Y Cyfarfod Llawn

Plenary

19/01/2022

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

Cyfarfu'r Senedd drwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

Datganiad gan y Llywydd

Croeso, bawb, i'r Cyfarfod Llawn. Cyn i ni ddechrau, dwi angen nodi ychydig o bwyntiau. Mae Cyfarfod Llawn a gynhelir drwy gynhadledd fideo, yn unol â Rheolau Sefydlog Senedd Cymru, yn gyfystyr â thrafodion y Senedd at ddibenion Deddf Llywodraeth Cymru 2006. Bydd rhai o ddarpariaethau Rheol Sefydlog 34 yn gymwys ar gyfer y cyfarfod yma. Mae'r rheini wedi nodi ar eich agenda chi. 

1. Cwestiynau i Weinidog yr Economi

Yr eitem gyntaf, felly, yw cwestiynau i Weinidog yr Economi ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Jayne Bryant.

Costau Byw

1. Sut y bydd Llywodraeth Cymru yn defnyddio datblygu economaidd i fynd i'r afael â'r argyfwng costau byw DU gyfan yng Nghymru? OQ57477

Diolch am eich cwestiwn. Mae ein cenhadaeth economaidd, ochr yn ochr â’n strategaeth cyflogadwyedd sydd ar y ffordd, yn nodi ein polisïau i gynyddu sgiliau, cynhyrchiant ac enillion i helpu i godi safonau byw yma yng Nghymru. Llywodraeth y DU sy’n gyfrifol am lawer o’r ysgogiadau allweddol a mynd i'r afael â'r argyfwng costau byw wrth gwrs, ond mae Llywodraeth Cymru eisoes wedi cyhoeddi cronfa gymorth i aelwydydd gwerth £51 miliwn a grant caledi i denantiaid gwerth £10 miliwn, sy’n dangos ymrwymiad Llywodraeth Cymru i gefnogi pobl Cymru.

Diolch am eich ateb, Weinidog. Mae costau byw yn y DU yn cynyddu'n aruthrol. Mae'n destun pryder mai crib y rhewfryn yn unig yw codiadau mewn prisiau ynni gyda'r newyddion heddiw fod chwyddiant wedi cyrraedd y lefel uchaf ers 30 mlynedd, ac yn mynd i ddal i godi. Bydd pwysau ariannol yn dod yn real iawn i lawer iawn o bobl. Bydd miloedd yn rhagor yn cael eu gwthio i fyw mewn tlodi, yn cael eu gorfodi i ddewis rhwng gwresogi neu fwyta. Mae gan Lywodraeth Dorïaidd San Steffan yr holl bwerau a’r cyllid i fynd i’r afael â hyn, ond ar adeg pan ddylent fod yn gwneud popeth a allant i ddiogelu pobl, mae'n well ganddynt ddefnyddio mwy o’u hegni i gynnal eu harweinydd. Rwy’n falch o glywed am y mesurau rydych wedi’u crybwyll yma yng Nghymru, Weinidog, ond mae’n hollbwysig ein bod yn defnyddio pob ysgogiad sydd gennym i helpu’r rheini sydd angen cymorth, o gefnogi cadwyni cyflenwi bwyd lleol i sicrhau bod gan bobl sgiliau a chyfleoedd cyflogaeth. A allwch roi sicrwydd inni y byddwch yn gwneud popeth a allwch i ddiogelu trigolion Gorllewin Casnewydd a Chymru drwy'r cyfnod anodd hwn?

Ie, diolch. Yn sicr, gallaf roi’r sicrwydd hwnnw i chi. Rwy’n poeni’n fawr am fy etholwyr fy hun, fel Aelodau etholaethau a rhanbarthau eraill wrth gwrs, yn enwedig yn sgil y rhybudd llym gan Sefydliad Resolution am drychineb costau byw ym mis Ebrill a fyddai'n effeithio ar dros hanner aelwydydd y wlad. Ac wrth gwrs, cyn y pandemig, roeddem wedi gwneud cynnydd pendant. Felly, amlygodd adroddiad Sefydliad Resolution ym mis Tachwedd 2020 fod Cymru, cyn y pandemig, wedi haneru’r bwlch cyflogaeth gyda’r DU dros y cyfnod datganoli a bod gennym fwy o swyddi yn hanner uchaf y sbectrwm incwm nag yn yr hanner gwaelod. Felly, roeddem eisoes yn gwneud cynnydd.

Wrth gwrs, rydym bellach yn cyflawni nifer o fesurau. Felly, o'r gronfa cefnogi cwmnïau lleol i gefnogi pobl i elwa mwy o'u heconomïau lleol, mae'r gwaith rydym yn ei wneud yn ehangach ar yr economi sylfaenol, ar gadwyni cyflenwi, yn mynd i greu mwy o swyddi yn nes at adref, yn ogystal, wrth gwrs, â’r warant i bobl ifanc a’r strategaeth cyflogadwyedd. Bydd Llywodraeth Cymru yn parhau i weithredu i geisio diogelu dinasyddion Cymru ac i roi gobaith gwirioneddol i bobl ar gyfer y dyfodol fel y gall pobl gynllunio dyfodol llewyrchus yma yng Nghymru.

Weinidog, yr hyn rydym wedi’i glywed dros yr ychydig wythnosau diwethaf gan Aelodau a chithau yw eich bod yn hoffi grwgnach am Lywodraeth y DU â’r mantra arferol o, 'Nid ydym yn cael digon o arian’, ond y gwir amdani yw eich bod wedi cael mwy o arian nag erioed o'r blaen. Darparodd Llywodraeth y DU ffyrlo i weithwyr yn ystod COVID. Mae Llywodraeth y DU yn cynyddu’r cyflog byw cenedlaethol 6.6 y cant ym mis Ebrill eleni. Y broblem go iawn yma yw bod economi Cymru wedi bod yn methu ers dros 20 mlynedd. Incwm gwario gros aelwydydd Cymru yw'r isaf yn y DU. Collodd Cymru 6 y cant o'i busnesau wrth i fusnesau yn yr Alban a Gogledd Iwerddon gynyddu 10 y cant ac 19 y cant. Gennym ni y mae’r twf gwaethaf mewn gwerth ychwanegol gros o bob un o bedair gwlad y Deyrnas Unedig ers 1999 ac un busnes yn unig sydd gennym yng nghan cwmni'r FTSE. Felly, Weinidog, gyda’r argyfwng costau byw ar y ffordd, ac mae pob un ohonom yn bryderus ynghylch hwnnw, pa ysgogiadau economaidd pellach y gallwch chi a Llywodraeth Cymru eu defnyddio i sicrhau ein bod, yng Nghymru, yn creu economi sgiliau uwch a chyflogau uchel?

Wel, unwaith eto, gwleidydd Ceidwadol arall sydd am wadu bod gan y Llywodraeth Geidwadol unrhyw gyfrifoldeb dros argyfwng costau byw y DU. Nid yw’r ffigurau chwyddiant uchaf ers bron 30 mlynedd yn faterion sydd yn nwylo Llywodraeth Cymru. Byddai'n rhaid bod gennych safbwynt eithriadol ar faterion i ddweud mai ein cyfrifoldeb uniongyrchol ni yw hynny. Ac fel rydych yn ei gydnabod wrth sôn am ymyriadau fel ffyrlo, sy'n un o'r pethau da y mae Llywodraeth y DU wedi'i wneud yn ystod y pandemig yn fy marn i, Llywodraeth y DU sydd â'r ysgogiadau mwyaf a'r pwerau mwyaf. Gallent ddatrys problemau'n ymwneud â TAW. Gallent ddatrys problemau i gefnogi teuluoedd yn well yn hytrach na dewis mynd ag arian o bocedi'r teuluoedd sydd wedi’u taro galetaf, fel y gwnaethant wrth dorri credyd cynhwysol. Mae pob dewis a wnaed hyd yn hyn wedi gwneud bywyd yn anoddach i bobl gyffredin sy'n gweithio, a chredaf ei bod yn hen bryd i Lywodraeth y DU edrych eto ar yr hyn y gallai ac y dylai ei wneud. Ac fe’ch atgoffaf o’r hyn a ddywedais wrth Jayne Bryant: cyn y pandemig, roedd Cymru wedi haneru’r bwlch cyflogaeth gyda’r DU—mae mwy ar ôl i’w wneud o hyd, ond haneru’r bwlch cyflogaeth—yn ystod y cyfnod datganoli, a mwy o swyddi yn hanner uchaf y sbectrwm incwm nag yn yr hanner isaf. Felly, mae cynnydd gwirioneddol wedi'i wneud ac yn dal i gael ei wneud. Fel y clywsoch gennyf ddoe, gallem wneud cymaint yn rhagor pe baem yn gallu cael arian i fuddsoddi mewn sgiliau yn hytrach na’i fod yn cael ei gymryd oddi wrthym. Nid problem yng Nghymru yn unig yw hon; efallai yr hoffech edrych ar waith craffu Pwyllgor yr Economi yng Nghynulliad Gogledd Iwerddon, a dynnodd sylw at y problemau sydd ganddynt oherwydd y bwlch cyllid sylweddol sydd ganddynt hwythau hefyd o ran sgiliau ac arloesi oherwydd yr addewid a dorrwyd ym maniffesto 2019.

13:35

Diolch i'r Gweinidog, ac i Jayne Bryant am ofyn y cwestiwn pwysig yma.

Rwy’n siŵr fod pob un ohonom yn fwyfwy pryderus am y sefyllfa yng Nghymru, ac yn enwedig am y pwysau sy'n wynebu busnesau bach. Mae’r cyfuniad o effeithiau COVID, Brexit, ac erbyn hyn y costau ynni cynyddol, cynnydd mewn yswiriant gwladol a chwyddiant, yn rhoi pwysau aruthrol ar fusnesau bach. Mae ystadegau'r farchnad lafur a gyhoeddwyd heddiw yn dangos bod chwyddiant yn llawer mwy na'r cynnydd mewn cyflogau, gan arwain at ostyngiad mewn cyflogau gwirioneddol. Canfu arolwg yn 2021 gan y Ffederasiwn Busnesau Bach mai costau ynni yw’r pryder mwyaf sy’n wynebu ei aelodau a rhybuddiodd y gallent fod yn fygythiad difrifol i gwmnïau bach. Hoffwn godi dau bwynt. Weinidog, pa gymorth y gellid ei roi i fusnesau i’w galluogi i fuddsoddi mewn mesurau effeithlonrwydd ynni a datgarboneiddio? Mae Democratiaid Rhyddfrydol Cymru wedi cyflwyno cynlluniau ar gyfer cronfa rhyddhad buddsoddi ardrethi busnes, a thybed a ydych wedi rhoi unrhyw ystyriaeth i gyflwyno rhyddhad ariannol tebyg i gynorthwyo busnesau yn ystod yr argyfwng ynni? Diolch.

Diolch. Rwy'n cytuno—mae heriau’r cynnydd mewn costau ynni, gyda chynnydd pellach i ddod, yn ffactor pwysig iawn yn yr effaith ar yr holl nwyddau eraill hefyd, fwy neu lai, felly, bwyd, ac yna’r cynnydd mewn yswiriant gwladol ar ben hynny. Mae’r rheini oll yn cyfrannu at argyfwng gwirioneddol i gartrefi, yn ogystal ag i fusnesau. Ac mae pob un ohonom wedi gweld y sylw rheolaidd bellach yn y rhan fwyaf o'r cyfryngau prif ffrwd i'r argyfwng costau byw yma, sydd ar fin gwaethygu.

Ar eich pwynt ynglŷn â chronfa rhyddhad ardrethi busnes, mae’r Gweinidog cyllid eisoes wedi cyhoeddi rhyddhad ardrethi busnes sylweddol ar gyfer hanner cyntaf y flwyddyn nesaf. Unwaith eto, mae angen inni edrych yn greadigol ar y ddarpariaeth, oherwydd, beth bynnag yw'r honiadau cychwynnol am y setliad cyllideb tair blynedd, nid yw mor hael ag y gallai fod wedi ymddangos yn y penawdau cyntaf. Mewn gwirionedd, bydd gwerth yr arian hwnnw'n llai fyth yn sgil y cynnydd mewn chwyddiant, sydd ar ei uchaf ers bron i 30 mlynedd.

Ac o ran yr hyn rydym yn bwriadu ei wneud i helpu busnesau i newid i ffyrdd o ddefnyddio ynni'n fwy effeithlon, roedd y gronfa fuddsoddi a gyhoeddais cyn i'r pandemig ailymddangos ar ffurf omicron a'r don ddiweddaraf, yn ymwneud yn rhannol â sut y gallwn helpu i fuddsoddi ochr yn ochr â busnesau i wella effeithlonrwydd ynni. Felly, rwy'n awyddus i ddod allan o'r cyfnod hwn yn y pandemig, ac i drafod eto sut y gallwn weithio ochr yn ochr â busnesau a darparu cymelliadau iddynt wneud hynny. Ac mae'n rhan o'r pwynt hwn ynglŷn â rheoli trawsnewid i ddatgarboneiddio ein heconomi. Mae enillion i’w cael o well effeithlonrwydd hefyd, ond bydd angen inni helpu busnesau a theuluoedd drwy’r newid hwnnw.

Y Gronfa Cadernid Economaidd

2. Sut mae'r gronfa cadernid economaidd yn cefnogi busnesau yng Nghymru y mae'r pandemig wedi effeithio arnynt? OQ57453

Diolch am eich cwestiwn. Rydym wedi sicrhau bod lefelau mwy nag erioed o gyllid ar gael i gefnogi busnesau Cymru drwy’r pandemig, gan gynnwys drwy'r gronfa cadernid economaidd unigryw sydd ar gael i Gymru’n unig. Bydd y pecyn cymorth brys diweddaraf—o'r gronfa cadernid economaidd yn unig—yn darparu hyd at £120 miliwn i'r busnesau y mae'r mesurau diogelu diweddaraf i ddiogelu iechyd y cyhoedd wedi effeithio arnynt.

Weinidog, a gaf fi ddiolch i chi, yn gyntaf oll, am barhau i gefnogi busnesau di-rif a nifer enfawr o weithwyr nid yn unig yn fy etholaeth i ond ledled Cymru yn ystod y pandemig, gan ddarparu arweiniad allweddol hefyd ar genhadaeth economaidd y Llywodraeth? Nawr, mae dau sector penodol wedi cael eu taro’n galed yn ystod y pandemig ac wedi cael cymorth sydd ond ar gael yng Nghymru. Manwerthu nad yw'n hanfodol a gyrwyr tacsi yw'r sectorau hyn. Weinidog, a allwch roi sicrwydd i ni y bydd sectorau o’r fath yn parhau i gael cymorth gan Lywodraeth Cymru, ac y byddwch yn parhau i ymgysylltu â’r gymuned fusnes, ac wrth gwrs, ein hundebau llafur i lunio'r pecyn cymorth gorau posibl i fusnesau?

13:40

Gallaf, yn sicr. A dweud y gwir, mae wedi bod yn ddiddorol—dangosodd arolwg a gyhoeddwyd yn ddiweddar gan Ysgol Fusnes Caerdydd fod 85 y cant o'r busnesau a ymatebodd yn cytuno bod cymorth dau gam cyntaf cronfa cadernid economaidd Llywodraeth Cymru wedi bod yr un mor bwysig â ffyrlo yn eu cefnogi yn ystod blwyddyn gyntaf y pandemig. Credaf fod hynny'n glod mawr i Lywodraeth Cymru, ac yn wir, i gyn Weinidog yr economi a oruchwyliodd y cynlluniau hynny.

O ran manwerthu nad yw’n hanfodol, mae gwahaniaeth bwriadol rhyngom ni a Lloegr. Ceir mesurau i gefnogi manwerthu nad yw'n hanfodol yma, ond nid yw hynny'n wir dros y ffin. Ac mae hwnnw'n bwynt a wnaed yn rymus i mi gan gynrychiolwyr y sector manwerthu pan gyfarfûm â hwy fel rhan o'r ymgysylltu rheolaidd a wnaf â busnesau, sefydliadau busnes, llywodraeth leol, a'n hundebau llafur wrth gwrs. Ac unwaith eto, gwnaed y pwynt am weithwyr llawrydd, yr hunangyflogedig a gyrwyr tacsi yn ystod ein trafodaethau diweddar. Pan oeddem yn gwybod y byddai'n rhaid inni roi camau pellach ar waith i ddiogelu iechyd y cyhoedd, roeddwn yn awyddus i sicrhau bod math o gymorth ar gael i yrwyr tacsi gan y gwyddom fod y sector hwnnw wedi'i effeithio'n uniongyrchol. Yn ddiweddar, fe wnaethom ddyblu’r cymorth hwnnw i £1,000 wrth gwrs, gan ddangos ein bod yn gwrando ar bobl, yn gweithio gyda hwy ac yn gwneud popeth a allwn gyda’r adnoddau sydd ar gael i ni. Byddwn yn parhau i wrando a gweithio gyda’n partneriaid yma yng Nghymru, a chredaf ein bod yn cael canlyniadau gwell drwy weithio yn y ffordd honno.

Diolch i’r Aelod am gyflwyno’r cwestiwn pwysig hwn hefyd. Weinidog, oherwydd y cyfyngiadau pellach dros y Nadolig ac i mewn i’r flwyddyn newydd, mae’r cyhoeddiad am ragor o gymorth ariannol o’r gronfa cadernid economaidd i’w groesawu ar gyfer y busnesau hynny wrth gwrs. Fodd bynnag, oherwydd lefel a hyd y cyfyngiadau diweddaraf hyn, nid yw'n ddigon i lawer ohonynt. Enghraifft o hyn yw Cymdeithas Diwydiannau'r Nos, sydd wedi amcangyfrif bod eu haelodau, ar gyfartaledd, wedi colli oddeutu £45,000 dros gyfnod y Nadolig ac i mewn i'r flwyddyn newydd. Felly, Weinidog, a yw’r busnesau hynny’n dweud celwydd pan ddywedant nad yw cymorth y maent yn debygol o’i gael gan Lywodraeth Cymru yn ddigon i wneud iawn am eu colledion?

Rwy'n credu bod pob sector busnes yn awyddus i gael cymaint â phosibl i gefnogi eu busnes, ac rydych yn deall yn union pam. Pan feddyliwch am y cymorth rydym wedi’i ddarparu drwy’r gronfa cadernid economaidd, drwy gymorth mewn perthynas ag ardrethi annomestig—ac unwaith eto, cynllun sy’n fwy hael na Lloegr—a thrwy’r gronfa adferiad diwylliannol hefyd, sy’n cefnogi ystod o bobl yn y sector digwyddiadau, rwy'n credu y gallwch weld ein bod yn gwneud popeth y gallwn ac y dylem ei wneud o fewn yr adnoddau sydd ar gael i ni i gefnogi busnesau'n briodol.

Nawr, ni chredaf ei bod yn ddefnyddiol dweud nad yw pobl yn bod yn onest am yr effaith ar eu gwaith. Yr hyn rydym yn bwriadu ei wneud â’r cymorth a ddarparwn yw ceisio sicrhau bod busnesau’n gallu goroesi a’u cefnogi i mewn i’r adferiad, ac adferiad sy’n digwydd yn gyflymach yng Nghymru oherwydd y camau gweithredu a roesom ar waith. Ac os ydych am weld y dystiolaeth o hynny yn iechyd y cyhoedd, gallwch weld hynny yn y gwahaniaeth yn y cyfraddau o bobl sy'n mynd i'r ysbyty, a gallwch weld hynny hefyd yn y cyfraddau achosion cyfredol heddiw, lle maent bron â bod ddwywaith cymaint yn Lloegr â'r hyn ydynt yng Nghymru. Golyga hynny ein bod yn llai tebygol o gael yr effaith uniongyrchol y mae'r busnesau hynny hefyd yn ei hwynebu pan nad yw pobl yn gallu dod i'r gwaith oherwydd COVID, ac yn wir, pan nad yw eu cwsmeriaid yn gallu dod i mewn oherwydd COVID yn ogystal. Credaf fod cydbwysedd ein dull o weithredu yn iawn, ac rwy'n hyderus, maes o law, y bydd y data pellach rydym yn disgwyl ei gael yn profi hynny.

Mae'r gronfa, wrth gwrs, wedi bod yn un modd o helpu busnesau, ond mi wnaeth rhai busnesau lwyddo i oroesi drwy fod yn rhan o'r ymateb i COVID. Dwi wedi ysgrifennu at y Llywodraeth a'r Gweinidog o'r blaen ynglŷn â'r angen i gynnal y cadwynau cyflenwi gafodd eu creu yn ystod y pandemig. Mi fu Brodwaith yn fy etholaeth i, yn ogystal â chwmnïau fel Elite, y fenter gymdeithasol yn y de-ddwyrain, yn allweddol yn darparu offer PPE, ond rŵan maen nhw'n ffeindio'u hunain yn colli'r cytundebau PPE y buasen nhw'n dal yn gallu ei gyflenwi i'r NHS. Ac mae rhai o'r busnesau yma, drwy droi at gyflenwi PPE, wedi colli rhai o'r hen gytundebau oedd ganddyn nhw. A wnaiff y Gweinidog roi ymrwymiad i edrych ar sut i gynnal y cadwynau cyflenwi yma, a allai fod yn rhywbeth positif i ddod allan o'r pandemig yma?

Gwnaf, rwy'n fwy na pharod i wneud hynny. Ar draws y Llywodraeth, mae gan Weinidogion ddiddordeb yn nyfodol caffael, a sut y mae gennym brawf chwilio priodol ar bris, ond hefyd, yn bwysicach fyth yn fy marn i, ar werth yr hyn rydym yn ei gaffael hefyd, ac ar effaith gallu cael mwy o’n nwyddau o gadwyni cyflenwi lleol ar economïau lleol, ond yn hollbwysig hefyd, ar gadernid y cadwyni cyflenwi, gan ein bod wedi gweld cadwyni cyflenwi hirsefydlog yn cael eu torri'n gyflym iawn yng nghyfnodau cynnar y pandemig wrth i'r byd i gyd gystadlu ar raddfa lawer cyflymach a mwy ymosodol am wahanol fathau o nwyddau. Felly, ydy, mae hwnnw’n bwnc byw. Ar y mater penodol a godwyd gennych, rwy'n fwy na pharod i edrych am yr ohebiaeth, a gwneud yn siŵr fy mod i, y Gweinidog iechyd a'n swyddogion yn edrych ar hynny'n iawn. Mae'n werth nodi hefyd, wrth gwrs, oherwydd y ffordd y gwnaethom weithio'n llwyddiannus gyda busnesau Cymru, a'r ffordd y gweithiodd ein timau caffael mewn modd agored a thryloyw, nad ydym wedi cael sgandal yn gysylltiedig â llwybr anghyfreithlon i bwysigion yma yng Nghymru. Mae hynny hefyd yn dangos bod gwerthoedd y Llywodraeth yn bwysig yn y dewisiadau y mae llywodraethau’n eu gwneud a’r ffordd y caiff arian cyhoeddus ei wario a’i ddiogelu.

13:45
Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Yn gyntaf y prynhawn yma, llefarydd y Ceidwadwyr, Paul Davies. 

Diolch, Lywydd. Weinidog, croesawodd busnesau ledled Cymru y cyhoeddiad ddydd Gwener gan Lywodraeth Cymru y bydd cyfyngiadau COVID yng Nghymru yn cael eu llacio dros y pythefnos nesaf. Cafodd y cyhoeddiad hwnnw ei groesawu’n arbennig gan fusnesau yn y sector lletygarwch a sector y nos sydd wedi wynebu caledi mawr, nid yn unig dros yr ychydig wythnosau diwethaf, ond drwy gydol y pandemig. Mae'r heriau sy'n wynebu'r sectorau hynny'n dal i fodoli gyda chynaliadwyedd rhai busnesau dan fygythiad o hyd yn ogystal â'r posibilrwydd y bydd swyddi'n cael eu colli. Weinidog, pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi’i wneud o effaith y cyfyngiadau ar y diwydiant lletygarwch a diwydiant y nos yng Nghymru? Pa mor hyderus ydych chi fod y pecyn cymorth presennol gan Lywodraeth Cymru yn ddigon i dalu’r costau y mae busnesau'n eu hwynebu o ganlyniad i’r cyfyngiadau hyn?

O ganlyniad i’r mesurau diogelu, gwyddom nad oedd nifer o sectorau busnes yn gallu masnachu. Ac wrth gwrs, fe'i gwnaethom yn ofynnol i rai busnesau gau, yn ogystal â mynnu bod rhannau eraill o'r sector lletygarwch a oedd ar agor yn gweithredu mewn ffordd wahanol. Dyna pam ein bod wedi darparu’r cymorth y gwnaethom ei ddarparu. Fe wnaethom gyhoeddi’r cymorth hwnnw pan oedd y camau diogelu’n cael eu rhoi ar waith a’u cyhoeddi. Rwyf wedi ymgysylltu’n uniongyrchol â’r sector lletygarwch, gan gynnwys diwydiant y nos, ac maent wedi bod yn onest iawn ynghylch yr heriau y maent yn eu hwynebu a’r effaith uniongyrchol a gânt ar eu busnesau, ar y bobl sy’n rhedeg ac yn rheoli’r busnesau hynny, ac yn wir, ar eu gweithwyr. Mae rhai pobl yn wirioneddol bryderus am y dyfodol, gan ein bod mewn sefyllfa lle mae llawer o fusnesau'n wynebu heriau gyda mynediad at arian parod, yn ogystal â'u gallu i edrych ymlaen at wahanol fath o amgylchedd masnachu. Rwy’n rhoi ystyriaeth ddifrifol i'r pryderon a glywaf yn uniongyrchol a’r ymgysylltiad uniongyrchol gan fy swyddogion. Dyna pam ein bod wedi edrych ar y ffordd y gallwn ei gwneud ychydig yn haws i gael gafael ar y mathau o gymorth sydd gennym, a'i wneud ychydig yn fwy hael. Dyna pam ein bod hefyd yn parhau i weithio gyda'r sector i geisio sicrhau ein bod yn cefnogi busnesau hyfyw wrth i'r amodau masnachu newid, ac wrth i hyder cwsmeriaid newid, gobeithio, ac y bydd pobl yn dod yn ôl i gefnogi busnesau lleol da, y rheini efallai y bydd aelodau iau o garfan oedran wahanol i mi a Mr Davies am eu defnyddio’n fwy rheolaidd, yn ogystal â’r ystod ehangach o fusnesau y gwyddom fod y mesurau angenrheidiol rydym wedi’u rhoi ar waith ar y cam hwn yn y pandemig wedi effeithio’n uniongyrchol arnynt.

Weinidog, wrth inni edrych ymlaen, mae’n bwysig fod Llywodraeth Cymru yn nodi sut yn union y mae’n mynd i gefnogi cynaliadwyedd y sector ar gyfer y dyfodol ar ffurf strategaeth benodol. Fel rhan o’r strategaeth honno, dylai Llywodraeth Cymru edrych ar rai o’r heriau sylfaenol a oedd yn wynebu’r sector cyn y pandemig ac ystyried pa wersi y gall eu dysgu o bandemig COVID, er mwyn sicrhau na chaiff cynaliadwyedd y sector ei fygwth yn y dyfodol. Wrth gwrs, wrth inni gefnu ar y pandemig, mae'n rhaid i Lywodraeth Cymru ailystyried yr angen am basys COVID, a chadarnhau, fan lleiaf, pa feini prawf y bydd angen eu bodloni cyn eu diddymu. Weinidog, o ystyried bod pasys COVID wedi’u profi’n aneffeithiol ar gyfer cadw clybiau nos a lleoliadau tebyg ar agor, sef holl sail y Llywodraeth, gyda llaw, dros gyflwyno’r pasys hyn yn y lle cyntaf, pa gamau rydych yn eu cymryd bellach i ddiddymu pasys COVID, a llunio atebion a gefnogir gan y diwydiant yn lle hynny i gefnogi'r sector lletygarwch a sector y nos yn y tymor byr a'r tymor canolig?

O ran strategaeth ar gyfer y dyfodol, rydym yn edrych ar yr hyn a allai ddigwydd mewn ystod o sectorau gwahanol. Felly, rydym yn edrych ar strategaeth fanwerthu, ac rydym yn edrych ar y strategaeth—ailedrych arni—ar gyfer yr economi ymwelwyr. Bydd hynny ynddo’i hun yn gwneud gwahaniaeth i amrywiaeth o bobl yn y sector lletygarwch. Mae'r ddau sector yn amlwg yn gysylltiedig iawn. Rwyf hefyd yn gwbl agored i weld a oes angen inni wneud mwy ynghylch y rhan o hynny sy'n ymwneud â digwyddiadau, neu'n wir, economi'r nos yn benodol. Felly, mae gennyf feddwl agored ynglŷn â lle gallwn gael sgwrs ddefnyddiol a chynhyrchiol. Ond rydym yn dechrau o sylfaen dda, gan ein bod yn ymgysylltu'n rheolaidd â phobl sy'n arwain ac yn rhedeg y busnesau hynny, a cheir sgyrsiau gonest ynglŷn â'r heriau yn ogystal â'r ysgogiadau sydd ar gael i ni i'w cefnogi.

Ar ail ran eich cwestiwn ynglŷn â phasys COVID, rwy'n credu bod nifer o'r honiadau a wnaeth yr Aelod yn anghywir. Cyflwynwyd pasys COVID ar y sail fod hon yn ffordd ddefnyddiol o reoli risg ac y byddai'n helpu i gadw busnesau ar agor am fwy o amser, gan y byddai gwneud fel arall, er mwyn rheoli'r sefyllfa iechyd y cyhoedd, wedi arwain at fwy o darfu a'r perygl o gau mewn sectorau. Roedd yn ymwneud ag osgoi cau busnesau a'u cadw ar agor. Nid yw'r ffaith ein bod, serch hynny, wedi gorfod cymryd camau pellach, gan gynnwys y mesurau diweddar, yn golygu bod pasys COVID wedi methu; mae'n dangos cryfder ac effaith ton omicron, yn enwedig, yn trechu pob un o'r mesurau diogelu hynny. Pan welwch y niferoedd arswydus o uchel o achosion a ddigwyddodd, credaf ei bod yn gwbl anghywir ac yn ddadl braidd yn anonest yn ddeallusol i ddweud bod pasys COVID wedi methu am ein bod er hynny wedi gorfod rhoi camau pellach ar waith i ddiogelu iechyd y cyhoedd. Edrychaf ymlaen at weld y cyngor iechyd cyhoeddus ynglŷn â pha bryd na fydd pasys COVID yn fesur cymesur i helpu i ddiogelu iechyd y cyhoedd, ond nid oes unrhyw dystiolaeth hyd yma eu bod wedi cael effaith sylweddol ar broffidioldeb busnesau lle cawsant eu cyflwyno.

13:50

Weinidog, y gwir amdani yw bod pasys COVID wedi cael effaith enfawr ar economi’r nos, gyda pheth tystiolaeth yn dangos bod cost gweithredu pasys COVID oddeutu £400 yr wythnos ar gyfartaledd. Byddai hyn yn golygu cost o £20,000 y flwyddyn. Ac ni ddylem anghofio bod y lleoliadau hyn wedi cael eu gorfodi i gau er gwaethaf yr addewid y byddai pasys COVID yn eu cadw ar agor. Heddiw, gwneir cais am adolygiad barnwrol ynghylch parhau i gyflwyno pasys COVID yng Nghymru er nad oes unrhyw dystiolaeth eu bod yn cyflawni eu hamcanion.

Weinidog, mae’r sectorau hyn yn hollbwysig i bob un ohonom. Maent yn asedau diwylliannol pwysig sy'n hyrwyddo ac yn codi ymwybyddiaeth o artistiaid a cherddorion newydd. Maent yn cyflogi cryn dipyn o bobl, yn enwedig llawer o bobl ifanc, ac mae lleoliadau lletygarwch yn aml yn asedau cymunedol pwysig. Fodd bynnag, mae’r pandemig hwn wedi bod yn arswydus i'r sector lletygarwch gyda llawer o fusnesau’n brwydro i oroesi ac yn teimlo bod Llywodraethau wedi gwneud tro gwael â hwy.

Mae Llywodraeth y DU wedi cyhoeddi ei strategaeth ei hun ar gyfer y sector, yn canolbwyntio ar ailagor, adfer a chadernid, ac mae'n hanfodol bellach fod Llywodraeth Cymru yn gwneud yr un peth ar gyfer y sector yma yng Nghymru. Felly, Weinidog, a allwch ddweud wrthym beth yw cynlluniau hirdymor Llywodraeth Cymru ar gyfer y sectorau hyn ar ôl y pandemig a sut rydych yn hyrwyddo rolau'r sectorau hyn fel hybiau llesiant cymunedol wrth inni gefnu ar y pandemig? A allwch gadarnhau hefyd faint yn union o arian y mae Llywodraeth Cymru wedi’i ddyrannu o’r gyllideb i’w fuddsoddi mewn mesurau cadernid ar gyfer y sectorau hyn yn y dyfodol?

Credaf ichi ofyn tri chwestiwn penodol. Ar y rhan gyntaf, nid wyf yn cytuno â barn yr Aelod ynghylch pasys COVID a’u heffaith. Maent yn fesur sydd wedi ein helpu i gadw sectorau ar agor lle byddem fel arall wedi gorfod cyflwyno mesurau diogelu pellach a fyddai wedi effeithio ar eu gallu i fasnachu. Nid ydym yn mynd i gytuno ar hynny.

Ar ddyfodol y sector, rwy'n obeithiol am ddyfodol y sector, oherwydd rydym yn awyddus i ddod allan o'r cam hwn yn y pandemig, gan fy mod yn edrych ymlaen at weld y pandemig yn rhan o hanes yn hytrach na'r realiti dyddiol y mae Gweinidogion yn dal i orfod ei reoli. Ond yn arbennig, pan ddaw'r gwanwyn a’r haf, pan fo’r amodau yn llawer llai difrifol, gallwch edrych ymlaen at adferiad mewn amrywiaeth o weithgareddau. Fel y dywedais yn gynharach, rydym wedi gweld y ffordd y mae'r economi ymwelwyr wedi gwneud gwahaniaeth mawr iawn, gyda mwy o bobl yn dod i Gymru, mwy o bobl yn mynd i mewn i wahanol fusnesau. Yr her fwyaf i lawer o’r busnesau hynny fu cael digon o staff i ymdopi â’r galw. Mae hynny'n rhan o’r her ynghylch cael marchnad lafur dynnach nad yw’n ymwneud o gwbl â phasys COVID nac yn wir â'r dewisiadau a wnaed gan y Llywodraeth hon. Rwy’n awyddus i gael sgyrsiau gyda’r sector fel nad wyf yn ceisio gorfodi strategaeth arnynt, a strategaeth sy'n gweithio ochr yn ochr â’r gwaith a wnawn gydag ystod o fusnesau eraill. Rydym mewn sefyllfa dda i wneud hynny, fel yr awgrymais eisoes.

O ran dyrannu cyllid yn y dyfodol, y gwir amdani yw, os byddwn yn wynebu argyfwng arall byddwn yn ystyried mesurau cyllido brys pellach. Byddem yn disgwyl i Drysorlys y DU ysgwyddo ei ddyletswydd a gwneud ei waith pe bai'n rhaid i unrhyw ran o'r DU gymryd camau pellach i ddiogelu iechyd y cyhoedd. Fel y gŵyr yr Aelod, mae'r gyllideb ddrafft a gyhoeddwyd gan y Gweinidog cyllid yn nodi ystod eang o fesurau gwario ac yn nodi'n glir ein bod yn defnyddio'r holl adnoddau sydd ar gael i ni i helpu i roi hwb i'r economi ac i gefnogi gwasanaethau cyhoeddus. Edrychaf ymlaen at ddadl lawn ar y gyllideb derfynol.

13:55

Diolch, Lywydd. Gwyddom ar hyn o bryd fod pobl a gweithwyr yng Nghymru yn byw drwy argyfwng costau byw sydd ond yn mynd i waethygu. Mae cyfradd chwyddiant y DU yn 5.4 y cant ar hyn o bryd—y gyfradd uchaf ers 30 mlynedd—a disgwylir i’r cynnydd barhau, gan gyrraedd uchafbwynt o 6 y cant yng ngwanwyn 2022. Mae’r cyfraddau chwyddiant uchel hyn yn sylweddol uwch na thwf cyflogau cyfredol, a oedd oddeutu 4 y cant yn ail hanner 2021. Golyga hyn fod cyflogau gwirioneddol yn gostwng a disgwylir iddynt barhau i ostwng o gymharu â phrisiau. Mewn gwirionedd, nid oes disgwyl i gyflogau dyfu'n sylweddol tan ddiwedd 2022, a hyd yn oed erbyn 2025, bydd cyflogau gwirioneddol bron i £800 yn is nag y byddent wedi bod pe bai twf wedi parhau ar yr un lefel â chyn y pandemig. Mae hyn hefyd yn effeithio’n anghymesur ar bobl ar incwm isel, gydag incwm bron i draean o aelwydydd incwm isel wedi gostwng ers mis Mai 2021. Crybwyllwyd hyn gan y Gweinidog mewn ateb i gwestiwn blaenorol, ond o ystyried bod gweithwyr yn gweithio'r un faint neu fwy o oriau, o ystyried bod gweithwyr yn ennill llai o arian mewn termau real a bod ganddynt lai o allu i brynu’r hanfodion sydd eu hangen arnynt, a allai’r Gweinidog nodi’r hyn y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i sicrhau bod cyflogau gweithwyr ar yr isafswm cyflog yn cynyddu yn ystod yr argyfwng costau byw hwn?

Mae’r Aelod wedi tynnu sylw at y pwynt fod cyflogau wedi bod yn gostwng mewn termau real, ac mae hwnnw’n bwynt y tynnodd Jayne Bryant sylw ato yn y cwestiwn cyntaf heddiw wrth gwrs—fod cyflogau gwirioneddol wedi gostwng. Mae'r ffigurau yn y dyddiau diwethaf yn peri cryn bryder. Dylai fod yn destun cryn bryder i bob un ohonom. Rwyf wedi tynnu sylw eisoes at rai o'r camau y mae'r Llywodraeth hon wedi eu cymryd mewn meysydd lle credwn y dylai Llywodraeth y DU fod wedi gweithredu ond rydym ni wedi dewis gweithredu i geisio cefnogi teuluoedd. Os caf roi'r enghraifft o £51 miliwn a gyhoeddwyd gan Rebecca Evans a Jane Hutt, dylai'r cymorth rydym yn ei roi i helpu pobl i dalu hyd at £100 o fil tanwydd eu cartref dros y gaeaf helpu oddeutu 350,000 o gartrefi yng Nghymru. Nid yw'n fesur bach; mae'n rhoi cymorth i gryn dipyn o aelwydydd. Felly, rydym yn edrych ar ble mae gennym bwerau a ble mae ein hadnoddau'n ein galluogi i roi cymorth i deuluoedd.

Ar yr isafswm cyflog, rydym wedi dweud yn glir ein bod am i Gymru fod yn economi cyflog uchel. Rydym am weld y cyflog byw yn cael ei fabwysiadu mewn mwy o sectorau. Fe welwch hynny yn y ffordd y gweithiwn drwy'r sector cyhoeddus. Bydd gan y Gweinidog iechyd fwy i’w ddweud, wrth gwrs, am ymrwymiad ein rhaglen lywodraethu i sicrhau'r cyflog byw gwirioneddol yn y sector gofal cymdeithasol. Bydd hynny’n gwneud gwahaniaeth enfawr i sector sy’n cyflogi nifer fawr o fenywod, yn aml mewn swyddi ar gyflogau isel. Ac wrth gwrs, mae hwnnw'n arian sy'n annhebygol o ddiflannu o'r wlad—mae'n arian sy'n debygol o gylchredeg a chael ei wario ar deuluoedd lleol ac ar swyddi lleol hefyd. Felly, rydym yn ceisio chwarae rôl arweiniol yn sicrhau bod cyflogau'n codi, ac yn sicr, rydym am weld cyflogau gweithwyr yn codi gyfuwch â chwyddiant, fan lleiaf. Ond mae pob un o’r pethau hynny dan fygythiad os bydd Trysorlys y DU yn gwrthod gweithredu. Rwy'n gobeithio y gellir datrys y materion eraill sy'n tynnu eu sylw ar ben arall yr M4, fel y gallwn gael Llywodraeth gyfrifol o’r diwedd gydag arweinwyr cyfrifol a gweddus sy’n cydnabod bod yr argyfwng costau byw wedi cyrraedd a bod angen gweithredu i fynd i'r afael ag ef.

Wrth gwrs. Mae llawer o bethau y gellir eu gwneud i fynd i’r afael, yn benodol, â llesiant a chyflogau gweithwyr yn ystod yr argyfwng costau byw hwn, ac mae pob un ohonynt yn galw am gamau cyflym a phendant gan y Llywodraeth, nid yn unig yng Nghaerdydd, ond yn San Steffan hefyd.

Wrth gwrs, bydd y Gweinidog yn ymwybodol o fy nghefnogaeth i a nifer o fy nghyd-Aelodau trawsbleidiol i incwm sylfaenol cyffredinol, ac rwy’n siŵr fod y Gweinidog wedi darllen, gyda chryn ddiddordeb, yr adroddiad a gynhyrchwyd gan y Pwyllgor Deisebau ar dreial incwm sylfaenol cyffredinol arfaethedig yng Nghymru. Mae'r rhai ohonom sy'n cefnogi treial incwm sylfaenol cyffredinol ar raddfa fwy hefyd yn credu y dylai incwm sylfaenol cyffredinol fod yn rhan o becyn polisi. Ddydd Llun, lansiwyd treial wythnos waith pedwar diwrnod gan Autonomy, 4 Day Week UK a 4 Day Week Global. Mae gan yr wythnos waith pedwar diwrnod lawer o fanteision, megis cynnydd mewn cynhyrchiant, gwelliannau i lesiant gweithwyr, a gwelliannau i gydraddoldeb rhywiol yn y gweithle. Treialodd Microsoft yr wythnos waith pedwar diwrnod yn un o'u swyddfeydd a chanfu gynnydd o 40 y cant mewn cynhyrchiant. Canfu arolwg barn a gynhaliwyd gan Lywodraeth yr Alban fod 80 y cant o’r cyhoedd yn yr Alban yn credu y byddai hyn yn gwella eu llesiant.

Yr hyn rydym yn ei weld ym mhob rhan o'r byd yw nifer o dreialon yn mynd rhagddynt, ar incwm sylfaenol cyffredinol a’r wythnos waith pedwar diwrnod, ac er bod gennym ein treial incwm sylfaenol cyffredinol arfaethedig ein hunain yma yng Nghymru, nid ydym wedi gweld Llywodraeth Cymru yn ystyried treialu wythnos waith pedwar diwrnod eto. Er fy mod yn deall bod y Llywodraeth yn dymuno gwylio’n ofalus i weld beth sy’n digwydd mewn gwledydd eraill yn gyntaf, rydym yn colli cyfle yma—cyfle i fwrw ymlaen â pholisïau blaengar mewn ffordd sy’n golygu y cânt eu rhoi ar waith yma yng Nghymru yn gynt yn hytrach nag yn hwyrach. A fyddai’r Gweinidog yn cytuno nad oes gennym unrhyw beth i’w golli drwy gynnal ein treial wythnos waith pedwar diwrnod ein hunain yma yng Nghymru cyn gynted â phosibl?

Ar incwm sylfaenol cyffredinol a'r wythnos waith pedwar diwrnod—ac wrth gwrs, mae gan Jack Sargeant gwestiwn ar dreialon wythnos waith pedwar diwrnod yn nes ymlaen heddiw—mae gennym ddiddordeb yn yr hyn sy'n digwydd. Nid oes gennym unrhyw beth i'w golli drwy adolygu'r dystiolaeth mewn rhannau eraill o'r byd a gweld pa mor gymaradwy ydyw. Mae gennym heriau bob amser ynglŷn â sut rydym yn blaenoriaethu adnoddau cyfyngedig y Llywodraeth, ac yn cynnal treialon sy’n ystyrlon ac yn werth chweil, sy'n gallu dweud rhywbeth wrthym am yr hyn y gellid ei gymhwyso yn y dyfodol, a pha mor eang y gallai’r cyfle hwnnw fod hefyd. Dyna pam fod y cynllun peilot incwm sylfaenol cyffredinol yn beilot i ddysgu mwy, ac mae’r Prif Weinidog wedi dweud yn glir iawn—mae’n beilot sy’n targedu grŵp o bobl i ddechrau, lle gwyddom nad oes canlyniadau gwych i’r bobl hynny yn yr economi ehangach, i ddysgu mwy ynglŷn â sut y gallwn gefnogi’r grŵp hwnnw o bosibl, ac a ellir rhoi hynny ar waith yn llwyddiannus mewn ardal ehangach wedyn. Ac wrth gwrs, dyna holl bwynt cynlluniau peilot—dysgu beth sy'n gweithio, dysgu weithiau beth nad yw'n gweithio, a gweld a ellir ei gymhwyso ar raddfa ehangach ac yn fwy llwyddiannus. Felly, mae gennyf feddwl agored a diddordeb gwirioneddol mewn dysgu o'r hyn sy'n digwydd yn y wlad hon, ar draws yr ynysoedd hyn, ac ymhellach i ffwrdd hefyd yn wir.

14:00

Mae cwestiwn 3 [OQ57461] wedi'i dynnu nôl, felly cwestiwn 4 nesaf, Jack Sargeant.

Wythnos Waith Pedwar Diwrnod

4. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gyda'r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol ynghylch cefnogi cyflogwyr sy'n ystyried treialu wythnos waith pedwar diwrnod? OQ57469

Mae ein swyddogion yn parhau i gydweithio ar bob mater, gan gynnwys y pwnc hwn. Lle mae gan gyflogwyr gynigion ymarferol ar gyfer wythnos waith fyrrach, byddwn yn ystyried yr hyn y gallwn ei wneud i'w cynorthwyo drwy ein gwasanaethau cymorth a chyngor i fusnesau.

Rwy'n ddiolchgar iawn am eich ateb, Weinidog, ac fel rydym wedi'i drafod y prynhawn yma, mae cynllun peilot pedwar diwrnod yn cael ei lansio yn y DU, mewn partneriaeth â'r felin drafod Autonomy a 4 Day Week Global. A gaf fi bwysleisio pwysigrwydd y treialon hyn ar gyfer dysgu, ac a gaf fi ofyn i chi, Weinidog, pa sgyrsiau rydych chi a'r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol wedi'u cael gyda'r felin drafod Autonomy a 4 Day Week Global ynghylch cefnogi cyflogwyr Cymru a allai fod â diddordeb yn y treial hwn? O ystyried eich ateb i'r cwestiwn blaenorol, Weinidog, a wnewch chi hefyd ymrwymo i edrych ar ganfyddiadau'r treial hwn ac adrodd yn ôl i'r Senedd gyda golwg ar gynnal treial estynedig yma yng Nghymru? Diolch yn fawr.

Diolch am y sylwadau. Mae'r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol yn arwain ar hyn fel maes gwaith polisi, a bydd fy swyddogion yn gweithio ochr yn ochr â'i swyddogion hi i wneud hynny. Rwy'n credu ei bod yn werth nodi bod gennym ddiddordeb mewn amrywiaeth o wahanol fathau o weithio mwy hyblyg, o ran lle mae pobl yn gweithio, yr oriau y mae pobl yn eu gweithio a sut y maent yn gweithio'r oriau hynny. Nawr, mae rhai busnesau eisoes yn gwneud rhywfaint o hyn. Gwyddom fod rhai gwledydd eisoes yn treialu gwahanol fesurau. Mae rhai pobl yn llwyddo i gywasgu eu horiau i nifer fyrrach o ddyddiau heb golli unrhyw oriau na thâl; mae pobl eraill yn edrych ar weithio llai o oriau, a gweld a allwch gael gweithlu mwy cynhyrchiol mewn gwirionedd o ganlyniad i hynny.

Mae ein swyddogion yn ymwybodol ein bod yn disgwyl adroddiadau pellach ynglŷn â'r wythnos pedwar diwrnod, gan gynnwys y gwaith y mae Autonomy yn ei wneud, a deallaf fod rhywfaint o'r gwaith hwnnw'n cael ei wneud gyda Chomisiynydd Cenedlaethau'r Dyfodol Cymru. Felly, mae gennym ddiddordeb gweithredol o hyd yn y maes polisi hwn, ond fel y dywedais, os yw busnesau am dreialu wythnos waith pedwar diwrnod, byddai gennym ddiddordeb mewn cael sgwrs adeiladol iawn ynglŷn â sut y byddai hynny'n cyd-fynd â'r gwaith rydym eisoes yn ei wneud, gweld a allem eu cefnogi, a sut rydym yn dysgu'r gwersi sy'n deillio o'r rheini wedyn, i weld a ellid ei gymhwyso'n fwy cyffredinol, boed hynny mewn gwasanaethau cyhoeddus neu'n wir, yn yr economi ehangach, ond gan weithio ochr yn ochr â'n partneriaid i wneud hynny. Dylwn hefyd nodi bod fy swyddogion mewn cysylltiad â Llywodraeth yr Alban gan eu bod hwythau'n edrych ar weithredu cynllun peilot yn y maes hwn hefyd, fel y gŵyr yr Aelod, rwy'n siŵr.

Diolch, Weinidog. Gadewch imi fynd ag ef ychydig ymhellach. Weinidog, mae llawer o gyflogwyr eisoes yn cynnig amodau gwaith hyblyg, gan gydnabod y gall sefydliadau elwa'n aml iawn ar drefniadau sy'n ymateb i ffyrdd o fyw pobl, trefniadau teuluol a chyfrifoldebau. A yw'r Gweinidog wedi estyn allan at sefydliadau sy'n cynnig mwy o hyblygrwydd i ddeall tystiolaeth y manteision hynny, ac os felly, beth y mae'n ei ddweud wrtho? Diolch.

Ie, rydym yn cael sgyrsiau rheolaidd gyda busnesau a sefydliadau busnes ynghylch yr hyn yr arferid ei alw'n weithio ystwyth ac weithiau fe'i gelwir yn weithio hyblyg. Ond mae'n ymwneud â'r gwahanol batrymau gwaith sy'n gallu gweddu i weithwyr a busnesau. Mae'n werth atgoffa ein hunain hefyd fod hyblygrwydd yn ddim mwy na rhith i rai pobl. Mae llawer gormod o weithwyr Cymru'n gweithio mewn amgylchedd lle nad oes ganddynt y dewisiadau hynny i'w gwneud, felly dylai mwy o hyblygrwydd fod o fudd i bob un ohonom, ac nid—. Pan oeddwn yn ddyn iau ym myd gwaith, roedd gweithio hyblyg bron bob amser yn sgwrs am fenywod a gofal plant, ac mewn gwirionedd, dylem gael sgwrs lawer ehangach am y gweithlu cyfan a sut y gallwn gael gweithlu mwy cynhyrchiol yn sgil y newid sydd wedi'i gyflymu drwy'r pandemig, gyda llawer o bobl, dynion a menywod, yn meddwl eto am y gwerth a gânt o waith a'r gwerth a gânt o rannau eraill o'u bywydau hefyd.

Yn wir, mae cydbwysedd rhwng bywyd a gwaith yr un mor bwysig i mi ag y mae i bobl eraill yn yr economi yn ogystal. Felly, mae gennyf ddiddordeb yn yr hyn y gallwn ei wneud ochr yn ochr â busnesau. Mae gennyf ddiddordeb hefyd mewn gweld a yw Llywodraeth y DU yn mynd i symud ymlaen gyda rhai o'i haddewidion maniffesto ehangach a mwy gwlanog ynghylch gweithio hyblyg, oherwydd os bydd gweithio hyblyg yn cael ei wneud yn haws ac yn haws ei gyflawni, mae'r gyfraith yn un ffordd o'i wneud. Y ffordd ragorol arall, wrth gwrs, y bydd yr Aelod yn ymwybodol ohoni, rwy'n siŵr, fel aelod o Gymdeithas Feddygol Prydain yn y gorffennol, yw bod sectorau undebol iawn yn tueddu i fod â gwell telerau ac amodau ac agwedd lawer gwell a mwy goleuedig tuag at weithio hyblyg, felly os ydych am weithio mwy hyblyg yn eich gweithle, byddai ymuno ag undeb yn lle da i ddechrau. 

14:05

Mae cwestiwn 5 [OQ57475] wedi ei dynnu yn ôl. Cwestiwn 6, Laura Jones. 

Creu Swyddi drwy Fewnfuddsoddi

6. A wnaiff y Gweinidog amlinellu amserlen a thargedau ar gyfer creu swyddi drwy fewnfuddsoddi yng Nghymru? OQ57462

Ein nod yw denu mewnfuddsoddiad o ansawdd i Gymru, fel y nodir yn y strategaeth ryngwladol bum mlynedd a'r genhadaeth economaidd yn ein rhaglen lywodraethu. Mae'r rhain yn canolbwyntio ar hyrwyddo sectorau economaidd penodol lle caiff Cymru ei chydnabod yn rhyngwladol, ynghyd ag atyniadau ac asedau allweddol sy'n ddeniadol i fuddsoddwyr.

Diolch am eich ymateb, Weinidog. Mae adroddiad y prif economegydd yn 2020 yn nodi bod y twf mewn cynhyrchiant a mewnfuddsoddi wedi bod yn araf iawn yng Nghymru ers cwymp ariannol 2008. Mae dull gweithredu Llywodraeth Cymru wedi canolbwyntio mwy ar hoff brosiectau, gydag addewidion mawr ond fawr o elw ar ddatblygu economaidd, er enghraifft eich ardaloedd menter trychinebus, methiant i fuddsoddi mewn seilwaith trafnidiaeth, a phrosiect Cylchffordd Cymru. Gwnaeth yr hen Awdurdod Datblygu Cymru, er ei holl ddiffygion, gynnydd sylweddol yn tyfu economi Cymru, gan ddenu lefelau mawr o fuddsoddiad i Gymru. A roddwyd unrhyw ystyriaeth i ailsefydlu corff o'r fath i anadlu bywyd yn ôl i economi Cymru, gan mai wedi i bwerau'r WDA gael eu trosglwyddo'n ôl i Lywodraeth Cymru y dechreuodd y problemau? Mae'r dull o ymdrin â'r economi yng Nghymru wedi newid i 'daro a gobeithio', ac mae gwerth am arian i drethdalwyr wedi dod yn ystyriaeth eilradd, nid oes bwriad i greu seilwaith trafnidiaeth gweddus, ac mae buddsoddwyr bellach wedi edrych ar fannau eraill yn y DU. Mae Cymru'n crefu am fewnfuddsoddiad, Weinidog. Beth a wnewch i hyrwyddo Cymru fel y lle gorau i sefydlu busnes, a fydd yn amlwg yn creu mwy o swyddi yn ei dro mewn lleoliadau o'r radd flaenaf, megis ar hyd yr M4?

Wel, fel erioed, mae barn benodol ar y gorffennol nad yw'n adlewyrchu'n llawn yr hyn a ddigwyddodd yn rhywbeth rwyf wedi dod i'w ddisgwyl. Nid wyf yn derbyn y farn sy'n edrych drwy sbectol binc ar yr WDA o gymharu â lle mae pethau arni yn awr. Ac mewn gwirionedd, y llynedd, gwelodd Cymru gynnydd mewn mewnfuddsoddiad, yr unig wlad yn y DU i wneud hynny. A byddwch wedi gweld—neu os nad ydych wedi gwneud hynny, efallai yr hoffech edrych arni—y dystiolaeth ryngwladol a'r rhagolygon sy'n awgrymu ei bod hi'n annhebygol y bydd mewnfuddsoddi yn y flwyddyn nesaf yn ymadfer yn sylweddol. Rhan o her y pandemig a'i gyrhaeddiad byd-eang yw bod y prosiectau mewnfuddsoddi hynny'n llai tebygol o ran eu nifer a'u maint. Er hynny, mae gennym 1,300 o gwmnïau tramor yng Nghymru sy'n cyflogi dros 165,000 o bobl, yn ôl yr hyn a amcangyfrifwn. Mae amryw o'r rheini'n bartneriaid gwerth uchel a hirdymor. Rwyf wedi cael sgyrsiau rheolaidd fy hun ynghylch masnach ac ynglŷn â chefnogi busnesau sy'n allforio ac yn mewnforio, ynghylch cefnogi buddsoddiad uniongyrchol pellach o dramor. Rwyf wedi cael sgyrsiau uniongyrchol gyda rhai o'r darpar fuddsoddwyr hynny hefyd. A'r pwynt am yr hyn y ceisiwn ei wneud yw bod yn gallach ynghylch y modd y defnyddiwn ein hadnoddau, i gael pobl sydd â diddordeb mewn dyfodol hirdymor yng Nghymru a dyfodol gwerth uchel yng Nghymru. Felly, rydym yn parhau i fynd ar drywydd meysydd i ddenu buddsoddiad yng Nghymru o bob cwr o'r byd, ac mae hynny'n cynnwys gweithio gyda'r Adran Masnach Ryngwladol hefyd. Felly, edrychaf ymlaen at barhau i weld Cymru fel lle da i fuddsoddi, boed yn fusnes lleol domestig—ac rydym am gael mwy o'r rheini—yn ogystal â'r potensial ar gyfer mewnfuddsoddiad ochr yn ochr â hynny.

Weinidog, pe baem yn gallu cael gwaith gweithgynhyrchu bysiau trydan yng Nghymru, byddai hynny o fudd mawr i'n heconomi, o ran swyddi ac o ran yr amgylchedd. Yn Nwyrain Casnewydd, mae gennym CAF, fel y gwyddoch, sy'n cyflenwi trenau. Mae ganddynt hefyd allu i weithgynhyrchu bysiau mewn gwledydd Ewropeaidd eraill, ac rwy'n meddwl tybed a allai Llywodraeth Cymru gynnal trafodaethau gyda CAF, gan fy mod yn gwybod bod ganddynt uchelgeisiau i sefydlu ffatri gweithgynhyrchu bysiau trydan ochr yn ochr â'u ffatri drenau ar hen safle Llan-wern yng Nghasnewydd.

14:10

[Anghlywadwy.]—prosiect buddsoddi a enillwyd gan Lywodraeth Cymru, gan weithio ochr yn ochr â phartneriaid eraill. Ac eto, os caf fynd yn ôl at gyfnod blaenorol Ken Skates yn y swydd, pan gredaf fod cryn dipyn wedi'i wneud i gael mewnfuddsoddiad gwerth uchel gyda chwmni sydd bellach wedi ymrwymo i ôl troed yng Nghymru. Rwyf wedi ymweld â safle CAF yn eich etholaeth hefyd. Fel y gwyddoch, mae eu hymrwymiad i'w gweithlu lleol, natur y swyddi ansawdd uchel, wedi creu argraff arnaf ac roedd yn ddiddorol cael cyfarfod yn CAF ochr yn ochr â'r busnes ac yn wir, yr undeb cydnabyddedig, y GMB, pan ymwelais â'r lle. Felly, mae gennyf feddwl agored ynglŷn â buddsoddiadau yn y dyfodol, ac rwy'n hapus i weithio ochr yn ochr â busnesau sydd ag ymrwymiad gwirioneddol i Gymru hefyd. Felly, os oes cynnig ymarferol pellach ynghylch gweithgynhyrchu bysiau trydan, mae gennyf ddiddordeb yn y ffordd y gellir gwneud hynny a beth y mae hynny'n ei olygu o ran adnoddau sydd ar gael gennym i helpu i gefnogi hynny. Felly, edrychaf ymlaen at gysylltu â fy swyddogion i weld a ydynt wedi cael yr un sgwrs am y potensial ar gyfer buddsoddiad CAF yng Nghymru yn y dyfodol.

Cymorth i Fusnesau

7. Pa gynlluniau sydd gan Lywodraeth Cymru i helpu busnesau yn Nyffryn Clwyd i adfer o bandemig COVID-19? OQ57464

Diolch. Fel y gŵyr yr Aelod, rydym yn darparu adnoddau sylweddol i helpu i adfer. Rydym yn darparu bron i £140 miliwn, pan ystyriwch y gronfa cadernid economaidd gwerth £120 miliwn, y gronfa adferiad diwylliannol gwerth £15.4 miliwn, a'r £3 miliwn cychwynnol a roddwyd i'r gronfa chwaraeon gwylwyr. Dyna'r cymorth brys i fusnesau rydym wedi'i ddarparu. Ers mis Ebrill 2020, efallai yr hoffai'r Aelod wybod bod busnesau yn sir Ddinbych wedi derbyn dros £65.7 miliwn o gymorth grant. Fodd bynnag, nid yw hynny'n cynnwys cymorth pecynnau unigol y gronfa adferiad diwylliannol, sy'n cymharu'n dda iawn â'r rhai sydd ar gael dros y ffin, ac rwy'n siŵr y bydd yr Aelod yn falch o glywed hynny.

Ie, rwy'n gwerthfawrogi'r ymateb hwnnw, Weinidog. Mae nifer fawr o fusnesau yn fy etholaeth yn dibynnu ar y marchnadoedd twristiaeth a hamdden, fel y mae llawer ar draws llain arfordirol gogledd Cymru, ac mae'r ddwy flynedd ddiwethaf wedi bod yn eithaf trychinebus, fel y gwyddoch. Nid yn unig y mae angen cymorth parhaus ar y busnesau hyn gyda phethau fel ardrethi busnes er mwyn helpu gyda cholledion mawr a gafwyd dros y cyfnod diweddar, ond mae angen sicrwydd arnynt hefyd mai dewis olaf un fydd cyfyngiadau yn y dyfodol. Felly, Weinidog, gyda hynny mewn golwg, pa drafodaethau a gawsoch gyda'ch cyd-Weinidogion Cabinet ynghylch sicrhau bod Dyffryn Clwyd a Chymru gyfan yn wir, yn gwbl agored i fusnes pan fydd y tymor twristiaeth yn dechrau mewn cwta wythnosau?

A dweud y gwir, ni chredaf fod y ffordd y dywedwch fod pethau wedi bod yn drychinebus ar dwristiaeth a hamdden yn y ddwy flynedd ddiwethaf yn cyd-fynd yn llwyr â realiti'r hyn sydd wedi digwydd. Mae rhai busnesau wedi dioddef yn fawr, ond mae amryw o rai eraill yn y sector twristiaeth wedi gwneud yn eithriadol o dda mewn gwirionedd, a hynny oherwydd bod llawer o bobl wedi mynd ar wyliau i rannau eraill o'r DU a threulio mwy o amser yn ymweld â hwy. Ac mewn gwirionedd, mae gogledd Cymru wedi gwneud yn arbennig o dda o ganlyniad i hynny. Rydym wedi gweld y pwysau ar amryw o gymunedau lleol o ganlyniad i lwyddiant eithriadol yr economi ymwelwyr yn ystod y ddwy flynedd ddiwethaf. Mae nifer o fusnesau'n dweud eu bod wedi cael blynyddoedd gwell o ganlyniad i hynny nag y byddent wedi'i ddisgwyl yn flaenorol. Ochr yn ochr â hynny, wrth gwrs, mae wedi bod yn llawer mwy heriol i fusnesau eraill, yn enwedig rhai sydd wedi cynnal digwyddiadau ac atyniadau i ymwelwyr, busnesau unigol. Felly, mae'r darlun yn fwy cymysg nag y mae'r Aelod yn ei gyflwyno.

Ac mewn gwirionedd, pan ddaw'n fater o gyflwyno mesurau diogelu iechyd y cyhoedd sy'n effeithio ar y ffordd y gall busnesau weithredu, nid dyma'r opsiwn cyntaf i'r Llywodraeth byth. A phe baech chi erioed wedi gorfod ysgwyddo'r cyfrifoldeb o ystyried yr effaith ar iechyd y cyhoedd—effaith gorfforol COVID, effaith COVID ar iechyd meddwl, a'r hyn y mae'n ei olygu i weithredu neu beidio â gweithredu—nid wyf yn credu y byddech mor ddidaro wrth ddisgrifio cyfyngiadau a mesurau diogelu fel rhywbeth y mae Gweinidogion am ei wneud oherwydd ein bod yn hoffi gwneud hynny. Dyna gywair cyffredinol llawer o sylwadau'r Ceidwadwyr. Mae bob amser yn ddull cytbwys o weithredu, i gydnabod y niwed a wneir i'r economi drwy gael mesurau diogelu iechyd y cyhoedd, a'r cydbwysedd o geisio diogelu iechyd a lles pobl, fel bod mwy o bobl yn gallu mynd i'r gwaith, mwy o bobl yn gallu gwario'r arian y maent wedi gweithio'n galed amdano mewn busnesau yma yng Nghymru. A chredaf fod ein dull cymesur yn un sy'n dwyn ffrwyth wrth inni ddod allan o'r cyfyngiadau a gyflwynwyd gennym mewn cyflwr gwell na rhannau eraill o'r Deyrnas Unedig, a Lloegr yn fwyaf amlwg.

Cyflogadwyedd Pobl Ifanc

8. Pa fesurau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u rhoi ar waith i wella rhagolygon cyflogadwyedd pobl ifanc yng Ngogledd Cymru? OQ57466

Diolch. Mae'r warant i bobl ifanc wedi dechrau wrth gwrs, a bydd gennyf fwy i'w ddweud amdani wrth symud ymlaen, a'i chydrannau, yn ystod y misoedd nesaf. Rydym hefyd yn adolygu ein strategaeth cyflogadwyedd hefyd. Wrth gwrs, byddem yn gallu diwallu anghenion cyflogadwyedd disgwyliedig pobl ifanc yn well pe baem mewn sefyllfa i gael sicrwydd o gyllid newydd llawn yn lle hen gronfeydd yr Undeb Ewropeaidd a oedd, wrth gwrs, yn cefnogi sgiliau ac ymyriadau eraill i helpu i wella'r rhagolygon i bobl ifanc yng ngogledd Cymru a thu hwnt.

Os gwnewch chi fy esgusodi am eiliad, rwyf am gau'r drws, gan nad oes angen i fy mab ymuno. [Chwerthin.]

14:15

Yn sicr. Gwelais y drws. Mae gennych gefndir aneglur, felly mae hynny'n helpu. [Chwerthin.] Diolch, Weinidog. Yn ddiweddar ymwelais â chyfleuster cymunedol newydd o'r enw Tŷ Calon yng ngogledd Cymru. Cafodd ei ariannu'n rhannol gan Lywodraeth Cymru fel rhan o hyb dysgu. Crybwyllwyd wrthyf fod bwlch y mae angen ei lenwi ar gyfer rhai o'r bobl ifanc y maent yn eu cefnogi, yn enwedig rhai sydd wedi gadael yr ysgol ac sy'n aros i fynd i addysg bellach, ond sydd angen help i feithrin hyder, gwydnwch a rhai sgiliau sylfaenol ar gyfer camu ymlaen. A oes unrhyw gyllid ar gael ar gyfer y garfan hon o bobl ifanc?

Oes. Ar gyfer y grŵp hwnnw o bobl ifanc, rwy'n credu mai dyma lle dylai ein rhaglen hyfforddeiaeth allu helpu, ac rydym yn edrych ar sut i fireinio'r ymyriadau hynny. Nod y rhaglen hyfforddeiaeth oedd helpu pobl ifanc rhwng 16 a 18 oed yng Nghymru, a rhoi'r sgiliau sydd eu hangen ar y bobl ifanc hyn i gamu ymlaen ymhellach, naill ai mewn addysg bellach a phrentisiaethau neu gyflogaeth. Mae hefyd yn eu cynorthwyo i ddatblygu sgiliau meddal, ac yn ceisio darparu hyfforddiant pwrpasol a chyfleoedd profiad gwaith. Felly, byddwn yn fwy na pharod i fy swyddogion gysylltu â chi ynghylch materion yn ymwneud â Tŷ Calon i sicrhau eu bod yn cael mynediad at y math cywir o wybodaeth i helpu Tŷ Calon i lwyddo yn ei genhadaeth.

Busnesau Cymdeithasol

9. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o'r rhwystrau ariannol sy'n atal dechrau busnesau cymdeithasol yng Nghymru? OQ57451

Diolch. Rydym yn gweithio'n agos gyda'r sector mentrau cymdeithasol, a nodwyd bod cyllid yn rhwystr allweddol i fentrau cymdeithasol allu dechrau. Dyna pam y cymeradwywyd cynllun peilot y rhaglen Dechrau Newydd drwy Swyddfa Cyllid Ewropeaidd Cymru yn 2020. Rwyf hefyd wedi ymrwymo £235,000 pellach i gefnogi'r gwaith o greu mentrau cymdeithasol, gan dargedu newid hinsawdd, i helpu'r sector i sicrhau adferiad economaidd tecach a gwyrddach yma yng Nghymru.

Diolch. Fel y gŵyr y Gweinidog, mae mentrau cymdeithasol ar raddfa fach yn fodel busnes sy'n ei chael hi'n anodd cael troedle yn y farchnad, gyda chyllid yn her fwyaf o bell ffordd, yn enwedig cyfalaf dechrau busnes. Gan mai unigolion yw'r rhan fwyaf o entrepreneuriaid cymdeithasol, daw'r rhan fwyaf o'u cyllid o'u cynilion yn hytrach na mathau traddodiadol o ariannu, megis benthyciadau banc.

Er bod rhai pobl yn barod i dalu mwy am nwyddau a gwasanaethau sy'n dod o fenter gymdeithasol, mae llawer o ddefnyddwyr—yn enwedig rhai sydd ymhlith y tlotaf mewn cymdeithas—yn sensitif i brisiau, a byddant yn ceisio prynu am y pris mwyaf cystadleuol. Y broblem y mae hyn yn ei chreu i fentrau cymdeithasol yw ei fod yn cyfyngu ar eu gallu i ehangu, gan nad yw eu model busnes bob amser yn ddigon proffidiol i gael mynediad at yr arian angenrheidiol.

Yng nghymunedau'r Cymoedd, mae gennym wrthgyferbyniad, yn yr ystyr mai dyma'r cymunedau sydd fwyaf tebygol o elwa ar fentrau cymdeithasol, ac eto hwy yw'r lleiaf tebygol o allu fforddio talu mwy am nwyddau a gwasanaethau. Gyda hyn mewn golwg, Weinidog, pa asesiad y mae'r Llywodraeth wedi'i wneud o'r cymorth ariannol hirdymor sydd ei angen ar fentrau cymdeithasol yng Nghymru i allu ehangu o fod yn fentrau bach a chanolig? Diolch.

Wel, mae'n her go iawn, a gwn na fydd yr Aelod yn ei hoffi, ond daw'n ôl at rai o'r rhesymau pam ein bod wedi siarad cymaint am hen gronfeydd Ewropeaidd. Mae llawer o'r cymorth a ddarparwyd gennym wedi dod o'r hen gronfeydd Ewropeaidd roeddem yn arfer eu derbyn. Mae peidio â chael y rheini'n golygu bod ein gallu i wneud hynny wedi'i beryglu; rhaid inni gyfeirio adnoddau o rannau eraill o'r Llywodraeth. Hoffwn allu gwneud mwy a rhoi mwy o sicrwydd, ac mewn gwirionedd mae peidio â chael sicrwydd ynglŷn ag o ble y daw'r arian yn broblem wirioneddol. Mae gennym amrywiaeth o bobl sy'n gallu darparu'r cymorth busnes arbenigol sydd ei angen ar fentrau cymdeithasol yn aml i symud i sefyllfa o fod yn gyffredinol broffidiol. Felly, rydym yn cefnogi Busnes Cymdeithasol Cymru, Canolfan Cydweithredol Cymru ac eraill i wneud hynny.

Ein her ni, os nad yw'r arian ar gael, fydd ein bod yn gorfod torri'r got yn ôl y brethyn, ac mae honno'n broblem wirioneddol. Rwyf am barhau i gefnogi'r sector hwn. Credaf fod ganddynt rôl fawr i'w chwarae mewn cymunedau ledled y wlad. Byddem mewn sefyllfa well o lawer i roi'r sefydlogrwydd y credaf eu bod ei angen ac y maent yn ei haeddu pe baem yn cael mwy o sicrwydd ynghylch y modd y byddai arian yn lle cronfeydd yr UE yn cael ei ddefnyddio. Byddwn wedi meddwl na ddylai'r pwynt hwnnw, ynddo'i hun, fod yn un sy'n ddadleuol yn wleidyddol mewn gwirionedd, ond byddwn yn gobeithio y gallem gael mwy o gytundeb ar yr angen am sefydlogrwydd o ran y cyllid a ddaw i Gymru i wneud yr hyn y mae'r Aelod yn awgrymu y dylai ddigwydd.

14:20
2. Cwestiynau i'r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol

Ac felly rŷn ni'n mynd ymlaen nesaf i'r cwestiynau i'r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Mae cwestiwn 1 [OQ57459] wedi ei dynnu nôl. Ac felly cwestiwn 2 fydd gyntaf, sef cwestiwn Rhiannon Passmore.

Cleifion yn yr Ysbyty gyda COVID-19

2. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am nifer y cleifion sy'n mynd i'r ysbyty gyda COVID-19 ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Aneurin Bevan? OQ57479

Ar 12 Ionawr, roedd 178 o gleifion yn yr ysbyty yn gysylltiedig â COVID ar draws ardal y bwrdd iechyd.

Diolch, Lywydd a Gweinidog. Diolch am y diweddariad hwnnw. Yn anffodus, mae 1,160 o bobl wedi marw ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Aneurin Bevan gyda marwolaethau'n gysylltiedig â COVID-19. Mae dinasyddion Islwyn a Chymru wedi aberthu cymaint yn ein brwydr barhaus yn erbyn y feirws dieflig hwn yn ystod y pandemig. Dywedodd prif swyddog COVID Sefydliad Iechyd y Byd, David Nabarro, yr wythnos hon:

'O edrych arno o safbwynt y DU, mae'n ymddangos bod golau ar ben draw'r twnnel',

ac nid yw byth yn rhy hwyr i gael eich brechu yng Nghymru. Gyda chyfyngiadau COVID i'w llacio dros yr ychydig wythnosau nesaf, beth y gall Llywodraeth Cymru ei wneud i gyrraedd a pherswadio pobl sy'n dal heb gael eu hargyhoeddi ynglŷn â gwerth brechiad, ac a oes gan Lywodraeth Cymru unrhyw gynlluniau gwybodaeth cyhoeddus pellach i dargedu rhannau o'n cymdeithas sydd heb eu brechu, naill ai drwy ohebiaeth uniongyrchol, neu drwy negeseuon iechyd cyhoeddus newydd?

Diolch yn fawr, Rhianon. Rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn ein bod yn dweud yn gwbl glir nad yw hi byth yn rhy hwyr i drefnu apwyntiad i gael brechlyn cyntaf neu ail frechlyn neu ddos atgyfnerthu. Felly, gyda'n byrddau iechyd ac ystod eang o bartneriaid, rydym yn annog pobl i fanteisio ar y brechlyn, gan ei gwneud mor hawdd â phosibl i'w gael, drwy gynnig gwasanaeth hyblyg iawn sy'n addasu yn ôl amgylchiadau lleol. Felly, yn amlwg, mewn llawer o leoedd ledled Cymru mae gennym ganolfannau brechu torfol. Mae ganddynt oriau estynedig, ar agor gyda'r nos ac ar benwythnosau hefyd. Hefyd, cafwyd cynlluniau teithio a chlinigau dros dro, canolfannau galw i mewn a gwasanaethau symudol. Ac wrth gwrs rydym wedi rhoi cymelliadau ychwanegol i feddygon teulu fynd â'r brechlyn i gartrefi pobl. Ac ar ben hynny, rydym wedi cael clinigau brechu mewn mannau anarferol iawn, i sicrhau bod pobl yn teimlo'n gyfforddus mewn amgylchoedd lle na fyddent wedi dod i gael y brechiad o bosibl pe na baem wedi ei wneud yn y mannau hynny, yn enwedig cymunedau ffydd a chanolfannau diwylliannol a chymunedol.

Mae pob un o'r rheini'n fannau lle rydym wedi ceisio gwneud pwynt o sicrhau bod y wybodaeth a chyfle i gael brechlyn ar gael, ond hefyd fod y mater iaith yn rhywbeth rydym yn ceisio'i oresgyn hefyd. Mae manylion am hyn i gyd ar wefannau'r byrddau iechyd lleol, a hoffwn annog pawb i fanteisio ar y cyfle i gael y brechlyn. Nid yw byth yn rhy hwyr i gael eich diogelu.

Weinidog, er fy mod yn deall bod COVID wedi rhoi'r GIG yng Nghymru dan bwysau aruthrol, fel y mae ar hyn o bryd mae'r niferoedd sy'n mynd i'r ysbyty oherwydd COVID yn sefydlog. Gyda hyn mewn golwg, Weinidog—. Mae etholwyr yn cysylltu â mi bob dydd, fel pawb ohonom mae'n siŵr, gydag etholwyr mewn poen yn meddwl tybed faint yn hwy y gallant ddal ati. Er enghraifft, Weinidog, mae gŵr 83 oed ag osteoarthritis wedi bod yn aros am lawdriniaeth ar y glun ers tair blynedd, ac mae'n byw mewn poen diddiwedd, yn meddwl faint yn hwy y gall ddal ati i fyw fel hyn. Weinidog, ni allwn barhau i oedi; roedd rhestrau aros yn llawer rhy hir cyn i'r pandemig daro. Gan ein bod bellach yn gweld niferoedd COVID yn gostwng a chyfraddau ysbytai'n sefydlog, a allwch bwyso i sicrhau bod llawdriniaeth ddewisol yn ailddechrau, er mwyn rhoi rhywfaint o obaith i bobl? Diolch.

Diolch yn fawr iawn, Laura. Ni allaf ddweud wrthych pa mor ymwybodol rwyf fi o'r miloedd lawer o bobl—nid eich etholwyr yn unig, ond pobl ledled Cymru gyfan—sy'n dioddef yn enbyd ar hyn o bryd ac sydd mewn llawer o boen. Felly, ar ôl COVID, fy mlaenoriaeth gyntaf yw cael y rhestrau aros i lawr. Rydym eisoes yn gweithio'n galed iawn gyda'r byrddau iechyd. Rydym wedi nodi canllawiau clir ynglŷn â'r hyn y disgwyliwn ei weld yn digwydd. Rydym yn aros iddynt adrodd gyda'u cynlluniau tymor canolig integredig, felly byddant yn cyflwyno cynlluniau y byddent yn dymuno eu rhoi ar waith.

Rwyf wedi dweud yn glir wrthynt, er enghraifft, fy mod am weld cyfle yn y cynlluniau hynny inni fynd i'r afael â rhai o'r materion hyn yn rhanbarthol—felly, nid eu cadw o fewn ôl troed y byrddau iechyd eu hunain yn unig—oherwydd credaf yn gryf, os yw pobl mewn poen, mae'n debyg y byddant yn barod i deithio ychydig ymhellach i ffwrdd os gallant fynd yn ôl a gwella ac ymadfer yn nes at adref. Felly, rwy'n awyddus iawn i weld y math hwnnw o fodel newydd yn cael ei ddatblygu. Rydym yn aros i'r rhain gael eu cyflwyno. Rwyf wedi dweud yn gwbl glir y bydd yn anodd yn ystod y cyfnod hwn ac roeddem i gyd yn gwybod, wrth i omicron weithio'i ffordd drwy system y GIG, y byddai'n rhaid torri'n ôl ar nifer y llawdriniaethau gofal wedi'i gynllunio a gâi eu cyflawni.

Byddwn yn cael yr ystadegau newydd a diweddaraf ar restrau aros yfory. Rwyf wedi dweud yn gwbl glir nad wyf yn disgwyl inni ddychwelyd at y drefn arferol neu gyrraedd man lle rydym yn ceisio mynd i'r afael o ddifrif â'r rhestr aros honno tan y gwanwyn efallai oherwydd y cyfyngiadau sy'n rhaid inni eu rhoi ar waith oherwydd COVID. Felly, nid yw'n opsiwn hawdd. Rwy'n cydymdeimlo'n llwyr â'r holl bobl sydd mewn poen, a hoffwn annog eich etholwr i gysylltu â'u meddyg teulu i sicrhau eu bod yn cael cefnogaeth a chymorth a chyffur lladd poen i'w cynnal tan y gallwn gynnig y cymorth rydym yn dymuno'n daer iddynt ei gael.

14:25

Un ffactor hollbwysig wrth sicrhau y gall ysbytai ddarparu gofal yw lefel absenoldebau staff. Rydych wedi dweud, Weinidog, fod tua 10,000 o absenoldebau staff yn GIG Cymru yr wythnos diwethaf, a dywedodd 98 y cant o aelodau Cymdeithas Feddygol Prydain Cymru eu bod yn pryderu am lefelau staffio oherwydd yr absenoldebau hynny. Yr wythnos diwethaf, gofynnais i'r Prif Weinidog ynglŷn â darparu masgiau gradd uwch i staff y GIG, a dywedodd wrthyf fod polisi Llywodraeth Cymru yn seiliedig ar gyngor grŵp arbenigol ledled y DU ac ar y pryd, nid oedd yn cynghori y dylid sicrhau bod y masgiau hyn ar gael yn genedlaethol. Yn dilyn y drafodaeth honno, Weinidog, clywais bryderon gan feddygon a oedd yn ofni nad oedd y cyngor hwnnw'n wyddonol gadarn mewn perthynas â sicrhau eu diogelwch. Deallaf fod cyngor y DU bellach wedi'i ddiweddaru ac mae canllawiau newydd yn nodi bod rhaid i staff sy'n gofalu am gleifion yr amheuir neu y cadarnhawyd bod COVID arnynt wisgo masgiau FFP3. Felly, a allech gadarnhau bod Llywodraeth Cymru wedi derbyn y cyngor newydd hwn, ac os felly, a ydych yn bwriadu ei weithredu, ac os gwnewch hynny, yn olaf, a allech roi syniad inni o'r amserlen ar gyfer pa mor hir y bydd yn ei gymryd i baratoi'r holl staff rheng flaen sy'n weddill, i gael yr anadlyddion hyn i'r mannau lle mae eu hangen, os gwelwch yn dda?

Diolch yn fawr iawn, Delyth. Rwy'n falch o ddweud bod y lefelau salwch o fewn y GIG wedi gostwng o wythnos yn ôl, felly roedd tua 8.3 y cant o'r staff yn absennol wythnos yn ôl, ac mae bellach i lawr i 7.3 y cant ac o'r rheini, roedd tua 1.7 y cant yn absennol gyda COVID, ac roedd tua 1 y cant ohonynt yn absennol am resymau'n ymwneud â hunanynysu. Felly, roedd y gweddill ohonynt yn dioddef o'r math o salwch arferol sy'n digwydd i lawer o bobl ar yr adeg hon o'r flwyddyn beth bynnag.

Ar y masgiau, nid wyf wedi gweld y cyngor hwnnw. Rwy'n hapus iawn i fynd i weld a oes rhywbeth wedi cyrraedd, ond yn amlwg, ni allaf roi unrhyw ymrwymiad i chi ar hynny nes fy mod wedi gweld y cyngor hwnnw, ond fe wnaf bwynt o fynd i ofyn a ydym wedi derbyn unrhyw ddiweddariad ychwanegol. Rwy'n gwybod ei fod yn rhywbeth rydym yn edrych arno'n gyson; yn gyson mae'n fater o, 'Edrychwch, a ddylem ni fod yn gwneud hyn?' Ac rydym yn aros i'r cyngor newid. Rydym wedi bod yn aros i'r cyngor newid. Os yw'r cyngor wedi newid, yn amlwg, bydd yn rhaid inni edrych ar hynny eto, ond nid wyf wedi gweld y cyngor hwnnw wedi'i ddiweddaru, ond fe wnaf bwynt o fynd i chwilio amdano yn awr, Delyth.FootnoteLink

Mynediad at Ofal Iechyd i Bobl â Nam ar y Clyw

3. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o'r rhwystrau o ran cael mynediad at ofal iechyd y mae pobl sydd wedi colli eu clyw yn eu hwynebu? OQ57440

Diolch yn fawr iawn, Joel. Mae Llywodraeth Cymru yn ei gwneud yn ofynnol i sefydliadau'r GIG asesu rhwystrau i fynediad at ofal iechyd sy'n effeithio ar bobl sy'n drwm eu clyw yn unol â Deddf Cydraddoldeb 2010. Cyflwynir adroddiadau blynyddol i'w hasesu, sy'n manylu ar y cyflawniadau a wnaed tuag at weithredu safonau Cymru gyfan ar gyfer darparu gwybodaeth hygyrch i bobl â nam ar eu synhwyrau a chyfathrebu â hwy.

Diolch, Weinidog, ac fel y sonioch chi, mae polisi safonau Cymru gyfan ar gyfer darparu gwybodaeth hygyrch i bobl â nam ar eu synhwyrau a chyfathrebu â hwy yn rhoi arweiniad clir ar yr hyn y dylai meddygon teulu ac ysbytai ei wneud i sicrhau bod eu gwasanaethau'n fwy hygyrch i bobl sydd â nam ar eu clyw a'u golwg. Ei nod yw sicrhau bod pobl sydd â nam ar y synhwyrau yn gallu deall y wybodaeth iechyd a roddir iddynt a chael mynediad at ddehonglwyr Iaith Arwyddion Prydain cymwys neu fathau eraill o gymorth cyfathrebu yn ystod apwyntiadau'r GIG. Mae'n siomedig fod cleifion sydd â nam ar y synhwyrau wedi dweud wrth y grŵp Action on Hearing Loss Cymru nad ydynt yn gweld y cynnydd mewn hygyrchedd a addawyd iddynt.

Yn 2018, nododd cylchlythyr iechyd ar gyfer Cymru fod yn rhaid i'r holl staff perthnasol fod yn ymwybodol o'u cyfrifoldebau i gofnodi gwybodaeth o'r fath, er mwyn cefnogi unigolion ag anghenion gwybodaeth a/neu gyfathrebu sy'n gysylltiedig â nam ar y synhwyrau neu wedi'u hachosi gan nam o'r fath. Fodd bynnag, canfu arolwg gan y Sefydliad Gofal Cymdeithasol er Rhagoriaeth fod mwy na hanner y bobl a holwyd yng Nghymru yn dal i adael eu meddygfa yn aneglur ynglŷn â'u diagnosis neu sut i gymryd eu meddyginiaeth. Yn ogystal, mae 42 y cant o ddefnyddwyr BSL byddar yn dweud bod cyfathrebu yn eu hapwyntiadau yn annigonol gan nad oes ganddynt ddehonglwr a rhaid i 36 y cant o ymatebwyr yr arolwg deithio at eu meddyg teulu i drefnu apwyntiad wyneb yn wyneb am na allant ddefnyddio'r ffôn. Gyda hyn mewn golwg, a wnaiff y Gweinidog amlinellu pa gamau y maent yn bwriadu eu cymryd i sicrhau bod byrddau iechyd lleol yn cael hyfforddiant cynefino gorfodol ar nam ar y synhwyrau i staff y GIG? Ac a wnaiff y Gweinidog amlinellu'r hyn y mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu ei wneud i sicrhau bod y polisi presennol yn cael ei orfodi? Diolch.

14:30

Diolch yn fawr iawn, Joel, ac mae'n siomedig clywed yr hyn rydych yn ei ddisgrifio. Gwn fod swyddogion ar hyn o bryd yn asesu'r cyflwyniadau diweddaraf yn erbyn y meini prawf a nodwyd gennym yn safonau Cymru gyfan ar gyfer cyfathrebu a gwybodaeth i bobl drwm eu clyw. Yr hyn y mae'r safonau hynny'n ei wneud yw nodi'r hyn y dylai pob claf neu ddefnyddiwr gwasanaeth ei ddisgwyl o'r safonau hynny. Ac yn amlwg, rwy'n bryderus os nad ydym yn bodloni'r safonau hynny. Felly, mae'n debyg y daw hynny i'r amlwg pan asesir y cyflwyniadau hynny. Felly, rwy'n aros am y rheini. Yna, byddant yn adrodd eu canfyddiadau i fwrdd gweithredol cenedlaethol GIG Cymru a bwrdd fframwaith cyflawni'r GIG. A'r syniad wedyn yw trafod unrhyw bryderon sydd ganddynt ynghylch gweithredu safonau gyda'r sefydliadau priodol hynny, ac os ydych yn dweud bod problem benodol gyda meddygfeydd, byddem yn amlwg yn disgwyl gweld hynny yn yr asesiadau.

Rwy'n tybio y gallai'r symud ar-lein fod o gymorth yn hyn o beth, y dylai proses eConsult fod yn haws i bobl drwm eu clyw ei defnyddio i gysylltu â meddygfeydd. Ond y peth allweddol yw bod angen inni ddysgu o arferion gorau, felly edrychaf ymlaen at weld yr asesiad a'r cyflwyniadau pan ddônt i law.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr yn gyntaf, James Evans. 

Diolch, Lywydd. Ddirprwy Weinidog, a ydych yn ymwybodol fod y ffigurau diweddaraf gan Ganolfan Genedlaethol Ymchwil ac Archwilio Gofal Dwys yn awgrymu bod gan gymaint ag 81 y cant o gleifion y cadarnhawyd bod ganddynt COVID-19 yng Nghymru BMI o dros 25, pan fo'r ystod iach rhwng 18.5 a 24.9. Rydym eisoes yn gweld bod bron i ddwy ran o dair o oedolion Cymru dros bwysau neu'n ordew, gyda chwarter oedolion Cymru yn ordew. Dyma un o'r cyfraddau uchaf yn y DU. Gordewdra sy'n achosi un o'r risgiau mwyaf i'ch iechyd, o glefyd y galon, diabetes, colesterol uchel a phroblemau orthopedig, ac mae hyn yn costio miliynau o bunnoedd i'r GIG bob blwyddyn. Weinidog, a ydych yn credu bod 'Pwysau Iach: Cymru Iach' wedi lleihau ffigurau gordewdra dros y blynyddoedd diwethaf neu a yw ond yn strategaeth arall eto gan Lywodraeth Cymru nad yw'n gweithio?

A all y Dirprwy Weinidog ddadfudo'i meicroffon, os gwelwch yn dda? Lynne Neagle. Ie, dyna ni; mae'n ddrwg gennyf am hynny. Ddirprwy Weinidog.

Diolch. Diolch am y cwestiwn hwnnw, James. Nid wyf wedi gweld yr astudiaeth y cyfeirioch chi ati, er fy mod wrth gwrs yn ymwybodol iawn o'r cysylltiad rhwng bod dros bwysau a'r cynnydd yn y risg o gael COVID difrifol. Ond rwy'n anghytuno'n llwyr â'ch awgrym mai dim ond strategaeth arall gan Lywodraeth Cymru yw ein strategaeth 'Pwysau Iach: Cymru Iach'. Rydym yn buddsoddi £6.6 miliwn bob blwyddyn yn y strategaeth hon, sydd ar fin cael ei hail-lansio a byddwn yn ystyried y ffaith bod y pandemig wedi gwaethygu'r problemau sy'n ein hwynebu gyda gordewdra. Bydd gennym amryw o fesurau ar waith i leihau lefelau gordewdra, sy'n broblem nid yn unig yng Nghymru, mae'n broblem ledled y DU.

14:35

Diolch ichi, Ddirprwy Weinidog. Ac rwy'n derbyn nad problem yng Nghymru yn unig yw hi, mae'n broblem ledled y DU. Fe ddywedoch chi wrthyf fi a chyd-aelodau o'r Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg y byddwch yn cyflwyno cynllun cyflawni newydd ar gyfer 'Pwysau Iach: Cymru Iach' rhwng 2022 a 2024 ar 1 Mawrth, a disgwylir i hwnnw fod yn ymdrech drawsadrannol, gyda saith maes blaenoriaeth cenedlaethol. Byddai'n dda gennyf wybod, o gofio bod y cynllun cyflawni blaenorol wedi'i gyhoeddi lai na blwyddyn yn ôl, faint o gynnydd a wnaed ar yr wyth maes blaenoriaeth cenedlaethol yn y cynllun hwnnw. Ac a ydych yn credu bod y £6.6 miliwn yng nghyllideb 2022-24 ar gyfer 'Pwysau Iach: Cymru Iach' yn ddigon i gyflawni eich nodau yn y cynllun cyflawni newydd, gan ystyried y cynnydd yn nifer y bobl sydd dros eu pwysau?

Wel, o ran y cynllun cyflawni rydym wedi bod yn ei ddilyn, bu'n rhaid ei addasu oherwydd effaith y pandemig. Heb os, mae'r pandemig wedi cael effaith ar ein gallu i weithredu yn y maes hwn ac fel y dywedais eisoes, mae wedi gwaethygu'r problemau gyda gordewdra a phobl dros bwysau. Nodais y ffigurau rydym yn eu buddsoddi, sy'n sylweddol iawn, yng nghyfarfod y pwyllgor plant yr wythnos diwethaf. Ond rydym yn adolygu'r cynllun cyflawni'n rheolaidd, fel y gallwn addasu ein camau gweithredu i ymateb i'r canlyniadau rydym yn eu gweld. Er enghraifft, cyfeiriais yng nghyfarfod y pwyllgor yr wythnos diwethaf at y buddsoddiad rydym yn ei wneud i'r peilot plant a theuluoedd. Wel, yn amlwg, byddwn eisiau edrych ar effaith y cynlluniau peilot hynny, nodi sut y gallwn ddefnyddio'r hyn a ddysgwn, ac os oes angen, byddwn yn defnyddio cyllid pellach i fwrw ymlaen â hynny. Felly, nid wyf yn ystyried y ddogfen fel rhywbeth digyfnewid o gwbl. Yn amlwg, mae'n rhaid iddi fod yn ddogfen fyw, yn enwedig yng ngoleuni'r effaith y gwelwyd y pandemig yn ei chael ar iechyd corfforol a meddyliol pobl; rydym i gyd yn symud llai, ac mae hynny'n arwain at heriau mwy sylweddol.

Diolch, Ddirprwy Weinidog. Ac rwy'n cytuno y dylai'r dogfennau hyn fod yn ddogfennau byw sy'n newid ac yn addasu, ond mae'n braf gweld pa ddarpariaeth sy'n deillio o'r mathau hynny o fesurau sydd yn y dogfennau hynny.

Yn olaf, fe sonioch chi yr wythnos diwethaf fod y rhaglen atal diabetes bellach ar waith yng Nghymru, ac rwy'n falch iawn o weld hynny. Ond rwy'n pryderu bod gennym lawer o waith dal i fyny â'n cymdogion, o gofio bod GIG Lloegr wedi lansio eu rhaglen eu hunain yn 2016, a GIG yr Alban wedi gwneud yr un peth heb fod ymhell ar ôl hynny, yn 2017. Mae amcangyfrifon cyfredol yn awgrymu bod un o bob pump o boblogaeth Cymru mewn perygl o ddatblygu diabetes math 2, a bydd hyn yn costio hyd at £500 miliwn y flwyddyn i GIG Cymru i helpu i reoli diabetes a'r cymhlethdodau sy'n deillio o hynny, felly mae angen inni gael sicrwydd y bydd y rhaglen newydd hon yn llwyddiant. Felly, rwyf eisiau gwybod pa gerrig milltir a thargedau rydych yn gweithio tuag atynt yn y rhaglen, a sut y byddwch yn sicrhau ei bod yn cael ei hadolygu'n onest ac yn rheolaidd. Diolch, Lywydd, a diolch yn fawr iawn, Weinidog.

Diolch, James. Fel y dywedais yr wythnos diwethaf yn y pwyllgor, rydym wedi bod yn treialu'r rhaglen atal diabetes, a'r hyn rydym yn ei wneud yn awr yw ehangu'r rhaglen honno ar draws Cymru. Ond nid dyna'r unig fesur rydym yn ei roi ar waith i atal diabetes math 2. Mae gennym hefyd lwybr rheoli pwysau Cymru gyfan, sy'n cynnwys plant ac oedolion, a chredaf na ddylem anghofio ein bod, yn anffodus, yn gweld mwy o blant bellach mewn perygl o ddiabetes math 2, sy'n peri pryder mawr. Ond hefyd, o ran yr hyn a wnawn fel Gweinidogion i sbarduno cyflawniad yn y maes, rwyf fi ac Eluned Morgan wedi bod yn glir iawn ein bod yn ystyried y maes hwn yn flaenoriaeth ar gyfer atal. Mae wedi'i nodi yn y mesurau a roddwyd i gyrff y GIG yng Nghymru gan y Gweinidog, ac mae'r ddwy ohonom yn sicrhau ein bod, yn ein trafodaethau gyda'r GIG, yn parhau i bwysleisio'r hyn rydym yn disgwyl iddynt ei gyflawni ar yr agenda hon ac i wneud gwahaniaeth i'r agenda hon. Mae'n heriol gosod targedau yn y maes, yn enwedig wrth inni gefnu, gobeithio, ar y pandemig, oherwydd mae pethau fel y rhaglen mesur plant wedi cael eu heffeithio, ond rydym wedi bod yn glir iawn ein bod yn disgwyl i'r gwasanaethau hynny gael eu hadfer, a bod Gweinidogion yn disgwyl i leihau lefelau gorbwysau a gordewdra fod yn flaenoriaeth i ni, ac mae hynny'n rhywbeth y byddwn yn ei fesur wrth symud ymlaen.

14:40

Diolch yn fawr iawn, Llywydd. Mae 70 y cant o breswylwyr cartrefi gofal yn byw efo dementia, ac mae cyswllt cymdeithasol, yn enwedig efo teulu neu ofalwyr anffurfiol, yn bwysig iawn iddyn nhw o ran dal gafael ar eu sgiliau cognitive ac ati. Mi oedd mesurau diogelwch y cyfnod clo, wrth gwrs, yn allweddol o ran atal lledaeniad COVID, ond o ystyried tystiolaeth fel ymchwil y Gymdeithas Alzheimer's, sy'n awgrymu bod 82 y cant o bobl efo dementia wedi gweld eu cyflwr yn dirywio yn ystod y clo cyntaf a bod lleihad mewn cyswllt cymdeithasol wedi bod yn ffactor fawr yn hynny, a fyddai'r Gweinidog yn cyd-fynd ag egwyddor yr hyn mae John's Campaign yn galw amdano fo, sef bod yn rhaid canfod ffyrdd o warchod y cyswllt yna, hyd yn oed yn wyneb heriau COVID? Ac ydy'r newid yn y ddeddf i wneud hawliau ymweld yn hawl dynol sylfaenol i gleifion dementia, fel galwodd yr Aelod Seneddol Plaid Cymru Liz Saville Roberts amdano fo yn ddiweddar, yn rhywbeth y gallai'r Gweinidog ei gefnogi?

Diolch yn fawr, Rhun. Dwi'n ymwybodol dros ben o'r ffaith bod cymaint o bobl yn dioddef o ddementia ar hyd a lled Cymru, nid jest y rheini mewn cartrefi gofal, ond mae lot o bobl gartref hefyd wedi cael eu hynysu, wedi gweld llai o gysylltiad, ac rŷn ni wedi gweld dirywiad yn ystod y cyfnodau yna ymysg hen bobl yn arbennig. A dyna pam rŷn ni wedi, dro ar ôl tro, gwneud yn siŵr ein bod ni'n edrych yn fanwl ar beth ddylai'r canllawiau fod o ran ymweld â chartrefi gofal. Rŷn ni wedi ceisio cael y balans yn iawn, ac mae yn anodd i gael y balans yn iawn, achos byddai pob un yn dechrau sgrechian pe byddem ni'n gweld system lle byddem ni'n cyflwyno omicron neu COVID mewn i gartrefi gofal. Felly, mae'n rhaid i ni gael y balans yn iawn, ac mae e'n anodd. 

Mae'r canllawiau sydd gyda ni yn glir. Mae hawl gan bobl i fynd i weld eu hanwyliaid nhw yn y cartrefi gofal, ond y drafferth yw, mae'r rhan fwyaf o'r rhain yn gartrefi preifat sy'n cael eu rhedeg gan bobl sydd yn gorfod talu am yswiriant, ac maen nhw ofn na fyddai eu hyswiriant nhw yn eu diogelu nhw pe bai yna gyflwyniad o COVID i mewn i'r cartref gofal. Felly, o ran newid i'r ddeddf, dwi'n meddwl byddai hwnna'n gam mawr iawn i'w gymryd o ran beth yw hawl dynol. Nawr, mae hawl dynol yn dweud bod hawl gan berson i gael perthynas deuluol neu rywbeth. Felly, mi fyddech chi'n gallu apelio at hynny eisoes, dwi'n cymryd. Felly, y cwestiwn wedyn yw: a fyddai hwnna'n sefyll mewn llys barn? Dwi'n meddwl byddai fe'n anodd iawn i fynd ymhellach na hynny. Dwi ddim yn gwybod os oes yna enghreifftiau mewn llefydd eraill yn y byd, ond mae'r hawl yna eisoes yn bodoli, yr hawl i gael perthynas deuluol.

Diolch am yr ymateb yna. Byddai, mi fyddai fo'n gam mawr, ond yn gam pwysig. A'r holl bwynt o'i roi o mewn deddfwriaeth fyddai sicrhau bod yr egwyddor ddim yn gallu cael ei hanwybyddu; byddai'n rhaid gweithredu.

Yng Nghymru, mae yna gamau addawol iawn wedi cael eu cymryd—yr egwyddor o bartneriaid gofal yng nghynllun gweithredu Cymru ar gyfer dementia, er enghraifft—ond mae yna agendor mawr rhwng beth sy'n cael ei ddisgrifio yn y cynllun hwnnw a realiti. Mae yna leoliadau iechyd a gofal lle dydy'r canllawiau ddim yn cael eu dilyn. Fel y cyfeiriodd y Gweinidog, mae yna broblemau ychwanegol efo'r anhawster mewn cael yswiriant ar gyfer materion yn gysylltiedig â COVID mewn cartrefi gofal erbyn hyn, a dwi'n ategu cais Fforwm Gofal Cymru am gynllun indemnity tebyg i un yr NHS ar gyfer y sector gofal. Ond â ninnau rŵan ym mlwyddyn olaf y cynllun dementia presennol—a dyma'r mater allweddol—sut mae'r Llywodraeth am drio sicrhau bod geiriau cadarnhaol yn troi yn realiti?

14:45

Diolch yn fawr. Rydyn ni wedi rhoi'r canllawiau yn glir. Dwi'n gwybod bod Julie Morgan wedi bod yn sicrhau ei bod hi wedi gwneud popeth mae'n gallu i geisio cael pobl i gael yr access maen nhw ei angen i fynd i weld eu teuluoedd nhw. Mae'r cynllun dementia presennol—. Yn amlwg, rydyn ni'n edrych nawr ar fel y bydd y dyfodol yn edrych, a dwi'n meddwl bod yna gyfle yn fanna i weld pa mor bell rydyn ni'n gallu mynd gyda hawliau. Ond buaswn i'n meddwl y byddai hawliau—. Mae hawl yn gam deddfwriaethol eithaf mawr i'w gymryd. Yn amlwg, fe fyddai angen inni wedyn wneud lle yn yr agenda wleidyddol ar gyfer hynny. Mi fyddai fe'n gam mawr iawn. Felly, dwi'n barod i edrych i weld os byddai fe'n gwneud synnwyr, ond dwi'n meddwl mai'r peth gorau fyddai ceisio parhau i ddarbwyllo'r rheini sydd ddim wedi bod yn dilyn y canllawiau ei bod hi'n rhan o'u cyfrifoldeb nhw i ddilyn y canllawiau. Ac, wrth gwrs, mae'r rhan fwyaf o'r cartrefi gofal yma yn derbyn arian o gynghorau lleol, o'r Llywodraeth, felly mae yna bosibilrwydd yn fanna efallai i geisio gweld pa effaith rydym ni'n gallu ei chael drwy'r contracts rydym ni'n eu rhoi i'r bobl yma. 

Mae'r cwestiwn nesaf i'w ateb gan y Dirprwy Weinidog Gwasanaethau Cymdeithasol, ac, i ofyn cwestiwn 4, Natasha Asghar. 

Anhwylder Diffyg Canolbwyntio a Gorfywiogrwydd

4. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am gynlluniau i wella gwasanaethau i bobl ag anhwylder diffyg canolbwyntio a gorfywiogrwydd? OQ57468

Diolch. Mae'n hanfodol fod pob plentyn ac oedolyn sydd â chyflwr niwroddatblygiadol, gan gynnwys y rhai sydd ag anhwylder diffyg canolbwyntio a gorfywiogrwydd, yn gallu cael y gwasanaethau y maent eu hangen. Bydd adolygiad galw a chapasiti o'r holl wasanaethau niwroddatblygiadol yn adrodd ym mis Mawrth, a byddwn yn gweithredu ar yr argymhellion y mae'n eu gwneud ar gyfer gwella ledled Cymru.

Diolch ichi am eich ateb, Weinidog, a hefyd am eich ateb prydlon i fy nghwestiwn ysgrifenedig ar y mater hwn. Rwy'n falch iawn o glywed bod gennych gynlluniau ar gyfer amserlen newydd i wella mynediad cynnar plant at y cymorth cywir, yn ogystal â chydweithrediad ar draws y Llywodraeth i wella'r gefnogaeth i bobl ag ADHD. Fodd bynnag, fel y dywedais yn ystod datganiad busnes yr wythnos diwethaf, mae llawer o oedolion ledled Cymru ddim yn cael diagnosis yn ystod eu plentyndod, a gwyddom y gall amgylchiadau personol unigolyn arwain at newid difrifol yn eu hiechyd meddwl. Nid yw dioddefwyr yn cael diagnosis nes eu bod yn oedolion, oherwydd mae'r meini prawf diagnostig yn seiliedig ar ymchwil sy'n canolbwyntio ar nodweddion a arddangosir gan fechgyn ifanc. Mae seicolegwyr blaenllaw wedi rhybuddio bod rhagfarn rhyw yn gadael llawer o fenywod ag ADHD heb ddiagnosis, ac amcangyfrifir bod degau o filoedd o fenywod yn y DU heb fod yn ymwybodol fod ganddynt y cyflwr ac nad ydynt yn cael y cymorth sydd ei angen arnynt. Synnais weld gyda fy llygaid fy hun fod gwefan GIG 111 Cymru yn datgan, mewn perthynas â'r cyfryw wasanaethau, ac rwy'n dyfynnu, 

'Mae pwy y cewch eich atgyfeirio atynt yn dibynnu ar eich oedran a'r hyn sydd ar gael yn eich ardal leol.'

Weinidog, dechreuodd hyn gydag etholwr a oedd wedi cysylltu â mi i gwyno na allai ei feddygfa atgyfeirio ei wraig, gan nad oes gwasanaeth o'r fath ar gael. Ac ers fy natganiad yn y Senedd yn flaenorol, mae mwy a mwy o bobl yn ysgrifennu ataf o wahanol ardaloedd yng Nghymru yn disgrifio'r rhwystrau y maent wedi'u hwynebu'n bersonol ac ar ran eu hanwyliaid. Felly, os gwelwch yn dda, Ddirprwy Weinidog, a allwch gadarnhau y bydd y fframwaith newydd arfaethedig yn mynd i'r afael â phryderon yr oedolion nad ydynt wedi cael diagnosis yn eu plentyndod ac sydd angen cymorth? Ac a allwch roi gwybodaeth ynghylch pryd y cyhoeddir eich argymhellion? Diolch. 

Diolch yn fawr iawn am y cwestiwn hwnnw, Natasha, a diolch yn fawr am y gwaith y buoch yn ei wneud i godi proffil ADHD. Credaf ei fod wedi cael cyhoeddusrwydd da, a diolch am hynny. Gwyddom pa mor bwysig yw canolbwyntio ar asesu a chymorth ar gyfer cyflyrau niwroddatblygiadol, sy'n cynnwys ADHD, ac yn cynnwys oedolion wrth gwrs. A bydd yr adolygiad rwyf eisoes wedi'i grybwyll yn cynnwys plant ac oedolion. Bydd yn adrodd ym mis Mawrth a bydd yn darparu opsiynau ar gyfer gwella gwasanaethau. Bydd yn amlinellu'r llwybr ymlaen, ac rydym yn bwriadu cyhoeddi cynllun cyflawni cyn toriad yr haf. Felly, cyn yr haf, byddwn yn gwybod beth yw'r cynlluniau. Rwy'n ymwybodol iawn o'r sefyllfaoedd rydych yn eu disgrifio, ac rwy'n ymwybodol fod llawer o oedolion heb gael diagnosis pan oeddent yn blant a bod yna angen ymhlith y boblogaeth oedolion nad ydym ond yn dechrau ei gydnabod ac nid ydym yn ymwybodol iawn o'i hyd a'i led. Felly, mae angen inni ddarganfod llawer mwy amdano, ac rydym yn edrych ar y data a gasglwn er mwyn gwneud hynny.

Rwyf hefyd yn ymwybodol o'r mater y mae Natasha yn ei nodi am fenywod a merched a'r ffaith eu bod, gyda chyflyrau fel ADHD ac awtistiaeth, yn llawer llai tebygol o gael diagnosis na dynion a bechgyn. Credaf fod y rhesymau am hyn yn gymhleth iawn, ond rydym yn gweithio gyda'n rhanddeiliaid, sy'n cynnwys menywod ag ADHD eu hunain wrth gwrs, i ystyried effaith y gwahaniaeth hwn a sut y gallwn gynyddu arferion da yn y maes.

Felly, rydym yn ymwybodol iawn o'r holl bwyntiau a wnewch ac mae gennym lwybr o'n blaenau, ac fel y dywedais, diolch am y sylw rydych yn ei roi i'r pwnc hwn.

14:50
Lefelau Trosglwyddo COVID-19

5. Pa gamau newydd y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i fynd i'r afael â lefelau trosglwyddo COVID-19? OQ57467

Rydyn ni’n cefnogi pob ardal i leihau lefelau trosglwyddo yn y gymuned. Mae camau diogelu lleol wedi’u targedu at ardaloedd lle mae cyfraddau ar gynnydd. Mae’r feirws yn lledaenu’n haws mewn ardaloedd trefol lle mae dwysedd y boblogaeth yn uwch.

Diolch, Weinidog. Rwy'n croesawu'r camau rŷch chi wedi'u hamlinellu yn eich ateb. Mae'r pandemig wedi datgelu'n glir yr anghydraddoldebau sosio-economaidd sy'n bodoli yn ein cymdeithas, ac yn wir wedi gwaethygu'r anghydraddoldebau hyn. Mae'r anghydraddoldebau hyn hefyd yn rhai iechyd, gyda pherthynas glir yn bodoli rhwng sefyllfa sosio-economaidd rhywun ac effaith COVID arnynt. Mae ffigurau o Loegr yn dangos bod pobl sy'n byw mewn cymunedau sy'n cael eu disgrifio fel rhai left behind 46 y cant yn fwy tebygol o farw o COVID o'i gymharu â rhai nad ydynt yn byw yn y cymunedau hyn, ac fe ddatgelodd adroddiad 'Locked Out' yng Nghymru fod ffactorau sosio-economaidd yn chwarae rhan allweddol yn niferoedd uwch y marwolaethau ymhlith pobl anabl a'r effaith ar eu hiechyd a'u gofal o gymharu â gweddill y boblogaeth o ganlyniad i COVID. Mae'n glir felly fod angen i bolisi iechyd y Llywodraeth i'r dyfodol wneud mwy i unioni'r anghydraddoldebau hyn wrth i ni barhau i fynd i'r afael â lefelau COVID a'i effaith, gan gynnwys COVID hir. A all y Llywodraeth felly sicrhau bod unrhyw gamau newydd i daclo trosglwyddiad ac effaith COVID yn ymgorffori strategaethau clir i daclo'r anghydraddoldebau iechyd hyn? Diolch.

Diolch yn fawr, Sioned. Mae hwn yn dilyn o'r drafodaeth gawsom ni yn y Senedd yr wythnos diwethaf. Roeddwn i'n meddwl bod honno'n drafodaeth fanwl a chywir gan bob un oedd wedi cyfrannu. Rŷn ni'n ymwybodol dros ben o'r gwahaniaeth o ran lle mae COVID wedi bwrw, ac mae'n amlwg bod y rheini mewn ardaloedd tlawd, mewn cartrefi tlawd wedi dioddef yn fwy nag ardaloedd eraill. Felly, pan fyddwn ni'n ailgodi ar ôl y pandemig, yn amlwg byddwn ni'n ei ystyried nid jest o safbwynt iechyd ond ar draws y Llywodraeth i gyd, i wneud yn siŵr ein bod ni'n mynd ati i geisio gwneud mwy i sicrhau nad ydym ni'n gweld yr anghydraddoldebau yna yn y dyfodol.

O safbwynt iechyd, dwi wedi ei gwneud hi'n glir iawn i'r byrddau iechyd na fyddwn ni yn gallu—. Byddwn ni'n gweld yr un canlyniad pe byddem ni'n cael pandemig eto os nad ydyn ni'n gwneud rhywbeth yn wahanol. Felly, o'm safbwynt i, dwi wedi bod yn hollol glir gyda'r byrddau iechyd fod rhaid i ni fynd i'r afael gyda prevention. Mae'n rhaid i ni stopio pobl rhag ysmygu. Rŷn ni wedi bod yn trafod gorfwyta. Mae'r holl ffactorau yna yn hollbwysig o ran beth mae iechyd un yn edrych fel yn y dyfodol. Ond, dyw e ddim yn rhywbeth sydd jest wedi'i gyfyngu i fyd iechyd; mae'n hollbwysig ein bod ni'n ystyried addysg, yr economi, a'r holl bethau eraill sydd yn cyfrannu at y ffordd mae pobl yn byw. 

Weinidog, er bod y mesurau mwyaf llym i leihau trosglwyddiad COVID-19 ar waith yma, Cymru sydd â'r cyfraddau heintio uchaf o blith pedair gwlad y DU ac un o'r cyfraddau marwolaeth uchaf yn y byd fesul y pen o'r boblogaeth. A yw eich Llywodraeth bellach yn derbyn bod yr ymyriadau anfferyllol yn gwneud mwy o ddrwg nag o les erbyn hyn? A chyda dros 90 y cant o boblogaeth Cymru, yn ôl eich prif swyddog meddygol, yn cario gwrthgyrff COVID-19, a ydych yn derbyn bod yn rhaid inni ddysgu byw gyda COVID yn awr, yn hytrach na chanolbwyntio ein hymdrechion ar sut i'w atal?

14:55

Diolch yn fawr iawn, Gareth. Roeddwn i bron wedi eich annog ddoe, onid oeddwn, i ofyn y cwestiwn hwn i mi, felly rwy'n falch iawn eich bod wedi gofyn y cwestiwn, oherwydd mae'n rhoi cyfle i mi ddweud, mewn gwirionedd, fod y data a gawsom hyd yma yn awgrymu bod y cyfyngiadau wedi helpu. Rydym yn sicr wedi gweld gwahaniaeth yn y nifer sy'n mynd i'r ysbyty. Rydym yn aros i'r data hwnnw gael ei brosesu. Yn sicr, roedd gan Loegr gyfraddau uwch o bobl yn mynd i'r ysbyty o'u cymharu â phob un o'r tair gwlad arall a gyflwynodd gyfyngiadau. Mae'n ddyddiau cynnar o hyd, felly fe arhoswn i'r data terfynol hwnnw gael ei gyhoeddi, erbyn diwedd yr wythnos hon gobeithio.

Rwy'n credu hefyd fod a wnelo hyn â chyfrif, Gareth. Felly, mae'r ffordd rydym yn cyfrif achosion yn wahanol ym mhob un o'r pedair gwlad. Er enghraifft, nid yw Lloegr yn cyfrif ailheintiadau, felly gallai hynny wneud gwahaniaeth sylweddol. Mae Cymru'n cyfrif ailheintiadau os oes 42 diwrnod rhwng yr heintiadau. Mae hynny'n gwneud gwahaniaeth mawr i'r niferoedd. Newidiodd ein polisi ar brofi, wrth gwrs, felly efallai bod hynny wedi gwneud gwahaniaeth. Hefyd, credaf mai'r hyn a welwch yw bod pobl wedi addasu eu hymddygiad yn Lloegr pan glywsant yr hyn a ddywedodd y prif swyddog meddygol, oherwydd, yn amlwg, nid oedd eich Prif Weinidog mewn sefyllfa i ddweud wrth unrhyw un beth i'w wneud oherwydd yr holl bartïon y bu'n eu cynnal. Felly, gwrandawodd pobl ar y prif swyddog meddygol yn Lloegr ac addasu eu hymddygiad. Yr hyn nad oedd ganddynt yn Lloegr oedd y math o gymorth economaidd roeddem yn gallu ei roi i'n busnesau ni oherwydd y mesurau diogelu a roesom ar waith. Rwy'n falch o ddweud bod yr arwyddion hyd yma yn awgrymu bod rhoi'r cyfyngiadau hynny ar waith wedi helpu, ond yn amlwg, bydd angen inni aros am ychydig ddyddiau eto i fod yn gwbl hyderus fod hynny'n wir.

Yn sicr, dengys yr ystadegau a welais hyd yma fod gennym tua 170,000 o bobl â COVID. Pe baem yn yr un sefyllfa â Lloegr, byddem wedi cael 40,000 yn fwy o bobl â COVID, a phe baem yn Llundain, byddem wedi gweld bron i 70,000 yn fwy o bobl â COVID. Byddai hynny'n ddigon i lenwi stadiwm y mileniwm yn ychwanegol at y niferoedd a gawsom. Felly, dyna rai o'r cyfrifiadau cynnar, ond yn amlwg, fe arhoswn i'r data hwnnw fod yn gyflawn.

Presgripsiynu Cymdeithasol

6. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am gyflwyno presgripsiynu cymdeithasol yn ardal Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg? OQ57442

Diolch, Buffy. Mae'r hybiau datblygu cymunedol yn Rhondda Cynon Taf yn enghreifftiau da o brosiectau sy'n ymgorffori egwyddorion presgripsiynu cymdeithasol ar draws ardal Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg. Rydym hefyd yn bwrw ymlaen â'n hymrwymiad yn y rhaglen lywodraethu i ddatblygu fframwaith Cymru gyfan i gefnogi presgripsiynu cymdeithasol.

Diolch, Ddirprwy Weinidog. Ers dechrau'r pandemig, gwelsom feddygfeydd meddygon teulu yn newid y ffordd y maent yn gweithredu yn llwyr. Yn y Rhondda, mae hyn wedi golygu cynnydd anferth yn nifer y trigolion y mae meddygon teulu yn eu cynnal. Ni fydd angen cymorth meddygol ar tua 20 y cant o'r trigolion hyn ac yn hytrach byddant yn elwa o bresgripsiynu cymdeithasol. Yn ddiweddar, ymwelais â Men's Shed yn Nhreorci, sy'n darparu gwasanaeth amhrisiadwy ar ben uchaf y Rhondda Fawr, ochr yn ochr â meddygfa Forest View a chymdeithas dai leol. Gwyddom fod presgripsiynu cymdeithasol yn gweithio ac wedi newid bywydau llawer o bobl. Sut y bydd Llywodraeth Cymru yn gweithio gydag asiantaethau lluosog i sicrhau bod presgripsiynu cymdeithasol yn cael ei gyflwyno ar draws ardal Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg, ac nid mewn pocedi bach yn unig, fel y gall cymaint o'r trigolion sydd angen y cymorth penodol hwn elwa ohono?

Diolch ichi am y cwestiwn atodol hwnnw, Buffy. Fel y gwyddoch, rydym yn datblygu fframwaith cenedlaethol ar gyfer presgripsiynu cymdeithasol yng Nghymru, wedi'i gynllunio i sicrhau bod darpariaeth dda ym mhobman mewn gwirionedd, nid mewn pocedi yn unig. Ceir rhai enghreifftiau gwych o bresgripsiynu cymdeithasol, ac rwy'n frwd fy nghefnogaeth i fudiad Men's Shed. Rydym wedi dweud yn glir iawn, wrth inni fwrw ymlaen â'r fframwaith cenedlaethol hwn, mai'r hyn rydym eisiau ei wneud yw ychwanegu gwerth. Nid ydym yn ceisio dyblygu'r hyn sy'n gweithio'n dda ar hyn o bryd; rydym eisiau ychwanegu gwerth ac ymestyn a chefnogi gwasanaethau i sicrhau bod gan bawb fynediad at wasanaethau o ansawdd da. Eleni eisoes, rydym yn buddsoddi £89 miliwn mewn presgripsiynu cymdeithasol drwy'r gronfa gofal integredig, ond wrth symud ymlaen, bydd gan ein cronfa integreiddio rhanbarthol newydd ar gyfer iechyd a gofal cymdeithasol gyllid ar gyfer presgripsiynu cymdeithasol hefyd. Bydd hwnnw'n fodel ariannu pum mlynedd, felly bydd yn darparu mwy o gynaliadwyedd. Rydym yn gwneud cynnydd da iawn gyda'r fframwaith cenedlaethol. Bydd ymgysylltu'n digwydd â rhanddeiliaid ar fframwaith drafft dros y misoedd nesaf, a byddwn yn ymgynghori wedyn. Felly, mae'r gwaith yn mynd rhagddo'n dda iawn. Y nod fydd sicrhau bod gan bob man yng Nghymru gynnig presgripsiynu cymdeithasol da sy'n briodol ar gyfer anghenion lleol.

15:00
Gwasanaethau Anhwylderau Bwyta

7. Pa gamau y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau cynnydd cyflymach a theg o ran gwella gwasanaethau anhwylderau bwyta ledled Cymru? OQ57443

Diolch, Mark. Rydym yn parhau i flaenoriaethu cymorth ar gyfer gwasanaethau anhwylderau bwyta yn unol â’r argymhellion yn adolygiad annibynnol 2018. Rydym wedi cynyddu buddsoddiad bob blwyddyn ers 2017 i gefnogi gwelliannau teg i wasanaethau, gan gynnwys cynyddu triniaeth a chymorth cymunedol a gwasanaethau ymyrraeth gynnar.

Diolch. Nododd adolygiad o wasanaeth anhwylderau bwyta Llywodraeth Cymru yn 2018 weledigaeth uchelgeisiol yn seiliedig ar ymyrraeth gynnar, triniaethau seiliedig ar dystiolaeth a chymorth i deuluoedd. Chwaraeodd yr elusen anhwylderau bwyta Beat ran allweddol yn yr adolygiad hwn. Canfu adolygiad Beat, 'The Welsh Eating Disorder Service Review: 3 years on', a gyhoeddwyd yr wythnos hon, fod cynnydd tuag at gyflawni’r weledigaeth honno yn amrywio’n fawr ledled Cymru. A wnaiff Llywodraeth Cymru, yn unol ag argymhelliad Beat, gyhoeddi model gwasanaeth neu fframwaith newydd, i gynnwys amserlenni sy’n nodi’r hyn y byddent yn ei ddisgwyl gan y byrddau iechyd? Os felly, pryd fyddech yn disgwyl i hyn ddigwydd?

Diolch, Mark. Fel y dywedoch chi, nododd adolygiad 2018 agenda radical ar gyfer newid, ond roeddem yn glir iawn y byddai’n rhaid gwneud hynny fesul cam. Mae Llywodraeth Cymru yn ariannu Beat; rydym yn rhoi £100,000 i Beat. Felly, hoffwn achub ar y cyfle hwn i ddiolch i Beat am y cymorth hynod bwysig y maent yn ei ddarparu fel sefydliad trydydd sector. Ni chefais gyfle i gael mwy na chipolwg sydyn iawn ar eu hadroddiad, sydd newydd ei gyhoeddi heddiw, rwy'n credu, ond byddwn yn defnyddio’r adroddiad hwnnw i lywio ein gwaith wrth symud ymlaen. Rydym wedi buddsoddi’n sylweddol iawn mewn gwasanaethau anhwylderau bwyta—cyllid o £3.8 miliwn ers 2017. O ystyried y cyllid ychwanegol sylweddol iawn y mae Llywodraeth Cymru yn ei roi i wasanaethau iechyd meddwl ar gyfer y tair blynedd nesaf, gallaf gadarnhau hefyd y byddwn yn defnyddio rhywfaint o’r cyllid hwnnw i wella gwasanaethau anhwylderau bwyta. Rydych yn tynnu sylw, yn gwbl briodol, at yr angen am gyfeiriad cenedlaethol clir i sicrhau gwasanaethau teg wrth symud ymlaen. Mae'r arweinydd cenedlaethol ar gyfer gwasanaethau anhwylderau bwyta wedi gadael i ymuno â gwasanaeth newydd, felly rydym yn edrych ar fodel newydd ar hyn o bryd i sicrhau bod y gwelliannau rydym am eu gweld yn cael eu gweithredu ar sail genedlaethol. Rwy'n fwy na pharod i roi’r wybodaeth ddiweddaraf i chi am hynny maes o law.

Gwasanaethau Iechyd Meddwl

8. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am y ddarpariaeth o wasanaethau iechyd meddwl yng Ngorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro? OQ57470

Diolch. Darperir cymorth iechyd meddwl yng Ngorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro gan y GIG ac amrywiaeth o bartneriaid. Mae rhaglen drawsnewid gwasanaethau iechyd meddwl Bwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda yn darparu manteision pellach.

Diolch, Ddirprwy Weinidog. Cyfarfûm yn ddiweddar â chynrychiolwyr Dezza's Cabin, elusen a sefydlwyd yn dilyn hunanladdiad trasig Derek Brundrett, disgybl yn Ysgol Harri Tudur, ysgol gyfun Penfro gynt, yn ôl yn 2013. Nod yr elusen yw darparu cymorth i leihau risg o hunanladdiad a hunan-niweidio ymhlith pobl ifanc, yn ogystal â chyfeirio at wasanaethau cymorth iechyd meddwl. A wnewch chi ymuno â mi i ganmol gwaith sefydliadau fel Dezza’s Cabin, sy’n darparu gwasanaeth mor werthfawr i’r gymuned leol? Ac a wnewch chi ymrwymo i ymchwilio i ba gymorth sydd ar gael i ddarparu cyllid mwy hirdymor i'r sefydliad hwn, fel y gallant barhau i dyfu ac ehangu eu gwasanaeth?

15:05

Diolch am eich cwestiwn. Mae’n ddrwg iawn gennyf glywed am yr unigolyn ifanc y cyfeirioch chi ato. Rwy'n falch iawn o weld unrhyw sefydliad sy'n gweithio i gefnogi pobl sydd naill ai wedi eu heffeithio gan hunanladdiad neu i atal hunanladdiad. Nid wyf yn gyfarwydd â'r sefydliad hwn fy hun, ond rwy’n fwy na pharod i gael golwg ar y gwaith a wnânt. Yn ddiweddar, caeodd cylch ceisiadau am swm sylweddol o gymorth profedigaeth yng Nghymru—oddeutu £1 filiwn y byddaf yn gwneud cyhoeddiad yn ei gylch cyn bo hir—ond byddwn yn cynghori'r sefydliad i gysylltu â’r bwrdd iechyd a’r bwrdd partneriaeth rhanbarthol, gan y gallai fod cyfleoedd ariannu ar gael drwy'r llwybr hwnnw. Ond rwy'n fwy na pharod i gael golwg ar y gwaith y maent yn ei wneud ac i gyfeirio at gyfleoedd pellach am gymorth.

Cyfarpar Diogelu Personol ar gyfer Gweithwyr Gofal

9. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad ynghylch y cyfrifoldeb dros ddarparu cyfarpar diogelu personol i weithwyr gofal? OQ57473

Diolch. Mae Llywodraeth Cymru eisoes wedi ymrwymo i ddarparu’r cyfarpar diogelu personol a argymhellir i weithwyr gofal cymdeithasol, yn rhad ac am ddim, tan ddiwedd y pandemig. Caiff y gwaith hwn ei reoli drwy gyflenwadau rheolaidd i awdurdodau lleol i'w dosbarthu ymlaen i wasanaethau cyhoeddus a phreifat.

Diolch yn fawr iawn i'r Dirprwy Weinidog am yr ymateb hwnnw. Mae'n ddifyr iawn, oherwydd mae etholwraig i mi wedi bod mewn cyswllt â'r swyddfa yn sôn ei bod hi bellach, oherwydd problemau anadlu, yn gorfod cael peiriant CPAP yn ei hystafell wely. Oherwydd hyn, mae hi wedi derbyn cyngor gan y tîm anadlu yn yr ysbyty bod angen iddi ddarparu—iddi hi'n bersonol, felly, ddarparu—mygydau FFP3 i'w gofalwyr. Mae hi felly wedi cysylltu â'r meddyg teulu, a'r meddyg teulu wedi dweud wrthi hi mai cyfrifoldeb y gwasanaethau cymdeithasol oedd hyn. Yna, yn eu tro, mae'r gwasanaethau cymdeithasol wedi dweud wrthi hi mai cyfrifoldeb y meddyg teulu oedd darparu yr offer yma. Mae'n offer drud iawn i unigolion, a dydy hi ddim yn medru fforddio prynu yr offer yma bob tro mae rhywun yn ymweld. Fedrwch chi felly gadarnhau y cymysgedd yma i fy etholwraig, i sicrhau bod pobl yn gwybod sut maen nhw'n cael yr offer a phwy sydd i fod i'w darparu, os gwelwch yn dda?

Diolch yn fawr iawn am eich cwestiwn, Mabon, ac yn amlwg, mae hyn yn bwysig iawn i’ch etholwraig. Rwy'n credu efallai mai'r ffordd orau o ymdrin â'r sefyllfa unigol yw drwy ysgrifennu atom ynghylch y sefyllfa honno. Awn ati i edrych ar yr amgylchiadau penodol y cyfeiriwch atynt.

Yn sicr, argymhellir cyfarpar diogelu personol gwell, fel masgiau wyneb FFP3, mewn achosion lle gallai aelod o'r staff iechyd neu ofal cymdeithasol fod yn cyflawni triniaeth sy'n cynhyrchu aerosol. Ac yn sicr, credaf fod angen inni edrych ar ba driniaeth y mae eich etholwraig yn ei chael. Ac yn sicr, drwy gydol y pandemig hwn, mae Llywodraeth Cymru wedi darparu cyfarpar diogelu personol, yn rhad ac am ddim, i ysbytai ac i ofal cymdeithasol, er mwyn sicrhau eu bod yn ddiogel. Ac mewn gwirionedd, ers mis Mawrth 2020, mae 514.6 miliwn eitem o gyfarpar diogelu personol wedi'u darparu. Felly, credaf fod gennym hanes da iawn yn sicr o ddarparu cyfarpar diogelu personol, ond yn amlwg, credaf fod y digwyddiad penodol hwn yn un y dylem edrych arno.

3. Cwestiynau Amserol

Y cwestiynau amserol sydd nesaf. Un cwestiwn heddiw, ac mae'r cwestiwn hwnnw gan Heledd Fychan, ac i'w ateb gan Ddirprwy Weinidog y Celfyddydau a Chwaraeon, a’r Prif Chwip. Heledd Fychan.

Rhewi Ffi'r Drwydded

1. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o effaith rhewi ffi'r drwydded ar ddarlledu yng Nghymru? TQ592

A gaf fi ddiolch i Heledd Fychan am ei chwestiwn? Cyfarfûm â’r BBC ddoe, ac rydym yn gweithio gyda hwy i ddeall effaith cyhoeddiad Llywodraeth y DU ar ffi’r drwydded, sy’n peri cryn bryder, a’r hyn y mae’n ei olygu i wasanaethau a’r sector cyfryngau yng Nghymru.

15:10

Diolch, Dirprwy Weinidog. Mae cyhoeddiad Llywodraeth y Deyrnas Unedig am ffi'r drwydded ddydd Llun yn brawf pellach na fydd anghenion cyfryngol Cymru byth yn cael eu diwallu dan reolaeth San Steffan, ac mae'n nodi dechrau'r diwedd i'r holl syniad o ddarlledu cyhoeddus ym Mhrydain. Mae rhewi'r ffi drwydded am ddwy flynedd yn arwain at ansicrwydd mawr ar gyfer dyfodol cyfryngau Cymru, yn enwedig ein sianel genedlaethol, S4C, a Radio Cymru, a fydd yn cael eu hariannu yn gyfan gwbl o ffi'r drwydded. Cadarnhaodd Nadine Dorries y bydd y ffi drwydded yn cael ei rhewi am ddwy flynedd, sy'n cynrychioli toriad difrifol mewn termau real yng nghyllid y gorfforaeth.

Mae llawer ar feinciau'r Ceidwadwyr yn San Steffan wedi nodi pwysigrwydd darlledu Cymraeg a'r cyllid ychwanegol ar gyfer S4C. Fodd bynnag, a ydynt yn cydnabod y bydd toriad mewn termau real i setliad y BBC yn anochel yn effeithio ar ddarpariaeth Gymraeg, o gofio bod y BBC yn darparu gwerth tua £20 miliwn o raglenni i S4C bob blwyddyn? Ni all y cynnydd yn y cyllid ar gyfer allbwn digidol S4C wneud iawn am y toriad hwnnw, heb sôn am Radio Cymru. Mae'n gliriach nag erioed bod angen tirwedd cyfryngau iachach yng Nghymru. Mae Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn dangos gelyniaeth gynyddol tuag at y BBC, tra ar yr un pryd mae allbwn newyddion lleol yn gwanhau. Mae hyn yn gwthio Cymru i mewn i gornel o ran diffyg y cyfryngau yn y Gymraeg a'r Saesneg, sy'n niweidio ein democratiaeth.

Gyda sôn pellach am ddileu ffi'r drwydded yn gyfan gwbl ar ôl 2027, rwy'n croesawu mwy nag erioed y bwriad i wthio am ddatganoli darlledu, sydd wedi ei gynnwys yn y cytundeb cydweithredu. A fyddai'r Dirprwy Weinidog yn cytuno gyda fi bod y datblygiadau diweddar yn tanlinellu pwysigrwydd ymrwymiad Llywodraeth Cymru i gefnogi datganoli cyfathrebu a darlledu i Gymru fel nad ydyn ni'n gaeth mewn ras i'r gwaelod lle mae elw'n clodfori darpariaeth o safon?

A gaf fi ddiolch i Heledd Fychan am ei sylwadau pellach? Rwy’n cytuno at ei gilydd â phopeth a ddywedodd. Mae darlledwyr gwasanaeth cyhoeddus yn chwarae rhan hynod bwysig ym mywyd diwylliannol ac economaidd Cymru, ac rydym yn bryderus iawn ynghylch y cyhoeddiad byrbwyll a wnaed gan Lywodraeth y DU ynglŷn â'u dyfodol yn y tymor byr ac yn hirdymor. Mae pobl Cymru yn disgwyl ac yn haeddu darlledu gwasanaeth cyhoeddus sy'n adlewyrchu bywyd yng Nghymru, yn cefnogi ein mynegiant creadigol amrywiol ac yn hyrwyddo'r Gymraeg. Gallai’r toriad cyllid mewn termau real a gyhoeddwyd yn y dyddiau diwethaf fygwth yr holl elfennau allweddol hynny o’r gwasanaethau presennol, yn ogystal â datblygiad y diwydiant cyfryngau yng Nghymru. Nid yw'r syniad fod Llywodraeth y DU wedi paratoi cynlluniau mwy hirdymor i ystyried y materion hyn yn gredadwy.

Mae'r ffordd y gwnaed y cyhoeddiadau hyn yn dangos yn glir mai'r gwrthwyneb sy'n wir. Er y cawsom gyhoeddiad gan Nadine Dorries ynghylch diddymu ffi'r drwydded, ymddengys bod Rishi Sunak wedi camu'n ôl ar hynny i raddau dros y dyddiau diwethaf, ar ôl iddynt weld adwaith y cyhoedd i'r cyhoeddiad penodol hwnnw. Oherwydd mae'n amlwg nad oedd y cyhoeddiad hwnnw'n gredadwy fel unrhyw fath o gynllun cynhwysfawr a oedd yn barod i gael ei gyhoeddi mor fuan ar ôl i Rif 10 wynebu argyfwng gwleidyddol arall wedi'i achosi ganddynt hwy eu hunain. Yr hyn y byddwn yn ei ddweud yw bod ehangu gweithgarwch y BBC yng Nghymru wedi bod yn rhan annatod o lwyddiant rhyfeddol y diwydiant teledu a ffilm yng Nghymru dros y blynyddoedd diwethaf, a byddai unrhyw fygythiad i'r cynnydd hwn yn arddangosiad amlwg o fwriad y Llywodraeth hon i iselhau a llesteirio economi Cymru.

Mewn perthynas â datganoli darlledu, fel y gŵyr Heledd Fychan, mae ymrwymiad yn y cytundeb cydweithio i archwilio, ar y cyd, y posibilrwydd o greu awdurdod darlledu a chyfathrebu cysgodol i Gymru, gan ddarparu buddsoddiad ychwanegol i ddatblygu mentrau i wella cyfryngau a newyddiaduraeth yng Nghymru. Rydym yn gweithio ar gynlluniau i fynd ar drywydd yr achos dros ddatganoli pwerau darlledu a chyfathrebu yn barod ar gyfer datganoli’r pwerau hynny i Gymru. Credaf ei bod yn deg dweud bod consensws eang fod y fframwaith darlledu a chyfathrebu presennol yn annigonol. Mae’n llesteirio bywyd democrataidd ein gwlad, nid yw’n gwasanaethu anghenion nac uchelgeisiau’r Gymraeg, a’i ymosodiad diweddaraf ar ddarlledu gwasanaeth cyhoeddus yw’r dystiolaeth ddiweddaraf na fydd y system bresennol yn cyflawni hynny.

Rwyf am gloi drwy ailadrodd yr hyn a ddywedodd Prif Weinidog Cymru ddoe, sef bod angen brys am glymblaid o gefnogaeth yn awr i amddiffyn cyllid cyhoeddus ar gyfer darlledu gwasanaeth cyhoeddus yn y DU.

15:15

Ddirprwy Weinidog, hoffwn groesawu’r ymrwymiad i ddarlledu Cymraeg sydd wedi’i wireddu gyda’r cyllid ychwanegol sylweddol ar gyfer S4C. Ein plaid ni a sefydlodd y sianel dros 40 mlynedd yn ôl, a byddwn bob amser yn diogelu ei rôl ym mywyd Cymru, ni waeth sut y caiff y BBC ei ariannu a honiadau gwamal gan y gwrthbleidiau. Ysgrifennodd fy nghyd-Aelod Tom Giffard a minnau at yr Ysgrifennydd Gwladol dros Dechnoleg Ddigidol, Diwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon ar y pryd i alw am gynnydd yn y setliad cyllid ar gyfer S4C y llynedd, ac rwy’n falch eu bod wedi gwrando ar ein galwadau. Yn wir, roeddwn yn falch o weld bod uwch arweinwyr S4C hefyd wedi croesawu’r cyllid ychwanegol, gyda phrif weithredwr newydd S4C, Siân Doyle, yn dweud

'Mae hyn yn newyddion gwych i gynulleidfa S4C yng Nghymru a thu hwnt.'

A dywedodd cadeirydd S4C, Rhodri Williams

'Mae'r setliad yma'n adlewyrchu ffydd y DCMS, a'r Ysgrifennydd Gwladol Nadine Dorries, yng ngweledigaeth S4C ar gyfer y pum mlynedd nesaf.'

Yn ystod y cyfarfod a gefais gyda’r prif weithredwr newydd yr wythnos diwethaf, roedd yr angerdd dros ddod â’r sianel i’r oes ddigidol yn amlwg. Mae’r cyllid ychwanegol o £7.5 miliwn y flwyddyn i gefnogi gwasanaethau digidol yn gydnabyddiaeth fod gwasanaethau ffrydio ar-lein bellach yn chwarae rhan enfawr yn y ffordd rydym yn gwylio rhaglenni teledu. Bydd rhoi S4C ar yr un llwyfan â chewri ffrydio fel Netflix ac Amazon Prime yn creu cynulleidfa newydd a chynyddol i gynnwys Cymraeg. A wnewch chi ymuno nid yn unig gyda mi ond hefyd gydag uwch dîm arwain S4C i groesawu’r cyhoeddiad hwn o gyllid ychwanegol i gefnogi darlledu Cymraeg yma yng Nghymru?

Wel, a gaf fi ddiolch i Samuel Kurtz am ei gwestiwn pellach? Mae’n llygad ei le, cafodd S4C setliad mwy ffafriol na’r BBC, ac mae’r gwaith y mae S4C yn ei wneud ar ddatblygu rhaglenni Cymraeg i’w groesawu ac rwy’n fwy na pharod i wneud hynny. Fodd bynnag, roedd y cwestiwn hwn yn ymwneud â chyllid y BBC, a'r BBC a'i rôl ehangach yn cefnogi darlledu gwasanaeth cyhoeddus, nid yn unig yng Nghymru ond yn y DU ac ar draws y byd. Ni ddylem anghofio’r rhan y mae’r BBC yn ei chwarae yn datblygu a chefnogi’r Gymraeg yng Nghymru gyda BBC Radio Cymru ac ati, a rhai o’r rhaglenni y maent yn eu cynhyrchu ar gyfer S4C hefyd. Felly, er fy mod yn llwyr groesawu'r setliad llawer gwell a gafodd S4C o gymharu â’r BBC, nid wyf yn awgrymu am eiliad fod yr hyn a welsom yma yn y cyhoeddiad ar gyllid y BBC yn agos at ddigon, ac mae'n fygythiad pendant i ddyfodol darlledu gwasanaeth cyhoeddus onid eir i’r afael â hyn fel mater o frys.

4. Datganiadau 90 Eiliad

Y datganiadau 90 eiliad sydd nesaf. Dim ond un datganiad heddiw, a hwnnw gan Janet Finch-Saunders.

Diolch, Lywydd. Hoffwn gofnodi fy llongyfarchiadau mwyaf diffuant a fy niolch i Wylwyr y Glannau Ei Mawrhydi ar ddathlu dau gan mlynedd o wasanaeth ac ymroddiad i’n cymunedau arfordirol. Wedi'i sefydlu'n wreiddiol ym 1822 i fynd i'r afael ag osgoi trethi drwy fasnachu nwyddau'n anghyfreithlon, mae Gwylwyr y Glannau Ei Mawrhydi wedi datblygu i fod yn sefydliad Prydeinig sy'n sicrhau diogelwch ein pobl ar lannau'r DU. Gan weithio 24 awr y dydd, bellach mae gan y sefydliad arloesol ac ymroddedig 3,500 o wirfoddolwyr a 310 o dimau ledled y wlad, a chânt eu cefnogi gan 10 hofrennydd chwilio ac achub.

Lywydd, byddwn ar fai yn peidio â manteisio ar y cyfle hwn i ddiolch yn benodol i dîm gwylwyr y glannau Llandudno sy'n gweithio gyda Sefydliad Cenedlaethol Brenhinol y Badau Achub, ac y mae eu proffesiynoldeb yn parhau i achub bywydau ar y môr a'n hardaloedd arfordirol lleol, megis Pen y Gogarth a Thrwyn y Fuwch. Wrth i’r niferoedd uchaf erioed o bobl dreulio gwyliau ar arfordir Prydain dros y blynyddoedd diwethaf, mae banciau tywod dirodres aber afon Conwy ar y lan orllewinol wedi dod yn fan problemus rheolaidd ar gyfer achub, gyda gwaith cydgysylltu penigamp gwylwyr y glannau a Sefydliad Cenedlaethol Brenhinol y Badau Achub yn parhau i fod yn destun balchder lleol. Ar y deucanmlwyddiant pwysig hwn, rwy'n gobeithio y bydd yr Aelodau ar draws y Siambr yn cytuno bod dewrder anhunanol eu haelodau dan yr amodau mwyaf cythryblus, wrth ymateb i'r rheini sydd mewn trybini, yn rhywbeth y mae pob un ohonom yn parhau i fod yn ddiolchgar amdano.

Wrth inni agosáu at 27 Ionawr, bydd yn achlysur trist gan y bydd blwyddyn ers i'r Nicola Faith suddo, a chollasom dri aelod o’n cymuned—Ross Ballantine, Alan Minard a Carl McGrath. Rwy'n gobeithio y gwnaiff yr Aelodau ymuno â mi i gydymdeimlo ag aelodau’r teulu, a diolch unwaith eto i wylwyr y glannau am yr holl waith a’r gweithgarwch chwilio ac achub a ddigwyddodd yno dros ddeuddydd yn y gobaith y gallent ddod â’r pysgotwyr hyn adref. Diolch am eich amser, Lywydd.

15:20
5. Dadl ar ddeiseb P-06-1243 Adfer sgrinio serfigol i bob tair blynedd

Yr eitem nesaf, felly, yw'r ddadl ar ddeiseb ar adfer sgrinio serfigol i bob tair blynedd, a dwi'n galw ar Gadeirydd y Pwyllgor Deisebau i wneud y cynnig—Jack Sargeant.

Cynnig NDM7887 Jack Sargeant

Cynnig bod y Senedd:

Yn nodi’r ddeiseb P-06-1243 'Adfer sgrinio serfigol i bob tair blynedd' a gasglodd 30,133 o lofnodion.

Cynigiwyd y cynnig.

Diolch yn fawr, Llywydd. Ar ran y Pwyllgor Deisebau, diolch am y cyfle i gyflwyno'r ddadl ar y ddeiseb bwysig hon heddiw.

Fel y gŵyr yr Aelodau, mae'r newid diweddar yn y trefniadau sgrinio serfigol yng Nghymru wedi bod o gryn ddiddordeb i'r cyhoedd. Mae'r ddeiseb hon i'r Senedd, 'Adfer sgrinio serfigol i bob tair blynedd' wedi casglu 30,133 o lofnodion mewn tri diwrnod yn unig, ac mae deiseb debyg ar blatfform change.org wedi derbyn dros 1.2 miliwn o lofnodion hyd yn hyn. Lywydd, i roi hyn mewn persbectif, mae hynny dros 100,000 yn fwy o bobl nag a bleidleisiodd yn etholiadau'r Senedd fis Mai diwethaf. Mae hyn yn gwbl ryfeddol ac mae'n dangos cryfder y teimladau a'r pryderon ynghylch iechyd menywod yng Nghymru.

Nid wyf yn esgus bod yn arbenigwr meddygol, ond yr hyn sy'n amlwg i mi yw bod menywod ledled Cymru eisiau ac yn haeddu atebion. Mae’r deisebydd, Joanne Stroud, yn angerddol ynglŷn â phwysigrwydd sgrinio rheolaidd, ac mae’n falch fod proses ddeisebau’r Senedd wedi sicrhau y bydd ei llais yn cael ei glywed ar lawr y Siambr hon heddiw. Mae ei deiseb yn cynrychioli ofnau, siom a gofid miloedd o fenywod ynglŷn â sut a pham y digwyddodd y newid hwn. Felly, Lywydd, fe wnaethom ofyn i’r deisebydd gau’r ddeiseb ar ôl tridiau yn unig, er mwyn ei chyflwyno i'r Pwyllgor Deisebau yr wythnos diwethaf, ac fe wnaethant gytuno i ofyn iddi gael ei hystyried ar gyfer dadl ar unwaith. Rwy’n ddiolchgar i’r Llywydd ac aelodau’r Pwyllgor Busnes am ei gwneud hi'n bosibl cynnal y ddadl hon heddiw, ac rwy'n ddiolchgar hefyd i’r Ceidwadwyr Cymreig am gynnig peth o’u hamser yn y trafodion heddiw. Hoffwn ddiolch hefyd, ar ran y pwyllgor, i Gareth a Mared a’r tîm clercio ehangach am eu holl waith ar y ddeiseb bwysig hon.

Ddechrau mis Ionawr, ymestynnodd Sgrinio Serfigol Cymru y cyfnod sgrinio arferol ar gyfer pobl 25 i 49 oed o dair i bum mlynedd. Argymhellwyd y newid gan Bwyllgor Sgrinio Cenedlaethol y DU yn 2019 oherwydd llwyddiant y broses o gyflwyno’r brechlyn feirws papiloma dynol a'r defnydd o, a dyfynnaf, sgrinio serfigol ‘mwy cywir’. Cyhoeddwyd hyn ar 4 Ionawr a ffrwydrodd storm ar y cyfryngau cymdeithasol—yn herio, cwestiynu a cheisio eglurhad ynghylch pam y byddai cyfnod hwy rhwng sgriniadau serfigol sy'n gallu achub bywydau. Dylai penderfyniad a newid mor bwysig fod wedi cael ei esbonio’n ofalus ac yn llawn a’i gyfathrebu'n effeithiol i bob menyw yng Nghymru. Mae'r cyfryngau cymdeithasol yn ardderchog ar gyfer llawer o bethau, ond ni ddylid bod wedi'u defnyddio fel y ffordd o gyhoeddi mater mor bwysig.

Rwy'n gobeithio y bydd y ddadl hon heddiw yn rhoi cyfle i wrando ar y pryderon sydd gan fenywod yng Nghymru, ac i glywed ffeithiau ynghylch pam fod y newidiadau wedi’u gwneud i’r fframwaith sgrinio. Bydd llawer o fenywod heb gael cynnig y brechlyn feirws papiloma dynol (HPV) hynod effeithiol, a gyflwynwyd yn 2008. Iddynt hwy, y cwestiwn allweddol yw a yw’n bosibl dod i gysylltiad â HPV a bod problemau yn datblygu yn y bwlch pum mlynedd rhwng sgriniadau. Gwn y bydd llawer ohonoch wedi darllen e-byst pryderus tebyg i’r rhai a gefais gan fenywod yn fy etholaeth sy’n teimlo eu bod yn dioddef yn sgil mesurau torri costau ac arbed amser mewn cyfnod o bwysau aruthrol ar ein GIG.

Lywydd, yn ei deiseb, mae Joanne yn datgan ei phryderon fod y newidiadau pwysig hyn wedi’u gwneud heb ymgynghoriad cyhoeddus, gan nodi mai’r ymateb i’r cyhoeddiad ar 4 Ionawr oedd, a dyfynnaf,

'dicter, tristwch a phryderon difrifol am iechyd serfigol menywod Cymru.'

Mae’n rhannu pryderon a chwestiynau miloedd o bobl yng Nghymru ynglŷn ag a fyddai’r newid hwn yn arwain at ganfod canserau yn hwyrach, gan arwain at driniaeth, a dyfynnaf eto,

'fwy ffyrnig, hir a chostus'

a fydd yn bygwth bywydau yn y pen draw.

Mae’r pryderon hyn wedi cael llawer o sylw yn y cyfryngau ac ar y cyfryngau cymdeithasol yn dilyn y cyhoeddiad ddechrau’r mis. Ac fel y soniais ar ddechrau fy nghyfraniad, mae dros filiwn o bobl wedi llofnodi deiseb debyg ar change.org, yn pwysleisio’r ofnau gwirioneddol, y pryder gwirioneddol a’r trallod gwirioneddol sy’n deillio o’r cyhoeddiad, a wnaed heb ddigon o eglurder nac esboniad ynghylch pam y gwnaed y newid.

Rwy’n falch o weld bod Iechyd Cyhoeddus Cymru wedi ymddiheuro ar y cyfryngau cymdeithasol, gan gydnabod na wnaethant ddigon i egluro’r newidiadau, a greodd gymaint o ddryswch a chymaint o bryder. Ers hynny, maent wedi darparu mwy o wybodaeth i egluro'r penderfyniad ac wedi ceisio tawelu meddyliau menywod. Roedd eu strategaeth gyfathrebu yn amlwg yn ddiffygiol a dweud y lleiaf, a hoffwn alw arnynt i ystyried yn ofalus ac adolygu eu polisi ar gyfer y dyfodol. Mae gwybodaeth glir o ansawdd uchel yn hanfodol wrth rannu gwybodaeth a negeseuon mor bwysig. Wrth gyfathrebu â thrigolion, dylech wneud yn union hynny. Onid yw yn apwyntiadau nesaf pawb? Oni fyddai hynny wedi bod yn llawer haws, ac onid dyna'r adeg i rannu'r neges bwysig hon?

Mae'n rhaid imi ddweud fy mod hefyd yn siomedig na chafodd newid mor arwyddocaol o ran iechyd y cyhoedd ei gyhoeddi gan y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ar lawr ein Senedd cyn y newidiadau.

Drwy gydol eu hoes fel oedolion, mae menywod wedi cael gwybod am beryglon gohirio profion ceg y groth, y gallai ymweliad sydyn â'r meddyg bob tair blynedd wneud byd o wahaniaeth. Ni ddylai fod yn syndod fod cyhoeddi oedi o ddwy flynedd drwy Twitter wedi achosi cymaint o ddicter. Dylem ni, fel Aelodau o’r Senedd, fel eu cynrychiolwyr, fod wedi cael cyfle i drafod eu hofnau a’u pryderon yn agored, ac i’r Gweinidog egluro’r rhesymau sy'n sail i’r newid.

Weinidog, darllenais yr adroddiadau gan weithwyr meddygol proffesiynol gyda chryn ddiddordeb y bore yma, ac roeddent yn tynnu sylw at y brechlyn fel datblygiad hollbwysig, ac rwy’n derbyn hyn. Byddwn yn falch pe baech yn defnyddio eich ymateb i roi’r wybodaeth ddiweddaraf i’r Siambr am ganran y menywod yng Nghymru sydd wedi cael eu brechu. Hoffwn eich annog hefyd i ddefnyddio eich ymateb i fynd i’r afael â’r gwactod gwybodaeth a ddeilliodd o'r ffordd y cafodd hyn ei gyhoeddi, ac yn y gwactod hwnnw, rwy’n ymwybodol o fenywod ifanc ledled Cymru sydd wedi cael eu targedu gan hysbysebion Facebook yn eu hannog i dalu £500 am y brechlyn. Mae hyn wedi fy mhoeni'n fawr.

Lywydd, cyn imi gloi, hoffwn ddiolch i Joanne am gyflwyno'r ddeiseb i’r Senedd fel bod y pryderon pwysig hyn ynglŷn ag iechyd menywod yn cael eu trafod yma yn ein Senedd heddiw. Ceir oddeutu 166 o achosion newydd o ganser ceg y groth yng Nghymru bob blwyddyn yn ôl Cancer Research UK. Mae sgrinio i ganfod pwy sydd mewn perygl neu sydd â chanser yn hanfodol. Gall achub bywydau, gan sicrhau bod menywod neu bobl â serfics yn cael y driniaeth sydd ei hangen arnynt.

Drwy gyd-ddigwyddiad, cynhelir ddadl hon yn ystod Wythnos Atal Canser Ceg y Groth, ac rwy'n gobeithio y bydd yn cyfrannu at y gwaith o godi ymwybyddiaeth o bwysigrwydd a manteision sgrinio serfigol. Ceir llawer o bobl nad ydynt yn manteisio ar gyfleoedd sgrinio am wahanol resymau. Mae angen i bob un ohonom gefnogi’r ymgyrch i godi ymwybyddiaeth ac anelu at gynyddu’r niferoedd sy’n manteisio ar gyfleoedd sgrinio er mwyn diogelu bywydau.

Lywydd, edrychaf ymlaen at glywed cyfraniadau’r Aelodau y prynhawn yma, ac edrychaf ymlaen at ymateb y Gweinidog, a hyderaf y bydd yn ateb cwestiynau’r nifer o fenywod a lofnododd y ddeiseb hon, a deisebau tebyg. Diolch yn fawr.

15:25

Daeth y Dirprwy Lywydd (David Rees) i’r Gadair.

Rwy'n croesawu'r cyfle i gael dadl ar hyn yn y Senedd heddiw, yn enwedig yn ystod wythnos ymwybyddiaeth canser, fel y mae Jack Sargeant newydd ei nodi, ac o ystyried cryfder teimladau menywod ynglŷn â hyn, ac i gefnogi menywod, ar y newidiadau arwyddocaol hyn a wnaed. A diolch i Jack Sargeant a'r Pwyllgor Deisebau, y Llywodraeth a'r Llywydd, am ganiatáu i hyn ddigwydd mor gyflym. Mae'r teimladau a fynegwyd wedi bod yn eithriadol o gryf, fel y dangoswyd gan y nifer fawr o lofnodion ar y ddeiseb, fel y nododd Jack yn gynharach, gyda’r ystadegyn rhyfeddol, fel y nododd, fod 100,000 yn fwy o bobl wedi'i llofnodi nag a bleidleisiodd yn etholiadau ein Senedd.

Rwy'n bryderus iawn nad oedd y penderfyniad i ymestyn yr amser rhwng sgriniadau canser ceg y groth o dair i bum mlynedd wedi ei hyrwyddo yn y ffordd gywir a gofalus roedd ei hangen i sicrhau bod hanner poblogaeth Cymru yn cael eu haddysgu'n briodol ar y newidiadau hynod arwyddocaol hyn. Roedd y ffordd y torrwyd y newyddion i fenywod ar hyd a lled ein gwlad yn gywilyddus, gyda phennawd bachog ar y cyfryngau cymdeithasol yn arwain at banig. Nid yw hwnnw'n ddefnydd gwael o'r gair; cafwyd panig ymhlith menywod a theuluoedd ledled Cymru oherwydd, fel y nododd Mr Sargeant yn gynharach, cawsom ein dysgu ers blynyddoedd am yr amseru a pha mor bwysig yw yn dal canser ceg y groth cyn gynted â phosibl.

Roedd y diffyg gwybodaeth a ddilynodd y pennawd bachog hwnnw'n rhagdybio bod pawb yn gwybod pam fod hyn yn digwydd, y byddai pawb yn gwybod bod y newid yn digwydd o ganlyniad i ddatblygiad cadarnhaol mewn gwyddoniaeth, yn hytrach nag estyniad brawychus o ddwy flynedd pan na fyddai modd sgrinio menywod fel y caent eu sgrinio'n flaenorol a phan na fyddai celloedd canser yn cael eu canfod. Mae pobl yn gwybod yn iawn, pan fyddwch yn cael diagnosis, y gall hynny olygu'r gwahaniaeth rhwng bywyd a marwolaeth—dyna sut y cawsom ein dysgu. Achosodd y diffyg gwybodaeth gan y Llywodraeth hon ac Iechyd Cyhoeddus Cymru ar ddatblygiad a newid mor bwysig bryder a gofid ar draws ein gwlad, a phryder am ddatblygu canser ceg y groth a pheidio â'i ddal mewn pryd. Ac i deuluoedd hefyd roedd panig, yn enwedig y rhai sydd wedi colli pobl i ganser ceg y groth.

Mae'n dod â rhywfaint o gysur i mi fod Ymddiriedolaeth Canser Ceg y Groth Jo a Cancer Research UK yn cefnogi'r newid hwn, fel yr amlinellir heddiw. Ond mae angen tynnu sylw menywod at hyn a'r rhesymau drosto. Oherwydd bod y cyfathrebu mor warthus ar hyn, rhaid imi gyfaddef fy mhanig fy hun i ddechrau wrth glywed y newyddion. A gallaf gofio'r sefyllfa ofnadwy a ddioddefodd Jade Goody, un o gyn sêr Big Brother i'r rhai nad ydynt yn gwybod, tra'n dioddef o ganser ceg y groth. Cafodd amser erchyll o fod wedi methu ei ddal yn ddigon cynnar; nid aeth i'w sgriniadau. Ac o ganlyniad bu farw—o, mae'n fy nhristau—gan adael ei dau fachgen ifanc ar ôl. Roedd yn emosiynol iawn. Mae'n ddrwg gennyf, nid wyf am grio, ond roedd yn ymgyrch a chyfnod emosiynol, a'r hyn a ddigwyddodd o hynny, o ganlyniad, oedd bod nifer fawr o fenywod, nad oeddent hyd yn oed wedi meddwl amdano—nid oedd wedi bod ar eu radar hyd yn oed—wedi mynd i gael eu profi. Roedd yn drawmatig iawn ar y pryd, ac yn amlwg, mae'n dal i fod felly. Ond roedd hi'n ddewr iawn, a defnyddiodd ei statws fel seren er daioni, ac aeth â phawb ar y daith honno gyda hi tan ei marwolaeth drist. Fe barodd i lawer o fenywod weithredu, a chynyddodd y nifer a aeth am brawf ceg y groth yn sylweddol. Roedd yr ymgyrch gyhoeddusrwydd a ddilynodd yn llwyddiant ysgubol, a gofynnaf i Lywodraeth Cymru ystyried gwneud rhywbeth tebyg.

Mae'n amlwg fod angen ymgyrch sylweddol i godi ymwybyddiaeth y cyhoedd yn awr, yn enwedig o ystyried y neges glir yn sgil y ffaith bod dros filiwn o bobl wedi llofnodi deiseb yn gwrthwynebu'r newid hwn. Mae hyn yn dweud wrthyf fod llawer iawn mwy o fenywod allan yno o hyd sydd angen gwybod y rhesymau am y newid hwn o dair i bum mlynedd. Roedd ymddiheuriad gan Iechyd Cyhoeddus Cymru yn wych, ond bydd llawer o fenywod allan yno na fyddant wedi gweld yr un postiad hwnnw ar y cyfryngau cymdeithasol a byddant yn dal i fethu deall pam y mae'r newidiadau arwyddocaol hyn wedi digwydd a'r hyn a olygant.

Pan gafodd y rhesymau dros newid eu rhoi i mi, daeth â pheth cysur i mi ar y dechrau—nid yn gyfan gwbl, oherwydd ceir enghreifftiau, fel y gwelwyd ar y cyfryngau cymdeithasol, fel y mae eraill wedi'u gweld, rwy'n siŵr. Mae yna bobl sy'n dal i lithro drwy'r rhwyd oherwydd, gyda'r newid, bydd rhai pobl yn datblygu celloedd canseraidd na chaiff eu canfod o fewn y ffrâm amser honno. Ond i'r mwyafrif, bydd y datblygiad technolegol hwn yn golygu y bydd celloedd HPV yn cael eu canfod yn gynt, ac mae hynny i'w groesawu'n fawr. A bydd yn golygu i'r rhan fwyaf o bobl y bydd ganddynt fylchau hwy yn awr rhwng sgriniadau, sy'n hollol iawn. Ond mae'n rhaid inni sicrhau'n bendant nad ymarfer torri costau yw hwn, fel y dywedodd Jack, ac y bydd hi 100 y cant yn ddiogel inni wneud hyn.

Weinidog, mae llawer o bryderon o hyd, oherwydd fel y dywedais yn gynharach, gall y feirws orwedd yn segur am flynyddoedd lawer heb fod unrhyw arwydd na symptom o haint. Ac er fy mod wedi gweld llawer o negeseuon e-bost ynghylch sgrinio canser serfigol gan etholwyr dros y pythefnos diwethaf, daliodd un yn arbennig fy sylw. Daeth gan fenyw 30 oed a oedd wedi datblygu canser ceg y groth cam 1, a oedd, diolch byth, wedi ei ganfod yn ei thrydydd prawf ceg y groth. Pe bai'r prawf hwnnw wedi'i ohirio am ddwy flynedd arall, mae'n debyg y byddai'r canser wedi datblygu a gallai fod wedi ei gwneud yn anffrwythlon neu ei lladd. 

Mae llawer o waith i'w wneud o hyd—

15:35

—ar wella cyfleoedd bywyd i fenywod sy'n datblygu canser ceg y groth, ac ofnaf na fydd yr estyniad hwn o ddwy flynedd yn cyfrannu at achub mwy o fywydau. Mae cymaint mwy i'w wneud o hyd.

Ddirprwy Lywydd, rwyf am ailadrodd yn awr y galwadau a wneuthum yr wythnos diwethaf i'r Prif Weinidog a'r Llywodraeth hon, ac rwy'n eu hannog yn gryf, ac Iechyd Cyhoeddus Cymru, i lansio ymgyrch ymwybyddiaeth y cyhoedd i helpu i hysbysu ein dinasyddion yng Nghymru am y datblygiadau sylweddol sydd wedi digwydd. Mae angen inni fynd ati i annog mwy o bobl i fynd am sgriniad serfigol nag a wnaeth hynny yn ddiweddar. Ni fydd y newidiadau newydd hyn yn gweithio ac ni fyddant yn effeithiol oni bai bod pawb bellach yn mynd am sgriniad newydd gyda'r dechnoleg sgrinio newydd hon. Diolch yn fawr iawn.

Diolch am y cyfle i wneud cyfraniad byr i'r ddadl hon. Ac yn gyntaf, gadewch imi ddweud cymaint rwy'n cydymdeimlo â'r holl bobl, y miloedd lawer, sydd wedi siarad am eu pryderon dwfn am y newid yn y trefniadau sgrinio canser ceg y groth. Mae sgrinio, wrth gwrs, wedi dod yn rhan werthfawr o'r arfogaeth ataliol ym maes iechyd menywod, ac mae llawer o fywydau wedi'u hachub drwy ddiagnosis cynnar yn deillio o'r rhaglen sgrinio. Ac fe achosodd y cyhoeddiad sydyn y byddai profion bob tair blynedd yn newid yn brofion bob pum mlynedd gymaint o ofid a phryder i bobl. A rhaid imi ddweud, fy ymateb i oedd anghrediniaeth: ai dyma ganlyniad y pwysau presennol ar y GIG, canlyniad arall systemau dan straen?

Ond wrth geisio dysgu mwy am y newid, yr hyn a ddaeth yn amlwg yw ein bod yn sôn nid am israddio'r mesur diogelu iechyd amhrisiadwy hwn, ond am fethiant difrifol i gyfathrebu newid sy'n newid cywir mewn gwirionedd, a newid y dylem ei ddathlu fel cam ymlaen mewn gofal iechyd ataliol. Rwy'n hynod ddiolchgar i'r sefydliadau, Cancer Research UK ac Ymddiriedolaeth Canser Ceg y Groth Jo yn benodol, am gamu i mewn gydag esboniadau ynglŷn â pham y mae'n newid cadarnhaol, pam y mae datblygiadau mewn technoleg yn golygu bod profi am y feirws HPV, sy'n achosi'r mwyafrif llethol o ganserau serfigol, yn caniatáu inni ganfod yr hyn a allai arwain yn y pen draw at fwy o risg, yn ddigon cynnar mewn gwirionedd i ganiatáu pum mlynedd rhwng profion os na cheir tystiolaeth o HPV. Yn y gorffennol, roedd sgrinio'n edrych am newidiadau mewn celloedd, dechrau canser; yn awr gallwn ddod o hyd i arwyddion cynharach o'r hyn a allai arwain ato yn y pen draw a chaniatáu felly ar gyfer ymyrraeth fwy amserol.

Nawr, a gaf fi dynnu sylw'r Aelodau at y datganiad barn a gyflwynais yr wythnos hon, yn dilyn trafodaeth gydag Ymddiriedolaeth Canser Ceg y Groth Jo, i nodi ei bod hi'n Wythnos Atal Canser Ceg y Groth yr wythnos hon, a mynegi eto pa mor hanfodol yw sgrinio? Mae'r datganiad yn mynegi gofid fod newidiadau diweddar i'r rhaglen sgrinio serfigol—y ffordd y cawsant eu cyfathrebu—wedi achosi pryder a dryswch, ac yn annog Gweinidogion ac Iechyd Cyhoeddus Cymru i flaenoriaethu gwaith i adfer hyder yn y rhaglen drwy gyfathrebu clir ac uniongyrchol i ateb y pryderon sydd gan gynifer o bobl. Nawr, rwyf wedi ysgrifennu at y Gweinidog iechyd yr wythnos cyn diwethaf, rwy'n credu, i ofyn i'r cyfathrebu uniongyrchol hwnnw ddigwydd. Mae'n rhaid iddo ddigwydd. Mae'r ffordd yr ymdriniwyd â'r newid hwn gan Lywodraeth Cymru a'i hasiantaethau wedi achosi cryn dipyn o bryder, a mater i'r Llywodraeth a'i hasiantaethau yw unioni hynny. 

Nawr, gobeithio y bydd hon yn wers go iawn ynglŷn â phwysigrwydd cael cyfathrebu'n iawn, ac ar yr un pryd, gobeithio y bydd yn ein hatgoffa ynghylch pwysigrwydd sgrinio. Rhaid inni annog mwy o bobl i ddod i gael eu sgrinio, fel y gallwn fod yn hyderus y gall cynifer o fenywod â phosibl roi cyfle iddynt eu hunain gael diagnosis cynnar. 

Ar 4 Ionawr, cyhoeddodd Iechyd Cyhoeddus Cymru y gwelliant pwysig hwn i'r gwasanaeth sgrinio serfigol. Er ei bod yn siomedig na lwyddasant i ddarparu cyd-destun i ddangos pam ei fod yn welliant, yn hytrach na lleihad yn y gwasanaeth, mae'n hawdd edrych yn ôl. A gallaf weld pam na chafodd newid a gyflwynwyd bron i ddwy flynedd yn ôl yn Lloegr a'r Alban ei ystyried yn ddadleuol mewn unrhyw ffordd. Roedd yn dilyn yr hyn roedd yr arbenigwyr wedi dweud wrthym oedd y ffordd orau o weithredu'r gwasanaeth penodol hwn. Yn amlwg, mae'n anffodus iawn fod dros 30,000 o bobl wedi teimlo'n ddigon dig ynglŷn â'r hyn y cawsant eu perswadio ei fod yn doriad i'r gwasanaeth, yn hytrach na gwelliant, i lofnodi'r ddeiseb hon. Ond nid wyf yn credu bod parhau â'r anghywirdeb o unrhyw fudd o gwbl.

Cynhelir y ddadl hon ar y prynhawn pan fo pob un ohonom wedi cael cyfle i ofyn cwestiynau i'n Gweinidog iechyd. Felly, ar flaen ein meddyliau mae gennym y meysydd darpariaeth iechyd lle gallwn i gyd gytuno bod angen inni wneud yn well, boed hynny'n anhwylderau bwyta, ADHD, colli clyw, presgripsiynu cymdeithasol, neu, yn gynharach, mynychais gyfarfod ar ganser yr ofari a gynhaliwyd gan Mark Isherwood. Ar yr holl bethau hyn mae angen inni wneud yn well, ac ni fyddai neb yn y Senedd yn anghytuno â hynny. Felly, rhaid imi ailadrodd nad yw peidio â newid yn opsiwn i ni. Ein dyletswydd yw sicrhau ein bod yn ail-lunio gwasanaethau'n gyson i ddiwallu anghenion ein poblogaeth yn well, a'n bod yn darparu'r gwerth gorau gydag adnoddau cyfyngedig yn gyson. Cefais fy ngeni yn yr oes pan oedd pobl yn cael tynnu eu tonsiliau a'u hadenoidau fel mater o drefn pan oeddent yn saith oed, ac roedd mynd â phlentyn o ofal ei rieni ar gyfer rhywbeth y profwyd ei bod yn ymyrraeth gwbl ddibwrpas, oni bai bod problemau penodol iawn, yn brofiad trawmatig i blentyn.

Felly, fel gyda COVID, mae angen inni ddilyn y dystiolaeth wyddonol ddiweddaraf, ac mae'r arbenigwyr yn dweud wrthym yn glir iawn mai HPV sy'n achosi 99.7 y cant o ganserau serfigol. Dyna pam ein bod yn cynnig y brechlyn HPV i rai yn eu harddegau er mwyn difa'r feirws HPV ac fel na all achosi canserau serfigol yn y dyfodol, pan fydd y bobl sydd wedi elwa o'r brechlyn wedi tyfu'n oedolion. Felly, rhaid inni gydnabod bod y sgriniad serfigol wedi newid yn sylweddol. Mae'n llawer mwy sensitif, yn llawer mwy cywir ac mae bellach yn edrych yn gyntaf am bresenoldeb HPV. A thrwy leihau'r cyfnod o amser pan gaiff menywod eu sgrinio, mae'n ei gwneud yn bosibl rhyddhau amser i ganolbwyntio ar y lleiafrif bach o'r boblogaeth fenywaidd sy'n peri pryder, lle mae ganddynt HPV yn bresennol yn eu celloedd a gallant fod yn elwa o sgriniadau gwell byth i sicrhau, pe baent yn datblygu canser serfigol, y bydd yn cael ei ganfod yn gynharach. 

Treuliais flynyddoedd lawer o fy mywyd, cyn imi ddod yn Aelod o'r Senedd, yn ceisio helpu i gynyddu cyfraddau sgriniadau canser ceg y groth. Felly, rwy'n siomedig iawn, er gwaethaf yr holl dystiolaeth a gyflwynwyd gan Cancer Research UK ac Ymddiriedolaeth Canser Ceg y Groth Jo, fod Laura Jones wedi penderfynu ei bod am barhau i gyflwyno datganiad barn am y wybodaeth anghywir a roddwyd i bobl. Nid yw hyn yn iawn. Ydy, mae'n Wythnos Ymwybyddiaeth o Sgrinio Serfigol yr wythnos hon, ac mae'n wythnos bwysig iawn, am mai'r bobl y mae angen inni ganolbwyntio arnynt yw'r bobl nad ydynt byth yn dod am sgriniad canser. Y math o bobl rydym yn sôn amdanynt yw pobl sydd â chyfrifoldebau gofalu ac nad oes ganddynt rywun y gallant adael eu plentyn gyda hwy er mwyn mynd am sgriniad, pobl sydd mewn gwaith ar drefniant dim oriau ac felly'n methu cymryd amser o'u gwaith er mwyn mynd am eu hapwyntiad sgrinio.

Felly, un o'r ffyrdd y gallwn elwa o'r ffrwydrad hwn o gyhoeddusrwydd i stori eithaf diangen yw canolbwyntio ar sut y gallwn wella cyfraddau'r menywod ifanc sy'n dod i gael eu sgrinio, neu sy'n cael sgriniad canser. Ac rwyf am ganolbwyntio'n benodol ar y peilot sgrinio yn y cartref sydd wedi bod ar y gweill yng Ngholeg King's Llundain, mewn ardal lle ceir lefelau rhagweladwy o isel o bobl yn mynd i'r apwyntiad sgrinio rheolaidd oherwydd—

15:45

O'r gorau. Hoffwn glywed gan y Gweinidog sut y mae hynny'n cymharu â sgrinio coluddion sy'n digwydd gyda phobl dros 60 oed, oherwydd yn amlwg unwaith eto, dyma rywbeth sy'n digwydd yng nghartrefi pobl, nid oes angen iddynt fynd am apwyntiad, nid oes angen iddynt deithio i weld y nyrs sy'n mynd i wneud y sgrinio. Mae hon yn ffordd bwysig iawn o sicrhau bod canser ceg y groth yn rhywbeth sydd mor brin fel nad yw'n bodoli, bron iawn.

Wrth inni nodi Wythnos Atal Canser Ceg y Groth, hoffwn wneud pwynt cyffredinol ar y dechrau, sef nad yw merched bob amser yn cael digon o addysg am eu cyrff—mae'n wir am fechgyn hefyd, wrth gwrs. Gall cyfuniad o embaras, diffyg dealltwriaeth, cywilyddio corfforol hyd yn oed, ymffurfio o'r adeg pan fydd merched yn eithaf ifanc, ac mae'n sicr fod y ffactorau hynny'n cyfrannu at y ffaith nad yw un o bob tair menyw yn mynd i'w hapwyntiad sgrinio serfigol pan gânt eu gwahodd. Clywsom eisoes yn y ddadl am y miloedd o fenywod a fydd yn cael gwybod bob blwyddyn fod ganddynt newidiadau yng nghelloedd ceg y groth, felly rhaid inni ddod o hyd i ffyrdd gwell o siarad am y materion hyn a normaleiddio'r broses o fynd am brawf ceg y groth.

Ar y ddeiseb hon yn benodol, y newidiadau i brofion ceg y groth rheolaidd, dywedwyd eisoes eu bod wedi cael eu cyfathrebu'n wael iawn, a bod hynny wedi achosi pryder y gellid bod wedi ei osgoi. Mae'r esboniad a roddwyd inni gan Iechyd Cyhoeddus Cymru wedi tawelu meddyliau llawer o bobl, ond ers cyhoeddi'r newid hwnnw mae menywod sy'n dal yn nerfus wedi cysylltu â mi. Roeddwn am godi'r pryderon hynny yma fel y gallwn gael atebion adeiladol iddynt gan y Gweinidog. Mae rhai etholwyr wedi codi'r ffaith—mae eisoes wedi'i nodi—y gall haint HPV glirio o fewn blwyddyn neu ddwy, sy'n golygu y gallai haint fod wedi clirio erbyn i brawf gael ei wneud. Mae'r etholwyr hynny wedi holi sut y gallai rhywun sy'n edrych ar y canlyniadau wedyn wybod a yw'r haint wedi achosi newidiadau i gelloedd os nad ydynt yn chwilio am y newidiadau hynny. Cafodd etholwraig arall ddiagnosis o ganser cam 1 yn 30 oed yn 2021 a chafodd y canser ei ganfod yn ystod ei phrawf ceg y groth tair blynedd. Pe bai hi wedi aros am ddwy flynedd ychwanegol, mae hi'n poeni y gallai'r canser fod wedi datblygu llawer mwy ac effeithio ar ei ffrwythlondeb o bosibl, neu rywbeth llawer mwy difrifol.

Nawr, fel y dywedais, dylai'r prawf newydd weithio'n dda iawn i'r rhan fwyaf o'r rhai sydd wedi cael y brechlyn HPV, sy'n amlwg yn rhywbeth i'w groesawu'n fawr, oherwydd bydd hynny wedi lleihau nifer yr achosion o newidiadau celloedd annormal. Ni fydd pawb wedi cael cynnig y brechlyn hwnnw, a gwn y bydd menywod, yn enwedig yn eu 30au, wedi colli'r cyfle hwnnw oherwydd mae hynny'n wir yn fy achos i hefyd. Felly, yn yr un modd, hoffwn glywed mwy am yr hyn y gellid ei wneud i dawelu meddyliau menywod ynglŷn â hynny. Mae pryder arall sydd gan rai o fy etholwyr yn ymwneud â menywod a allai ddatblygu canser ceg y groth nad yw'n gysylltiedig â HPV. Mae'n debyg y byddent yn cael eu gadael heb eu sgrinio, felly pa ddarpariaeth y gellid ei gwneud ar eu cyfer hwy os gwelwch yn dda? Rwyf wedi codi'r pryderon hyn er mwyn cael eglurder i'r etholwyr sy'n dal i deimlo'n anesmwyth ynglŷn â'r newid hwn.

Weinidog, gellid bod wedi osgoi hyn i gyd wrth gwrs pe bai neges wedi mynd allan cyn i'r graffig hwnnw gael ei rannu ar y cyfryngau cymdeithasol. Deallaf wrth gwrs y bydd gwersi wedi'u dysgu ynglŷn â hyn, ond ochr yn ochr â'r ymholiadau penodol hynny hoffwn ofyn sut y bydd Iechyd Cyhoeddus Cymru yn ceisio mynd i'r afael ag unrhyw arwydd a allai ddatblygu fod y neges anghywir yn cael ei chyfleu i fenywod—hynny yw, nad yw mor bwysig iddynt fynd i gael prawf ceg y groth. Gwn nad dyna a olygir gyda'r newid hwn mewn unrhyw ffordd, ond unwaith eto gallai gwactod ddatblygu i'r rhagdybiaethau anghywir gael eu gwneud, oni bai ein bod yn llenwi'r gwactod hwnnw. Dywedodd un etholwraig wrthyf ei bod hi'n bwysig mynd hyd yn oed os nad ydych yn credu bod angen i chi fynd, fel ymweld â'r deintydd, ac mae'n bwysig iawn nad yw negeseuon iechyd y cyhoedd yn annog menywod yn anfwriadol i beidio â mynd i gael eu sgrinio. Felly, byddwn yn ddiolchgar am unrhyw wybodaeth y gallai'r Gweinidog ei darparu wrth grynhoi'r ddadl a allai leddfu'r pryderon y soniais amdanynt sydd gan fy etholwyr. 

Ond y pwynt hanfodol y byddwn yn ei wneud wrth gloi, Ddirprwy Lywydd, yw bod angen i ni, unwaith eto, sicrhau bod menywod o bob oed yn teimlo bod profion ceg y groth yn normal, nad ydynt yn rhywbeth i boeni yn eu cylch. Pan oeddwn yn yr ysgol, byddai pobl yn sôn amdanynt o dan eu gwynt, fel pe baent yn bethau i arswydo rhagddynt—nid yr athrawon, dylwn ddweud, ond disgyblion eraill—a chefais yr argraff y byddent yn boenus iawn. Mewn gwirionedd, i'r rhan fwyaf o fenywod, mae'n gwbl ddi-boen; ychydig yn lletchwith—nid oes angen iddo fod yn lletchwith. Ond rwy'n credu bod angen inni ddod o hyd i ffyrdd o fynd i'r afael â'r naratif hwn, ac mae'n digwydd am fod gormod o'r pynciau hyn yn cael eu hystyried yn bynciau tabŵ ac am na chânt eu trafod.

Diolch i Jack fel Cadeirydd y Pwyllgor Deisebau am sicrhau y gellid cynnal y ddadl hon ar fyr rybudd.

Nid yw sgrinio serfigol yn brofiad dymunol a dweud y lleiaf, ac rwy'n siŵr nad fi yw'r unig fenyw yng Nghymru i fod wedi gohirio neu gasáu mynychu apwyntiad sgrinio, ond rydym hefyd yn deall mai sgrinio serfigol yw un o'r apwyntiadau pwysicaf y gallwn eu mynychu fel menywod ac yn ddi-os, mae'n achub bywydau. Mae'r camau gwyddonol a wnaed i sicrhau bod y prawf ar gyfer HPV yn fwy cywir yn newyddion gwych a dylid ei ddathlu. Ond roedd y ffordd y gwnaed y cyhoeddiad yn warthus a gwnaeth i lawer o fenywod deimlo'n bryderus, yn rhwystredig ac yn ddryslyd. Mae'r ffaith bod y ddeiseb hon wedi cyrraedd dros 30,000 o lofnodion dros gyfnod o ddiwrnod neu ddau yn dyst i gryfder y teimladau. Er y cafwyd yr ymddiheuriad i ddilyn y cyhoeddiad, ymddiheuriad a oedd yn cynnwys llawer mwy o wybodaeth, mae llawer o fenywod yn dal i deimlo'n ddig, ac rwy'n un ohonynt.

Mae wedi cymryd cenedlaethau a chenedlaethau o fenywod i frwydro i gael rheolaeth dros eu cyrff eu hunain. Dylai menywod gael hawl i benderfynu pryd yr hoffent fynychu eu hapwyntiad sgrinio, boed hynny bob tair blynedd neu bum mlynedd, neu unrhyw adeg yn y canol, beth bynnag am y prawf gwell. I lawer o fenywod, mae bywyd yn mynd yn y ffordd, boed hynny oherwydd gwaith neu ofal plant. Ac os ydym yn onest, yn amlach na pheidio, credaf ein bod yn gadael i fywyd fynd yn y ffordd. Gwyddom fod tair blynedd rhwng apwyntiadau sgrinio wedyn yn mynd yn debycach i bedair neu bump. Os ydym am weld newid o dair i bum mlynedd, i rai menywod gallai hyn ddod yn hyd at 10 mlynedd yn hawdd.

Diben apwyntiadau sgrinio serfigol, yn bennaf oll, yw canfod HPV, ond gwyddom i gyd, pan fyddwch yn mynychu'r prawf ceg y groth hollbwysig, nid y prawf ei hun yw'r unig beth y byddwn yn ei drafod, ond y pecyn llesiant cyfan. Gan ein bod ar ein mwyaf hyglwyf yn ystod y prawf ceg y groth, rydym weithiau'n teimlo'n fwy abl i gael y trafodaethau mwy anghyfforddus sydd fel arfer yn cael eu gohirio. I rai menywod, fel y rhai sy'n profi cam-drin domestig, efallai mai eu hapwyntiad sgrinio serfigol yw'r unig adeg y gallant weld gweithiwr gofal iechyd proffesiynol ar eu pen eu hunain. Nid ymwneud â sgriniad ar gyfer HPV yn unig y mae'r apwyntiadau hyn, maent yn ymwneud â'r pecyn ehangach o archwiliadau a gofal sydd ar gael iddynt. Byddai cynyddu'r cyfnod rhwng yr apwyntiadau hyn yn niweidiol i fenywod a'u lles. Gadewch inni gydnabod y camau gwyddonol enfawr rydym wedi'u gwneud, ond heb gamu'n ôl ar hawl menywod i benderfynu, yn enwedig mewn materion yn ymwneud â'u llesiant. 

15:50

Diolch yn fawr. Diolch am y cyfle i ymateb i'r ddadl heddiw. Gwn ei bod wedi cynhyrchu ymatebion cryf iawn ar draws ein cymunedau, ac mae'r cywair a'r angerdd a welsom yn y ddadl y prynhawn yma yn dangos bod hyn wedi cyffwrdd â llawer iawn o bobl. Felly, hoffwn ddiolch i bobl am gymryd rhan yn y sgwrs, ond yn amlwg mae angen dysgu gwersi yma.

Fel y dywedodd pawb, daw hyn yn sgil deiseb yn galw ar Lywodraeth Cymru i adfer y drefn sgrinio serfigol bob tair blynedd. Cyhoeddwyd hyn gan Iechyd Cyhoeddus Cymru ar 4 Ionawr a'r syniad oedd ymestyn y cyfnod sgrinio rheolaidd ar gyfer pobl rhwng 25 a 49 oed o dair i bum mlynedd os na cheir HPV risg uchel yn eu prawf sgrinio serfigol. A bydd hynny'n sicrhau bod y cyfnod sgrinio yn cyd-fynd â'r hyn ydyw i rai rhwng 50 a 64 oed.

Mae nifer wedi tynnu sylw y prynhawn yma at y ffordd y cafodd hyn ei gyfathrebu. Mae Iechyd Cyhoeddus Cymru wedi ymddiheuro a chyfarfûm â hwy yn gynharach yr wythnos hon, ac roeddent yn hynod o awyddus i ddweud wrthyf eu bod wedi dysgu'r gwersi, eu bod yn deall y dicter a'r pryder a deimlai pobl oherwydd eu methiant i gyfathrebu mewn ffordd ddigonol. Ac rwy'n credu ei bod hi'n bwysig fod Iechyd Cyhoeddus Cymru bellach yn adolygu ei ddull o gyfathrebu negeseuon iechyd y cyhoedd yn dilyn yr adborth hwnnw.

Mae'n bwysig nodi na fydd y newid yn y cyfnod yn berthnasol i'r rhai y canfyddir bod ganddynt HPV risg uchel, gyda neu heb newidiadau celloedd, gan y byddant yn cael cynnig sgriniad blynyddol a phrofion pellach yn ôl yr angen. A dyna'r pwynt, yr hyn a wnawn yma yw canolbwyntio'n wirioneddol ar y bobl sy'n wynebu mwy o risg. Fel y mae nifer wedi'i nodi heddiw, cefnogwyd y newid hwn yn llawn gan y prif elusennau canser, ac mae'n rhaid imi bwysleisio nad yw hyn wedi'i wneud i arbed adnoddau. Mae buddsoddi mewn gwasanaethau ataliol, megis sgrinio, a chanfod canserau ar gamau cynharach yn eu gwneud yn haws ac yn fwy costeffeithiol i'w trin.

Nid yw'r newid wedi'i wneud ychwaith oherwydd llwyddiant y rhaglen frechu HPV mewn ysgolion, er bod honno wedi bod yn llwyddiannus, a gofynnodd Jack beth yw'r cyfraddau. Y cyfraddau yr wythnos diwethaf o ran y nifer sy'n manteisio ar y brechlyn ym mlwyddyn 8, sef pobl ifanc 12 i 13 oed, oedd tua 71 y cant. Felly, mae'n llawer llai nag y byddem wedi'i obeithio, ond byddwn yn ceisio cyflwyno rhaglen imiwneiddio dal i fyny—yn amlwg, bu'n flwyddyn lle cafwyd llawer o darfu ar ein hysgolion. A dim ond yn awr y mae'r bobl sydd wedi cael y brechiad yn cyrraedd y garfan oedran ar gyfer y rhaglen sgrinio, er y disgwylir y dylai'r cyfuniad o frechu a sgrinio arwain at gyfraddau sylweddol is o ganser ceg y groth yn y dyfodol agos.

Mae Llywodraeth Cymru yn dilyn cyngor Pwyllgor Sgrinio Cenedlaethol y DU, a argymhellodd y dylai pob gwlad weithredu'r prawf sgrinio serfigol newydd a'r newid yn y cyfnod rhwng profion oherwydd bod y dull profi newydd yn fwy cywir. Pwyllgor cynghori gwyddonol annibynnol yw Pwyllgor Sgrinio Cenedlaethol y DU sy'n adrodd i bob un o bedwar prif swyddog meddygol y DU, ac mae'n cael ei gydnabod yn fyd-eang am ei arbenigedd a'i drylwyredd academaidd. Mae'n galw am lefel uchel iawn o dystiolaeth, a seilir ei argymhellion ar flynyddoedd o ymchwil ac ymgynghori â'r cyhoedd. Ac rwy'n tybio mai dyna yw achos y rhwystredigaeth gyda hyn, y dylai fod wedi bod yn newyddion da a rywsut neu'i gilydd, mae wedi creu teimlad gwirioneddol o bryder yn ein cymunedau.

Nod y rhaglen sgrinio serfigol yw lleihau nifer yr achosion o ganser ceg y groth a'r nifer sy'n marw ohono. Mae'n gwneud hyn drwy ganfod a thrin newidiadau yng ngheg y groth cyn iddynt ddatblygu'n ganser. Ond rwy'n credu ei bod hi'n bwysig dweud nad prawf am ganser ei hun yw'r prawf newydd a gyflwynwyd yng Nghymru yn 2018, cyn unrhyw ran arall o'r Deyrnas Unedig. Mae'n helpu i ddiogelu rhag canser ceg y groth drwy ganfod y feirws sy'n ei achosi. Mae sgrinio cyfredol yn chwilio am bresenoldeb feirws papiloma dynol risg uchel, sy'n achosi bron bob canser ceg y groth. Credaf fod y data a nododd Jenny Rathbone yn gywir a dylid ei ystyried. Mae'r prawf newydd gwell yn dilyn yr un drefn â'r sgriniad blaenorol, lle cymerir sampl o geg y groth, ond yn hytrach nag edrych ar gelloedd annormal, profir y sampl am HPV yn gyntaf.

Gan fod heintiad HPV risg uchel yn dod cyn i gelloedd annormal ddatblygu, mae profion sylfaenol HPV yn canfod pobl sydd mewn perygl o ddatblygu canser serfigol yn llawer cynharach. Os canfyddir HPV, caiff y sampl ei archwilio hefyd am newidiadau celloedd a'i ddilyn gan brofion pellach os oes newidiadau'n bresennol. Os nad oes celloedd annormal yn bresennol, gwahoddir yr unigolyn i'w sgrinio eto ymhen blwyddyn. Felly, mae'n bwysig cofio os nad oes gennych HPV, fod system wahanol ar gyfer y rhai y canfyddir eu bod yn wynebu mwy o risg. Os na cheir HPV risg uchel yn y sampl, gwahoddir yr unigolyn i'w sgrinio ymhen pum mlynedd. A bydd y newid yn y cyfnod rhwng apwyntiadau yn berthnasol i bobl y mae eu canlyniad sgrinio rheolaidd nesaf yn dangos nad oes ganddynt HPV risg uchel, a hynny am fod eu risg o ddatblygu canser ceg y groth o fewn y pum mlynedd ar ôl eu sgriniad yn isel iawn.

Nawr, dwi'n deall bod llawer o bobl yn poeni y bydd ymestyn y bwlch rhwng profion sgrinio yn arwain at fethu achosion o ganser ceg y groth. Hoffwn i sicrhau pobl fod feirws papilloma dynol yn achosi newidiadau i'r celloedd yn araf dros sawl blwyddyn. Mae hynny'n golygu os oes newidiadau i'r celloedd, bydd modd eu canfod o hyd yn gynnar yn y prawf sgrinio nesaf. Byddai sgrinio'n fwy rheolaidd na phum mlynedd ar ôl canlyniad HPV negatif yn rhy gynnar fel arfer i unrhyw newidiadau i'r celloedd ddod i'r amlwg. Felly, ni fyddai'r sgrinio yn fuddiol a byddai hefyd yn rhoi'r sicrwydd anghywir i bobl. Dwi'n falch bod Cymru wedi arwain y ffordd, ac mai ni oedd y wlad gyntaf yn y Deyrnas Unedig i gyflwyno profion sylfaenol am HPV risg uchel yn 2018. Mae Lloegr a'r Alban bellach wedi cyflwyno profion sylfaenol am HPV, ac yn yr Alban, cafodd y bwlch rhwng profion sgrinio ei ymestyn peth amser yn ôl, ym mis Mawrth 2020.

Byddai gwrthdroi'r bwlch ar gyfer sgrinio serfigol i bobl risg isel yn gam yn ôl. Dwi'n cydnabod yn llawn fod sgrinio mwy rheolaidd yn teimlo fel ei bod yn rhoi mwy o sicrwydd, ond, i bobl risg isel, nid yw'n cynnig y buddion y bydden nhw eisiau eu gweld. Mae ymestyn y bwlch i bobl risg isel yn golygu y gall y rhaglen sgrinio ganolbwyntio wedyn ar bobl risg uchel, a fydd yn cael eu monitro yn fwy agos nag o'r blaen. Rhaid inni sicrhau bod gwasanaethau iechyd yn dilyn y wyddoniaeth ac yn cael eu darparu dim ond pan fyddan nhw'n cynnig budd go iawn a bod angen clinigol amdanyn nhw. Felly, dyna'r ateb i Buffy o ran defnyddio hwn fel esgus i siarad am bethau eraill. Mae'n rhaid i chi fod yn ofalus iawn ynglŷn â sut rŷch chi'n defnyddio ymyrraeth glinigol. Rhaid inni hefyd leihau niwed posibl drwy beidio â darparu ymyriadau diangen. Rhaid i raglenni sgrinio esblygu o hyd, wrth gwrs, mewn ymateb i faich canser a datblygiadau gwyddonol. Jest i ymateb i Jenny Rathbone—.

Roedd hi'n holi am y cynllun peilot yn Lloegr. Rydym yn gwylio'r cynllun peilot yn Lloegr gyda diddordeb. Gwyddom ein bod wedi gweld ymateb gwell i sgrinio coluddion ers i brawf FIT gael ei anfon allan i bobl. Rydym wedi gweld cynnydd yn nifer y bobl sy'n defnyddio hwnnw o 60 y cant i 65 y cant. Rydym eisiau gwybod ai dyna fydd yr ymateb mewn perthynas â sgrinio serfigol ar gyfer yr ardaloedd penodol hynny lle nad yw pobl yn mynd am brawf. Felly, rydym eisiau gweld bod y dystiolaeth yn ddiogel ac yn effeithiol cyn inni ystyried cyflwyno hwnnw yng Nghymru.

Bydd cyflwyno profion sylfaenol am HPV yn ein galluogi ni i wneud mwy o welliannau—

16:00

Ocê. Diolch yn fawr. Dylai hwn fod yn stori newyddion da i Gymru. Rŷn ni'n gallu atal mwy o achosion o ganser a chanfod rhai sydd yn datblygu yn gynharach. Mae'n bwysig i nodi, fel mae llawer wedi gwneud, y ffaith nad yw chwarter y bobl sy'n cael gwahoddiad yn mynychu eu hapwyntiadau sgrinio serfigol. Felly, os ydym ni am ddefnyddio'r broblem rŷn ni wedi'i gweld, a'r poeni mae pobl wedi'i wneud, mae'n rhaid inni ddefnyddio hwn fel cyfle i ddweud wrth bobl i ddod ymlaen am eu gofal sgrinio nhw, ac annog mwy o bobl i gymryd y cyfle hwnnw. Diolch yn fawr.

Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Diolch, Weinidog, am eich ymateb i'r ddadl heddiw, yn arbennig am nodi peth o'r wyddoniaeth y tu ôl i benderfyniad Iechyd Cyhoeddus Cymru ac am ateb rhai o'r cwestiynau gan yr Aelodau. Ac wrth gwrs, diolch i'r Aelodau.

Credaf ei bod yn iawn dweud, yn anffodus, na fydd canlyniad heddiw bob amser yn foddhaol i rai pobl. Bydd miloedd o fenywod ledled Cymru wedi cael eu siomi. Maent yn teimlo'n ddryslyd, ac wrth gwrs, byddant yn dal i deimlo'n rhwystredig o ganlyniad i ddigwyddiadau'r wythnosau diwethaf. Felly, teimlaf ei bod yn iawn, a'i bod yn bryd i'r Llywodraeth, i swyddogion, ac i'r gwasanaeth iechyd, fyfyrio a dysgu gwersi o'r broses sydd wedi digwydd, a hefyd i feddwl sut y gallwn ailadeiladu'r ymddiriedaeth a gollwyd i sicrhau na cheir methiant mor fawr eto.

Ddirprwy Lywydd, bûm yn myfyrio ar sut y mae'r broses ddeisebau yn gyfrwng i gyflwyno materion sy'n bwysig i bobl ledled Cymru. Mae'n cynnig cyfleoedd i godi ymwybyddiaeth, amlygu heriau ac ymdrechu i sicrhau newid cadarnhaol. Mae'n dod â'r materion hyn at galon ein democratiaeth ac yn sicrhau bod lleisiau dinasyddion yn cael eu clywed.

Credaf inni glywed gan bob Aelod ar draws Siambr y Senedd heddiw am bwysigrwydd sgrinio, pwysigrwydd addysg, pwysigrwydd diagnosis cynnar. Clywsom Laura Anne Jones yn galw'n benodol unwaith eto am ymgyrch ymwybyddiaeth y cyhoedd. Teimlaf ei bod yn llygad ei lle i alw am hynny, a byddaf yn ymuno â hi yn y galwadau hynny. Clywsom Aelodau'n cyfeirio at yr elusennau canser, Ymddiriedolaeth Canser y Groth Jo a Cancer Research UK, a groesawodd y newyddion, ond wrth gwrs mae'n rhaid inni wneud popeth yn ein gallu i ledaenu'r neges hon i fenywod ledled Cymru.

Fel y cawsom ein hatgoffa gan Buffy Williams yn briodol, mae wedi cymryd cenedlaethau a chenedlaethau o fenywod i frwydro i gael rheolaeth dros eu cyrff, ac ni ddylent hwy, ac ni ddylem ni, ganiatáu i gamu'n ôl ddigwydd. Mae Buffy Williams yn llygad ei lle pan ddywed hynny, ac rwy'n ei chanmol am hynny. A'r gwir amdani yw bod bywyd yn mynd y ffordd weithiau—mae'n rhaid inni gofio hyn pan fyddwn yn gwneud penderfyniadau ar iechyd y cyhoedd. Felly, er ein bod wedi cael dadl heddiw, ac er fy mod yn falch fod Pwyllgor Deisebau'r Senedd wedi gallu hwyluso hyn, teimlaf ei bod hi'n amlwg fod angen gwneud gwaith i argyhoeddi pobl a menywod Cymru mai dyma'r penderfyniad sydd angen bwrw ymlaen ag ef. Edrychaf ymlaen at weld hynny'n digwydd yn y dyfodol.

Ar ran y pwyllgor, hoffwn hefyd ddiolch i Joanne Stroud a phawb sydd wedi cefnogi'r ddeiseb hon, a diolch i'r Gweinidog ac i'r holl Aelodau am eich cyfraniadau heddiw. Diolch yn fawr.

16:05

Y cwestiwn yw: a ddylid nodi'r ddeiseb? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

6. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Cyfyngiadau COVID

Detholwyd y gwelliant canlynol: gwelliant 1 yn enw Lesley Griffiths. 

Yr eitem nesaf yw dadl y Ceidwadwyr Cymreig ar gyfyngiadau COVID. Galwaf ar Russell George i wneud y cynnig.

Cynnig NDM7891 Darren Millar

Cynnig bod y Senedd:

1. Yn credu bod chwaraeon, gweithgareddau hamdden ac ymarfer corff yn hanfodol ar gyfer iechyd corfforol a meddyliol pobl.

2. Yn cydnabod effaith y cyfyngiadau COVID-19 diweddaraf ar ddiwydiant lletygarwch Cymru.

3. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i amlinellu map ffordd i lacio'r cyfyngiadau, gan gynnwys:

a) caniatáu i fwy na 50 o bobl ymarfer corff gyda'i gilydd yn yr awyr agored;

b) cael gwared ar y rheol chwech mewn lletygarwch a sinemâu;

c) rhoi terfyn ar y cyfyngiadau ar nifer y bobl a all fynychu digwyddiad chwaraeon awyr agored.

Cynigiwyd y cynnig.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n gwneud y cynnig y prynhawn yma yn enw fy nghyd-Aelod Darren Millar. Cyflwynwyd y cynnig hwn, wrth gwrs, ddiwedd yr wythnos ddiwethaf, ychydig cyn i'r Llywodraeth wneud ei chyhoeddiad ar lacio'r cyfyngiadau. Rwyf bob amser yn falch pan fydd Llywodraeth Cymru yn talu sylw i'n cynigion ac rwy'n falch fod Llywodraeth Cymru wedi gwrando ar alwadau gennym ni ein hunain a chan eraill i amlinellu map ffordd ar gyfer llacio cyfyngiadau. A boed eich bod yn ei alw—. Gallaf weld y Gweinidog yn chwerthin, ond rwy'n falch, Weinidog; rwy'n bod yn bositif yma. Rwy'n croesawu'r ffaith eich bod wedi rhoi sylw i'n galwadau.

Russell, diolch yn fawr iawn am dderbyn yr ymyriad. Rwyf fi, fel llawer o bobl, yn dilyn cyfryngau cymdeithasol y Ceidwadwyr Cymreig, ac mae'r ffaith eich bod yn cymryd y clod am hyn—. Chwarae teg i chi. Ond sylwodd un person, mewn ymateb i hynny, ei fod yr un peth â gweiddi, am 25 munud yn ddi-stop, o res Z yn y stand, 'Rhowch y bêl i Shane, rhowch y bêl i Shane' ac yna mae Biggar yn sgorio gôl adlam i ennill yn y funud olaf, ac rydych chi'n curo eich cefn eich hun ac yn dweud 'Da iawn'. Nid ef oedd yr unig un, Russell.

Diolch, Huw. Rwy'n falch eich bod yn dilyn ac yn ymddiddori yng nghyfryngau cymdeithasol y Ceidwadwyr Cymreig. Rwy'n falch o glywed hynny. Credaf mai'r hyn rwyf am ei amlinellu, efallai, yn ystod y ddadl hon, yw nid yn unig ein bod yn curo ein cefnau ein hunain oherwydd bod Llywodraeth Cymru wedi talu sylw i'n galwadau, ond y rhesymau pam ein bod wedi cwestiynu pam fod y cyfyngiadau ar waith yn y lle cyntaf. Roeddwn am ddweud, Huw, hefyd, fy mod yn llongyfarch Llywodraeth Cymru ar gael map ffordd allan o'r cyfyngiadau. Mae hyn bob amser yn bwysig. Boed eich bod yn ei alw'n gynllun neu'n fap ffordd, nid oes ots gennyf beth rydych yn ei alw, ond mae angen i'r cyhoedd a busnesau wybod lle mae'r pen draw pan gaiff cyfyngiadau eu gosod.

Gyda rhai o'r rheoliadau hyn, Huw, ac eraill, a'r Gweinidog, byddwn yn dweud bod llawer o rannau i'r rheoliadau a gyflwynwyd ar Ŵyl San Steffan rydym yn eu cefnogi. Roedd rhai ohonynt yn gytbwys. Roedd rhai ohonynt yn gymesur. Felly, nid ydym yn awgrymu o gwbl ein bod yn anghytuno â'r holl reoliadau a roddwyd ar waith. Yr hyn rydym yn ei ddweud yw, ar ôl i gyfyngiadau gael eu rhoi ar waith, ac ar ôl iddynt ddigwydd, fod yn rhaid inni graffu ac mae'n rhaid inni edrych ar yr hyn a oedd yn gytbwys a'r hyn a oedd yn synhwyrol. Dyna pam ein bod yn edrych yn arbennig ar rai o'r rheoliadau dryslyd ac anghyson a oedd yn rhan o'r rheoliadau a gyflwynwyd ar Ŵyl San Steffan.

Credaf ein bod ni i gyd yn ymwybodol—mae wedi'i ddweud yn y Siambr—o'r mater a gododd yng nghlwb rygbi Caerffili, lle caniatawyd i 50 o bobl fynd tu allan i wylio gêm rygbi, ond caniatawyd i 140 ei gwylio ar ffrwd fyw yn y clwb ar fyrddau o chwech. Felly, mae'n rhaid inni gwestiynu hyn, onid oes? Onid yw'n iawn cwestiynu cyfyngiadau sy'n cyfyngu'n arbennig ar weithgarwch awyr agored? Ac mae arnaf ofn fod y rheol chwech, wrth gwrs, a gyflwynwyd yn ystod cyfnod prysuraf y flwyddyn i letygarwch yn niweidiol iawn i lawer o fusnesau, yn anffodus. Mae llawer o'r busnesau hyn yn defnyddio'r cyfnod hwn—fel y gwyddom ni i gyd, maent yn defnyddio'r refeniw i'w cario drwy'r misoedd tawelach sydd i ddod. Cofiaf yn ôl i'r Nadolig diwethaf pan welsom lawer o siopau'n cau ychydig ddyddiau cyn Dydd Nadolig.

Yng Nghymru, nid wyf yn credu bod y pecyn busnes wedi bod yn ddigon. Ac nid fi yn unig sy'n dweud hynny, na'r Ceidwadwyr Cymreig; dyma farn busnesau ledled Cymru. Dywedodd prif swyddog gweithredol y Grŵp Lletygarwch Creadigol hyn—ac rwy'n ei ddyfynnu yma:

'O safbwynt fy musnes fy hun, efallai y bydd gan y Grŵp Lletygarwch Creadigol hawl i £90,000 dros y naw wythnos. Ni fydd hyn hyd yn oed yn talu fy nghostau talu staff, rhent ac ad-dalu benthyciadau am un wythnos. Mae angen mwy o gymorth arnom, mae angen mwy o eglurder ac yn bwysicaf oll mae angen y dystiolaeth sy'n dangos pam fod ein sector wedi'i dargedu mor llym.'

Clywsom hefyd gan brif weithredwr cymdeithas gwrw Cymru, sydd wedi amcangyfrif y bydd pob tafarn ledled Cymru yn colli £16,000 yr un ar gyfartaledd oherwydd y cyfyngiadau presennol, ac ni fyddant yn ei adennill; dyna'r pwynt pwysig yma. Unwaith eto, mae busnesau Cymru wedi cael eu siomi gan y diffyg cefnogaeth gan Lywodraeth Cymru. Os ydych yn cyflwyno cyfyngiadau, mae'n rhaid i chi gyflwyno'r cymorth cywir i fusnesau. Ac wrth gwrs, dywedaf hyn mewn cyd-destun lle mae busnesau yn economi Lloegr yn parhau i gael agor yn rhydd.

Pan fyddwch yn cyflwyno cyfyngiadau, mae'n rhaid ystyried y cydbwysedd cywir. Yr hyn rwy'n ei ddweud a'r hyn rydym yn ei ddweud fel Ceidwadwyr Cymreig heddiw yw bod Llywodraeth Cymru y tro hwn wedi cael y cydbwysedd hwnnw'n anghywir. Pan gyflwynir cyfyngiadau, rhaid ichi feddwl am y canlyniadau i fusnesau, yn enwedig ar hyd y ffin. Mae llawer o bobl yng ngogledd Cymru yn mynd dros y ffin am letygarwch, ac yn ne Cymru maent yn mynd i rannau eraill o Loegr. Yn fy etholaeth i, maent yn teithio ychydig funudau i fyny'r ffordd am letygarwch yn yr Amwythig ac i mewn i swydd Amwythig. Felly, unwaith eto, rhaid i chi feddwl am yr effaith y mae'r cyfyngiadau hyn yn ei chael ar fusnesau pan fyddwch yn gwneud y dewisiadau cytbwys hynny.

Mae'r Llywodraeth wedi dweud eu bod wedi bod yn dilyn y wyddoniaeth a'r cyngor ar y cyfyngiadau hyn, ond gwyddom fod cyngor gan Goleg Prifysgol Llundain a gyflwynwyd i'r Grŵp Cynghori Gwyddonol ar Argyfyngau ym mis Rhagfyr yn awgrymu bod pobl ddwywaith yn fwy tebygol o ddal COVID wrth siopa o gymharu â bod mewn tafarn neu sinema lle nad oedd cyfyngiadau ar waith. Sylwaf hefyd, yn yr Alban, fod y cyfarwyddwr clinigol cenedlaethol wedi dweud, yr wythnos diwethaf rwy'n credu, nad oedd cyfyngiadau'r Alban ar letygarwch a digwyddiadau chwaraeon wedi gwneud fawr o wahaniaeth i niferoedd yr achosion o'r coronafeirws yr Alban o'i gymharu â'r dull o weithredu a fabwysiadwyd yn Lloegr. Wrth gwrs, unwaith eto, mae'n rhaid ystyried cydbwysedd, ond y tro hwn, roedd y cydbwysedd yn anghywir gan Lywodraeth Cymru.

Mae'n ymwneud â mwy na chaniatáu i bobl fynd i dafarndai a bwytai a chymysgu'n rhydd, mae'n ymwneud â mwy na ph'un a ydych yn mynd i wylio gêm bêl-droed neu rygbi; mae'n ymwneud â'r pethau y dylai fod gennym hawl gyfreithiol i'w gwneud. Mae'n ymwneud â'n llesiant corfforol a meddyliol. Cafodd gwirfoddolwyr ledled Cymru eu siomi am na roddwyd ystyriaeth briodol i sesiynau parkrun ledled Cymru. Clywais yr hyn a ddywedodd y Gweinidog ac eraill o'r blaen—y gall sesiynau parkrun barhau o dan y rheoliadau. Ond yn ymarferol, ni allent barhau. Golygai ystyriaethau ymarferol na allent barhau fel yr awgrymwyd. Unwaith eto, mae pobl yn derbyn cyfyngiadau pan fo'u hangen, yng nghyd-destun y cydbwysedd cywir, ond unwaith eto, roedd y cydbwysedd yn anghywir gyda'r cyfyngiad penodol hwn hefyd.

Ar basys COVID, unwaith eto, rydym yn dal i aros am y dystiolaeth. Dywed y Llywodraeth, 'Byddwn yn gweithio ar y data, byddwn yn darparu'r data'; nid ydym wedi gweld y data ar basys COVID a lle mae'r effaith yn llwyddiannus neu lle nad yw'n llwyddiannus. Mae'n rhaid inni gwestiynu pam nad yw'r Llywodraeth yn cyflwyno'r data hwnnw hefyd. Mae yna gost enfawr, wrth gwrs. Ni wnaf ailadrodd fy marn a barn y Ceidwadwyr Cymreig ar y pasys COVID; maent wedi'u cofnodi'n dda. Ond rhaid inni hefyd ystyried y gost i'r trethdalwr wrth i her gyfreithiol gael ei chyflwyno i Lywodraeth Cymru mewn perthynas â'r pasys COVID.

Yn bersonol, ac fel Ceidwadwyr Cymreig, rydym yn croesawu'r ffaith bod Gweinidogion wedi llacio'r cyfyngiadau. Rydym wedi croesawu'r map ffordd, i fod yn gadarnhaol. Rwy'n dweud yn glir fy mod yn falch fod gennym fap ffordd allan o'r cyfyngiadau. Ond wrth gwrs, byddwn yn dweud bod y cyfyngiadau presennol, y cyfyngiadau a gyflwynwyd ar Ŵyl San Steffan, yn orymateb. Rwy'n falch fod y Llywodraeth wedi newid ei safbwynt ar lacio'r cyfyngiadau yn awr, ond mae'n rhaid inni asesu ar ba gost y cyflwynwyd cyfyngiadau hyn. A byddai'n braf pe bai'r Gweinidog yn derbyn efallai nad oedd rhai o'r cyfyngiadau a gyflwynwyd yn briodol, ac efallai na fyddai'n gwneud hynny eto pe baem yn yr un sefyllfa eto. Credaf y byddai'n braf pe gallai'r Gweinidog roi rhyw syniad o leiaf a yw'n credu bod rhai o'r cyfyngiadau a gyflwynwyd yn mynd gam yn rhy bell. Diolch, Lywydd.

16:15

Rwyf wedi dethol y gwelliant i'r cynnig. Galwaf ar Ddirprwy Weinidog y Celfyddydau a Chwaraeon i gynnig yn ffurfiol y gwelliant, a gyflwynwyd yn enw Lesley Griffiths. Dawn Bowden.

Gwelliant 1—Lesley Griffiths

Dileu pwynt 3 a rhoi yn ei le:

Yn croesawu penderfyniad Llywodraeth Cymru i:

a) llacio cyfyngiadau o 15 Ionawr ymlaen fel y gellir cynnal digwyddiadau awyr agored sy’n cynnwys hyd at 500 o bobl neu wylwyr;

b) dileu mesurau diogelu ehangach ar gyfer digwyddiadau awyr agored o 21 Ionawr ymlaen, os bydd amodau’n caniatáu;

c) symud i lefel rhybudd sero o 28 Ionawr ymlaen, os bydd amodau’n caniatáu; a

d) adolygu’r holl fesurau diogelu ar lefel rhybudd sero a chyhoeddi unrhyw newidiadau ar 11 Chwefror.

Cynigiwyd gwelliant 1.

Yn ffurfiol.

Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Lywydd. Sylwadau digon byr, dwi'n meddwl, sydd eu hangen gen i heddiw. Mae'n amlwg bod y cynnig yma wedi dyddio braidd. Mae o'n galw am gyfres o bethau sydd eisoes yn digwydd, felly ymatal byddwn ni heddiw. Mae hindsight yn rhyfedd o beth, onid ydy? A gwrando ar Russell George yn fanna rŵan yn dyfarnu ar rywbeth wythnosau lawer wedi'r dystiolaeth oedd yn cael ei chyflwyno inni ar y pryd ynglŷn â'r bygythiad yr oedd y gwyddonwyr sydd yn cynghori'r Llywodraeth yn meddwl yr oedden ni yn ei wynebu ar y pwynt hwnnw, ac yn dod i gasgliadau yn seiliedig ar yr hyn roedd ganddyn nhw o'u blaenau nhw—. Ac mae'r awgrym efallai y dylai Cymru ddim fod wedi cymryd camau oherwydd bod Lloegr yn cymryd agwedd mwy cavalier yn od iawn i mi. Gwarchod pobl Cymru a gwasanaeth iechyd Cymru ydy gwaith Llywodraeth Cymru, ac, yn gyffredinol hefyd, mae'n rhaid nodi bod pobl yn mynd i ffeindio hi'n anodd iawn cymryd gwersi gan blaid y partïon yn Downing Street ynglŷn â sut i—

Diolch, Rhun. Rwy'n llwyr dderbyn eich pwynt ynghylch ffurfio barn wrth edrych yn ôl, ond fel Ceidwadwyr Cymreig, rwy'n gobeithio y byddech yn cytuno hefyd nad ydym eisiau bod â barn wrth edrych yn ôl ar y rheoliadau hyn; rydym eisiau gallu pleidleisio arnynt pan gânt eu cynnig. Ac nid oes unrhyw reswm pam na all hynny ddigwydd yn awr. Gyda'r cyfarfodydd rhithwir, gellir cynnig hynny'n hawdd. Gellid bod wedi'i gynnig dros gyfnod y Nadolig. Felly, os gwelwch yn dda, ystyriwch hynny. Nid ydym eisiau siarad am y pethau hyn wrth edrych yn ôl; byddem wedi gallu mynegi ein barn yn gyhoeddus iawn yn y Senedd pe bai'r rheoliadau hyn wedi cael eu cynnig ar yr adeg y cawsant eu rhoi mewn grym.

Ac mae hwnnw'n bwynt rwyf wedi'i wneud fy hun: mae'n bwysig i ddemocratiaeth ein bod yn cael pethau'n iawn ac yn gwneud pethau yn y drefn gywir. Ond mae dadlau yn awr fod yr hyn y cafwyd tystiolaeth briodol ar y pryd ei fod yn briodol yn anghywir yn enghraifft dda iawn o gamddefnyddio ôl-ddoethineb, rwy'n credu.

Mi fyddwn ni'n pleidleisio dros welliant y Llywodraeth achos y cwbl mai o yn ei wneud, dwi'n meddwl, ydy gosod allan y broses o godi mesurau gwarchod sydd eisoes wedi cael ei chyhoeddi a'n wir wedi dechrau cael ei gweithredu.

Dwi'n meddwl ei bod hi'n werth amlinellu eto'r egwyddorion dwi a fy nghyd-Aelodau ym Mhlaid Cymru wedi cael ein harwain ganddyn nhw dros y ddwy flynedd diwethaf. Mae eisiau mesurau gwarchod a rheoliadau mewn lle sydd yn ddigon tyn a digon cryf i ymateb i'r risg iechyd dŷn ni'n ei wynebu, ond mae eisiau sicrhau nad oes yna fwy na sydd ei angen mewn lle chwaith, oherwydd yr impact maen nhw yn eu cael ar lesiant, ar iechyd meddwl, ar yr economi, ar letygarwch, ac yn y blaen. Dwi wedi annog y Llywodraeth i wthio y ffiniau o'r hyn mae'n bosib ei ganiatáu a'r normalrwydd mae pawb ohonon ni'n dyheu amdano fo wedi'r cyfan. Wythnos i ddoe, dwi'n meddwl, cyn i'r cynnig yma gael ei gyflwyno gan y Ceidwadwyr, mi oeddwn innau'n galw ar y Gweinidog i ganolbwyntio ar beth roedden ni'n ei obeithio oedd yn arwyddion addawol iawn yn yr ystadegau—mi drodd hi allan eu bod nhw'n addawol iawn—ac i baratoi i allu codi'r rheoliadau mor fuan â phosib. A dwi'n meddwl bod Llywodraeth Cymru wedi gwneud hynny mewn difri ar yr achlysur yma.

Rhun, a wnewch chi aros eiliad, os gwelwch yn dda? Janet, rydych chi wedi codi eich llaw. A ydych eisiau ymyrryd? Rhun, a ydych yn barod i dderbyn ymyriad arall?

Diolch. Rhun, rwyf mewn penbleth, oherwydd hyd y gwn i, a'r ddadl rydym wedi'i gwneud fel Ceidwadwyr Cymreig yw nad oeddem wedi gweld cell cyngor technegol ar y pryd—ni welsom unrhyw dystiolaeth ar y pryd. Felly, os gwelwch yn dda, cofnodwch y dystiolaeth a oedd yno nad ydym ni fel Aelodau etholedig, rywsut, wedi cael gwybod amdani.

16:20