthau gweinyddol. Rydych chi, wrth gwrs, Gweinidog, yn ymwybodol bod hyn yn bwysig iawn i'r trigolion sydd gennyf i yn y gogledd, oherwydd bob 24 awr, mae 200,000 o bobl yn symud rhwng gogledd-ddwyrain Cymru a gogledd-orllewin Lloegr, gan fynd yn ôl ac ymlaen dros y ffin economaidd hynod bwysig honno. Dyna pam, Gweinidog, rwy'n awyddus iawn i gefnogi gwaith Cynghrair Mersi Dyfrdwy a gweld eu gwaith nhw'n mynd rhagddo ar gyfer gweld datblygiad y rhanbarth economaidd hwnnw dros flynyddoedd i ddod. Gweinidog, fy nghwestiwn i yw: beth ydych chi'n ei ystyried yw dyfodol Cynghrair Mersi Dyfrdwy, a sut ydych chi'n gweld eich swyddogaeth fel Gweinidog ac fel Llywodraeth Cymru ar gyfer gweld llwyddiant Cynghrair Mersi Dyfrdwy a'r rhanbarth economaidd gwirioneddol bwysig hwnnw?

I'm very positive about the Mersey Dee Alliance from the previous conversations I've had with them, but also with the ambition board across north Wales, again, that you'll be familiar with from a previous role before coming to this place. But, actually, the plan that exists there, and making sure that the Mersey Dee Alliance adds to that and doesn't compete with it or potentially duplicate some of the work, is important. So, the two Welsh authorities, Flintshire and Wrexham, and the two authorities in Cheshire—. Actually, I met them last week in a meeting chaired by Ken Skates, who had brought them together. It was actually genuinely constructive around the conversations we're trying to have about how we can see more go into the Mersey Dee area. The challenge is still about whether there will be resource to help them realise their plans.

They've got a range of projects that would work and benefit both sides of the border, and there is a recognition that there is a very large travel-to-work area there that flows on both sides of the border. We've had some previous embarrassing incidents in the past where UK Ministers have said they're visiting Airbus in Cheshire. Of course, Airbus isn't in Cheshire—it's on our side of the border—but lots of people who work there do live on the other side of the border, so it's not much of a surprise. The challenge is will we get to a point of stability in the policy-making framework, an understanding of the resource that's available, and then some genuine investment choices being made to help advance the ambitions of the Mersey Dee Alliance. I'm optimistic about that.

I am, though, concerned about the potential pebble-in-the-pond of investment zones. There hasn’t been a change in this perspective, at least. Of the 38 potential investment zones, one of the possible ones was Cheshire west. If there's an investment zone in Cheshire west, what does that do to the Mersey Dee Alliance? Does it unbalance things? It isn't clear to me. It isn't clear to me about the reliefs and incentives and whether that will displace activity rather than grow it. The collaborative way that those four authorities are working is a good example of what really can be done when people recognise they have a common interest.   

Rwy'n galonnog iawn o ran Cynghrair Mersi Dyfrdwy yn dilyn sgyrsiau a gefais â nhw o'r blaen, ond â'r bwrdd uchelgais ledled gogledd Cymru hefyd, eto, rwy'n siŵr eich bod chi'n gyfarwydd ag ef oherwydd eich swydd flaenorol cyn dod i'r fan hon. Ond, mewn gwirionedd, mae'r cynllun sy'n bodoli yno, a gwneud yn siŵr bod Cynghrair Mersi Dyfrdwy yn ategu hwnnw heb fod mewn cystadleuaeth ag ef neu'n dyblygu rhywfaint o'r gwaith efallai, yn bwysig iawn. Felly, y ddau awdurdod yng Nghymru, sir y Fflint a Wrecsam, a'r ddau awdurdod yn Swydd Gaer—. A dweud y gwir, fe wnes i gyfarfod â nhw wythnos diwethaf mewn cyfarfod dan gadeiryddiaeth Ken Skates, oedd wedi dod â nhw at ei gilydd. Mewn gwirionedd roedd hynny'n wirioneddol adeiladol o ran y sgyrsiau yr ydyn ni'n ceisio eu cynnal ynglŷn â sut y gallwn ni weld mwy yn mynd i ardal Mersi Dyfrdwy. Yr her barhaus yw sicrwydd y bydd yr adnodd ar gael i'w helpu nhw i wireddu eu cynlluniau.

Mae ganddyn nhw amryw o brosiectau a fyddai'n gweithio ac o fudd ar y ddwy ochr i'r ffin, ac fe geir cydnabyddiaeth o'r ardal fawr teithio i'r gwaith fawr yno sy'n llifo ar y ddwy ochr i'r ffin. Rydym ni wedi gweld rhai digwyddiadau chwithig yn y gorffennol pryd y dywedodd Gweinidogion y DU eu bod nhw'n ymweld ag Airbus yn Swydd Gaer. Wrth gwrs, nid yn Swydd Gaer y mae Airbus—ar ein hochr ni o'r ffin y maen nhw—ond mae llawer o bobl sy'n gweithio yno'n byw ar yr ochr arall i'r ffin, felly nid oes lawer o syndod. Yr her yw y byddwn ni'n cyrraedd pwynt o sefydlogrwydd yn y fframwaith i lunio polisïau, dealltwriaeth o'r adnodd sydd ar gael, ac yna rhai dewisiadau gwirioneddol o ran buddsoddiad a wneir i helpu i ddatblygu uchelgeisiau Cynghrair Mersi Dyfrdwy. Rwy'n obeithiol yn hynny o beth.

Fodd bynnag, rwy'n pryderu ynglŷn â'r ymgais bosibl i dorri'r garw o ran y parthau buddsoddi. Nid oes unrhyw newid wedi bod yn y safbwynt hwn, o leiaf. O'r 38 parth buddsoddi dichonadwy, un o'r rhai posibl oedd yng ngorllewin Swydd Gaer. Pe byddai parth buddsoddi yng ngorllewin Swydd Gaer, beth mae hynny'n ei olygu i Gynghrair Mersi Dyfrdwy? A fyddai hynny'n cynhyrfu'r dyfroedd? Nid yw hynny'n eglur i mi. Nid yw hynny'n eglur i mi o ran y rhyddhadau a'r cymhellion ac a fyddai hynny'n dadleoli gweithgaredd yn hytrach na'i feithrin. Mae'r ffordd gydweithredol y mae'r pedwar awdurdod yn gweithio ynddi hi'n enghraifft dda o'r hyn y gellir ei wneud mewn gwirionedd pan fydd pobl yn cydnabod bod diddordeb cyffredin ganddyn nhw.   

15:25

Diolch. I was going to say also that the north Wales economy and transport work cross border. I attended a Growth Track 360 fringe event last week. We talked about the importance of HS2 funding coming to that border region and, with Cheshire West and Chester being possibly an investment zone, the impact it could have on Wrexham industrial estate, Deeside industrial estate, and enterprise zones. So, I'm hoping you will talk with UK Government, as you have done over the free-port status, so that we protect working conditions and environmental conditions.

The Prime Minister has said that she wants to build back the economy through creating jobs. We have lots of jobs in Wales, jobs in the public sector, that we cannot fill, that are really important. Do you agree with me that businesses, as they are saying, need education for skills to employ people, that they need pot hole-free roads, and that we need good public transport and planning in place so that they can build houses and healthy communities? Minister, what can we do to promote these jobs as well to help build our communities, as well as promoting building up the private sector? Thank you.

Diolch. Roeddwn i'n mynd i ddweud hefyd bod economi'r gogledd a gwaith trafnidiaeth yn croesi'r ffin. Fe es i i ddigwyddiad ymylol Growth Track 360 yr wythnos diwethaf. Buom yn siarad am bwysigrwydd cyllid HS2 yn dod i ranbarth y ffin a, gydag Awdurdod Lleol Gorllewin Swydd Gaer a Chaer o bosibl yn bod yn ardal fuddsoddi, yr effaith y gallai ei chael ar ystad ddiwydiannol Wrecsam, ystad ddiwydiannol Glannau Dyfrdwy, a pharthau menter. Felly, rwy'n gobeithio y byddwch yn siarad â Llywodraeth y DU, fel yr ydych chi wedi'i wneud am y statws porthladd rhydd, fel ein bod yn amddiffyn amodau gwaith ac amodau amgylcheddol.

Mae Prif Weinidog y DU wedi dweud ei bod eisiau adeiladu'r economi drwy greu swyddi. Mae gennym ni lawer o swyddi yng Nghymru, swyddi yn y sector gyhoeddus, na allwn eu llenwi, sy'n bwysig iawn. Ydych chi'n cytuno gyda mi fod busnesau, fel y maen nhw'n dweud, angen addysg ar gyfer sgiliau i gyflogi pobl, bod angen ffyrdd heb dyllau ynddyn nhw, a bod angen trafnidiaeth gyhoeddus dda a chynllunio ar waith fel eu bod yn gallu adeiladu tai a chymunedau iach? Gweinidog, beth allwn ni ei wneud i hyrwyddo'r swyddi hyn yn ogystal â helpu i adeiladu ein cymunedau, yn ogystal â hybu adeiladu'r sector preifat? Diolch.

I'm very clear that we should continue to invest in our public services. If we had the ability to do so, then, in direct contrast to what's likely to happen, I think we would see direct benefits for the private sector. The numbers of people, the quality of education people get, and the quality of public services make a real difference to all of those things. It also makes a real difference to local economies, where people spend their money locally. It's part of what I was talking about earlier with the everyday economy and that, actually, if we can keep more of that money in terms of what goes into procurement and local spend for public service workers, it will make a difference.

I am genuinely concerned about the consequences of the reported £18 billion cut to public services that has been floated by UK Ministers. Ushering in a new age of austerity at the same time as releasing the cap on bankers' bonuses and the direct transfer of money to the wealthiest 5 per cent in society would be entirely the wrong decision to make. There will be many people who recognise the direct unfairness of that choice. It's never too late to think again, and I certainly do hope that the Prime Minister and the Chancellor reconsider the course that they have set.

On your broader point about HS2, I certainly agree that consequentials would make a difference, not just in border areas, more than that in terms of investment that we could make in our infrastructure. And on investment zones, I have had an introductory meeting with Simon Clarke. He's written to both myself and the finance Minister. When I met him, I made it clear that the Welsh Government is prepared to talk about what investment zones mean. But, actually, we're also very clear it cannot mean a rolling back on environmental standards or on fair work, as we set out with free ports. If that’s what they're looking for, we won't reach agreement. I'd also need to understand, if there are going to be changes to devolved taxes, what does that mean for our fiscal position, given the significant challenges we face. So, there's a range of questions that I've yet to have answers to. It may be possible for us to reach agreement. It may be possible for to have a plan that will generally add to economic growth, not displace it. But if we don't get that, then I'm prepared to say 'no' and not to agree to have investment zones in Wales. So, there's a discussion that is starting. I hope it'll be constructive and we'll see at what point that reaches a conclusion.  

Rwy'n glir iawn y dylem ni barhau i fuddsoddi yn ein gwasanaethau cyhoeddus. Pe bai gennym y gallu i wneud hynny, yna, yn wahanol iawn i'r hyn sy'n debygol o ddigwydd, rwy'n credu y byddem yn gweld manteision uniongyrchol i'r sector preifat. Mae nifer y bobl, ansawdd yr addysg y mae pobl yn ei chael, ac ansawdd gwasanaethau cyhoeddus yn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol i'r holl bethau hynny. Mae hefyd yn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol i economïau lleol, lle mae pobl yn gwario eu harian yn lleol. Mae'n rhan o'r hyn yr oeddwn i'n sôn amdano'n gynharach gyda'r economi bob dydd ac, mewn gwirionedd, os gallwn gadw mwy o'r arian hwnnw o ran yr hyn sy'n mynd i mewn i gaffael a gwariant lleol ar gyfer gweithwyr gwasanaethau cyhoeddus, bydd yn gwneud gwahaniaeth.

Rwy'n wirioneddol bryderus am ganlyniadau'r toriad o £18 biliwn a adroddwyd i wasanaethau cyhoeddus sydd wedi'i awgrymu gan Weinidogion y DU. Creu oes newydd o gyni ar yr un pryd â rhyddhau'r cap ar fonysau bancwyr a throsglwyddo arian yn uniongyrchol i'r 5 y cant cyfoethocaf mewn cymdeithas fyddai'r penderfyniad cwbl anghywir i'w wneud. Bydd yna lawer o bobl sy'n cydnabod annhegwch uniongyrchol y dewis hwnnw. Dydy hi byth yn rhy hwyr i feddwl eto, ac rwyf i yn sicr yn gobeithio y bydd y Prif Weinidog a'r Canghellor yn ailystyried y llwybr y maen nhw wedi ei osod.

Ar eich pwynt ehangach am HS2, rwy'n sicr yn cytuno y byddai symiau canlyniadol yn gwneud gwahaniaeth, nid yn unig mewn ardaloedd ar y ffin, yn fwy na hynny o ran buddsoddiad y gallem ei wneud yn ein seilwaith. Ac ar barthau buddsoddi, rwyf wedi cael cyfarfod rhagarweiniol gyda Simon Clarke. Mae e wedi ysgrifennu ataf i a'r Gweinidog Cyllid. Pan gwrddais ag e, fe wnes i ei gwneud hi'n glir bod Llywodraeth Cymru yn barod i siarad am beth mae parthau buddsoddi yn ei olygu. Ond, mewn gwirionedd, rydyn ni hefyd yn glir iawn na all olygu dirywiad safonau amgylcheddol neu waith teg, fel y gwnaethom ni ei nodi gyda phorthladdoedd rhydd. Os mai dyna maen nhw'n chwilio amdano, fyddwn ni ddim yn dod i gytundeb. Byddai angen i mi ddeall hefyd, os bydd newidiadau i drethi datganoledig, beth mae hynny'n ei olygu i'n sefyllfa gyllidol, o ystyried yr heriau sylweddol yr ydym yn eu hwynebu. Felly, mae yna amrywiaeth o gwestiynau yr wyf eto i gael atebion iddyn nhw. Efallai y bydd modd i ni ddod i gytundeb. Efallai y bydd modd i ni fod â chynllun a fydd yn gyffredinol yn ychwanegu at dwf economaidd, nid ei ddadleoli. Ond os na chawn ni hynny, yna rwy'n barod i ddweud 'na' a pheidio â chytuno i gael parthau buddsoddi yng Nghymru. Felly, mae yna drafodaeth sy'n dechrau. Rwy'n gobeithio y bydd yn adeiladol ac fe welwn ar ba bwynt y bydd yn dod i gasgliad.  

Minister, I've had a last-minute request. I'm in a generous mood this afternoon. I know the Member will also be brief. Rhun ap Iorwerth.

Gweinidog, rwyf wedi cael cais munud olaf. Rwyf mewn hwyliau hael y prynhawn 'ma. Rwy'n gwybod y bydd yr Aelod hefyd yn gryno. Rhun ap Iorwerth.

Thanks for letting me sneak in, and thank you for the statement. I'll just make the case that, as well as spreading prosperity through regional working in general, I encourage Governments at all levels to think sub-regionally; it's not just the north, but Ynys Môn feeling that it gets a crack at the whip, and within Ynys Môn, places like Amlwch, that have suffered so much, feeling that they are being prioritised too. 

Just very quickly though, I just wanted to explore your reference to free ports. You know I've always sought honesty, and honesty about what was being put on the table in the first place—£8 million for Wales, £25 for England. We held out and we got that. We sought honesty about assurances on workers' rights and on environmental regulations. But there's an ideological context here; the masked slipped, didn't it, with the economic policy published by the UK Conservative Government—tax cuts for the top at the expense of people at the bottom. Now, that's the context in which the free-ports policy exists. So, whilst looking at how we can maximise benefits from Anglesey—the Anglesey council-led bid—and try to make it the best bid that comes in front of you, we need to make sure that it's the workers who will benefit. How can you give assurance that we are dealing here in people, in communities, and not just in profits, in pound signs that we'll probably see very little of locally? 

Diolch am adael i mi sleifio i mewn, a diolch am y datganiad. Mi wnaf i'r achos, yn ogystal â lledaenu ffyniant drwy weithio rhanbarthol yn gyffredinol, rwy'n annog Llywodraethau ar bob lefel i feddwl yn is-ranbarthol; nid dim ond y gogledd, ond mae Ynys Môn yn teimlo ei fod yn cael cyfle, ac o fewn Ynys Môn, llefydd fel Amlwch, sydd wedi dioddef cymaint, yn teimlo eu bod nhw'n cael eu blaenoriaethu hefyd. 

Ond yn gyflym iawn, roeddwn i eisiau archwilio eich cyfeiriad at borthladdoedd rhydd. Rydych chi'n gwybod fy mod i bob amser wedi chwilio am onestrwydd, a gonestrwydd am yr hyn oedd yn cael ei gynnig yn y lle cyntaf—£8 miliwn i Gymru, £25 i Loegr. Fe wnaethon ni ddal ein tir ac fe gawson ni hynny. Fe wnaethon ni ofyn am onestrwydd ynglŷn â sicrwydd ar hawliau gweithwyr ac ar reoliadau amgylcheddol. Ond mae yna gyd-destun ideolegol yma; llithrodd y mwgwd, oni wnaeth, gyda'r polisi economaidd a gyhoeddwyd gan Lywodraeth Geidwadol y DU—toriadau treth ar y brig ar draul pobl ar y gwaelod. Nawr, dyna'r cyd-destun y mae'r polisi porthladdoedd rhydd yn bodoli ynddo. Felly, wrth edrych ar sut y gallwn ni wneud y buddion mwyaf posibl o Ynys Môn—y cais a arweinir gan Gyngor Sir Ynys Môn—a cheisio ei wneud y cais gorau a ddaw o'ch blaen, mae angen inni sicrhau mai'r gweithwyr fydd yn elwa. Sut allwch chi roi sicrwydd ein bod yn delio yma mewn pobl, mewn cymunedau, ac nid dim ond mewn elw, mewn arwyddion punt na welwn ni fawr ddim ohonyn nhw yn lleol mae'n debyg? 

15:30

The requirements for free ports will need to be supported by the host local authority and indeed their economic region. That's part of the condition for the bids to go in. They'll then be assessed by the two Governments, and, as I've said, and I'm more than happy to repeat again, there has to be a commitment to all aspects of that. That includes the Welsh Government's fair work agenda, it includes our environmental standards as well. And bids that don't meet that test won't be successful. And I'm not giving anything away; I'm not prejudicing my position as a decision maker because that's what's in the prospectus, and it means what it says. And I'm interested in how we then measure, as we go on, whether people are doing what they said they'd do at the bidding stage, if and when a free port comes into operation here in Wales, indeed wherever that free port may be. 

I know that the Member will have a particular view about where it should be, but I've yet to receive the bid. And when it comes to that point, I will of course return to this place to explain not just the decision, but I'll be more than happy to answer questions from Members. I'm sure that, while some may be positive about whatever decision is reached, there will be others asking other questions. I do hope that whatever happens, we will get serious investment plans that will allow us to look again at the future of port investment and genuinely generating extra economic growth and activity. 

Bydd angen i'r gofynion ar gyfer porthladdoedd rhydd fod wedi'u cefnogi gan yr awdurdod lleol sy'n eu cynnal ac yn wir eu rhanbarth economaidd. Mae hynny'n rhan o'r amod ar gyfer y cynigion i gael eu cyflwyno. Fe fyddan nhw wedyn yn cael eu hasesu gan y ddwy Lywodraeth, ac, fel rwyf wedi dweud, ac rwy'n fwy na pharod i ailadrodd eto, mae'n rhaid bod ag ymrwymiad i bob agwedd ar hynny. Mae hynny'n cynnwys agenda gwaith teg Llywodraeth Cymru, mae'n cynnwys ein safonau amgylcheddol hefyd. A ni fydd cynigion nad ydynt yn bodloni'r prawf hwnnw yn llwyddiannus. A dydw i ddim yn datgelu gormod; dydw i ddim yn niweidio fy sefyllfa fel gwneuthurwr penderfyniadau oherwydd dyna sydd yn y prosbectws, ac mae'n golygu beth mae'n ei ddweud. Ac mae gen i ddiddordeb yn y ffordd yr ydym ni wedyn yn mesur, wrth i ni fynd ymlaen, a yw pobl yn gwneud yr hyn ddywedon nhw y bydden nhw'n ei wneud ar y cam cynnig, os a phan ddaw porthladd rhydd yn weithredol yma yng Nghymru, yn wir ble bynnag y gallai'r porthladd rhydd hwnnw fod. 

Rwy'n gwybod y bydd gan yr Aelod farn benodol am ble y dylai fod, ond nid wyf i eto wedi derbyn y cynnig. A phan ddaw yr adeg honno, mi fyddaf wrth gwrs yn dychwelyd i'r lle yma i esbonio nid yn unig y penderfyniad, ond byddaf yn fwy na pharod i ateb cwestiynau gan Aelodau. Rwy'n siŵr, er y gallai rhai fod yn bositif am ba bynnag benderfyniad a ddaw, y bydd eraill yn gofyn cwestiynau eraill. Rwy'n gobeithio, beth bynnag fydd yn digwydd, y cawn gynlluniau buddsoddi difrifol a fydd yn caniatáu inni edrych eto ar ddyfodol buddsoddiad mewn porthladdoedd a chreu twf a gweithgarwch economaidd ychwanegol gwirioneddol. 

4. Datganiad gan Weinidog y Gymraeg ac Addysg: Adroddiad Blynyddol Cymraeg 2050 ar gyfer 2021-22
4. Statement by the Minister for Education and Welsh Language: The Cymraeg 2050 Annual Report 2021-22

Eitem 4 y prynhawn yma yw'r datganiad gan Weinidog y Gymraeg ac Addysg ar adroddiad blynyddol Cymraeg 2050 ar gyfer 2021-22. A galwaf ar Jeremy Miles. 

Item 4 this afternoon is a statement by the Minister for Education and Welsh Language on the Cymraeg 2050 annual report 2021-22. And I call on Jeremy Miles. 

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Heddiw, dwi'n cyflwyno adroddiad blynyddol ar ein strategaeth iaith, 'Cymraeg 2050: Miliwn o siaradwyr', a hynny ar gyfer blwyddyn ariannol 2021-22. Ar ddechrau'r chweched Senedd, fe wnaethom ni gyhoeddi ein rhaglen waith pum mlynedd ar gyfer gweithredu 'Cymraeg 2050' yn ystod 2021-26. Mae'r adroddiad blynyddol hwn, felly, yn adrodd ar flwyddyn gyntaf y rhaglen honno ac ar ymrwymiadau'r rhaglen lywodraethu a'r cytundeb cydweithio â Phlaid Cymru.

Roedd y pandemig yn parhau i gael effaith ar ein ffordd o weithio yn ystod y cyfnod hwn. Er y bu llai o sôn am adael yr Undeb Ewropeaidd, mae mwy o drafod effaith costau byw cynyddol arnom ni. Er gwaethaf pob newid, ein gwaith ni, doed a ddelo, yw ymateb i'r heriau a'r cyfleoedd a ddaw er mwyn cynyddu'r niferoedd sy'n siarad Cymraeg ac, yn bwysicach fyth, cynyddu'r defnydd dyddiol o'n hiaith ni.

Roedd hon yn flwyddyn brysur arall ym maes polisi iaith wrth i ni weithio ar draws y Llywodraeth a chydag amrywiol bartneriaid ar hyd a lled y wlad a thu hwnt. Ac mae heddiw, Ddirprwy Lywydd, yn gyfle i mi ddiolch i bawb a fu'n cydweithio â ni gydol y flwyddyn. Rhaid sôn am y partneriaid grant a fu wrthi'n ddiflino, ac yn llawn egni a chreadigrwydd, er mwyn ein cefnogi ni i wireddu 'Cymraeg 2050'. Yn dilyn cyfnod prysur o gynnig cyfleoedd i ni ddefnyddio'n Cymraeg o bell, mae pob un wedi bod yn gweithio i adfer ac ailadeiladu, ac wedi parhau i arloesi a chadw rhai o arferion gorau'r cyfnodau clo. Cewch fanylion lawer o'r gwaith yn yr adroddiad.

Nawr, dyma droi at rai o uchafbwyntiau'r flwyddyn dan sylw. Fe wnaethom ni ymgynghori ar y cynllun tai cymunedau Cymraeg—cynllun uchelgeisiol sy'n ymestyn ar draws y Llywodraeth gyfan, ac sy’n gweithio ochr yn ochr â pholisïau newydd eraill ym maes cynllunio a threthi.

Thank you, Dirprwy Lywydd. Today, I present the annual report on our Welsh language strategy, 'Cymraeg 2050: A million Welsh speakers', for the 2021-22 financial year. At the beginning of the sixth Senedd, we published our five-year work programme for delivering 'Cymraeg 2050' during 2021-26. This annual report therefore reports on the first year of that programme and the commitments made in the programme for government and the co-operation agreement with Plaid Cymru.

The pandemic continued to affect our normal working arrangements during this period. Although we heard less about leaving the European Union, the effect of the rising cost-of-living crisis has come to the fore. Despite all of these changes, our work, come what may, was to respond to the challenges and opportunities that arose in order to increase the number of Welsh speakers, and more importantly, to increase daily use of our language.

This was another busy year in the area of language policy as we worked across Government and with various partners the length and breadth of the country and beyond. And today, Dirprwy Lywydd, is an opportunity for me to thank everyone who worked with us throughout the year. I must mention our grant partners who worked tirelessly and energetically to support us to deliver 'Cymraeg 2050'. Following a busy period of providing opportunities for us to use the Welsh language remotely, they have all been working to rebuild, have continued to innovate, and have kept many of the best practices developed during the national lockdowns. You will find details of much of this work in the report.

Now, I turn to some of the highlights of the year in question. We consulted upon the Welsh language communities housing plan—an ambitious plan that extends across the entire Government and works alongside other new tax and planning policies.

Yr wythnos nesaf, byddaf i'n lansio'r cynllun terfynol, a byddaf i'n rhannu'r manylion gyda chi bryd hynny. Ond teg dweud ei fod e'n gynllun arloesol a fydd yn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol i bobl, i gymunedau, ac, yn wir, i'n hiaith ni, ym mhob cwr o'r wlad. Bydd y comisiwn cymunedau Cymraeg newydd yn ein herio ni wrth i ni weithredu'r cynllun ac yn ein cefnogi er budd yr ardaloedd hynny sy'n cael eu hystyried yn gadarnleoedd y Gymraeg.

Daeth y cynlluniau strategol Cymraeg mewn addysg 10 mlynedd newydd i rym yn ddiweddar. Dirprwy Lywydd, nid ar chwarae bach y digwyddodd hyn. Bu cryn baratoi yn ystod y flwyddyn adrodd wrth i ni gynnal sesiynau i gefnogi awdurdodau lleol, i gydweithio â nhw i fireinio eu cynlluniau drafft, a chyhoeddi canllawiau ar gategoreiddio ysgolion yn ôl eu darpariaeth cyfrwng Cymraeg. Dim ond y cam cyntaf yw cyhoeddi'r cynlluniau; byddwn ni'n gweithio'n agos gydag awdurdodau lleol ac ysgolion er mwyn eu cefnogi nhw i gynyddu'r ddarpariaeth cyfrwng Cymraeg ledled Cymru.

Yn ystod y flwyddyn adrodd hefyd, fe wnaethom ni gyhoeddi ein bwriad i gynnig arian o'r newydd er mwyn gallu, yn gyntaf, cynnig gwersi Cymraeg am ddim i bawb rhwng 16 a 25 oed ac i'r gweithlu addysg, er mwyn rhoi ail gyfle i bobl. Bydd rhai yn dysgu o'r newydd ac eraill yn magu hyder yn eu Cymraeg. Gwnaed hyn fel rhan o'r cytundeb cydweithio, a bydd pob un yn cyfrannu at y miliwn ac at ddyblu defnydd iaith. Yn ail, cafodd cyllid ei neilltuo i ehangu darpariaeth trochi hwyr ym mhob awdurdod lleol yn ystod y flwyddyn adrodd ac wedi hynny. Bydd hyn yn rhoi cyfle i gymaint mwy o blant ddod yn rhan o'n system addysg Gymraeg ni.

Fe wnes i gyhoeddi cynllun y gweithlu Cymraeg mewn addysg fis Mai eleni, a bu gwaith paratoi manwl gydol y flwyddyn adrodd. Mae hwn yn faes anodd, heriol. Mae'r cynllun, felly, yn galw am weithredu radical ac arloesol gan nifer ohonom ni. Tua diwedd y cyfnod adrodd, fe wnes i gyhoeddi ein bwriad i sefydlu cwmni cyfyngedig drwy warant, o'r enw Adnodd. Bydd y cwmni'n gweithio i sicrhau bod digon o adnoddau Cymraeg a dwyieithog ar gael i gefnogi'r cwricwlwm newydd.

Yn ystod y flwyddyn, gwnaed gwaith manwl i baratoi safonau ar gyfer rheoleiddwyr y sector iechyd. Canlyniad hyn oedd cyflwyno'r rheoliadau gerbron y Senedd ym mis Gorffennaf eleni er mwyn iddyn nhw ddod i rym ar ddiwedd mis Hydref. Fe fues i hefyd yn trafod y Gymraeg ar lefel y Cyngor Prydeinig-Gwyddelig, gyda chyd-Weinidogion, a hefyd gydag arweinwyr yr aelod-wladwriaethau mewn uwch-gynhadledd yn Sain Ffagan. Roedd clywed penaethiaid gwlad yn trafod y Gymraeg, ac yn wir yn defnyddio'r Gymraeg a'u hieithoedd nhw ar y lefel uchaf bosib, yn bwysig ac yn bleser.

Ym mis Chwefror, ar Ynys Môn, fe wnes i draddodi 'Mae'r Gymraeg yn perthyn i ni i gyd', lle bues i'n gosod fy ngweledigaeth ar gyfer y Gymraeg i nodi 60 mlynedd ers darlith 'Tynged yr Iaith', Saunders Lewis, yn 1962. Dyma flas ar y prif negeseuon. Dwi am i ni gofio bod y Gymraeg, a'r cyfrifoldeb dros weithredu er mwyn ei gwarchod, yn perthyn i ni i gyd. Mae gan bawb ei rôl, waeth ble maen nhw'n byw na faint o Gymraeg sydd ganddyn nhw. Dwi am weld mwy o sefydliadau ac arweinwyr cyhoeddus yn cymryd cyfrifoldeb am yr iaith hefyd. Mae ein rhaglen Arwain mewn Gwlad Ddwyieithog yn un ffordd o wneud hyn. A byddwn ni fel Llywodraeth gyfan yn sicrhau bod y Gymraeg yn cael ei hystyried yng ngwaith pob tîm ac adran ar draws y sefydliad, bob tro. Dwi wedi sefydlu cyfres o gyfarfodydd Cabinet tymhorol ar hyd oes y Senedd hon i drafod gyda fy nghyd-Weinidogion beth mwy y gallan nhw ei wneud i gyfrannu at 'Cymraeg 2050' yn eu meysydd polisi nhw.

Ddirprwy Lywydd, gan edrych tua'r dyfodol, rŷn ni'n aros i glywed canlyniadau cyfrifiad 2021 ym maes y Gymraeg—cyn y Nadolig, gobeithio. Byddwn ni'n craffu ar y canlyniadau cyn bwrw ati i adolygu'n cynlluniau a'r taflwybr tuag at y miliwn, yn ôl y galw. Dwi wedi sôn am yr heriau byd-eang sy'n effeithio ar Gymru yn gynharach, felly nawr, yn fwy nag erioed, dwi'n galw ar bobl i dynnu ynghyd. Rhaid i ni gydweithio, cynnig help llaw pan ddaw heriau a chyfleoedd, a dysgu oddi wrth ein gilydd. Rhaid inni estyn croeso, Ddirprwy Lywydd, i bawb o bob cefndir ddod gyda ni ar y daith tua'r miliwn. Yn bwysicach na dim, rhaid inni gofio bod gan bob un ohonom ni'r cyfrifoldeb a'r gallu—yn unigolion ac yn sefydliadau—i weithio gyda'n gilydd i sicrhau dyfodol llewyrchus i'r Gymraeg. Mae'r Gymraeg yn perthyn i ni i gyd.

Next week, I will launch the final plan, and I will share the details with you in due course. However, it's fair to say that it's an innovative plan that will make a very real difference to people's lives, to communities, and indeed to our language, in all parts of the country. The new commission for Welsh-speaking communities will challenge us as we deliver the plan, and will support us to benefit those areas considered to be Welsh-speaking heartlands.

The new 10-year Welsh in education strategic plans came into force recently. Dirprwy Lywydd, this didn't happen overnight. A great deal of preparatory work was done during the reporting year as we held sessions to support local authorities and worked with them to refine their draft plans, and published guidance on categorising schools according to their Welsh-medium provision. Now, publishing the plans is but a first step; we will work closely with local authorities and schools to support them to increase Welsh language provision across Wales.

During the reporting year, we also announced our intention to provide new funding in order to, first, offer free Welsh lessons to all those between 16 and 25 years old and the teaching workforce, in order to, first, give everyone a second chance. Some will learn for the first time and others will gain confidence in their skills. And this was done as part of the co-operation agreement, and everyone will contribute to the one million and to doubling the use of the language. Secondly, funding was allocated to extend Welsh language late immersion support for every local authority during the reporting year and beyond. And this will allow so many more children to access our Welsh-medium education system.

In May this year, I announced the Welsh in education workforce plan, and detailed preparation work was undertaken during the reporting year. This is a difficult and challenging area. The plan therefore calls for radical and innovative action by many of us. Towards the end of the reporting period, I announced our intention to set up a company limited by guarantee, called Adnodd. It will work to ensure that sufficient Welsh-medium and bilingual resources are available to support the new curriculum.

During the reporting year, detailed work was undertaken to prepare standards for health regulators. This led to laying the regulations before the Senedd in July of this year, so that they may come into effect on 31 October. I discussed the Welsh language on a British-Irish Council level, with fellow Ministers, and with leaders of the member states at a summit in St Fagans. Hearing national leaders discussing the Welsh language, and indeed using the Welsh language and their own languages at the highest level, was significant and very satisfying.

In February, on Anglesey, I gave a speech under the title 'Cymraeg belongs to us all', where I shared my vision for the language, to mark 60 years since Saunders Lewis delivered his famous 'Tynged yr Iaith' lecture, in 1962. Here are some of the key messages. I want us to remember that the Welsh language, and the responsibility for acting to protect it, belongs to us all. Everyone has their role, regardless of where they live or how much Welsh they have. I want to see more organisations and public leaders taking responsibility for the language too. Our Leading in a Bilingual Country programme is one way of delivering this. And we as a whole Government will ensure that the Welsh language is always considered in the work of each team and department across the organisation. I have established a series of Cabinet meetings over the duration of this Senedd term to discuss with my fellow Ministers what more they can do to contribute to the delivery of 'Cymraeg 2050' in their policy areas.

Dirprwy Lywydd, in looking to the future, we await the 2021 census results in relation to the Welsh language—before Christmas, hopefully. We will scrutinise the results before adjusting our targets and the trajectory towards a million Welsh speakers, as needed. I have spoken today about the global challenges affecting Wales. So now, more than ever, I'm calling on everyone to pull together. We must work together, offer a helping hand when challenges and opportunities arise, and learn from each other. We must welcome everyone from all backgrounds to join us on our journey towards the million. Most importantly, we must remember that all of us have the responsibility and ability—as individuals and organisations—to work together to ensure a prosperous future for the Welsh language. Cymraeg belongs to us all.

15:40

Diolch Dirprwy Lywydd, a diolch i'r Gweinidog am roi golwg ymlaen llaw i mi ar ei adroddiad blynyddol 'Cymraeg 2050' ac hefyd y datganiad y prynhawn yma.

O'r dechrau, bydd y Gweinidog yn ymwybodol o fy mhryderon am atebolrwydd y rhaglen hon. Fel y dywedais yn y Siambr hon o'r blaen, mae'n bosibl na fydd ef na minnau yn y Siambr hon ymhen 28 mlynedd, felly mae'n rhaid gofyn y cwestiwn: pwy fydd yn atebol os na fydd y targed uchelgeisiol hwn yn cael ei gyrraedd? Wedi dweud hynny, mae'r camau sydd wedi eu cymryd dros y flwyddyn ariannol ddiwethaf yn adlewyrchu'r uchelgais a'r bwriad sydd ei angen arnom i gyrraedd y targed pwysig hwnnw.

Rwy'n ymwybodol ein bod yn dal i aros am gyhoeddi data cyfrifiad 2021—cyn y Nadolig, dwi'n credu—ond heb neidio o flaen hynny, hoffwn glywed, ac mae gen i ddiddordeb gwybod, os yw'r Gweinidog yn gwybod mwy am y cyfanswm o siaradwyr Cymraeg ym yng Nghymru. Yn ganolog i hybu niferoedd, wrth gwrs, mae addysg Gymraeg, yn benodol o oedran cynnar. Er gwaethaf y cynnydd yn y cyfleoedd i'r Mudiad Meithrin, rwy'n pryderu bod nifer y plant sydd yn mynd i gylch meithrin yn parhau i fod yn llawer is na'r lefelau cyn y pandemig. O ystyried hyn, pa gamau mae'r Gweinidog yn eu cymryd i sicrhau bod presenoldeb yn uwch yn erbyn yr adroddiad nesaf?

Yn olaf, mae addysgu dosbarthiadau Mudiad Meithrin— addysg Gymraeg yn gyffredinol—wrth gwrs yn holl bwysig i lwyddiant eich rhaglen 'Cymraeg 2050'. A allwch amlinellu pa gamau a gymerir i recriwtio mwy o athrawon sy'n gallu addysgu'n rhugl yn y Gymraeg, ac a yw'r niferoedd hyn wedi cynyddu ers lansio rhaglen 'Cymraeg 2050'? Beth yw'r KPIs a thargedau i sicrhau bod gennym ddigon o athrawon yn gallu addysgu yn yr iaith Gymraeg i gyflawni'r galw y bydd rhaglen y Llywodraeth, gobeithio, yn ei greu? Os ydym am wireddu'r polisi hwn, yna mae'n rhaid i 'Cymraeg 2050' fod yn rhan o raglen ehangach sydd nid yn unig yn cryfhau ein hunaniaeth yma yng Nghymru, ond sydd hefyd yn ymgorffori ein lle unigryw o fewn y Deyrnas Unedig.

Ac rŷch chi'n iawn, Weinidog; mae'r Gymraeg yn perthyn i ni i gyd, beth bynnag eich cefndir, eich hunaniaeth neu eich gwleidyddiaeth, mae ganddi'r gallu i'n clymu ni gyda'n gilydd, gan sicrhau bod ein diwylliant, ein cymunedau a'n traddodiadau yn gallu tyfu a ffynnu. Felly, mae dyletswydd ar bob un ohonom yn y Siambr yma i sicrhau bod gan y rhaglen hon bob cyfle o fod yn llwyddiannus. Diolch.

Thank you, Dirprwy Lywydd, and I thank the Minister for giving me an advance look at his annual report on 'Cymraeg 2050', and also for the statement this afternoon.

From the outset, the Minister will be aware of my concerns about the accountability of this programme. As I have said in this Chamber previously, it is possible that neither he nor I will be in this Chamber in 28 years' time, so the question must be asked as to who will be accountable if this ambitious target is not reached. Having said that, the actions that have been taken over the last financial year reflect the ambition and intention that we need to reach that important target.

I am aware that we are still waiting for the publication of the 2021 census data—before Christmas, I think—but without jumping ahead, I'd like to hear, and would be interested to know whether the Minister knows about the projections for the total number of Welsh speakers in Wales. A central part of boosting the numbers, of course, is Welsh language education, and specifically from an early age. Despite the increase in opportunities for Mudiad Meithrin, I am concerned that the number of children who are attending cylch meithrin remains much lower than the levels seen before the pandemic. In light of this, what action is the Minister taking to ensure that attendance is higher than present levels by the next report?

Finally, teaching Mudiad Meithrin classes—Welsh education in general—is of course crucial to the success of your 'Cymraeg 2050' programme. Could you outline what steps are being taken to recruit more teachers who can teach fluently in Welsh, and have these numbers increased since the 'Cymraeg 2050' programme was launched? What are the KPIs and targets to ensure that we have enough teachers able to teach in the Welsh language to meet the demand that the Government's programme will hopefully create? If we want to realise this policy, 'Cymraeg 2050' must be part of a wider programme that not only strengthens our identity here in Wales, but also incorporates our unique place within the United Kingdom.

And you are right, Minister; the Welsh language belongs to us all, whatever your background, your identity or your politics, it has the ability to bind us all together, ensuring that our culture, our communities and our traditions can grow and flourish. Therefore, all of us in the Chamber have a duty to ensure that this programme has every chance of being successful. Thank you very much.

Diolch i Sam Kurtz am ei gwestiynau. Gaf i ategu ac uniaethu fy hun gyda'r sylwad olaf yn ei gyfraniad ef yn fanna? Mae gan bawb gyfle ond hefyd cyfrifoldeb i sicrhau ein bod ni'n gwneud ein gorau glas dros yr iaith ac mae gennym ni gynllun yn fan hyn sydd yn gosod y seiliau ar gyfer hynny.

Fe wnaeth e agor ei gyfraniad drwy ofyn am atebolrwydd. Doeddwn i ddim cweit yn gwybod os oedd e'n datgan ei gobaith y byddwn i'n Weinidog y Gymraeg yn 2050—doeddwn i ddim cweit yn gwybod os dyna beth yr oedd yn ei ofyn. Ond ar y thema honno, mae lot o gyfleoedd o ran—. Mae'r profiad hwn yn un o'r ffyrdd rŷn ni'n atebol am gynnydd yn y maes polisi hwn. Mae ffigurau yn cael eu cyhoeddi yn gyson am ble ŷm ni o ran defnydd yr iaith. Wrth gwrs, gan ein bod ni wedi dewis y cyfrifiad fel y ffordd o fesur cynnydd yn siaradwyr yr iaith, mae hynny wrth gwrs yn digwydd bob 10 mlynedd, ond byddwn ni'n gweld yn hwyrach eleni beth yw'r ffigurau. 

Ac o fewn cynllun ehangach 2050, roedd e'n sôn yn ei gyfraniad pa mor bwysig mae gweld y rhaglen hon fel rhan o'r ystod ehangach o raglenni sy'n ymwneud â ffyniant yr iaith. Ym mhob un o'r rheini, mae meini prawf er mwyn ein bod ni fel Gweinidogion, fel Senedd ac fel cenedl ehangach yn gweld lle rŷn ni ar y llwybr. Er enghraifft, fe wnaeth e ofyn cwestiwn ynglŷn â lle rŷn ni o ran recriwtio. Mae gennym ni gynllun 10 mlynedd. Rydyn ni wedi cyhoeddi beth rŷn ni'n darogan sydd ei angen o ran nifer athrawon ac rŷn ni'n cyhoeddi hefyd faint o athrawon sy'n cymhwyso, felly mae'r ffigurau hynny'n gyhoeddus ac ar gael i bobl fel ein bod ni'n atebol am hynny. Ond byddaf hefyd yn datgan bob dwy flynedd, o fewn y cynllun 10 mlynedd, ddiweddariad ar le rŷn ni o ran beth yw impact y cynllun penodol hwnnw, a gobeithiaf wneud hynny ar lefel llywodraeth leol fel ein bod ni'n gweld dosbarthiad y cynnydd, gobeithio, yn yr hyn rŷn ni'n gallu recriwtio trwy'r cynllun hwnnw. Felly, rwy'n cytuno gyda fe; mae wir yn bwysig sicrhau bod cyfleoedd i fod yn atebol, ac rwy'n sicr bod y cyfleoedd hynny'n bodoli. 

O ran y buddsoddiad mewn blynyddoedd cynnar, rwy'n cytuno gyda fe ei bod hi'n bwysig inni sicrhau bod mwy a mwy o blant yn cymryd y cyfle i gael addysg blynyddoedd cynnar yn y Gymraeg. Rŷn ni wedi cyrraedd y targed o sefydlu 40 o grwpiau newydd yn ystod tair blynedd gyntaf rhaglen Sefydlu a Symud, a hynny er gwaethaf impact COVID. Cafodd 12 darpariaeth newydd eu sefydlu yn ystod 2021-22 fel rhan o'r targed ehangach o 60 darpariaeth yn ystod y tymor Seneddol hwn. Felly, rŷn ni ar drac i sicrhau ein bod ni'n ehangu'r ddarpariaeth blynyddoedd cynnar hefyd.  

I thank Sam Kurtz for those questions. May I echo and identify myself with the final comment he made in his contribution? Everyone has an opportunity but also a responsibility to ensure that we do our very best for the Welsh language, and we have a plan here that lays the foundations for that.

He opened his contribution by asking about accountability. I wasn't quite sure if he was expressing his hope that I would still be Minister for the Welsh language in 2050—I didn't quite know if that's what he was asking. But on that theme, there are numerous opportunities—. This experience is one of the ways in which we are accountable for progress in this policy area. Figures are regularly published in terms of where we are on language use. Of course, as we've chosen the census as a means of measuring progress in the number of speakers, that happens on a 10-year basis, but we will see later this year what the figures are.

And within the broader 2050 plan, he mentioned how important it is to see this programme as part of a broader range of programmes related to the prosperity of the language in all of those. There are KPIs so that we as Ministers, as a Senedd, and as a nation can see where we are on that journey. For example, he asked the question as to where we are in terms of recruitment. We have a 10-year plan. We announced our projections in terms of what will be needed in terms of teacher numbers and the numbers qualifying, so those figures are publicly available and we are accountable for that. But I will also, within the 10-year plan, give a two-year update on where we are in terms of the impact of that specific scheme, and I hope to do that at a local authority level so that we can see the distribution of progress, hopefully, in terms of recruitment through that plan. I agree with him; it is truly important that we do secure opportunities to be accountable, and I'm sure that those are in place. 

In terms of investment in the early years, I agree with him that it's important that we do ensure that more and more children take the opportunity to access early years education through the medium of Welsh. We've reached the target of establishing 40 new groups during the first three years of the Set Up and Succeed programme, despite the impact of COVID. Twelve new provisions were provided during 2021-22 as part of the wider target of increasing provision during this Senedd term. So, we are on track in terms of early years too. 

15:45

Diolch, Gweinidog, am y datganiad. Hoffwn ategu hefyd eich diolch chi i bawb sydd ynghlwm efo'r ystadegau o fewn yr adroddiad yma. Mae'n dangos ôl partneriaeth ledled Cymru, ac mae hynny i'w ymfalchïo ynddo. Dwi’n siŵr ein bod ni i gyd yn gallu cytuno hefyd bod gan Gymru hanes hir a balch a bod ein hiaith yn ffynnu heddiw, a'i bod yn rhan ganolog o’n hunaniaeth ac wedi goroesi er gwaethaf y rhwystrau sydd wedi ei hwynebu dros y canrifoedd. Mae’r iaith, ac mi ydyn ni, 'yma o hyd', chwedl Dafydd Iwan, ac, fel rydych chi wedi dweud eisoes, mae’r iaith yn perthyn i bawb yng Nghymru, p’un ai a ydyn nhw yn ei siarad neu beidio. 

Mae yna gymaint o bethau, wrth gwrs, i'w dathlu yn yr adroddiad. Mae nifer yr unigolion sy’n parhau i ddysgu Cymraeg tu hwnt i lefel mynediad yn codi; mae’r rhaglen Cymraeg i Blant a’r Mudiad Meithrin yn ehangu. Mae'n wych gweld bod mwy o bobl yn dysgu Cymraeg ac yn chwilio am gyfleoedd i'w defnyddio. Mae dyfodol yr iaith yn obeithiol, er, wrth gwrs, fel rydych chi wedi ei grybwyll, mae yna heriau mawr yn parhau os ydym am wireddu’r targed o filiwn o siaradwyr a chynyddu defnydd bob dydd. 

Fel y gwnaethoch hefyd sôn yn y datganiad, mae’r cytundeb cydweithio rhwng Plaid Cymru a Llywodraeth Cymru yn cynnwys nifer o ymrwymiadau o ran y Gymraeg er mwyn cryfhau ein hiaith a’n diwylliant, ac yn benodol mynediad at a defnydd o'r iaith. A dyma’r adroddiad cyntaf, wrth gwrs, i gynnwys cyfeiriad at y cytundeb a nodi cynnydd cychwynnol. Drwy’r ffaith ein bod ni'n cydweithio, dwi'n gobeithio ein bod ni'n medru gwneud cynnydd mewn nifer o feysydd pwysig am fywyd y cytundeb a thu hwnt, gan greu amodau ffafriol i'r iaith. Yn bellach, mae gwaith ar y gweill i gryfhau safonau’r Gymraeg, sydd mor bwysig, a bwysicach fyth, wrth gwrs, yw Bil addysg y Gymraeg—Bil fydd yn penderfynu dyfodol yr iaith am genedlaethau i ddod.  

Fel sy’n amlwg yn yr adroddiad hefyd, os ydym am wireddu’r weledigaeth o ran y Gymraeg, mae gan bob adran o’r Llywodraeth gyfraniad pwysig i'w wneud, ynghyd ag unigolion a sefydliadau ledled Cymru. Ac rydych yn nodi yn eich datganiad eich bod am weld mwy o sefydliadau ac arweinwyr cyhoeddus yn cymryd cyfrifoldeb am yr iaith. Rhanddeiliad pwysig, wrth gwrs, fel rydych chi wedi ei grybwyll, ydy arweinwyr llywodraeth leol ledled Cymru, a rhaid cyfaddef, er gwaethaf y ffaith bod peth cynnydd i'w weld yn y cynlluniau strategol y Gymraeg mewn addysg, mae rhai cynghorau yn parhau i fod, yn fy marn i, â diffyg uchelgais neu gamau gweithredu pendant o ran sut maen nhw’n mynd i chwarae eu rhan. Mae hyn yn arbennig o wir mewn rhai ardaloedd lle rydym yn parhau i weld cynlluniau ar waith ar gyfer buddsoddi mewn ysgolion Saesneg, gan ddiystyru ceisiadau lleol i gyflwyno ffrwd Gymraeg yn yr ysgolion newydd hyn. Byddwch yn ymwybodol o enghraifft arfaethedig o hyn yn fy rhanbarth, lle mae dal pwyslais ar ateb y galw yn hytrach na chreu neu gefnogi’r galw. Dwi'n edrych ymlaen yn fawr am ddiweddariad gennych chi a’r aelodau dynodedig o Blaid Cymru wrth i'r gwaith fynd rhagddo ar y Bil addysg y Gymraeg. Rhan greiddiol o hyn, wrth gwrs, bydd defnydd y Gymraeg mewn ysgolion Saesneg a symud yr ysgolion hyn ar y continwwm iaith. Ac mi fydd y degawd nesaf yn hanfodol os ydym am wireddu hyn. 

Hoffwn eich holi am ddwy elfen benodol, os gwelwch yn dda: yn gyntaf, trochi hwyr. Mae’r cynnydd heb os i'w groesawu a da gweld y bydd buddsoddiad pellach. Mae’r pwyslais yn yr adroddiad o ran trochi hwyr neu drochi i hwyrddyfodiaid, ond un peth sydd wedi ei godi gyda mi yw’r angen am lefydd ar gyfer trochi ar gyfer plant sydd efallai ar ei hôl hi o ran y Gymraeg yn sgil COVID, ac sydd ym mlynyddoedd 4, 5 a 6 erbyn hyn gyda’u rhieni unai wedi—neu yn ddwys ystyried—eu symud i ysgolion cyfrwng Saesneg, gan ofni nad yw eu plant yn cyflawni fel y dylent. Oes trochi ar gael iddyn nhw, ac yw hyn yn cael ei gynnig ledled Cymru os yw rhieni neu ofalwyr yn gwneud cais i symud eu plant o addysg Gymraeg i addysg Saesneg? Ac oes gwaith yn cael ei wneud i ddeall pam bod newid yn digwydd ac os yw diffyg darpariaeth o ran trochi neu wrth gwrs anghenion dysgu ychwanegol yn ffactor? 

Croesawaf hefyd yn yr adroddiad y pwyslais ar bwysigrwydd addysg ôl-orfodol cyfrwng Cymraeg a dwyieithog. Heb os, mae ehangu defnydd y Gymraeg yn y sector hwn yn hanfodol. Rydych yn cyfeirio at gyllideb o ran prentisiaethau Cymraeg yn yr adroddiad, neu rai dwyieithog. Gaf i ofyn pa ganran o’r gyllideb ar gyfer prentisiaethau yw hyn, os gwelwch yn dda, Weinidog, ac oes bwriad cynyddu’r buddsoddiad hwnnw?

Fel chithau, dwi'n edrych ymlaen yn eiddgar at ganlyniadau’r cyfrifiad, er hefyd fy mod yn betrusgar. Beth sy’n glir o’r adroddiad hwn yw ein bod ni'n dal heb ddeall llawn effaith COVID chwaith ar y Gymraeg, boed yn gadarnhaol neu ddim, na chwaith beth fydd effaith yr argyfwng costau byw o ran mynediad cydradd i'r Gymraeg. Yr hyn y gallaf warantu ichi, Weinidog, yw ein bod ni fel Plaid yn cymryd ein cyfrifoldebau o ddifrif o ran yr iaith, a’r targed o filiwn o siaradwyr, ac yn barod iawn i barhau i gydweithio â chi ar hyn.

Thank you, Minister, for the statement. I'd like to echo your thanks to everyone who is associated with the statistics within this report. It shows partnership across Wales, and that's something to be proud of. I'm sure that we can all agree also that Wales has a long and proud history and that our language, which is thriving today, is a central part of our identity and has survived despite the barriers that it has faced over the centuries. The language is, and we are, 'yma o hyd', in the words of Dafydd Iwan and, as you've already said, the language belongs to everyone in Wales, whether they speak it or not. 

There are so many things, of course, to celebrate in this report. The number of individuals who continue to learn Welsh beyond entry level is rising, and the Cymraeg for Kids programme and the Mudiad Meithrin are expanding. It's great to see more and more people are learning Welsh and looking for opportunities to use it. The future of the language is a hopeful one, although, as you've said, major challenges remain if we want to realise the target of 1 million speakers and increase everyday use.

As you also mentioned in your statement, the co-operation agreement between Plaid Cymru and the Welsh Government includes a number of commitments regarding the Welsh language in order to strengthen our language and our culture, and specifically access to and use of the language. And this is, of course, the first report to include a reference to the agreement and to note initial progress. Through the fact that we are co-operating, I hope that we can make progress in a number of important areas for the life of the agreement and beyond, creating favourable conditions for the language. Furthermore, work is under way to strengthen the Welsh language standards, which are so important, and, more importantly, the Welsh language education Bill is on the way, a Bill that will determine the future of the language for generations to come.

As is also clear in the report, if we want to realise the vision for the Welsh language, every department in the Government has an important contribution to make, along with individuals and organisations throughout Wales. And you note in your statement that you want to see more institutions and public leaders taking responsibility for the language. One group of important stakeholders, of course, is the leaders of local government throughout Wales, and we must concede that, despite the fact that some progress can be seen in the Welsh in education strategic plans, some councils continue, in my opinion, to lack ambition or decisive action in terms of how they are going to play their part. This is particularly true in some areas where we continue to see plans in place to invest in English-medium schools, disregarding local requests to introduce a Welsh stream in these new schools. You will be aware of a proposed example of this in my region, where there is still an emphasis on meeting demand rather than creating or supporting demand. I therefore look forward to an update from you and the designated members of Plaid Cymru as work progresses on the Welsh language education Bill. A core part of this will, of course, be the use of the Welsh language in English-medium schools and moving these schools along the language continuum. The next decade will be essential if we are to make this a reality.

I would like to ask you about two specific elements of the report: first, late immersion. The progress here is undoubtedly to be welcomed, and it's good to see that there will be further investment. The emphasis in the report is on late immersion or immersion for latecomers, but one issue that has been raised with me is the need for places for immersion for children who may have fallen behind in terms of the Welsh language due to COVID, who are now in years 4, 5 and 6 and whose parents have moved them—or are seriously considering moving them—to English-medium schools, fearing that their children are not achieving as they should. Is immersion available to them, and is this being offered throughout Wales if parents or carers apply to move their children from Welsh-medium to English-medium education? Is work being done to understand why this change is happening and if lack of provision in terms of immersion or additional learning needs is a factor?

I also welcome in the report the emphasis on the importance of post-compulsory Welsh-medium and bilingual education. Without a doubt, expanding the use of the Welsh language in this sector is absolutely essential. You make reference to a budget in terms of Welsh-medium or bilingual apprenticeships in the report. May I ask what percentage of the budget for apprenticeships this represents, Minister, and whether there is any intention to increase this investment?

Like you, I am eager to see the results of the census, although I'm also hesitant. What is clear from this report is that we still do not fully understand the impact of COVID on the Welsh language, whether it be positive or not, nor what the impact of the cost-of-living crisis will be in terms of equitable access to the Welsh language. What I can guarantee you, Minister, is that we as a party take our responsibilities seriously in terms of the language, and the target of a million speakers, and are very willing to continue co-operating with you on this.

15:50

Diolch i Heledd Fychan am y cwestiynau hynny a'r croeso mae hi wedi ei ddatgan i'r datganiad heddiw, ac i'r adroddiad ar gyfer y flwyddyn adrodd gyntaf.

O ran y cynlluniau strategol, byddwn i'n dweud, a dweud y gwir, fod llawer o uchelgais wedi cael ei ddangos gan bob un awdurdod, a dweud y gwir, felly dwi ddim yn cytuno gyda'r disgrifiad wnaeth hi ddefnyddio yn ei chwestiwn fod diffyg uchelgais wedi bod. Ond mae hefyd yn gwbl sicr nid dim ond uchelgais o ran datganiad a'r cynllun sydd ei angen; mae angen uchelgais o ran gwireddu hynny hefyd, fel ein bod ni'n gweld y cynnydd yn digwydd ar lawr gwlad, nid jest yn unig o ran uchelgais. Felly, mae hynny'n sicr yn wir. Mae gyda fi fwriad dros yr wythnosau nesaf i gael cyfarfodydd gyda phob arweinydd yng Nghymru ac aelodau cabinet dros addysg a'r Gymraeg i sicrhau ein bod ni'n deall beth sydd yn digwydd o ran gwireddu'r cynlluniau sydd gyda nhw, a fy mod i'n cael cyfle fel Gweinidog i ddatgan beth yw fy nisgwyliadau i o fewn y cynllun sydd wedi cael ei gytuno. Yn sicr, bydd y trafodaethau hynny yn rhai adeiladol a phositif.

O ran buddsoddiad yn yr ystâd Gymraeg, dwi eisoes wedi dweud yn y Siambr hon fy mod i'n disgwyl gweld cynnydd o ran cynlluniau strategol ar y cyd gyda'r cynllun buddsoddi ehangach mewn ystâd ysgolion ym mhob rhan o Gymru, ac felly bydd hwnna'n un o'r meini prawf byddaf i'n eu defnyddio fel Gweinidog i sicrhau bod ni'n cymeradwyo'r cynlluniau hynny sydd yn cymryd llawn ystyriaeth o gyfrifoldebau ac ymrwymiadau cynghorau lleol o fewn y cynlluniau strategol yn addysg Gymraeg. Mae e'n bwysig bod pob un ohonom ni, ond ein partneriaid ni mewn llywodraeth leol hefyd, yn hyrwyddo manteision addysg Gymraeg—nid jest ateb y galw, ond helpu i greu'r galw ar gyfer addysg Gymraeg hefyd.

Mae llawer o'r ffocws o ran y cynlluniau strategol wedi bod ar nifer yr ysgolion Cymraeg newydd gaiff eu hagor dros y ddegawd, ond mae llawer hefyd o ysgolion yn sôn eu bod nhw'n bwriadu symud ar hyd y continwwm ieithyddol o ran categoreiddio, felly mae hynny hefyd yn bwysig, fel roedd yr Aelod yn cydnabod yn ei chwestiwn hi.

O ran y pwyntiau penodol, gwnaeth hi sôn am drochi. Mae pob un awdurdod yng Nghymru wedi cynnig am gyllideb trochi. Mae £2.2 miliwn eisoes wedi ei ddyrannu ac mae £6.6 miliwn yn ychwanegol wedi ei ymrwymo tan ddiwedd tymor y Senedd hon. Mae pob un awdurdod wedi danfon cais. Wrth gwrs, fel byddech chi'n disgwyl, mae hynny'n edrych yn wahanol mewn gwahanol rannau o Gymru. Mae pob awdurdod mewn man gwahanol ar eu llwybr tuag at drochi, ond rwy'n rhannu gyda hi fy nghefnogaeth o ddull trochi dysgwyr yma yng Nghymru. Mae'n ffordd unigryw i ni yma yng Nghymru o wneud yr hyn rŷn ni'n ei wneud. Mae'n rhywbeth i ni ei ddathlu. Mae hefyd yn sicr yn wir fod gan amryw o lefydd yng Nghymru le i ddysgu wrth ardaloedd eraill sydd efallai wedi bod yn paratoi a darparu trochi ers cyfnodau hirach. Felly, rwy'n ffyddiog bydd awdurdodau lleol yn moyn manteisio ar y cyfle i wneud hynny, a hefyd gwnes i gytuno gyda hi mor bwysig yw buddsoddi mewn cyfleoedd Cymraeg ôl-16. Mae hyn, wrth gwrs, yn rhan bwysig o'r ddeddfwriaeth a wnaethom ni ei phasio fel Senedd ar ddiwedd tymor yr haf a he