Y Cyfarfod Llawn

Plenary

11/09/2022

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.

Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr am 15:00 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Senedd met in the Chamber at 15:00 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

Datganiad gan y Llywydd
Statement by the Llywydd

Croeso, bawb, y prynhawn yma, i'r cyfarfod arbennig yma o'r Senedd i dalu teyrnged i Frenhines Elizabeth II, yn dilyn ei marwolaeth nos Iau yn yr Alban. Gaf i ofyn i Aelodau godi am funud o dawelwch yn gyntaf, i gydgofio y Frenhines Elizabeth II?

Welcome all to this special meeting of the Senedd as we gather to pay tribute to Queen Elizabeth II, following her death in Scotland on Thursday evening. May I ask Members to stand to observe a minute's silence as we remember Queen Elizabeth II?

Cynhaliwyd munud o dawelwch.

A minute's silence was held.

1. Cynnig o gydymdeimlad a theyrngedau i Ei Mawrhydi Y Frenhines
1. Motion of condolence and tributes to Her Majesty The Queen

Yn cynnig:

Bod y Senedd hon yn mynegi ei thristwch dwys yn dilyn marwolaeth Ei Mawrhydi Y Frenhines ac yn estyn ei chydymdeimlad diffuant i Ei Fawrhydi Y Brenin ac Aelodau eraill o’r Teulu Brenhinol. Rydym yn cydnabod ymrwymiad parhaus Ei Mawrhydi i wasanaeth a dyletswydd cyhoeddus, gan gynnwys y gefnogaeth a roddodd i nifer o elusennau a sefydliadau yng Nghymru, a’i chysylltiad ar hyd ei hoes â Chymru a’i phobl.

To propose:

That this Senedd expresses its deep sadness at the death of Her Majesty The Queen and offers its sincere condolences to His Majesty The King and other Members of the Royal Family. We recognise Her Majesty’s enduring commitment to public service and duty, including her support for many Welsh charities and organisations, and her lifelong association with Wales and its people.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

We gather here today to pay tribute to Elizabeth II, a head of state for over 70 years. The motion of condolence that we agree today will be presented to His Majesty the King when he visits the Senedd on Friday.

Elizabeth II took office 47 years before this Senedd was created. Today, it falls to us to be the Members of the first ever Welsh Parliament to pay tribute following the death of a head of state. 

As in all Parliaments, our views represent the diversity of views of the people we serve. Our opinions differ on very many aspects of Welsh life, and although our views may differ on the institution of monarchy itself, they will differ little on the way Elizabeth II executed her role as monarch over her lifetime of public service, how her wisdom and dedication to office was valued, and how we mourn her sad loss and hold her family in our thoughts. Elizabeth II looked for what united, rather than what created division. We too can seek that unity today in our condolence. 

On six occasions at our Parliament's opening ceremonies over the past 23 years, the Queen sat here amongst us as she fulfilled her constitutional duty as the head of state. She was here only 11 months ago on her final visit to Wales, confirming our democratic legitimacy as one of her Parliaments. We thank her for her service to Wales.

I now call on the First Minister to lead our Senedd's tributes to Elizabeth II.

Rydym yn ymgynnull yma heddiw i dalu teyrnged i Elizabeth II, pennaeth y wladwriaeth am dros 70 mlynedd. Bydd y cynnig o gydymdeimlad yr ydym yn cytuno arno heddiw yn cael ei gyflwyno i'w Fawrhydi y Brenin pan fydd yn ymweld â'r Senedd ddydd Gwener.

Cychwynnodd Elizabeth II ar ei swydd 47 mlynedd cyn i'r Senedd hon gael ei chreu. Heddiw, daeth i'n rhan ni i fod yn Aelodau o Senedd Cymru gyntaf erioed i dalu teyrnged yn dilyn marwolaeth pennaeth y wladwriaeth. 

Fel ym mhob Senedd, mae ein barn ni yn cynrychioli amrywiaeth barn y bobl yr ydym ni'n eu gwasanaethu. Mae ein barn yn wahanol ar sawl agwedd ar fywyd Cymru, ac er y gall ein barn ar sefydliad y frenhiniaeth ei hun fod yn wahanol, ni fyddant yn wahanol iawn ynghylch y ffordd y gweithredodd Elizabeth II ei swyddogaeth fel brenhines drwy ei hoes o wasanaeth cyhoeddus, sut y cafodd ei doethineb a'i hymroddiad i'r swydd eu gwerthfawrogi, a sut yr ydym ni'n galaru yn y golled drist ac yn meddwl am ei theulu. Edrychodd Elizabeth II am yr hyn a oedd yn uno, yn hytrach na'r hyn a oedd yn creu rhaniadau. Gallwn ninnau hefyd geisio'r undod hwnnw heddiw yn ein cydymdeimlad. 

Ar chwe achlysur yn ystod seremonïau agoriadol ein Senedd dros y 23 mlynedd diwethaf, eisteddodd y Frenhines yma yn ein plith wrth iddi gyflawni ei dyletswydd gyfansoddiadol fel pennaeth y wladwriaeth. Dim ond 11 mis yn ôl yr oedd hi yma ar ei hymweliad olaf â Chymru, yn cadarnhau ein dilysrwydd democrataidd fel un o'i Seneddau. Diolchwn iddi am ei gwasanaeth i Gymru.

Galwaf yn awr ar y Prif Weinidog i arwain teyrngedau ein Senedd i Elizabeth II.

Llywydd, diolch yn fawr. Am 70 o flynyddoedd, rydym wastad wedi gwybod y byddai'r amser hwn yn dod. Ond, yn y diwedd, daeth yn gyflym ac yn annisgwyl. Mae'n anodd credu nawr ein bod wedi ymgynnull yma yn y Senedd ddim ond cwpwl o fisoedd byr yn ôl i ddathlu cyflawniad unigryw y Jiwbilî Blatinwm. Roedd y Frenhines yn fregus, yn dilyn ei blynyddoedd o wasanaeth a hunanaberth. Henaint ni ddaw ei hunain. Ond, er hyn i gyd, roedd hi'n dal yn weithgar ac yn llawn egni. Bydd y llyfrau hanes yn nodi mai'r chweched Senedd hon oedd yr olaf o bedair Senedd y Deyrnas Unedig i gael ei hagor gan y Frenhines Elizabeth II, lai na blwyddyn yn ôl.

Erbyn hyn, rydym yn gwybod mai penderfyniad personol y Frenhines ei hun oedd e, nôl yn 1999, i ddod i Gaerdydd i agor tymor cyntaf y Cynulliad. Gwnaeth hynny gan anwybyddu y cyngor a ddarparwyd iddi. Dychwelodd yma am y tro olaf dros 20 mlynedd yn ddiweddarach, yn unol â'r ymrwymiad personol hwnnw i Gymru a'i sefydliadau democrataidd.

Thank you very much, Llywydd. For 70 years, we have always known that this time would come. But, ultimately, it came swiftly and unexpectedly. It's difficult to believe now that we were gathered here in the Senedd just a short few months ago to celebrate the unique achievement of the Platinum Jubilee. The Queen was unwell, following her years of service and self-sacrifice. Old age does not come alone. However, she was still active and full of energy. The history books will note that this sixth Senedd was the last of the four Parliaments of the UK to be opened by Queen Elizabeth II, less than 12 months ago.

Now we know that it was the Queen's own personal decision, back in 1999, to come to Cardiff to open the first term of the Assembly. She did that ignoring the advice provided to her. She returned here for the final time over 20 years later, in accordance with that personal commitment to Wales and its democratic institutions.

Llywydd, in a remarkable life, the last 24 hours of the Queen's reign were amongst the most extraordinary. No-one who watched it unfolding will forget the sight of someone so determined to fulfil her constitutional obligation, confirming a new Prime Minister, something that only she could undertake, despite the unavoidable impact on her reserves of strength. Nothing more could have clearly expressed the overriding sense of duty, which was amongst her greatest characteristics. And this, of course, only the final service, the final image in an unbroken series of more than 70 years. Time will not forget the image of her sitting alone, in dignified and determined observation of health regulations, at the funeral of her husband, the Duke of Edinburgh. It is one amongst so many of the defining images of her reign.

Llywydd, in July of this year, on behalf of the Senedd, I had the privilege of delivering a gift from the people of Wales to the Queen to commemorate that Platinum Jubilee. Many of us here will know already about the Pontfadog oak, a tree that had stood on Cilcochwyn farm in the Ceiriog valley, possibly for as long as 1,200 years. It was uprooted in the great storm of 2013, but miraculously, thanks to the astonishing skills of specialist staff at the great gardens of Kew, five new oak trees, each one identically genetically the same as the original, have been coaxed back into life. Here, in our own maturing botanical gardens in sir Gâr, resplendent in the July sunshine, these new oaks were prepared for their new destinies: some to stay at Llanarthne, one to be planted at our own COVID memorial woodland in north Wales, and one to be established as a Jubilee gift at Chirk castle, the closest castle in Wales to the site of the Pontfadog oak itself. Enduring through the ages, an apparently permanent part of our lives, offering shelter and sustenance beneath its enormous boughs, there is a real sense of unity between this gift from the people of Wales and the life it honoured and celebrated. And a sense of the future, Llywydd, too, because the new Pontfadog oak was received on behalf of the Queen by the then Prince of Wales, today's King Charles III. Now as it takes root, it will stretch forward into a new life of service and one with particular affiliations to Wales.

Llywydd, mewn bywyd rhyfeddol, roedd y 24 awr olaf o deyrnasiad y Frenhines ymhlith y mwyaf rhyfeddol. Ni fydd neb a wyliodd yr oriau'n mynd rhagddynt yn anghofio gweld rhywun mor benderfynol o gyflawni ei rhwymedigaeth gyfansoddiadol, gan gadarnhau Prif Weinidog newydd, rhywbeth y gallai neb ond hi ei wneud, er gwaethaf yr effaith anochel ar yr ychydig gryfder a oedd ganddi wrth gefn. Ni allai unrhyw beth mwy fod wedi mynegi'n gliriach yr ymdeimlad pennaf o ddyletswydd, a oedd ymhlith ei nodweddion gorau. A hwn, wrth gwrs, dim ond y gwasanaeth olaf, y ddelwedd olaf mewn cyfres ddi-dor dros fwy na 70 mlynedd. Ni fydd treigl amser yn peri i ni anghofio'r ddelwedd ohoni'n eistedd ar ei phen ei hun, wrth gadw at reoliadau iechyd yn urddasol a phenderfynol, yn angladd ei gŵr, Dug Caeredin. Mae'n un ymhlith nifer o ddelweddau sy'n diffinio ei theyrnasiad.

Llywydd, ym mis Gorffennaf eleni, ar ran y Senedd, cefais y fraint o ddanfon rhodd oddi wrth bobl Cymru i'r Frenhines i goffáu'r Jiwbilî Blatinwm honno. Bydd llawer ohonom yma yn gwybod eisoes am dderwen Pontfadog, coeden a safai ar fferm Cilcochwyn yn nyffryn Ceiriog, am o bosibl cymaint â 1,200 o flynyddoedd. Fe'i dadwreiddiwyd yn ystod storm fawr 2013, ond yn wyrthiol, diolch i sgiliau syfrdanol staff arbenigol yng ngerddi gwych Kew, mae pum coeden dderw newydd, pob un yn union yr un fath o ran geneteg â'r gwreiddiol, wedi cael eu tywys yn ôl yn fyw. Yma, yn ein gerddi botaneg ein hunain sy'n prysur aeddfedu yng ngogledd sir Gâr, yn sefyll yn ogoneddus yn heulwen Gorffennaf, paratowyd y coed derw newydd hyn ar gyfer eu tynged newydd: rhai i aros yn Llanarthne, un i'w phlannu yn ein coetir coffa COVID ein hunain yn y gogledd, ac un i'w sefydlu fel rhodd Jiwbilî yng nghastell Y Waun, y castell agosaf yng Nghymru at safle derw Pontfadog ei hun. Gan oroesi drwy'r oesoedd, yn rhan barhaol o'n bywydau, yn cynnig lloches a chynhaliaeth o dan ei changhennau enfawr, mae gwir ymdeimlad o undod rhwng y rhodd hwn gan bobl Cymru a'r bywyd y bu'n ei anrhydeddu a'i ddathlu. Ac ymdeimlad o'r dyfodol, Llywydd, hefyd, am fod derwen newydd Pontfadog wedi ei derbyn ar ran y Frenhines gan Dywysog Cymru bryd hynny, sef y Brenin Charles III heddiw. Nawr wrth iddi wreiddio, bydd yn ymestyn ymlaen i fywyd newydd o wasanaeth ac un sydd â chysylltiadau arbennig â Chymru.

Rydym ni’n cynnig ein cydymdeimladau dwysaf i'r Brenin newydd a'i deulu. Mae ein meddyliau gyda Thywysog a Thywysoges newydd Cymru. Dymunwn bob llwyddiant iddynt yn y bennod newydd hon yn eu bywydau o wasanaeth. Yn Gymraeg, mae yna ddihareb: colli tad, colli cyngor; colli mam, colli angor. Rydym ni'n dymuno iddynt y nerth i alaru yn eu colled, a dymuniadau da iddynt a'u teulu ar gyfer y dyfodol.

We offer our sincerest sympathies to the new King and his family. Our thoughts are with the new Prince and Princess of Wales. We wish them every success in this new chapter in their lives of service. In Welsh, there is a proverb: colli tad, colli cyngor; colli mam, colli angor—to lose a father is to lose advice; to lose a mother is to lose an anchor. We wish them strength to grieve in their loss, and we send them and their family our best wishes for the future.

In June, we spoke in this Chamber of the stresses of a life lived so unrelentingly in the public gaze—every moment captured, every remark dissected, every smile or frown a story. Now that story comes to an end; the life that gave rise to it stilled in the peace which that final sleep will bring to us all.

We have assembled here following this morning's proclamation ceremony, the first for more than 70 years here in Wales. It reminds us that, even as we look back, we must look forward and use the strength we have here in this democratic forum of Wales to fashion that future, by drawing inspiration from those who have helped to make us what we are. 

Ym mis Mehefin, buom yn siarad yn y Siambr hon am straen byw bywyd mor ddigyfaddawd yng ngolwg y cyhoedd—pob eiliad yn cael ei gofnodi, pob sylw yn cael ei ddadansoddi'n fanwl, pob gwên neu wg yn dweud stori. Nawr daw'r stori honno i ben; mae'r bywyd a'i creodd yn llonydd yn yr hedd y bydd y cwsg olaf hwnnw yn ei roi i ni i gyd.

Rydym wedi ymgynnull yma yn dilyn seremoni'r proclamasiwn y bore 'ma, y cyntaf ers dros 70 mlynedd yma yng Nghymru. Mae'n ein hatgoffa ni, hyd yn oed wrth i ni edrych yn ôl, fod yn rhaid edrych ymlaen a defnyddio'r cryfder sydd gennym yma yn fforwm democrataidd Cymru i lunio'r dyfodol hwnnw, drwy gael ysbrydoliaeth gan y rhai sydd wedi helpu i'n gwneud ni yr hyn yr ydym ni. 

15:10

Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, Andrew R.T. Davies. 

The leader of the Welsh Conservatives, Andrew R.T. Davies.

Thank you, Presiding Officer, and my party's group and I support the motion before the Senedd this afternoon. On hearing the news on Thursday, after seeing the images of the Queen obviously accepting the new Prime Minister and putting her into office, it was news that none of us thought was going to happen within 48 hours of those images coming out. Indeed, a lifetime of service stood before us in those images, at the age 96 and sadly in failing health, and we could all see that she thought her duty was to receive the Prime Minister, and appoint the Prime Minister, so the country could have that stability and continuity that her reign has given for 70 years, and our condolence goes to the family and all those who cherish the memory of Her Majesty the Queen.

It is a fact that, when she was born, she was not destined to assume the throne, because her father and mother, the Duke and Duchess of York, were, obviously, second in line to the throne, and the abdication threw the family into the spotlight and, ultimately, the succession of the throne in the 1950s. But there was never a quibble, there was never a qualm, there was never a moan; it was always in public service and duty that Her Majesty put herself first for the country, the Commonwealth and, as was then, the empire. As her speech in 1947 emphasised, public service was first and foremost in all her thoughts. And in particular, here in Wales, we've seen that time and time again, with all the organisations that she had been patron to and, ultimately, supported, whether they be large or small organisations, such as the Royal Welsh, the National Eisteddfod, the Welsh Rugby Union, and numerous villages and towns, supporting them grow in their maturity and grow in their dynamic. As the First Minister said in his remarks, we stand taller today by having the reign of Her Majesty the Queen and the 70 years that she gave to the throne and to this great country of ours. And it is a fact that, ultimately, when you look back, none of us will most probably see such a reign again in our lifetime, and such a dedication to service.

There was an example given of that service when she visited the victims of the terrible bombing in Manchester recently. Many of us would be shocked by the images that came from that bombing in Manchester, but Her Majesty, putting everyone at ease when she was speaking to them in the children's hospital in Manchester, focused on the victim and why that victim wanted to go to the concert and what they were expecting when they got to the concert, rather than haunt them by asking them to relive the terrible thing that they'd gone through with the bombing in the Manchester concert. And that emphasised to me a lady who was in touch with her people. I've had the good fortune to meet Her Majesty on several occasions, and each and every time she had that unique gift of being able to focus on you as the individual, have you at the centre of that conversation and make you feel that you're the person, the only person, talking to her in that room.

And it does remind me of a story at the 2011 opening of the Senedd, when your predecessor, Rosemary Butler, was showing Her Majesty around, and she introduced me to Her Majesty, and she said, 'That's that naughty farmer that I'm constantly reprimanding.' And in her mind, Her Majesty, as quick as a flash and with a sparkle in her eye said, 'Well, all farmers are naughty, aren't they?' Again, that humility and that ability to put you at ease when you spoke with her really, really emphasised a person who cared about the people, who had faith and confidence in her and her actions to make sure this country progressed right the way from the steam age to the electric age in trains, from the telegram to the internet. We can press a button today and see the images before us, whereas, before, we heard about the coronation from people who were alive at the time of the coronation—they'd have to go to their next-door neighbour, sit with crossed legs and watch that small portable black-and-white television. Today, any of us, to get that news, get that image, just takes the phone out of our pocket and sees those images straight away in front of us. But yet, she was a monarch who stayed relevant right the way through the ages, right the way through that 70 years of service. And let's not forget that, through the ill health of her late father, the King, she took a mighty, mighty burden on her shoulders to carry the monarchy through the time of her father's ill health, and she never ever once moaned. I think we all could take the words of Paddington Bear in the Jubilee, when he said, at the end of that wonderful clip, 'Thank you for everything you do'. Well, I will change it to say, 'Thank you for everything you did'. God save the King.

Diolch, Llywydd, ac mae grŵp fy mhlaid a minnau'n cefnogi'r cynnig gerbron y Senedd y prynhawn yma. Wrth glywed y newyddion ddydd Iau, ar ôl gweld lluniau o'r Frenhines yn amlwg yn derbyn y Prif Weinidog newydd a'i rhoi hi yn ei swydd, daeth newyddion nad oedd yr un ohonom yn credu y byddai'n digwydd o fewn 48 awr i'r lluniau hynny gael eu cyhoeddi. Yn wir, safodd oes o wasanaeth o'n blaenau yn y lluniau hynny, yn 96 oed ac yn drist iawn, yn ei llesgedd, a gallem i gyd weld ei bod yn credu mai ei dyletswydd oedd derbyn y Prif Weinidog, a phenodi'r Prif Weinidog, fel y gallai'r wlad gael y sefydlogrwydd a'r parhad hwnnw y mae ei theyrnasiad wedi ei roi ers 70 mlynedd, ac mae ein cydymdeimlad yn mynd i'r teulu a phawb sy'n coleddu'r atgof am Ei Mawrhydi y Frenhines.

Mae'n ffaith, pan anwyd hi, nad oedd hi wedi ei thynghedu i eistedd ar yr orsedd, oherwydd roedd ei thad a'i mam, Dug a Duges Efrog, yn amlwg, yn ail yn y llinach am y goron, a thaflodd yr ymddiorseddiad y teulu i sylw pawb ac, yn y pen draw, i olyniaeth yr orsedd yn y 1950au. Ond doedd dim gwrthwynebiad, dim petruso, dim cwyno; roedd Ei Mawrhydi bob amser yn ymroi ei hun yn gyntaf i wasanaeth cyhoeddus a dyletswydd dros y wlad, y Gymanwlad, ac fel yr oedd bryd hynny, yr ymerodraeth. Fel y pwysleisiodd ei haraith yn 1947, gwasanaeth cyhoeddus yn bennaf oll oedd yn ei meddyliau. Ac yn arbennig, yma yng Nghymru, rydym ni wedi gweld hynny dro ar ôl tro, gyda'r holl sefydliadau y bu hi'n noddwr iddyn nhw, ac yn y pen draw, wedi eu cefnogi, boed yn sefydliadau mawr neu fach, fel y Sioe Frenhinol, yr Eisteddfod Genedlaethol, Undeb Rygbi Cymru, a phentrefi a threfi niferus, yn eu cefnogi i aeddfedu a thyfu yn eu deinameg. Fel y dywedodd y Prif Weinidog yn ei sylwadau, safwn yn dalach heddiw o fod â theyrnasiad Ei Mawrhydi y Frenhines a'r 70 mlynedd a roddodd i'r orsedd ac i'r wlad wych hon. Ac mae'n ffaith, yn y pen draw, pan edrychwch yn ôl, ni fydd yr un ohonom mae'n debyg yn gweld teyrnasiad o'r fath eto yn ein hoes ni, a'r fath ymroddiad i wasanaeth.

Cafwyd enghraifft o'r gwasanaeth hwnnw pan ymwelodd â dioddefwyr y bomio ofnadwy ym Manceinion yn ddiweddar. Byddai llawer ohonom yn cael ein syfrdanu gan y lluniau o'r bomio hwnnw ym Manceinion, ond roedd Ei Mawrhydi, wrth wneud pawb yn gartrefol pan oedd hi'n siarad â nhw yn ysbyty'r plant ym Manceinion, yn canolbwyntio ar y dioddefwr a pham bod y dioddefwr hwnnw eisiau mynd i'r cyngerdd a beth yr oedd yn ei ddisgwyl pan gyrhaeddai y cyngerdd, yn hytrach na'i aflonyddu drwy ofyn iddo ail-fyw'r peth ofnadwy yr oedd wedi mynd trwyddo yn y bomio yng nghyngerdd Manceinion. Ac fe wnaeth hynny bwysleisio i mi mai dyma ddynes a oedd mewn cysylltiad â'i phobl. Rwyf wedi bod yn ffodus i gwrdd â'i Mawrhydi ar sawl achlysur, a phob tro roedd ganddi'r ddawn unigryw honno o allu canolbwyntio arnoch chi fel unigolyn, eich rhoi chi yng nghanol y sgwrs honno a gwneud i chi deimlo mai chi yw'r person, yr unig berson, yn siarad â hi yn yr ystafell honno.

Ac mae'n fy atgoffa o stori adeg agor y Senedd yn 2011, pan oedd eich rhagflaenydd, Rosemary Butler, yn dangos Ei Mawrhydi o gwmpas, ac fe gyflwynodd hi fi i'w Mawrhydi, a dywedodd, 'Dacw'r ffermwr drwg yr wyf yn ei geryddu'n gyson.' Dywedodd Ei Mawrhydi, mewn amrantiad a'i llygaid yn pefrio, 'Wel, mae pob ffermwr yn ddrwg, onid yw?' Unwaith eto, roedd y gostyngeiddrwydd hwnnw a'r gallu hwnnw i'ch gwneud chi'n gartrefol pan oeddech yn siarad â hi wir yn amlygu person oedd yn poeni am y bobl, oedd â ffydd a hyder ynddi hi a'i gweithredoedd i wneud yn siŵr bod y wlad hon yn datblygu yr holl ffordd o oes y stêm i oes drydan o ran trenau, o'r telegram i'r rhyngrwyd. Gallwn bwyso botwm heddiw a gweld y lluniau o'n blaenau, cyn hynny clywsom am y coroni gan bobl a oedd yn fyw adeg y coroni—byddai'n rhaid iddyn nhw fynd at eu cymydog drws nesaf, eistedd gyda choesau wedi'u croesi a gwylio'r teledu bach du a gwyn hwnnw. Heddiw, mae unrhyw un ohonom ni, er mwyn cael y newyddion yna, i gael y lluniau yna, yn gallu tynnu ffôn allan o'r boced a gweld y lluniau hynny o'n blaenau ni yn syth. Ond eto, roedd hi'n frenhines a barhaodd yn berthnasol drwy'r blynyddoedd, drwy'r 70 mlynedd o wasanaeth. A gadewch i ni beidio ag anghofio, trwy waeledd ei diweddar dad, y Brenin, iddi gymryd baich nerthol iawn ar ei hysgwyddau, i gario'r frenhiniaeth drwy gyfnod gwaeledd ei thad, a doedd hi byth yn cwyno. Rwy'n credu y gallem ni i gyd gymryd geiriau Paddington Bear yn y Jiwbilî, pan ddywedodd, ar ddiwedd y clip gwych hwnnw, 'Diolch am bopeth yr ydych chi'n ei wneud'. Wel, fe newidiaf hwnnw i 'Diolch am bopeth y gwnaethoch chi'. Duw gadwo'r Brenin.

15:15

Arweinydd Plaid Cymru, Adam Price.

Leader of Plaid Cymru, Adam Price.

Llywydd, ar ran grŵp Plaid Cymru yn y Senedd, codaf i fynegi ein tristwch ninnau ac estyn ein cydymdeimladau dwysaf i'r teulu brenhinol, yn dilyn marwolaeth y Frenhines Elizabeth.

Llywydd, on behalf of the Plaid Cymru group in the Senedd, I stand to express our sadness and to extend our deepest sympathies to the royal family, following the death of Queen Elizabeth.

The tributes paid to the late Queen Elizabeth over the past number of days have been legion, but one comment by a former royal courtier, quoted in a piece by Alastair Campbell, stood out for me: that the Queen understood 'the communism of humanity'. Now, that is a startling claim; its substance, its subject and its source. Her Majesty Queen Elizabeth II was, by definition, by royal proclamation, to all of us, radically different. When she was just a mere princess, Life magazine talked of the 500 million people and the 14 million square miles over which she might one day rule. Even as empire faded, she lived in palaces, rode in gold carriages, traversed the globe in royal yachts and planes—a fairy-tale existence when compared to the everyday life of virtually all others. And yet, for countless millions, there was a sense of mutual connection—almost a personal relationship. In the words of the unnamed courtier:

'They know she is different, but they also know she is the same, eats the same things, breathes the same air, understands them and wants them to understand her.'

It's the Queen herself that best captured this sense of affinity, in the words she used about Princess Diana, in the days after her tragically untimely death:

'No-one who knew Diana will ever forget her. Millions of others who never met her, but felt they knew her, will remember her.'

They're words that ring true now for Queen Elizabeth, as they did then for Diana. In that speech, the Queen spoke to us, in her words, 'from the heart', not just as monarch but as matriarch. Who among us can even begin to imagine what it is to be royal? But many of us will know what it is to be a grandmother or grandfather, to lose a parent, to comfort a child in pain. We all cope with loss 'in our different ways', the Queen said then. Now, we mourn her own passing—again in our different ways; many, as a mark of veneration, of a servant Queen who lived and died as the very personification of duty, decency and care. Some will identify simply with the family and its grief, feeling, perhaps, in this moment of public sadness some personal echo of private loss. And, by no means few, particularly among older generations, will have felt a deep sense of dislocation, of saying goodbye to a part of themselves, as Queen Elizabeth has been a permanent reference point.

The Queen's constancy and the comfort that could bring in often turbulent times has certainly been a recurrent theme, yet Queen Elizabeth could often confound those who saw her as one-dimensional, imprisoned by the past or other people's expectations.

George MacLeod, the socialist firebrand and ardent pacifist, founder of the Iona community, was appointed by the Queen formally as royal chaplain and informally as Prince Philip's verbal sparring partner. She disagreed with Mrs Thatcher's refusal to impose sanctions on apartheid South Africa, as well as her policies of austerity at home. And, in an unscripted aside to you, Llywydd, on her last visit to the Senedd, she rightly castigated politicians for often being all talk and no action on the global climate crisis.

In 2011, on a historic first visit by a British monarch to the Irish Republic, she shocked pretty much everyone by laying a wreath and bowing her head at the garden of remembrance in Dublin, honouring all those who gave their lives in the name of Irish freedom. In a speech at Dublin castle, she declared,

'With the benefit of historical hindsight we can all see things which we would wish had been done differently or not at all.'

That was greater candour and contrition over the sins of Britain's past, at least in these islands, than has ever been demonstrated by most of Britain's political leaders, and much of our media.

Tomorrow, the Queen will lie in state at St Giles' Cathedral in Edinburgh, where George MacLeod was once assistant. He went from there to work with the poor in Glasgow and on to Iona, helping to rebuild the historic Abbey, which the Queen visited and supported financially—controversially so, given the pacifism of its founder. There are 48 kings buried there, alongside one former party leader, in a clutch of simple stones on a tiny windswept island, a symbol that however we are born, however we live, we die as part of one common family: the ultimate communism of humanity, the fundamental oneness of us all and of all things.

Mae'r teyrngedau a dalwyd i'r diweddar Frenhines Elizabeth dros y nifer o ddyddiau diwethaf wedi bod yn ddi-ri, ond roedd un sylw gan gyn ŵr llys brenhinol, a ddyfynnwyd mewn darn gan Alastair Campbell, yn sefyll allan i mi: sef bod y Frenhines yn deall 'comiwnyddiaeth dynoliaeth'. Nawr, mae hwnnw'n honiad syfrdanol; ei sylwedd, ei bwnc a'i ffynhonnell. Roedd Ei Mawrhydi'r Frenhines Elizabeth II, trwy ddiffiniad, trwy broclamasiwn brenhinol, i bob un ohonom, yn hollol wahanol. Pan oedd hi dim ond yn dywysoges, soniodd cylchgrawn Life am y 500 miliwn o bobl a'r 14 miliwn milltir sgwâr y byddai o bosibl un diwrnod yn teyrnasu drostynt. Hyd yn oed wrth i'r ymerodraeth bylu, roedd hi'n byw mewn palasau, yn teithio mewn cerbydau aur, yn teithio'r byd mewn llongau ac awyrennau brenhinol—bodolaeth tylwyth teg o'i gymharu â bywyd bob dydd bron pawb arall. Ac eto, i filiynau di-ri, roedd ymdeimlad o gydgysylltiad—perthynas bersonol bron. Yng ngeiriau'r gŵr llys di-enw:

'Maen nhw'n gwybod ei bod hi'n wahanol, ond maen nhw hefyd yn gwybod ei bod hi yr un fath, yn bwyta'r un pethau, yn anadlu'r un aer, yn eu deall ac eisiau iddyn nhw ei deall hi.'

Y Frenhines ei hun a grynhodd yr ymdeimlad hwn o gysylltiad orau, yn y geiriau a ddefnyddiodd am y Dywysoges Diana, yn y dyddiau ar ôl ei marwolaeth drasig annhymig:

'Ni fydd neb a oedd yn adnabod Diana byth yn ei hanghofio hi. Bydd miliynau o bobl eraill na wnaeth erioed ei chyfarfod, ond yn teimlo eu bod yn ei hadnabod, yn ei chofio.'

Maen nhw'n eiriau sy'n wir nawr am y Frenhines Elizabeth, fel yr oedden nhw bryd hynny am Diana. Yn yr araith honno, siaradodd y Frenhines â ni, yn ei geiriau hi, 'o'r galon', nid yn unig fel brenhines ond fel matriarch. Pwy yn ein plith ni sydd hyd yn oed yn gallu dechrau dychmygu beth yw bod yn frenhinol? Ond bydd nifer ohonom yn gwybod beth yw bod yn nain neu'n daid, i golli rhiant, i gysuro plentyn mewn poen. Rydym ni i gyd yn dygymod â cholled 'yn ein ffyrdd gwahanol', meddai'r Frenhines bryd hynny. Nawr, rydym ni'n galaru ar ei hôl hi—eto yn ein ffyrdd gwahanol; llawer, fel arwydd o barch, at Frenhines a oedd yn gwasanaethu a fu'n byw ac a fu farw yn bersonoliad o ddyletswydd, cwrteisi a gofal. Bydd rhai yn uniaethu'n syml â'r teulu a'i alar, gan deimlo efallai, yn y foment hon o dristwch cyhoeddus rhyw adlais personol o golled breifat. Ac, nid ychydig, o bell ffordd, yn enwedig ymhlith cenedlaethau hŷn, fydd wedi teimlo ymdeimlad dwfn o afleoliad, o ffarwelio â rhan ohonyn nhw eu hunain, gan fod y Frenhines Elizabeth wedi bod yn bwynt cyfeirio parhaol.

Mae sefydlogrwydd y Frenhines a'r cysur a allai hynny ei roi mewn cyfnodau cythryblus yn aml wedi bod yn thema reolaidd, ac eto gallai'r Frenhines Elizabeth yn aml ddrysu'r rhai oedd yn ei gweld fel rhywun un dimensiwn yn unig, wedi'i charcharu gan ddisgwyliadau'r gorffennol neu ddisgwyliadau pobl eraill.

Penodwyd George MacLeod, y penboethyn sosialaidd a'r heddychwr brwd, sylfaenydd cymuned Iona, gan y Frenhines yn ffurfiol fel caplan brenhinol ac yn anffurfiol fel partner paffio geiriol y Tywysog Philip. Roedd hi'n anghytuno â Mrs Thatcher pan wrthododd hi osod sancsiynau ar Dde Affrica a'i hapartheid, yn ogystal â'i pholisïau o gyni gartref. A dywedodd ychydig eiriau heb eu sgriptio wrthych wrth fynd heibio, Llywydd, ar adeg ei hymweliad diwethaf â'r Senedd, fe gystwyodd gwleidyddion a hynny'n briodol am siarad yn hytrach na gweithredu yn aml o ran yr argyfwng hinsawdd byd-eang.

Yn 2011, ar ymweliad cyntaf hanesyddol gan frenin neu frenhines Prydain â Gweriniaeth Iwerddon, fe syfrdanodd fwy neu lai pawb trwy osod torch ac ymgrymu yn yr ardd goffa yn Nulyn, gan anrhydeddu pawb a roddodd eu bywydau yn enw rhyddid i Iwerddon. Mewn araith yng nghastell Dulyn, dywedodd,

'Gyda mantais ôl-ddoethineb hanesyddol gallwn i gyd weld pethau y byddem wedi dymuno eu gwneud yn wahanol neu ddim o gwbl.'

Roedd hynny'n dangos mwy o onestrwydd ac edifeirwch ynghylch pechodau gorffennol Prydain, o leiaf yn yr ynysoedd hyn, nag a ddangoswyd erioed gan y rhan fwyaf o arweinwyr gwleidyddol Prydain, a llawer o'n cyfryngau.

Yfory, bydd y Frenhines yn gorwedd yn gyhoeddus yn Eglwys Gadeiriol St Giles yng Nghaeredin, lle bu George MacLeod yn gynorthwyydd ar un adeg. Aeth oddi yno i weithio gyda'r tlodion yn Glasgow ac ymlaen i Iona, gan helpu i ailadeiladu'r Abaty hanesyddol, yr ymwelodd y Frenhines ag ef a'i gefnogi'n ariannol—yn ddadleuol felly, o ystyried heddychiaeth ei sylfaenydd. Mae 48 o frenhinoedd wedi eu claddu yno, ochr yn ochr ag un cyn-arweinydd plaid, mewn casgliad o gerrig syml ar ynys wyntog fechan, sy'n symbol o'r ffaith, ni waeth sut cawn ein geni, sut yr ydym yn byw, rydym yn marw fel rhan o un teulu cyffredin: comiwnyddiaeth eithaf dynoliaeth, uniaeth sylfaenol pob un ohonom a phob peth.

Undod tragwyddol daear a nef.

The eternal unity of earth and heaven.

MacLeod talked about thin places where there was just a thin tissue dividing the material and the spiritual, where heaven and earth seemed to touch. But, there are thin moments too, liminal moments, thresholds between the life with a loved one we have lost, and the life we are about to begin without them. It's in these moments of profound absence, as we stand at a crossroads of change, that somehow we feel the greatest presence of the person that has passed. The poet Seamus Heaney once compared the death of his own mother to the felling of a great tree, like the Pontfadog oak the Prif Weinidog referred to. 

'The space we stood around had been emptied / Into us to keep, it penetrated / Clearances that suddenly stood open. / High cries were felled and a pure change happened.'

For some, this will be a moment of great anxiety, but perhaps, Llywydd, as Queen Elizabeth begins her final journey and we consider what the future holds, we can follow the Queen's own injunction in that great Dublin speech to 

'bow to the past but not be bound by it.'

Soniodd MacLeod am leoedd tenau lle yr oedd dim ond meinwe tenau yn rhannu'r materol a'r ysbrydol, lle roedd yn ymddangos bod y nefoedd a'r ddaear yn cyffwrdd. Ond, mae yna eiliadau tenau hefyd, eiliadau trothwyol, trothwyon rhwng y bywyd ag anwylyn yr ydym wedi'i golli, a'r bywyd yr ydym ar fin ei ddechrau hebddyn nhw. Yn yr eiliadau hyn o absenoldeb dwys, wrth i ni sefyll ar groesffordd o newid, rydym rhywsut yn teimlo presenoldeb y person sydd wedi ein gadael ar ei gryfaf. Un tro cymharodd y bardd Seamus Heaney farwolaeth ei fam ei hun â chwympo coeden fawr, fel derwen Pontfadog y cyfeiriodd y Prif Weinidog ati. 

'Cafodd y fan lle safem ei harloesi / Ynom ni i’w chadw, gan dreiddio drwy / Lanerchau a safai’n ddisymwth agored. / Dolefau garw a dorrwyd a newid dilychwin a ddaeth.'

I rai, bydd hon yn foment o bryder mawr, ond efallai, Llywydd, wrth i'r Frenhines Elizabeth ddechrau ar ei thaith olaf ac wrth i ni ystyried beth a ddaw yn y dyfodol, gallwn ddilyn gorchymyn y Frenhines ei hun yn yr araith fawr honno yn Nulyn i 

'ymgrymu i'r gorffennol ond heb gael ein rhwymo ganddo.'

15:20

Arweinydd y Democratiaid Rhyddfrydol, Jane Dodds. 

Leader of the Welsh Liberal Democrats, Jane Dodds. 

Diolch yn fawr iawn. On behalf of my party, the Welsh Liberal Democrats, we extend our deepest sympathies on the loss of Elizabeth II. Elizabeth II has been one of the very few constants in all our lives in the 70 years of her reign. As the world around us changed, Elizabeth II was ever-present throughout; she provided stability and certainty for many. The passing of Elizabeth II without a doubt marks the end of a very long and indeed seminal chapter in the history of our nations. Elizabeth II was a living reminder of our collective past, a constant marker of duty, courage, warmth and compassion, not just here in the UK, but globally.

Throughout her life, Elizabeth II served the country with the absolute greatest dedication, honour and dignity. Her faith was dynamic and strong. She was a woman of example to all of us women, not just here in Wales, but across the world.

I had the great privilege of meeting her only once, on the opening of the sixth Senedd here last October, and my short anecdote is indeed a farming one, like the leader of the opposition. I was introduced as the Member representing mid and west Wales, a large area of Wales, and I think I said something like, 'We have more sheep than people in the area I represent'. Her sharp and quick response to me was, 'Well, how do you know what their views are?'

Her address to the Commonwealth at just 21 years of age, when she said:

'I declare before you all that my whole life, whether it be long or short, shall be devoted to your service',

is an ethos and principle I know we all here hold dear. And Elizabeth II's example of public service is one that we can all aspire towards. Her address to the country during the early part of the coronavirus pandemic—that we would all meet again—shows the extent to which the Queen reflected for many the national mood. In that same vein, many will remember Elizabeth II's visit to Aberfan in 1966, and recall her sharing in the grief felt by the people of Aberfan. As someone recounted after the disaster,

'It felt like she was with us from the beginning.'

She was a stateswoman like no other.

Diolch yn fawr iawn. Ar ran fy mhlaid i, Democratiaid Rhyddfrydol Cymru, estynnwn ein cydymdeimlad dwysaf ar ôl colli Elizabeth II. Bu Elizabeth II yn un o'r ychydig bethau cyson yn ein bywydau ni i gyd yn ystod ei theyrnasiad 70 mlynedd. Wrth i'r byd o'n cwmpas newid, roedd Elizabeth II yn fythol bresennol drwyddi draw; roedd hi'n rhoi sefydlogrwydd a sicrwydd i lawer. Mae marwolaeth Elizabeth II heb amheuaeth yn nodi diwedd pennod hir iawn ac yn wir arloesol yn hanes ein cenhedloedd. Roedd Elizabeth II yn atgof byw o'n gorffennol cyfunol, yn arwydd cyson o ddyletswydd, dewrder, cynhesrwydd a thosturi, nid yn unig yma yn y DU, ond yn fyd-eang.

Drwy gydol ei hoes, gwasanaethodd Elizabeth II y wlad gyda'r ymroddiad, anrhydedd ac urddas mwyaf. Roedd ei ffydd yn ddeinamig ac yn gryf. Roedd hi'n fenyw yn gosod esiampl i bob un ohonom ni ferched, nid dim ond yma yng Nghymru, ond ar draws y byd.

Cefais y fraint fawr o'i chyfarfod unwaith yn unig, adeg agor y chweched Senedd yma fis Hydref diwethaf, ac mae fy hanesyn byr yn wir yn un am ffermio, fel arweinydd yr wrthblaid. Cefais fy nghyflwyno fel yr Aelod sy'n cynrychioli canolbarth a gorllewin Cymru, ardal fawr yng Nghymru, a dwi'n credu fy mod wedi dweud rhywbeth tebyg i, 'Mae gennym ni fwy o ddefaid na phobl yn yr ardal rwy'n ei chynrychioli'. Ei hymateb craff a chyflym i mi oedd, 'Wel, sut ydych chi'n gwybod beth yw eu barn nhw?'

Mae ei hanerchiad i'r Gymanwlad a hithau dim ond yn 21 oed, pan ddywedodd:

'Rwy'n datgan o'ch blaen chi i gyd y bydd fy holl fywyd, boed yn hir neu'n fyr, yn cael ei neilltuo i'ch gwasanaethu chi',

yn ethos ac egwyddor rwy'n gwybod ein bod ni i gyd yma yn eu hanwylo. Ac mae esiampl Elizabeth II o wasanaeth cyhoeddus yn uchelgais i ni i gyd. Mae ei hanerchiad i'r wlad yn ystod rhan gynnar y pandemig coronafeirws—y byddem i gyd yn cyfarfod eto—yn dangos i ba raddau yr oedd y Frenhines yn adlewyrchu hwyliau cenedlaethol i lawer. Yn yr un cywair, bydd llawer yn cofio ymweliad Elizabeth II ag Aberfan ym 1966, ac yn dwyn i gof hithau'n rhannu'r galar a deimlwyd gan bobl Aberfan. Fel y dywedodd rhywun ar ôl y trychineb,

'Roedd hi'n teimlo fel ei bod hi gyda ni o'r dechrau.'

Roedd hi'n wladweinyddes nad oedd ei thebyg.

Roedd Ei Mawrhydi yn ffrind i Gymru, a bydd llawer yma yn y Deyrnas Unedig, y Gymanwlad ac ymhellach yn ei cholli'n fawr. Mae fy meddyliau a'm gweddïau, wrth gwrs, yn mynd at y teulu brenhinol, ond hefyd at bobl ym mhob cornel o'r Deyrnas Unedig sydd wedi'u cyffwrdd gan waith elusennol ac arweinyddiaeth Elizabeth II. Mae'r don o gydymdeimlad sydd i’w gweld gan bobl a gwleidyddion ar draws y byd yn dangos faint o fywydau y gwnaeth y Frenhines Elizabeth II eu cyffwrdd, ynghyd â’r gobaith, urddas ac anrhydedd yr oedd hi'n eu hymgorffori ar gyfer cynifer. Yn union fel y safodd y Frenhines Elizabeth II yn gadarn wrth i'n gwlad a'n cymdeithas newid, edrychwn yn awr tuag at Ei Fawrhydi y Brenin wrth iddo geisio arwain ein gwlad â'r un urddas, anrhydedd, ac ymroddiad ag Elizabeth II. Pob bendith i'r Brenin. Diolch yn fawr iawn.

Her Majesty was a friend to Wales, and many here in the United Kingdom, the Commonwealth and further afield will miss her greatly. Our thoughts and prayers, of course, are with the royal family, but also people in all corners of the United Kingdom who have been touched by the charitable work and leadership of Elizabeth II. The wave of sympathy that we've seen from people and politicians across the globe demonstrates how many lives Queen Elizabeth II touched, as well as the hope, the dignity and the honour that she embodied for so many. Just as Her Majesty the Queen stood shoulder to shoulder with us as society changed, we now look to His Majesty the King as he seeks to lead the nation with the same dignity, honour and commitment as Elizabeth II. God save the King. Thank you.

15:25

News of the passing of Her Majesty the Queen has left the nation in a state of profound sadness and loss. The Queen was a constant presence in most of our lives. Her first Prime Minister, Winston Churchill, was born in 1874; her last Prime Minister, appointed only a few days ago, was born in 1975, 101 years later. That alone just exemplifies the length of time that she has devoted to the service of her people, both here and abroad.

The Queen was sustained by faith and driven by duty. Some of my fondest memories of Her Majesty were watching her each Christmas address the nation. My family's entire Christmas Day revolved around the Queen's speech. Her message was always one of hope; it was heartfelt, optimistic and inspirational. In often turbulent and worrying times, the Queen stood strong, providing confidence and reassurance that all would be well in the world. Regardless of her own personal circumstances, health issues and, more recently, the passing of Prince Philip, our Queen stood strong, nurturing and uplifting during times of hardship and struggle. Her speeches were elevating, refined and, above all else, relatable to all of us in one way or another.

As a young child I was asked often by family and friends, 'So, what do you want to be when you grow up?', to which a five-year-old Natasha Asghar used to confidently look them in the eye and say, 'I want to be the Queen.' Naturally, I realised fairly quickly that the role was not one that was open for applications. I adored the Queen for her hard work, her poise under all circumstances, and the love that she held for her country. As politicians here in the Welsh Parliament, we can only aspire to do what she did, for as long as she did, with the same level of grace, dignity, patience and kindness. Her sense of civic duty, community and charity were incredible, and her contribution to the United Kingdom and the Commonwealth will provide a lasting legacy.

Our Prime Minister, Liz Truss, said in her tribute that the Queen was a tremendous inspiration to her, and I could not agree with her more. The Queen was a fantastic role model for countless women across the globe, from various backgrounds and ethnicities, admired and loved for her wisdom, dignity, grace and patience. It was an honour to meet Her Majesty when she came to Cardiff for the opening of the sixth Welsh Parliament. It was a moment that I will cherish for the rest of my life, and I know that many of my colleagues sitting here amongst us today, here in the Welsh Parliament, will too as well. On behalf of myself and all of the residents of south-east Wales, the United Kingdom and the Commonwealth, I would like to thank Her Majesty Queen Elizabeth II for her lifetime of dedicated and devoted service.

I know only too well the pain that one experiences on losing a parent, and my thoughts and prayers are with the King, his brothers, his sister and the rest of the royal family at this very sad time. The Queen always told us to be strong through times of hardship, and today we all need to uphold the strength and courage she possessed to bear her loss. The highest tribute to the dead is not grief but gratitude. To quote Ralph Waldo Emerson,

'The purpose of life is...to be useful, to be honorable, to be compassionate, to have it make some difference that you have lived and lived well.'

That can certainly be said of Her Majesty. May she rest in peace. Her kindness was legendary, her smile was contagious and her memory will live on in our hearts forever. 

Mae'r newyddion am farwolaeth Ei Mawrhydi'r Frenhines wedi gadael y genedl yn teimlo tristwch a cholled ddwys. Roedd y Frenhines yn bresenoldeb cyson yn y rhan fwyaf o'n bywydau. Ganwyd ei Phrif Weinidog cyntaf, Winston Churchill, ym 1874; cafodd ei Phrif Weinidog olaf, a benodwyd dim ond ychydig ddyddiau yn ôl, ei geni ym 1975, 101 mlynedd yn ddiweddarach. Mae hynny ar ei ben ei hun yn amlygu'r amser hir y bu'n ymroi i wasanaethu ei phobl, yma a thramor.

Cafodd y Frenhines ei chynnal gan ffydd a'i hysgogi gan ddyletswydd. Rhai o fy atgofion melysaf am Ei Mawrhydi yw ei gwylio bob Nadolig yn annerch y genedl. Roedd Diwrnod Nadolig fy nheulu i gyd yn troi o amgylch araith y Frenhines. Roedd ei neges wastad yn un o obaith; roedd yn galondid, yn optimistaidd ac yn ysbrydoledig. Mewn cyfnodau cythryblus a phryderus yn aml, safodd y Frenhines yn gryf, gan roi hyder a sicrwydd y byddai popeth yn iawn yn y byd. Ni waeth beth fo'i hamgylchiadau personol ei hun, problemau iechyd ac, yn fwy diweddar, marwolaeth y Tywysog Philip, safai'r Frenhines yn gadarn, yn fagwrol ac yn ddyrchafol yn ystod cyfnodau o galedi a thrafferthion. Roedd ei hareithiau'n ddyrchafol, yn chwaethus ac, yn anad dim arall, yn berthnasol i bob un ohonom mewn rhyw ffordd neu'i gilydd.

Pan oeddwn yn blentyn ifanc gofynnodd teulu a ffrindiau i mi'n aml, 'Felly, beth wyt ti eisiau bod pan fyddi di wedi tyfu i fyny?', ac ateb y Natasha Asghar bum mlwydd oed, yn edrych yn hyderus i fyw eu llygaid oedd, 'Dwi eisiau bod yn Frenhines.' Yn naturiol, sylweddolais yn weddol fuan nad oedd y swydd yn un a oedd yn agored i geisiadau. Roeddwn yn addoli'r Frenhines am ei gwaith caled, ei phwyll o dan bob math o amgylchiadau, a'r cariad a oedd ganddi at ei gwlad. Yn wleidyddion yma yn Senedd Cymru, ni allwn ni ond dyheu am wneud yr hyn a wnaeth hi, cyhyd ag y gwnaeth hi, gyda'r un lefel o raslonrwydd, urddas, amynedd a charedigrwydd. Roedd ei hymdeimlad o ddyletswydd ddinesig, cymuned ac elusen yn anhygoel, a bydd ei chyfraniad i'r Deyrnas Unedig a'r Gymanwlad yn gadael gwaddol parhaol.

Dywedodd Prif Weinidog y Deyrnas Unedig, Liz Truss, yn ei theyrnged fod y Frenhines yn ysbrydoliaeth aruthrol iddi, ac ni allwn gytuno mwy. Roedd y Frenhines yn esiampl wych i fenywod di-ri ar draws y byd, o gefndiroedd ac ethnigrwydd amrywiol a chafodd ei hedmygu a'i charu am ei doethineb, ei hurddas, ei graslonrwydd a'i hamynedd. Roedd hi'n anrhydedd cwrdd â'i Mawrhydi pan ddaeth i Gaerdydd ar gyfer agoriad chweched Senedd Cymru. Roedd hi'n foment y byddaf yn ei thrysori gweddill fy oes, ac rwy'n gwybod y bydd llawer o fy nghydweithwyr sy'n eistedd yma yn ein plith ni heddiw, yma yn Senedd Cymru, hefyd yn ei thrysori. Ar fy rhan i a holl drigolion de-ddwyrain Cymru, y Deyrnas Unedig a'r Gymanwlad, hoffwn ddiolch i'w Mawrhydi y Frenhines Elizabeth II am ei hoes o wasanaeth ymroddedig a ffyddlon.

Gwn dim ond yn rhy dda y boen y mae rhywun yn ei brofi o golli rhiant, ac mae fy meddyliau a fy ngweddïau gyda'r Brenin, ei frodyr, ei chwaer a gweddill y teulu brenhinol ar yr adeg drist iawn yma. Roedd y Frenhines bob amser yn dweud wrthym am fod yn gryf drwy gyfnodau o galedi, a heddiw mae angen i ni i gyd gynnal y cryfder a'r dewrder a feddai hi i ysgwyddo'r golled. Nid galar yw'r deyrnged fwyaf i'r meirw ond diolchgarwch. I ddyfynnu Ralph Waldo Emerson,

'Diben bywyd yw…i fod o fudd, i fod yn anrhydeddus, i fod yn drugarog, i sicrhau dy fod yn gwneud gwahaniaeth drwy fyw y bywyd hwnnw a’i fyw yn dda.'

Gellir dweud hynny'n sicr am Ei Mawrhydi. Boed iddi orffwys mewn hedd. Roedd ei charedigrwydd yn chwedlonol, roedd ei gwên yn heintus a bydd y cof amdani yn byw ymlaen yn ein calonnau am byth. 

15:30

It's a privilege, Presiding Officer, to speak here today on behalf of the people of Blaenau Gwent. Blaenau Gwent, like all other parts of our country, heard the news on Thursday with a sense of deep sadness and a profound sorrow. We lost not only our monarch, but also our north star. Her Majesty was a constant throughout our lives. As the night sky turns around the north star, so we have all witnessed down the decades a changing world, a changing country and changing society, and throughout it all, our Queen has remained that fixed point to whom we know we can turn, whether we need sustenance or guidance. 

Whatever challenge we have faced down these decades, the Queen would be there, sometimes saying the words that summed up the public mood, speaking the words that the rest of us would struggle to find. But, more often, she would not only reflect what the public needed to hear, but also was able to lead. Presiding Officer, it was a life of service that has shaped all of our lives but which has also defined an age. She spoke to us of our history, and over recent days, we've all seen those grainy black-and-white videos of her returning from Kenya at the death of her father. And that looks like an age ago, with Churchill, Atlee and Eden waiting at the airport to greet the young Queen. But she has been there throughout the whole of that time.

And in many ways her own longevity has emphasised this sense of continuity and stability. She brought us all together. She didn't simply speak to us, she spoke of us and for us. This length of service is matched only by her depth of commitment and her values of service. The First Minister spoke on Thursday of the Queen's values, the values that drove her to wear a uniform in the 1940s, and the same enduring commitment to public service and the people of this country and the same values that meant that she was performing her public duties days before she left us. 

We will all have memories of Her Majesty. She visited Blaenau Gwent in April 2012, as part of the celebrations for her Diamond Jubilee. Her visit brought great joy to people throughout the borough. Her smile made us smile. Her service and her devotion to duty inspired us in Blaenau Gwent, and we remembered that day earlier this year when we celebrated her Platinum Jubilee.

Many of us have spoken already this afternoon about her visit here to this place last October, and we saw again the impact of the Queen on us, because we all sat here in this Chamber and the tv screens around us showed her arriving at the building outside. And we all felt that same frisson of electricity when we saw that familiar figure at the door, and taking her seat in this Parliament's Chamber. We all listened in silence to her words that afternoon, and then we spoke to her afterwards. And in speaking to her afterwards, of course, we saw the other side—the human face that we've all came to know and love.

The smile that we can see in the images around the Chamber today needs no description, because we can all see it; we all recognise that smile. Somebody this weekend spoke about a mischievous twinkle in her eye sometimes, and we can see that and we recognise that, because the same stateswoman that sat down with Presidents and Prime Ministers and leaders, the same stateswoman that bestrode the twentieth century also sat down and took tea with Paddington Bear.

She knew and understood the people of this country. She had that sense of being able to reach out. There are still people here who believe that the monarch leapt out of a helicopter with James Bond a decade ago. [Laughter.] You can imagine officials saying to her, 'Don't do it, Your Majesty, you shouldn't be doing this', but you can also imagine the Queen saying 'no'. 'It's good to see you, Mr Bond. I keep a marmalade sandwich in my handbag.' The ability to reach out, the ability to speak, the ability to understand, the ability to be a part of who we are as a society, the ability to make us feel at ease, the ability to make people smile, it's a rare gift—it's a very rare gift. I can see 59 politicians who wish they possessed it. Let me say this—. Sixty if you count me, of course. [Laughter.]

Let me say this: we recognise what we've lost and we recognise what we've been lucky to see. We recognise that in losing Her Majesty in this last week, we've lost more than simply a monarch. We've lost somebody who's been that guiding star throughout all of our lives. And when I think about Her Majesty, I do think about that human side, I do think of that smile, as well as I think of her words.

And let us, Presiding Officer—. Let me finish this afternoon with her words. She spoke to us every Christmas, of course, and we listened to those words. In 1991, of course, another time of change—we'd seen enormous change in Russia at that time, for example—she said this:

'But let us not take ourselves too seriously. None of us has a monopoly of wisdom and we must always be ready to listen and respect other points of view.'

Her Majesty knew how to lead, she knew how to listen and she knew how to reflect what was best of Wales, the United Kingdom and the Commonwealth. May God bless her and her soul, and may we also say 'God Save the King'.

Mae'n fraint, Llywydd, i siarad yma heddiw ar ran pobl Blaenau Gwent. Ddydd Iau fe glywodd Blaenau Gwent, fel pob rhan arall o'n gwlad, y newyddion gydag ymdeimlad o dristwch dwfn a dwys. Collwyd nid yn unig ein Brenhines, ond hefyd ein seren y gogledd. Roedd Ei Mawrhydi yno'n gyson drwy gydol ein bywydau. Wrth i awyr y nos droi o gwmpas seren y gogledd, felly hefyd yr ydym ni i gyd wedi gweld drwy'r degawdau, fyd sy'n newid, gwlad sy'n newid a chymdeithas sy'n newid, a thrwy'r cyfan, mae ein Brenhines wedi parhau i fod y pwynt sefydlog hwnnw y gwyddom y gallwn droi ato, p'un a oes angen cynhaliaeth neu arweiniad arnom.

Pa bynnag her yr ydym wedi ei hwynebu dros y degawdau hyn, byddai'r Frenhines yno, weithiau'n dweud y geiriau a oedd yn crynhoi teimladau'r cyhoedd, gan siarad y geiriau y byddai'r gweddill ohonom yn ei chael yn anodd dod o hyd iddyn nhw. Ond, yn amlach, byddai nid yn unig yn adlewyrchu'r hyn oedd angen i'r cyhoedd ei glywed, ond roedd hefyd yn gallu arwain. Llywydd, roedd yn oes o wasanaeth sydd wedi ffurfio ein bywydau ni i gyd ond sydd hefyd wedi diffinio cyfnod. Siaradodd â ni am ein hanes, a thros y dyddiau diwethaf, rydym i gyd wedi gweld y fideos du a gwyn graenog hynny ohoni'n dychwelyd o Kenya ar ôl marwolaeth ei thad. Ac mae hynny'n edrych fel petai oesoedd yn ôl, gyda Churchill, Atlee ac Eden yn aros yn y maes awyr i gyfarch y Frenhines ifanc. Ond mae hi wedi bod yno drwy gydol yr amser.

Ac mewn sawl ffordd mae ei hirhoedledd ei hun wedi pwysleisio'r ymdeimlad hwn o barhad a sefydlogrwydd. Daeth â ni i gyd at ein gilydd. Nid oedd yn siarad â ni yn unig, roedd hi'n siarad amdanom ni ac ar ein rhan. Mae'r cyfnod hir hwn o wasanaeth yn cydweddu'n berffaith â'i dyfnder o ymrwymiad a gwerthoedd ei gwasanaeth. Siaradodd y Prif Weinidog ddydd Iau am werthoedd y Frenhines, y gwerthoedd a'i hysgogodd hi i wisgo iwnifform yn y 1940au, a'r un ymrwymiad parhaus i wasanaeth cyhoeddus ac i bobl y wlad hon a'r un gwerthoedd a olygodd ei bod yn cyflawni ei dyletswyddau cyhoeddus ddyddiau cyn iddi ein gadael.

Bydd gan bob un ohonom atgofion am Ei Mawrhydi. Ymwelodd â Blaenau Gwent ym mis Ebrill 2012, fel rhan o'r dathliadau ar gyfer ei Jiwbilî Ddiemwnt. Daeth ei hymweliad â llawenydd mawr i bobl ledled y fwrdeistref. Roedd ei gwên yn gwneud i ni wenu. Ysbrydolwyd ni ym Mlaenau Gwent gan ei gwasanaeth a'i hymroddiad i ddyletswydd, ac roeddem yn cofio'r diwrnod hwnnw yn gynharach eleni pan ddathlwyd ei Jiwbilî Blatinwm.

Mae llawer ohonom wedi siarad yn barod y prynhawn yma am ei hymweliad â'r lle hwn fis Hydref diwethaf, a gwelsom eto effaith y Frenhines arnom, oherwydd eisteddom i gyd yma yn y Siambr hon a dangosodd y sgriniau teledu o'n cwmpas hi'n cyrraedd yr adeilad y tu allan. Ac roeddem i gyd yn teimlo'r un wefr drydanol pan welsom y ffigwr cyfarwydd hwnnw wrth y drws, ac yna'n mynd i'w sedd yn Siambr y Senedd hon. Buom i gyd yn gwrando'n dawel ar ei geiriau y prynhawn hwnnw, ac yna fe siaradom ni â hi wedyn. Ac wrth siarad â hi wedyn, wrth gwrs, gwelsom yr ochr arall—yr wyneb dynol yr ydym i gyd wedi dod i'w adnabod a'i garu.

Nid oes angen disgrifio'r wên a welwn ni yn y lluniau o amgylch y Siambr heddiw, oherwydd gallwn ni i gyd ei gweld; rydym ni i gyd yn adnabod y wên honno. Siaradodd rhywun y penwythnos hwn am ei llygaid yn pefrio'n ddrygionus weithiau, ac rydym yn gweld hynny ac yn adnabod hynny, oherwydd fe wnaeth yr un gwladweinyddes a eisteddodd i lawr gydag Arlywyddion a Phrif Weinidogion ac arweinwyr, yr un gwladweinyddes a rychwantodd yr ugeinfed ganrif hefyd eistedd i lawr ac yfed te gyda Paddington Bear.

Roedd hi'n adnabod ac yn deall pobl y wlad hon. Roedd ganddi'r ymdeimlad yna o allu estyn allan. Mae pobl yma o hyd sy'n credu bod y frenhines wedi neidio allan o hofrennydd gyda James Bond ddegawd yn ôl. [Chwerthin.] Gallwch ddychmygu swyddogion yn dweud wrthi, 'Peidiwch â'i wneud, Eich Mawrhydi, ni ddylech fod yn gwneud hyn', ond gallwch hefyd ddychmygu'r Frenhines yn dweud 'na'. 'Mae'n dda eich gweld chi, Mr Bond. Dwi'n cadw brechdan marmalêd yn fy mag llaw.' Y gallu i estyn allan, y gallu i siarad, y gallu i ddeall, y gallu i fod yn rhan o bwy ydym ni fel cymdeithas, y gallu i wneud i ni deimlo'n gartrefol, y gallu i wneud i bobl wenu, mae'n ddawn brin—mae'n ddawn brin iawn. Gallaf weld 59 o wleidyddion sy'n dymuno meddu ar y fath ddawn. Gadewch i mi ddweud hyn—. Trigain os ydych fy nghyfri i, wrth gwrs. [Chwerthin.]

Gadewch i mi ddweud hyn: rydym ni'n cydnabod yr hyn yr ydym ni wedi'i golli ac rydym ni'n cydnabod yr hyn yr ydym ni wedi bod yn ffodus i'w weld. Rydym yn cydnabod, wrth golli Ei Mawrhydi yr wythnos diwethaf, ein bod wedi colli mwy na brenhines yn unig. Rydym ni wedi colli rhywun sydd wedi bod yn seren dywysu drwy gydol ein bywydau ni i gyd. A phan rwy'n meddwl am Ei Mawrhydi, dwi'n meddwl am yr ochr ddynol yna, dwi'n meddwl am y wên honno, yn ogystal â meddwl am ei geiriau hi.

A gadewch i ni, Llywydd—. Gadewch i mi orffen y prynhawn yma gyda'i geiriau hi. Roedd hi'n siarad â ni bob Nadolig, wrth gwrs, ac roeddem ni'n gwrando ar y geiriau hynny. Ym 1991, wrth gwrs, adeg arall o newid—roeddem ni wedi gweld newid enfawr yn Rwsia bryd hynny, er enghraifft—dywedodd hyn:

'Ond gadewch i ni beidio â chymryd ein hunain ormod o ddifrif. Nid oes gan yr un ohonom fonopoli ar ddoethineb a rhaid i ni fod yn barod bob amser i wrando a pharchu safbwyntiau eraill.'

Roedd Ei Mawrhydi yn gwybod sut i arwain, roedd hi'n gwybod sut i wrando ac roedd hi'n gwybod sut i adlewyrchu'r hyn oedd orau yng Nghymru, yn y Deyrnas Unedig a'r Gymanwlad. Boed i Dduw ei bendithio hi a'i henaid, a gadewch i ni hefyd ddweud 'Duw Gadwo'r Brenin'.

15:35

Dwi'n sefyll heddiw i rannu galar y genedl ynghylch marwolaeth Ei Mawrhydi y Frenhines Elizabeth. Mae'n meddyliau ar hyn o bryd gyda'r rhai sydd wedi teimlo'r golled honno mor ddwfn—y teulu brenhinol, y rhai oedd yn ei charu, a'r rhai a wasanaethodd ac a weithiodd yn ei henw. Roedd y Frenhines yn cael ei charu a'i pharchu gan lawer yn y Deyrnas Unedig ac ar draws y Gymanwlad, a doedd Preseli Sir Benfro ddim yn eithriad. Yn ystod ei theyrnasiad, ymwelodd â sir Benfro yn aml, yn cyfarfod â hyrwyddwyr cymunedol, arweinwyr lleol a phlant ysgol, a phob tro roedd yn cael ei chyfarch â chynhesrwydd a chariad gan y bobl.

Nawr, mae llawer wedi mynd at y cyfryngau cymdeithasol ers iddi farw i rannu delweddau o'r ymweliadau hynny, ac i adrodd eu profiadau o gwrdd â hi. Mae'r cipluniau hynny yn wirioneddol galonogol ac yn atgof tyner o'r cyffyrddiad dynol aruthrol a gafodd hi. Wrth gwrs, fel ym mhob man arall, mae baneri ar draws sir Benfro yn chwifio ar hanner mast wrth i gymunedau ddod i delerau â marwolaeth ein hannwyl Frenhines.

I stand today to share the nation's grief following the death of Her Majesty Queen Elizabeth. Our thoughts at the moment are with those who have felt that loss so deeply—the royal family, those who loved her, and those who served and worked in her name. The Queen was loved and respected by many in the UK and across the Commonwealth, and Preseli Pembrokeshire was no exception. During her reign, she often visited Pembrokeshire, meeting local leaders, community leaders and schoolchildren, and she was always greeted with love and warmth by the people. 

Now, many have taken to social media since her death to share images of those visits, and to tell of their experiences in meeting her. Those glimpses are truly encouraging and are a warm reminder of the huge human connection that she had. Of course, like everywhere else, flags across Pembrokeshire are flying at half mast as communities come to terms with the death of our dear Queen.

Llywydd, Her Majesty Queen Elizabeth had a profoundly deep impact on families right across the world. My own family was indeed one of them—so profound in fact that, as some of you know, my middle name is Windsor, named after the royal family as I was born in the year of the then Prince of Wales's investiture back in 1969, so the Queen and the royal family touched my family very deeply indeed.

I count myself incredibly fortunate to have had the honour of meeting Her Majesty on a few occasions. Every time I did, she was warm, compassionate and humble, and always very interested in what I was doing. Just to be in her presence was an honour, and I will carry those memories with me for the rest of my life.

As a nation, we are all fortunate to have had her calm and steady presence throughout our lives, as she diligently led us through times of great historical change. Whether that change was political, economic or social, she provided continuity and comfort to so many. In those periods of darkness, she was our light.

In times of great celebration, like Victory in Europe Day or the London 2012 Olympics, she was always with us. The leader of the opposition mentioned the heart-wrenching tribute from Paddington Bear following her passing, a reminder that the world really was holding her hand.

As the First Minister said, the image of Her Majesty at the funeral of her husband, the Duke of Edinburgh, will be forever etched into our minds. A figure silent and stoic in the face of immeasurable sadness and grief, facing loss alone just as many did during the COVID pandemic. She embodied the whole nation.

But, after that dark period, it was the Queen who brought the nation together again with her Platinum Jubilee celebrations, celebrations where neighbours embraced one another at a street party and beacons were lit; an extraordinary display of community cohesion at a time when the nation really needed it.

In one of her other infamous annual Christmas broadcasts, she said this:

'When life seems hard, the courageous do not lie down and accept defeat; instead, they are all the more determined to struggle for a better future.'

So, as we come to terms with Queen Elizabeth's passing, perhaps the greatest tribute we can all make is to emulate her great dedication and service to the people whom we represent, and work as hard as we can to better our country and support our constituents. As a former British Prime Minister said in the last few days, she was the world's greatest public servant.

We now enter a new period of British, and indeed global, history. To His Majesty King Charles III, I offer the same oath of service and dedication as I did to Queen Elizabeth II. Let us unite in our grief and face this new chapter in our nation's story together. May our beloved Queen rest in peace and rise in glory, and God save the King.

Llywydd, cafodd ei Mawrhydi y Frenhines Elizabeth effaith ddofn ar deuluoedd ledled y byd. Roedd fy nheulu fy hun yn wir yn un ohonyn nhw—mor ddwfn mewn gwirionedd, fel y gŵyr rhai ohonoch, mai fy enw canol yw Windsor. Cefais fy enwi ar ôl y teulu brenhinol gan i mi gael fy ngeni ym mlwyddyn arwisgiad Tywysog Cymru ar y pryd yn ôl ym 1969, felly cyffyrddodd y Frenhines a'r teulu brenhinol fy nheulu yn ddwfn iawn yn wir.

Rwy'n cyfrif fy hun yn hynod o ffodus o fod wedi cael yr anrhydedd o gyfarfod Ei Mawrhydi ar rai achlysuron. Bob tro y gwnes i hynny, roedd hi'n gynnes, yn dosturiol ac yn ostyngedig, a wastad â diddordeb mawr yn yr hyn yr oeddwn i'n ei wneud. Roedd bod yn ei phresenoldeb yn unig yn anrhydedd, a byddaf yn cario'r atgofion hynny gyda mi am weddill fy oes.

Fel cenedl, rydym i gyd yn ffodus o fod wedi cael ei phresenoldeb tawel a chyson drwy gydol ein bywydau, wrth iddi ein harwain yn ddiwyd drwy gyfnodau o newid hanesyddol mawr. P'un a oedd y newid hwnnw'n wleidyddol, yn economaidd neu'n gymdeithasol, rhoddodd barhad a chysur i gynifer. Yn y cyfnodau hynny o dywyllwch, hi oedd ein goleuni ni.

Ar adegau o ddathlu mawr, fel Diwrnod Buddugoliaeth yn Ewrop neu Gemau Olympaidd Llundain 2012, roedd hi wastad gyda ni. Soniodd arweinydd yr wrthblaid am y deyrnged dorcalonnus gan Paddington Bear yn dilyn ei marwolaeth, atgof bod y byd wir yn gafael yn ei llaw.

Fel y dywedodd y Prif Weinidog, bydd y ddelwedd o'i Mawrhydi yn angladd ei gŵr, Dug Caeredin, yn aros yn y cof am byth. Ffigwr yn dawel a stoicaidd yn wyneb tristwch a galar anfesuradwy, yn wynebu colled ar ei phen ei hun yn union fel y gwnaeth llawer yn ystod y pandemig COVID. Roedd hi'n ymgorffori'r genedl gyfan.

Ond, ar ôl y cyfnod tywyll hwnnw, y Frenhines ddaeth â'r genedl at ei gilydd eto gyda'i dathliadau Jiwbilî Blatinwm, dathliadau pryd cofleidiodd cymdogion ei gilydd mewn parti stryd a chafodd ffaglau eu cynnau; arddangosfa ryfeddol o gydlyniad cymunedol ar adeg pan oedd gwir ei angen ar y genedl.

Yn un o'i darllediadau Nadolig blynyddol enwog arall, dywedodd hyn:

'Pan fo bywyd yn ymddangos yn galed, nid yw'r dewr yn gorwedd i lawr ac yn derbyn eu trechu; yn hytrach, maen nhw i gyd yn fwy penderfynol o frwydro dros ddyfodol gwell.'

Felly, wrth i ni ddod i delerau â marwolaeth y Frenhines Elizabeth, efallai'r deyrnged fwyaf y gallwn ni i gyd ei rhoi yw efelychu ei hymroddiad a'i gwasanaeth enfawr i'r bobl yr ydym yn eu cynrychioli, a gweithio mor galed ag y gallwn i wella ein gwlad a chefnogi ein hetholwyr. Fel y dywedodd cyn Brif Weinidog Prydain yn ystod y dyddiau diwethaf, hi oedd gwas cyhoeddus mwyaf y byd.

Rydym bellach yn dechrau ar gyfnod newydd o hanes Prydain, ac yn wir yn fyd-eang. I'w Fawrhydi Brenin Charles III, rwy'n tyngu yr un llw o wasanaeth ac ymroddiad ag y gwnes i i'r Frenhines Elizabeth II. Gadewch i ni uno yn ein galar ac wynebu'r bennod newydd hon yn stori ein cenedl gyda'n gilydd. Boed i'n Brenhines annwyl orffwys mewn hedd a chodi mewn gogoniant, a Duw gadwo'r Brenin.

15:40

Diolch to the staff at the Senedd for enabling today's recall motion to take place. It's difficult to find words worthy of marking this bleak occasion. Though we knew this day would come, no amount of preparation is enough. To encapsulate 70 years of dedication, respect and unwavering devotion to a kingdom and her people is an impossible task. Not born for the throne, she was the impossible Queen; now, for many, she is impossible to replace.

Since hearing the news on Thursday, I've thought long and hard about why so many of us, having not met Her Majesty, feel such a deep-rooted personal connection to her. Why is it that we feel she is part of the family and not just part of the furniture? What is it that builds and maintains our implicit trust in her?

In a life dedicated by propriety, anyone can be a royal, but it takes a certain character to be a Queen. On a voyage that set sail in 1952, with the mist of war still loosely hanging over the mountains of our island, the 25-year-old Queen Elizabeth had the weight of the world on her shoulders, with her coronation being the first to be broadcast live on television. There were, inevitably, choppy waters ahead, but the captain of our ship had devoted her whole life, no matter how long or short, to our service, from the plain-sailing first tour of the Commonwealth to bucking traditions on royal unchartered waters to China, and conducting a monarch's first ever walkabout when visiting Australia; through the storms of Aberfan, of war, of the Troubles and the terror, to the regattas of the London Olympics, the Jubilees and thousands upon thousands of royal visits, including up the river to Rhondda in 2002. During the serenity of family love, the raging of fire at Windsor, the shallow criticism and the depths of death and despair, with every change of the first mate, 15 Prime Ministers in total, and the rapid flow of power to our Parliaments, and when there was no lighthouse to guide us through the rocky waters of the pandemic, Her Majesty, steadfast at the helm throughout, through wave after wave of happiness and sadness, was a symbol of strength and unity and of hope, a symbol of courage, of peace and of humility, with a dose of wit and humour when needed, the one constant for generation after generation of us. This, to me, is why we feel that personal connection.

I am fortunate enough to hold dearly my own personal connection to Her Majesty. One of my proudest achievements is being awarded the British empire medal, recognising my contribution to communities in Rhondda. It's a real honour to have received this accolade under the reign of Queen Elizabeth II. We'd be hard pressed to find a better example of leadership, a better example of inspiration to do the right thing, and a better example of modesty and honesty in the face of regret.

To a family who have lost a mother, grandmother and great-grandmother, my heart, and the hearts of the residents in Rhondda, are with you during this time of mourning. For His Majesty the King, we look forward to welcoming you to Rhondda during your reign. To Her Majesty Queen Elizabeth II, God speed to you on your final voyage. We will always hold you dear in Rhondda, and we will forever be grateful for your unrivalled years of service. Thank you. Diolch o galon. God save the King. 

Diolch i staff y Senedd am ganiatáu i gynnig adalw heddiw ddigwydd. Mae hi'n anodd dod o hyd i eiriau sy'n deilwng o nodi'r achlysur trist hwn. Er ein bod ni'n gwybod y byddai'r diwrnod hwn yn dod, nid yw unrhyw baratoad yn ddigonol. Mae crisialu 70 mlynedd o ymroddiad, parch a defosiwn diwyro i deyrnas a'i phobl yn dasg amhosibl. Heb ei geni i'r orsedd, y hi oedd y Frenhines amhosibl; nawr, i lawer, mae'n amhosibl ei disodli hi.

Ers clywed y newyddion ddydd Iau, rwyf i wedi myfyrio llawer iawn o ran pam mae cymaint ohonom ni, na wnaethom ni gwrdd â'i Mawrhydi, yn teimlo cysylltiad personol mor ddwfn â hi. Pam ydym ni'n teimlo ei bod hi'n rhan o'r teulu ac nid dim ond yn rhan o'r dodrefn? Beth sy'n llunio ac yn cynnal ein hymddiriedaeth ymhlyg ynddi hi?

Mewn bywyd o ymroddiad i uniondeb, fe all unrhyw un fod yn frenhinol, ond mae hi'n gofyn cymeriad arbennig i fod yn Frenhines. Ar fordaith a hwyliodd yn 1952, gyda niwl rhyfel yn parhau i ryw raddau i orwedd dros fynyddoedd ein hynys ni, fe osodwyd ar ysgwyddau'r Frenhines Elizabeth, yn 25 oed, bwysau'r byd, a'i choroni hi oedd y cyntaf a gafodd ei darlledu yn fyw ar y teledu. Roedd dyfroedd cynhyrfus, yn anochel, o'n blaenau ni, ond roedd capten ein llong ni wedi ymroi ei bywyd oll, waeth pa mor hir neu fyr, i'n gwasanaethu ni, o'r daith hwylus gyntaf ledled y Gymanwlad hyd at herio traddodiadau ar ddyfroedd brenhinol newydd i Tsieina, a mynd ar y daith gerdded gyntaf erioed a wnaeth brenhines wrth ymweld ag Awstralia; trwy stormydd Aberfan, a rhyfel, yr Helyntion a'r terfysg, hyd at regatas Gemau Olympaidd Llundain, y Jiwbilîs a miloedd ar filoedd o ymweliadau brenhinol, gan gynnwys i fyny'r afon i'r Rhondda yn 2002. Yn ystod serenedd cariad teuluol, y tân ysol yn Windsor, y feirniadaeth ddifeddwl a dyfnderoedd marwolaeth ac anobaith, gyda phob newid o is-gapten, 15 o Brif Weinidogion i gyd, a llif cyflym grym i'n Seneddau ni, a phan nad oedd goleudy i'n tywys ni drwy ddyfroedd creigiog y pandemig, roedd Ei Mawrhydi, yn gyson wrth y llyw drwyddi draw, drwy don ar ôl ton o hapusrwydd a thristwch, yn symbol o nerth ac undod a gobaith, yn symbol o ddewrder, o heddwch a gwyleidd-dra, gyda dogn o ffraethineb a hiwmor pan fo angen, yr un cysondeb am genhedlaeth ar ôl cenhedlaeth ohonom ni. Dyma pam, yn fy marn i, yr ydym ni'n teimlo'r cysylltiad personol hwnnw.

Rwy'n ddigon ffodus i fod â chysylltiad personol fy hun â'i Mawrhydi. Un o'r pethau yr wyf i'n fwyaf balch ohonyn nhw yn fy hanes i yw cael medal yr ymerodraeth Brydeinig, yn cydnabod fy nghyfraniad i gymunedau yn y Rhondda. Mae hi'n anrhydedd mawr i fod wedi derbyn yr anrhydedd hon o dan deyrnasiad y Frenhines Elizabeth II. Fe fyddai hi'n anodd iawn i ni gael enghraifft well o arweinyddiaeth, enghraifft well o ysbrydoliaeth i wneud y peth iawn, nac enghraifft well o fod yn wylaidd a diffuantrwydd yn wyneb gofid.

I deulu sydd wedi colli mam, mam-gu a hen fam-gu, mae fy nghalon i, a chalonnau'r trigolion yn y Rhondda, gyda chi yn ystod y cyfnod hwn o alar. I'w Fawrhydi y Brenin, rydym ni'n edrych ymlaen at eich croesawu chi i'r Rhondda yn ystod eich teyrnasiad chi. I'w Mawrhydi y Frenhines Elizabeth II, siwrnai hwylus i chi ar eich taith olaf. Fe fyddwch yn ein calonnau ni bob amser yn y Rhondda, ac fe fyddwn ni'n ddiolchgar am byth am eich blynyddoedd digyffelyb chi o wasanaeth. Diolch. Diolch o galon. Duw gadwo'r Brenin. 

15:45

As those who have visited my office, or had the misfortune of watching my contributions virtually during the pandemic, will be able to attest, I have two photographs of Her Majesty the Queen in my office. They're on display in my office alongside other treasured photographs of my family. The reason for that is because the Queen felt like a member of my family, frankly. My mum is named after the Queen. Her name's Elizabeth, or Liz, as her friends like to call her. She was born in 1952, which, of course, is the year in which the Queen took the throne. But the fact that the Queen was constantly on the television and we were constantly reading about her life—and we'd have the ups and downs in family life—made it feel as though she was part of our home, that we had a close association with her—that personal connection that other Members of the Senedd have spoken of.

Yes, of course, she spoke to the nation in times of national crisis and uncertainty, including during the pandemic, and she always brought those words of comfort and encouragement. Like other families in this Chamber, and millions of people around the world, every Christmas we would sit as a family and watch Her Majesty the Queen address the nation in her Christmas broadcasts. So, the news that the Queen had passed away felt like a huge personal blow to me and to many people, no doubt, in this Chamber. And of course, it was a huge personal blow to many people in my own constituency, who've been in touch in order to express—and to ask me to express on their behalf—their deepest condolences to King Charles III and his family on their behalf.

I can remember the very first time I saw the Queen in the flesh. It's quite a thrill, isn't it, when it hasn't happened before. It was during the Golden Jubilee tour, and the Queen was due to arrive in Eirias Park at the stadium, and I was given a ticket—I think I was the deputy mayor or something in Towyn and Kinmel Bay—or the mayor couldn't make it and he'd passed the ticket on. I turned up to this place, and there were thousands of people in the stadium. We were all waiting for the royal couple to arrive—Her Majesty the Queen and the Duke of Edinburgh—and there was a compère, if you like, for the event, who was getting us all to do Mexican waves. It got to a point where, as is sometimes the case, there had been a bit of a delay. So, he was trying to string this thing out, getting us to do more and more Mexican waves. But, eventually, the hush came, because news got to us all that Her Majesty the Queen and her car had turned into the park. There was silence, just for a brief moment, before the crowd erupted with cheers because the Queen had arrived. And that excitement was exactly the same every time I ever saw the Queen. 

Fel mae pawb sydd wedi ymweld â fy swyddfa i, neu sydd wedi gorfod gwylio fy nghyfraniadau rhithwir yn ystod y pandemig, yn gallu tystio, mae gen i ddau lun o'i Mawrhydi y Frenhines yn fy swyddfa. Maen nhw'n cael eu harddangos yn fy swyddfa ochr yn ochr â lluniau eraill o'm teulu yr wyf i'n eu trysori. Y rheswm am hynny yw bod y Frenhines yn teimlo fel aelod o'm teulu, a dweud y gwir. Cafodd fy mam ei henwi ar ôl y Frenhines. Elizabeth, neu Liz, fel mae ei ffrindiau yn hoffi ei galw hi, yw ei henw hi. Cafodd hi ei geni yn 1952, sef, wrth gwrs, y flwyddyn y daeth Frenhines i'w horsedd. Ond roedd y ffaith bod y Frenhines ar y teledu trwy'r amser ac roeddem ni'n darllen am ei bywyd hi'n fynych—ac wrth i ni brofi hapusrwydd a thristwch yn ein bywyd teuluol—yn gwneud iddi deimlo fel petai hithau'n rhan o'n cartref ni, a bod gennym ni gysylltiad agos â hi—y cysylltiad personol hwnnw y mae Aelodau eraill o'r Senedd wedi sôn amdano.

Do, wrth gwrs, fe wnaeth hi siarad â'r genedl mewn cyfnod o argyfwng ac ansicrwydd cenedlaethol, gan gynnwys yn ystod y pandemig, ac roedd hi bob amser yn cyfrannu'r geiriau hynny o gysur ac anogaeth. Fel teuluoedd eraill yn y Siambr hon, a miliynau o bobl ledled y byd, bob Nadolig fe fyddai'r teulu cyfan yn eistedd i wylio Ei Mawrhydi y Frenhines yn annerch y genedl yn ei darllediadau Nadolig. Felly, roedd y newyddion bod y Frenhines wedi marw yn teimlo fel ergyd bersonol enfawr i mi ac i lawer o bobl, mae'n siŵr, yn y Siambr hon. Ac wrth gwrs, roedd hi'n ergyd enfawr yn bersonol i lawer o bobl yn fy etholaeth i fy hun, sydd wedi bod mewn cysylltiad i fynegi—ac yn gofyn i mi fynegi ar eu rhan nhw—eu cydymdeimlad dwysaf i'r Brenin Charles III a'i deulu ar eu rhan nhw.

Rwy'n gallu cofio'r tro cyntaf erioed i mi weld y Frenhines yn y cnawd. Mae'n hynny'n gyffrous iawn, onid ydyw, pan nad yw wedi digwydd o'r blaen. Roedd hynny'n ystod taith y Jiwbilî Aur, ac roedd y Frenhines i fod i gyrraedd Parc Eirias yn y stadiwm, ac fe ges i docyn—rwy'n meddwl mai fi oedd y dirprwy faer neu rywbeth yn Nhowyn a Bae Cinmel—neu nad oedd y maer yn gallu bod yn bresennol ac roedd e' wedi pasio'r tocyn ymlaen. Fe wnes i gyrraedd y lle, ac roedd miloedd o bobl yn y stadiwm. Roeddem ni i gyd yn aros i'r cwpl brenhinol gyrraedd—Ei Mawrhydi y Frenhines a Dug Caeredin—ac roedd cyflwynydd, os mynnwch chi, ar gyfer y digwyddiad, a oedd yn ein cael ni i gyd i wneud tonnau Mecsicanaidd. Fe gyrhaeddodd pwynt lle, fel sy'n digwydd weithiau, yr oedd tipyn o oedi wedi bod. Felly, roedd yn ceisio llenwi'r amser, gan ein cael ni i wneud mwy a mwy o donnau Mecsicanaidd. Ond, yn y pen draw, fe aeth hi'n dawel, oherwydd fe ddaeth newyddion atom i gyd fod Ei Mawrhydi'r Frenhines a'i char wedi troi i mewn i'r parc. Roedd tawelwch, dim ond am eiliad fer, cyn i'r dorf ffrwydro gyda bonllefau am fod y Frenhines wedi cyrraedd. Ac roedd y cyffro hwnnw'n union yr un fath bob tro y gwelais i'r Frenhines erioed. 

There are many different words that have been used in this Chamber and in other Parliaments and in other tributes to Her Majesty the Queen in recent days: duty, service, longevity, dedication, honour—I made a list of a few of them just in the Chamber today—dignity, grace, patience, commitment. But the one thing that I think speaks most to me about the Queen, the one word I would use to describe her, is her devotion. Every time I look at those pictures in my office, I think of the Queen's devotion, her devotion to her nation, to her peoples, not just here in the UK, but around the world and in the Commonwealth, her devotion to our armed forces—and, of course, she was the commander-in-chief of the British armed forces and the colonel-in-chief of both the Royal Welsh and the Welsh Guards—and her devotion to her family. 

The one conversation I ever had with the Queen was back in 2011, and it was on the occasion of the opening of the Senedd. We had been gathered for a lunchtime meal across the way in the millennium centre, and Members of the Senedd were ushered with their guests into a room upstairs on the first floor in order to meet Her Majesty. It was quite a press in that particular room, and I found it quite difficult, because I'm a little shorter than some, to muscle my way through the press in order to make it over to the Queen. So, I did what every good person who's a hanger-on tries to do; I hung around and waited for people to have their chats with the Queen and move on. And eventually, of course, the crowd began to dwindle and Her Majesty the Queen was suddenly there. Of course, you're not allowed to approach the Queen, are you? You have to wait for Her Majesty to speak to you. And she approached me and my wife, Rebecca, and she began to talk. And she was making all of the small talk that the Queen was able to do so tremendously well, but there was an opportunity, when she asked about what I did before I got elected to the Senedd and all of those things, there was an opportunity for my wife to talk to the Queen, and my wife spoke about our children at the time, who used to love watching Prince William go up in the search and rescue helicopter, above our house on occasions, in north Wales, because, of course, he'd been based at RAF Valley for a time, working as a search and rescue pilot. And the Queen's face just lit up, because she was devoted not only to her nation, country, people, the armed forces; she was devoted to her family. She loved her family. For all its faults, like every family in this room, she loved her family. And when she spoke about her grandson, Prince William, her face absolutely lit up. 

And of course, she was not just devoted to her family and her country and all of those other things; she was devoted to God. She made that pledge at the start of her reign. She made pledges in the coronation, and she made pledges throughout her life, to serve God in the best way that she could, to be the best monarch that she could be. She very much fulfilled that role of being the defender of the faith, which was one of her official titles. She championed the Christian faith that was so central to her life. She spoke often of it, of course, during the Christmas broadcasts. But, even as recently as last month, she spoke of her Christian faith in a letter to the Lambeth Conference. And in it, she said this: 

'Throughout my life, the message and teachings of Christ have been my guide and in them I find hope. It is my heartfelt prayer that you will continue to be sustained by your faith in times of trial and encouraged by hope in times of despair.'

Well, I want to say this: thank you, your Majesty, for inspiring me and my faith over the years, and that of millions around the globe. We appreciate your service, and I'm grateful to have had you as part of my family over the years that I have been brought up.

And I say this to the new King, Charles III: thank you for your service to us, as our Prince of Wales, over more than five decades. I, for one, have appreciated that service and know what an excellent ambassador the new King has been for us during his tenure as Prince. And I say God save the King, and may God bless our new Prince William and Princess Katherine as they take on their new roles.

Defnyddiwyd llawer o wahanol eiriau yn y Siambr hon ac mewn Seneddau eraill ac mewn teyrngedau eraill i'w Mawrhydi y Frenhines yn ystod y dyddiau diwethaf: dyletswydd, gwasanaeth, hirhoedledd, ymroddiad, anrhydedd—mi wnes i restr o ychydig ohonyn nhw yn y Siambr heddiw—urddas, gras, amynedd, ymrwymiad. Ond yr un peth yr wyf i'n credu sy'n fwyaf perthnasol i mi am y Frenhines yn fy marn i, yr un gair y byddwn i'n ei ddefnyddio i'w disgrifio hi, yw ei hymroddiad hi. Bob tro yr wyf i'n edrych ar y lluniau hyn yn fy swyddfa, rwy'n meddwl am ymroddiad y Frenhines, ei hymroddiad i'w chenedl, i'w phobol, nid yn unig yma yn y DU, ond ledled y byd ac yn y Gymanwlad, ei hymroddiad i'n lluoedd arfog—ac, wrth gwrs, hi oedd cadlywydd lluoedd arfog Prydain a phrif gyrnol y Cymry Brenhinol a'r Gwarchodlu Cymreig—a'i hymroddiad hi i'w theulu.

Yn ôl yn 2011 y bu'r unig sgwrs a gefais i erioed gyda'r Frenhines, ac roedd hynny ar achlysur agor y Senedd. Roeddem ni wedi cael ein casglu ar gyfer pryd o fwyd amser cinio draw yng nghanolfan y mileniwm, ac fe gafodd Aelodau'r Senedd eu tywys gyda'u gwesteion i mewn i ystafell i fyny'r grisiau ar y llawr cyntaf er mwyn cyfarfod â'i Mawrhydi. Roedd yna gryn dipyn o'r wasg yn yr ystafell arbennig honno, ac roeddwn i'n ei chael hi'n eithaf anodd, am fy mod i ychydig yn fyrrach nag eraill, i wthio fy ffordd drwy'r wasg er mwyn cyrraedd y fan lle'r oedd y Frenhines. Felly, fe wnes i beth mae pob un sy'n dangos gallu i ddal ymlaen yn ei wneud; fe ddaliais i ymlaen ac aros i bobl gael eu sgyrsiau nhw â'r Frenhines a symud ymlaen. Ac yn y pen draw, wrth gwrs, fe ddechreuodd y dorf leihau ac yn sydyn roedd Ei Mawrhydi y Frenhines yno. Wrth gwrs, chewch chi ddim mynd at y Frenhines i siarad, chewch chi? Mae'n rhaid i chi aros i'w Mawrhydi siarad â chi. Ac fe ddaeth hi ataf i a fy ngwraig, Rebecca, ac fe ddechreuodd hi siarad â ni. Ac roedd hi'n gallu cynnal sgwrs fach fel roedd y Frenhines mor aruthrol o fedrus yn ei wneud, ond roedd yna gyfle, pan ofynnodd hi am yr hyn yr oeddwn i'n ei wneud cyn i mi gael fy ethol i'r Senedd a'r holl bethau hynny, cafodd fy ngwraig gyfle i siarad â'r Frenhines, ac fe siaradodd fy ngwraig am ein plant ni ar y pryd, a oedd yn arfer dwlu ar wylio'r Tywysog William yn mynd i fyny yn yr hofrennydd chwilio ac achub, uwchben ein tŷ ni ar adegau, yn y gogledd, oherwydd, wrth gwrs, roedd wedi ei leoli yn RAF Fali am gyfnod, gan weithio fel peilot chwilio ac achub. Ac roedd llygaid y Frenhines yn pefrio, oherwydd roedd hi'n ymroddedig nid yn unig i'w chenedl, gwlad, pobl, y lluoedd arfog; roedd hi'n ymroddedig i'w theulu. Roedd hi'n caru ei theulu. Er eu holl ddiffygion, fel pob teulu yn yr ystafell hon, roedd hi'n caru ei theulu. A phan oedd hi'n siarad am ei hŵyr, y Tywysog William, roedd ei llygaid hi'n pefrio.

Ac wrth gwrs, nid dim ond ymroi i'w theulu a'i gwlad a'r holl bethau eraill hynny yr oedd; roedd hi'n ffyddlon i Dduw. Fe addawodd hynny ar ddechrau ei theyrnasiad. Fe addawodd yn y coroni, ac addo drwy gydol ei hoes, i wasanaethu Duw yn y ffordd orau y gallai hi, a bod y frenhines orau y gallai hi fod. Fe gyflawnodd hi'r swyddogaeth honno o fod yn amddiffynnwr y ffydd, a oedd yn un o'i theitlau swyddogol hi. Roedd hi'n hyrwyddo'r ffydd Gristnogol a oedd mor ganolog i'w bywyd. Roedd hi'n siarad am hynny'n aml, wrth gwrs, yn ystod y darllediadau Nadolig. Ond, hyd yn oed mor ddiweddar â'r mis diwethaf, fe soniodd hi am ei ffydd Gristnogol mewn llythyr at Gynhadledd Lambeth. Ac ynddo, dywedodd hyn:

'Gydol fy mywyd, neges a dysgeidiaeth Crist fu'n fy nhywys ac ynddyn nhw yr wyf i'n cael gobaith. Fy ngweddi o'r galon yw y byddwch chi'n parhau i gael eich cynnal gan eich ffydd mewn cyfnod o drallod a'ch annog gan obaith mewn cyfnodau o anobaith.'

Wel, rwy'n dymuno dweud hyn: diolch i chi, eich Mawrhydi, am fy ysbrydoli i a fy ffydd i dros y blynyddoedd, a miliynau o amgylch y byd. Rydym ni'n gwerthfawrogi eich gwasanaeth chi, ac rwy'n ddiolchgar fy mod i wedi eich cael chi'n rhan o fy nheulu dros flynyddoedd fy mebyd.

Ac rwy'n dweud hyn wrth y Brenin newydd, Charles III: diolch am eich gwasanaeth i ni, yn Dywysog Cymru, dros fwy na phum degawd. Rwyf i, am un, wedi gwerthfawrogi'r gwasanaeth hwnnw ac yn gwybod llysgennad mor ardderchog fu'r Brenin newydd i ni yn ystod ei gyfnod yn Dywysog. A dywedaf Duw gadwo'r Brenin, a bendithied Duw ein Tywysog William a'r Dywysoges Catherine wrth iddyn nhw ymgymryd â'u swyddi newydd.

15:55

Diolch am y cyfle i gyflwyno ychydig o eiriau yn ein Senedd genedlaethol ar gychwyn wythnos sy'n arwain at angladd y ddiweddar Frenhines Elizabeth II, ac dwi'n gwneud hynny fel trefnydd busnes a dirprwy arweinydd grŵp Plaid Cymru, a hefyd fel Aelod etholaeth Arfon. Mae fy etholaeth yn cynnwys yr hyn a elwir yn 'dref frenhinol Caernarfon'. Dyma i chi dref arbennig—tref lle mae’r Gymraeg yn fyw ac iach, tref llawn hanes, a thref sydd â chysylltiadau hir iawn gyda’r frenhiniaeth, mewn rhyw ffordd neu'i gilydd, a hynny ers dros 700 o flynyddoedd.

Dwi'n ymuno efo Aelodau yn y Siambr drwy estyn fy nghydymdeimlad innau â theulu'r ddiweddar Frenhines Elizabeth II yn eu galar. Mae sylw’r byd arnyn nhw ar hyn o bryd, wrth iddyn nhw ymdopi â'r tristwch mawr sy’n dod yn sgil colli un sydd yn annwyl i chi.

Mae llawer wedi newid yn ystod y 96 mlynedd diwethaf. Ond, ers 70 mlynedd, mae un peth wedi aros yr un fath, gydag ond un person yn cyflawni’r rôl o frenhines ar hyd yr holl amser yma. Mae gwneud un swydd yn ddigyfnewid am gyhyd yn gamp go fawr. Camp hefyd oedd ymuno â byd gwrywaidd iawn mewn oedran cynnar a llwyddo i ddal ei thir, y rhan fwyaf o’r amser, fe ymddengys. Roedd hi'n yn weladwy iawn yn ei rôl, ac, yn y cyfnod cynnar, roedd hi'n anarferol gweld menyw ar lwyfannau cyhoeddus mor gyson. Rhoddwyd hygrededd i rôl menywod mewn bywyd cyhoeddus. Mae bywydau merched wedi newid llawer dros y 96 mlynedd diwethaf, ond mae llawer o’r heriau yn parhau yn anffodus, a’r symud at gydraddoldeb rhywedd yn ystyfnig o araf o hyd.

Fe welodd Elizabeth newidiadau mawr yn ystod ei hoes hir, ac mae’n briodol ein bod ni'n adlewyrchu ar y newidiadau rheini gan ddefnyddio ei bywyd ac achlysur ei marwolaeth i edrych yn ôl dros gyfnod ei hoes. Mi fyddwn ni, yn y Siambr yma, yn dehongli’r saith degawd aeth heibio yn ôl ein gwahanol safbwyntiau, wrth gwrs, ac yn dod i wahanol gasgliadau yn dibynnu ar y persbectifs rheini. Ond mae hi'n briodol defnyddio’r cyfnod hwn i adlewyrchu. Mae hi hefyd yn bwysig defnyddio’r amser i edrych ymlaen, i edrych ymlaen gan ganolbwyntio ar flaenoriaethu’r hyn sydd yn bwysig mewn byd llawn helbulon. Roedd Elizabeth II yn gwybod beth oedd angen iddi ei wneud. Fe wnaeth hi wneud yr hyn ofynnwyd iddi hi am gyfnod hirfaith, a, bellach, daeth heddwch i’w rhan.

Thank you for the opportunity to say a few words in our national Senedd at the beginning of a week that will culminate in the funeral of the late Elizabeth II, and I do so as the Plaid group business manager and the deputy leader of the Plaid Cymru group, and also as the Member of the Arfon constituency. My constituency includes the town termed 'the royal town of Caernarfon'. And it's a very special town—a town where the Welsh language is alive and well, a town full of history, and a town which has very long and very old links with the monarchy, in a number of ways, stretching back over 700 years. 

I join with Members in the Chamber by extending my condolences too to the family of the late Queen Elizabeth II in their grief. The world's attention is focused upon them at the moment, as they cope with the deep sadness that comes with losing a loved one. 

Much has changed over the last 96 years. And yet, for the last 70 years, one constant has remained, with solely the one person undertaking the role of queen throughout that period. Doing one job constantly for such a long time is quite a feat. It's also a feat for her to join a very male world at an early age and to succeed in holding her own for the majority of the time, it would appear. She was extremely visible in her role, and, in the early days, it was unusual to see a female on a public stage so frequently. She lent credibility to the role of women in public life. Women's lives have changed dramatically over the past 96 years, but many challenges still remain unfortunately, and the shift towards gender equality remains stubbornly slow. 

Elizabeth saw enormous change during her long life, and it is appropriate that we reflect on those changes by using her life and the occasion of her passing to look back over her lifetime. We, in this Chamber, will interpret the last seven decades according to our varying points of view, of course, and come to different conclusions depending on those perspectives. But it is appropriate to use this period for reflection. It is also important to use the time to look forward, to look forward to focus on prioritising those things that are important for us in such a troubled world. Elizabeth II knew what she needed to do. She did what was asked of her for a very long time, and, now, she is at peace. 

Her Majesty Queen Elizabeth II was a permanent feature of our lives for so long, combining continuity with change, example with empathy, and dignity with dedication. She achieved so much, and I will miss her presence among us, personally, greatly. When my wife and I were introduced to the Queen at successive official openings of the Senedd, she always made an effort to make everyone feel special. I was waiting for the delivery of my original digital hearing aids when I was first introduced to Her Majesty. She asked me a question; I said 'Pardon?' She repeated the question; I said 'Pardon?' again. In desperation and in breach of protocol, I asked her a question about her visit to Mold the preceding day. She answered with dignity and understanding. After overhearing my wife championing her, she held onto my wife's hand when my wife was subsequently introduced to her. As you know, when you shake her hand, it's normally brief. My wife had to wait until she agreed to let go of my wife's hand. On another occasion, when everyone in a line-up except my wife was introduced to the Queen, Her Majesty made sure that my wife was included. 

Her Majesty was truly the Queen of Britons—y Cymry—and the British nations, descended from the Welsh princes, Rhys of Deheubarth and Llywelyn the Great, the first via her descent from William Carey and Mary Boleyn, and the second via her descent from Henry VII. Henry VII came from an old, established Anglesey family, which claimed descent from Cadwaladr, who was in legend the last ancient British king. Elizabeth II was a direct descendant of Henry VII via his daughter Margaret, the older sister of Henry VIII. In her Jubilee speech to the UK Parliament in 1977, the Queen stated:

'I number Kings and Queens of England and of Scotland, and Princes of Wales among my ancestors.... But I cannot forget that I was crowned Queen of the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland.'

As the UK's longest serving monarch, after reigning 70 years, the Queen's impact upon the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, and on realms and territories, is of huge significance. We must unite in our grief and take strength that both our country and the Commonwealth are better places today for her long reign and life of public service. Eight countries came together in 1949 to form the modern Commonwealth. Her Majesty became head of the Commonwealth after being chosen for this role by Commonwealth member countries when she became Queen three years later. Since then, the Commonwealth has grown to become a free association not of eight countries, but of 56 independent and equal member countries. I thank Her Majesty for her service.

I know what it's like to lose a parent. I know what it's like to lose a mother-in-law. My mother-in-law also passed on this year aged 96, and always felt an affinity, because of their year of birth, with Her Majesty. My condolences go to Her Majesty's family and loved ones. God bless Her Majesty. Long live the King.

Roedd Ei Mawrhydi y Frenhines Elizabeth II yn nodwedd barhaol o'n bywydau ni am gymaint o amser, gan gyfuno parhad gyda newid, esiampl gydag empathi, ac urddas gydag ymroddiad. Fe gyflawnodd hi gymaint, ac fe fyddaf innau'n gweld eisiau ei phresenoldeb hi yn ein plith ni, yn bersonol, yn arw iawn. Pan gyflwynwyd fy ngwraig a minnau i'r Frenhines yn seremonïau agoriadol swyddogol olynol y Senedd, roedd hi bob amser yn gwneud ymdrech i wneud i bawb deimlo yn arbennig. Roeddwn i'n aros am fy nghymhorthion clyw digidol cyntaf pan gefais fy nghyflwyno i'w Mawrhydi am y tro cyntaf. Fe ofynnodd hi gwestiwn i mi; ac fe ofynnais 'Pardwn?' Ailadroddwyd y cwestiwn; ac fe ddywedais innau 'Pardwn?' eto. Mewn anobaith a chan dorri protocol, fe ofynnais i gwestiwn iddi hi am ei hymweliad â'r Wyddgrug y diwrnod cynt. Fe atebodd hithau gydag urddas a dealltwriaeth. Ar ôl clywed fy ngwraig yn ei chanmol hi, fe afaelodd yn llaw fy ngwraig wrth gael ei chyflwyno iddi hi wedyn. Fel y gwyddoch chi, pan fyddech chi'n ysgwyd llaw â hi, am eiliad yr oedd hynny'n para fel arfer. Roedd yn rhaid i fy ngwraig aros nes iddi gytuno i ollwng llaw fy ngwraig. Dro arall, pan gafodd pawb a oedd mewn rhes eu cyflwyno i'r Frenhines oni bai am fy ngwraig, fe wnaeth Ei Mawrhydi yn siŵr fod fy ngwraig yn cael ei chynnwys hefyd.

Roedd Ei Mawrhydi yn wirioneddol yn Frenhines y Prydeinwyr—y Cymry—a chenhedloedd Prydain, ac yn ddisgynnydd i'r tywysogion Cymreig, Rhys o'r Deheubarth a Llywelyn Fawr, y cyntaf drwy ei disgyniad o William Carey a Mary Boleyn, a'r ail drwy ei disgyniad o Harri VII. Roedd Harri VII yn hannu o hen deulu o Fôn, a oedd yn honni disgyniad o Gadwaladr, sef brenin hynafol olaf Prydain, yn ôl y chwedl. Roedd Elizabeth II yn ddisgynnydd uniongyrchol i Harri VII drwy ei ferch Margaret, chwaer hŷn Harri VIII. Yn ei haraith Jiwbilî i Senedd y DU yn 1977, fe ddywedodd y Frenhines:

'Rwy'n cyfrif Brenhinoedd a Breninesau Lloegr a'r Alban, a Thywysogion Cymru ymhlith fy hynafiaid.... Ond ni allaf anghofio i mi gael fy nghoroni yn Frenhines ar Deyrnas Unedig Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon.'

Am mai ei theyrnasiad hi oedd yr hiraf yn hanes y DU, gan deyrnasu am 70 mlynedd, mae effaith y Frenhines ar Deyrnas Unedig Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon, ac ar deyrnasoedd a thiriogaethau, yn arwyddocaol iawn. Mae'n rhaid i ni uno yn ein galar a chymryd nerth oherwydd bod ein gwlad ni a'r Gymanwlad yn well lleoedd heddiw yn sgil ei theyrnasiad maith a'i bywyd o wasanaeth cyhoeddus. Daeth wyth gwlad at ei gilydd ym 1949 i ffurfio'r Gymanwlad fodern. Daeth Ei Mawrhydi yn bennaeth ar y Gymanwlad ar ôl cael ei dewis ar gyfer y swyddogaeth hon gan wledydd sy'n aelodau o'r Gymanwlad pan ddaeth hi'n Frenhines dair blynedd yn ddiweddarach. Ers hynny, mae'r Gymanwlad wedi tyfu i fod yn gymdeithas rydd nid o wyth gwlad, ond o 56 o wledydd sy'n aelodau annibynnol a chyfartal ohoni. Rwy'n diolch i'w Mawrhydi am ei gwasanaeth.

Rwy'n gwybod sut beth yw colli rhiant. Rwy'n gwybod sut beth yw colli mam yng nghyfraith. Bu farw fy mam yng nghyfraith eleni yn 96 oed hefyd, ac roedd hi'n teimlo cysylltiad bob amser, oherwydd blwyddyn eu genedigaeth, â'i Mawrhydi. Mae fy nghydymdeimlad yn mynd at deulu Ei Mawrhydi a'i hanwyliaid. Bendithied Duw Ei Mawrhydi. Hir oes i'r Brenin.

16:00

Jane Dodds and Siân Gwenllian have already mentioned the important role that the Queen had as a female leader. It is difficult for us to understand that, in 1952, public life was completely dominated by men. It wasn't until 1958 that women could be appointed to the House of Lords. And, when in 1966 Harold Wilson wanted to appoint Shirley Williams as a Minister in the Department of Labour, the Permanent Secretary lobbied against it. Even when Harold Wilson took absolutely no notice, this so-called servant of the Crown still refused to communicate with her directly. Incredible. So, when she took over, aged 25, in this male-dominated world, she obviously had to be really assertive to ensure that she wasn't just ignored as somebody who didn't need to be taken account of. Because she was intelligent and very hard-working—she read all her briefs, unlike some other people [Laughter.]—she quickly established herself as someone who knew what she was talking about and needed to be taken account of. 

We have titbits of information about what went on in those weekly meetings with the Prime Minister of the day, but there are no records of these conversations. But, clearly, 70 years dealing with Prime Ministers undoubtedly gave her a unique insight in how different political leaders dealt with the larger-than-life characters in their Cabinets. Whilst at home, she had to be inscrutable—that was the constitutional deal—about what she thought about the issues of the day, she did use her international role of representing Britain to give us an unparalleled insight into the workings of Government and to become a really accomplished diplomat.

Mae Jane Dodds a Siân Gwenllian wedi sôn yn barod am y swyddogaeth bwysig a oedd gan y Frenhines fel arweinydd benywaidd. Mae hi'n anodd i ni ddeall bod bywyd cyhoeddus, yn 1952, yn cael ei ddominyddu yn gyfan gwbl gan ddynion. Ni allai menywod gael eu penodi i Dŷ'r Arglwyddi tan 1958. Ac yn 1966 pan oedd Harold Wilson yn dymuno penodi Shirley Williams yn Weinidog yn yr Adran Lafur, bu'r Ysgrifennydd Parhaol yn lobïo yn erbyn hynny. Hyd yn oed pan wnaeth Harold Wilson anwybyddu'r peth yn llwyr, parhaodd y gwas honedig hwn i'r Goron i wrthod cyfathrebu â hi'n uniongyrchol. Anhygoel. Felly, pan gymerodd hi'r awenau, yn 25 oed, yn y byd hwn a oedd yn cael ei ddominyddu gan ddynion, roedd yn amlwg y byddai'n rhaid iddi hi fod yn wirioneddol benderfynol er mwyn gwneud yn siŵr na fyddai hi'n cael ei hanwybyddu fel un nad oedd angen ei hystyried. Oherwydd ei bod hi'n ddeallus ac yn gweithio yn galed iawn—roedd hi'n arfer darllen ei briffiau i gyd, yn wahanol i ambell un [Chwerthin.]—fe ymsefydlodd hi'n gyflym yn un a oedd yn gwybod beth yr oedd hi'n siarad amdano a bod angen rhoi ystyriaeth iddi hi. 

Mae rhyw dameidiau mân o wybodaeth ar gael ynglŷn â'r hyn a oedd yn digwydd yn y cyfarfodydd wythnosol hynny gyda Phrif Weinidog y dydd, ond does dim cofnodion o'r sgyrsiau hynny. Ond yn ddiamau, yn amlwg, wedi 70 mlynedd o fod yn ymdrin â Phrif Weinidogion, roedd hynny'n rhoi golwg unigryw iddi hi o ran dulliau'r gwahanol arweinwyr gwleidyddol o ymdrin â'r cymeriadau lliwgar yn eu Cabinetau nhw. Yn ei chartref, bu'n rhaid iddi fod yn anchwiliadwy—dyna oedd y fargen gyfansoddiadol—o ran ei barn hi am faterion y dydd, ond fe wnaeth hi ddefnyddio ei gwaith rhyngwladol o gynrychioli Prydain i roi cipolwg digyfaddawd i ni ar waith Llywodraethau a dod yn ddiplomydd medrus iawn.

As the French President reminded us last week, we talk about 'our Queen' or 'your Queen', as he was saying, but in France it's simply 'vive la reine', because she is the Queen of the whole world. She is the most recognised person in the world, despite social media. So, it was a little bit disconcerting for me when I visited a primary school in June to be asked by this child was I the Queen. But my office said, 'Of course, you won't have that problem any longer.'

Her passing, we have to remember, marks the final break with somebody who had direct experience of Government during the second world war, and the suffering and sacrifices that were made to overcome the Nazis. Indeed, she was extremely anxious about the first visit that she was asked to make to Germany in 1965, 20 years after the end of the war. She simply didn't know what the reaction either at home or in Germany was going to be. But she had the courage to go anyway and was rewarded with huge crowds who came out to greet her in Berlin and elsewhere.

One of the things that she did most successfully was to enable Britain to make that transition from being an empire into being a country amongst many European nations. She was largely responsible for smoothing the transition of these now independent countries into the Commonwealth of Nations that Mark Isherwood has already referred to. This Commonwealth gave her a platform for expressing ideas that constitutionally she couldn't have uttered in a domestic context. In her 1983 Christmas broadcast, she said:

'in spite of all the progress that has been made the greatest problem in the world today remains the gap between rich and poor countries and we shall not begin to close this gap until we hear less about nationalism and more about interdependence. One of the main aims of the Commonwealth is to make an effective contribution towards redressing the economic balance between nations.'

Well, the balloon went up. Enoch Powell objected hugely, and so did the right-wing press. But the press statement that followed said:

'The Christmas broadcast is a personal message to her Commonwealth. The Queen has all her people at heart, irrespective of race, creed or colour.'

These are really important statements. And behind the scenes, her role in the Commonwealth was to bridge the gap between the position of the UK Government and the rest of the Commonwealth countries, particularly over things like the unilateral declaration of independence by Rhodesia, where it was felt that the Wilson Government was prevaricating over opposing this breakaway when they thought that a black rebellion would have been dealt with by sending in the military. Equally, the Commonwealth was in the process of breaking up in 1986, when the Thatcher Government was refusing to impose sanctions on South Africa, which was demanded by all the other Commonwealth countries. The Queen managed to keep it together by engineering a compromise with the famous working dinner before the heads of state meeting, which enabled them to get involved in getting the apartheid regime to realise it had to release Mandela.

She had Empire Day renamed Commonwealth Day. That was one very important thing. But also, when talking about religion, in 2012, she had the Church of England bishops kicking off. The Queen initiated the multifaith Commonwealth Day observance, reflecting the fact that there were far more Muslims and Hindus than Christians in the Commonwealth. She made it clear that there was no conflict between her role as head of the Church of England and defender of religious freedom:

'The concept of our established Church is occasionally misunderstood and, I believe, commonly under-appreciated. Its role is not to defend Anglicanism to the exclusion of other religions. Instead, the Church has a duty to protect the free practice of all faiths in this country...the Church of England has created an environment for other faith communities and indeed people of no faith to live freely.'

She promised peace and reconciliation in Ireland, as Adam has already referred to, and, importantly, also made that symbolic handshake as a symbol of reconciliation with Martin McGuinness. A commonwealth of nations is so much more satisfying and relevant to delivering a just and peaceful transition out of our climate emergency than any military alliance, and we can but wish Charles III pob lwc in fulfilling the very big shoes that he must now put on.

Fel y cawsom ni ein hatgoffa gan Arlywydd Ffrainc wythnos diwethaf, rydym ni'n siarad am 'ein Brenhines ni' neu 'eich Brenhines chi', fel yr oedd ef yn ei ddweud, ond yn Ffrainc dim ond 'vive la reine' yw hi, oherwydd hi yw Brenhines yr holl fyd. Hi yw'r unigolyn mwyaf adnabyddus drwy'r byd, er gwaethaf y cyfryngau cymdeithasol. Felly, roedd hi braidd yn anghyfforddus i mi wrth ymweld ag ysgol gynradd ym mis Mehefin i gael plentyn yn fy holi ai fi oedd y Frenhines. Ond fe ddywedodd fy swyddfa wrthyf i, 'Wrth gwrs, ni fydd y broblem honno gennych chi mwyach.'

Mae ei hymadawiad hi, mae'n rhaid i ni gofio, yn nodi'r torri cysylltiad olaf â rhywun a oedd â phrofiad uniongyrchol o Lywodraeth yn ystod yr ail ryfel byd, a'r dioddefaint a'r aberth a fu er mwyn goresgyn y Natsïaid. Yn wir, roedd hi'n hynod bryderus ynglŷn â'r ymweliad cyntaf y gofynnwyd iddi hi ei wneud â'r Almaen yn 1965, 20 mlynedd wedi diwedd y rhyfel. Yn syml, nid oedd hi'n gwybod beth fyddai'r ymateb naill ai gartref neu yn yr Almaen i hynny. Ond roedd hi'n ddigon dewr i fynd beth bynnag ac fe gafodd hi ei gwobrwyo â thorfeydd enfawr a ddaeth allan i'w chyfarch hi yn Berlin ac mewn mannau eraill.

Un o'r pethau mwyaf llwyddiannus a wnaeth hi oedd galluogi Prydain i bontio o fod yn ymerodraeth i fod yn wlad ymysg llawer o wledydd yn Ewrop. Hi oedd yn bennaf gyfrifol am esmwytho'r broses o drosglwyddo'r gwledydd annibynnol erbyn hyn i'r Gymanwlad o Genhedloedd y mae Mark Isherwood wedi cyfeirio ati eisoes. Rhoddodd y Gymanwlad hon lwyfan i'r Frenhines ar gyfer mynegi syniadau na ellid bod wedi eu mynegi mewn cyd-destun domestig yn ôl y cyfansoddiad. Yn ei darllediad yn Nadolig 1983, fe ddywedodd hi:

'er gwaethaf yr holl gynnydd a wnaethpwyd y broblem fwyaf yn y byd heddiw yw'r bwlch rhwng y gwledydd cyfoethog a'r tlawd ac ni fyddwn ni'n dechrau cau'r bwlch hwn nes ein bod ni'n clywed llai am genedlaetholdeb a mwy am gyd-ddibyniaeth. Un o brif amcanion y Gymanwlad yw gwneud cyfraniad effeithiol tuag at unioni'r cydbwysedd economaidd rhwng cenhedloedd.'

Wel, fe aeth hi'n sgrech. Fe wrthwynebodd Enoch Powell hynny'n aruthrol, a'r wasg adain dde hefyd. Ond mynegodd y datganiad dilynol i'r wasg:

'Neges bersonol i'w Chymanwlad yw darllediad y Nadolig. Mae'r Frenhines yn ystyried ei holl bobl hi'n gwbl ganolog, heb ystyriaeth i hil, cred na lliw.'

Mae'r rhain yn ddatganiadau gwirioneddol bwysig. A thu ôl i'r llenni, ei swyddogaeth hi yn y Gymanwlad oedd pontio'r bwlch rhwng safbwynt Llywodraeth y DU a gweddill gwledydd y Gymanwlad, yn enwedig o ran pethau fel y datganiad annibyniaeth unochrog gan Rhodesia, pan deimlwyd bod Llywodraeth Wilson yn gyndyn o wrthwynebu'r ymraniad hwn pan oedden nhw'n credu y byddai'r lluoedd arfog yn cael eu hanfon i ymdrin â gwrthryfel gan bobl dduon. Yn yr un modd, roedd y Gymanwlad yn y broses o chwalu ym 1986, pan oedd Llywodraeth Thatcher yn gwrthod gosod sancsiynau ar Dde Affrica, yr oedd holl wledydd eraill y Gymanwlad yn mynnu hynny. Llwyddodd y Frenhines i'w chadw ynghyd drwy roi cyfaddawd ar waith yn ystod y cinio gwaith enwog cyn cyfarfod penaethiaid y gwladwriaethau, ac fe alluogodd hynny iddyn nhw fod â rhan o ran cael y gyfundrefn apartheid i sylweddoli bod yn rhaid rhyddhau Mandela.

Fe ail-enwodd Ddiwrnod yr Ymerodraeth yn Ddiwrnod y Gymanwlad. Roedd hynny'n un peth pwysig iawn. Ond hefyd, wrth sôn am grefydd, yn 2012, roedd esgobion Eglwys Loegr yn dechrau murmur yn ei herbyn. Y Frenhines a sefydlodd Ddiwrnod y Gymanwlad aml-ffydd i'w gadw, a oedd yn adlewyrchu'r ffaith bod llawer mwy o Fwslimiaid a Hindŵiaid na Christnogion yn y Gymanwlad. Roedd hi'n ei gwneud yn glir nad oedd gwrthdaro rhwng ei swyddogaeth fel pennaeth Eglwys Loegr a bod yn amddiffynnydd rhyddid crefyddol:

'Fe gaiff cysyniad ein Heglwys sefydledig ni ei gamddeall o bryd i'w gilydd ac yn gyffredin, rwy'n credu, nid yw'n cael ei werthfawrogi yn ddigonol. Nid ei swyddogaeth yw amddiffyn Anglicaniaeth gan eithrio crefyddau eraill. Yn hytrach, mae dyletswydd ar yr Eglwys i ddiogelu ymarfer pob ffydd yn rhydd yn y wlad hon...mae Eglwys Loegr wedi creu amgylchedd i gymunedau ffydd eraill ac yn wir ar gyfer pobl heb unrhyw ffydd i fyw â rhyddid.'

Fe addawodd hi heddwch a chymod yn Iwerddon, fel y cyfeiriodd Adam ato eisoes, ac, yn bwysig iawn, fy ysgwydodd hi law â Martin McGuinness yn arwyddocaol iawn fel arwydd o gymodi. Mae cymanwlad o genhedloedd yn rhoi llawer mwy o foddhad ac yn fwy perthnasol o ran cyflawni trosglwyddiad cyfiawn a heddychlon allan o'n hargyfwng hinsawdd nag unrhyw gynghrair filwrol, ac fe allwn ni ddim ond dymuno pob lwc i Charles III wrth lenwi'r esgidiau mawr iawn y mae'n rhaid iddo yn awr eu gwisgo.

16:10

On behalf of the people of Aberconwy and, indeed, my own family, we send our deepest condolences to His Majesty the King and all members of the royal family on their sad and sudden loss.

Throughout my life and those of many of my constituents, we've only known one monarch. She has been an incredible constant; the staff providing stability to people around the world. As Her Majesty stated during her Christmas broadcast in 1957,

'I cannot lead you into battle, I do not give you laws or administer justice, but I can do something else, I can give you my heart and my devotion to these old islands and to all the peoples of our brotherhood of nations.'

Her faith as a Christian was inspirational and true. Wales has also felt that same love and devotion. What greater sign of that than the heartache and sadness so many are now experiencing on our loss? It is emblematic of the love we show to her and the admiration she very much deserves. Our Queen was a shining light and a beacon of hope.

In Aberconwy, it is greatly appreciated that she supported Welsh agriculture and our farmers. What stronger evidence of her love of the Welsh countryside and farming than her service as honorary president of the Royal Welsh Agricultural Society? As fellow Members will be aware, it is a tradition of very long standing that the sovereign is intimately associated with the armed forces, and it is therefore a matter of pride for me that my constituency continues to play an important role in training for the army and cadets at Capel Curig and Llanrwst.

Aberconwy is also home to the queen of Welsh resorts, and I will certainly treasure forever my memories of Her Majesty our Queen visiting Llandudno and other parts of Aberconwy on several occasions. I recall the excitement when she graced us with her presence as part of the Silver Jubilee tour in 1977. There was cheering, children waving flags, and a sailing display in the bay, which fascinated her. Children sang in beautiful Welsh to entertain the royal couple. That admiration of our Queen has never diminished.

Whilst we may be at the end of the Elizabethan era, her example will continue to inspire my life and that of my constituents and citizens globally. I am wholeheartedly grateful that King Charles III has now devoted his life to continue with this his dear Mama's role of providing stability and love to people around the world. May God bless you and grant you eternal peace, Ma'am. We, as your true and loyal British subjects, will never forget you. We will support your heirs and successors in your good name. God save the King.

Ar ran pobl Aberconwy ac, yn wir, fy nheulu fy hun, rydym ni'n cyfleu ein cydymdeimlad dwysaf ag Ei Fawrhydi y Brenin a holl aelodau'r teulu brenhinol ar eu colled drist a sydyn.

Trwy gydol fy mywyd i a bywydau llawer o fy etholwyr, dim ond un frenhines yr ydym ni wedi ei hadnabod. Mae hi wedi bod yn gyson anhygoel; yr angor i roi sefydlogrwydd i bobl ledled y byd. Fel y dywedodd Ei Mawrhydi yn ystod ei darllediad Nadolig ym 1957,

'Ni allaf eich arwain chi mewn brwydr, nid wyf i'n deddfu nac yn gweinyddu cyfiawnder i chi, ond fe allaf i wneud rhywbeth arall, fe allaf roi fy nghalon i chi a fy nefosiwn i'r hen ynysoedd hyn a holl bobloedd ein brawdoliaeth ni o genhedloedd.'

Roedd ei ffydd fel Cristion yn ysbrydoledig a gwir. Mae Cymru hefyd wedi teimlo yr un cariad a defosiwn. Pa arwydd mwy o hynny na'r torcalon a'r tristwch y mae cymaint yn ei brofi yn ein colled ni nawr? Mae'n arwydd o'r cariad yr ydym ni'n ei ddangos iddi hi a'r edmygedd y mae hi'n ei haeddu yn fawr iawn. Roedd ein Brenhines ni'n oleuni disglair ac yn esiampl o obaith.

Yn Aberconwy, fe werthfawrogir yn fawr ei bod hi wedi cefnogi amaethyddiaeth Cymru a'n ffermwyr ni. Pa dystiolaeth fwy eglur a fu o'i chariad at gefn gwlad Cymru a ffermio na'i gwasanaeth fel llywydd anrhydeddus Cymdeithas Amaethyddol Frenhinol Cymru? Fel y bydd fy nghyd-Aelodau yn gwybod, mae'n draddodiad hir sefydlog iawn fod cysylltiad agos rhwng y brenin a'r lluoedd arfog, ac felly mae hi'n destun balchder i mi fod fy etholaeth i'n parhau i fod â rhan bwysig mewn hyfforddiant i'r fyddin a chadetiaid yng Nghapel Curig a Llanrwst.

Mae Aberconwy hefyd yn gartref i frenhines cyrchfannau Cymru, ac fe fyddaf i'n sicr yn trysori fy atgofion am Ei Mawrhydi ein Brenhines yn ymweld â Llandudno a rhannau eraill o Aberconwy ar sawl achlysur. Rwy'n cofio'r cyffro pan ymwelodd hi â ni yn rhan o daith y Jiwbilî Arian yn 1977. Roedd yna floeddio, plant yn chwifio baneri, ac arddangosfa hwylio yn y bae, a oedd yn destun rhyfeddod iddi hi. Canodd y plant mewn Cymraeg hyfryd i ddiddanu'r pâr brenhinol. Nid yw'r edmygedd hwnnw o'n Brenhines wedi pylu erioed.

Er efallai ein bod ar ddiwedd cyfnod oes Elizabeth, fe fydd ei hesiampl hi'n parhau i ysbrydoli fy mywyd i a bywydau fy etholwyr a dinasyddion yn fyd-eang. Rwy'n hynod ddiolchgar fod y Brenin Charles III bellach wedi ymroi ei fywyd i barhau â gwaith ei annwyl Fam yn darparu sefydlogrwydd a chariad i bobl ledled y byd. Bydded bendith Duw arnoch chi a rhodded ei hedd tragwyddol i chi, Ma'am. Ni fyddwn ni, eich deiliaid Prydeinig gwir a ffyddlon chi, fyth yn eich anghofio chi. Fe fyddwn ni'n cefnogi eich disgynyddion a'ch olynwyr yn eich enw da chi. Duw gadwo'r Brenin.

16:15

As we come today to what I know as the debating Chamber, it's really good that we're coming together today, putting aside politics for once, and I'd like to recall the words of the late Jo Cox, where she said that

'There's more that unites us than divides us.'

We're here as sons, daughters, some of us parents and grandparents, just as the Queen was a granny as well, and we talk about how we can connect with the Queen, and we see that we really do connect.

I'd like to pass on my condolences to her family, to the royal family, today. She has been a constant in our lives. I remember going to the Jubilee street parties as a child and then continuing to organise community events as well, and it's about that great spirit of community togetherness, I think, that's really, really important. I remember going to Mold high street, taking my youngest with me, and there was much laughter and excitement there as we were all trying to squeeze onto the pavement just to watch the Queen go by in a car and catch her wave. I remember going with other volunteers to Llandudno, and it was an event that the Queen was going to, and just thinking how lovely that all these volunteers were together, and the sense of community. It's that, really, that brings the warmth as well.

Last year, it was a great privilege to meet the Queen as a new MS in the Senedd. We were in a big group, weren't we, as she was coming along, and I was thinking, 'Oh my word, what will I do if she wants to talk with me or ask a question? What have I got in common with the Queen? What can I say?', not knowing the protocol, really, as a newbie. But, I remember her coming along with the Llywydd and talking about having meetings via Zoom and how she had learnt to manage them, and I was thinking, 'What have I got in common? I know, dogs.' And, as she came nearer, I said, 'When I have my Zoom meetings at home, I sit with a dog either side of me, and often they do try and join in with conversations on Zoom', as you have heard as well. And then I was just thinking, 'How many times has she had to do that over the years, in so many different predicaments, trying to think on the spot, 'What can I say to this person? What have we got in common?' There's the humour she's brought, especially in her later days, as Alun said earlier, with James Bond, and I was thinking, 'What else have I got in common with the Queen?' Well, I also carry sandwiches in my handbag, as she revealed to Paddington Bear, especially on my long train journeys up and down. So, I just think there's that great humour, connecting with people, that's so important as well that she had.

And also, I'd just like to say what a great example of leadership to women everywhere, and I look at that as well as inspiration. So, may she rest in peace. Condolences to her family. I look forward to welcoming King Charles here to the Senedd later on in the week and to north Wales.

Wrth i ni ddod heddiw i'r hyn rwy'n ei adnabod fel y Siambr drafod, mae'n dda iawn ein bod ni'n dod at ein gilydd heddiw, gan roi gwleidyddiaeth o'r neilltu am unwaith, a hoffwn gofio geiriau'r diweddar Jo Cox, pan ddywedodd hi

'Mae mwy sy'n ein huno nac sy'n ein gwahanu.'

Rydym ni yma yn feibion, merched, rhai ohonom ni'n rhieni a neiniau a theidiau, yn union fel yr oedd y Frenhines yn nain hefyd, ac rydym ni'n siarad am beth sydd gennym yn gyffredin â'r Frenhines, ac rydyn ni'n gweld bod gennym ni yn wir bethau yn gyffredin.

Hoffwn gydymdeimlo â'i theulu, â'r teulu brenhinol, heddiw. Mae hi wedi bod yn gyson yn ein bywydau. Rwy'n cofio mynd i bartïon stryd y Jiwbilî pan oeddwn yn blentyn ac yna'n parhau i drefnu digwyddiadau cymunedol hefyd, ac mae'n ymwneud â'r ysbryd mawr yna o agosatrwydd cymunedol, rwy'n credu, mae hynny'n bwysig iawn, iawn. Rwy'n cofio mynd i stryd fawr Yr Wyddgrug, mynd â fy mhlentyn ieuengaf efo fi, a bu llawer o chwerthin a chyffro yno gan ein bod ni i gyd yn ceisio gwasgu ar y palmant dim ond i wylio'r Frenhines yn mynd heibio mewn car a'i gweld yn chwifio. Rwy'n cofio mynd gyda gwirfoddolwyr eraill i Landudno, ac roedd yn ddigwyddiad yr oedd y Frenhines yn mynd iddo, a meddwl pa mor hyfryd oedd hi fod yr holl wirfoddolwyr yma efo'i gilydd, a'r ymdeimlad o gymuned. Dyna, mewn gwirionedd, sy'n dod â'r cynhesrwydd hefyd.

Y llynedd, braint fawr oedd cael cyfarfod y Frenhines gan fy mod yn Aelod newydd o'r Senedd. Roeddem ni mewn grŵp mawr, onid oeddem ni, fel yr oedd hi'n dod draw, ac roeddwn i'n meddwl, 'O bobl bach, beth wnaf i os yw hi am siarad â mi neu ofyn cwestiwn? Beth sydd gen i'n gyffredin â'r Frenhines? Beth allaf i ei ddweud?', heb wybod y protocol, mewn gwirionedd, â minnau'n newydd. Ond, rwy'n ei chofio hi'n dod gyda'r Llywydd ac yn sôn am gael cyfarfodydd dros Zoom a sut roedd hi wedi ymgyfarwyddo â hynny, ac roeddwn i'n meddwl, 'Beth sydd gen i'n gyffredin? Dwi'n gwybod, cŵn.' Ac, wrth iddi ddod yn nes, dywedais, 'Pan mae gen i fy nghyfarfodydd Zoom gartref, rwy'n eistedd gyda chi bob ochr i mi, ac yn aml maen nhw'n ceisio ymuno gyda sgyrsiau ar Zoom', fel rydych chi wedi clywed hefyd. Ac wedyn roeddwn i'n meddwl, 'Sawl gwaith mae hi wedi gorfod gwneud hynny dros y blynyddoedd, mewn cymaint o sefyllfaoedd gwahanol, yn ceisio meddwl yn y fan a'r lle, 'Beth fedraf i ei ddweud wrth y person yma? Beth sydd gennym ni'n gyffredin?' Mae'r hiwmor mae hi wedi ei ddangos, yn enwedig yn ei dyddiau diweddarach, fel y dywedodd Alun ynghynt, gyda James Bond, ac roeddwn i'n meddwl, 'Beth arall sydd gen i'n gyffredin â'r Frenhines?' Wel, rwyf hefyd yn cario brechdanau yn fy mag llaw, fel y gwnaeth hi ei ddatgelu i Paddington Bear, yn enwedig ar fy nheithiau trên hir i fyny ac i lawr. Felly, dim ond meddwl ydw i fod yna'r hiwmor mawr yna, cysylltu efo pobl, mae hynny yn elfen mor bwysig hefyd yr oedd ganddi.

A hefyd, hoffwn ddweud cymaint o esiampl wych oedd hi o arweinyddiaeth i fenywod ym mhob man, ac rwy'n edrych ar hynny yn ogystal fel ysbrydoliaeth. Felly, heddwch i'w llwch. Cydymdeimladau i'w theulu. Edrychaf ymlaen at groesawu'r Brenin Charles yma i'r Senedd yn ddiweddarach yn yr wythnos ac i ogledd Cymru.

I'd like to express my own gratitude and admiration for the late Queen. I suspect we'll all remember here the first time that we met or saw the Queen for the very first time. It was 11 July 1986, as a 12-year-old, when it was my first time to see the Queen in person, when she undertook a tour of Montgomeryshire, visiting Machynlleth, Llanidloes, Newtown, Montgomery, Berriew and Welshpool. My memory of that day is the smiles on people's faces, looking overjoyed as the Queen made her way up the street in Newtown. But my greatest memory was not of the smiling faces of people, it's the smiling face of the Queen. That's what stuck in my mind, and when the Queen came back to the Senedd last October, it reminded me of that day: the Queen with that big, beaming smile again—that infectious smile that she had.

And the Queen had a great way of just putting people at ease—often people feeling nervous about meeting the Queen for the first time, as Carolyn has just spoken to. The Queen had a great way of showing interest in people’s lives, asking the right questions to put people at ease, but, above all, I think it was her infectious smile that really put people at ease and created that warm atmosphere. And the Queen had a humour like no other, and, of course, over the last few days, and in the Chamber today, we've heard stories, haven’t we, of the Queen and her mischievous and fun nature, and that’s been a comfort, I think, to many who have such strong affiliation to the Queen. We've heard about the Queen working alongside James Bond, the Queen taking tea with Paddington Bear, and the sandwich in her handbag, like Carolyn has in her handbag as well. But we heard about these stories, and I think that's the true Queen. The Queen was somebody who was serious when she had to be, but was also somebody who was fun as well when it was appropriate.

So, on behalf of the people of Montgomeryshire, I send my deepest sympathy to His Majesty the King and members of the royal family. Her Majesty gave her life to duty and to service. Throughout difficult times and crisis, the Queen remained constant, so, thank you, Your Majesty, and God save the King.

Hoffwn fynegi fy niolchgarwch a fy edmygedd fy hun o'r ddiweddar Frenhines. Rwy'n tybio y byddwn ni i gyd yn cofio yma y tro cyntaf i ni gyfarfod neu weld y Frenhines am y tro cyntaf erioed. Yr unfed ar ddeg o Orffennaf 1986 oedd hi, a minnau'n 12 oed, pan welais i'r Frenhines yn bersonol, pan aeth ar daith o gwmpas Sir Drefaldwyn, gan ymweld â Machynlleth, Llanidloes, Y Drenewydd, Trefaldwyn, Aberriw a'r Trallwng. Fy nghof o'r diwrnod hwnnw yw'r wên ar wynebau pobl, gan edrych yn llawen wrth i'r Frenhines wneud ei ffordd i fyny'r stryd yn Y Drenewydd. Ond fy atgof pennaf oedd nid o'r wên ar wynebau pobl, ond o'r wên ar wyneb y Frenhines. Dyna sydd wedi ei serio ar fy nghof i, a phan ddaeth y Frenhines yn ôl i'r Senedd fis Hydref diwethaf, fe'm hatgoffwyd o'r diwrnod hwnnw: y Frenhines gyda'r wên fawr, radlon honno eto—y wên heintus honno oedd ganddi.

Ac roedd gan y Frenhines ffordd wych o wneud i bobl deimlo'n gartrefol—yn aml mae pobl yn teimlo'n nerfus wrth gwrdd â'r Frenhines am y tro cyntaf, fel y mae Carolyn newydd sôn amdano. Roedd gan y Frenhines ffordd wych o ddangos diddordeb ym mywydau pobl, gan ofyn y cwestiynau cywir i wneud pobl yn gartrefol, ond, yn anad dim, rwy'n credu mai ei gwên heintus hi oedd wir yn gwneud pobl yn gartrefol ac yn creu'r awyrgylch cynnes hwnnw. Ac roedd gan y Frenhines hiwmor digymar, ac, wrth gwrs, dros y dyddiau diwethaf, ac yn y Siambr heddiw, rydym ni wedi clywed straeon, onid ydym ni, am y Frenhines a'i natur ddrygionus a hwyliog, ac mae hynny wedi bod yn gysur, rwy'n credu, i lawer sydd â chysylltiad mor gryf â'r Frenhines. Rydym ni wedi clywed am y Frenhines yn gweithio ochr yn ochr â James Bond, y Frenhines yn yfed te gyda Paddington Bear, a'r frechdan yn ei bag llaw, fel sydd gan Carolyn yn ei bag llaw hefyd. Ond fe glywson ni am y straeon yma, ac rwy'n credu mai dyna oedd y wir Frenhines. Roedd y Frenhines yn rhywun oedd o ddifri pan oedd rhaid iddi fod, ond hefyd yn rhywun oedd yn hwyl hefyd pan oedd yn briodol.

Felly, ar ran pobl sir Drefaldwyn, anfonaf fy nghydymdeimlad dwysaf at Ei Fawrhydi y Brenin ac aelodau o'r teulu brenhinol. Rhoddodd Ei Mawrhydi ei bywyd i ddyletswydd ac i wasanaethu. Mewn cyfnodau anodd a dyddiau duon, arhosodd y Frenhines yn gyson, felly, diolch i chi, Eich Mawrhydi, a Duw gadwo'r Brenin.

16:20

It is an honour to be able to stand here and speak on behalf of the people of my region. Our thoughts and prayers are very much with His Majesty the King and the royal family as we mourn the passing of the greatest and longest serving monarch the world has seen, Queen Elizabeth II.

For most of us, Queen Elizabeth II is the only monarch that any of us have known. She has always been there, a constant and consistent guiding light through bad times and good. Many people have been confused over the past few days about how strong their grief has been and are only now realising the impact and huge role that our Queen has had in all of our lives. It’s only when we face the reality of loss that we truly understand what has gone.

Queen Elizabeth II was a truly remarkable individual who completely dedicated her life to serving us, the British people, those of the Commonwealth and overseas territories. Her devotion was epitomised in the famous speech in Cape Town in South Africa, where she said,

'I declare before you that my whole life, whether it be long or short, shall be devoted to your service, and the service of our great imperial family, to which we all belong.'

And she achieved that, and I, for one—and, I know, everyone here—am enormously proud that Elizabeth II was our Queen. Even this Tuesday, of this week, we saw the Queen do as she's always done, at 96 years of age, and fulfil her duties with the strength, the grace and honour that she'd become world renowned for, by having an audience in person with her new Prime Minister, Liz Truss, illustrating the depth of her devotion to duty. Elizabeth II's devotion to duty was always palpably obvious throughout her reign. At the age of 19, she enlisted during world war two to serve in the women’s Auxiliary Territorial Service, and this was just the beginning of a life of commitment to our country and our people. Her biggest duty, of course, then started at the mere tender age of just 25. At 23, when I was elected here, I felt the weight of responsibility of office, but the enormity and magnitude of responsibility on her young shoulders is hard to fathom. She not only handled it, she stood strong and steadfast, upholding and promoting all that is great about our country for 70 years.

I and, I'm sure, so many are glad that the Queen saw in her Platinum Jubilee this year, with celebrations in my region and beyond fit for a Queen who's done such an incredible amount for our country over these years. I was delighted to share those celebrations with my own children and be able to explain to them the depth of gratitude that we owed the Queen and why. As the longest serving monarch in British history, the Queen invited 15 Prime Ministers to form a Government. At her coronation, the Commonwealth had eight member states; today, there are now 56. It’s incredible. During her reign, Queen Elizabeth II modernised the monarchy, adapting to the times and turning it into the much-loved institution that it is today, with enormous global reach. We have all seen this from the speeches and the actions of the countries around the world since her death, and it has been befitting of Elizabeth the great.

It wasn't just her sense of duty, stabilising influence and wise counsel that defined her; her wit, humour and caring nature also came to personify her reign. And the Queen constantly surprised, as we all saw with that tea with Paddington and the James Bond escapades, bringing a warmth to the role that only served to further strengthen the monarchy and its place in our modern world.

And what an exceptional role model she was to women and girls—to me and to girls all over the world—and a strong role model for all of us. It has been an honour to have met the Queen on multiple occasions. I feel tremendously lucky and I will cherish it forever, remembering her wise words to me and that twinkle in her eye. God bless the Queen. May she now join her husband, rest in peace and rise in glory. My thoughts and the thoughts of the residents of south-east Wales and of our nation are now with His Majesty the King and the royal family as they mourn the loss of their dear mother and grandmother. God save the King. 

Mae'n anrhydedd gallu sefyll yma a siarad ar ran pobl fy rhanbarth. Mae ein meddyliau a'n gweddïau yn fawr iawn gyda'i Fawrhydi y Brenin a'r teulu brenhinol wrth i ni alaru huno'r frenhines orau a hiraf ei gwasanaeth a welodd y byd, y Frenhines Elizabeth II.

I'r rhan fwyaf ohonom, y Frenhines Elizabeth II yw'r unig frenhines y mae unrhyw un ohonom wedi ei hadnabod. Mae hi wedi bod yno erioed, yn oleuni ac yn ganllaw cyson a diwyro drwy amseroedd drwg a da. Mae llawer o bobl wedi drysu dros y dyddiau diwethaf ynglŷn â pha mor gryf mae eu galar wedi bod a dim ond nawr yn sylweddoli'r effaith a'r rhan enfawr y mae ein Brenhines wedi'i chael yn ein bywydau ni i gyd. Dim ond pan fyddwn ni'n wynebu realiti colled rydym ni wir yn deall beth sydd wedi mynd.

Roedd y Frenhines Elizabeth II yn unigolyn gwirioneddol ryfeddol a gysegrodd ei bywyd yn llwyr i'n gwasanaethu ni, pobl Prydain, rhai'r Gymanwlad a'r tiriogaethau tramor. Crisialwyd ei defosiwn yn yr araith enwog yn Cape Town yn Ne Affrica, lle dywedodd,

'Rwy'n datgan ger eich bron y caiff fy holl fywyd, boed yn hir neu'n fyr, ei neilltuo i'ch gwasanaeth, a gwasanaeth ein teulu imperialaidd mawr, yr ydym i gyd yn perthyn iddo.'

Ac fe gyflawnodd hynny, ac rydw i, yn hynny o beth—ac, rwy'n gwybod, pawb yma—yn hynod falch mai Elizabeth II oedd ein Brenhines. Hyd yn oed y dydd Mawrth hwn, o'r wythnos hon, gwelsom y Frenhines yn gwneud fel y mae hi bob amser wedi'i wneud, yn 96 mlwydd oed, ac yn cyflawni ei dyletswyddau gyda'r cryfder, y gras a'r anrhydedd yr oedd hi wedi dod yn fyd-enwog amdanynt, drwy gyfarfod yn bersonol â'i Phrif Weinidog newydd, Liz Truss, gan ddarlunio dyfnder ei hymroddiad i ddyletswydd. Roedd ymroddiad Elizabeth II i ddyletswydd bob amser yn amlwg trwy gydol ei theyrnasiad. Pan oedd yn 19 oed, ymrestrodd yn ystod yr ail ryfel byd i wasanaethu yng Ngwasanaeth Tiriogaethol Ategol y menywod, a dim ond dechrau bywyd o ymrwymiad i'n gwlad a'n pobl oedd hyn. Yna dechreuodd ei dyletswydd fwyaf, wrth gwrs, pan oedd yn ddim ond 25 oed. Yn 23 oed, pan ges i fy ethol yma, roeddwn i'n teimlo pwysau cyfrifoldeb y swydd, ond mae'r anferthedd a maint y cyfrifoldeb ar ei hysgwyddau ifanc hi yn anodd ei ddychmygu. Nid yn unig y gwnaeth hi ymdopi â hynny, safodd yn gryf a chadarn, gan gynnal a hyrwyddo popeth sy'n wych am ein gwlad am 70 mlynedd.

Rydw i ac, mae'n siŵr, cymaint o bobl eraill, yn falch i'r Frenhines weld ei Jiwbilî Platinwm eleni, ac roedd y dathliadau yn fy rhanbarth a thu hwnt yn deilwng i Frenhines sydd wedi gwneud cyfraniad anhygoel i'n gwlad dros y blynyddoedd hyn. Roeddwn i wrth fy modd yn rhannu'r dathliadau hynny gyda fy mhlant fy hun a gallu egluro iddyn nhw ddyfnder y diolchgarwch sy'n ddyledus gennym ni i'r Frenhines a pham. Fel y frenhines sydd wedi gwasanaethu hiraf yn hanes Prydain, gwahoddodd y Frenhines 15 o Brif Weinidogion i ffurfio Llywodraeth. Adeg ei choroni, roedd gan y Gymanwlad wyth aelod-wladwriaeth; heddiw, mae 56 bellach. Mae'n anghredadwy. Yn ystod ei theyrnasiad, moderneiddiodd y Frenhines Elizabeth II y frenhiniaeth, gan addasu i'r oes a'i throi i fod y sefydliad hynod boblogaidd y mae hi heddiw, gyda chyrhaeddiad enfawr byd-eang. Rydym ni i gyd wedi gweld hyn o'r areithiau ac o ymateb y gwledydd ledled y byd ers ei marwolaeth, a bu hynny yn haeddiannol o Elizabeth fawr.

Nid dim ond ei synnwyr o ddyletswydd, ei dylanwad sefydlog a'i chyngor doeth a'i diffiniodd; daeth ei ffraethineb, ei hiwmor a'i natur ofalgar hefyd i bersonoli ei theyrnasiad. Ac roedd y Frenhines yn synnu'n gyson, fel y gwelsom ni i gyd gyda'r te hwnnw gyda Paddington ac anturiaethau James Bond, gan ddod â chynhesrwydd i'r swyddogaeth a fu'n fodd i gryfhau'r frenhiniaeth a'i lle yn ein byd modern ymhellach.

Ac am enghraifft eithriadol oedd hi i fenywod a merched—i mi ac i ferched ledled y byd—ac esiampl gref i bob un ohonom ni. Mae wedi bod yn anrhydedd cael cwrdd â'r Frenhines ar sawl achlysur. Rwy'n teimlo'n aruthrol o ffodus ac mi fyddaf yn trysori yr adegau hynny am byth, gan gofio ei geiriau doeth i mi a'r disgleirdeb hwnnw yn ei llygad. Boed i Dduw fendithio'r Frenhines. Boed iddi bellach ymuno â'i gŵr, gorffwys mewn hedd a chodi mewn gogoniant. Mae fy meddyliau a meddyliau trigolion de-ddwyrain Cymru a'n cenedl bellach gyda'i Fawrhydi y Brenin a'r teulu brenhinol wrth iddynt alaru am golli eu mam a'u nain annwyl. Duw gadwo'r Brenin. 

16:25

On behalf of the people of Islwyn and the many Gwent valleys, towns and communities that I represent, I also want to say 'thank you' to our faithful servant, Queen Elizabeth II for her long, dignified reign over all her peoples. I've been struck by many tributes, but, as Jenny Rathbone has said, it was the French President, Emmanuel Macron, who stated, 

'To you, she was your Queen. To us, she was The Queen.'

A symbol of unity, and therein a symbol—a blessed symbol—of hope. 

Today as a representative of this place at the Commonwealth Parliamentary Association, I have witnessed first hand on many occasions the very real appreciation and the deepest respect in which she is held. The Commonwealth nations and territories spanning the globe have been vocal—[Inaudible.] The outpouring of that grief has been global. Today, we live in a dangerous world and an ever-volatile world, which at this moment has lost a guiding, ever-constant star. For over 70 years, Queen Elizabeth II has led by example. She has demonstrated by her actions a public service of the very highest devotion. Our late Queen's passing has produced a deep and profound sense of loss, a collective sadness and a stillness rooted in her constancy to us all. She held her Christian faith with deep devotion and carried out the highest public duties in this land until the very, very final hours. And we feel such sadness because, quite simply, she was collectively loved. 

Llywydd, in this political arena, in this Chamber, there is often much fire and disagreement. That is the natural order of political debate and it cannot change, and nor should it. Queen Elizabeth II, however, delivered a stillness and calm that many have spoken of, a pure public service of a different scale, tone, timbre and, behind the smile and that twinkle that many have referenced, a deep wisdom. Our Queen was driven by a fierce sense of dedication, as many have referenced, to her vows to serve her subjects dutifully. She did so decade after decade until her passing. A woman—a strong woman—often in her younger years, as others have talked of, surrounded by men who felt they knew better. She was a woman in a man's world, setting an example to all. And from this man's world, in 1952, this woman, and then mother, grandmother, great-grandmother, walked with world leaders and spoke to and influenced world leaders for over seven decades. 

The Queen, as one of the world's greatest leaders, remains with us all. But yet, throughout the nations, she was often felt to be the very fabric of Britain, of itself Christmas, of the living room, and, for so many families up and down our United Kingdom, she touched the hearts and minds of all she interacted with. She did lead by example and we must all seek to follow that example. She was resilient and so we must be resilient, and cry—I feel the emotion in the room today. On occasion, many here have cried, even those who felt that they would or could not. But as sadness washes over, we see smooth succession of the Crown that she guided, and we go forward together as the United Kingdom, and we move forward now with pride. Queen Elizabeth, we have and will sing our gratitude to you. Diolch yn fawr, and we will reward your loyal service with the words you want to echo around this land, 'God save the King'. 

Ar ran pobl Islwyn a chymoedd, trefi a chymunedau niferus Gwent yr wyf yn eu cynrychioli, hoffwn hefyd ddweud 'diolch' i'n llawforwyn ffyddlon, y Frenhines Elizabeth II am ei theyrnasiad hir, urddasol dros ei holl bobloedd. Mae sawl teyrnged wedi gwneud argraff arnaf, ond, fel y dywedodd Jenny Rathbone, Arlywydd Ffrainc, Emmanuel Macron, a ddywedodd, 

'I chi, hi oedd eich Brenhines. I ni, hi oedd Y Frenhines.'

Symbol o undod, ac yn hynny o beth, symbol—symbol bendigaid—o obaith.

Heddiw fel cynrychiolydd y lle hwn yng Nghymdeithas Seneddol y Gymanwlad, rwyf wedi bod yn dyst uniongyrchol ar sawl achlysur i'r gwerthfawrogiad gwirioneddol a'r parch dyfnaf sydd iddi. Mae cenhedloedd a thiriogaethau'r Gymanwlad sy'n rhychwantu'r byd wedi bod yn llafar—[Anghlywadwy.] Mae mynegiant y galar hwnnw wedi bod yn fyd-eang. Heddiw, rydym ni'n byw mewn byd peryglus a byd anwadal, sydd ar hyn o bryd wedi colli seren arweiniol, fythol gyson. Ers dros 70 mlynedd, mae'r Frenhines Elizabeth II wedi arwain trwy esiampl. Mae hi wedi dangos drwy ei gweithredoedd wasanaeth cyhoeddus o'r defosiwn uchaf un. Mae ymadawiad ein diweddar Frenhines wedi esgor ar ymdeimlad dwfn a dwys o golled, tristwch torfol a llonyddwch wedi'i wreiddio yn ei chysondeb i ni i gyd. Arddelai ei ffydd Gristnogol gyda defosiwn dwfn a chyflawni'r dyletswyddau cyhoeddus uchaf yn y tir hwn tan yr oriau olaf. Ac rydym ni'n teimlo'r fath dristwch oherwydd, yn syml iawn, roedd pobl yn ei charu.

Llywydd, yn y lle gwleidyddol yma, yn y Siambr hon, yn aml mae llawer o dân ac anghytuno. Dyna drefn naturiol dadl wleidyddol ac ni all newid, ac ni ddylai chwaith. Fodd bynnag, roedd y Frenhines Elizabeth II yn dod â llonyddwch a thangnefedd y mae llawer wedi siarad amdanynt, gwasanaeth cyhoeddus pur o raddfa, natur a math gwahanol ac, y tu ôl i'r wên a'r disgleirdeb hwnnw y mae llawer wedi cyfeirio atynt, doethineb dwfn. Sbardunwyd ein Brenhines gan ymdeimlad ffyrnig o ymroddiad, fel y mae llawer wedi crybwyll, at ei haddunedau i wasanaethu ei deiliaid gyda dyletswydd. Fe wnaeth hynny ddegawd ar ôl degawd nes ei hymadawiad. Menyw—menyw gref—yn aml yn ei blynyddoedd iau, fel y mae eraill wedi sôn amdano, wedi'i hamgylchynu gan ddynion oedd yn teimlo eu bod yn gwybod yn well. Roedd hi'n ddynes mewn byd gwrywaidd, yn gosod esiampl i bawb. Ac o'r byd gwrywaidd hwn, ym 1952, cerddodd y fenyw hon, ac yna mam, mam-gu, hen fam-gu, gydag arweinwyr byd a siarad ag arweinwyr byd a dylanwadu arnynt am dros saith degawd.

Mae'r Frenhines, fel un o arweinwyr mwyaf y byd, yn aros gyda ni i gyd. Ond eto, drwy'r cenhedloedd, roedd hi'n aml i'w theimlo'n rhan o wead Prydain, fel rhan o'r Nadolig, o'r ystafell fyw, ac, i gymaint o deuluoedd ar hyd a lled ein Teyrnas Unedig, cyffyrddodd â chalonnau a meddyliau pawb yr oedd hi'n rhyngweithio â nhw. Fe wnaeth hi arwain trwy esiampl ac mae'n rhaid i ni i gyd geisio dilyn yr esiampl honno. Roedd hi'n gryf ac felly mae'n rhaid inni fod yn gryf, a chrio—rwy'n teimlo'r emosiwn yn yr ystafell heddiw. Ar brydiau, mae llawer yma wedi crio, hyd yn oed y rhai oedd yn teimlo na fydden nhw neu na allen nhw. Ond wrth i dristwch ein goddiweddyd, gwelwn olyniaeth esmwyth o'r Goron a arweiniodd, ac awn ymlaen gyda'n gilydd fel y Deyrnas Unedig, ac rydym yn symud ymlaen nawr gyda balchder. Y Frenhines Elizabeth, rydym ni wedi a byddwn ni yn seinio ein diolchgarwch i chi. Diolch yn fawr, a byddwn yn gwobrwyo eich gwasanaeth ffyddlon gyda'r geiriau yr hoffech chi eu clywed yn atseinio drwy'r tir hwn, sef 'Duw gadwo'r Brenin'. 

16:30

I would also like to offer my sincerest condolences to His Majesty the King and the entire royal family on the passing of the much-loved Queen Elizabeth. I was outside the country when I heard the tragic news. We were visiting family in Kashmir when we heard late on Thursday evening that our monarch had passed away. It was a moment of deep sadness and terrible sorrow, not just for me and my immediate family, but throughout Srinagar, Kashmir and all across the Indian sub-continent, for she was not just our Queen but also the head of the Commonwealth. The grief we feel at her passing is felt just as keenly across the globe, from the West Indies to the East Indies and beyond; nations that have foresaken British rule still regard the head of our great nation with affection, respect and love, for Her Majesty was the greatest of public servants, dedicating her life and entire being to the service of our nation and our family of nations. 

For over seven decades, she had guided us, led us and nurtured us. She had been both a trailblazer and a steadying hand for times of joy and sorrow. When she took the throne over 70 years ago, the Commonwealth, as everybody has said, represented just a handful of nations, and the UK was still suffering the after-effects of the world war. But, her steadfastness, dedication and selflessness have helped to transform our nation and our Commonwealth, which now represents around a quarter of the world's population. And even though she was the head of the Church of England, people of all faiths and none mourn the passing of Her Majesty Queen Elizabeth II, defender of faith. God bless you, Your Majesty. May you rest in everlasting peace. Amen. 

Hoffwn hefyd gydymdeimlo'n ddiffuant â'i Fawrhydi y Brenin a'r holl deulu brenhinol ar farwolaeth y Frenhines Elizabeth annwyl. Roeddwn y tu allan i'r wlad pan glywais y newyddion trasig. Roeddem ni'n ymweld â theulu yn Kashmir pan glywsom ni'n hwyr nos Iau fod ein brenhines wedi marw. Roedd yn adeg o dristwch dwfn ac alaeth ofnadwy, nid yn unig i mi a fy nheulu agos, ond trwy Srinagar, Kashmir ac ar draws holl is-gyfandir India, am nad ein Brenhines ni yn unig oedd hi ond pennaeth y Gymanwlad hefyd. Mae'r galar yr ydym ni'n ei deimlo o'i hymadawiad i'w theimlo i'r un graddau ar draws y byd, o India'r Gorllewin i India'r Dwyrain a thu hwnt; mae cenhedloedd sydd wedi ymryddhau o reolaeth Brydeinig yn dal i ystyried pennaeth ein cenedl fawr gydag anwyldeb, parch a chariad, oherwydd Ei Mawrhydi oedd y mwyaf o weision cyhoeddus, gan gysegru ei bywyd a'i holl fod at wasanaeth ein cenedl a'n teulu o genhedloedd. 

Am dros saith degawd, roedd hi wedi ein tywys, ein harwain a'n meithrin. Roedd hi wedi bod yn arloeswraig ac yn llaw gadarn ar adegau o lawenydd a thristwch. Pan esgynnodd i'r orsedd dros 70 mlynedd yn ôl, roedd y Gymanwlad, fel mae pawb wedi dweud, yn cynrychioli llond llaw yn unig o genhedloedd, ac roedd y Deyrnas Unedig yn dal i ddioddef ôl-effeithiau'r rhyfel byd. Ond, mae ei dycnwch, ei hymroddiad a'i anhunanoldeb wedi helpu i drawsnewid ein cenedl a'n Cymanwlad, sydd bellach yn cynrychioli tua chwarter poblogaeth y byd. Ac er mai hi oedd pennaeth Eglwys Loegr, mae pobl o bob ffydd a dim ffydd yn galaru ymadawiad Ei Mawrhydi y Frenhines Elizabeth II, amddiffynnydd ffydd. Duw a'ch bendithio chi, Eich Mawrhydi. Boed i chi orffwys mewn heddwch tragwyddol. Amen. 

The heartbreaking news that our beloved Queen, Her Majesty Queen Elizabeth II had passed away shook the people of our nation to the core, as it did across the Commonwealth and, indeed, the world. On behalf of thousands of people across the Monmouth constituency, I offer also sincerest condolences to the King and the royal family at this saddest of times. We all feared that this sad time would come at some point, but we hoped it would never arrive. Now it's here, a huge emptiness pervades our lives as it is so difficult to comprehend life without our Queen, such was the immense love we had for this remarkable lady, and that love won't leave us. 

For over 70 years, Her Majesty was a constant—a word we've used a lot today, but there's no better word to describe it—in our lives, a steadfast influence, a pillar of unwavering strength transcending multiple generations and inspiring people across the globe. During her reign, the longest ever for a British monarch, the United Kingdom, and indeed the world, has changed beyond imagination. Queen Elizabeth II ascended the throne, as we know, following the end of the second world war, a period in which the world was realigning itself following that devastating, horrific period. And despite numerous events of historical significance occurring during her reign, Queen Elizabeth provided the country and the world with stability, leadership and empathy. 

During the good times and the bad, Her Majesty was a symbol of the spirit of the country, providing inspiration and hope for millions of people. Despite the enormous weight of pressure and expectation that many of us could not begin to imagine bearing down on her, Her Majesty never lost sight of what was important: the people and communities across our United Kingdom and the wider world.

Alongside her beloved husband, the Duke of Edinburgh, the Queen met thousands of people across every corner of the globe. She was adored and respected like no other, and was a worldwide unifying force of good and love. Her Majesty oversaw the development of the Commonwealth—that hugely important family of nations—in an ever-changing world, and she was the figurehead of many organisations and charities, and her loss will be felt by so many. Her sense of duty, humility, selflessness and devotion to the United Kingdom and all of the Commonwealth will remain an example to us all forever. Her death is a colossal loss to the nation and, indeed, to the whole world. Thank you, Your Majesty, for your boundless commitment and love; may you rest in peace. God save the King. 

Bu i'r newyddion torcalonnus bod ein Brenhines annwyl, Ei Mawrhydi y Frenhines Elizabeth II wedi marw ysgwyd pobl ein cenedl i'r byw, fel y gwnaeth ar draws y Gymanwlad ac, yn wir, y byd. Ar ran miloedd o bobl ar draws etholaeth Mynwy, rwy'n estyn hefyd gydymdeimlad diffuant i'r Brenin a'r teulu brenhinol ar yr adeg dristaf hon. Roeddem i gyd yn ofni y byddai'r amser trist hwn yn dod rhywbryd, ond roeddem ni'n gobeithio na fyddai byth yn cyrraedd. Nawr mae yma, mae gwacter enfawr yn treiddio i'n bywydau ni gan ei bod mor anodd amgyffred bywyd heb ein Brenhines, cymaint oedd y cariad enfawr a oedd gennym ni am y ddynes ryfeddol hon, ac ni fydd y cariad yna yn ein gadael.

Am dros 70 mlynedd, roedd Ei Mawrhydi'n gysondeb—gair yr ydym ni wedi'i ddefnyddio llawer heddiw, ond does dim gair gwell i'w ddisgrifio—yn ein bywydau, yn ddylanwad cadarn, yn golofn o gryfder diwyro yn pontio sawl cenhedlaeth ac yn ysbrydoli pobl ar draws y byd. Yn ystod ei theyrnasiad, yr hiraf erioed ar orsedd Prydain, mae'r Deyrnas Unedig, ac yn wir y byd, wedi newid y tu hwnt i ddychymyg. Esgynnodd y Frenhines Elizabeth II i'r orsedd, fel y gwyddom ni, yn dilyn diwedd yr ail ryfel byd, cyfnod lle'r oedd y byd yn aildrefnu yn dilyn y cyfnod dinistriol, erchyll hwnnw. Ac er gwaethaf nifer o ddigwyddiadau o arwyddocâd hanesyddol yn ystod ei theyrnasiad, rhoddodd y Frenhines Elizabeth sefydlogrwydd, arweinyddiaeth ac empathi i'r wlad a'r byd.

Yn ystod yr amseroedd da a'r drwg, roedd Ei Mawrhydi yn symbol o ysbryd y wlad, gan roi ysbrydoliaeth a gobaith i filiynau o bobl. Er gwaethaf y baich enfawr o bwysau a disgwyliad na allai llawer ohonom ddechrau ei dychmygu a oedd arni, ni chollodd Ei Mawrhydi erioed olwg ar yr hyn a oedd yn bwysig: y bobl a'r cymunedau ar draws ein Teyrnas Unedig a'r byd ehangach.

Ochr yn ochr â'i gŵr annwyl, Dug Caeredin, fe wnaeth y Frenhines gyfarfod â miloedd o bobl o bob cornel o'r byd. Roedd yr hoffter ohoni a'r parch a oedd iddi yn ddigymar, ac roedd yn rym o ddaioni a chariad a oedd yn uno'r byd. Roedd Ei Mawrhydi yn goruchwylio datblygiad y Gymanwlad—y teulu hynod bwysig hwnnw o genhedloedd—mewn byd sy'n newid yn barhaus, ac roedd hi wrth lyw sawl sefydliad ac elusennau, a bydd ei cholled yn cael ei deimlo gan gynifer. Bydd ei hymdeimlad o ddyletswydd, gostyngeiddrwydd, anhunanoldeb a defosiwn i'r Deyrnas Unedig a'r Gymanwlad i gyd yn parhau'n esiampl i ni i gyd am byth. Mae ei marwolaeth yn golled aruthrol i'r genedl ac, yn wir, i'r holl fyd. Diolch, Eich Mawrhydi, am eich ymrwymiad a'ch cariad di-ben-draw; boed i chi orffwys mewn hedd. Duw gadwo'r Brenin. 

16:35

The issue about being called at this point in the debate is finding something original to say, but I will do what others have done and reflect on my own personal reflections and memories of Her Majesty. Particularly, in this Chamber in 2016, I was sitting probably where Jack Sargeant is sitting now, directly opposite the Chief Executive, which is where the Queen was sitting, and she was looking directly at me. I have to say, Llywydd, I feel uncomfortable when you look directly at me. [Laughter.] At that point in time, I wasn't sure whether she had a frown on her face—I wasn't sure whether I had upset her, and I was thinking, 'Oh my God, I've upset her—it's probably because I'm wearing a red tie'. But, at a certain point during the course of the session, that smile broke out, and she did actually give me—and I'm not making this up—a reassuring smile. So, I could rest easy for the rest of that session, and think, 'One thing I haven't done is upset the Queen'. And I don't know about you, Llywydd, but I may have upset you in the past. [Laughter.]

There are those of us in this Chamber who have particular political views—those who are in favour of the status quo, who wish to see the status quo continuing, and those of us who wish to see a challenge to the current democratic arrangements of this nation. But, what we've seen in the Chamber today has been those who have those different views seen reflected in the head of state their views too. I think the leader of Plaid Cymru made a rather pointed speech, which reflected some views that may not be reflected by those of the leader of the opposition, who saw in the Queen his own political perspectives. I think that is a gift of the head of state: to be able to do that and to be able to be a truly apolitical head of state in whom we can see ourselves reflected and, in this Chamber, unite ourselves in admiration.

That involved a huge a sacrifice of her life—her personal life—through the course of those 96 years. In the very last days of her service, she was in service to the country; we saw those pictures at Balmoral two days before she died. As others have mentioned their own family, I was taken back to my grandmother's death at Caerphilly miners, and she was active until the day before she died. I remember the family gathering around—I was there with my parents—and she passed away in Caerphilly miners hospital. The difference was that we, as a family then, had time to grieve in private and in peace, and the King does not have that luxury. The next days for the King are ones of work and duty, and they will not stop until his final days. I think the King can take comfort from the regular visits he made to his mother during her last days, but at the same time, he can take comfort in the condolences that have been offered in this Chamber today. He has a very public role; it's incredibly difficult to carry through the legacy of his mother, but we can support that through what we've said here in this Chamber.

I do just want to think about the King and some of the visits he's made to my constituency. He's visited the Caerphilly miners hospital, and I did manage to tell him that I was born there. We did have a conversation about it, and I've got to say that he was very genuine and a very warm person, and I think he is well suited to the role he is now in. He has those challenges, although he did alarm us at one point when he started walking off down St Martin's Road on his own, without any police protection; indeed, a couple had walked past him without realising who he was. I think that that will change now that he is King.

His duty now, his job, is to demonstrate the same thing that his mother did: that when we see him, we see our own views reflected, but not in a way that others see our views reflected—that they are universal, that he is a politically impartial head of state. That will be the challenge for the future of our democratic country. For those of us who want to see change, and those of us who wish to see status quo, what happens next will depend upon that. But I think that we can be united today in saying, 'God save the King'.

Y broblem am gael fy ngalw ar yr adeg yma yn y ddadl yw dod o hyd i rywbeth gwreiddiol i'w ddweud, ond fe wnaf yr hyn y mae eraill wedi'i wneud a myfyrio ar fy myfyrdodau a fy atgofion personol fy hun o'i Mawrhydi. Yn enwedig, yn y Siambr hon yn 2016, roeddwn i'n eistedd mae'n debyg lle mae Jack Sargeant yn eistedd nawr, yn union gyferbyn â'r Prif Weithredwr, sef lle'r oedd y Frenhines yn eistedd, ac roedd hi'n edrych yn syth ataf i. Mae'n rhaid i mi ddweud, Llywydd, rwy'n teimlo'n anghyfforddus pan fyddwch chi'n edrych yn syth ataf i. [Chwerthin.] Bryd hynny, doeddwn i ddim yn siŵr a oedd ganddi wg ar ei hwyneb—doeddwn i ddim yn siŵr a oeddwn i wedi ei ypsetio hi, ac roeddwn i'n meddwl, 'O mam bach, dwi wedi ei ypsetio hi—mae'n debyg oherwydd fy mod i'n gwisgo tei coch'. Ond, ar adeg benodol yn ystod y sesiwn, fe roddodd y wên honno, ac fe roddodd hi mewn gwirionedd—a dydw i ddim yn gwamalu—wên galonogol i mi. Felly, gallwn ymlacio am weddill y sesiwn honno, a meddwl, 'Un peth nad ydw i wedi'i wneud yw ypsetio'r Frenhines'. Ac nid wyf yn gwybod amdanoch chi, Llywydd, ond efallai fy mod wedi eich ypsetio chi yn y gorffennol. [Chwerthin.]

Mae rhai ohonom ni yn y Siambr hon sydd â safbwyntiau gwleidyddol penodol—y rhai sydd o blaid y drefn, sy'n dymuno gweld y drefn yn parhau, a'r rhai ohonom ni sy'n dymuno gweld her i drefniadau democrataidd presennol y genedl hon. Ond, yr hyn yr ydym ni wedi'i weld yn y Siambr heddiw oedd y rhai sydd â'r safbwyntiau gwahanol hynny yn cael eu hadlewyrchu ym mhennaeth y wladwriaeth hefyd. Credaf i arweinydd Plaid Cymru wneud araith eithaf penodol, a oedd yn adlewyrchu rhai safbwyntiau na fyddai, o bosib, yn cael eu hadlewyrchu gan rai arweinydd yr wrthblaid, a welodd yn y Frenhines ei safbwyntiau gwleidyddol ei hun. Rwy'n credu bod hynny'n rhodd sydd gan bennaeth gwladol: gallu gwneud hynny a gallu bod yn bennaeth gwladwriaeth wirioneddol anwleidyddol y gallwn weld adlewyrchiad o'n hunain ac, yn y Siambr hon, uno ein hunain mewn edmygedd.

Roedd hynny'n golygu aberth enfawr yn ei bywyd—ei bywyd personol—drwy gyfnod y 96 mlynedd hynny. Yn nyddiau olaf ei gwasanaeth, roedd hi'n gwasanaethu'r wlad; gwelsom y lluniau hynny yn Balmoral ddeuddydd cyn iddi farw. Fel mae eraill wedi sôn am eu teulu eu hunain, cefais fy nhywys yn ôl i farwolaeth fy mam-gu yn Ysbyty'r Glowyr Caerffili, a bu hi'n weithgar tan y diwrnod cyn iddi farw. Rwy'n cofio'r teulu'n casglu o gwmpas—roeddwn yno gyda fy rhieni—a bu farw yn Ysbyty'r Glowyr Caerffili. Y gwahaniaeth oedd i ni, fel teulu bryd hynny, gael amser i alaru yn breifat ac mewn heddwch, a does gan y Brenin ddim y moethusrwydd hwnnw. Mae'r dyddiau nesaf i'r Brenin yn rhai o waith a dyletswydd, ac ni fydd diwedd i'r rheini tan ei ddyddiau olaf. Rwy'n credu y gall y Brenin gymryd cysur o'i ymweliadau rheolaidd â'i fam yn ystod ei dyddiau olaf, ond ar yr un pryd, gall gymryd cysur yn y cydymdeimladau sydd wedi eu cynnig yn y Siambr hon heddiw. Mae ganddo swyddogaeth gyhoeddus iawn; mae'n hynod o anodd parhau â gwaddol ei fam, ond gallwn gefnogi hynny drwy'r hyn rydym ni wedi'i ddweud yma yn y Siambr hon.

Fe hoffwn i feddwl am y Brenin a rhai o'i ymweliadau â fy etholaeth. Mae wedi ymweld ag Ysbyty'r Glowyr Caerffili, ac fe wnes i lwyddo i ddweud wrtho y cefais fy ngeni yno. Fe gawson ni sgwrs am y peth, ac mae'n rhaid i mi ddweud ei fod yn ddiffuant iawn ac yn berson cynnes iawn, ac rwy'n credu ei fod yn addas iawn i'r swyddogaeth y mae bellach ynddi. Mae ganddo'r heriau hynny, er iddo ein dychryn ar un adeg pan ddechreuodd gerdded i lawr Heol Sant Martin ar ei ben ei hun, heb unrhyw amddiffyniad gan yr heddlu; yn wir, roedd cwpl wedi cerdded heibio iddo heb sylweddoli pwy oedd e. Credaf y bydd hynny'n newid nawr ei fod yn Frenin.

Ei ddyletswydd nawr, ei swydd, yw dangos yr un peth a wnaeth ei fam: pan welwn ni ef, y gwelwn farn ein hunain yn cael ei hadlewyrchu, ond nid mewn ffordd y mae eraill yn gweld ein barn yn cael ei hadlewyrchu—eu bod yn perthyn i bawb, ei fod yn bennaeth diduedd ar wladwriaeth wleidyddol. Dyna fydd yr her i ddyfodol ein gwlad ddemocrataidd. I'r rhai ohonom ni sydd am weld newid, a'r rhai ohonom sy'n dymuno gweld y drefn yn parhau, bydd yr hyn sy'n digwydd nesaf yn dibynnu ar hynny. Ond credaf y gallwn ni fod yn unedig heddiw wrth ddweud, 'Duw gadwo'r Brenin'.

16:40

May I join other Members, too, in firstly saying how warming it is to see Members from across the political spectrum coming together today to mark our respects and pay tribute to Her Majesty Queen Elizabeth II? This unity of spirit reminds me of back when I was a teenager, and I will make some personal reflections as well. When I was a teenager, the Queen visited my school in Colwyn Bay, and it turns out that this was referenced by Darren Millar a moment ago, as she visited my school in Colwyn Bay at Eirias Park. What struck me from this visit was not the deputy mayor of Towyn and Kinmel Bay doing the Mexican wave. What struck me from this visit, apart from how clean the place suddenly became, was the breadth of people who came to see her—all people from different ages, different backgrounds, different races, different creeds. Even in my younger age, as a teenager, I clocked that she was a uniting figure—somebody who brought people together. 

This was again exemplified during the COVID lockdowns. If we remember, Her Majesty gave an incredibly moving speech that, for me personally, gave me great strength through a very difficult time for my family. And I will quote the lines that really struck a chord with me. Her Majesty said:

'Together we are tackling this disease, and I want to reassure you that if we remain united and resolute, then we will overcome it...We should take comfort that while we may have more still to endure, better days will return: we will be with our friends again; we will be with our families again; we will meet again.'

Those words were so important for so many at that time, and united us together again. Her power and ability to unite was a clear demonstration of the level at which she conducted herself, changing with the times as she needed to, earning the respect and admiration of so many.

The other area that I would like to pay tribute to today is the example of service and duty that so many here have already mentioned. She set a great example for us all. She carried out her role with dignity and respect, serving her country and her people right until the very end, as we saw last week. This, of course, stems from her time—and people have already quoted this—as a 21-year-old, when she declared:

'I declare before you all that my whole life whether it be long or short shall be devoted to your service.'

Perhaps the biggest difference between the Queen and the vast majority of us is that she kept her promise. She kept her promise before she was Queen and through her 70 years of reigning. Her Majesty worked with 15 Prime Ministers, and I'm sure that some were more difficult to work with than others. She conducted tens of thousands of royal engagements, she was patron and president of over 600 charities, and of course was our longest reigning monarch of all time. Her Majesty set the best possible example to every single one of us. That's why, when I took my oath of allegiance to be sworn in as a Member of this Welsh Parliament, it was the utmost pleasure to swear my allegiance to Her Majesty Queen Elizabeth II. Her Majesty devoted her life to this country—a rock for so many for so long. Thank you, Ma'am, for your unwavering service, and God save the King.

A gaf i mi ymuno ag Aelodau eraill hefyd, wrth ddweud yn gyntaf pa mor braf yw gweld Aelodau o bob rhan o'r sbectrwm gwleidyddol yn dod at ei gilydd heddiw i nodi ein parch a thalu teyrnged i'r Frenhines Elizabeth II? Mae'r undod yma o ysbryd yn fy atgoffa o'r adeg pan oeddwn yn fy arddegau, ac fe wna i rannu rhai atgofion personol hefyd. Pan oeddwn i yn fy arddegau, ymwelodd y Frenhines â fy ysgol ym Mae Colwyn, a digwydd bod fe gyfeiriodd Darren Millar at hyn funud yn ôl, gan iddi ymweld â fy ysgol ym Mae Colwyn ym Mharc Eirias. Yr hyn a wnaeth fy nharo i o'r ymweliad hwn oedd nid dirprwy faer Towyn a Bae Cinmel yn gwneud y don Mecsicanaidd. Yr hyn a wnaeth fy nharo o'r ymweliad hwn, ar wahân i ba mor lân y daeth y lle'n sydyn, oedd y lliaws o bobl wahanol a ddaeth i'w gweld—pobl o wahanol oedrannau, gwahanol gefndiroedd, gwahanol hiliau, gwahanol gredoau. Hyd yn oed pan oeddwn yn iau, yn fy arddegau, deallais ei bod hi'n ffigwr a oedd yn uno pobl—yn rhywun a oedd yn dod â phobl at ei gilydd.

Cafodd hyn ei amlygu eto yn ystod cyfnodau clo COVID. Os cofiwn, rhoddodd Ei Mawrhydi araith anhygoel o deimladwy, a rhoddodd hynny, i mi'n bersonol, gryfder mawr i mi drwy gyfnod anodd iawn i fy nheulu. A dyfynnaf y llinellau a darodd dant gyda mi mewn gwirionedd. Dywedodd Ei Mawrhydi:

'Gyda'n gilydd rydym yn mynd i'r afael â'r clefyd hwn, ac fe hoffwn i eich sicrhau, os ydym yn parhau i fod yn unedig ac yn benderfynol, yna byddwn yn ei oresgyn...Dylem gymryd cysur, er y gallem fod â mwy o hyd i'w ddioddef, bydd dyddiau gwell yn dychwelyd: byddwn gyda'n ffrindiau eto; byddwn gyda'n teuluoedd eto; byddwn yn cyfarfod eto.'

Roedd y geiriau hynny mor bwysig i gymaint bryd hynny, ac yn ein huno gyda'n gilydd eto. Roedd ei phŵer a'i gallu i uno yn arddangosiad clir o safon ei hymarweddiad, gan newid gyda'r oes fel yr oedd angen iddi, gan ennill parch ac edmygedd cynifer.

Yr agwedd arall yr hoffwn dalu teyrnged iddi heddiw yw'r enghraifft o wasanaeth a dyletswydd y mae cymaint yma wedi'i grybwyll yn barod. Gosododd esiampl wych i ni i gyd. Cyflawnodd ei swyddogaeth gydag urddas a pharch, gan wasanaethu ei gwlad a'i phobl yn briodol tan y diwedd un, fel y gwelsom yr wythnos ddiwethaf. Mae hyn, wrth gwrs, yn deillio o'i hamser—ac mae pobl eisoes wedi dyfynnu hyn—â hithau'n 21 oed, pan ddatganodd:

'Rwy'n datgan ger eich bron chi i gyd y caiff fy holl fywyd boed yn hir neu'n fyr ei neilltuo i'ch gwasanaeth.'

Efallai mai'r gwahaniaeth fwyaf rhwng y Frenhines a'r mwyafrif llethol ohonom ni yw iddi gadw ei haddewid. Cadwodd ei haddewid cyn iddi fod yn Frenhines a thrwy ei 70 mlynedd o deyrnasu. Gweithiodd Ei Mawrhydi gyda 15 o Brif Weinidogion, ac rwy'n siŵr bod rhai yn anoddach i weithio gyda nhw nag eraill. Cynhaliodd ddegau ar filoedd o ymgysylltiadau brenhinol, roedd yn noddwr ac yn llywydd dros 600 o elusennau, ac wrth gwrs hi oedd ein brenhines a deyrnasodd hiraf erioed. Gosododd Ei Mawrhydi yr esiampl orau bosibl i bob un ohonom ni. Dyna pam, pan gymerais fy llw o deyrngarwch a thyngu llw yn Aelod o Senedd Cymru, pleser o'r mwyaf oedd datgan fy nheyrngarwch i'w Mawrhydi y Frenhines Elizabeth II. Cysegrodd Ei Mawrhydi ei bywyd i'r wlad hon—craig i gymaint cyhyd. Diolch i chi, Fawrhydi, am eich gwasanaeth diwyro, a Duw gadwo'r Brenin.

I'm sure that Thursday, 8 September will be etched into all of our memories, as we remember the moment and the place where we heard the news of the death of our beloved and devoted sovereign. It is remarkable that most of us here in this Chamber will have known no other monarch, since our Queen had devoted almost her entire public life to the service of our country. Our feeling here today can be summed up as one of great sadness, but also of shock: sadness at her passing, but shock that someone who has been so much a part of our national life is no longer with us. I give my deepest and most sincere condolences to Her Majesty's family as they come to terms with the loss of not only their Queen, but their mother, grandmother and great-grandmother. As someone who believes strongly in the unifying role of the monarchy, I've always been struck by her devotion to public service, her unbounding energy for the peoples of every Commonwealth nation, her tireless work supporting charities, and her steadfast loyalty and devotion to her faith as a Christian, to her family and to the people of the United Kingdom. 

It is right that our country remembers her with all the love and kindness that Her Majesty Queen Elizabeth II deserves. [Interruption.] 

It is with great sadness that I stand here offering my condolences, but it is also a joy to say how deeply fortunate we were to all have her as our Queen. She was, I believe, and will remain for many generations, a true embodiment of Great Britain and an inspiration to us all. Thank you, your Majesty, for your service. May you rest in peace and God Save the King.

Rwy'n siŵr y caiff dydd Iau, 8 Medi ei serio yn atgofion pob un ohonom ni, wrth i ni gofio'r adeg a'r lle y clywsom y newyddion am farwolaeth ein sofran annwyl ac ymroddedig. Mae'n rhyfeddol na fydd y rhan fwyaf ohonom ni yma yn y Siambr hon wedi byw o dan unrhyw bennaeth arall, gan fod ein Brenhines wedi ymroi bron ei holl bywyd cyhoeddus i wasanaeth ein gwlad. Gellir crynhoi ein teimlad yma heddiw yn un o dristwch mawr, ond hefyd o sioc: tristwch yn ei hymadawiad, ond sioc nad yw rhywun sydd wedi bod yn gymaint rhan o'n bywyd cenedlaethol gyda ni bellach. Trosglwyddaf fy nghydymdeimladau dyfnaf a chywiraf i deulu Ei Mawrhydi wrth iddyn nhw ddod i delerau â cholli nid yn unig eu Brenhines, ond eu mam, eu nain a'u hen nain. A minnau'n gredwr cryf yn y swyddogaeth sydd gan y frenhiniaeth o uno pobl, rwyf bob amser wedi cael fy nharo gan ei hymroddiad i wasanaeth cyhoeddus, ei hegni di-ball i bob cenedl y Gymanwlad, ei gwaith diflino yn cefnogi elusennau, a'i theyrngarwch diwyro a'i hymroddiad i'w ffydd fel Cristion, i'w theulu ac i bobl y Deyrnas Unedig. 

Mae'n iawn fod ein gwlad yn ei chofio gyda'r holl gariad a charedigrwydd mae Ei Mawrhydi y Frenhines Elizabeth II yn ei haeddu. [Torri ar draws.]  

Gyda thristwch mawr yr wyf yn sefyll yma yn estyn fy nghydymdeimlad, ond mae hefyd yn bleser dweud pa mor hynod ffodus yr oeddem ni i gyd i'w chael hi yn Frenhines arnom ni. Roedd hi, rwy'n credu, a bydd yn aros am genedlaethau lawer, yn ymgorfforiad gwirioneddol o Brydain Fawr ac yn ysbrydoliaeth i ni i gyd. Diolch, eich Mawrhydi, am eich gwasanaeth. Boed i chi orffwys mewn hedd a Duw gadwo'r Brenin.

16:45

Grief and sadness are incredibly powerful emotions—incredibly powerful. They can unite people though at times of discord and bring people together. It's happening right now at this moment in time as people are expressing their sadness and their grief for Her Majesty the Queen, and, as Sam Rowlands identified, in her life, the Queen had an unparalleled ability to unite people, at all times not just at times of terrible suffering. To unite people is perhaps the most important duty that anyone in authority can fulfil, and nobody has done it better than the Queen. The people of our country, the Commonwealth and beyond have lost a Queen who was the rock of stability in our often troubled existence, but to live in hearts we leave behind is not to die, and so, Her Majesty the Queen, her goodness and her kindness will go on living in hearts around the globe.

Mae galar a thristwch yn emosiynau hynod bwerus—yn anhygoel o bwerus. Maen nhw'n gallu uno pobl, er hynny, ar adegau o anghytuno a dod â phobl at ei gilydd. Mae'n digwydd ar hyn o bryd wrth i bobl fynegi eu tristwch a'u galar am Ei Mawrhydi'r Frenhines, ac, fel y nododd Sam Rowlands, yn ei bywyd, roedd gan y Frenhines allu heb ei ail i uno pobl, bob amser nid yn unig ar adegau o ddioddefaint ofnadwy. Uno pobl efallai yw'r ddyletswydd bwysicaf y gall unrhyw un sydd mewn awdurdod ei chyflawni, ac nid oes neb wedi gwneud hynny yn well na'r Frenhines. Mae pobl ein gwlad, y Gymanwlad a thu hwnt wedi colli Brenhines a oedd yn graig o sefydlogrwydd yn ein bodolaeth sydd yn aml yn drafferthus, ond mae byw mewn calonnau yr ydym yn eu gadael ar ôl yn golygu peidio â marw, ac felly, bydd Ei Mawrhydi y Frenhines, ei daioni a'i charedigrwydd yn parhau i fyw mewn calonnau ledled y byd.

I'd like to thank you for giving me the opportunity to speak today on what is such an important and significant time in our country's history, and indeed for recalling the Senedd today to give Members the chance to pay their tributes to Her Majesty Queen Elizabeth II. And on behalf of the people of the Vale of Clwyd, I'd like to pay tribute to Her Majesty and thank her wholeheartedly for her 70 years of stoic service to the people of Wales, the United Kingdom, and indeed the world. She wasn't just the Queen of the United Kingdom, 14 Commonwealth countries and a global figure, she was also a family figure, a mother, a grandmother and great-grandmother, who will be sorely missed by those who knew her intimately, and by people both near and far.

I was born in 1988, which means that my memories of the Queen are mostly of her advancing years, but many people will remember a beautiful young princess who declared in Cape Town in 1947 that no matter how long or short her life may be, she would dedicate her life to serving the Commonwealth, and, my goodness, has she achieved that. Times were different in the 1950s, very different, and indeed they have changed a lot over the decades. We were still recovering in the wake of world war two back then. But what the Queen has demonstrated is an amazing sense of versatility and moving with the times. She sent her first e-mail in 1976, filmed her annual Christmas message in 3D in 2012, and sent her first tweet in 2014, and most recently attended Zoom meetings during the COVID-19 pandemic. Not too bad for somebody in their 90s, I must say. 

Fifteen Prime Ministers have served the Queen over her 70-year tenure. Presidents, Prime Ministers, First Ministers and politicians come and go, but what she has demonstrated is being a constant figure in people's lives, no matter what the politics of the day are, and being a safe and reassuring pair of hands that people could rely on whatever was happening in their lives. 

Like most people, I never thought I'd have the chance to meet the Queen, but the opportunity presented itself in this very place in October 2021, during the opening of the sixth Senedd, which turned out to be her very last visit to Wales. She asked me what I did before I became a Member of the Senedd. And when responding to Her Majesty, I was struck by how engaged and interested she was in what I had to say, which showed me that, still, after 70 years of public duty, she was as enthusiastic as she had been all those years before in Cape Town. And that was a quality that never eroded over the years, which is why she will always remain a deeply iconic figure.

And I would like to conclude my contribution today with a short, but well-known poem, written by a bard of her beloved Scotland. 'An honest woman here lies at rest, the friend of man, the friend of truth, the friend of age, the guide of youth; few hearts like hers, with virtue warm’d, few heads with knowledge so inform’d; if there’s another world, she lives in bliss; if there is none, she made the best of this.'

Hoffwn ddiolch i chi am roi'r cyfle i mi siarad heddiw ar adeg mor bwysig ac arwyddocaol yn hanes ein gwlad, ac yn wir am adalw'r Senedd heddiw i roi cyfle i Aelodau dalu eu teyrngedau i'w Mawrhydi y Frenhines Elizabeth II. Ac ar ran pobl Dyffryn Clwyd, hoffwn dalu teyrnged i'w Mawrhydi a diolch o waelod calon iddi am ei 70 mlynedd o wasanaeth stoicaidd i bobl Cymru, y Deyrnas Unedig, ac yn wir y byd. Nid Brenhines y Deyrnas Unedig, 14 o wledydd y Gymanwlad a ffigwr byd-eang yn unig oedd hi, roedd hi hefyd yn ffigwr teuluol, yn fam, yn fam-gu ac yn hen fam-gu, a bydd yn cael ei cholli'n fawr gan y rhai oedd yn ei hadnabod yn agos, a chan bobl yn agos ac yn bell.

Cefais fy ngeni ym 1988, sy'n golygu bod fy atgofion i o'r Frenhines yn bennaf o'i blynyddoedd hŷn, ond bydd llawer o bobl yn cofio tywysoges ifanc hardd a ddatganodd yn Cape Town ym 1947 nad oedd ots pa mor hir neu fyr y byddai ei bywyd, y byddai'n cysegru ei bywyd i wasanaethu'r Gymanwlad, ac, ar fy myw, mae hi wedi cyflawni hynny. Roedd yr oes yn wahanol yn y 1950au, yn wahanol iawn, ac yn wir mae wedi newid llawer dros y degawdau. Roedden ni'n dal i adfer ar ôl yr ail ryfel byd yn ôl bryd hynny. Ond mae'r hyn mae'r Frenhines wedi'i ddangos yn ymdeimlad anhygoel o amlochredd a symud gyda'r oes. Anfonodd ei e-bost cyntaf ym 1976, ffilmiodd ei neges Nadolig flynyddol yn 3D yn 2012, ac anfonodd ei thrydariad cyntaf yn 2014, ac yn fwyaf diweddar mynychodd gyfarfodydd Zoom yn ystod pandemig COVID-19. Ddim yn rhy ddrwg i rywun yn eu 90au, mae'n rhaid i mi ddweud. 

Mae pymtheg o Brif Weinidogion wedi gwasanaethu'r Frenhines dros ei chyfnod o 70 mlynedd. Mae Arlywyddion, Prif Weinidogion, Prif Weinidogion y gwledydd datganoledig a gwleidyddion yn mynd a dod, ond yr hyn y mae hi wedi ei ddangos yw ei bod yn ffigwr cyson ym mywydau pobl, waeth beth yw gwleidyddiaeth y dydd, a'i bod yn bâr diogel a chalonogol o ddwylo y gallai pobl ddibynnu arni beth bynnag oedd yn digwydd yn eu bywydau. 

Fel y rhan fwyaf o bobl, doeddwn i erioed wedi meddwl y byddwn yn cael cyfle i gwrdd â'r Frenhines, ond gwnaeth y cyfle gyflwyno ei hun yn yr union le yma ym mis Hydref 2021, yn ystod agoriad y chweched Senedd, a oedd yn y pen draw ei hymweliad olaf un â Chymru. Gofynnodd imi beth oeddwn i'n ei wneud cyn i mi ddod yn Aelod o'r Senedd. Ac wrth ymateb i'w Mawrhydi, cefais fy nharo gan gymaint yr oedd ganddi ddiddordeb yn yr hyn a oedd gen i i'w ddweud, a oedd yn dangos i mi, ar ôl 70 mlynedd o ddyletswydd gyhoeddus, ei bod hi yn dal mor frwdfrydig ag yr oedd hi wedi bod yr holl flynyddoedd hynny yn ôl yn Cape Town. Ac roedd hynny'n rhinwedd na wnaeth erioed erydu dros y blynyddoedd, a dyna pam y bydd hi bob amser yn parhau i fod yn ffigwr eiconig tu hwnt.

A hoffwn gloi fy nghyfraniad heddiw gyda cherdd fer, ond adnabyddus, wedi ei hysgrifennu gan fardd o'i hannwyl Alban. 'An honest woman here lies at rest, the friend of man, the friend of truth, the friend of age, the guide of youth; few hearts like hers, with virtue warm’d, few heads with knowledge so inform’d; if there’s another world, she lives in bliss; if there is none, she made the best of this.

16:50

This week, we sadly lost who, I think, is our greatest ever Briton. She was a leader of our nation, but also a mother, a grandmother and a great-grandmother—a badge that she wore very proudly until her very last day with us. She was someone who spanned generations, acting as a bridge with the past, as well as simultaneously evolving as times did. I know that people across Wales are feeling and are hurting right now at the loss of a figure that they may never have met, but will have meant so much to so many. Whether it was sharing a few brief words with Her Majesty, being in attendance when she visited some of our communities, or even just a letter or a card in the post congratulating us on a personal milestone or achievement, people simply never forgot the interactions that they had with her. For meeting her was a memory that would last a lifetime, and a story retold to friends and family a thousand times over.

The only time that I ever had the privilege of meeting Her Majesty was in this building, just under a year ago, when she came to open our Senedd. I didn't know I'd get the chance to meet her that day, but, as I left the Chamber through that door just behind me, I found myself ushered into a line of MSs, and out of the other door came Her Majesty, accompanied by the Llywydd, who introduced her to Members. The first politician she would meet, of course, would be Janet Finch-Saunders, perhaps the closest the Queen ever came to a meeting of equals in her 70-year reign. [Laughter.] But the interaction that I had with Her Majesty, a few moments later, albeit brief, would be one that would stay with me for a lifetime.

Because to think of her simply as a monarch would be to completely miss the point. What she was was a builder, a builder of bridges, because whether you voted Labour or Conservative you had one Queen; whether you were born in the UK or came here to build a better life, you had one Queen; held a faith or didn't, young or old, supported Swansea City or Cardiff City; whether you're a unionist or a separatist; whether you're a monarchist or a republican, you had one Queen. Sometimes, when we lose someone in our lives, we realise we took for granted the things that they did for us and only notice them when they're not around any longer.

What is most remarkable to me is, if you really think about what we asked of her as a country to do for us when she came to the throne, we asked her to step above it all, to represent everyone, to never put a foot out of place, to cross divides in a society, that could sometimes feel that it was more divided than ever, and to lead by example, preaching love and forgiveness to a nation that wasn't always ready to do it, and we asked it all of her at just 25 years of age. She wasn't just the Queen of this country or, indeed, the Queen of the Commonwealth, she was the Queen of the world: the Queen. She was global before the world was, and she used that status to celebrate us, to represent us and do us proud. So, Queen Elizabeth, I say, 'Thank you and God save the King.' 

Yr wythnos hon, fe gollon ni, yn drist, rhywun, yr wyf i'n credu, yw ein Prydeiniwr gorau erioed. Roedd hi'n arweinydd ein cenedl, ond hefyd yn fam, yn fam-gu ac yn hen fam-gu—bathodyn yr oedd hi'n ei wisgo'n falch iawn tan ei diwrnod olaf un gyda ni. Roedd hi'n rhywun a oedd yn rhychwantu cenedlaethau, yn gweithredu fel pont gyda'r gorffennol, yn ogystal ag yn esblygu ar yr un pryd fel y gwnaeth yr oes. Rwy'n gwybod bod pobl ledled Cymru yn teimlo ac yn brifo ar hyn o bryd yn sgil colli ffigwr na fyddan nhw erioed wedi'i chyfarfod efallai, ond bydd wedi golygu cymaint i gynifer. P'un a oedd hynny yn rhannu ychydig o eiriau byr gyda'i Mawrhydi, gan fod yn bresennol pan ymwelodd â rhai o'n cymunedau, neu hyd yn oed lythyr neu gerdyn yn unig yn y post yn ein llongyfarch ar garreg filltir neu gyflawniad personol, nid oedd pobl byth yn anghofio'r rhyngweithiadau a gawsant gyda hi. Oherwydd, roedd ei chyfarfod hi yn atgof a fyddai'n para am oes, ac yn stori a fyddai'n cael ei hail-adrodd i ffrindiau a theulu filoedd o weithiau.

Yr unig dro erioed i mi gael y fraint o gyfarfod Ei Mawrhydi oedd yn yr adeilad hwn, ychydig llai na blwyddyn yn ôl, pan ddaeth i agor ein Senedd. Doeddwn i ddim yn gwybod y byddwn i'n cael cyfle i gwrdd â hi y diwrnod hwnnw, ond, wrth i mi adael y Siambr drwy'r drws hwnnw y tu ôl i mi, cefais fy hun yn cael fy nhywys i linell o ASau, ac allan o'r drws arall daeth Ei Mawrhydi, yng nghwmni'r Llywydd, a wnaeth ei chyflwyno i'r Aelodau. Y gwleidydd cyntaf y byddai hi'n ei gyfarfod, wrth gwrs, fyddai Janet Finch-Saunders, efallai yr agosaf y daeth y Frenhines erioed i gyfarfod ei chydradd yn ei theyrnasiad 70 mlynedd. [Chwerthin.] Ond byddai'r ymadwaith a gefais gyda'i Mawrhydi, ychydig eiliadau'n ddiweddarach, er yn fyr, yn un a fyddai'n aros gyda mi am oes.

Oherwydd byddai meddwl amdani dim ond fel brenhines yn methu'r pwynt yn llwyr. Beth oedd hi oedd adeiladwr, adeiladwr pontydd, oherwydd p'un a wnaethoch chi bleidleisio i'r blaid Lafur neu'r blaid Geidwadol roedd gennych chi un Frenhines; p'un a gawsoch chi eich geni yn y DU neu ddod yma i adeiladu bywyd gwell, roedd gennych chi un Frenhines; yn arddel ffydd neu beidio, yn hen neu'n ifanc, yn cefnogi Dinas Abertawe neu Ddinas Caerdydd; p'un a ydych chi'n unoliaethwr neu'n ymwahanwr; p'un a ydych chi'n frenhinwr neu'n weriniaethwr, roedd gennych chi un Frenhines. Weithiau, pan fyddwn ni'n colli rhywun yn ein bywydau, rydyn ni'n sylweddoli ein bod ni'n cymryd yn ganiataol y pethau yr oedden nhw'n eu gwneud i ni a dim ond yn sylwi arnyn nhw pan nad ydyn nhw o gwmpas bellach.

Yr hyn sy'n fwyaf rhyfeddol i mi yw, os ydych chi wir yn meddwl am yr hyn y gwnaethom ni ofyn iddi ei wneud fel gwlad pan ddaeth hi i'r orsedd, fe ofynnon ni iddi gamu uwchlaw'r cyfan, i gynrychioli pawb, i beidio byth â rhoi troed allan o'i le, i groesi rhaniadau mewn cymdeithas, a allai weithiau deimlo ei bod yn fwy rhanedig nag erioed, ac i arwain drwy esiampl, pregethu cariad a maddeuant i genedl nad oedd bob amser yn barod i wneud hynny, a gwnaethom ofyn am hyn i gyd ganddi yn ddim ond 25 oed. Nid Brenhines y wlad hon yn unig oedd hi nac, yn wir, Brenhines y Gymanwlad, hi oedd Brenhines y byd: y Frenhines. Roedd hi'n fyd eang cyn oedd y byd felly, a defnyddiodd hi'r statws hwnnw i'n dathlu ni, i'n cynrychioli ni a'n gwneud ni'n falch. Felly, Brenhines Elizabeth, rwy'n dweud, 'Diolch i chi a Duw gadwo'r Brenin.'  

I, like many others in this Chamber today, thought this was a speech that none of us would have to make. When the sad announcement came of the passing of the Queen, it left a void in our hearts and a shared grief with people right across our country and the world, as we paused together to remember the greatest servant the world had ever seen. My thoughts and prayers, along with all my constituents, are with His Majesty the King and the whole royal family, and also with the people of our country and the Commonwealth, as we come to terms with the loss of a beloved sovereign and our grandmother of the nation.

Despite the sadness and grief, I am glad that we are able to come together and remember the extraordinary life of Her late Majesty Queen Elizabeth II. As many have said, she has lived a life that was well-lived, and she fulfilled her promise to serve with dignity and devotion to our nation and the Commonwealth to the end of her very long life. She was a Queen for all parts of the United Kingdom and all parts of the Commonwealth, and she was an inspiration to many people right across the globe.

I would like to take this opportunity to remember the links Her Majesty had with my home, and the people of Brecon and Radnorshire. In 1947, before becoming Queen, she was honorary president of the Royal Welsh Agricultural Society, and in 1952, she became patron of the Royal Welsh, and made a number of visits to Llanelwedd throughout the years, including marking the centenary of the Royal Welsh in 2004. In 1955, the Duke of Edinburgh, as he always did, accompanied Her Majesty on a royal tour of Wales—her first as monarch. Their first stop? Of course it had to be one of the best places in Wales: Brecon.

She visited Brecon on a number of occasions, including a service to celebrate the diamond jubilee of the diocese of Brecon and Swansea at the cathedral in 1983. On her Golden Jubilee, she visited Dolau in Radnorshire on the royal train, where she was met with smiles and happiness from all who attended, and I'm very glad to say the royal train arrived on time. To mark her own Diamond Jubilee in 2012, Her Majesty visited the Glanusk estate and was welcomed by children from over 50 schools in the area. Her Majesty braved the rain, meeting and greeting as many people as possible with that infectious smile. The Duke of Edinburgh, for most of the visit, observed, quite wisely, at a distance from a Land Rover window, always there supporting Her Majesty the Queen.

I'm unable to cover all of her visits, but that selection shows the incredible breadth and depth of Her late Majesty's relationship with the people of mid Wales and the people of Brecon and Radnorshire. In all, she had a truly remarkable life, the likes of which we are unlikely to see again. It was an honour to meet her here in person at the Senedd on our first official opening. Her Majesty and I talked about her great passion of farming, and she knew an awful lot about venison prices, and she stood for five minutes asking me how it was going—something I will not forget.

Her Majesty Queen Elizabeth II was a person who believed in continuity and duty, and as the heavy burden of responsibility passes to His Majesty King Charles III, to carry on the history of a monarchy that dates back over 1,000 years in these islands, we can all draw comfort that the continuity of the monarchy provides stability, hope and a sense of pride, as we all now join together as one United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland and all the Commonwealth nations to say, 'Thank you, Your Majesty, rest in peace on your last journey to meet your strength and stay again. God save the King.'

Roeddwn i, fel llawer o bobl eraill yn y Siambr hon heddiw, wedi meddwl bod hon yn araith na fyddai'n rhaid i'r un ohonom ei gwneud. Pan ddaeth y cyhoeddiad trist am farwolaeth y Frenhines, gadawodd wagle yn ein calonnau a galar cyffredin ymhlith pobl ar draws ein gwlad a'r byd, wrth i ni gymryd amser gyda'n gilydd i gofio'r gwas gorau a welodd y byd erioed. Mae fy meddyliau a'm gweddïau, ynghyd â'm holl etholwyr, gydag Ei Fawrhydi y Brenin a'r teulu brenhinol cyfan, a hefyd gyda phobl ein gwlad a'r Gymanwlad, wrth i ni ddod i delerau â cholli sofran annwyl a nain ein cenedl.

Er y tristwch a'r galar, rwy'n falch ein bod ni'n gallu dod at ein gilydd a chofio bywyd rhyfeddol Ei Mawrhydi y Frenhines Elizabeth II diweddar. Fel y dywedodd llawer, mae hi wedi byw bywyd a oedd wedi’i fyw'n dda, a chyflawnodd ei haddewid i wasanaethu gydag urddas ac ymroddiad i'n cenedl a'r Gymanwlad hyd ddiwedd ei hoes hir iawn. Roedd hi'n Frenhines i bob rhan o'r Deyrnas Unedig a phob rhan o'r Gymanwlad, ac roedd hi'n ysbrydoliaeth i lawer o bobl ledled y byd.

Hoffwn achub ar y cyfle hwn i gofio'r cysylltiadau oedd gan Ei Mawrhydi gyda fy nghartref, a phobl Brycheiniog a Sir Faesyfed. Yn 1947, cyn dod yn Frenhines, bu'n llywydd anrhydeddus Cymdeithas Amaethyddol Frenhinol Cymru, ac yn 1952 daeth yn noddwr i'r Sioe Frenhinol, a gwnaeth nifer o ymweliadau â Llanelwedd ar hyd y blynyddoedd, gan gynnwys nodi canmlwyddiant Sioe Frenhinol Cymru yn 2004. Ym 1955, aeth Dug Caeredin, fel y gwnaeth bob amser, gyda'i Mawrhydi ar daith frenhinol o amgylch Cymru—ei cyntaf fel brenhines. Eu stop cyntaf? Wrth gwrs roedd yn rhaid iddo fod yn un o'r llefydd gorau yng Nghymru: Aberhonddu.

Ymwelodd ag Aberhonddu sawl tro, gan gynnwys gwasanaeth i ddathlu jiwbilî diemwnt esgobaeth Aberhonddu ac Abertawe yn y gadeirlan yn 1983. Ar ei Jiwbilî Aur, aeth draw i Ddolau yn sir Faesyfed ar y trên brenhinol, lle cafodd groeso llond gwên a hapusrwydd yn treiddio ymhlith pawb a fynychodd, ac rwy'n falch iawn o ddweud i'r trên brenhinol gyrraedd ar amser. I nodi ei Jiwbilî Diemwnt ei hun yn 2012, ymwelodd Ei Mawrhydi ag ystâd Glanusk a chafodd ei chroesawu gan blant o dros 50 o ysgolion yr ardal. Bu Ei Mawrhydi yn wrol yn y glaw, yn cyfarfod a chyfarch cymaint o bobl â phosib gyda'r wên heintus honno. Bu’r Dug Caeredin yn gwylio o bell am y rhan fwyaf o'r ymweliad, yn ddigon doeth, o ffenestr Land Rover, bob amser yno'n cefnogi Ei Mawrhydi'r Frenhines.

Dwi ddim yn gallu sôn am bob un o'i hymweliadau, ond mae'r detholiad hwnnw'n dangos ehangder a dyfnder anhygoel perthynas Ei Mawrhydi diweddar â phobl canolbarth Cymru a phobl Brycheiniog a Sir Faesyfed. Rhwng popeth, cafodd fywyd gwirioneddol ryfeddol, o’r fath yr ydym yn annhebygol o'i weld eto. Roedd hi'n anrhydedd cael cwrdd â hi yma'n bersonol yn y Senedd yn ystod ein hagoriad swyddogol cyntaf. Bu ei Mawrhydi a minnau'n sôn am ei hangerdd mawr, sef ffermio, ac roedd hi'n gwybod llawer iawn am brisiau cig carw, ac fe safodd am bum munud yn gofyn i mi sut roedd yn mynd—rhywbeth nad anghofiaf i fyth.

Roedd Ei Mawrhydi'r Frenhines Elizabeth II yn berson a gredai mewn parhad a dyletswydd, ac wrth i faich trwm cyfrifoldeb basio i'w Fawrhydi Brenin Charles III, i barhau â hanes brenhiniaeth sy'n dyddio'n ôl dros 1,000 o flynyddoedd yn yr ynysoedd hyn, gallwn oll dynnu cysur o'r ffaith bod parhad y frenhiniaeth yn rhoi sefydlogrwydd, gobaith a balchder, wrth i ni i gyd uno gyda'n gilydd, fel un Deyrnas Unedig Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon a holl wledydd y Gymanwlad, i ddweud, 'Diolch, Eich Mawrhydi, gorffwyswch mewn heddwch ar eich taith olaf i gwrdd â'ch cryfder a’ch angor eto. Duw a achub y Brenin.'

16:55

Diolch, Llywydd. Dwi'n ddiolchgar am y cyfle i gyfrannu heddiw.

Thank you, Llywydd. I am grateful for the opportunity to contribute today.

On behalf of the constituents of Carmarthen West and South Pembrokeshire, I very much echo the words, comments and sentiments of those who have contributed today. Tributes to Her late Majesty the Queen have come from all four corners of the world, and many have spoken more eloquently and written more articulately about Her Majesty and her reign than I ever could, so it is her words that I use to describe her.

Her strength and stay was her late husband the Duke of Edinburgh, and so too was she the strength and stay of this country for 70 years. The motion makes reference to Her Majesty's enduring commitment, especially to charities and organisations. Since 1957, Her Majesty the Queen has been a committed patron of young farmers' clubs and the opportunities the movement provides for young people in rural parts of the country. The Queen met with YFC members over her many years of service, and presented awards at the royal show. As chairman of Pembrokeshire YFC, I thank Her Majesty for her patronage of this charitable organisation, on behalf of past, present and future members across the country. Let's also not forget the special link the monarchy has with Pembrokeshire, with ancestral roots stretching back to the birth of Tudor King Henry VII in Pembroke castle, and, of course, by Her late Majesty's side throughout her life were her most loyal and doting companions, her Pembroke corgis.

I will remember Her Majesty with profound respect and admiration, but as we mark the life and service of Her Majesty the Queen, we welcome His Majesty King Charles III to the throne. Earlier this summer, I had the pleasure of welcoming His Majesty, then Prince of Wales, to the town of Narberth in my constituency. Local schoolchildren greeted him with song, people lined the streets, and a few businesses were lined up for him to visit. The then-Prince took his time, unrushed, to speak with and shake hands with many of the hundreds of people who had come out to greet him. He spoke to the school choir and their conductor, and thanked them for their performance. And not only did he visit those businesses that had been lined up, but he, with complete ease, visited others that had not been. For the King, this was one of hundreds, possibly even thousands, of visits that His Majesty had undertaken, but, for the people who came out that day to see him, it was one day they will never forget. The legacy of Her Majesty's selfless dedication to public service, to the people, continues resolutely through her son. God save the King. 

Ar ran etholwyr Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro, rwy'n adleisio geiriau, sylwadau a theimladau'r rhai sydd wedi cyfrannu heddiw yn fawr. Mae teyrngedau i'w diweddar Mawrhydi'r Frenhines wedi dod o bedwar ban byd, ac mae llawer wedi siarad yn fwy huawdl ac wedi ysgrifennu'n fwy huawdl am Ei Mawrhydi a'i theyrnasiad nag y gallwn i erioed, felly ei geiriau hi a ddefnyddiaf i'w disgrifio.

Ei chryfder a'i hangor oedd ei diweddar ŵr Dug Caeredin, ac felly hefyd hi oedd cryfder ac angor y wlad hon am 70 mlynedd. Mae'r cynnig yn cyfeirio at ymrwymiad parhaus Ei Mawrhydi, yn enwedig at elusennau a sefydliadau. Ers 1957, mae Ei Mawrhydi'r Frenhines wedi bod yn noddwr ymroddedig i glybiau ffermwyr ifanc a'r cyfleoedd mae'r mudiad yn eu darparu i bobl ifanc mewn rhannau gwledig o'r wlad. Fe wnaeth y Frenhines gwrdd ag aelodau o'r CFfI dros ei blynyddoedd lawer o wasanaeth, a chyflwyno gwobrau yn y sioe frenhinol. Fel cadeirydd CFfI Sir Benfro, rwy'n diolch i'w Mawrhydi am ei nawdd i'r sefydliad elusennol hwn, ar ran aelodau o'r gorffennol, y presennol a'r dyfodol ledled y wlad. Gadewch i ni hefyd beidio ag anghofio ychwaith y cysylltiad arbennig sydd gan y frenhiniaeth â Sir Benfro, â gwreiddiau hynafiaethol yn ymestyn yn ôl i enedigaeth y Brenin Tuduraidd Harri VII yng nghastell Penfro, ac, wrth gwrs, wrth ochr Ei diweddar Fawrhydi gydol ei hoes oedd ei chymdeithion mwyaf ffyddlon ac anwesol, ei chorgwn Penfro.

Byddaf yn cofio Ei Mawrhydi gyda pharch ac edmygedd dwys, ond wrth i ni nodi bywyd a gwasanaeth Ei Mawrhydi'r Frenhines, rydym yn croesawu Ei Fawrhydi'r Brenin Charles III i'w orsedd. Yn gynharach yn yr haf, cefais y pleser o groesawu Ei Fawrhydi, Tywysog Cymru ar y pryd, i dref Arberth yn fy etholaeth. Roedd plant ysgol lleol yn ei gyfarch gyda chân, pobl ar y strydoedd, ac fe gafodd rhai busnesau eu dewis iddo ymweld â nhw. Cymerodd y Tywysog ar y pryd ei amser, heb frysio, i siarad ac ysgwyd llaw â llawer o'r cannoedd o bobl a oedd wedi dod i'w gyfarch. Bu'n siarad gyda chôr yr ysgol a'u harweinydd, a diolchodd iddyn nhw am eu perfformiad. Ac nid yn unig y gwnaeth ymweld â'r busnesau hynny a oedd wedi'u dewis, ond fe wnaeth, yn gwbl gysurus, ymweld ag eraill nad oedd wedi'u dewis. I'r Brenin, roedd hwn yn un o gannoedd, o bosib hyd yn oed miloedd, o ymweliadau yr oedd Ei Fawrhydi wedi'u cynnal, ond, i'r bobl a ddaeth y diwrnod hwnnw i'w weld, roedd yn un diwrnod na fydden nhw byth yn ei anghofio. Mae gwaddol ymroddiad anhunanol Ei Mawrhydi i wasanaeth cyhoeddus, i'r bobl, yn parhau yn gadarn drwy ei mab. Duw gadwo'r Brenin. 

17:00

Thank you, all, for your warm words and reflections on a life lived long and well. Many of you have alluded to the Queen's official openings of this Senedd. I recall the sixth opening in particular, which turned out to be her last visit to Wales. I remember that day with particular fondness. She was on fine form that day, undertaking her official duty with the usual aplomb, smiling, talking to Members, as we've heard, and especially interested in discussing with the many COVID champions from all over Wales. She wore a suit of peachy pink that day. I had on a dress with a dash of peachy pink too. We matched perfectly, apparently. And you've no idea how many people have asked me quite seriously whether we'd pre-arranged our wardrobe choices that day, as if I was in a secret WhatsApp group with the monarch. However, I'll never quite know whether the Queen noticed that day that I was wearing odd shoes. That was by mistake, by the way, not as some act of republican defiance. Neither am I sure that day whether she noticed that in one line-up she almost missed one Member completely because the curtsy was so low, or that another Member turned up in more than one line-up. If the Queen did notice these things, she kept smiling. 

As the Queen was about to leave, I ended up in a discussion with her and the now Queen Consort. It was described apparently by a live tv commentator as 'a Dyffryn Teifi Merched y Wawr huddle', whilst, in fact, we were discussing the lack of world leader attendance at COP26. I can share that with you because that conversation was overheard and ended up, as Adam Price said, as a front-page story around the world the next day: the Queen sharing her view on the subject of the day, tackling climate change. However, I won't share with you today my very last conversation with the monarch as we ascended in the lift. But I'm reminded of it as I look around this Chamber at the 60 Members here present and I think of what lies ahead for this Senedd. Suffice it to say she was interested in our future.

Diolch i chi i gyd, am eich geiriau cynnes a'ch myfyrdodau ar fywyd wedi'i fyw yn hir ac yn iach. Mae nifer ohonoch wedi cyfeirio at agoriadau swyddogol y Frenhines o'r Senedd hon. Rwy'n cofio'r chweched agoriad yn arbennig, ac fel y bu hi, hwn oedd ei hymweliad olaf â Chymru. Rwy'n cofio'r diwrnod hwnnw gyda hoffder arbennig. Roedd hi mewn hwyliau da y diwrnod hwnnw, yn ymgymryd â'i dyletswydd swyddogol gyda'r brwdfrydedd arferol, gan wenu, siarad ag Aelodau, fel rydym ni wedi clywed, ac roedd ganddi ddiddordeb arbennig mewn trafod â'r llu o arwyr COVID o bob rhan o Gymru. Roedd hi'n gwisgo siwt binc y diwrnod hwnnw. Roedd gen innau ffrog ag ychydig o binc ynddi hefyd. Roedden ni'n matsio'n berffaith, mae'n debyg. A does gennych chi ddim syniad faint o bobl sydd wedi gofyn i mi yn eithaf difrifol a oeddem ni wedi trefnu ein dewisiadau wardrob o flaen llaw y diwrnod hwnnw, fel petawn i mewn grŵp WhatsApp cyfrinachol gyda'r Frenhines. Fodd bynnag, fydda i byth yn gwybod yn iawn a sylwodd y Frenhines y diwrnod hwnnw fy mod yn gwisgo dwy esgid o ddau wahanol bâr o esgidiau. Roedd hynny trwy gamgymeriad, gyda llaw, nid fel rhyw weithred o herfeiddiwch gweriniaethol. Nid wyf ychwaith yn siŵr y diwrnod hwnnw a sylwodd mewn un rhes y bu bron iddi fethu un Aelod yn llwyr gan fod y cyrtsi mor isel, neu fod Aelod arall wedi ymddangos mewn mwy nag un rhes. Os wnaeth y Frenhines sylwi ar y pethau hyn, roedd yn dal i wenu. 

Pan oedd y Frenhines ar fin gadael, roeddwn i mewn trafodaeth gyda hi a'r Frenhines Gydweddog erbyn hyn. Fe'i disgrifiwyd, yn ôl pob tebyg, gan sylwebydd teledu byw fel Merched y Wawr Dyffryn Teifi a'u pennau ynghyd, pan mewn gwirionedd, roeddem ni'n trafod diffyg presenoldeb arweinwyr byd-eang yn COP26. Gallaf rannu hynny gyda chi oherwydd cafodd y sgwrs honno ei chlywed ac roedd hi, fel y dywedodd Adam Price, yn stori dudalen flaen ar draws y byd y diwrnod canlynol: y Frenhines yn rhannu ei barn ar bwnc y dydd, mynd i'r afael â newid hinsawdd. Fodd bynnag, ni wnaf rannu gyda chi heddiw fy sgwrs olaf un â'r Frenhines wrth i ni esgyn yn y lifft. Ond rwy'n cael fy atgoffa ohoni wrth i mi edrych o gwmpas y Siambr hon ar y 60 Aelod yma sy'n bresennol ac rwy'n meddwl am yr hyn sydd i ddod i'r Senedd hon. Digon yw dweud bod ganddi ddiddordeb yn ein dyfodol.

Ac felly, mi wnaf ddiweddu drwy ddefnyddio ei geiriau olaf i ni yn y Siambr hon, ond 11 mis yn ôl: 'diolch o galon'. Diolch o galon, felly, i'r Frenhines Elizabeth II am oes o wasanaeth, a gyflawnwyd gydag urddas a gras. Boed iddi heddwch nawr yn ei gorffwys.

And therefore I'll conclude with the last words she uttered here in this Chamber, just 11 months ago: 'diolch o galon'. Diolch, thank you, to Queen Elizabeth II for a lifetime of service, effected with dignity and grace. May she now rest in peace. 

Barnwyd y cytunwyd ar y cynnig.

Motion deemed agreed.

Dyna ddiwedd, felly, ar ein dydd ni heddiw o deyrnged, a byddwn yn cyfarfod eto ddydd Gwener i dderbyn y Brenin Charles III i'r Senedd. Diolch yn fawr iawn.

That concludes today's meeting of tribute. We will meet again next Friday to receive King Charles III to our Senedd. Thank you. 

Daeth y cyfarfod i ben am 17:03.

The meeting ended at 17:03.