Y Cyfarfod Llawn - Y Bumed Senedd

Plenary - Fifth Senedd

02/03/2021

Cynnwys

Contents

Datganiad gan y Llywydd Statement by the Llywydd
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement
3. Datganiad gan y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol: Y wybodaeth ddiweddaraf am frechiadau COVID-19 3. Statement by the Minister for Health and Social Services: Update on COVID-19 vaccinations
4. Datganiad gan Weinidog yr Amgylchedd, Ynni a Materion Gwledig: Cynllun Tlodi Tanwydd 4. Statement by the Minister for Environment, Energy and Rural Affairs: Fuel Poverty Plan
5. Rheoliadau Iechyd Planhigion (Diwygio) (Cymru) (Ymadael â’r UE) 2021 5. The Plant Health (Amendment) (Wales) (EU Exit) Regulations 2021
6. Rheoliadau Absenoldeb Teuluol ar gyfer Aelodau Awdurdodau Lleol (Cymru) (Diwygio) 2021 6. The Family Absence for Members of Local Authorities (Wales) (Amendment) Regulations 2021
7. Rheoliadau Diogelu Iechyd (Cyfyngiadau Coronafeirws) (Rhif 5) (Cymru) (Diwygio) (Rhif 3) 2021 7. The Health Protection (Coronavirus Restrictions) (No. 5) (Wales) (Amendment) (No. 3) Regulations 2021
8. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol ar y Bil Ardrethu Annomestig (Rhestrau) (Rhif 2) 8. Legislative Consent Motion on the Non-Domestic Rating (Lists) (No. 2) Bill
10. Dadl: Cyfnod 3 y Bil Cwricwlwm ac Asesu (Cymru) 10. Debate: Stage 3 of the Curriculum and Assessment (Wales) Bill
Grŵp 1: Yr Argyfwng Hinsawdd a’r Argyfwng Ecolegol (Gwelliannau 51, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 58) Group 1: Climate Crisis and Ecological Emergency (Amendments 51, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 58)
Grŵp 2: Sgiliau Achub Bywyd a Chymorth Cyntaf (Gwelliannau 1, 3) Group 2: Life-saving Skills and First Aid (Amendments 1, 3)
Grŵp 3: Addysg Cydberthynas a Rhywioldeb (Gwelliannau 2, 4, 41, 6, 8, 9, 10, 42, 20, 21, 22, 40) Group 3: Relationships and Sexuality Education (Amendments 2, 4, 41, 6, 8, 9, 10, 42, 20, 21, 22, 40)
Grŵp 4: Hanes ac amrywiaeth Cymru (Gwelliannau 43, 44, 46, 47, 48) Group 4: History and diversity of Wales (Amendments 43, 44, 46, 47, 48)
Grŵp 5: Y Gymraeg a’r Saesneg (Gwelliannau 34, 45, 35, 36, 37, 39, 49, 50, 38) Group 5: Welsh and English languages (Amendments 34, 45, 35, 36, 37, 39, 49, 50, 38)
Grŵp 6: Mân welliannau a gwelliannau technegol (Gwelliannau 30, 32, 33) Group 6: Minor and technical amendments (Amendments 30, 32, 33)
Grŵp 7: Gweithredu a chyngor (Gwelliannau 5, 7, 11, 12) Group 7: Implementation and advice (Amendments 5, 7, 11, 12)
Grŵp 8: Crefydd, Gwerthoedd a Moeseg (Gwelliannau 13, 23, 14, 24, 25, 26, 15, 27, 16, 28, 29, 17, 18, 19) Group 8: Religion, Values and Ethics (Amendments 13, 23, 14, 24, 25, 26, 15, 27, 16, 28, 29, 17, 18, 19)
Grŵp 9: Confensiynau’r Cenhedloedd Unedig (Gwelliant 31) Group 9: United Nations Conventions (Amendment 31)

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.

Cyfarfu'r Senedd drwy gynhadledd fideo am 13:29 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Senedd met by video-conference at 13:29 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

Datganiad gan y Llywydd
Statement by the Llywydd

Croeso, bawb, i'r Cyfarfod Llawn. Cyn i ni ddechrau, dwi eisiau nodi ychydig bwyntiau. Mae Cyfarfod Llawn a gynhelir drwy gynhadledd fideo, yn unol â Rheolau Sefydlog Senedd Cymru, yn gyfystyr â thrafodion y Senedd at ddibenion Deddf Llywodraeth Cymru 2006. Bydd rhai o ddarpariaethau Rheol Sefydlog 34 yn gymwys ar gyfer y cyfarfod yma heddiw, ac mae'r rheini wedi'u nodi ar eich agenda chi. A dwi eisiau atgoffa'r Aelodau hefyd am y Rheolau Sefydlog sy'n ymwneud â threfn yn y Cyfarfod Llawn, ac mae'r rheini, wrth gwrs, yn berthnasol i'r cyfarfod yma.

Welcome to this Plenary session. Before we begin, I want to set out a few points. A Plenary meeting held by video-conference, in accordance with the Standing Orders of the Welsh Parliament, constitutes Senedd proceedings for the purposes of the Government of Wales Act 2006. Some of the provisions of Standing Order 34 will apply for today's Plenary meeting, and these are noted on your agenda. I would remind Members that Standing Orders relating to order in Plenary meetings apply to this meeting. 

13:30
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister

Yr eitem gyntaf, felly, yw'r cwestiynau i'r Prif Weinidog, ac mae'r cwestiwn cyntaf heddiw gan David Melding. 

The first item on our agenda is questions to the First Minister, and the first question today is from David Melding. 

Cyfranogiad Dinasyddion
Citizen Participation

1. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am ymdrechion Llywodraeth Cymru i hyrwyddo cyfranogiad dinasyddion yn y broses o wneud penderfyniadau? OQ56355

1. Will the First Minister make a statement on the Welsh Government's efforts to promote citizen participation in decision making? OQ56355

Llywydd, the Local Government and Elections (Wales) Act 2021 creates new opportunities to encourage and enable wider diversity in decision making. The single most significant moment of citizen participation this year will come in the Senedd elections, when 16 and 17-year-olds will take part for the first time. 

Llywydd, mae Deddf Llywodraeth Leol ac Etholiadau (Cymru) 2021 yn creu cyfleoedd newydd i annog a galluogi amrywiaeth ehangach mewn gwneud penderfyniadau. Bydd yr adeg unigol fwyaf arwyddocaol o gyfranogiad dinasyddion eleni yn dod yn etholiadau'r Senedd, pan fydd pobl ifanc 16 a 17 oed yn cymryd rhan am y tro cyntaf.

I thank you for that answer, First Minister. You will know the Organisation for Economic Co-operation and Development now regards innovation and public policy to be really important and necessary to involve citizen participation, and, indeed, it's one of the key factors in its well-being index. And do you agree with me that, further to this legislation, the time now has come for an action plan on citizen participation to be developed by whichever party is in position to form the next Welsh Government?

Diolch am yr ateb yna, Prif Weinidog. Byddwch yn gwybod bod y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd yn ystyried erbyn hyn bod arloesi a pholisi cyhoeddus yn bwysig iawn ac yn angenrheidiol i gynnwys cyfranogiad dinasyddion, ac, yn wir, mae'n un o'r ffactorau allweddol yn ei fynegai llesiant. Ac a ydych chi'n cytuno â mi, ymhellach i'r ddeddfwriaeth hon, bod yr amser bellach wedi dod i ddatblygu cynllun gweithredu ar gyfranogiad dinasyddion gan ba blaid bynnag sydd mewn sefyllfa i ffurfio Llywodraeth nesaf Cymru?

Well, Llywydd, I certainly agree with David Melding that citizen participation is not something to be thought of as a one-off event at an election, but needs to run through the whole of a term of an administration. This Government has been very pleased to work closely with the OECD on a number of different policy dimensions, most importantly recently alongside the work that our colleague Huw Irranca-Davies has led on regional economic policy for Wales, and citizen participation certainly is, as David Melding says, Llywydd, one of the key components of the future that the OECD set out for us. 

The 2021 Act, Llywydd, does place a requirement on local authorities in Wales to develop a public participation scheme, and, alongside that, the Welsh Government provides support through our digital democracy fund, through our diversity in democracy fund, both of which are designed to promote citizens' participation. I agree with what David Melding has said that an incoming Government, whoever might make up that Government, should have citizen engagement in everything we do as a running theme throughout the whole of the next Senedd term. 

Wel, Llywydd, rwy'n sicr yn cytuno â David Melding nad yw cyfranogiad dinasyddion yn rhywbeth i'w ystyried fel digwyddiad untro mewn etholiad, ond bod angen iddo redeg drwy dymor cyfan gweinyddiaeth. Mae'r Llywodraeth hon wedi bod yn falch iawn o weithio yn agos gyda'r OECD ar nifer o wahanol ddimensiynau polisi, yn bwysicaf oll yn ddiweddar ochr yn ochr â'r gwaith y mae ein cyd-Aelod Huw Irranca-Davies wedi ei arwain ar bolisi economaidd rhanbarthol i Gymru, ac mae cyfranogiad dinasyddion yn sicr, fel y mae David Melding yn ei ddweud, Llywydd, yn un o elfennau allweddol y dyfodol a gynlluniwyd ar ein cyfer gan yr OECD.

Mae Deddf 2021, Llywydd, yn ei gwneud yn ofynnol i awdurdodau lleol yng Nghymru ddatblygu cynllun cyfranogiad y cyhoedd, ac, ochr yn ochr â hwnnw, mae Llywodraeth Cymru yn darparu cymorth drwy ein cronfa democratiaeth ddigidol, drwy ein cronfa amrywiaeth mewn democratiaeth, y mae'r ddwy ohonyn nhw wedi'u cynllunio i hybu cyfranogiad dinasyddion. Rwy'n cytuno â'r hyn y mae David Melding wedi ei ddweud y dylai Llywodraeth newydd, pwy bynnag a allai fod yn ffurfio'r Llywodraeth honno, wneud ymgysylltu â dinasyddion yn ganolog i bopeth yr ydym ni'n ei wneud fel thema sy'n rhedeg drwy gydol tymor nesaf y Senedd.

Democracy only works properly if the demos, or the people, participate. Over the past year, because of the pandemic, more and more people are aware of devolution, but that progress is fragile. We need action now, surely, to make sure people aren't just aware of decisions being made here, but that they feel engaged. First Minister, if we look at young people, 16 and 17-year-olds have an exciting opportunity this year to vote for the first time, but political education is still not a required topic in the curriculum. In the coming years, I too would love to see more citizens assemblies for young people to promote engagement, but this year needs action now. Pupils are drilled about Tudor governance, but the system used today to elect the Government isn't always properly explained. So, do you think there's an opportunity within the school day this year to ensure that all first-time voters will be able to learn about this before the election, and, in the longer term, shouldn't political education be required to be taught? 

Dim ond os yw'r demos, neu'r bobl yn cymryd rhan y mae democratiaeth yn gweithio yn iawn. Dros y flwyddyn ddiwethaf, oherwydd y pandemig, mae mwy a mwy o bobl yn ymwybodol o ddatganoli, ond mae'r cynnydd hwnnw yn fregus. Does bosib nad oes angen gweithredu nawr i wneud yn siŵr nad yw pobl yn ymwybodol o benderfyniadau sy'n cael eu gwneud yn y fan yma yn unig, ond eu bod nhw'n teimlo eu bod nhw'n cymryd rhan. Prif Weinidog, os edrychwn ni ar bobl ifanc, mae gan bobl ifanc 16 ac 17 oed gyfle cyffrous eleni i bleidleisio am y tro cyntaf, ond mae addysg wleidyddol yn dal i fod yn bwnc nad yw'n ofynnol yn y cwricwlwm. Yn y blynyddoedd nesaf, byddwn innau hefyd wrth fy modd yn gweld mwy o gynulliadau dinasyddion i bobl ifanc i hyrwyddo ymgysylltiad, ond mae eleni angen gweithredu nawr. Mae disgyblion yn cael eu hyfforddi am lywodraethu Tuduraidd, ond nid yw'r system a ddefnyddir heddiw i ethol y Llywodraeth bob amser yn cael ei hegluro yn iawn. Felly, a ydych chi'n credu bod cyfle yn y diwrnod ysgol eleni i sicrhau y bydd pob pleidleisiwr tro cyntaf yn cael dysgu am hyn cyn yr etholiad, ac, yn y tymor hwy, oni ddylai fod yn ofynnol addysgu addysg wleidyddol?

Llywydd, I definitely agree there's a real opportunity, as we move towards the election, to make sure that opportunities are taken to educate our young people in the democratic process and the very important part that they themselves can play within it. The Welsh Government is playing its part in that, alongside the Senedd Commission, alongside the Electoral Commission. We are engaged together in making sure that resources are available for young people, through Hwb and other means, so that those 16 and 17-year-olds who will join us at the ballot box this year have every opportunity they need to understand the responsibilities and the opportunities that are available to them. 

But it does go wider than that, as I'm sure Delyth Jewell will recognise. I very much enjoyed last week my conversation with students at Ysgol y Castell in Caerphilly. And there, at the age of nine, 10 and 11, you have young citizens who are completely interested in the future of their country, having their voice heard in it. And the system we have of school councils and participation of young people in Welsh education, I think, will stand us in very good stead as a nation, as those young people come to maturity and play their own part in our democracy.

Llywydd, rwy'n bendant yn cytuno bod cyfle gwirioneddol, wrth i ni symud tuag at yr etholiad, i wneud yn siŵr bod cyfleoedd yn cael eu cymryd i addysgu ein pobl ifanc ar y broses ddemocrataidd a'r rhan bwysig iawn y gallan nhw eu hunain ei chwarae ynddi. Mae Llywodraeth Cymru yn chwarae ei rhan yn hynny, ochr yn ochr â Chomisiwn y Senedd, ochr yn ochr â'r Comisiwn Etholiadol. Rydym ni'n cymryd rhan gyda'n gilydd i wneud yn siŵr bod adnoddau ar gael i bobl ifanc, drwy Hwb a dulliau eraill, fel bod y bobl ifanc 16 ac 17 oed hynny a fydd yn ymuno â ni wrth y blwch pleidleisio eleni yn cael pob cyfle sydd ei angen arnyn nhw i ddeall y cyfrifoldebau a'r cyfleoedd sydd ar gael iddyn nhw.

Ond mae'n mynd yn ehangach na hynny, fel yr wyf i'n siŵr y bydd Delyth Jewell yn ei gydnabod. Mwynheais yn arw yr wythnos diwethaf fy sgwrs gyda myfyrwyr Ysgol y Castell yng Nghaerffili. Ac yno, yn naw, yn 10 ac yn 11 oed, mae gennych chi ddinasyddion ifanc sydd â diddordeb llwyr yn nyfodol eu gwlad, mewn sicrhau bod eu llais yn cael ei glywed ynddi. A bydd y system sydd gennym ni o gynghorau ysgol a chyfranogiad pobl ifanc mewn addysg yng Nghymru, rwy'n credu, yn ein rhoi mewn sefyllfa dda iawn fel cenedl, wrth i'r bobl ifanc hynny ddod i aeddfedrwydd a chwarae eu rhan eu hunain yn ein democratiaeth.

13:35

We say we want to promote citizen participation in decision making, but, First Minister, six months ago, four in 10 people polled didn't know health was devolved, or thought it was run by Westminster, which your party exploits at UK elections. Wouldn't it be better if we simplified decision making by abolishing our unnecessary layer of Government?

Rydym ni'n dweud ein bod ni eisiau hybu cyfranogiad dinasyddion yn y broses o wneud penderfyniadau, ond, Prif Weinidog, chwe mis yn ôl, nid oedd pedwar o bob 10 o bobl a holwyd yn gwybod bod iechyd wedi ei ddatganoli, neu'n credu ei fod yn cael ei redeg gan San Steffan, y mae eich plaid chi yn camfanteisio arno yn etholiadau'r DU. Oni fyddai'n well pe byddem ni'n symleiddio'r broses o wneud penderfyniadau drwy ddiddymu ein haen ddiangen o Lywodraeth?

Llywydd, I don't believe that.

Llywydd, nid wyf i'n credu hynny.

Cymorth Iechyd Meddwl
Mental Health Support

2. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am y capasiti sydd ar gael i ddarparu gwasanaethau cymorth iechyd meddwl ledled Cymru? OQ56351

2. Will the First Minister make a statement on the capacity available to provide mental health support services across Wales? OQ56351

Diolch i Dr Lloyd am y cwestiwn. Llywydd, mae'r capasiti i ddarparu gwasanaethau cymorth iechyd meddwl yng Nghymru yn dibynnu'n fawr ar ddull aml-asiantaeth. Yn ystod y 12 mis diwethaf, mae’r cymorth wedi cynyddu o fewn y gwasanaeth iechyd a hefyd drwy'r trydydd sector ac awdurdodau lleol.

I thank Dr Lloyd for the question. Capacity to provide mental health support services in Wales depends crucially on a multi-agency approach. During the last 12 months, support has been increased within the NHS and also through the third sector and local authorities.

Thank you for that, First Minister. Now, 'unprecedented' is the word in terms of COVID—we've heard it many times. 'Unprecedented' is the word in terms of mental health also—we have unprecedented levels of mental anguish in our people today, with unbelievable strain and long waiting lists, and with mental health staff in emergency deployment elsewhere, and with their own health issues and isolating themselves. We can talk about workforce planning, but the mental health crisis is now. I have previously raised the need to use all hands on deck to tackle this huge challenge, and, in addition to what you've outlined, particularly to utilise independent counsellors and therapists—cognitive behavioural therapy and others—and bring them into the NHS to increase that capacity. We have professionally trained mental health professionals who are not directly employed by the NHS today. And the Minister, Eluned Morgan, has previously stated that she's open to the idea of working with health boards on this agenda. So, unprecedented times, creative solutions for now—do you agree?

Diolch am hynna, Prif Weinidog. Nawr, 'digynsail' yw'r gair o ran COVID—rydym ni wedi ei glywed lawer gwaith. 'Digynsail' yw'r gair o ran iechyd meddwl hefyd—mae gennym ni lefelau digynsail o ofid meddwl ymhlith ein pobl heddiw, gyda straen anhygoel a rhestrau aros maith, a chyda staff iechyd meddwl yn cael eu defnyddio ar sail frys mewn mannau eraill, a chyda'u problemau iechyd eu hunain ac yn ynysu eu hunain. Gallwn sôn am gynllunio'r gweithlu, ond mae'r argyfwng iechyd meddwl yn digwydd nawr. Rwyf i wedi codi o'r blaen yr angen i ddefnyddio pawb sydd ar gael i fynd i'r afael â'r her enfawr hon, ac, yn ogystal â'r hyn yr ydych chi wedi ei amlinellu, yn enwedig i ddefnyddio cwnselwyr a therapyddion annibynnol—therapi ymddygiad gwybyddol ac eraill—a'u cynnwys yn y GIG i gynyddu'r capasiti hwnnw. Mae gennym ni weithwyr iechyd meddwl proffesiynol sydd wedi eu hyfforddi'n broffesiynol nad ydyn nhw'n cael eu cyflogi yn uniongyrchol gan y GIG heddiw. Ac mae'r Gweinidog, Eluned Morgan, wedi datgan yn y gorffennol ei bod hi'n agored i'r syniad o weithio gyda byrddau iechyd ar yr agenda hon. Felly, cyfnod digynsail, atebion creadigol ar gyfer nawr—a ydych chi'n cytuno?

I absolutely agree with Dr Lloyd that creative solutions will be necessary to allow us to respond to the unprecedented nature of the crisis that we face. And as he said, Eluned Morgan, as the Minister with responsibility for mental health, has indicated that the Welsh Government is open to drawing on the widest range of skilled, professional and accredited help that is available to people as we try and mobilise different forms of help for them to meet the impact on mental health and well-being of the last 12 months. That is why, in addition to the money that we have directly in this financial year mobilised to strengthen NHS services, we've found nearly £3 million to strengthen the contribution from the third sector, particularly to tier 1 and tier 0 services, to make them as available to people as possible.

And those people who have expertise in CBT have been part of that journey as well, particularly in providing online material, where people can, in their own time and in a way that suits them, take advantage of the sorts of approaches, exercises, and ways of responding to mental health needs that we are now able to take advantage of. So, I entirely agree with what Dr Lloyd said—to meet the unprecedented circumstances we're in, imagination, creativity and a willingness to draw on all the capacity available will be part of the way that we reshape our health services for the future. 

Rwy'n cytuno yn llwyr â Dr Lloyd y bydd angen atebion creadigol i ganiatáu i ni ymateb i natur ddigynsail yr argyfwng sy'n ein hwynebu. Ac fel y dywedodd ef, mae Eluned Morgan, fel y Gweinidog sy'n gyfrifol am iechyd meddwl, wedi nodi bod Llywodraeth Cymru yn agored i ddefnyddio'r ystod ehangaf o gymorth medrus, proffesiynol ac achrededig sydd ar gael i bobl wrth i ni geisio ysgogi gwahanol fathau o gymorth iddyn nhw ymateb i effaith y 12 mis diwethaf ar iechyd a llesiant meddwl. Dyna pam, yn ogystal â'r arian sydd gennym ni yn uniongyrchol yn y flwyddyn ariannol hon i gryfhau gwasanaethau'r GIG, yr ydym ni wedi dod o hyd i bron i £3 miliwn i gryfhau cyfraniad y trydydd sector, yn enwedig at wasanaethau haen 1 a haen 0, i sicrhau eu bod nhw ar gael i bobl gymaint â phosibl.

Ac mae'r bobl hynny sydd ag arbenigedd mewn therapi ymddygiad gwybyddol wedi bod yn rhan o'r daith honno hefyd, yn enwedig o ran darparu deunydd ar-lein, lle gall pobl, yn eu hamser eu hunain ac mewn ffordd sy'n addas iddyn nhw, fanteisio ar y mathau o ddulliau, ymarferion a ffyrdd o ymateb i anghenion iechyd meddwl y gallwn ni fanteisio arnyn nhw erbyn hyn. Felly, rwy'n cytuno yn llwyr â'r hyn a ddywedodd Dr Lloyd—i ymateb i'r amgylchiadau digynsail yr ydym ni ynddyn nhw, bydd dychymyg, creadigrwydd a pharodrwydd i fanteisio ar yr holl gapasiti sydd ar gael yn rhan o'r ffordd yr ydym ni'n ail-lunio ein gwasanaethau iechyd ar gyfer y dyfodol.

Last week, the Mental Health Foundation called for a new cross-Welsh-Government strategy on preventing mental health problems, including widened access to social prescribing, such as arts projects, peer-to-peer projects and access to nature, and action to address rural mental health. How, therefore, do you respond to several retired constituents who e-mailed me last week stating,

'We're now starting to suffer health issues because of the lockdown. Mentally we can't take much more. The lanes where we live are narrow, but unrestricted, dangerous, and traffic moves very fast. They're definitely not safe to walk on. We did, until now, understand the reasons for not allowing bubbles. At the moment, that frankly feels very desperate. People like us see no-one, talk to no-one and are beginning to have health issues due to this isolation. Please appeal to the Welsh Government, putting forward the concerns of people such as ourselves, since there are a great deal of them in rural Wales. All we ask is for an extended travel rule to different local beaches or open spaces and our bubbles so that we can talk, cry and support'?

Yr wythnos diwethaf, galwodd y Sefydliad Iechyd Meddwl am strategaeth draws-Lywodraeth Cymru newydd ar atal problemau iechyd meddwl, gan gynnwys mynediad ehangach at ragnodi cymdeithasol, fel prosiectau celfyddydol, prosiectau rhwng cymheiriaid a mynediad at natur, a chamau i roi sylw i iechyd meddwl gwledig. Sut, felly, ydych chi'n ymateb i nifer o etholwyr sydd wedi ymddeol a anfonodd e-bost ataf yr wythnos diwethaf yn dweud,

Rydym ni'n dechrau dioddef problemau iechyd oherwydd y cyfyngiadau symud erbyn hyn. Yn feddyliol, allwn ni ddim cymryd llawer mwy. Mae'r lonydd lle'r ydym ni'n byw yn gul, ond yn heb gyfyngiad arnynt, yn beryglus, ac mae traffig yn symud yn gyflym iawn. Yn sicr, nid ydyn nhw'n ddiogel i gerdded arnyn nhw. Hyd yn hyn, roeddem ni'n deall y rhesymau dros beidio â chaniatáu swigod. Ar hyn o bryd, mae hynny yn teimlo yn anobeithiol iawn. Nid yw pobl fel ni yn gweld unrhyw un, yn siarad ag unrhyw un ac yn dechrau cael problemau iechyd oherwydd yr ynysu hwn. A wnewch chi apelio ar Lywodraeth Cymru os gwelwch yn dda, gan fynegi pryderon pobl fel ni, gan fod llawer iawn ohonyn nhw yn y Gymru wledig? Y cwbl yr ydym ni'n ei ofyn yw am reol teithio estynedig i wahanol draethau neu fannau agored lleol a'n swigod fel y gallwn ni siarad, crio a chefnogi?

13:40

Well, Llywydd, I indicated at the end of the last three-week review that I hoped that the current three-week review would be the last one in which we had to ask people to sustain a stay-at-home approach to dealing with the pandemic. Given that numbers are continuing to fall and that vaccination continues to be rolled out successfully in Wales, I remain hopeful that, at the end of this three-week cycle, it will be possible to offer people, in the circumstances that Mark Isherwood has described, greater ability to get the exercise that they are looking for, and potentially to find more opportunities for people to meet safely outdoors. All of this, Llywydd, however, will be done primarily within the lens of the continuing public health challenges that we face from this virus.

The people who have contacted Mr Isherwood—the retired constituents to whom he referred—would not, I'm sure, wish us to do anything that would put at risk the hard-won ground that they and others in Wales have achieved by the efforts that we have made together. Those efforts are bearing fruit and, so long as they continue to do so, I hope to be in a position to respond to the sorts of messages that the Member has relayed to us this afternoon. 

Wel, Llywydd, dywedais ar ddiwedd yr adolygiad tair wythnos diwethaf fy mod i'n gobeithio mai'r adolygiad tair wythnos presennol fyddai'r un olaf pryd y byddai'n rhaid i ni ofyn i bobl gynnal dull aros gartref o ymdrin â'r pandemig. O gofio bod y niferoedd yn parhau i ostwng a bod brechu yn parhau i gael ei gyflwyno yn llwyddiannus yng Nghymru, rwy'n dal yn obeithiol, ar ddiwedd y cylch tair wythnos hwn, y bydd modd cynnig mwy o gyfleoedd i bobl, o dan yr amgylchiadau y mae Mark Isherwood wedi eu disgrifio, gael yr ymarfer corff y maen nhw ei eisiau, ac o bosibl i ddod o hyd i fwy o gyfleoedd i bobl gyfarfod yn ddiogel yn yr awyr agored. Bydd hyn i gyd, Llywydd, fodd bynnag, yn cael ei wneud yn bennaf o fewn yr heriau iechyd cyhoeddus parhaus sy'n ein hwynebu oherwydd y feirws hwn.

Rwy'n siŵr na fyddai'r bobl sydd wedi cysylltu â Mr Isherwood—yr etholwyr sydd wedi ymddeol y cyfeiriodd atyn nhw—yn dymuno i ni wneud unrhyw beth a fyddai'n peryglu'r tir y gweithiwyd yn galed i'w ennill y maen nhw ac eraill yng Nghymru wedi ei sicrhau drwy'r ymdrechion yr ydym ni wedi eu gwneud gyda'n gilydd. Mae'r ymdrechion hynny yn dwyn ffrwyth a, chyn belled â'u bod nhw'n parhau i wneud hynny, rwy'n gobeithio bod mewn sefyllfa i ymateb i'r mathau o negeseuon y mae'r Aelod wedi eu cyfleu i ni y prynhawn yma.

First Minister, two weeks ago we were pleased to host a Facebook live event in the Bridgend and Ogmore area, under the title of 'Mental Health—It's Good to Talk', and it was attended, I'm delighted to say, by the Minister with responsibility for mental health, but also by Megan from the Bridgend Youth Council, Mental Health Matters, local Men's Sheds and many other organisations and individuals with lived experience of mental health challenges as well. Amongst the many issues raised, two themes were prominent. The first was the need for continuing to ramp up overall investment in mental health support and services from the upstream investment, which you've talked about, First Minister, through to therapies and through to the acute services. And the second was the need for investment in perinatal mental health for both parents, something raised not least by Ogmore Vale campaigner Mark Williams. And I thank the Minister, by the way, for inviting Mark along to a subsequent meeting with others, within days, to discuss this. So, First Minister, can I ask you what commitment can you give to continuing to boost the investment in mental health support and services across the piste and to the perinatal mental health of both parents, and also to helping remove the stigma over mental health issues—letting people know it really is good to talk about mental health? 

Prif Weinidog, bythefnos yn ôl roeddem ni'n falch o gynnal digwyddiad byw ar Facebook yn ardal Pen-y-bont ar Ogwr ac Ogwr, o dan y teitl 'Mental Health—It's Good to Talk', ac mae'n bleser gen i ddweud bod y Gweinidog sy'n gyfrifol am iechyd meddwl yn bresennol, yn ogystal â Megan o Gyngor Ieuenctid Pen-y-bont ar Ogwr, Mental Health Matters, Siediau Dynion lleol a llawer o sefydliadau ac unigolion eraill sydd â phrofiad o lygad y ffynnon o heriau iechyd meddwl hefyd. Ymhlith y materion niferus a godwyd, roedd dwy thema yn flaenllaw. Y cyntaf oedd yr angen i barhau i gynyddu'r buddsoddiad cyffredinol mewn cymorth a gwasanaethau iechyd meddwl o'r buddsoddiad i fyny'r gadwyn, yr ydych chi wedi sôn amdano, Prif Weinidog, drwodd i therapïau a'r gwasanaethau acíwt. A'r ail oedd yr angen i fuddsoddi mewn iechyd meddwl amenedigol i'r ddau riant, rhywbeth a godwyd yn arbennig gan yr ymgyrchydd o Fro Ogwr, Mark Williams. A diolchaf i'r Gweinidog, gyda llaw, am wahodd Mark i gyfarfod dilynol gydag eraill, o fewn diwrnodau, i drafod hyn. Felly, Prif Weinidog, a gaf i ofyn i chi pa ymrwymiad y gallwch chi ei roi i barhau i hybu'r buddsoddiad mewn cymorth a gwasanaethau iechyd meddwl drwyddi draw ac i iechyd meddwl amenedigol y ddau riant, a hefyd i helpu i ddileu'r stigma ynghylch materion iechyd meddwl—gan roi gwybod i bobl ei bod wir yn dda iawn i siarad am iechyd meddwl?

Well, Llywydd, I thank Huw Irranca-Davies for those further questions. In terms of onward investment into mental health, he will know that the draft budget that was laid before the Senedd some weeks ago, and in the final budget that will be published later today, we will invest a further £42 million in mental health. The single largest sum of money in our health budget is devoted to mental health, and this will be significant further investment in the next financial year in sustaining those services, which, as Dr Lloyd said, will be so necessary in the months ahead. 

As to perinatal services, I'm pleased to be able to confirm to Members that we remain on track to invite the first patients into the new residential perinatal mental health service that is being created at Tonna Hospital, not very far from the Member's own constituency. That was a commitment given by my colleague Vaughan Gething, that we would create a new in-patient facility in perinatal mental health, and that will be achieved before the elections, despite the very considerable challenges that coronavirus has posed to the builders, who are working very hard to make sure that everything can be completed at Tonna Hospital in time for those first patients to be welcomed.

And finally, to congratulate the Member on the event that he organised. Removing stigma in the field of mental health is a constant effort, isn't it? It's not a battle that we are going to win just by a single event or a single campaign. It remains a real challenge for us all, and I know Members across the Chamber have played their part in this to make sure that we go on explaining to people that talking about mental health, being open about experiences, getting the help that can then follow from it, that is the way in which we erode the continuing stigma that, unfortunately, those who suffer from mental ill health continue to report to us.

Wel, Llywydd, diolchaf i Huw Irranca-Davies am y cwestiynau ychwanegol yna. O ran buddsoddi ymlaen mewn iechyd meddwl, bydd yn gwybod gosodwyd y gyllideb ddrafft gerbron y Senedd rai wythnosau yn ôl, ac yn y gyllideb derfynol a fydd yn cael ei chyhoeddi yn ddiweddarach heddiw, byddwn yn buddsoddi £42 miliwn arall mewn iechyd meddwl. Mae'r swm unigol mwyaf o arian yn ein cyllideb iechyd yn cael ei neilltuo i iechyd meddwl, a bydd hwn yn fuddsoddiad ychwanegol sylweddol yn y flwyddyn ariannol nesaf o ran cynnal y gwasanaethau hynny, a fydd, fel y dywedodd Dr Lloyd, mor angenrheidiol yn y misoedd i ddod. 

O ran  gwasanaethau amenedigol, rwy'n falch o allu cadarnhau i'r Aelodau ein bod ni'n dal i fod ar y trywydd iawn i wahodd y cleifion cyntaf i'r gwasanaeth iechyd meddwl amenedigol preswyl newydd sy'n cael ei greu yn Ysbyty Tonna, nid nepell o etholaeth yr Aelod ei hun. Roedd hwnnw yn ymrwymiad a roddwyd gan fy nghyd-Weinidog Vaughan Gething, y byddem ni'n creu cyfleuster newydd i gleifion mewnol ym maes iechyd meddwl amenedigol, a bydd hynny yn cael ei gyflawni cyn yr etholiadau, er gwaethaf yr heriau sylweddol iawn y mae coronafeirws wedi eu hachosi i'r adeiladwyr, sy'n gweithio yn galed iawn i wneud yn siŵr y gellir cwblhau popeth yn Ysbyty Tonna mewn pryd i groesawu'r cleifion cyntaf hynny.

Ac yn olaf, hoffwn longyfarch yr Aelod ar y digwyddiad a drefnwyd ganddo. Mae cael gwared ar stigma ym maes iechyd meddwl yn ymdrech gyson, onid yw? Nid yw'n frwydr yr ydym ni'n mynd i'w hennill drwy un digwyddiad neu un ymgyrch yn unig. Mae'n dal yn her wirioneddol i bob un ohonom ni, a gwn fod Aelodau ar draws y Siambr wedi chwarae eu rhan yn hyn i wneud yn siŵr ein bod ni'n parhau i egluro i bobl bod siarad am iechyd meddwl, bod yn agored am brofiadau, cael y cymorth a all ddilyn oddi wrtho wedyn, dyna'r ffordd yr ydym ni'n erydu'r stigma parhaus y mae'r rhai sy'n dioddef o salwch meddwl yn parhau i'n hysbysu amdano, yn anffodus.

13:45
Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from the Party Leaders

Cwestiynau nawr gan arweinwyr y pleidiau. Arweinydd Plaid Cymru, Adam Price. 

Questions now from the party leaders. Plaid Cymru leader, Adam Price. 

Diolch, Llywydd. Labour is like a gambler that bets everything on winning power in Westminster every five years—the view of Manchester's Labour mayor, Andy Burnham. First Minister, isn't that the story of Welsh politics for the last 100 years? 

Diolch, Llywydd. Mae Llafur fel gamblwr sy'n betio popeth ar ennill grym yn San Steffan bob pum mlynedd—dyna farn maer Llafur Manceinion, Andy Burnham. Prif Weinidog, onid dyna fu hanes gwleidyddiaeth Cymru am y 100 mlynedd diwethaf?

Well, Llywydd, clearly, it's not in any way a description of Welsh politics over the last 100 years, otherwise how would we be talking today in the institution that we have here in Wales, a powerful Senedd with independence of action, with primary law-making powers? If the Member's initial proposition were true, then none of that would be true. 

Wel, Llywydd, yn amlwg, nid yw'n ddisgrifiad o wleidyddiaeth Cymru dros y 100 mlynedd diwethaf mewn unrhyw ffordd, neu fel arall sut byddem ni'n siarad heddiw yn y sefydliad sydd gennym ni yma yng Nghymru, Senedd rymus sydd ag annibyniaeth gweithredu, gyda phwerau deddfu sylfaenol? Pe byddai gosodiad cychwynnol yr Aelod yn wir, yna ni fyddai dim o hynny yn wir.

You described independence today in The National, First Minister, as a nineteenth-century response to a twenty-first century problem, going on to propose home rule instead, an idea from the 1880s. The problem is that home rule will never solve the fundamental problem in the Welsh democratic deficit. As the head of Labour for IndyWales, Bob Lloyd, said yesterday in the Daily Express:

'For the last 100 years Wales has voted for a socialist party in domestic elections, yet hasn't got what it's asked for.'

And if you don't agree with Bob Lloyd, will you at least acknowledge that Sam Pritchard, chair of the Wales Co-operative Party, to which many of your Senedd colleagues belong, has some logic to his argument that independence is the best way to achieve a more equal society, because Wales would not be bound by the voting patterns of people in southern England. We've never voted Tory in Wales, yet we've had Tory Governments two thirds of the time. Is there any reason to think that will be different in the future?  

Disgrifiwyd annibyniaeth gennych heddiw yn The National, Prif Weinidog, fel ymateb pedwaredd ganrif ar bymtheg i broblem unfed ganrif ar hugain, gan fynd ymlaen i gynnig rheolaeth gartref yn hytrach na hynny, syniad o'r 1880au. Y broblem yw na fydd rheolaeth gartref byth yn datrys y broblem sylfaenol yn niffyg democrataidd Cymru. Fel y dywedodd pennaeth Llafur dros IndyWales, Bob Lloyd, ddoe yn y Daily Express:

Dros y 100 mlynedd diwethaf mae Cymru wedi pleidleisio dros blaid sosialaidd mewn etholiadau domestig, ac eto nid yw wedi cael yr hyn y mae wedi gofyn amdano.

Ac os nad ydych chi'n cytuno â Bob Lloyd, a wnewch chi o leiaf gydnabod bod gan Sam Pritchard, cadeirydd Plaid Gydweithredol Cymru, y mae llawer o'ch cyd-Aelodau yn y Senedd yn perthyn iddi, rywfaint o resymeg i'w ddadl mai annibyniaeth yw'r ffordd orau o sicrhau cymdeithas fwy cyfartal, oherwydd ni fyddai Cymru wedi ei rhwymo gan batrymau pleidleisio pobl yn ne Lloegr. Nid ydym ni erioed wedi pleidleisio dros y Torïaid yng Nghymru, ac eto rydym ni wedi cael Llywodraethau Torïaidd ddwy ran o dair o'r amser. A oes unrhyw reswm i gredu y bydd hynny yn wahanol yn y dyfodol?

What I would see different in the future, Llywydd, is the entrenchment of the current settlement so that it cannot be rolled back unilaterally by any Government at Westminster. I want a new settlement for the union so that Wales's place in it is fully respected and the decisions that are made on a four-nation basis are made on the basis of equality of participation, where no one player can outvote or can use its authority to impose itself on others. In that way, my view and the view of my party in this Senedd will be that of the great bulk of the Welsh population, because what the bulk of the Welsh population is in favour of is home rule in the sense that decisions that are made in Wales about Wales are made only here in Wales, but that we do not cut ourselves off from everything that we can achieve together by a four-nation voluntary association across the UK. That is what people in Wales favour. That is what my party has always stood for. 

Yr hyn y byddwn i'n ei weld yn wahanol yn y dyfodol, Llywydd, yw ymwreiddio'r setliad presennol fel na all unrhyw Lywodraeth yn San Steffan ei ddiddymu yn unochrog. Rwyf i eisiau setliad newydd i'r undeb fel bod lle Cymru ynddo yn cael ei barchu yn llawn a bod y penderfyniadau sy'n cael eu gwneud ar sail pedair gwlad yn cael eu gwneud ar sail cyfranogiad cyfartal, lle na all unrhyw un sy'n rhan o hynny drechu trwy bleidlais neu ddefnyddio ei awdurdod i orfodi ei hun ar eraill. Yn hynny o beth, fy marn i a barn fy mhlaid yn y Senedd hon fydd barn y rhan fwyaf o boblogaeth Cymru, oherwydd yr hyn y mae'r rhan fwyaf o boblogaeth Cymru o'i blaid yw rheolaeth gartref yn yr ystyr mai dim ond yma yng Nghymru y bydd penderfyniadau sy'n cael eu gwneud yng Nghymru am Gymru yn cael eu gwneud, ond nad ydym ni'n torri ein hunain oddi wrth bopeth y gallwn ni ei gyflawni gyda'n gilydd trwy gymdeithas wirfoddol pedair gwlad ar draws y DU. Dyna y mae pobl Cymru yn ei ffafrio. Dyna mae fy mhlaid i wedi sefyll drosto erioed.

Yesterday, your colleague Chris Bryant MP, dismissed independence supporters as 'childish'. You yourself have suggested supporters of Welsh independence are inward-looking and 'inherently right-wing'. With recent polls showing that more than half of Labour voters are now in favour of independence, and that support is highest among our young people, on the national question, isn't it the independence movement, rather than you, First Minister, that is looking not backward but forward to the future of our country?

Ddoe, wfftiodd eich cydweithiwr Chris Bryant AS, gefnogwyr annibyniaeth fel 'plentynnaidd'. Rydych chi eich hun wedi awgrymu bod cefnogwyr annibyniaeth Cymru yn fewnblyg ac yn 'adain dde yn eu hanfod'. Wrth i arolygon diweddar ddangos bod mwy na hanner pleidleiswyr Llafur o blaid annibyniaeth erbyn hyn, a bod y gefnogaeth honno ar ei huchaf ymhlith ein pobl ifanc, ar y cwestiwn cenedlaethol, onid y mudiad annibyniaeth, yn hytrach na chi, Prif Weinidog, sy'n edrych nid at yn ôl ond ymlaen at ddyfodol ein gwlad?

13:50

Llywydd, I welcome anybody who wants to debate the future of our country, and all views ought to be treated properly and with respect. My view is the one I have just set out for you, and I think it is the view that most progressive people in this country share. They do not want an inward-looking nationalism. They do not want a future for our country in which we are ripped out of the United Kingdom. They want a future for our country in which Wales has a powerful set of capacities to make decisions for ourselves on the things that affect people here in Wales, but they want also to be able to work co-operatively, collaboratively, alongside progressive people in other parts of the United Kingdom, whether that is in the south of England or the north of England or in Scotland or in Northern Ireland, where progressive people can come together to share an agenda on a voluntary basis. We achieve more together than we do apart. That is my view, and it will be the view that the Welsh Labour Party takes into this election. The Member will continue to make his case to take Wales out of the United Kingdom. He's entitled to do that, absolutely, but I think he will find, once again, that that is a minority voice here in Wales, and the bulk of the Welsh population continues to believe that the future for our country lies in powerful institutions here in Wales, in a successful United Kingdom.

Llywydd, croesawaf unrhyw un sydd eisiau trafod dyfodol ein gwlad, a dylid trin pob barn yn briodol a chyda pharch. Fy marn i yw'r un yr wyf i newydd ei hesbonio i chi, ac rwy'n credu ei bod yn farn y mae'r rhan fwyaf o bobl flaengar yn y wlad hon yn ei rhannu. Nid ydyn nhw eisiau cenedlaetholdeb mewnblyg. Nid ydyn nhw eisiau dyfodol i'n gwlad lle'r ydym ni'n cael ein rhwygo allan o'r Deyrnas Unedig. Maen nhw eisiau dyfodol i'n gwlad lle mae gan Gymru gyfres rymus o alluoedd i wneud penderfyniadau drosom ein hunain ar y pethau sy'n effeithio ar bobl yma yng Nghymru, ond maen nhw hefyd eisiau gallu cydweithio, ar y cyd, ochr yn ochr â phobl flaengar mewn rhannau eraill o'r Deyrnas Unedig, boed hynny yn ne Lloegr neu ogledd Lloegr neu yn yr Alban neu yng Ngogledd Iwerddon, lle gall pobl flaengar ddod at ei gilydd i rannu agenda yn wirfoddol. Rydym ni'n cyflawni mwy gyda'n gilydd nag yr ydym ni ar wahân. Dyna fy marn i, a dyna fydd y farn y bydd Plaid Lafur Cymru yn ei mynegi yn yr etholiad hwn. Bydd yr Aelod yn parhau i wneud ei ddadl i dynnu Cymru allan o'r Deyrnas Unedig. Mae ganddo hawl i wneud hynny, yn sicr, ond rwy'n credu y bydd yn canfod, unwaith eto, mai llais lleiafrifol yw hwnnw yma yng Nghymru, a bod y rhan fwyaf o boblogaeth Cymru yn parhau i gredu mai mewn sefydliadau grymus yma yng Nghymru y mae dyfodol ein gwlad, mewn Teyrnas Unedig lwyddiannus.

Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, Andrew R.T. Davies.

Leader of the Welsh Conservatives, Andrew R.T. Davies.

Thank you, Presiding Officer. Good afternoon, First Minister. When campaigning for the Labour leadership, Keir Starmer pledged to reverse the Tory cuts in corporation tax and said there'd be no stepping back from Labour's core principles. This week, Keir Starmer said he opposes a rise in corporation tax. Which position do you support, First Minister?

Diolch, Llywydd. Prynhawn da, Prif Weinidog. Wrth ymgyrchu i fod yn arweinydd y blaid Lafur, addawodd Keir Starmer i wrthdroi toriadau'r Torïaid i'r dreth gorfforaeth a dywedodd na fyddai unrhyw gamu yn ôl o egwyddorion craidd Llafur. Yr wythnos hon, dywedodd Keir Starmer ei fod yn gwrthwynebu cynnydd i'r dreth gorfforaeth. Pa safbwynt ydych chi'n ei gefnogi, Prif Weinidog?

Llywydd, I'm not responsible for corporation tax, and I don't propose to debate views on matters for which, as First Minister, I have no accountability to the Senedd.

Llywydd, nid wyf i'n gyfrifol am y dreth gorfforaeth, ac nid wyf i'n bwriadu trafod safbwyntiau ar faterion nad oes gen i, fel Prif Weinidog, unrhyw atebolrwydd i'r Senedd amdanyn nhw.

Well, I am amazed by that answer, because you spend week after week debating points that you have no responsibility over. But an area you do have responsibility over is council tax, First Minister, and there's a huge amount of consequential funding that's come to the Welsh Government from the UK Government—£5.8 billion-worth of support. There is a cost-of-living crisis developing now, with this COVID crisis hitting the economy really hard. One measure you could do to help with council tax is freeze it here in Wales to help families the length and breadth of Wales. Will you commit to using the powers that you have to freeze council tax and use the consequentials to fund the funding gap?

Wel, rwy'n rhyfeddu at yr ateb yna, oherwydd rydych chi'n treulio wythnos ar ôl wythnos yn trafod pwyntiau nad oes gennych chi gyfrifoldeb amdanyn nhw. Ond un maes y mae gennych chi gyfrifoldeb amdano yw'r dreth gyngor, Prif Weinidog, a cheir swm enfawr o gyllid canlyniadol sydd wedi dod i Lywodraeth Cymru gan Lywodraeth y DU—gwerth £5.8 biliwn o gymorth. Mae argyfwng costau byw yn datblygu nawr, wrth i'r argyfwng COVID hwn daro'r economi yn galed iawn. Un mesur y gallech chi ei gymryd i helpu gyda'r dreth gyngor yw ei rhewi yma yng Nghymru i helpu teuluoedd ar hyd a lled Cymru. A wnewch chi ymrwymo i ddefnyddio'r pwerau sydd gennych chi i rewi'r dreth gyngor a defnyddio'r symiau canlyniadol i ariannu'r bwlch cyllido?

Llywydd, what I commit to is waiting until tomorrow's budget is out of the way and we are certain about how much money we have available to us here in Wales to use next year. We will then consider the purposes for which it could be applied. I think last week the Member was urging me to use that money to support businesses here in Wales. Today, he wants me to freeze the council tax. I understand why he wants to do that, because the largest council tax rise in Wales last year, of course, was imposed by Conservative-controlled Conwy council. So, if he's asking me to protect council tax payers in Wales from the Conservative Party, I will think of that very carefully.

Llywydd, yr hyn yr wyf i'n ymrwymo iddo yw aros tan fod cyllideb yfory allan o'r ffordd a'n bod ni'n sicr ynghylch faint o arian sydd gennym ni ar gael i ni yma yng Nghymru i'w ddefnyddio y flwyddyn nesaf. Byddwn wedyn yn ystyried at ba ddibenion y gellid ei ddefnyddio. Rwy'n credu yr wythnos diwethaf bod yr Aelod yn fy annog i ddefnyddio'r arian hwnnw i gynorthwyo busnesau yma yng Nghymru. Heddiw, mae eisiau i mi rewi'r dreth gyngor. Rwy'n deall pam mae eisiau gwneud hynny, oherwydd gorfodwyd y cynnydd mwyaf yn y dreth gyngor yng Nghymru y llynedd, wrth gwrs, gan gyngor Conwy dan reolaeth y Ceidwadwyr. Felly, os yw'n gofyn i mi amddiffyn talwyr y dreth gyngor yng Nghymru rhag y Blaid Geidwadol, byddaf yn meddwl am hynny yn ofalus iawn.

Well, we have Captain Hindsight in Westminster and Professor Do-little down here in the bay, who's not prepared to do anything with the powers that he has to help hard-pressed families across the length and breadth of Wales. One action the First Minister is proposing, though, is the imposition of nitrate vulnerable zones. Only last week, your leader in Westminster talked about supporting farmers, at the National Farmers Union annual conference, for the great work that they've done, right the way through the pandemic, feeding the nation. This morning, Members have received a letter from Glanbia, a large milk processor, saying how damaging the regulations could be to future supplies of fresh milk here in Wales, and how they might well have to consider relocating their production facilities or re-aligning their operations here in Wales. Your own Minister has stood on the floor of the Plenary and, time and time again—at least seven times—said that she would not implement these regulations while the pandemic was in full flow. Ultimately, the regulators also cast a view over these regulations by saying they will have perverse outcomes. So, instead of keeping the strapline 'Professor Do-little', will you now intervene and make sure that these regulations aren't put in place that will have such a damaging effect on the supply of good, wholesome Welsh produce, and, ultimately, a devastating impact on the agricultural industry here in Wales?

Wel, mae gennym ni Capten Ôl-ddoethineb yn San Steffan a'r Athro Gwneud Ychydig i lawr yma yn y bae, nad yw'n barod i wneud unrhyw beth gyda'r pwerau sydd ganddo i helpu teuluoedd sydd o dan bwysau ar hyd a lled Cymru. Un cam y mae'r Prif Weinidog yn ei gynnig, serch hynny, yw cyflwyno parthau perygl nitradau. Dim ond yr wythnos diwethaf, soniodd eich arweinydd yn San Steffan am gynorthwyo ffermwyr, yng nghynhadledd flynyddol Undeb Cenedlaethol yr Amaethwyr, am y gwaith gwych y maen nhw wedi ei wneud, yr holl ffordd drwy'r pandemig, yn bwydo'r genedl. Y bore yma, mae Aelodau wedi cael llythyr gan Glanbia, prosesydd llaeth mawr, yn dweud pa mor niweidiol y gallai'r rheoliadau fod i gyflenwadau o laeth ffres yma yng Nghymru yn y dyfodol, a sut y byddai'n ddigon posibl y bydd yn rhaid iddyn nhw ystyried adleoli eu cyfleusterau cynhyrchu neu ad-drefnu eu gweithrediadau yma yng Nghymru. Mae eich Gweinidog eich hun wedi sefyll ar lawr y Cyfarfod Llawn a, dro ar ôl tro—o leiaf saith gwaith—dywedodd na fyddai'n gweithredu'r rheoliadau hyn tra bod y pandemig yn ei anterth. Yn y pen draw, mae'r rheoleiddwyr hefyd yn bwrw golwg ar y rheoliadau hyn drwy ddweud y bydd ganddyn nhw ganlyniadau gwrthnysig. Felly, yn hytrach na chadw'r ffugenw 'Yr Athro Gwneud Ychydig', a wnewch chi ymyrryd nawr a gwneud yn siŵr nad yw'r rheoliadau hyn yn cael eu rhoi ar waith a fydd yn cael effaith mor niweidiol ar y gyflenwad o gynnyrch da, iachus o Gymru, ac, yn y pen draw, effaith ddinistriol ar y diwydiant amaethyddol yma yng Nghymru?

13:55

Llywydd, I look forward to voting in favour of the regulations on the floor of the Senedd tomorrow. They will support those farmers who do not pollute our land. They will support those farmers who understand that their reputation and their future incomes depend on them being able to demonstrate that the standards of agriculture here in Wales are of the highest. They will make their contribution that is absolutely necessary to tackling climate change and the environmental crisis that we face. I'm not the person who wants to do little, or, in his case, do nothing, to turn back the tide of agricultural pollution. His party will vote in favour of continued pollution here in Wales tomorrow. My party is determined that we will take the action necessary, after many years of attempting to put this right by voluntary means. We will support those farmers who do the right thing already by bearing down on those who persistently and deliberately pollute our land, our water and our environment, and the Member should be ashamed of the fact that, week after week, he comes here to make this his top priority in asking questions of me, when he could do his part too, instead of talking the talk, to do something practical to help this nation to support those farmers who do the right thing already and make the contribution that we need to make to securing the future of this beautiful but fragile part of our planet.

Llywydd, edrychaf ymlaen at bleidleisio o blaid y rheoliadau ar lawr y Senedd yfory. Byddan nhw'n cefnogi'r ffermwyr hynny nad ydyn nhw'n llygru ein tir. Byddan nhw'n cefnogi'r ffermwyr hynny sy'n deall bod eu henw da a'u hincwm yn y dyfodol yn dibynnu ar eu gallu i ddangos bod y safonau amaethyddiaeth yma yng Nghymru ymhlith yr uchaf. Byddan nhw'n gwneud eu cyfraniad sy'n gwbl angenrheidiol i fynd i'r afael â'r newid yn yr hinsawdd a'r argyfwng amgylcheddol sy'n ein hwynebu. Nid fi yw'r person sydd eisiau gwneud ychydig, neu, yn ei achos ef, gwneud dim, i droi'r llanw llygredd amaethyddol yn ôl. Bydd ei blaid yn pleidleisio o blaid llygredd parhaus yma yng Nghymru yfory. Mae fy mhlaid i yn benderfynol y byddwn ni'n cymryd y camau sy'n angenrheidiol, ar ôl blynyddoedd lawer o geisio unioni hyn drwy ddulliau gwirfoddol. Byddwn yn cynorthwyo'r ffermwyr hynny sy'n gwneud y peth iawn eisoes drwy gosbi'r rhai sy'n llygru ein tir, ein dŵr a'n hamgylchedd yn gyson ac yn fwriadol, a dylai'r Aelod fod â chywilydd o'r ffaith ei fod, wythnos ar ôl wythnos, yn dod yma i wneud hyn yn brif flaenoriaeth wrth ofyn cwestiynau i mi, pan allai yntau chwarae ei ran hefyd, yn hytrach nag ymarfer siarad gwag, i wneud rhywbeth ymarferol i helpu'r genedl hon i gynorthwyo'r ffermwyr hynny sy'n gwneud y peth iawn eisoes a gwneud y cyfraniad y mae angen i ni ei wneud i sicrhau dyfodol y rhan hardd ond bregus hon o'n planed.

Y Trên a ddaeth oddi ar y Cledrau yn Llangennech
The Rail Derailment at Llangennech

3. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am effaith amgylcheddol y trên a ddaeth oddi ar y cledrau yn Llangennech y llynedd? OQ56369

3. Will the First Minister make a statement on the environmental impact of the rail derailment at Llangennech last year? OQ56369

I thank the Member for that question, Llywydd. The environmental impact of the derailment was amongst the most significant in Wales since the Sea Empress disaster of 25 years ago. Monitoring of the site and surrounding area, which includes four sites of special scientific interest and a special area of conservation, will continue for many years to come.

Diolchaf i'r Aelod am y cwestiwn yna, Llywydd. Roedd effaith amgylcheddol y trên yn dod oddi ar y cledrau ymhlith y fwyaf sylweddol yng Nghymru ers trychineb y Sea Empress 25 mlynedd yn ôl. Bydd monitro'r safle a'r ardal gyfagos, sy'n cynnwys pedwar safle o ddiddordeb gwyddonol arbennig ac ardal gadwraeth arbennig, yn parhau am flynyddoedd lawer i ddod.

I'm grateful to the First Minister for his reply, and I know that he will want to join me in congratulating the public services on the way that they've co-operated around the clean-up, which, so far, has been very successful, given the scale of the problem, as the First Minister rightly identifies.

The First Minister will be aware that two groups of businesses were particularly badly affected, albeit not for very long, by the derailment. One of those was the very important cockle-gathering industry, the other, of course, was farmers who graze on those low-lying banks by the river. The First Minister will be aware that there has been a request going into Welsh Government to consider whether some interim financial support might be made available to the cockle gatherers and the grazers while responsibility for the derailment and long-term compensation becomes a possibility. I'm sure that the First Minister will be aware that many of these are very small businesses; they operate on quite low margins and in difficult circumstances. So, I wonder if the First Minister can tell me today whether the Welsh Government is able to look favourably on that request and when a decision might be made, fully accepting that this is a very unusual set of circumstances.

Rwy'n ddiolchgar i'r Prif Weinidog am ei ateb, a gwn y bydd eisiau ymuno â mi i longyfarch y gwasanaethau cyhoeddus ar y ffordd y maen nhw wedi cydweithredu o ran y gwaith glanhau, sydd, hyd yma, wedi bod yn llwyddiannus iawn, o ystyried maint y broblem, fel y noda'r Prif Weinidog yn gywir.

Bydd y Prif Weinidog yn ymwybodol bod dau grŵp o fusnesau wedi cael eu heffeithio mewn modd arbennig o wael, er nad yn hir iawn, gan y trên yn dod oddi ar y cledrau. Un o'r rheini oedd y diwydiant casglu cocos pwysig iawn, a'r llall, wrth gwrs, oedd ffermwyr sy'n pori ar y glannau isel hynny ger yr afon. Bydd y Prif Weinidog yn ymwybodol y bu cais a gafodd ei wneud i Lywodraeth Cymru ystyried a allai rhywfaint o gymorth ariannol dros dro fod ar gael i'r casglwyr cocos a'r porwyr tra bo cyfrifoldeb am y trên yn dod oddi ar y cledrau ac iawndal hirdymor yn dod yn bosibilrwydd. Rwy'n siŵr y bydd y Prif Weinidog yn ymwybodol bod llawer o'r rhain yn fusnesau bach iawn; maen nhw'n gweithredu ar sail elw eithaf isel ac o dan amgylchiadau anodd. Felly, tybed a all y Prif Weinidog ddweud wrthyf i heddiw pa un a all Llywodraeth Cymru edrych yn ffafriol ar y cais hwnnw a phryd y gellid gwneud penderfyniad, gan dderbyn yn llwyr bod hon yn gyfres anarferol iawn o amgylchiadau.

Llywydd, I thank Helen Mary Jones for those further questions. I definitely do join with her in congratulating those public services that did such a remarkable job at the time so that an environmental disaster on an even greater scale was averted. And I was hearing only this week from Lee Waters, the Member for Llanelli, of his visit to the site on Friday of last week, when he was able to see for himself the scale of the remedial work that has been carried out. And through him and through others, of course, I am aware of the impact on cockle gatherers particularly of the fact that they were unable to carry out their normal activities while the level of environmental contaminants in the estuary were being surveyed. It is right, as Helen Mary Jones was implying, that the polluter in the end must pay for the damage that has been done, but the rail accident investigation branch work is not coming rapidly to a conclusion.

In that context, I know that my colleague Lesley Griffiths is expecting to receive advice in the next 10 days or so as to whether or not it is possible to devise a scheme through the Welsh Government in which some interim assistance to those industries could be supplied. Now, I cannot anticipate the nature of the advice that the Minister will get, but I know that she has been very keen to obtain that advice from her officials in case it is possible, before the rail accident investigation is completed, to offer some assistance to those who have been most directly affected.

Llywydd, diolchaf i Helen Mary Jones am y cwestiynau pellach yna. Rwyf yn sicr yn ymuno â hi i longyfarch y gwasanaethau cyhoeddus hynny a wnaeth waith mor rhyfeddol ar y pryd fel bod trychineb amgylcheddol ar raddfa fwy fyth yn cael ei hosgoi. A dim ond yr wythnos hon yr oeddwn i'n clywed gan Lee Waters, yr Aelod dros Lanelli, am ei ymweliad â'r safle ddydd Gwener yr wythnos diwethaf, pan lwyddodd i weld graddfa'r gwaith adfer a wnaed drosto'i hun. A thrwy ef a thrwy eraill, wrth gwrs, rwy'n ymwybodol o'r effaith ar gasglwyr cocos yn enwedig o'r ffaith nad oedden nhw'n gallu cyflawni eu gweithgareddau arferol tra bod lefel yr halogyddion amgylcheddol yn yr aber yn cael eu harolygu. Mae'n iawn, fel yr oedd Helen Mary Jones yn ei awgrymu, bod yn rhaid i'r llygrwr dalu yn y pen draw am y difrod sydd wedi ei wneud, ond nid yw gwaith y gangen ymchwilio i ddamweiniau rheilffordd yn dod i gasgliad yn gyflym.

Yn y cyd-destun hwnnw, gwn fod fy nghyd-Weinidog Lesley Griffiths yn disgwyl cael cyngor o fewn oddeutu'r 10 diwrnod nesaf ynghylch pa un a yw'n bosibl llunio cynllun drwy Lywodraeth Cymru lle gellid darparu rhywfaint o gymorth dros dro i'r diwydiannau hynny. Nawr, ni allaf ragweld natur y cyngor y bydd y Gweinidog yn ei gael, ond gwn ei bod wedi bod yn awyddus iawn i gael y cyngor hwnnw gan ei swyddogion rhag ofn y bydd yn bosibl, cyn cwblhau'r ymchwiliad i'r ddamwain rheilffordd, er mwyn cynnig rhywfaint o gymorth i'r rheini yr effeithiwyd arnyn nhw yn fwyaf uniongyrchol.

14:00
Cymorth i Fusnesau
Support for Businesses

4. A wnaiff y Prif Weinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am gymorth Llywodraeth Cymru i fusnesau ym Merthyr Tudful a Rhymni? OQ56373

4. Will the First Minister provide an update on Welsh Government support for businesses in Merthyr Tydfil and Rhymney? OQ56373

Llywydd, in the Member's constituency, the restrictions business fund has already paid grants totalling nearly £2 million to hundreds of firms. Over £0.5 million has been provided through the hospitality, leisure and tourism fund. This Government will go on supporting businesses in the Merthyr Tydfil and Rhymney area as we recover from the pandemic.

Llywydd, yn etholaeth yr Aelod, mae'r gronfa fusnes cyfyngiadau eisoes wedi talu grantiau gwerth bron i £2 filiwn i gannoedd o gwmnïau. Darparwyd dros £0.5 miliwn drwy'r gronfa lletygarwch, hamdden a thwristiaeth. Bydd y Llywodraeth hon yn parhau i gynorthwyo busnesau yn ardal Merthyr Tudful a Rhymni wrth i ni adfer yn sgil y pandemig.

Thank you for that answer, First Minister. These Welsh Government interventions clearly are critical to the chances of many businesses in my constituency, as is the absolute need for the UK Chancellor to confirm the extension of the furlough scheme as part of the UK budget announcement tomorrow.

I can tell you, First Minister, that Welsh Government investments in business support, in a new bus station, in the metro improvements, in apprenticeships and the success of the Aspire apprenticeships scheme, in signing the contract for the A465 improvements, in redeveloping Prince Charles Hospital and in redeveloping and building new schools are all positive actions that will enable my constituency to move forward. But can I ask you to give consideration to the scope for a further stimulus package to help move us from the pandemic, which will help both to restore trade and to lift our high streets, and to help tourism, hospitality, leisure and outdoor businesses through the next few months? At the same time, can you assure me that the Welsh Government will be taking the responsible decisions that we all need to keep Wales safe, while delivering greater fairness and putting people back to work?

Diolch am yr ateb yna, Prif Weinidog. Mae'n amlwg bod yr ymyraethau hyn gan Lywodraeth Cymru yn hanfodol i siawns llawer o fusnesau yn fy etholaeth i, ac felly hefyd yr angen pendant i Ganghellor y DU gadarnhau estyniad y cynllun ffyrlo yn rhan o gyhoeddiad cyllideb y DU yfory.

Gallaf ddweud wrthych chi, Prif Weinidog, bod buddsoddiadau Llywodraeth Cymru mewn cymorth busnes, mewn gorsaf fysiau newydd, yn y gwelliannau metro, mewn prentisiaethau a llwyddiant cynllun prentisiaethau Aspire, o ran llofnodi'r contract ar gyfer gwelliannau'r A465, mewn ailddatblygu Ysbyty'r Tywysog Siarl ac mewn ailddatblygu ac adeiladu ysgolion newydd i gyd yn gamau cadarnhaol a fydd yn galluogi fy etholaeth i i symud ymlaen. Ond a gaf i ofyn i chi ystyried y posibilrwydd o becyn ysgogi pellach i helpu i'n symud ni o'r pandemig, a fydd yn helpu i adfer masnach a rhoi hwb i'n strydoedd mawr, ac i helpu busnesau twristiaeth, lletygarwch, hamdden ac awyr agored drwy'r misoedd nesaf? Ar yr un pryd, a allwch chi roi sicrwydd i mi y bydd Llywodraeth Cymru yn gwneud y penderfyniadau cyfrifol y mae angen i bob un ohonom ni eu gwneud i gadw Cymru yn ddiogel, gan sicrhau mwy o degwch a rhoi pobl yn ôl yn y gwaith?

Llywydd, I thank Dawn Bowden for those questions. I'm pleased to be able to tell her that the £30 million, which is the latest investment that we have provided in the hospitality, leisure and tourism sector specific fund, that the eligibility checker for that fund will open on 3 March, tomorrow morning, and that the fund itself will open on 9 March. I know that there will be businesses in the Member's constituency that will be looking to get further help and assistance from that fund, and I'm very glad that we've been able to find that £30 million to extend the help that is available to businesses, not just in Merthyr Tydfil and Rhymney, of course, but across Wales.

The budget that will be laid this afternoon, Llywydd, will show a further major sum of money set aside by the Welsh Government to go on supporting businesses in Wales next year. I agree with what the Member said about the need for the UK Government to go on investing in the help that it provides people to go on being employed as we come, we hope, to the end of the current wave of the crisis. We will go on using the money that we have available as a Welsh Government to provide the most generous package of support to businesses anywhere in the United Kingdom. As the Wales Governance Centre recently confirmed through its own independent analysis, we have already well exceeded by some hundreds of millions of pounds the consequential funding that we've received from the UK Government for business support purposes.

Llywydd, diolchaf i Dawn Bowden am y cwestiynau yna. Rwy'n falch o allu dweud wrthi y bydd y £30 miliwn, sef y buddsoddiad diweddaraf yr ydym ni wedi ei ddarparu yng nghronfa benodol y sector lletygarwch, hamdden a thwristiaeth, y bydd y gwiriwr cymhwysedd ar gyfer y gronfa honno yn agor ar 3 Mawrth, bore yfory, ac y bydd y gronfa ei hun yn agor ar 9 Mawrth. Gwn y bydd busnesau yn etholaeth yr Aelod a fydd yn ceisio cael rhagor o gymorth a chefnogaeth o'r gronfa honno, ac rwy'n falch iawn ein bod ni wedi gallu dod o hyd i'r £30 miliwn hwnnw i ymestyn y cymorth sydd ar gael i fusnesau, nid yn unig ym Merthyr Tudful a Rhymni, wrth gwrs, ond ledled Cymru.

Bydd y gyllideb a fydd yn cael ei gosod y prynhawn yma, Llywydd, yn dangos swm mawr pellach o arian wedi'i neilltuo gan Lywodraeth Cymru i barhau i gynorthwyo busnesau yng Nghymru y flwyddyn nesaf. Rwy'n cytuno â'r hyn a ddywedodd yr Aelod am yr angen i Lywodraeth y DU barhau i fuddsoddi yn y cymorth y mae'n ei roi i bobl barhau i gael eu cyflogi wrth i ni gyrraedd, gobeithio, diwedd ton bresennol yr argyfwng. Byddwn yn parhau i ddefnyddio'r arian sydd ar gael gennym ni fel Llywodraeth Cymru i ddarparu'r pecyn cymorth mwyaf hael i fusnesau yn unrhyw le yn y Deyrnas Unedig. Fel y cadarnhaodd Canolfan Llywodraethiant Cymru yn ddiweddar drwy ei dadansoddiad annibynnol ei hun, rydym ni eisoes wedi rhagori o rai cannoedd o filiynau o bunnoedd ar y cyllid canlyniadol a gawsom ni gan Lywodraeth y DU at ddibenion cymorth busnes.

Tai Fforddiadwy
Affordable Homes

5. Pa gynnydd y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o ran cyrraedd ei tharged ar gyfer tai fforddiadwy? OQ56346

5. How is the Welsh Government progressing with meeting its affordable homes target? OQ56346

Llywydd, I'm very pleased to confirm that we will exceed the 20,000 affordable homes target for this Government term. The latest provisional release shows just under 3,000 new affordable homes were built in 2019-20, the highest annual total since records began in 2008.

Llywydd, rwy'n falch iawn o gadarnhau y byddwn ni'n rhagori ar y targed o 20,000 o gartrefi fforddiadwy ar gyfer y tymor Llywodraeth hwn. Mae'r datganiad dros dro diweddaraf yn dangos yr adeiladwyd ychydig yn llai na 3,000 o gartrefi fforddiadwy newydd yn 2019-20, y cyfanswm blynyddol uchaf ers dechrau cadw cofnodion yn 2008.

14:05

First Minister, following the last election in 2016, you met with my dad—you as finance Minister and him as housing Minister—to work out how you would meet the ambitious Welsh Labour target of 20,000 affordable homes. Now, together, you put in place a delivery mechanism and the finances to ensure this happened. Your leadership and dad's leadership delivered this programme; he dug the foundations and you laid the tiles to the roofs. We should all be very proud of this achievement.

Across Wales, affordable houses have been built, and residents have been given access to much-needed homes. I was contacted by one of these residents who said that, through my work and my support, she was able to access one of your and dad's affordable homes at a real time of difficulty in her life. First Minister, do you agree with me that this is Welsh Labour delivering for our communities and being there for our residents when they need us most?

Prif Weinidog, yn dilyn yr etholiad diwethaf yn 2016, cawsoch gyfarfod â fy nhad—chi fel Gweinidog Cyllid ac ef fel Gweinidog tai—i gynllunio sut y byddech chi'n cyrraedd targed uchelgeisiol Llafur Cymru o 20,000 o dai fforddiadwy. Nawr, gyda'ch gilydd, fe wnaethoch chi gyflwyno dull cyflawni a chyllid i sicrhau bod hyn yn digwydd. Eich arweinyddiaeth chi ac arweinyddiaeth dad wnaeth ddarparu'r rhaglen hon; fe wnaeth ef balu'r sylfeini ac fe wnaethoch chithau osod y teils ar y toeau. Dylem ni i gyd fod yn falch iawn o'r cyflawniad hwn.

Ledled Cymru, mae tai fforddiadwy wedi eu hadeiladu, ac mae trigolion wedi gallu cael cartrefi y mae mawr eu hangen. Cysylltodd un o'r trigolion hyn â mi a ddywedodd ei bod hi, drwy fy ngwaith a fy nghefnogaeth i, wedi gallu cael gafael ar un o'ch cartrefi fforddiadwy chi a dad ar adeg o anhawster gwirioneddol yn ei bywyd. Prif Weinidog, a ydych chi'n cytuno â mi mai dyma Llafur Cymru yn cyflawni dros ein cymunedau ac yn bod yno i'n trigolion pan eu bod nhw fwyaf ein hangen ni?

Well, Llywydd, can I thank Jack Sargeant for that question? I vividly remember the meeting that he refers to. Early in this Senedd term, Carl Sargeant's office and my office were next door to one another. I had newly been appointed as the finance Minister, he was charged with implementing Labour's manifesto pledge to create 20,000 new affordable homes in a five-year period—the largest number in the whole of devolution. I very vividly remember Carl coming into my office and saying to me, 'I need a very big sum of money, and I need it very quickly.' The argument he was putting to me was that, in order to get to 20,000 affordable homes, he needed the bulk of the investment in the first two years of the Senedd term to get the programme under way, to get the houses being built, and that way we would get to the ambitious target.

It is a tribute. It is a tribute to him, particularly, that I'm able to say today that that target has been met, because if it wasn't for the arguments that he mobilised and the force of the argument that led to the mobilisation of that funding, then that ambitious target would not have been met. That is the hallmark of the Labour Party. We will go into the next election with a series of ambitious programmes here for Wales. But, Llywydd, they will not just be ambitious, they will be credible as well. If we say we will do something, then we will deliver it. We said we would provide 20,000 affordable homes. We will have done that and more. And the sort of person who came to talk to Jack about the house that they now have to live in, there will be people like that in every single constituency here in Wales.

Wel, Llywydd, a gaf i ddiolch i Jack Sargeant am y cwestiwn yna? Rwy'n cofio'r cyfarfod y mae'n cyfeirio ato yn eglur. Yn gynnar yn nhymor y Senedd hon, roedd swyddfa Carl Sargeant a'm swyddfa i drws nesaf i'w gilydd. Roeddwn i newydd gael fy mhenodi yn Weinidog cyllid, roedd ef yn gyfrifol am weithredu addewid maniffesto Llafur i greu 20,000 o dai fforddiadwy newydd mewn cyfnod o bum mlynedd—y nifer fwyaf yn holl gyfnod datganoli. Rwy'n cofio yn eglur iawn Carl yn dod i mewn i'm swyddfa ac yn dweud wrthyf i, 'Rwyf i angen swm mawr iawn o arian, ac rwyf i ei angen yn gyflym iawn.' Y ddadl yr oedd yn ei gwneud i mi oedd, er mwyn cyrraedd 20,000 o dai fforddiadwy, roedd ef angen y rhan fwyaf o'r buddsoddiad yn ystod dwy flynedd gyntaf tymor y Senedd i roi'r rhaglen ar waith, i ddechrau adeiladu'r tai, ac wrth wneud hynny byddem ni'n cyrraedd y targed uchelgeisiol.

Mae'n deyrnged. Mae'n deyrnged iddo ef, yn enwedig, fy mod i'n gallu dweud heddiw bod y targed hwnnw wedi'i gyflawni, oherwydd oni bai am y dadleuon iddo ef eu sbarduno a grym y ddadl a arweiniodd at roi'r cyllid hwnnw ar waith, yna ni fyddai'r targed uchelgeisiol hwnnw wedi ei gyrraedd. Dyna nod amgen y Blaid Lafur. Byddwn yn mynd i'r etholiad nesaf gyda chyfres o raglenni uchelgeisiol yn y fan yma i Gymru. Ond, Lywydd, ni fyddan nhw'n uchelgeisiol yn unig, byddan nhw'n gredadwy hefyd. Os byddwn ni'n dweud y byddwn ni'n gwneud rhywbeth, yna byddwn ni'n ei gyflawni. Dywedasom y byddem ni'n darparu 20,000 o dai fforddiadwy. Byddwn wedi gwneud hynny a mwy. A'r math o berson a ddaeth i siarad â Jack am y tŷ sydd ganddi i fyw ynddo erbyn hyn, bydd pobl o'r fath ym mhob un etholaeth yma yng Nghymru.

Can I ask you, First Minister, about the work that's been undertaken by the Welsh Government to ensure that our veteran community in Wales have adequate access to housing? I know that you, like me, will recall that this week, of course, marks a special anniversary for those veterans who were involved in the Gulf war, and I know that many veterans who've suffered from post-traumatic stress disorder in particular have really struggled sometimes to adjust to returning to civilian life, and unfortunately some of them do end up on our streets. What specific action is the Welsh Government taking to ensure that homelessness amongst our veteran community is eradicated, please?

A gaf i ofyn i chi, Prif Weinidog, am y gwaith sydd wedi ei wneud gan Lywodraeth Cymru i sicrhau bod gan ein cymuned cyn-filwyr yng Nghymru fynediad digonol at dai? Gwn y byddwch chi, fel minnau, yn cofio bod yr wythnos hon, wrth gwrs, yn nodi pen-blwydd arbennig i'r cyn-filwyr hynny a fu'n rhan o ryfel y Gwlff, a gwn fod llawer o gyn-filwyr sydd wedi dioddef o anhwylder straen wedi trawma yn arbennig wedi ei chael hi'n anodd iawn weithiau i addasu i fynd yn ôl i fywyd sifil, ac yn anffodus mae rhai ohonyn nhw yn canfod eu hunain ar ein strydoedd yn y pen draw. Pa gamau penodol y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau bod digartrefedd ymhlith ein cymuned cyn-filwyr yn cael ei ddileu, os gwelwch yn dda?

Thank you to Darren Millar for that important question. I'm very pleased to be able to report that, as part of the enormous effort that has been made by our local authority colleagues, by housing associations and others in the voluntary sector, as he will know, hundreds and hundreds of people who otherwise would have been street homeless in Wales have been offered accommodation in this extraordinary year, and that has certainly included people who have left the armed forces and for whom life can be a struggle in making an adjustment to a different way of living their lives.

Now, here in Wales, I think we've got a proud record of what we have been able to achieve together, and I completely acknowledge that this is an entirely cross-party agenda that we've pursued here in Wales, whether that is in mental health, whether that is in employment opportunities. And I was very glad to be able to confirm to the Member recently that an idea that he first put to me about guaranteeing interviews for people who'd left the armed forces for jobs in the Welsh Government, that we've been able to take that forward, and in housing as well. The Minister with particular responsibility for veterans' affairs, Hannah Blythyn, of course, is a Deputy Minister in the department that has direct responsibility for housing. And making sure that people who have left the armed forces don't find themselves falling into homelessness, but have other and far better housing opportunities for them, that is certainly part of the agenda, the broader veterans agenda, that we have in Wales.

Diolch i Darren Millar am y cwestiwn pwysig yna. Rwy'n falch iawn o allu adrodd, yn rhan o'r ymdrech enfawr a wnaed gan ein cydweithwyr mewn awdurdodau lleol, gan gymdeithasau tai ac eraill yn y sector gwirfoddol, fel y bydd yn gwybod, bod cannoedd a channoedd o bobl a fyddai fel arall wedi bod yn ddigartref ar y stryd yng Nghymru wedi cael cynnig llety yn y flwyddyn eithriadol hon, ac mae hynny yn sicr wedi cynnwys pobl sydd wedi gadael y lluoedd arfog ac y gall bywyd fod yn frwydr iddyn nhw wrth geisio addasu i wahanol ffordd o fyw eu bywydau.

Nawr, yma yng Nghymru, rwy'n credu bod gennym ni hanes balch o'r hyn yr ydym ni wedi gallu ei gyflawni gyda'n gilydd, ac rwy'n cydnabod yn llwyr bod hon yn agenda gwbl drawsbleidiol yr ydym ni wedi ei dilyn yma yng Nghymru, boed hynny ym maes iechyd meddwl, boed hynny yn gyfleoedd cyflogaeth. Ac roeddwn i'n falch iawn o allu cadarnhau i'r Aelod yn ddiweddar bod syniad a gyflwynodd i mi am y tro cyntaf ynghylch sicrhau cyfweliadau i bobl a oedd wedi gadael y lluoedd arfog am swyddi yn Llywodraeth Cymru, ein bod wedi gallu bwrw ymlaen â hynny, ac o ran tai hefyd. Mae'r Gweinidog sydd â chyfrifoldeb penodol dros faterion cyn-filwyr, Hannah Blythyn, wrth gwrs, yn Ddirprwy Weinidog yn yr adran sydd â chyfrifoldeb uniongyrchol dros dai. Ac mae gwneud yn siŵr nad yw pobl sydd wedi gadael y lluoedd arfog yn canfod eu hunain yn mynd yn ddigartref, ond bod ganddyn nhw gyfleoedd tai eraill a llawer gwell ar eu cyfer, mae hynny yn sicr yn rhan o'r agenda, yr agenda cyn-filwyr ehangach, sydd gennym ni yng Nghymru.

14:10

First Minister, it's good that your Government is surpassing its own target of 20,000 affordable homes during this Senedd term, though recent headlines suggest that private developers see Wales as not being a particularly attractive prospect and cite many reasons, including the planning system and Welsh regulations being the most onerous in the UK. We know that the 20,000 target goes nowhere near meeting the actual demand, so what is your plan to encourage a range of providers to build here in Wales? Thank you.

Prif Weinidog, mae'n dda bod eich Llywodraeth yn rhagori ar ei tharged ei hun o 20,000 o gartrefi fforddiadwy yn ystod tymor y Senedd hon, er bod penawdau diweddar yn awgrymu bod datblygwyr preifat yn ystyried nad yw Cymru yn ddewis arbennig o ddeniadol ac yn nodi llawer o resymau, gan gynnwys y system gynllunio a'r ffaith mai rheoliadau Cymru yw'r rhai mwyaf beichus yn y DU. Rydym ni'n gwybod nad yw'r targed o 20,000 yn agos at fodloni'r galw gwirioneddol, felly beth yw eich cynllun i annog amrywiaeth o ddarparwyr i adeiladu yma yng Nghymru? Diolch.

Well, Llywydd, I am proud of the standards that we have here in Wales. It is absolutely essential that when new houses are built, they are houses that are fit for the future, that they are houses that will make their contribution to the net-zero carbon targets that we have agreed for 2050. And I know that there are some house builders who find it challenging to meet the standards that are required, but they are absolutely necessary. The fact that 8,000 of our 20,000 affordable homes were reached through the Help to Buy scheme demonstrates to me that there are house builders in Wales who are capable of delivering quality housing within the standards that we require here. We will go on having standards for house building in Wales that do not leave us with a huge legacy of retrofitting those houses to make them fit for the sort of carbon-neutral future that we need to have. I'm very pleased that we have standards that will stand up to examination by future generations, as our Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015 requires of us.

Wel, Llywydd, rwyf yn falch o'r safonau sydd gennym ni yma yng Nghymru. Mae'n gwbl hanfodol, pan fydd tai newydd yn cael eu hadeiladu, eu bod nhw'n dai sy'n addas ar gyfer y dyfodol, eu bod nhw'n dai a fydd yn gwneud eu cyfraniad at y targedau di-garbon net yr ydym ni wedi cytuno arnyn nhw ar gyfer 2050. A gwn fod rhai adeiladwyr tai sy'n ei chael hi'n anodd bodloni'r safonau sy'n ofynnol, ond maen nhw'n gwbl angenrheidiol. Mae'r ffaith y cyrhaeddwyd 8,000 o'n 20,000 o gartrefi fforddiadwy drwy'r cynllun Cymorth i Brynu yn dangos i mi bod gennym ni adeiladwyr tai yng Nghymru sy'n gallu darparu tai o safon yn unol â'r safonau sydd eu hangen arnom ni yma. Byddwn yn parhau i fod â safonau ar gyfer adeiladu tai yng Nghymru nad ydyn nhw'n ein gadael gyda gwaddol enfawr o ôl-ffitio'r tai hynny i'w gwneud yn addas ar gyfer y math o ddyfodol carbon-niwtral y mae angen i ni ei gael. Rwy'n falch iawn bod gennym ni safonau a fydd yn sefyll i'w harchwilio gan genedlaethau'r dyfodol, fel y mae ein Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015 yn ei ofyn gennym ni.

Darparu Brechlyn COVID-19
Delivery of the COVID-19 Vaccine

6. A wnaiff y Prif Weinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am ddarparu'r brechlyn COVID-19 yng Nghaerffili i grŵp blaenoriaeth 6 y Cydbwyllgor ar Frechu ac Imiwneiddio? OQ56378

6. Will the First Minister provide an update on the delivery of the COVID-19 vaccine in Caerphilly to JCVI priority group 6? OQ56378

Llywydd, we're on track to deliver against our next target of mid April for groups 5 to 9, subject of course to supply. On Friday evening, the number of vaccinations administered by our NHS exceeded the 1 million mark. All 21 GP practices in the Caerphilly area have signed up and are delivering the vaccine.

Llywydd, rydym ni ar y trywydd iawn i gyflawni yn erbyn ein targed nesaf o ganol mis Ebrill ar gyfer grwpiau 5 i 9, yn amodol ar gyflenwad wrth gwrs. Nos Wener, roedd nifer y brechiadau a roddwyd gan ein GIG yn fwy na'r marc 1 filiwn. Mae pob un o'r 21 meddygfa deulu yn ardal Caerffili wedi cofrestru ac yn darparu'r brechlyn.

With regard to unpaid carers, I've been approached by some in receipt of carers allowance who are concerned that they don't meet all of the three criteria for eligibility for vaccine in priority 6 that were released by the Welsh Government last Wednesday. Can the First Minister therefore provide an assurance that if you are in receipt of carers allowance, you will be called at priority 6?

O ran gofalwyr di-dâl, mae rhai wedi cysylltu â mi sy'n derbyn lwfans gofalwyr ac yn pryderu nad ydyn nhw'n yn bodloni bob un o'r tri maen prawf ar gyfer cymhwyso i gael brechlyn ym mlaenoriaeth 6 a gyhoeddwyd gan Lywodraeth Cymru ddydd Mercher diwethaf. A all y Prif Weinidog roi sicrwydd felly, os ydych chi'n derbyn lwfans gofalwyr, y byddwch chi'n cael eich galw ym mlaenoriaeth 6?

I thank Hefin David, Llywydd, for that. We set out the guidance, as the Member said, on 24 February, and, as I explained last week on the floor of the Senedd in relation to people with learning difficulties who are also encompassed within priority group 6, our guidance is designed to take a more progressive view of the number of unpaid carers who can be identified as eligible for vaccination here in Wales. We didn't confine ourselves to carers allowance, because we thought that was too restrictive. I would be very surprised if there are people who are able to claim carers allowance who cannot bring themselves within the system that we have now agreed here in Wales. I'm very grateful to the carers organisations—Carers Wales, for example—who co-operated with us to draw up the online form that we will use so that people who are unpaid carers can demonstrate their eligibility for inclusion within priority group 6. Of course, if there are individual examples where people are not being identified through the route that we have set out, then we would be very keen to hear that so that we can put that right. But our aim is to have, as I say, an inclusive approach to priority group 6, including unpaid carers. We have to have criteria, Llywydd. We can't just have a self-certification system. But the system we have devised has been drawn up in agreement with carers organisations themselves.

Diolchaf i Hefin David, Llywydd, am hynna. Nodwyd y canllawiau gennym ni, fel y dywedodd yr Aelod, ar 24 Chwefror, ac, fel yr esboniais yr wythnos diwethaf ar lawr y Senedd o ran pobl ag anawsterau dysgu sydd hefyd wedi'u cynnwys yng ngrŵp blaenoriaeth 6, mae ein canllawiau wedi'u cynllunio i gymryd golwg fwy blaengar ar nifer y gofalwyr di-dâl y gellir nodi eu bod nhw'n gymwys i gael eu brechu yma yng Nghymru. Ni wnaethom gyfyngu ein hunain i lwfans gofalwyr, oherwydd roeddem ni'n credu bod hynny yn rhy gyfyngol. Byddwn i'n synnu'n fawr os oes pobl sy'n gallu hawlio lwfans gofalwyr na allan nhw ddod â'u hunain o fewn y system yr ydym ni wedi cytuno arni erbyn hyn yma yng Nghymru. Rwy'n ddiolchgar iawn i'r sefydliadau gofalwyr—Gofalwyr Cymru, er enghraifft—a gydweithredodd â ni i lunio'r ffurflen ar-lein y byddwn ni'n ei defnyddio fel y gall pobl sy'n ofalwyr di-dâl ddangos eu bod nhw'n gymwys i gael eu cynnwys yng ngrŵp blaenoriaeth 6. Wrth gwrs, os oes enghreifftiau unigol lle nad yw pobl yn cael eu nodi drwy'r llwybr yr ydym ni wedi ei gyflwyno, yna byddem ni'n awyddus iawn i glywed hynny fel y gallwn ni unioni hynny. Ond ein nod, fel y dywedais, yw cael dull cynhwysol o ymdrin â grŵp blaenoriaeth 6, gan gynnwys gofalwyr di-dâl. Mae'n rhaid i ni gael meini prawf, Llywydd. Allwn ni ddim cael system hunanardystio yn unig. Ond mae'r system yr ydym ni wedi ei llunio wedi ei llunio mewn cytundeb â sefydliadau gofalwyr eu hunain.

14:15
Addysg sy'n Seiliedig ar Ymchwil
Research-based Education

7. Beth yw blaenoriaethau'r Prif Weinidog ar gyfer gwella addysg sy'n seiliedig ar ymchwil yng Nghymru? OQ56375

7. What are the First Minister's priorities for improving research-based education in Wales? OQ56375

I thank the Member for that question. The Welsh Government's priorities include direct investment in high-quality education research, to ensure that policy makers get the best advice, teachers have the best evidence to guide their practice, and pupils and students have the best possible learning experience.

Diolchaf i'r Aelod am y cwestiwn yna. Mae blaenoriaethau Llywodraeth Cymru yn cynnwys buddsoddiad uniongyrchol mewn ymchwil addysg o ansawdd uchel, i sicrhau bod llunwyr polisi yn cael y cyngor gorau, bod gan athrawon y dystiolaeth orau i lywio eu harfer, a bod disgyblion a myfyrwyr yn cael y profiad dysgu gorau posibl.

Thank you for that reply. Clearly, the Reid review recommended that, due to Wales's historic underinvestment in research and lack of private research economic base, the Welsh Government should lead on this by increasing funding via a future of Wales fund with some more significant funds—at least about £30 million. But, last year, your Welsh Government only put £7 million into this particular fund. Last year, your Government also cut forecast funding growth to the Higher Education Funding Council for Wales for Welsh universities to cover more expensive premium courses, many of which are in the science, technology, engineering, mathematics and medicine area, and Wales also spends less gross on research and development than other UK countries, sadly. This has to change, in my opinion. Can you outline for us here today what you plan to do to rectify this underinvestment in research, particularly through universities and colleges, to make sure that Wales can be on a level playing field with the rest of the UK and the rest of the world?

Diolch am yr ateb yna. Yn amlwg, argymhellodd adolygiad Reid, oherwydd tanfuddsoddiad hanesyddol Cymru mewn ymchwil a diffyg sylfaen economaidd ymchwil breifat, y dylai Llywodraeth Cymru arwain ar hyn drwy gynyddu cyllid drwy gronfa dyfodol Cymru gyda chyllid mwy sylweddol—o leiaf tua £30 miliwn. Ond, y llynedd, dim ond £7 miliwn wnaeth eich Llywodraeth ei roi yn y gronfa benodol hon. Y llynedd, fe wnaeth eich Llywodraeth hefyd dorri twf cyllid rhagolygol i Gyngor Cyllido Addysg Uwch Cymru ar gyfer prifysgolion Cymru i gwmpasu cyrsiau premiwm drutach, ac mae llawer ohonyn nhw ym meysydd gwyddoniaeth, technoleg, peirianneg, mathemateg a meddygaeth, ac mae Cymru hefyd yn gwario llai ar sail gros ar ymchwil a datblygu na gwledydd eraill y DU, yn anffodus. Mae'n rhaid i hyn newid, yn fy marn i. A allwch chi amlinellu i ni yn y fan yma heddiw yr hyn yr ydych chi'n bwriadu ei wneud i unioni'r tanfuddsoddiad hwn mewn ymchwil, yn enwedig drwy brifysgolion a cholegau, i wneud yn siŵr y gall Cymru fod yn gyfartal â gweddill y DU a gweddill y byd?

I don't think the Member gives a rounded account of the success of the Welsh research sector. The success it has had in drawing down funding from Horizon 2020 is entirely beyond what you would expect of a research community of the size we have here in Wales, and through European funds more generally, we have invested hundreds of millions of pounds in research capacity here in Wales. Part of that in recent years has been improving the capacity of the sector to draw down funding from UK research councils, and we have research examples here in Wales where the draw-down from the research councils on a UK basis has been increasing in Wales. But, as well as drawing down more funding, it is the impact of the research that we can be particularly proud of, because Welsh research is highly impactful. In the research citation indices that universities use, Welsh research has an impact 75 per cent above the global average and 12 per cent above the UK average, and Wales's share of the top 5 per cent of the most highly cited publications is twice the global average. These figures were very persuasively set out by our chief scientific adviser Professor Peter Halligan when he and I were involved in opening a new research institute at Swansea University last Friday—an institute I know the Member will be interested in, the successor to the Morgan Academy. The sense of ambition there at the university to draw further funding to continue to provide impactful research says to me that the sector continues to be in robust health here in Wales.

Nid wyf i'n credu bod yr Aelod yn cynnig darlun cytbwys o lwyddiant sector ymchwil Cymru. Mae'r llwyddiant y mae wedi ei gael yn tynnu cyllid i lawr o Horizon 2020 yn gwbl y tu hwnt i'r hyn y byddech chi'n ei ddisgwyl gan gymuned ymchwil o'r maint sydd gennym ni yma yng Nghymru, a thrwy gronfeydd Ewropeaidd yn fwy cyffredinol, rydym ni wedi buddsoddi cannoedd o filiynau o bunnoedd mewn capasiti ymchwil yma yng Nghymru. Rhan o hynny yn y blynyddoedd diwethaf fu gwella gallu'r sector i dynnu cyllid i lawr o gynghorau ymchwil y DU, ac mae gennym ni enghreifftiau ymchwil yma yng Nghymru lle mae'r nifer sy'n tynnu i lawr o'r cynghorau ymchwil ar sail y DU wedi bod yn cynyddu yng Nghymru. Ond, yn ogystal â thynnu mwy o gyllid i lawr, mae effaith yr ymchwil yn rhywbeth y gallwn ni fod yn arbennig o falch ohoni, oherwydd mae ymchwil Cymru yn cael effaith fawr. Yn y mynegeion dyfynnu ymchwil y mae prifysgolion yn eu defnyddio, mae ymchwil Cymru yn cael effaith 75 y cant yn uwch na'r cyfartaledd byd-eang a 12 y cant yn uwch na chyfartaledd y DU, ac mae cyfran Cymru o'r 5 y cant uchaf o'r cyhoeddiadau mwyaf poblogaidd ddwywaith y cyfartaledd byd-eang. Cafodd y ffigurau hyn eu nodi yn ddarbwyllol iawn gan ein prif gynghorydd gwyddonol, yr Athro Peter Halligan, pan oedd ef a minnau yn rhan o agor sefydliad ymchwil newydd ym Mhrifysgol Abertawe ddydd Gwener diwethaf—sefydliad y gwn y bydd gan yr Aelod ddiddordeb ynddo, olynydd Academi Morgan. Mae'r synnwyr o uchelgais yno yn y brifysgol i ddenu rhagor o gyllid i barhau i ddarparu ymchwil effeithiol yn dweud wrthyf i fod y sector yn parhau i fod mewn sefyllfa gadarn yma yng Nghymru.

Diagnosteg Canser
Cancer Diagnostics

8. Pa gynlluniau sydd gan Lywodraeth Cymru i wella diagnosteg canser yn sgil pandemig y coronafeirws? OQ56376

8. What plans does the Welsh Government have to improve cancer diagnostics in light of the coronavirus pandemic? OQ56376

I thank the Member for that question. Further investment in diagnostic equipment and growth in the diagnostic workforce are amongst the actions being taken to create new capacity in cancer services as we emerge from the pandemic.

Diolchaf i'r Aelod am y cwestiwn yna. Mae buddsoddiad pellach mewn offer diagnostig a thwf yn y gweithlu diagnostig ymhlith y camau sy'n cael eu cymryd i greu capasiti newydd mewn gwasanaethau canser wrth i ni ddod allan o'r pandemig.

14:20

Thank you, First Minister. The tragic consequence of the measures to control the spread of COVID-19 has been the dramatic fall in the numbers of people with symptoms of cancer seeking treatment. The study conducted by Cancer Research UK found that almost half of people with potential cancer symptoms did not contact their GP during the first wave of the pandemic. Apart from reinforcing the message that the NHS is open for business, what more can your Government do to ensure that we reduce the backlog in diagnostics and improve the chances of survival for those now seeking treatment? Diolch.

Diolch yn fawr, Prif Weinidog. Mae'r gostyngiad dramatig yn nifer y bobl â symptomau canser sy'n ceisio triniaeth wedi bod yn ganlyniad trasig y mesurau i reoli lledaeniad COVID. Mae'r astudiaeth a gynhaliwyd gan Cancer Research UK wedi darganfod nad oedd bron hanner y bobl â symptomau canser posibl wedi cysylltu â'u meddyg teulu yn ystod ton gyntaf y pandemig. Ar wahân i atgyfnerthu'r neges bod y GIG yn agored i fusnes, beth arall y gall eich Llywodraeth chi ei wneud i sicrhau ein bod yn lleihau'r ôl-groniad mewn diagnosteg ac yn gwella'r cyfle o oroesi i'r rhai sydd nawr yn ceisio triniaeth? Diolch.

I thank the Member for that very important question. It gives me an opportunity to echo what she just said—that cancer services have been open in Wales from the very start of the pandemic. We really encourage people to come forward if they have signs or symptoms. The system is there, the system is open, the system is ready to offer you the sort of help that is needed. I understand, of course, that during the pandemic, people have been wanting to protect the NHS themselves, anxious about coming forward when they knew that coronavirus was in widespread circulation, but from the very start of the pandemic, in April of last year, instructions were issued to the health service to prioritise cancer care, and those services have worked very hard indeed to make sure that they have continued to be available. We restored cancer screening programmes during the summer of last year, and those screening programmes have remained open throughout this second wave. The clear message—it's the one that Caroline Jones herself just mentioned, and I want to amplify it this afternoon—is if you feel at all that you have signs or symptoms that ought to be attended to, please make an appointment to speak with your GP, because the cancer system in Wales is here and waiting to offer you the help you need.

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn pwysig iawn hwnnw. Mae'n rhoi cyfle imi ategu'r hyn sydd newydd ei ddweud—bod gwasanaethau canser wedi bod ar agor yng Nghymru o ddechrau'r pandemig. Rydym yn wirioneddol yn annog pobl i fynd i weld eu meddyg os oes ganddyn nhw arwyddion neu symptomau. Mae'r system yno, mae'r system ar agor, mae'r system yn barod i gynnig y math o gymorth sydd ei angen arnoch chi. Rwy'n deall, wrth gwrs, fod pobl, yn ystod y pandemig, wedi bod eisiau amddiffyn y GIG, ac yn bryderus ynghylch mynd i weld y meddyg pan oedden nhw'n gwybod bod y coronafeirws yn ehangu. Ond ers dechrau'r pandemig, ym mis Ebrill y llynedd, cafodd cyfarwyddiadau eu rhoi i'r gwasanaeth iechyd i flaenoriaethu gofal canser, ac mae'r gwasanaethau hynny wir wedi gweithio'n galed iawn i sicrhau eu bod wedi parhau i fod ar gael. Adferwyd rhaglenni sgrinio am ganser yn ystod yr haf y llynedd, ac mae'r rhaglenni sgrinio hynny wedi parhau i fod ar agor drwy gydol yr ail don hon. Y neges glir yw—a dyma'r un y mae Caroline Jones ei hun newydd ei chrybwyll, ac yr wyf i eisiau ymhelaethu arni y prynhawn yma—os ydych chi'n teimlo o gwbl fod gennych chi arwyddion neu symptomau y dylen nhw gael sylw, gwnewch apwyntiad i siarad â'ch meddyg teulu, oherwydd mae'r system ganser yng Nghymru yma ac yn aros i gynnig y cymorth sydd ei angen arnoch.

2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement

Yr eitem nesaf, felly, yw'r datganiad busnes gan y Trefnydd. Dwi'n galw ar Rebecca Evans i wneud y datganiad hwnnw. Rebecca Evans.

The next item is the business statement and announcement. I call on the Trefnydd, Rebecca Evans, to make that statement. Rebecca Evans.

Diolch, Llywydd. There are no changes to this week's business. Draft business for the next three weeks is set out in the business statement and announcement, which can be found amongst the meeting papers available to Members electronically.

Diolch, Llywydd. Nid oes unrhyw newidiadau i fusnes yr wythnos hon. Mae'r busnes drafft ar gyfer y tair wythnos nesaf wedi'i nodi yn y datganiad a chyhoeddiad busnes, sydd i'w weld ymhlith papurau'r cyfarfod sydd ar gael i'r Aelodau'n electronig.

Thank you. Diolch—'Prime Minister' I nearly called you then—Presiding Officer. [Laughter.]

Diolch. Diolch—'Prif Weinidog', roeddwn i bron â'ch galw chi—Llywydd. [Chwerthin.]

Business Minister, children and young people across England are looking forward to returning to the classroom from Monday. Here in Wales, most secondary school pupils are completely in the dark about when they might return, except that it won't be until the summer term. The Welsh Government hasn't given a commitment that return to school will be full time. Minister, in your own Government's alert system, schools are supposed to remain open to all pupils at alert level 4. Most council areas meet your criteria for levels 2 or 3, with incident rates similar to those in late September. With the rapid progress in vaccination and now lateral flow testing for school staff, many families can't understand why schools remain closed for the majority of pupils. Can you tell us when the education Minister or First Minister will be in a position to make a clear, unambiguous statement about reopening schools to all pupils? Thank you.

Trefnydd, mae plant a phobl ifanc ledled Lloegr yn edrych ymlaen at ddychwelyd i'r ystafell ddosbarth o ddydd Llun nesaf. Yma yng Nghymru, mae'r rhan fwyaf o ddisgyblion ysgolion uwchradd yn y tywyllwch ynghylch pryd y byddant yn cael dychwelyd, ar wahân i'r ffaith na fydd hynny tan dymor yr haf. Nid yw Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo y bydd plant yn dychwelyd i'r ysgol yn llawn-amser. Gweinidog, yn system rybuddio eich Llywodraeth eich hun, mae ysgolion i fod i aros ar agor i bob disgybl ar lefel rhybudd 4. Mae'r rhan fwyaf o ardaloedd y cynghorau yn bodloni eich meini prawf ar gyfer lefelau 2 neu 3, gyda lefel yr achosion yn debyg i'r rhai ar ddiwedd mis Medi. Gyda'r cynnydd cyflym o ran brechu a phrofion llif unffordd ar gyfer staff ysgol bellach, ni all llawer o deuluoedd ddeall pam mae ysgolion yn aros ar gau i'r rhan fwyaf o ddisgyblion. A allwch chi ddweud wrthym ni pryd y bydd y Gweinidog Addysg neu'r Prif Weinidog mewn sefyllfa i wneud datganiad clir a diamwys ynghylch ailagor ysgolion i bob disgybl? Diolch.

I'm grateful for this opportunity to reiterate that the Government's priority is absolutely to ensure that children are able to resume their learning. We do understand what an impact this year has had on children, their learning, but also those wider benefits that children get from being in school, which is why we've invested so much this year and in our budget for next year in terms of helping children catch up and so forth. I do know that Members and families at home will be very keen to understand the next steps, and the Minister will be providing that information to colleagues as soon as possible, but, of course, we have that within the context of the three-weekly review. I'm afraid that's all I can say for today, but just to reiterate, really, that this is a priority area for us, and to highlight the advice that we had, which of course was that, if we did return all children to school at once, it could lead to an increase in the R rate of between 10 and 50 per cent. Clearly, that wasn't something that we were willing to do. So, returning children to the classroom has to be done in a phased way and a safe way. But I know that colleagues will be keen to provide more information as soon as we're able to. 

Rwy'n ddiolchgar am y cyfle hwn i ailbwysleisio mai blaenoriaeth y Llywodraeth yw sicrhau bod plant yn gallu ailddechrau eu dysgu. Rydym ni'n deall yr effaith y mae eleni wedi'i chael ar blant, ar eu dysgu, ond hefyd y manteision ehangach hynny a gaiff plant o fod yn yr ysgol. A dyna pam yr ydym wedi buddsoddi cymaint eleni, ac yn ein cyllideb ar gyfer y flwyddyn nesaf, er mwyn helpu plant i ddal i fyny ac yn y blaen. Rwy'n gwybod y bydd yr Aelodau a theuluoedd gartref yn awyddus iawn i ddeall y camau nesaf, a bydd y Gweinidog yn darparu'r wybodaeth honno i'n cyd-Aelodau cyn gynted ag y bo modd, ond, wrth gwrs, mae gennym hynny o fewn cyd-destun yr adolygiad tair wythnos. Mae arnaf ofn mai dyna'r cyfan y gallaf i ei ddweud heddiw. Ond hoffwn ailbwysleisio, mewn gwirionedd, fod hwn yn faes blaenoriaeth i ni, a thynnu sylw at y cyngor yr oedd gennym ni, wrth gwrs, sef, pe byddem yn caniatáu i bob plentyn fynd yn ôl i'r ysgol ar unwaith, y gallai hynny arwain at gynnydd o rhwng 10 a 50 y cant yn y gyfradd R. Yn amlwg, nid oedd hynny'n rhywbeth yr oeddem ni'n barod i'w wneud. Felly, mae'n rhaid i'r plant ddychwelyd i'r ystafell ddosbarth fesul cam ac mewn ffordd ddiogel. Ond rwy'n gwybod y bydd cydweithwyr yn awyddus i ddarparu mwy o wybodaeth cyn gynted ag y gallwn ni.

14:25

I heard the First Minister's response earlier to a question about vaccination priority for unpaid carers. I've had a number of people in the Rhondda who have contacted me saying that they are either unpaid carers or that they have underlying health conditions but they haven't been put into the priority categories. We're aware that a form is on its way for unpaid carers to be able to register their details, and hopefully after that has happened they will be offered a vaccine quite soon. But can your Government provide any more details or information to constituents who are concerned that they should be getting a vaccine but they're not? Can you clarify how they'll be identified and prioritised? Will a form be available to everyone who feels that they should be a priority but they haven't been classed as a priority for vaccination purposes?

Clywais ymateb y Prif Weinidog yn gynharach i'r cwestiwn ynghylch blaenoriaeth brechu i ofalwyr di-dâl. Rwyf i wedi cael nifer o bobl yn y Rhondda yn cysylltu â mi yn dweud eu bod nhw naill ai'n ofalwyr di-dâl neu fod ganddyn nhw gyflyrau iechyd sylfaenol ond nad ydyn nhw wedi cael eu rhoi yn y categorïau blaenoriaeth. Rydym ni'n ymwybodol bod ffurflen ar ei ffordd i ofalwyr di-dâl allu cofrestru eu manylion, a gobeithio ar ôl hynny y byddan nhw'n cael cynnig brechlyn yn eithaf buan. Ond a all eich Llywodraeth roi rhagor o fanylion neu wybodaeth i etholwyr sy'n pryderu y dylen nhw fod yn cael brechlyn ond nad ydyn nhw? Allwch chi egluro sut y byddan nhw'n cael eu hadnabod a'u blaenoriaethu? A fydd ffurflen ar gael i bawb sy'n teimlo y dylen nhw fod yn flaenoriaeth ond nad ydyn wedi cael eu hystyried yn flaenoriaeth at ddibenion brechu?

We do have the statement from the Minister for Health and Social Services as the next item of business this afternoon, and that statement is specifically an update on the vaccination scheme, so I know that this will be something that colleagues will be interested in hearing about and asking about during the questions following the statement. I will say that the Welsh Government has provided guidance, and we've sought to take as broad an approach as possible to this, so not just confining this to people who are in receipt of carer's allowance, but ensuring that all of those people who need to have the vaccine are able to do so, which is why we've taken that wider approach and are developing the form that Leanne Wood referred to. But I think that it would probably be best left to my colleague the health Minister to answer the more detailed questions in the next item of business. 

Mae datganiad gennym ni gan y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol fel yr eitem nesaf o fusnes y prynhawn yma, ac mae'r datganiad hwnnw'n rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf yn benodol ynghylch y cynllun brechu. Felly rwy'n gwybod y bydd hyn yn rhywbeth y bydd gan gyd-Aelodau ddiddordeb mewn clywed amdano a holi yn ei gylch yn ystod y cwestiynau yn dilyn y datganiad. Gallaf ddweud bod Llywodraeth Cymru wedi darparu canllawiau, ac rydym wedi ceisio cymryd dull mor eang â phosibl o weithredu hyn, felly nid yw'n fater o gyfyngu hyn i bobl sy'n cael lwfans gofalwr, ond sicrhau bod yr holl bobl y mae angen iddyn nhw gael y brechlyn yn gallu gwneud hynny. A dyna pam rydym ni wedi cymryd y dull gweithredu ehangach hwnnw ac yn datblygu'r ffurflen y cyfeiriodd Leanne Wood ati. Ond rwy'n credu y byddai'n well bod fy nghydweithiwr, y Gweinidog iechyd, yn ateb y cwestiynau manylach yn yr eitem nesaf o fusnes.

Minister, we're coming to the end of this Senedd, and I think this is the last three-week period for which we'll have a statement to discuss. I would therefore be very grateful if you could either seek an oral statement or a written statement on the following subjects.

First of all, access to primary care. We know, through the pandemic, that the whole of the national health service, primary and secondary care, have worked well to support the needs of our communities, but there are parts of the country where access to primary care, access to GP services, has been a real issue. There has been great investment in my constituency in Blaenau Gwent, but there are still areas where we've got some fantastic resources, but we can't get access to see GPs and to receive the primary care that we require. I would be grateful if the Government could make a statement on that. 

The second issue is that of long COVID. We know that there are increasing numbers of people now who have come through the trauma of COVID itself but have been left dealing with the consequences of long COVID. I think there are many people who would like to understand what the Government's plans are to ensure that there is support and services and treatment available for people into the future to support them in their recovery. Thank you. 

Gweinidog, rydym yn agosáu at ddiwedd y Senedd hon, ac rwy'n credu mai dyma'r cyfnod tair wythnos diwethaf y bydd gennym ni ddatganiad i'w drafod. Byddwn i'n ddiolchgar iawn felly os gallech naill ai ofyn am ddatganiad llafar neu ddatganiad ysgrifenedig ar y pynciau canlynol.

Yn gyntaf oll, y mynediad at ofal sylfaenol. Rydym ni'n ymwybodol, drwy'r pandemig, fod y gwasanaeth iechyd gwladol cyfan, gofal sylfaenol ac eilaidd, wedi gweithio'n dda i gefnogi anghenion ein cymunedau, ond mae rhannau o'r wlad lle mae cyfle i fanteisio ar ofal sylfaenol, cyfle i fanteisio ar wasanaethau meddygon teulu, wedi bod yn broblem wirioneddol. Mae buddsoddiad mawr wedi bod yn fy etholaeth i ym Mlaenau Gwent, ond mae yna ardaloedd o hyd lle mae gennym ni adnoddau gwych, ond ni allwn gael mynd i weld y meddygon teulu a chael y gofal sylfaenol y mae arnom ni ei angen. Byddwn i'n ddiolchgar pe gallai'r Llywodraeth wneud datganiad ynghylch hynny.

Yr ail fater yw COVID hir. Gwyddom fod nifer cynyddol o bobl erbyn hyn sydd wedi dod drwy drawma COVID ei hun ond sydd wedi cael eu gadael yn ymdopi â chanlyniadau COVID hir. Rwy'n credu y byddai llawer o bobl yn hoffi deall beth yw cynlluniau'r Llywodraeth i sicrhau bod cymorth a gwasanaethau a thriniaeth ar gael i bobl yn y dyfodol i'w cefnogi yn eu hadferiad. Diolch.

Thank you to Alun Davies for raising both of those issues. As he was speaking, I was looking ahead to the three weeks we have after this one to see if there will be an opportunity to have an oral statement. I will speak to colleagues following today's business statement about all of the requests that we receive. However, if we're not able to accommodate an oral statement, then I know certainly on the matter of long COVID particularly, the Minister will be keen to provide a statement updating on the written statement he issued a few weeks ago about the support that we're seeking to put in place for people. 

Diolch i Alun Davies am godi'r ddau fater hynny. Wrth iddo siarad, roeddwn i'n edrych i weld a fyddai cyfle i gael datganiad llafar yn ystod y tair wythnos sydd gennym ar ôl yr wythnos hon. Byddaf yn siarad â fy nghyd-Aelodau yn dilyn y datganiad busnes heddiw am yr holl geisiadau yr ydym yn eu cael. Fodd bynnag, os na allwn ddarparu datganiad llafar, yna rwy'n gwybod yn sicr o ran COVID hir yn benodol, y bydd y Gweinidog yn awyddus i ddarparu datganiad yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf ar y datganiad ysgrifenedig a gyhoeddodd ychydig wythnosau'n ôl ynghylch y cymorth yr ydym yn ceisio'i rhoi ar waith i bobl.

Trefnydd, the First Minister said earlier in First Minister's questions that £42 million—I think that was the figure he gave—has been earmarked in the final budget for tackling mental health issues in Wales. I wonder when we could have a breakdown of that spending, please. I'm particularly interested in the role that sport can play in helping with mental health issues. Also, an issue I've raised in previous Plenaries is that of rural areas and mental health issues, which often go unnoticed. 

Secondly, could we have an update from the health Minister on stroke services, following the report in September about how COVID is affecting stroke survivors in Wales? 

And, finally, if I may, Llywydd, the Public Accounts Committee has been looking at the effectiveness of the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015. That's going to be a debate that we'll be having over the next few weeks. We talk a lot about green recovery, but I think that when we come out of the pandemic and the lockdown, the temptation to lapse back into some of the old ways of doing things will be pretty strong. So, could we have a statement, and perhaps an embryonic route map, on what building back better will actually look like in practice, so that we really cement this in the public psyche, and we all know where we're going in the future so that we genuinely are building back better and not just talking about it? 

Trefnydd, fe ddywedodd y Prif Weinidog yn gynharach yng nghwestiynau'r Prif Weinidog fod £42 miliwn—rwy'n credu mai dyna oedd y ffigur a roddodd—wedi'i glustnodi yn y gyllideb derfynol ar gyfer mynd i'r afael â materion iechyd meddwl yng Nghymru. Tybed pryd y byddai modd inni gael dadansoddiad o'r gwariant hwnnw, os gwelwch yn dda. Mae gennyf i ddiddordeb arbennig yn y rhan y gall chwaraeon ei chwarae i helpu gyda phroblemau iechyd meddwl. Hefyd, un mater yr wyf i wedi'i godi mewn Cyfarfodydd Llawn blaenorol yw ardaloedd gwledig a materion iechyd meddwl, sy'n aml yn cael eu hanwybyddu.

Yn ail, a gawn ni'r wybodaeth ddiweddaraf gan y Gweinidog iechyd o ran gwasanaethau strôc, yn dilyn yr adroddiad ym mis Medi ynghylch sut mae COVID yn effeithio ar oroeswyr strôc yng Nghymru?

Ac, yn olaf, os caf i, Llywydd, mae'r Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus wedi bod yn edrych ar effeithiolrwydd Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015. Mae honno'n mynd i fod yn ddadl y byddwn ni'n ei chael yn ystod yr wythnosau nesaf. Rydym ni'n sôn llawer ynghylch adferiad gwyrdd, ond rwy'n credu, pan ddown ni allan o'r pandemig a'r cyfyngiadau symud, y bydd y demtasiwn o fynd yn ôl at rai o'r hen ffyrdd o wneud pethau yn eithaf cryf. Felly, a gawn ni ddatganiad, ac efallai drywydd cychwynnol, o ran sut y bydd adeiladu'n ôl yn well yn edrych yn ymarferol, er mwyn inni gadarnhau hyn yn y meddwl cyhoeddus, a'n bod ni i gyd yn gwybod i ble'r ydym yn mynd yn y dyfodol fel ein bod ni'n wirioneddol yn adeiladu'n ôl yn well ac nid dim ond yn siarad amdano?

14:30

Thank you to Nick Ramsay. It gives me a great opportunity to highlight to colleagues that, at 3 o'clock this afternoon, the final budget will be published, and therein you will find further detail on the allocations that we're making for next year, including spend on mental health.

In terms of stroke services, I'll make your request known to the Minister for Health and Social Services in that regard.FootnoteLink

And on the green recovery and building back better, again I think we'll have an interesting opportunity to explore some of that in the final budget debate next week, where colleagues will be able to ask some further questions about the capital stimulus package that we've announced just this week of £220 million, which includes additional funding for housing, and we're putting a specific focus on green housing, for example. And in the budget you'll also see funding for moving schools to zero carbon and so on. So, lots of exciting things for us to discuss in the final budget next week, which will be very relevant to the green recovery. 

Diolch i Nick Ramsay. Mae'n rhoi cyfle gwych imi dynnu sylw cydweithwyr at y ffaith y bydd y gyllideb derfynol, yn cael ei chyhoeddi am 3 o'r gloch y prynhawn yma, ac ynddo fe welwch chi ragor o fanylion ynghylch y dyraniadau yr ydym ni'n eu gwneud ar gyfer y flwyddyn nesaf, gan gynnwys gwariant ar iechyd meddwl.

O ran gwasanaethau strôc, byddaf i'n gwneud eich cais yn hysbys i'r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol i'r perwyl hwnnw.FootnoteLink

Ac o ran yr adferiad gwyrdd ac adeiladu'n ôl yn well, unwaith eto rwy'n credu y cawn ni gyfle diddorol i archwilio rhywfaint o hynny yn y ddadl derfynol ar y gyllideb yr wythnos nesaf, lle bydd cyfle i gydweithwyr ofyn rhai cwestiynau pellach am y pecyn ysgogi cyfalaf o £220 miliwn a gyhoeddwyd gennym yr wythnos hon, sy'n cynnwys cyllid ychwanegol ar gyfer tai, ac rydym yn canolbwyntio'n benodol ar dai gwyrdd, er enghraifft. Ac yn y gyllideb byddwch chi hefyd yn gweld cyllid ar gyfer symud ysgolion i fod yn ddi-garbon ac yn y blaen. Felly, llawer o bethau cyffrous i'w trafod yn y gyllideb derfynol yr wythnos nesaf, a fydd yn berthnasol iawn i'r adferiad gwyrdd.

Firstly, I wanted to raise concerns with you with regard to comments that were made by an NHS public servant last week. James Moore, who was seconded at the time to Health Education and Improvement Wales, made awful comments comparing the treatment of English speakers to that of apartheid. So, this was a campaign against a new Welsh school in west Wales. Now, notwithstanding the fact that this is entirely crass, to compare the experiences of apartheid to that of an issue in Wales where Welsh is an equal language to English, it is inappropriate for somebody in this position to make such comments. And, at the time, HEIW tried to wash their hands of this by saying that it was a private matter, and that he'd said it in a private capacity. Now, he's been transferred back to the Welsh Ambulance Services NHS Trust, and I know that they are taking action. But this goes wider than the ambulance trust, because James Moore is also the NHS lead for compassionate leadership. 

So, I would like to have a statement from Welsh Government to ask you what more you are doing to make sure that you do not tolerate anybody who works for the NHS, or any other public service, making such awful remarks pertaining to the Welsh language, and that you have a zero-tolerance approach to this in the future. 

My second request for a statement is with regard to baby development groups that are taking place during this particular pandemic. We know that in lockdown they haven't been able to meet face to face, and that they've resorted to doing those classes on Zoom. In the last few days alone, a new petition has started, which has garnered 100 signatures already, to try and get those face-to-face classes back up and running. Will the Welsh Government commit to this so that those parents and those babies who want to see development in those early stages can meet and can then practice in those classes? Thank you. 

Yn gyntaf, roeddwn i eisiau codi pryderon gyda chi ynglŷn â sylwadau a wnaeth gwas cyhoeddus y GIG yr wythnos diwethaf. Gwnaeth James Moore, a oedd ar secondiad ar y pryd i Addysg a Gwella Iechyd Cymru, sylwadau ofnadwy yn cymharu triniaeth siaradwyr Saesneg ag apartheid. Felly, ymgyrch yn erbyn ysgol Gymraeg newydd yng ngorllewin Cymru oedd hon. Nawr, er gwaethaf y ffaith bod hyn yn gwbl hurt, sef cymharu profiadau apartheid â mater yng Nghymru lle mae'r Gymraeg yn iaith gyfartal â'r Saesneg, mae'n amhriodol i rywun yn y sefyllfa hon wneud sylwadau o'r fath. Ac, ar y pryd, ceisiodd AaGIC olchi eu dwylo o hyn drwy ddweud mai mater preifat ydoedd, a'i fod wedi'i ddweud yn breifat. Bellach mae wedi cael ei drosglwyddo'n ôl i Ymddiriedolaeth GIG Gwasanaethau Ambiwlans Cymru, ac rwy'n gwybod eu bod yn cymryd camau. Ond mae hyn yn mynd yn ehangach na'r ymddiriedolaeth ambiwlans, oherwydd mae James Moore hefyd yn arweinydd y GIG ar gyfer arweinyddiaeth dosturiol. 

Felly, hoffwn i gael datganiad gan Lywodraeth Cymru i ofyn ichi beth arall yr ydych chi'n ei wneud i sicrhau nad ydych yn goddef unrhyw un sy'n gweithio i'r GIG, neu unrhyw wasanaeth cyhoeddus arall, yn gwneud sylwadau mor ofnadwy ynghylch y Gymraeg, a bod gennych chi ddull dim goddefgarwch o ymdrin â hyn yn y dyfodol. 

Mae fy ail gais i am ddatganiad yn ymwneud â grwpiau datblygu babanod sy'n digwydd yn ystod y pandemig penodol hwn. Gwyddom nad ydyn nhw wedi gallu cwrdd wyneb yn wyneb yn ystod y cyfyngiadau symud, a'u bod wedi troi at wneud y dosbarthiadau hynny ar Zoom. Yn ystod y dyddiau diwethaf yn unig, mae deiseb newydd wedi dechrau, sydd wedi casglu 100 o lofnodion eisoes, i geisio cael y dosbarthiadau wyneb yn wyneb hynny'n rhedeg unwaith eto. A wnaiff Llywodraeth Cymru ymrwymo i hyn fel bod modd i'r rhieni a'r babanod hynny, sydd eisiau gweld datblygiad yn y camau cynnar hynny, gyfarfod ac yna ymarfer yn y dosbarthiadau hynny? Diolch. 

Thank you for raising these issues. I do echo the sentiments that have already been made by my colleague, the Minister for Mental Health, Well-being and the Welsh Language, who has said that the comments to which you refer were completely unacceptable, because, of course, we are a nation that's really proud of our history and our culture, and our Welsh language is absolutely integral to that. And Welsh belongs to us all regardless of whether we are Welsh speakers or not, and I think the vast majority of Welsh people are absolutely proud and passionate about our language as well. 

I do know that the Minister has spoken with the chair of HEIW, and I know that she impressed upon HEIW how important a part the Welsh language plays in serving the public of Wales as a whole. And, of course, now that would be a matter for HEIW to take forward internally to ensure that that is given the prominence and respect that it requires in future, but Eluned Morgan has taken this matter very seriously.

And on baby development groups, there are a wide range of face-to-face classes that we would love to see opened as soon as the situation is safe to do so. Clearly, there are groups of all kinds that are so important to our mental health and well-being, but particularly I know that baby development groups have a special purpose to serve as well. So, that will definitely be something that we consider as we move through each of the three-weekly review periods.

Diolch i chi am godi'r materion hyn. Rwy'n ategu'r teimladau a gafodd eu gwneud eisoes gan fy nghyd-Weinidog, y Gweinidog Iechyd Meddwl, Lles a'r Gymraeg, sydd wedi dweud bod y sylwadau yr ydych chi'n cyfeirio atyn nhw yn gwbl annerbyniol. Oherwydd, wrth gwrs, rydym ni'n genedl sy'n wirioneddol falch o'n hanes a'n diwylliant, ac mae'r iaith Gymraeg yn rhan gwbl annatod i hynny. Ac mae'r Gymraeg yn perthyn i bob un ohonom ni p'un a ydym ni'n siarad Cymraeg ai peidio, ac rwy'n credu bod y mwyafrif helaeth o Gymry yn gwbl falch ac yn angerddol dros yr iaith hefyd.

Rwy'n gwybod bod y Gweinidog wedi siarad â chadeirydd AaGIC, a gwn iddi bwysleisio wrth AaGIC pa mor bwysig yw rhan y Gymraeg wrth wasanaethu'r cyhoedd yng Nghymru gyfan. Ac, wrth gwrs, nawr byddai hynny'n fater i AaGIC ei ddatblygu'n fewnol er mwyn sicrhau bod hynny'n cael yr amlygrwydd a'r parch y mae ei angen arno yn y dyfodol, ond mae Eluned Morgan wedi cymryd y mater hwn o ddifrif.

Ac o ran grwpiau datblygu babanod, mae amrywiaeth eang o ddosbarthiadau wyneb yn wyneb y byddem ni wrth ein bodd yn eu gweld yn cael eu hagor cyn gynted ag y bydd y sefyllfa'n ddiogel i wneud hynny. Yn amlwg, mae grwpiau o bob math sydd mor bwysig i'n hiechyd meddwl a'n lles, ond yn benodol gwn fod gan y grwpiau datblygu babanod ddiben arbennig hefyd. Felly, bydd hynny'n sicr yn rhywbeth y byddwn yn ei ystyried wrth inni symud trwy bob un o'r cyfnodau adolygu tair wythnosol.

14:35

Can I ask for a statement on the state of the aviation sector in Wales? The Chancellor, in today's budget, has the last opportunity for the UK Government to extend the furlough scheme, to give specific sectoral support for the aviation sector in Wales. The aviation sector in Wales is virtually on the brink of collapse if something doesn't happen—companies like GE Aviation Wales in my constituency, where they're at economic risk of losing hundreds of skilled jobs in Wales, and other parts of the aviation sector. At GE in Nantgarw, a further 180 men have been furloughed until 30 April, leaving at the moment just 350 remaining in employment in Nantgarw, and, as I've said, other plants are at risk. So, we are at risk of losing an entire sector, so this is a crisis situation emerging that will have a massive impact on Wales. So it's vital we look at how the industry can be supported in Wales, and vital that the UK Government actually extends the furlough scheme by at least six months. A couple of months' extension, as has been suggested, is not the specific support that the sector needs to actually survive, compared with the support being given to the aviation sector in other European countries. And I think this matter requires really an urgent statement from Welsh Government.

A gaf i ofyn am ddatganiad ynghylch cyflwr y sector hedfan yng Nghymru? Mae gan y Canghellor, yn y gyllideb heddiw, y cyfle olaf i Lywodraeth y DU ymestyn y cynllun ffyrlo, i roi cefnogaeth sectoraidd benodol i'r sector hedfan yng Nghymru. Mae'r sector hedfan yng Nghymru ar fin methu os na fydd rhywbeth yn digwydd—cwmnïau fel GE Aviation Wales yn fy etholaeth i, sydd mewn perygl economaidd o golli cannoedd o swyddi medrus yng Nghymru, a rhannau eraill o'r sector hedfan. Yn GE yn Nantgarw, mae 180 o ddynion ychwanegol wedi eu rhoi ar ffyrlo tan 30 Ebrill, gan adael ar hyn o bryd dim ond 350 sy'n weddill mewn cyflogaeth yn Nantgarw, ac, fel y dywedais i, mae safleoedd eraill mewn perygl. Felly, rydym mewn perygl o golli sector cyfan, ac mae hon yn mynd yn sefyllfa argyfyngus a fydd yn cael effaith enfawr ar Gymru. Mae'n hanfodol ein bod ni'n ystyried sut mae modd cefnogi'r diwydiant yng Nghymru, ac yn hanfodol bod Llywodraeth y DU yn ymestyn y cynllun ffyrlo am o leiaf chwe mis. Nid estyniad am gwpwl o fisoedd, fel sydd wedi'i awgrymu, yw'r gefnogaeth benodol sydd ei hangen er mwyn i'r sector oroesi, o'i chymharu â'r gefnogaeth sy'n cael ei rhoi i'r sector hedfan mewn gwledydd eraill yn Ewrop. Ac rwy'n credu bod y mater hwn yn gofyn am ddatganiad brys gan Lywodraeth Cymru.

Thank you for raising this. The Welsh Government has been calling on the UK Government consistently, right throughout the crisis, to introduce some targeted support for the aerospace sector. And I know my colleague, the Minister for Economy, Transport and North Wales, has consistently raised this sector support, and actually the issue of extending furlough, in his regular meetings with UK Ministers. Despite the kind of lobbying that we've been making, industry-specific support hasn't been forthcoming. But, as Mick Antoniw says, other countries have shown that it is possible to provide that sector-specific support; the Governments of France, Germany and the USA have all managed to find a way to do this. So we'll continue to press the UK Government to take action here. And, as we know, the budget tomorrow will be an ideal opportunity for the UK Government to show that kind of commitment. Ahead of the UK Government's budget tomorrow, I wrote, as I always do, to the Chancellor, ahead of the budget, setting out Wales's priorities. And within that, I included the need for further certainty for business, and a commitment that the UK Government will continue with the furlough scheme for as long as it is necessary. And I think that the case study that Mick Antoniw has just described provides a really strong case for the UK Government to do just that. And we would call on them to make some significant moves in this area tomorrow.

Diolch am godi hyn. Mae Llywodraeth Cymru wedi bod yn galw ar Lywodraeth y DU yn gyson, drwy gydol yr argyfwng, i gyflwyno rhywfaint o gymorth wedi'i dargedu at y sector awyrofod. Ac rwy'n gwybod bod fy nghyd-Aelod, Gweinidog yr Economi, Trafnidiaeth a Gogledd Cymru, wedi codi cefnogaeth y sector hon yn gyson, ac mewn gwirionedd y mater o ymestyn ffyrlo, yn ei gyfarfodydd rheolaidd â Gweinidogion y DU. Er gwaethaf y math o lobïo yr ydym ni wedi bod yn ei wneud, nid yw cymorth sy'n benodol i'r diwydiant wedi dod i law. Ond, fel y dywed Mick Antoniw, mae gwledydd eraill wedi dangos ei bod yn bosibl darparu'r cymorth sector-benodol hwnnw; mae Llywodraethau Ffrainc, yr Almaen ac UDA i gyd wedi llwyddo i ddod o hyd i ffordd o wneud hyn. Felly byddwn ni'n parhau i bwyso ar Lywodraeth y DU i weithredu yma. Ac, fel y gwyddom, bydd y gyllideb yfory yn gyfle delfrydol i Lywodraeth y DU ddangos y math hwnnw o ymrwymiad. O flaen cyllideb Llywodraeth y DU yfory, fe ysgrifennais i, fel y gwnaf i bob tro, at y Canghellor, cyn y gyllideb, yn nodi blaenoriaethau Cymru. Ac o fewn hynny, roeddwn i'n cynnwys yr angen am sicrwydd ychwanegol ar gyfer busnes, ac ymrwymiad y bydd Llywodraeth y DU yn parhau â'r cynllun ffyrlo cyhyd ag y bo angen. Ac rwy'n credu bod yr astudiaeth achos y mae Mick Antoniw newydd ei disgrifio yn rhoi achos cryf iawn i Lywodraeth y DU wneud yr union beth hwnnw. A byddem ni'n galw arnyn nhw i wneud rhai camau sylweddol yn y maes hwn yfory.

Trefnydd, can I echo Laura Anne Jones's request, and ask the Minister for Education to now make a statement regarding the reopening of schools across Wales? I appreciate that a phased return for children has now begun, but I'm also receiving representations from parents in my constituency who are frustrated that some of their children are unable to return to school, and are understandably worried about the impact that their prolonged absence from the classroom may have on their studies. Parents I speak to now want clarity as to when their children will be able to return to school, because, without further clarity from the Government, there is a possibility that some children will not return to the classroom until after Easter. And given that this is supposedly a priority for the Government, then surely that's not good enough.

Now, as was mentioned earlier, the Welsh Government's own criteria in its alert level system confirms that schools in level 4 can stay open. And with the vaccination programme now making significant progress, it's vital that children and younger learners are able to return to school as soon as possible. And I heard your earlier response to this issue, but I believe it's important now that the Government provides clarity on this matter. And I'd be grateful, therefore, if the Minister for Education could now provide an urgent update to Members on the Welsh Government's specific plans to enable learners to return to school, so that parents can have some clarity and understanding about when their children can return to the classroom.

Trefnydd, a gaf i ategu cais Laura Anne Jones, a gofyn i'r Gweinidog Addysg wneud datganiad nawr ynghylch ailagor ysgolion ledled Cymru? Rwy'n sylweddoli bod plant wedi dechrau dychwelyd yn raddol i'r ysgol erbyn hyn, ond rwyf i hefyd yn cael sylwadau gan rieni yn fy etholaeth i sy'n teimlo'n rhwystredig nad yw rhai o'u plant yn gallu dychwelyd i'r ysgol, ac sy'n poeni, yn ddealladwy, am effaith absenoldeb hir o'r ystafell ddosbarth ar eu hastudiaethau. Mae’r rhieni yr wyf i'n siarad â nhw nawr eisiau cael eglurder ynghylch pryd y bydd eu plant yn gallu dychwelyd i'r ysgol, oherwydd, heb eglurder ychwanegol gan y Llywodraeth, mae yna bosibilrwydd na fydd rhai plant yn dychwelyd i'r ystafell ddosbarth tan ar ôl y Pasg. Ac o ystyried bod hyn yn flaenoriaeth i'r Llywodraeth, yna siawns nad yw hynny'n ddigon da.

Nawr, fel y crybwyllwyd yn gynharach, mae meini prawf Llywodraeth Cymru ei hun yn ei system lefel rhybudd yn cadarnhau y gall ysgolion ar lefel 4 aros ar agor. Ac wrth i'r rhaglen frechu wneud cynnydd sylweddol, mae'n hanfodol bod plant a dysgwyr iau yn gallu dychwelyd i'r ysgol cyn gynted â phosibl. Clywais eich ymateb cynharach i'r mater hwn, ond rwy'n credu ei bod yn bwysig nawr bod y Llywodraeth yn rhoi eglurder ar y mater hwn. A byddwn i'n ddiolchgar, felly, os gallai'r Gweinidog Addysg roi'r wybodaeth ddiweddaraf ar frys i'r Aelodau am gynlluniau penodol Llywodraeth Cymru i alluogi dysgwyr i ddychwelyd i'r ysgol, fel y gall rhieni gael rhywfaint o eglurder a dealltwriaeth ynghylch pryd y gall eu plant ddychwelyd i'r ystafell ddosbarth.

The Minister for Education will have heard that request for the further detail and the clarity, and I know that, as soon as she is in a position to say more about the next steps, she will obviously be very keen to do so. But, as I say, the Minister will be listening, and I'll make sure that I do have a further conversation following Plenary, this afternoon, to explore what the next steps might be, in terms of updating our colleagues. 

Bydd y Gweinidog Addysg wedi clywed y cais hwnnw am y manylion pellach a'r eglurder, ac rwy'n gwybod, cyn gynted ag y bydd mewn sefyllfa i ddweud mwy am y camau nesaf, y bydd yn amlwg yn awyddus iawn i wneud hynny. Ond, fel y dywedais, bydd y Gweinidog yn gwrando, a byddaf i'n sicrhau fy mod i'n cael sgwrs arall yn dilyn y Cyfarfod Llawn, y prynhawn yma, i archwilio beth allai'r camau nesaf fod, o ran rhoi'r wybodaeth ddiweddaru i'n cydweithwyr.

14:40

A gaf i ofyn am ddatganiad gan Weinidog yr Economi, Trafnidiaeth a Gogledd Cymru ar frys ynglŷn â phenderfyniad cwmni Joloda Hydraroll i symud cymaint â 27 o swyddi o Gaerwen yn Ynys Môn i Lerpwl? Mae hwn yn gwmni sy'n gyflogwr pwysig iawn yn Ynys Môn ers degawdau, a dwi'n bryderus iawn dros y gweithwyr a'u teuluoedd nhw rŵan, sydd wedi clywed eu bod nhw'n wynebu colli'u swyddi. Mae nifer ohonyn nhw wedi cysylltu efo fi yn y dyddiau diwethaf.

Rŵan, ym mis Tachwedd, mi dderbyniodd y cwmni £80,000 gan Lywodraeth Cymru i fuddsoddi yn safle Gaerwen, hynny ar ben £26,000 o'r gronfa cadernid economaidd yn gynharach yn y flwyddyn. Dwi wedi ysgrifennu at y Gweinidog ers rhai dyddiau. Dwi'n gobeithio bydd o mor eiddgar â fi i sicrhau bod popeth posib yn cael ei wneud i drio cadw'r swyddi yma yn Ynys Môn.

May I ask for a statement from the Minister for Economy, Transport and North Wales as a matter of urgency following the decision by the Joloda Hydraroll company to move as many as 27 jobs from Gaerwen on Anglesey to Liverpool? This has been a very important employer on the island for many decades, and I'm very concerned about the workforce and their families now, who've been told that they are facing these job losses. Many of them have been in touch with me over the past few days. 

Now, in November, the company received £80,000 from the Welsh Government to invest in the Gaerwen site. That was on top of £26,000 from the economic resilience fund earlier in the year. I've written to the Minister some days ago, and I'm hopeful that he will be as eager as myself to ensure that everything possible is done to try and retain these jobs on Anglesey. 

Thank you for raising this and, clearly, it is very, very concerning indeed. I will ask the Minister for economy and transport to expedite his response to your particular correspondence on this issue, given the importance of this to the local community and the need to respond very quickly. But Welsh Government will always seek to put in place our packages of support for workers when they do find themselves in these difficult situations. But, as I say, I'll make sure that the Minister responds very quickly to your correspondence. 

Diolch am godi hyn ac, yn amlwg, mae'n peri pryder mawr iawn yn wir. Byddaf i'n gofyn i Weinidog yr Economi a Thrafnidiaeth hwyluso ei ymateb i'ch gohebiaeth benodol ar y mater hwn, o gofio'r pwysigrwydd i'r gymuned leol a'r angen i ymateb yn gyflym iawn. Ond bydd Llywodraeth Cymru bob amser yn ceisio rhoi ein pecynnau cymorth ar waith i weithwyr pan fyddan nhw'n eu cael eu hunain yn y sefyllfaoedd anodd hyn. Ond, fel y dywedais, byddaf i'n sicrhau bod y Gweinidog yn ymateb yn gyflym iawn i'ch gohebiaeth.

Darren Millar. I can't hear you, Darren Millar. You look as if—

Darren Millar. Nid wyf i'n gallu eich clywed, Darren Millar. Mae'n edrych fel pe bai—

Diolch, Llywydd. Trefnydd, can I call for a statement on the reopening of garden centres in Wales? You'll be aware that in both England and Scotland garden centres have been considered to be essential services, because of the impact of gardening on both physical and mental health and well-being. And I think it's a great shame that here in Wales our garden centres are still closed, especially given that many supermarkets and DIY stores are selling many of the products that would be available in our garden centres across the country. Can you tell us what consideration the Welsh Government is giving to this at the moment? I do think it would be prudent now to have a statement on their future, given that so many are teetering on the brink of bankruptcy as well, because of the fact that many of them can have significant staff and other running costs, which have not been completely met by the Government support programmes to date. 

Diolch, Llywydd. Trefnydd, a gaf i alw am ddatganiad ynghylch ailagor canolfannau garddio yng Nghymru? Byddwch chi'n ymwybodol bod canolfannau garddio yn Lloegr a'r Alban wedi cael eu hystyried yn wasanaethau hanfodol, oherwydd effaith garddio ar iechyd a lles corfforol a meddyliol. Ac rwy'n credu ei bod yn drueni mawr bod ein canolfannau garddio yma yng Nghymru yn dal i fod ar gau, yn enwedig o gofio bod llawer o archfarchnadoedd a siopau DIY yn gwerthu llawer o'r cynhyrchion a fyddai ar gael yn ein canolfannau garddio ledled y wlad. A allwch chi ddweud wrthym ni pa ystyriaeth y mae Llywodraeth Cymru yn ei rhoi i hyn ar hyn o bryd? Rwy'n credu y byddai'n ddoeth nawr gael datganiad am eu dyfodol, o gofio bod cynifer ohonyn nhw ar fin mynd yn fethdalwyr hefyd, oherwydd mae gan lawer ohonyn nhw staff sylweddol a chostau cynnal eraill, ac nid yw'r costau hyn yn cael eu talu'n llwyr gan raglenni cymorth y Llywodraeth hyd yma.

Thank you for raising the specific issue of garden centres. I know my colleague, the Minister for economy and transport has an OAQ session tomorrow, so there might be an opportunity there to raise this. But I know that this, alongside all of the other concerns that have been raised this afternoon about children returning to school, baby classes and so forth, are all things that we consider as we move through our next three-weekly review period. So, as soon as we're able to say anything further on the reopening of garden centres, I know we'd be keen to do so. But, in the meantime, I would encourage you to advise your garden centres in your constituency of the support that's available from the Welsh Government. I appreciate that they would prefer to be opening than being in receipt of support, as is the case for all businesses, but the support should be there to help them for now. But, as I say, all of this is captured within the three-weekly review period. 

Diolch i chi am godi mater penodol canolfannau garddio. Gwn fod fy nghyd-Weinidog, Gweinidog yr Economi a Thrafnidiaeth yn cynnal sesiwn Cwestiynau Llafar y Senedd yfory, ac efallai y bydd cyfle yno i godi hyn. Ond rwy'n gwybod bod hyn, ochr yn ochr â'r holl bryderon eraill sydd wedi'u codi y prynhawn yma ynghylch plant yn dychwelyd i'r ysgol, dosbarthiadau babanod ac yn y blaen, i gyd yn bethau yr ydym ni'n eu hystyried wrth symud drwy ein cyfnod adolygu tair wythnos nesaf. Felly, cyn gynted ag y gallwn ni ddweud unrhyw beth arall o ran ailagor canolfannau garddio, rwy'n gwybod y byddem ni'n awyddus i wneud hynny. Ond, yn y cyfamser, byddwn i'n eich annog chi i roi gwybod i'ch canolfannau garddio yn eich etholaeth ynghylch y gefnogaeth sydd ar gael gan Lywodraeth Cymru. Rwy'n sylweddoli y byddai'n well ganddyn nhw fod ar agor na chael cymorth, fel sy'n wir am bob busnes, ond dylai'r cymorth fod yno i'w helpu am y tro. Ond, fel y dywedais i, mae hyn i gyd wedi'i gofnodi o fewn y cyfnod adolygu tair wythnos.

I'm sure the whole Senedd will join me in congratulating the Welsh rugby team for their phenomenal victory against England on Saturday, in a scintillating game in Cardiff, and winning the Triple Crown. They, once again, embodied the spirit of the nation in showing character, determination and winning against the odds, and they showed that, when you're disciplined and when you can rely on some of our superstars for moments of inspiration, you can create the conditions for victory against world-class opposition.

Now, Trefnydd, I'm aware that the Welsh Government has offered support and a support package to Welsh rugby, which has obviously been very welcome, but could we, please, have a statement setting out how the Government will ensure that the game, at a grass-roots level, will be put on a sustainable footing in the future? I know many local clubs across Wales could do with assurance in the long term, especially when it comes to ground fees.

And finally, Llywydd, I wonder whether you as well would be inclined to agree that we should have a repeat of the 2019 celebration outside the Senedd after our team had won the Grand Slam—of course, when it's safe—whether or not they go on to repeat that accomplishment, because, surely, winning the Triple Crown under these circumstances is cause for celebration in itself, though of course we all hope they will go on to get the Grand Slam.

Rwy'n siŵr y bydd y Senedd gyfan yn ymuno â mi i longyfarch tîm rygbi Cymru am eu buddugoliaeth aruthrol yn erbyn Lloegr ddydd Sadwrn, mewn gêm wefreiddiol yng Nghaerdydd, ac ennill y Goron Driphlyg. Unwaith eto, fe wnaethon nhw ymgorffori ysbryd y genedl wrth ddangos cymeriad a phenderfyniad, ac ennill yn groes i'r disgwyl. Ac fe ddangoswyd ganddyn nhw, pan fyddwch yn ddisgybledig a phan allwch ddibynnu ar rai o'n sêr am eiliadau o ysbrydoliaeth, y gallwch chi greu'r amodau ar gyfer buddugoliaeth yn erbyn gwrthwynebiad o'r radd flaenaf.

Nawr, Trefnydd, rwy'n ymwybodol bod Llywodraeth Cymru wedi cynnig cefnogaeth a phecyn cymorth i rygbi Cymru, sydd yn amlwg wedi cael croeso mawr. Ond a oes modd, os gwelwch yn dda, gael datganiad yn nodi sut y bydd y Llywodraeth yn sicrhau y bydd y gêm, ar lawr gwlad, yn cael ei rhoi ar sylfaen gynaliadwy yn y dyfodol? Rwy’ ngwybod y gallai llawer o glybiau lleol ledled Cymru elwa ar sicrwydd yn y tymor hir, yn enwedig o ran ffioedd sylfaenol.

Ac yn olaf, Llywydd, tybed a fyddech chi hefyd yn dueddol o gytuno y dylem ni ailadrodd dathliad 2019 y tu allan i'r Senedd ar ôl i'n tîm ennill y Gamp Lawn—wrth gwrs, pan fydd yn ddiogel—pa un a ydyn nhw'n mynd ymlaen i ailadrodd y gamp honno ai peidio, oherwydd siawns bod ennill y Goron Driphlyg dan yr amgylchiadau hyn yn achos dathlu ynddo'i hun, er ein bod ni i gyd, wrth gwrs, yn gobeithio y byddan nhw'n mynd ymlaen i gael y Gamp Lawn.

14:45

Thank you for raising this. It was nice to see lots of smiling faces and clapping colleagues on screen when you were making your contribution there. Of course, it was a very, very different match day for all of us, but I think that the team obviously knew we were all rooting from our sofas, so, excellent result and I absolutely share all of your enthusiasm for that. The Minister with responsibility for grass-roots sport will have been listening very carefully to your concern about the smaller local clubs and the support that we're able to offer the grass-roots game, and I know that, as we move towards the end of term now, we are looking to see what the best way is to provide updates to colleagues but also to use the time that we do have available to us in Plenary, and I do know that this will be something that the Minister will be anxiously considering, how he can best update colleagues.

Diolch i chi am godi hyn. Roedd hi'n braf gweld y wên ar lawer o wynebau a chyd-Aelodau'n clapio ar y sgrin yn ystod eich cyfraniad chi yno. Wrth gwrs, roedd diwrnod y gêm yn un gwahanol iawn i'r arfer i bob un ohonom ni. Ond rwy'n siŵr fod y tîm yn amlwg yn gwybod bod pawb ohonom ni, ar ein soffas, y tu ôl iddyn nhw gant y cant, felly, mae hwn yn ganlyniad rhagorol ac rwyf innau mor frwdfrydig â chi oherwydd hynny. Mae'r Gweinidog sy'n gyfrifol am chwaraeon ar lawr gwlad wedi gwrando'n astud iawn ar eich pryderon am y clybiau lleol llai o faint a'r gefnogaeth y gallwn ni ei rhoi i'r gêm ar lawr gwlad. Ac fe wn i, wrth inni nawr ymlwybro tuag at ddiwedd y tymor, ein bod ni'n rhoi ystyriaeth i'r ffordd orau o roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau, ond gan ddefnyddio'r amser sydd ar gael inni yn y Cyfarfod Llawn hefyd. Gwn y bydd y Gweinidog yn ystyried yn fanwl iawn y ffordd orau y gall ef roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'w gyd-Aelodau.

Yes. Well done, Wales—you've cheered a nation, made us all happy.

Ie. Da iawn, Cymru—rydych chi wedi codi calon y genedl, ac wedi ein gwneud ni i gyd yn hapus.

Diolch yn fawr. Da iawn, Cymru.

Thank you very much. Well done, Wales.

3. Datganiad gan y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol: Y wybodaeth ddiweddaraf am frechiadau COVID-19
3. Statement by the Minister for Health and Social Services: Update on COVID-19 vaccinations

We'll move on to a statement on COVID vaccination from that, and I'll call on the Minister to make the statement—Vaughan Gething.

Rydym am symud ymlaen nawr at ddatganiad ar frechu COVID, ac rwy'n galw ar y Gweinidog i wneud y datganiad—Vaughan Gething.

Thank you, Llywydd. Last week was a week of real progress and highlights for our successful vaccination programme here in Wales. Members will be aware from my written statement on Saturday that we have now reached the 1 million total doses delivered mark, and this is an incredible achievement. We've reached this milestone in just 12 weeks. I'm tremendously proud of the team who have delivered this landmark. Data published earlier this afternoon shows that at least 933,485 people have now been recorded as having had their first dose of the vaccine and 111,716 have completed their course by having their second dose. That's a total of 1,045,201 vaccines administered by our fantastic vaccination teams across the country. As you can see, we're closing in on having delivered 1 million first doses of the vaccine to people in Wales.

Diolch, Llywydd. Roedd yr wythnos ddiwethaf yn wythnos o gynnydd gwirioneddol ac uchafbwyntiau yn ein rhaglen frechu lwyddiannus ni yma yng Nghymru. Mae'r Aelodau yn ymwybodol o'r datganiad ysgrifenedig a gyhoeddais i ddydd Sadwrn ein bod ni wedi cyrraedd nod o weinyddu cyfanswm o 1 miliwn o ddosau, ac mae honno'n gamp anhygoel. Rydym ni wedi cyrraedd y garreg filltir hon mewn dim ond 12 wythnos. Rwy'n falch tu hwnt o'r tîm sydd wedi cyflawni'r gwaith nodedig hwn. Mae data a gyhoeddwyd yn gynharach y prynhawn yma yn dangos bod o leiaf 933,485 o bobl wedi cael eu dos cyntaf nhw o'r brechlyn erbyn hyn a bod 111,716 wedi gorffen eu cwrs nhw drwy gael eu hail ddos. Mae hwnnw'n gyfanswm o 1,045,201 o frechlynnau a weinyddwyd gan ein timau brechu gwych ni ledled y wlad. Fel y gwelwch chi, rydym ni'n nesáu at weinyddu 1 miliwn o ddognau cyntaf o'r brechlyn i bobl yng Nghymru.

Daeth y Dirprwy Lywydd (Ann Jones) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (Ann Jones) took the Chair.

On Friday, we published an update to our national plan. While less than two months since we published the plan itself, a lot has happened with our programme. I want to reflect on progress and provide more information on our current and future priorities. In the updates, I confirmed that two key target dates have moved forward. The first is the target date for offering the vaccine to all those in the current priority groups—that's groups 5 to 9. I've said that our aim now is to do this by the middle of April. The bringing forward of some of our supply allocation now makes this possible. I've also confirmed that we plan to offer the vaccine to all eligible adults by the end of July instead of our original autumn deadline. As I've said all along, supply is the limiting factor. I have confidence in the pace and capacity of our delivery model and in the fantastic team of people who are doing the work. However, achieving these target dates remains subject to vaccine supply and the timeliness of that supply.

In the update, I've also confirmed our approach for phase 2 of our programme. As with the current phase, it will be on the basis of the advice of the independent, expert Joint Committee on Vaccination and Immunisation. Our approach in Wales is similar to all other UK countries and has the endorsement of the four chief medical officers from each UK nation. The JCVI has recommended continuing the roll-out on the basis of age. That is because age remains the most significant risk factor and because a model based on age will enable the fastest pace for the remaining vaccinations. In recommending an age-based approach, the JCVI noted the importance of other factors, specifically gender, ethnicity and socioeconomic status. We will take account of the need for clear, trusted and targeted information on these factors within our communications and deployment arrangements for phase 2.

Members will of course be aware there has been a lot of interest in prioritisation on the basis of occupation. Again, the JCVI did consider this. However, the independent, expert committee did not have sufficient evidence to persuade it to advise the four Governments of the UK to set specific occupations apart from the general population. It also commented on the operational complexity of such an approach, which would inevitably slow the pace of the roll-out.

We know that over half of key workers are aged over 40. Over half of our key workers will therefore either be offered vaccination as part of the current phase of the programme, or will be called for vaccination as part of the first priority group recommended by the JCVI for phase 2—those people aged between 40 and 49. I recognise there'll be some disappointment around this—those working in education, childcare and the police service, and in the transport sector, for example. I've also heard the case made for retail workers and postal workers, all of whom have worked through the height of the pandemic. But, put simply, the JCVI advise us that an age-based approach is the simplest, the quickest to operationalise and deliver, and the fairest approach to the population as a whole.

The update to our strategy also explained some of the emerging evidence on the effectiveness of vaccines. The research is very encouraging and really does give us greater cause for hope and positivity. But there is still a long way to go with our programme yet, with many, many more first and second doses to be delivered. We're very much on the right track, but there is a lot of work left to do. However, I hope that Members from all sides will recognise the fantastic achievement of our vaccination programme here in Wales to date. Thank you, Deputy Presiding Officer.

Ddydd Gwener, fe gyhoeddwyd diweddariad i'n cynllun cenedlaethol ni. Er mai dim ond dau fis sydd wedi bod ers inni gyhoeddi'r cynllun ei hun, mae yna lawer wedi digwydd gyda'n rhaglen ni. Rwy'n awyddus i fwrw golwg yn ôl ar y cynnydd a rhoi mwy o wybodaeth am ein blaenoriaethau ni ar hyn o bryd ac i'r dyfodol. Yn y diweddariadau, fe wnes i gadarnhau y bydd dau ddyddiad ar gyfer targedau allweddol yn digwydd yn gynt erbyn hyn. Y cyntaf yw'r dyddiad targed ar gyfer cynnig y brechlyn i bawb yn y grwpiau blaenoriaeth presennol—sef grwpiau 5 i 9. Rwyf wedi dweud mai ein nod ni nawr yw gwneud hyn erbyn canol mis Ebrill. Mae hynny'n bosibl nawr oherwydd fe fydd rhywfaint o'r cyflenwad a ddyrannwyd yn ein cyrraedd yn gynt na'r disgwyl. Rwyf wedi cadarnhau hefyd ein bod ni'n bwriadu cynnig y brechlyn i bob oedolyn sy'n gymwys erbyn diwedd mis Gorffennaf yn hytrach na'n dyddiad gwreiddiol yn nhymor yr hydref. Fel y dywedais i o'r dechrau, y cyflenwad yw'r ffactor sy'n ein cyfyngu. Mae gennyf i hyder yng nghyflymder a chapasiti ein model cyflawni ni, ac yn y tîm ardderchog o bobl sy'n gwneud y gwaith. Serch hynny, mae cwblhau'r gwaith erbyn y dyddiadau hyn yn parhau i fod yn amodol ar gyflenwad brechlynnau a phryd y bydd y cyflenwad hwnnw'n cyrraedd.

Yn y diweddariad, rwyf wedi cadarnhau ein dull ni o weithredu ar gyfer cam 2 ein rhaglen hefyd. Fel gyda'r cam presennol, fe fydd yn seiliedig ar gyngor annibynnol ac arbenigol y Cyd-bwyllgor ar Imiwneiddio a Brechu. Mae ein dull gweithredu ni yng Nghymru yn debyg i bob un o wledydd eraill y DU ac mae cymeradwyaeth iddo gan y pedwar prif swyddog meddygol ym mhob gwlad yn y DU. Mae'r Cyd-bwyllgor ar Imiwneiddio a Brechu wedi argymell parhau i gyflwyno'r brechlynnau ar sail oedran. Y rheswm am hynny yw mai oedran sy'n parhau i fod yn ffactor risg mwyaf arwyddocaol ac oherwydd mai model sy'n seiliedig ar oedran sy'n galluogi'r cyflymder mwyaf wrth weinyddu'r brechiadau sy'n weddill. Wrth argymell dull sy'n seiliedig ar oedran, fe nododd y Cyd-bwyllgor ar Imiwneiddio a Brechu bwysigrwydd rhai ffactorau eraill, sef, yn benodol, rhyw, ethnigrwydd a statws economaidd-gymdeithasol. Fe fyddwn ni'n rhoi ystyriaeth i'r angen am wybodaeth glir a  dibynadwy, sydd wedi'i thargedu, am y ffactorau hyn yn ein trefniadau ni ar gyfer cyfathrebu a gweinyddu yng ngham 2.

Wrth gwrs, mae'r Aelodau yn ymwybodol y bu llawer o ddiddordeb mewn blaenoriaethu ar sail galwedigaeth. Unwaith eto, fe roddodd y Cyd-bwyllgor ar Imiwneiddio a Brechu ystyriaeth i hyn. Eto i gyd, nid oedd digon o dystiolaeth gan y pwyllgor annibynnol ac arbenigol i'w argyhoeddi i gynghori pedair Llywodraeth y DU i flaenoriaethu galwedigaethau arbennig yn wahanol i'r boblogaeth yn gyffredinol. Fe gyfeiriodd hefyd at gymhlethdod gweithredu dull o'r fath a fyddai, yn anochel, yn arafu cyflymder y cyflwyniad.

Fe wyddom fod dros hanner y gweithwyr allweddol dros eu 40 oed. Felly, fe fydd dros hanner ein gweithwyr allweddol naill ai'n cael cynnig brechiad yn rhan o gam presennol y rhaglen, neu fe fyddan nhw'n cael eu galw i'w brechu yn rhan o'r grŵp blaenoriaeth cyntaf a argymhellwyd gan y cyd-bwyllgor ar gyfer cam 2—y rhai hynny sydd rhwng 40 a 49 oed. Rwy'n cydnabod y bydd rhywfaint o siom ynglŷn â hyn—y rhai sy'n gweithio ym maes addysg, gofal plant a gwasanaeth yr heddlu, ac yn y sector trafnidiaeth, er enghraifft. Rwyf hefyd wedi clywed rhai yn dadlau achos gweithwyr manwerthu a gweithwyr post, y mae pob un ohonyn nhw wedi bod wrth eu gwaith yn anterth y pandemig. Ond, yn syml, mae'r cyd-bwyllgor yn ein cynghori ni mai dull sy'n seiliedig ar oedran yw'r un symlaf, y cyflymaf i'w roi ar  waith a'i gyflawni, a hwn yw'r dull tecaf o ymdrin â'r boblogaeth yn ei chyfanrwydd.

Roedd y diweddariad i'n strategaeth ni'n esbonio rhywfaint o'r dystiolaeth a ddaeth i'r amlwg ynglŷn ag effeithiolrwydd y brechlynnau hefyd. Mae'r ymchwil yn galonogol iawn ac mae hyn yn rhoi mwy o reswm inni obeithio ac ymlawenhau. Ond mae llawer mwy i'w wneud gyda'n rhaglen ni eto, gyda llawer mwy o ddosau cyntaf ac ail ddosau i'w gweinyddu. Rydym ni ar y trywydd cywir i raddau helaeth iawn, ond mae yna lawer o waith i'w wneud eto. Serch hynny, rwy'n gobeithio y bydd yr Aelodau o bob ochr yn cydnabod cyflawniad campus ein rhaglen frechu ni yma yng Nghymru hyd yn hyn. Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd.

14:50

Sorry, I saw you talking, Deputy Presiding Officer, but I didn't hear who you'd called to ask questions first. Unless there are, of course, no questions. 

Mae'n ddrwg gennyf, roeddwn i'n gweld eich bod chi'n siarad, Dirprwy Lywydd, ond nid oeddwn i'n clywed pwy oedd wedi ei alw'n gyntaf i ofyn cwestiynau. Oni bai nad oes yna unrhyw gwestiynau, wrth gwrs.

Daeth y Llywydd i’r Gadair.

The Llywydd took the Chair.

Sometimes it's difficult for me to unmute myself, even. I think there's a problem with Ann Jones's sound at this point. I haven't left the room, so I'm back chairing. Angela Burns. 

Weithiau, rwy'n ei chael hi'n anodd diffodd fy mudydd fy hunan, hyd yn oed. Rwy'n credu bod problem gyda'r sain gan Ann Jones ar hyn o bryd. Nid wyf wedi gadael yr ystafell, felly rwyf am gadeirio unwaith eto. Angela Burns.

Thank you very much indeed, Llywydd. Thank you, Minister, for your update. It is incredibly cheerful news. I think a million doses is an enormous achievement and I give my heartfelt thanks and an absolute salute to you, to the health boards, to the volunteers, to everybody who's been involved in this programme. I also pay absolute credit to the UK Government for their vaccination procurement strategy. I think it was a master class getting Kate Bingham involved, and I think that we have been fleet of foot across all four nations, and the people of the UK are benefiting from it. I just want to say, absolutely, congratulations.

I agree with you that a successful vaccination strategy must be based on science and on simplicity. I think we have to be very careful about doing anything that will delay the roll-out. To be able to vaccinate every adult in Wales by the end of July would be an enormous achievement, and I would encourage you to hold fast to that ambition.

Having said that, I've got four questions. The positivity rate in Wales is now at 5.9 per cent, which is a key benchmark for level 3 restrictions. Additionally, case numbers per 100,000 sit at the benchmark of level 2 restrictions—excellent news, but do these figures now enable the Welsh Government to start lifting the blanket level 4 restrictions? Now, I'm not advocating you throw the baby out with the bath water and rush ahead gaily, but I do think we can start lifting some of these restrictions to help mitigate the incredible cost to individuals in terms of their mental and physical health, to businesses and to the people who own those businesses and run those businesses, which in Wales are very often smaller companies and private individuals who work incredibly hard to help support our economy. So, I'd be very interested to know if you feel that this success in the vaccine roll-out will enable you to lift these restrictions sooner rather than later to help mitigate these personal and financial costs.

My second question is: as the Welsh Government starts phase 2 of the vaccine programme, you obviously also need to ensure that dose 2 is implemented on time, so can you just update the Senedd, please, on the progress with developing partnerships with organisations such as Community Pharmacy Wales, because we're going to be relying on those organisations to help with this massive programme?

Thirdly, we know that uptake in some cohorts is very low. Can you just give us an update on how progress is coming on, how the communication strategy is developing? Are you getting positive feedback that it is working to persuade those who are reluctant to take the vaccine to do so?

And my fourth question is very, very small, but I have been approached by just a handful of people who are currently residing in Wales, almost all of them because they're either giving private care or they're giving individual but paid-for care to elderly people here and, in one instance, a disabled young person, but they're residents and their own personal GPs are in England. Are they still able to access the vaccine here, because it doesn't seem terribly suitable to send somebody who's looking after a vulnerable person, perhaps on the train, with multiple exposure to potential COVID, to get a vaccine and then come back and maybe bring that back?

So, that was just a bit of housekeeping. But I think it's very good news. Thank you. 

Diolch yn fawr iawn wir, Llywydd. Diolch i chi, Gweinidog, am yr wybodaeth ddiweddaraf. Roedd gennych chi newyddion calonogol tu hwnt. Rwyf i o'r farn mai camp enfawr yw gweinyddu miliwn o ddosau ac rwy'n diolch o galon i chi ac yn cydnabod yn llwyr y byrddau iechyd, y gwirfoddolwyr, a phawb sydd wedi bod â rhan yn y rhaglen hon. Rwy'n canmol Llywodraeth y DU i'r cymylau hefyd am eu strategaeth caffael brechlynnau. Roedd cael Kate Bingham i fod â rhan yn ergyd athrylithgar, ac rwy'n credu inni fod yn chwimwth ledled y pedair gwlad, ac mae pobl y DU yn elwa ar hynny. Fe hoffwn i ddweud, o waelod calon, llongyfarchiadau.

Rwy'n cytuno â chi fod yn rhaid i strategaeth frechu lwyddiannus fod yn seiliedig ar wyddoniaeth ac ar symledd. Rwy'n credu bod yn rhaid bod yn ofalus iawn ynghylch gwneud unrhyw beth a fyddai'n arafu cyflwyniad y rhaglen. Fe fyddai gallu brechu pob oedolyn yng Nghymru erbyn diwedd mis Gorffennaf yn gyflawniad enfawr, ac fe fyddwn i'n eich annog i gadw at yr uchelgais hwnnw.

Wedi dweud hynny, mae gennyf bedwar cwestiwn. 5.9 y cant yw'r gyfradd o ran profion cadarnhaol yng Nghymru erbyn hyn, sef meincnod allweddol ar gyfer cyfyngiadau lefel 3. Yn ogystal â hynny, mae nifer yr achosion fesul 100,000 yn aros ar feincnod cyfyngiadau lefel 2—newyddion rhagorol, ond a yw'r ffigurau hyn fel y maen nhw nawr yn caniatáu i Lywodraeth Cymru ddechrau codi'r cyfyngiadau lefel 4 cyffredinol? Nawr, nid wyf i'n argymell eich bod chi'n taflu'r enillion a gawsoch chi i'r gwynt ac yn mynd ar ruthr, ond rwyf i o'r farn y gallwn ni ddechrau codi rhai o'r cyfyngiadau hyn a fyddai'n helpu i liniaru'r gost anhygoel i unigolion o ran iechyd meddwl a chorff, i fusnesau ac i'r bobl sy'n perchnogi'r busnesau hynny ac yn rhedeg y busnesau hynny, sydd yn aml iawn yn gwmnïau llai ac yn unigolion preifat yng Nghymru sy'n gweithio'n eithriadol o galed i helpu i gefnogi ein heconomi ni. Felly, fe fyddai'n dda iawn gennyf i gael clywed a ydych chi'n teimlo y bydd y llwyddiant hwn o ran cyflwyniad y brechlyn yn eich galluogi chi i godi'r cyfyngiadau hyn yn gynt na'r disgwyl i helpu i liniaru'r costau personol ac ariannol hyn.

Fy ail gwestiwn i yw: wrth i Lywodraeth Cymru ddechrau ar gam 2 y rhaglen frechu, mae'n amlwg bod angen ichi sicrhau bod yr ail ddos yn cael ei weinyddu mewn da bryd. Felly a wnewch chi roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Senedd, os gwelwch chi'n dda, ynglŷn â'r cynnydd a fu o ran datblygu partneriaethau gyda sefydliadau fel Fferylliaeth Gymunedol Cymru, oherwydd fe fyddwn ni'n dibynnu ar y sefydliadau hynny i helpu gyda'r rhaglen enfawr hon?

Yn drydydd, fe wyddom ni fod y nifer sy'n manteisio ar y brechlyn yn isel iawn mewn rhai carfannau. A wnewch chi roi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni ynglŷn â datblygiadau yn hyn o beth, a sut gynnydd a fu gyda'r strategaeth gyfathrebu? A ydych yn cael adborth cadarnhaol ei bod yn gweithio wrth berswadio'r rhai sy'n amharod i gael y brechlyn i wneud hynny?

A chwestiwn bach iawn yw'r pedwerydd sydd gennyf. Ond mae yna ychydig iawn o bobl wedi gofyn imi, pobl sy'n byw yng Nghymru ar hyn o bryd, a bron pob un ohonyn nhw am eu bod naill ai'n darparu gofal preifat neu'n darparu gofal unigol y telir amdano i bobl oedrannus, ac mewn un achos, i unigolyn ifanc anabl, ond maen nhw'n preswylio yn Lloegr a'u meddygon teulu personol nhw yn ymarfer yn Lloegr. A ydyn nhw'n dal i allu cael eu brechu yma, oherwydd nid yw'n ymddangos yn briodol iawn anfon rhywun sy'n gofalu am unigolyn sy'n agored i niwed i gael eu brechlyn, ar y trên efallai, gyda phosibiliadau lluosog o fod yn fwy agored i COVID, ac yna ddod yn ôl a'i gario yn ôl gyda nhw?

Felly, dim ond ychydig o gymhennu oedd hynny. Ond rwyf i o'r farn mai newyddion da iawn sydd yma. Diolch. 

14:55

Thank you, and thank you for your words of thanks and appreciation. I know that the team across Wales would appreciate support from all sides of party politics for the work that is being done in every part of Wales. And, actually, across all four countries, the vaccination programmes are moving pretty quickly. Certainly, against other international comparators, we're doing very well in every nation of the UK, and in Wales in particular we are making sure that we're delivering the second doses. You'll recall some stakeholders were concerned that we wouldn't be able to deliver second doses in time. We're managing our stocks, in particular the Pfizer vaccine, to make sure we are delivering second doses. So, that's a key feature in our response. 

And you talked about partnerships with community pharmacy in particular and about the challenge of delivering second doses. Actually, we'll need community pharmacy to come on board not so much to deal with second doses but, actually, because we expect to see more supply come in, and that means that our current model of being general practice-led, together with mass vaccination centres, will need to have pharmacists and other injectors not just attending at mass vaccination centres, but we're likely to need more pharmacy on board. So, every health board over the next month will be bringing more community pharmacies on board to help deliver the programme as the scale expands outwards again to deliver the pace that we all want to see. 

Now, on your question about people living in Wales who aren't ordinarily registered here or aren't registered with a GP, we've been very clear that we'll vaccinate anyone who is in Wales, so students and others can be vaccinated. On your example of people delivering care, I've had this instance brought to me before, and the starting point should be that people should try to get themselves registered as a temporary resident with a local general practitioner, because part of the challenge to the health service is that if we don't know that someone is here, then we can't vaccinate them. Once we do know that they're here, then we'll provide a vaccine. There won't be any attempt to try to screen people out, and I've had the individual example you were giving raised with me. It's a relatively small number of people, but it's important that they're protected, and that would make a difference to the people that they're caring for as well.

In terms of comms for lower uptake groups, we can't really judge the success of that yet. I attended a meeting hosted by the constituency Members for Newport, Jayne Bryant and John Griffiths, with the health board and others last week. That had a good attendance from local faith leaders and members from local communities, and our challenge is that each step outwards that we make gets more people engaged and, actually, the feedback from people delivering the programme is that every time they engage with people who are reluctant, they have a very high success rate of people who are then prepared to take up the vaccine. And I really do think the work that lots of our doctors and other healthcare workers are doing, in going back to the communities that they come from so that there is that trusted professional face, is actually really helping to make a difference—Muslim Doctors Cymru being a very good example. There are others too. And that work is making a difference. It's also important to recognise that the role of faith in some of our communities is stronger than in others. So, having local imams and lots of church pastors, where lots of African and Afro-Caribbean communities attend to, having them being positive and on board makes a real difference in terms of people coming forward, just as, if those figures are expressing hesitancy or concern, it helps to move things in the other direction. So, I don't think just yet we can really judge the success or otherwise, but it is something that I am very keen to keep a watching eye over, because we're largely talking about groups who have a higher rate of mortality and harm from COVID as well.

On your broader questions about, really, the COVID control plan and where we're going to be able to go with our three-week reviews, it's always a balance, and, when we originally set out the COVID control plan, we were dealing with a situation pre the Kent variant. So, we now know that we have a variant that is dominant across Wales that is much more contagious, and that has an impact on the R figure of between 10 per cent and 50 or 60 per cent. So, we have to think of the current levels that we've got and the ability for that to increase further. That's why we've had this scientific evidence and public health advice that we have about schools opening on a phased basis. They continue to be our priority. But we also have some advice that says we have an extra element of headroom available, and we'll need to consider how to use that in a cautious manner to allow other areas of activity, whilst we are committed to phasing the re-opening of face-to-face learning in schools and colleges, but to do so in a way that doesn't compromise our ability for all learners to return to face-to-face school and college immediately after the Easter break, as you've heard the education Minister indicate is her preference, and indeed the preference of the Government. So, we're going to continue to set that information out in a way that makes sense, from myself, the First Minister and other Ministers, and you can expect a proper update at the end of the next three-week review, to give you and the rest of the country more certainty on the next steps out of lockdown.

Diolch, a diolch i chi am eich geiriau o ddiolch a gwerthfawrogiad. Rwy'n gwybod y byddai'r tîm ledled Cymru yn gwerthfawrogi cefnogaeth gan bob plaid wleidyddol am y gwaith sy'n cael ei wneud ym mhob rhan o Gymru. Ac, mewn gwirionedd, ar draws y pedair gwlad, fe geir cyflymder da yn y rhaglenni brechu. Yn sicr, wrth gymharu gydag eraill yn rhyngwladol, rydym ni'n gwneud yn dda iawn ym mhob gwlad yn y DU, ac yng Nghymru yn arbennig rydym ni'n sicrhau ein bod ni'n gweinyddu ail ddosau i bobl. Fe fyddwch yn cofio bod rhai rhan ni, yn benodol y brechlyn Pfizer, i sicrhau ein bod ni'n gweinyddu ail ddos. Felly, dyna un o nodweddion allweddol ein hymateb ni.

Ac roeddech hi'n sôn yn benodol am bartneriaethau â fferyllfeydd cymunedol ac am yr her o ran gweinyddu ail ddos. Mewn gwirionedd, fe fydd angen inni gael fferyllfeydd cymunedol yn ymuno â ni nid yn gymaint ar gyfer ymdrin ag ail ddosau ond oherwydd ein bod ni'n disgwyl gweld mwy o gyflenwad yn dod i mewn. Mae hynny'n golygu y bydd angen i'n model presennol ni sydd dan arweiniad practisau cyffredinol, ynghyd â chanolfannau brechu torfol, fod yn gweld fferyllwyr a rhai eraill sy'n gallu chwistrellu nid yn unig yn bresennol mewn canolfannau brechu torfol, ond mae'n debygol y bydd angen mwy o fferyllfeydd arnom hefyd i rannu'r baich. Felly, fe fydd pob bwrdd iechyd dros y mis nesaf yn cynnwys mwy o fferyllfeydd cymunedol yn y gwaith i helpu i gyflawni'r rhaglen wrth i'r niferoedd gynyddu eto fel y byddwn ni'n gweld y cyflymder y byddem ni i gyd yn ei ddymuno.

Nawr, o ran eich cwestiwn chi am bobl sy'n byw yng Nghymru nad ydyn nhw wedi cofrestru yma fel rheol neu nad ydyn nhw wedi cofrestru gyda meddyg teulu yma. Rydym wedi bod yn eglur iawn y byddwn ni'n brechu unrhyw un sydd yng Nghymru, fel y gellir brechu myfyrwyr ymysg eraill. O ran eich enghraifft chi o bobl sy'n darparu gofal, mae'r enghraifft hon wedi dod ger ein bron o'r blaen, a'r man cychwyn yw y dylai pobl geisio cofrestru eu hunain yn breswylwyr dros dro gyda meddyg teulu lleol, oherwydd rhan o'r her i'r gwasanaeth iechyd yw, os nad ydym ni'n gwybod bod rhywun yma, yna ni allwn ni eu brechu nhw. Pan fyddwn ni'n gwybod eu bod nhw yma, yna fe fyddwn ni'n rhoi brechlyn iddyn nhw. Ni fydd yna unrhyw ymgais i geisio gwrthod pobl, ac mae'r enghraifft unigol honno gennych chi wedi cael ei rhoi i minnau hefyd cyn hyn. Nifer gymharol fach o bobl sydd dan sylw, ond mae'n bwysig eu bod nhw'n cael eu hamddiffyn, ac fe fyddai hynny'n gwneud gwahaniaeth i'r bobl y maen nhw'n gofalu amdanyn nhw hefyd.

O ran y cyfathrebu ar gyfer grwpiau sy'n llai brwdfrydig, nid ydym mewn sefyllfa i farnu pa mor llwyddiannus y bu hynny eto. Roeddwn i'n bresennol mewn cyfarfod a gynhaliwyd gan Aelodau etholaeth Casnewydd, Jayne Bryant a John Griffiths, gyda'r bwrdd iechyd ac eraill yr wythnos diwethaf. Roedd  cynrychiolaeth dda o arweinwyr ffydd lleol ac aelodau o gymunedau lleol yn bresennol hefyd, a'n her ni yw, gyda phob cam ymlaen, ein bod ni'n ennyn diddordeb mwy o bobl. Ac, mewn gwirionedd, yr adborth gan y bobl sy'n cyflwyno'r rhaglen yw bod yna gyfradd uchel iawn o lwyddiant o ran pobl sy'n dewis manteisio ar y brechlyn wedyn bob tro y gwnaethon nhw'n ymgysylltu â phobl sy'n anfoddog. Rwy'n wirioneddol gredu bod y gwaith a wneir gan nifer o'n meddygon a gweithwyr gofal iechyd eraill, drwy fynd yn ôl i'r cymunedau y maent yn perthyn iddynt fel bod yno wyneb proffesiynol sy'n ennyn ymddiriedaeth, yn helpu i wneud gwahaniaeth gwirioneddol—mae Muslim Doctors Cymru yn enghraifft dda iawn. Mae enghreifftiau eraill hefyd. Ac mae'r gwaith hwn yn gwneud gwahaniaeth. Mae'n bwysig cydnabod hefyd fod lle mwy blaenllaw i ffydd yn rhai o'n cymunedau ni nag eraill. Felly, mae gweld clerigwyr lleol, Mwslimaidd neu Gristnogol, sy'n flaenllaw mewn llawer o gymunedau Affricanaidd ac Affro-Caribïaidd, yn dangos awydd a brwdfrydedd yn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol o ran cael pobl i fynd am y brechlyn, yn union fel y gallai'r clerigwyr hynny sy'n mynegi petruster neu bryder helpu i symud pethau i'r cyfeiriad arall. Felly, nid wyf i o'r farn y gallwn ni farnu'r llwyddiant neu fel arall eto, ond mae hwn yn rhywbeth yr wyf i'n awyddus iawn i gadw llygad barcud arno, oherwydd rydym ni'n sôn yn bennaf am grwpiau sydd â chyfradd uwch o farwolaethau a niwed oherwydd COVID.

O ran eich cwestiynau ehangach am gynllun i reoli COVID, a'n trywydd ni gyda'n hadolygiadau bob tair wythnos, mae'n golygu cydbwyso bob amser, a phan wnaethom ni nodi cynllun i reoli COVID yn wreiddiol, roeddem yn ymdrin â'r sefyllfa cyn amrywiolyn Caint. Felly, rydym yn gwybod nawr fod gennym y ffurf gryfaf o'r amrywiolyn ledled Cymru sy'n llawer mwy heintus, ac mae hynny'n dylanwadu ar y ffigwr R sydd ar gyfradd o rhwng 10 y cant a 50 neu 60 y cant. Felly, mae'n rhaid inni ystyried y cyfraddau sydd gennym ni ar hyn o bryd a pha mor bosibl yw hi y gallen nhw gynyddu eto. Dyna hanfod y dystiolaeth wyddonol a'r cyngor iechyd cyhoeddus a gawsom ni ynglŷn ag agor yr ysgolion fesul cam. Y dystiolaeth a'r cyngor sy'n pennu ein blaenoriaethau ni bob amser. Ond rydym wedi cael rywfaint o gyngor sy'n dweud wrthym fod yna elfen o hyblygrwydd ychwanegol ar gael, ac fe fydd angen inni ystyried sut i ddefnyddio hwnnw mewn ffordd ofalus iawn i ganiatáu meysydd eraill o weithgarwch, gan ein bod ni wedi ymrwymo i ailddechrau dysgu wyneb yn wyneb mewn ysgolion a cholegau fesul cam. Ond rydym ni'n dymuno gwneud hynny mewn ffordd nad yw'n peryglu ein gallu ni i weld pob dysgwr yn dychwelyd i ysgolion neu golegau yn syth ar ôl gwyliau'r Pasg, fel y clywsoch chi'r Gweinidog Addysg yn mynegi mai dyna fyddai ei dewis hi, a dewis y Llywodraeth. Felly, fe fyddwn ni'n parhau i nodi'r wybodaeth honno mewn ffordd sy'n gwneud synnwyr, ac fe ddaw hynny gennyf fi, y Prif Weinidog a Gweinidogion eraill, ac fe allwch chi ddisgwyl diweddariad priodol ar ddiwedd yr adolygiad tair wythnos nesaf, i roi mwy o sicrwydd i chi a gweddill y wlad ynglŷn â'r camau nesaf o ran y cyfyngiadau symud.

15:00

Daeth y Dirprwy Lywydd i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer took the Chair.

Thank you. We'll try again now, then. Rhun ap Iorwerth.

Diolch. Fe roddwn ni gynnig arall arni nawr, felly. Rhun ap Iorwerth.

Diolch yn fawr iawn a chroeso nôl, Dirprwy Lywydd. Os caf i ofyn am eglurder ar ddau faes yn benodol, y cyntaf o'r rheini ydy brechu ar gyfer gofalwyr di-dâl. Mi gawsom ni rywfaint o eglurhad gan y Prif Weinidog yn gynharach y prynhawn yma—roeddwn i'n falch o gael hynny—ynglŷn â'r broses o bennu pa ofalwyr fydd yn gymwys am frechiad yn y grŵp blaenoriaeth 6. Mae'n amlwg y bydd y gofalwyr hynny yn gorfod gwneud cais eu hunain drwy ffurflen ar-lein rŵan i gael eu hystyried ar gyfer hynny. Dwi'n nodi bod yr onus yn fan hyn ar y gofalwyr eu hunain i wneud cais, lle mae grwpiau blaenoriaeth eraill yn cael y brechiad yn awtomatig, ac mae hynny yn anffodus, dwi'n meddwl. Dwi'n meddwl bod ein profiad ni yn rhyngwladol yn awgrymu y mwyaf mae pobl yn gorfod optio mewn, y lleiaf ydy'r gyfradd sydd yn cael y brechiad. Ond tybed a gawn ni ychydig yn rhagor o fanylion ynglŷn â sut mae'r broses yna'n gweithio, a pha mor gyflym ydych chi'n meddwl byddwch chi'n gallu delio efo apeliadau pan fo pobl yn cael eu gwrthod ar gyfer bod ar y rhestr blaenoriaeth?

Yr ail fater—. Dwi wedi colli'r ddadl yma, mae'n ymddangos. Fy nadl i ydy y dylai pobl mewn swyddi sy'n wynebu'r cyhoedd gael eu blaenoriaethu ochr yn ochr â phobl wrth i'r broses frechu fynd drwy bobl fesul oed. Dwi'n gwybod yr hynaf ydych chi y mwyaf tebyg ydych chi o fynd yn sâl iawn, ond mae yna eglurder yn fan hyn bod y JCVI wedi ystyried sawl ffactor. Oed ydy'r un mwyaf pwysig, medden nhw. Mae'n edrych ar gender, ethnicity, socioeconomic status, meddai'r datganiad. Ond mae cwestiwn arall yma i fi: lle mae'r sylw i exposure? Lle mae'r sylw i ba mor debyg ydy hi bod rhywun yn ei gael o? Dwi'n gwybod bod y rhan fwyaf o bobl sydd yn debyg o fynd yn sâl iawn neu waeth wedi cael eu brechu'n barod, ond ai dweud ydych chi, felly, does dim ots os ydy pobl ifanc yn cael COVID? Dwi'n meddwl bod ots, ac y dylen ni drio atal pobl ifanc hyd yn oed, mewn swyddi sydd yn wynebu'r cyhoedd, rhag cael COVID. Allech chi egluro a ydy long COVID ac effaith hwnnw wedi cael ei ystyried fel rhan o'r hafaliad yn fan hyn? Hefyd, wrth gwrs, mae yna ymchwil, sydd yn galonogol iawn, yn awgrymu bod y brechiad yn ei gwneud hi'n llai tebygol eich bod chi'n pasio'r feirws ymlaen i bobl. Wel, os felly, mae'n gwneud synnwyr eto i bobl sydd mewn swyddi sy'n wynebu pobl i fod wedi cael y brechiad yn gynharach, hyd yn oed os ydyn nhw ychydig bach yn ifengach. Diolch yn fawr.

Thank you very much and welcome back, Deputy Llywydd. If I may ask for some clarity on two particular areas, the first is vaccination for unpaid carers. We got some clarity from the First Minister a little earlier—I was pleased to hear that—in terms of the process of deciding which carers will qualify for a vaccination in priority group 6. It's clear that those carers will have to make an application themselves through an online form to be considered for that. I note that the onus here is on the carers themselves to make that application, where other priority groups receive the vaccination automatically, and that's unfortunate, I think. I think that international experience suggests that the more people have to opt in then the lower the percentage that actually access the vaccination. So, could we have some more detail as to how that process is to work, and how swiftly do you think you can deal with appeals when people are rejected to be on that priority list?

The second issue—. I've lost this argument, it would appear. My argument is that people in public-facing roles should be prioritised along with others as the vaccination process deals with people on an age-based basis. I know that the older you are, the more likely you are to become very ill, but there is clarification here that the JCVI has considered a number of factors. Age is the most important, according to them. They've looked at gender, ethnicity, socioeconomic status, according to the statement. But there's another question here: where is the coverage for exposure, the likelihood of one actually catching COVID? I know that most people who are likely to become very ill or worse have already been vaccinated, but are you saying, therefore, that it doesn't matter if young people get COVID? I think it does matter, and that we should try and prevent young people in public-facing roles from catching COVID. Can you explain whether long COVID and the impact of that has been taken into account as part of the equation here? Also, of course, there is very encouraging research that suggests that the vaccination makes it less likely that you pass the virus on to others. Well, if so, then it makes sense, once again, for those people who are in public-facing roles to have received the vaccination earlier, even if they are a little younger. Thank you.

15:05

Yes, thank you for those questions. I'll deal with unpaid carers first. We published guidance last week on unpaid carers and I think that's brought a large amount of clarity, and the online form, which we have worked with national carers groups to agree, that should provide a more generous understanding of who an unpaid carer is than some of the initial guidance from the JCVI, which has subsequently been clarified, of course. We're not just dealing with people who have carer-related benefits, because, of course, unpaid carers aren't necessarily going to be in receipt of those benefits. We know that lots of unpaid carers don't want to make themselves known, despite the fact that, in the legislation we've passed, we've had a specific recommendation on carers' rights and their own right to an assessment. So, the information that local government will hold on who they've undertaken those carer assessments of gives us a good starting point, but, actually, in itself, wouldn't have been complete. We could have faced ourselves with the situation of having people already on a list and then excluding everyone else, and we know that that would have provided a significant injustice to a wide range of people. So, we've developed a process where people can go through that to then be placed on the list. Once they complete the online form, which will be available across Wales by Monday at the latest, that will then mean that their names will then go forward into the Welsh immunisation system and that will then generate appointments for them.

We have this challenge—. I understand the suggested point that asking people to opt in isn't the same as taking information from a list. Well, actually, part of our challenge is that the NHS doesn't know who every unpaid carer is. The NHS knows how old you are, but it tends not to know exactly what you do, whether for your paid employment or, indeed, for an unpaid caring activity. That's why we do need an opt-in process. And we are, of course, relying on people treating the process as they should do, with integrity. The form asks you to go through a series of questions about your caring role and responsibilities. It's possible that some people could try to navigate their way through that to push into priority. It would mean that they would have to be persistently dishonest in doing so. I think that the reality that some people may choose to do that should not mean that we take a more exclusionary approach that would otherwise exclude lots of unpaid carers from going into priority 6 to get their vaccines, and, as I say, we've worked through this with carers organisations.

On your point about the JCVI and the advice, we're doing what I think the public expects us to do, broadly, which is to follow the science and the evidence. And we've had this independent expert advice; we've followed it previously on all of our other immunisation and vaccination programmes, and it would be an odd thing to say that we've heard the science and the evidence, we've had the clear public health advice, but we decided not to follow it. Because the reality is that if we choose to prioritise different groups of workers, we have to deprioritise other people. So, it doesn't matter which group of workers you put to the top of the list for the next phase, you have to say to other people, 'Your turn is going to come later.' And the advice we have is very clearly based on how do we have the maximum impact on preventing significant ill health and potential mortality from COVID.

This isn't about saying that young people don't count, but it is about recognising the scale of the risk factors, which are set out very clearly in the scientific evidence and advice that we've had from the JCVI. And I guess it depends on whether you want to follow that evidence and advice or if you want to take an alternative approach. I'm very much committed to following the evidence and advice, and it is the case, as I said in my statement, that the JCVI did consider occupational exposure. That was considered and they still came out with what I think is very clear advice that we should take an age-based approach to roll-out, with the quickest way to protect people to complete the adult population programme. The danger, I think, is that if we chose, despite that advice, individual groups, it wouldn't just be throwing the science aside, we'd be making value judgments on which groups of essential workers are more important than others. Should we say that postal officers, postal workers, are not as important, or that retail workers aren't as important, when, actually, there isn't the evidence to say that those people shouldn't be prioritised? Should we take other key workers in but not take public-facing transport workers, who've had high levels of mortality from COVID? So, it's not as simple an issue as some of the campaigning suggests.

I understand why people campaign for people like them to have priority in the vaccination programme, but think of it this way: if you're a teacher and you're 25, and you're not in one of the groups with an underlying health condition that would put you into groups 4 or 6, then your risks are significantly less than a teacher who is 45 or a teacher who is 55. A 55-year-old teacher, and there are many of them, is already covered in groups 5 to 9. A 45-year-old teacher will come first in the next cohort, once we've completed groups 5 to 9. That doesn't mean that a 25-year-old doesn't matter, but it does mean their risks are less, and that's the point. On a population programme like this, we need to act on a basis that accounts for those risks across the population to reduce the amount of harm, to maximise the positive impact the vaccines will provide. That's what JCVI advice gives us the evidence for and that's the decision that I've made to help keep Wales safe.

Ie, diolch am y cwestiynau yna. Rwyf eisiau ymdrin â gofalwyr di-dâl yn gyntaf. Fe gyhoeddwyd canllawiau gennym ni'r wythnos diwethaf ar ofalwyr di-dâl ac rwy'n credu bod hynny wedi rhoi llawer iawn o eglurder, ynghŷd a'r ffurflen ar-lein. Rydym ni wedi gweithio gyda grwpiau'r gofalwyr cenedlaethol i gytuno arnynt, ac fe ddylai hynny ddarparu dealltwriaeth  ehangach o bwy sy'n ofalwyr di-dâl nag y gwnaeth rhai o'r canllawiau a roddodd y Cyd-bwyllgor ar Imiwneiddio a Brechu ar y dechrau, ac fe gafodd y rheini eglurhad ychwanegol wedyn, wrth gwrs. Nid dim ond sôn am bobl sy'n cael budd-daliadau sy'n gysylltiedig â bod yn ofalwyr yr ydym ni yma, oherwydd, wrth gwrs, nid yw gofalwyr di-dâl o reidrwydd yn cael y budd-daliadau hynny. Fe wyddom nad yw llawer o ofalwyr di-dâl yn dymuno bod yn hysbys, er gwaethaf y ffaith ein bod ni, yn y ddeddfwriaeth a basiwyd gennym, wedi rhoi argymhelliad penodol ar hawliau gofalwyr a'u hawl nhw i gael eu hasesiad eu hunain. Felly, mae'r wybodaeth sydd gan lywodraeth leol am y rhai sy'n cael eu hasesu fel gofalwyr yn fan cychwyn da i ni, ond, mewn gwirionedd, ni fyddai'r wybodaeth hon ynddi ei hun wedi bod yn ddigonol. Fe allem ni fod wedi wynebu sefyllfa o ymdrin â'r bobl a oedd eisoes ar y rhestr ac eithrio pawb arall, ac fe wyddom y byddai hynny wedi achosi anghyfiawnder sylweddol i ystod eang o bobl. Felly, rydym wedi datblygu trefn y gall pobl fynd trwyddi ar gyfer cael eu rhoi ar y rhestr. Pan fyddan nhw'n wedi llenwi'r ffurflen ar-lein, a fydd ar gael ledled Cymru erbyn dydd Llun fan bellaf, fe fydd hynny'n golygu y bydd eu henwau nhw'n mynd ymlaen wedyn i system imiwneiddio Cymru ac yna fe fyddant yn cael eu hapwyntiadau.

Mae gennym yr her hon—. Rwy'n deall y pwynt a awgrymwyd nad yw gofyn i bobl optio i mewn yn union yr un fath â chymryd gwybodaeth oddi ar restr. Wel, mewn gwirionedd, rhan o'n her ni yw nad yw'r GIG yn gwybod pwy yw pob un o'r gofalwyr di-dâl. Mae'r GIG yn gwybod pa mor hen ydych chi, ond, ar y cyfan, nid yw'n gwybod yn union beth ydych chi'n ei wneud i ennill eich cyflog neu, yn wir, o ran eich gweithgareddau gofalu di-dâl. Dyna pam mae angen inni fod â phroses optio i mewn. Ac ydym, wrth gwrs, rydym ni'n dibynnu ar bobl yn trin y broses fel dylen nhw, gyda gonestrwydd. Mae'r ffurflen yn gofyn ichi fynd trwy gyfres o gwestiynau am eich gwaith a'ch cyfrifoldebau chi wrth ofalu. Mae'n bosibl y gallai rhai pobl geisio llywio eu ffordd trwy hynny i ennill blaenoriaeth. Byddai hynny'n golygu bod yn rhaid iddynt fod yn gyson anonest. Os yw pobl yn dewis bod yn anonest, rwyf i o'r farn na ddylem gymryd agwedd mwy anghynhwysol a fyddai fel arall yn eithrio llawer o ofalwyr di-dâl rhag cael eu cynnwys ym mlaenoriaeth 6 i gael eu brechlynnau nhw. Fel y dywedais i, rydym wedi gweithio trwy hyn gyda sefydliadau'r gofalwyr.

O ran eich pwynt chi am y Cyd-bwyllgor ar Imiwneiddio a Brechu a'r cyngor, rydym ni'n gwneud yr hyn y mae'r cyhoedd yn disgwyl inni ei wneud, yn fras, sef dilyn yr wyddoniaeth a'r dystiolaeth. Rydym ni wedi cael y cyngor arbenigol annibynnol hwn; rydym wedi ei ddilyn o'r blaen ar bob un o'n rhaglenni eraill ni ar gyfer imiwneiddio a brechu, ac fe fyddai'n beth rhyfedd iawn inni ddweud ein bod ni wedi clywed yr wyddoniaeth a'r dystiolaeth, a'n bod ni wedi cael cyngor clir ynglŷn ag iechyd y cyhoedd, ond ein bod ni wedi penderfynu peidio â'u dilyn nhw. Oherwydd y gwir amdani yw, pe byddem ni'n dewis blaenoriaethu gwahanol grwpiau o weithwyr, fe fyddai'n rhaid inni ddiystyru pobl eraill wedyn. Felly, nid oes ots pa grŵp o weithwyr yr ydych chi'n eu rhoi ar frig y rhestr ar gyfer y cam nesaf, fe fydd yn rhaid ichi ddweud wrth bobl eraill, 'Fe ddaw eich tro chi eto.' Ac mae'r cyngor a gawsom ni yn seiliedig yn glir iawn ar sut i gael yr effaith fwyaf posibl ar atal salwch difrifol a marwolaethau posibl oherwydd COVID.

Nid yw hyn yn golygu dweud nad yw pobl ifanc yn bwysig, ond mae'n ymwneud â chydnabod maint y ffactorau risg, sy'n cael eu nodi'nn eglur iawn yn y dystiolaeth wyddonol a'r cyngor a gawsom ni gan y Cyd-bwyllgor ar Imiwneiddio a Brechu. Ac rwy'n tybio bod hynny'n dibynnu ar eich dymuniad chi i ddilyn y dystiolaeth a'r cyngor hwnnw neu a ydych chi'n dymuno mynd ar drywydd dull arall. Rwyf i wedi ymrwymo'n llwyr i ddilyn y dystiolaeth a'r cyngor, a'r rheswm yw, fel y dywedais i yn fy natganiad, fod y Cyd-bwyllgor wedi ystyried peryglon galwedigaethau amrywiol. Fe ystyriwyd hynny ac roedden nhw'n parhau i fynegi'r hyn sydd, yn fy marn i, yn gyngor clir iawn y dylem ni, wrth roi'r brechlynnau, gymryd dull sy'n seiliedig ar oedran, a'r ffordd gyflymaf o amddiffyn pobl trwy gwblhau rhaglen frechu'r boblogaeth o oedolion. Y perygl yw, rwy'n ofni, pe byddem yn dewis rhai grwpiau unigol, er gwaethaf y cyngor hwnnw, y byddem ni nid yn unig yn taflu'r wyddoniaeth i ffwrdd, ond fe fyddem ni'n gwneud penderfyniadau ar sail ein gwerthoedd ni o ran pa grwpiau o weithwyr hanfodol sy'n bwysicach nag eraill. Ac a ddylem ni ddweud nad yw swyddogion post, gweithwyr post, mor bwysig, neu nad yw gweithwyr manwerthu mor bwysig, pan nad oes unrhyw dystiolaeth yn bodoli, mewn gwirionedd, sy'n dweud na ddylid blaenoriaethu'r bobl hynny? A ddylem ni gynnwys gweithwyr allweddol eraill ond gwrthod gweithwyr trafnidiaeth sy'n wynebu'r cyhoedd, sydd wedi gweld cyfraddau uchel o farwolaethau oherwydd COVID? Felly, nid yw'n fater mor syml ag y mae rhan o'r ymgyrchu presennol yn ei awgrymu.

Rwy'n deall pam mae pobl yn ymgyrchu i bobl fel nhw gael blaenoriaeth yn y rhaglen frechu. Ond meddyliwch chi am y peth fel hyn: os ydych chi'n athro 25 oed, ac nad ydych chi yn un o'r grwpiau sydd â chyflwr iechyd sylfaenol a fyddai'n eich rhoi chi yn grwpiau 4 neu 6, yna mae eich risgiau chi'n sylweddol is nag athro 45 oed neu athro 55 oed. Mae athro 55 oed, ac mae yna lawer ohonyn nhw, wedi cael ei gynnwys eisoes yn grwpiau 5 i 9. Fe ddaw athro 45 oed yn gyntaf yn y garfan nesaf, pan fyddwn ni wedi cwblhau grwpiau 5 i 9. Nid yw hynny'n golygu nad yw athro 25 oed yn bwysig, ond mae ei risgiau ef yn llai, a dyna'r pwynt. O ran rhaglen i'r holl boblogaeth fel hon, mae angen inni weithredu ar sail sy'n ystyried y risgiau hyn ar draws y boblogaeth gyfan ar gyfer lleihau'r niwed a allai fod, ar gyfer sicrhau'r effaith gadarnhaol fwyaf posibl a gaiff ei darparu gan y brechlynnau. Dyna'r dystiolaeth a roddir inni gan gyngor y Cyd-bwyllgor ar Imiwneiddio a Brechu a dyna'r penderfyniad yr wyf i wedi ei wneud i helpu i gadw Cymru'n ddiogel.

15:10

I think people across Blaenau Gwent and elsewhere join you in thanking the national health service and the work of Welsh Government in ensuring that the vaccine programme is progressing so quickly, so efficiently and so effectively, both in terms of first doses and second doses; that's certainly our experience here in Blaenau Gwent.

There were two questions I had for you, Minister, first of all on unpaid carers and, secondly, in terms of those people who are housebound. In many ways, you've already answered the first question, so let me address the issue of patients who are housebound. The impact of the vaccination programme is being felt in all of our communities, and I'm seeing and talking to people here in Blaenau Gwent who have had their first dose, who are waiting and will receive their second dose, and that's having a real impact. But there is a group of people who are housebound, who are unable to reach either the GP's surgery or the mass vaccination centres. I'm hearing increasing concerns from families, mainly, of people who are waiting, who are in some cases quite elderly and quite frail, who have not received opportunities to have a dose yet because they're unable to reach either a surgery or a vaccination centre. Can you ensure, Minister, in your discussions with leaders of the vaccination programme, that we're able to reach everybody equally, so that people who are housebound and by their very nature are some of the frailest people in our communities are not inadvertently left behind?

Rwy'n credu y bydd pobl ar draws Blaenau Gwent ac mewn mannau eraill yn ymuno â chi i ddiolch i'r gwasanaeth iechyd gwladol ac am waith Llywodraeth Cymru i sicrhau bod y rhaglen frechu yn mynd rhagddi mor gyflym, mor effeithlon ac mor effeithiol â hyn, o ran dosau cyntaf ac ail ddosau; dyna yw ein profiad ni yma ym Mlaenau Gwent, mae hynny'n sicr.

Mae gennyf i ddau gwestiwn ichi, Gweinidog, yn gyntaf oll am ofalwyr di-dâl ac, yn ail, am y bobl hynny sy'n gaeth i'r tŷ. Mewn sawl ffordd, rydych chi wedi ateb y cwestiwn cyntaf yn barod, felly gadewch imi fynd i'r afael â mater cleifion sy'n gaeth i'r tŷ. Mae effaith y rhaglen frechu yn cael ei theimlo ym mhob un o'n cymunedau ni, ac rwy'n gweld ac yn siarad gyda phobl yma ym Mlaenau Gwent sydd wedi cael eu dos cyntaf, sy'n aros am, ac yn cael eu hail ddos, ac mae hynny'n cael effaith wirioneddol. Ond mae yna grŵp o bobl sy'n gaeth i'r tŷ, nad ydyn nhw'n gallu cyrraedd y feddygfa na chanolfan brechu torfol. Rwy'n clywed pryderon cynyddol gan deuluoedd, yn bennaf, am bobl sy'n aros, sydd mewn rhai achosion yn oedrannus iawn ac yn fregus iawn, nad ydyn nhw wedi cael cyfle i gael eu dos nhw eto am nad ydyn nhw'n gallu cyrraedd y feddygfa na'r ganolfan frechu. A wnewch chi sicrhau, Gweinidog, yn eich trafodaethau chi gydag arweinyddion y rhaglen frechu, ein bod ni'n gallu cyrraedd pawb yn ddiwahân, fel nad yw pobl sy'n gaeth i'r tŷ, sydd yn eu hanfod yn rhai o'r bobl fwyaf bregus yn ein cymunedau ni, yn cael eu gadael ar ôl oherwydd esgeulustod?

Yes, I'm happy to address the Member's question, not just today, but I'll also undertake that I'll specifically cover it in next week's vaccination update statement. Because, for example, I took my mother to have her vaccine on the weekend. She would not have got to the vaccination centre without me is the reality of it, so I was happy to do it; I'm her son and I think that's part of what many sons and daughters across the country are doing. As we were leaving the vaccination centre, I saw someone who I assume was a daughter of someone who was then walking in with a very impressive animal-print walking stick going in to have her vaccine as well. So, it's not unusual, and that's an entirely reasonable reason for people to travel and to be with people they otherwise wouldn't be.

I do, though, recognise that, in rearranging my mother's appointment, there was a time to get through and to rearrange, but anyone who is offered an appointment at their GP surgery, or in an alternative local or mass vaccination centre and who can't get there, there is the opportunity to rearrange, and I want to reinforce that. If people can't get there, they shouldn't worry or not attend and think their opportunity has passed them by. We're definitely taking a leave no-one behind approach. So, if that appointment has passed and people do want to call to rearrange—them or a family member—they can do that and we will arrange a different opportunity.

We have teams of people undertaking vaccinations for housebound people. Next week, I'll make sure that I do give an update on the progress of those teams doing so, but also to reiterate how people can go about doing that if they are concerned. I think it's a fair point, and I want to reassure people who find themselves in the position that the Member for Blaenau Gwent has highlighted.

Ydw, rwy'n hapus i roi sylw i gwestiwn yr Aelod, nid yn unig heddiw, ond rwy'n addo hefyd y byddaf i'n ymdrin â hyn yn benodol yn ystod fy natganiad yr wythnos nesaf am yr wybodaeth ddiweddaraf am frechu. Oherwydd, er enghraifft, fe es i â'm mam i gael ei brechlyn hi dros y penwythnos. Y gwirionedd yw n fyddai hi wedi gallu mynd i'r ganolfan frechu oni bai amdanaf i, ac roeddwn i'n hapus i wneud hynny; rwy'n fab iddi ac rwy'n credu bod hynny'n cael ei wneud gan lawer o feibion a merched ledled y wlad. Wrth inni adael y ganolfan frechu, fe welais i rywun a oedd, mi dybiaf, yn ferch i rywun a oedd yn cerdded i mewn gyda chymorth ffon â phatrwm croen anifail trawiadol iawn arni, i gael ei brechlyn hithau hefyd. Felly, nid yw'n rhywbeth anarferol yw hyn, ac mae hwnnw'n rheswm cwbl dderbyniol dros deithio a bod yng nghwmni pobl na fydden nhw'n gallu bod yn eu cwmni fel arall.

Er hynny, rwy'n cydnabod, wrth aildrefnu apwyntiad fy mam, fe gymerodd gryn dipyn o amser i fynd trwyddo ac aildrefnu. Ond fel gydag unrhyw un sy'n cael cynnig apwyntiad yn ei feddygfa, neu mewn canolfan frechu torfol neu leol arall ac sy'n methu cyrraedd yno, mae cyfle i aildrefnu'r apwyntiad, ac rwy'n awyddus iawn i bwysleisio hynny. Os na all pobl gadw'r apwyntiadau a gynigiwyd iddyn nhw, ni ddylent ofidio neu feddwl bod eu cyfle wedi diflannu am byth gan nad oedden nhw'n gallu mynd yno. Ein hagwedd ni yw na ddylid gadael neb ar ôl, yn bendant. Felly, os bydd apwyntiad wedi'i fethu, a bod pobl yn awyddus i ffonio i aildrefnu—y nhw neu unrhyw aelod o'r teulu—mae hynny'n bosibl ac fe fyddwn ni'n trefnu cyfle arall iddyn nhw.

Mae gennym dimau o bobl sy'n gweinyddu brechiadau i bobl sy'n gaeth i'w tai. Wythnos nesaf, fe fyddaf i'n sicr o roi'r wybodaeth ddiweddaraf am gynnydd y timau sy'n gwneud hynny, ond hefyd yn dweud eto wrth bobl sut y gallant fynd ati i drefnu hynny os ydyn nhw'n pryderu am deithio. Mae hwn yn bwynt teg iawn, yn fy marn i, ac rwy'n awyddus i roi sicrwydd i'r bobl sy'n eu cael eu hunain yn y sefyllfa y tynnodd yr Aelod dros Flaenau Gwent ein sylw ni ati.

Minister, one of the other big impacts of the vaccination programme, which has been so successful here in Wales and across the UK, has been the falling number of people with COVID in our hospitals. I've noticed, though, that, on the latest sets of data that are available, it would seem that the proportion of hospital beds that are taken up by COVID-positive patients in Wales is still much more significant than they are in other parts of the NHS in England, Scotland and Northern Ireland. This would imply, potentially, a number of things. It could be that we just have people staying in hospital longer because they are older and frailer, or could have some more complex needs than the patients elsewhere in the UK. It could mean, of course, also that we have a problem with hospital-acquired infections. I don't know. I just wonder whether this is something that the Welsh Government has considered, and if you don't know the answer, whether that's something that you could provide some information to Members on in the future, given the fact that it doesn't look as though the number of patients in our hospitals with COVID is coming down at quite the same rate as other parts of the United Kingdom.

Gweinidog, un o effeithiau mawr eraill y rhaglen frechu, sydd wedi bod mor llwyddiannus yma yng Nghymru a ledled y DU, fu'r gostyngiad yn nifer y bobl sydd yn ein hysbytai ni oherwydd COVID. Rwyf wedi sylwi, serch hynny, yn ôl y setiau diweddaraf o ddata sydd ar gael, ei bod yn ymddangos bod cyfran y gwelyau mewn ysbytai sy'n cael eu defnyddio gan gleifion COVID-positif yng Nghymru yn parhau i fod yn llawer uwch nag y maen nhw mewn rhannau eraill o'r GIG yn Lloegr, yr Alban a Gogledd Iwerddon. Fe fyddai hyn yn awgrymu nifer o bethau, o bosibl. Efallai fod pobl yn aros yn yr ysbyty am gyfnod hwy gan eu bod yn hŷn neu'n fregus, neu ag anghenion mwy cymhleth efallai na'r cleifion mewn mannau eraill yn y DU. Fe allai hyn olygu hefyd, wedi rhoi ystyriaeth i hyn, ac os nad ydych chi'n gwybod yr ateb, a yw'n rhywbeth y gallech chi daflu rhywfaint o oleuni arno yn y dyfodol i'r Aelodau, o ystyried y ffaith nad yw'n ymddangos bod nifer y cleifion yn ein hysbytai ni sydd â COVID yn gostwng ar yr un gyfradd â rhannau eraill o'r Deyrnas Unedig.

15:15

It's hard to give a definitive response to the Member's question because I haven't reviewed the data for other parts of the UK. And indeed, you'll see variation, in particular in England, because England is a big country, and we know there's significant variation within English regions. The south-west of England has still had the lowest impact of COVID throughout the pandemic; other regions of England have been hit much harder as well. So, I think we need to look at not just national data, but, for England in particular, the regions of England to understand what a comparison would look like. It's probably best to do that by asking our Government statisticians in knowledge and analytical services to look at something, and I'm sure that in a future publication they can publish something that does compare the picture.

In Wales, it's broadly good news that we see a reduction in hospital admissions. The significant number are people who are recovering from COVID, but still need acute care, and we still see 110 per cent of our critical care capacity being used. The percentage of those who are being treated for COVID has been reducing, which is very good news, but it does still show that our NHS is under significant pressure. So, we're not at the point where we can open up a pathway for renormalising lots of treatment, because we don't have the capacity to care for all those people. It is a broadly improving picture, but still, nevertheless, being just below 1,500 people in our hospitals being treated for COVID does show something of the significance of the impact and the scale of the capacity that is still taken away from the way that our NHS would normally function, even if we then had to go on to consider the additional infection prevention and control methods. But I'll take on board the point the Member makes seriously, and I'll see how we can provide a properly comparative view on this.

Mae'n anodd imi roi ateb pendant i gwestiwn yr Aelod gan nad wyf i wedi adolygu'r data ar gyfer rhannau eraill y DU. Ac yn wir, fe fyddwch chi'n gweld amrywiad, yn arbennig felly yn Lloegr, oherwydd mae Lloegr yn wlad fawr, ac fe wyddom fod yna amrywiad sylweddol o fewn rhanbarthau Lloegr. De-orllewin Lloegr sydd wedi gweld yr effaith leiaf oherwydd COVID drwy gydol y pandemig; ond fe gafodd rhanbarthau eraill yn Lloegr eu taro'n galetach o lawer. Felly, rwy'n credu bod angen inni edrych, nid yn unig ar ddata cenedlaethol, ond, ar gyfer Lloegr yn benodol, rhanbarthau yn Lloegr, i ddeall sut fyddai'r gymhariaeth. Mae'n debyg y byddai'n well gwneud hynny drwy ofyn i'r ystadegwyr, sydd gan ein Llywodraeth ni yn y gwasanaethau gwybodaeth a dadansoddol, edrych ar bethau, ac rwy'n siŵr y gallan nhw gyhoeddi rhywbeth sy'n cymharu'r darlun mewn cyhoeddiad yn y dyfodol.

Yng Nghymru, mae hyn yn newyddion da ar y cyfan, sef ein bod ni'n gweld gostyngiad yn nifer y rhai sy'n cael eu derbyn  mewn ysbytai. Y mwyafrif yw pobl sy'n gwella o COVID, ond sy'n parhau i fod ag angen gofal acíwt, ac rydym ni'n dal i weld 110 y cant o'n capasiti gofal critigol ni'n cael ei ddefnyddio. Mae canran y rhai sy'n cael eu trin ar gyfer COVID wedi bod yn lleihau, sy'n newyddion da iawn, ond mae hyn yn parhau i ddangos bod ein GIG ni dan bwysau sylweddol. Felly, nid ydym wedi cyrraedd y sefyllfa lle gallwn agor llwybr ar gyfer llawer o'r triniaethau arferol unwaith eto, oherwydd nid oes gennym y capasiti i ofalu am yr holl bobl hynny. Mae hwn yn ddarlun sy'n gwella ar y cyfan, sef ychydig dan 1,500 o bobl yn ein hysbytai ni sy'n gleifion COVID. Ond mae hynny, i raddau, yn amlygu arwyddocâd effaith a maint y capasiti sy'n parhau i danseilio'r ffordd y byddai ein GIG ni'n gweithredu fel rheol, hyd yn oed pe byddai'n rhaid inni fynd ymlaen wedyn i ystyried y dulliau ychwanegol o atal a rheoli heintiau. Ond fe roddaf i ystyriaeth ddwys i'r pwynt y mae'r Aelod yn ei wneud, ac fe welaf i wedi hynny sut y gallwn ni fynegi barn wirioneddol gymharol ynglŷn â'r mater hwn.

Diolch. With several constituents in places like Llangollen asking me, 'If the fall in vaccine supply the Minister referred to last week has been felt by all health boards, why is it that England and south Wales are seeing consistent and indeed increasing vaccination numbers as ours locally fall?', how do you respond to the constituent who stated, 'My wife falls within target group 6 and I fall within target group 7 for vaccination against COVID. Would you please ask the Welsh Government why, to date, 49,994 people within group 8 and 43,648 within group 9 have been vaccinated ahead of us?'

And now that unpaid carers who are eligible for a carers allowance, or those who are the sole or primary carer of an elderly or disabled person who is at an increased risk of COVID-19 mortality, and therefore clinically vulnerable, have been added to vaccination priority group 6, how do you respond to the constituent who asks, 'Can you get a register discussed from a medical perspective for the unpaid carers added to group 6, because given not all carers claim the allowance, either due to working, studying or they're unaware, there are a lot of people who will fall through the cracks?'

Diolch. Mae nifer o etholwyr mewn lleoedd fel Llangollen yn gofyn imi, 'Os cafodd y gostyngiad yn y cyflenwad o frechlynnau y cyfeiriodd y Gweinidog ato'r wythnos diwethaf ei deimlo ym mhob bwrdd iechyd, pam mae Lloegr a De Cymru'n gweld  niferoedd cyson a chynyddol yn y brechiadau wrth i'n niferoedd ni ostwng yn lleol?'. A sut fyddech chi'n ymateb i'r etholwr a ddywedodd, 'Mae fy ngwraig i'n cael ei chynnwys o fewn grŵp targed 6 a minnau o fewn grŵp targed 7 i gael y brechiad yn erbyn COVID. A fyddech cystal â gofyn i Lywodraeth Cymru pam, hyd yn hyn, mae 49,994 o bobl yn grŵp 8 a 43,648 yn grŵp 9 wedi cael eu brechu o'n blaen ni?'

Mae gofalwyr di-dâl sy'n gymwys i gael lwfans gofalwyr, neu'r rhai sy'n unig ofalwyr neu'n ofalwyr sylfaenol i berson oedrannus neu anabl sydd mewn mwy o berygl o farwolaeth oherwydd COVID-19, ac felly'n glinigol agored i niwed, wedi cael eu hychwanegu at grŵp blaenoriaeth 6, felly sut fyddech chi'n ymateb i'r etholwr sy'n gofyn, 'A wnewch chi sefydlu rhestr ar sail ystyriaethau meddygol ar gyfer y gofalwyr di-dâl a ychwanegir at grŵp 6, oherwydd gan nad yw pob gofalwr yn hawlio'r lwfans, naill ai am eu bod nhw'n gweithio, neu'n astudio neu heb fod yn ymwybodol ohono, fe fydd llawer o bobl yn cael eu gadael ar ôl?'

Okay. So, I just want to be absolutely clear that the fall in supply that we've transparently highlighted, that we're expecting to see resolved from the middle of this week onwards with increased supplies, has meant that we have allocated the vaccine supply available to us on a properly proportionate basis to every part of Wales. It is absolutely not the case that any one region of Wales has been preferred over another, it's absolutely not the case that any one region of Wales has somehow been treated less favourably. I do find it rather depressing that even at this stage in the pandemic there's still an appeal to a special treatment being provided to other areas of the country. It just simply isn't how we've approached all of the really difficult choices and challenges we've had through the pandemic. And I think that appeal to blaming bad people in different parts of the country and preferring their own as opposed to taking a national approach doesn't help any of us.

On the challenge of carers allowance and unpaid carers, I think I've dealt with how we're dealing with unpaid carers at some length today, with the guidance we've issued last week, with the online form that will be available across the country by Monday at the latest, and the fact that that is a generous approach, to understand who unpaid carers are. And once they're entered into the Welsh immunisation system, they will then have an appointment generated for them, including their second appointment.

We are in a different position on carers allowance recipients in this regard, and that is that, if you receive carers allowance, then that entitles you to receive the vaccine. The challenge we have, though—and this is a point of some irritation and frustration to me; I don't think it's an acceptable position—the challenge we have is that the Department for Work and Pensions are delivering, to colleagues in NHS England, their list of recipients of carers allowance first before providing the same information for Wales. I've made it clear that I don't think that's acceptable. The Department for Work and Pensions, in this instance, are not an English Government department; they're a UK Government department with similar responsibilities for every part of the union they administer for, and I don't think it's acceptable that people in Wales who receive carers allowance won't have their appointments generated because the Department for Work and Pensions have chosen not to deliver that information to Wales on the same timescale as England. The positive, though, is that I do think that, as soon as that information is available to us, we'll be able to generate those appointments very quickly. I understand that people who are in receipt of carers allowance may be frustrated at even a marginal delay of another few days more, but once that information is available from the Department for Work and Pensions, we will then generate those appointments for those people to make sure people get their vaccines swiftly and on time. And I think we're in good shape to complete priority groups 1 to 9, including all of the carers we've discussed today, by the middle of April. Thank you, Deputy Presiding Officer.

Iawn. Rwy'n awyddus i fod yn gwbl eglur fod y gostyngiad yn y cyflenwad y tynnwyd sylw ato gyda thryloywder, yr ydym yn disgwyl ei weld yn cael ei ddatrys o ganol yr wythnos hon ymlaen gan gyflenwadau cynyddol, wedi golygu ein bod ni wedi dyrannu'r cyflenwad o frechlynnau sydd ar gael inni ar sail gwbl gymesur i bob rhan o Gymru. Nid yw'n wir o gwbl fod unrhyw ranbarth yng Nghymru wedi cael ei ffafrio'n fwy nag un arall, nid yw'n wir o gwbl fod unrhyw ranbarth yng Nghymru rywsut wedi cael ei drin gyda llai o ffafriaeth. Mae'n fy nigalonni i, braidd, hyd yn oed ar y cam hwn o'r pandemig, fod rhai yn parhau i roi coel i'r syniad fod triniaeth arbennig yn cael ei rhoi i rannau eraill o'r wlad. Nid hynny fu ein dull ni o ymdrin â'r dewisiadau a'r heriau anodd iawn y bu'n rhaid inni eu gwneud a'u hwynebu drwy gydol y pandemig. Ac nid wyf yn credu ei fod o gymorth i unrhyw un ohonom i feio pobl ddrwg mewn gwahanol rannau o'r wlad a ffafrio eu trigolion nhw eu hunain yn hytrach nag anwesu dull cenedlaethol.

O ran her y lwfans i ofalwyr a gofalwyr di-dâl, rwy'n credu fy mod i wedi trafod yn fanwl heddiw sut yr ydym ni'n ymdrin â gofalwyr di-dâl, gyda'r canllawiau a gyhoeddwyd gennym yr wythnos ddiwethaf, gyda'r ffurflen ar-lein a fydd ar gael ledled y wlad erbyn dydd Llun fan bellaf, a'r ffaith bod hwnnw'n ddull haelfrydig, i ddeall pwy yw'r gofalwyr di-dâl. A phan fyddan nhw wedi ymuno â system imiwneiddio Cymru, fe fyddan nhw'n cael eu hapwyntiad wedyn, a fydd yn cynnwys eu hail apwyntiad hefyd.

Rydym ni mewn sefyllfa wahanol o ran y rhai sy'n cael lwfansau gofalwyr yn hyn o beth, a hynny yw, os ydych chi'n cael lwfans gofalwyr, yna mae hynny'n rhoi'r hawl ichi gael y brechlyn. Yr her sydd gennym ni, serch hynny—ac mae hyn yn achosi rhywfaint o anniddigrwydd a rhwystredigaeth i mi; nid wyf i'n credu bod y sefyllfa yn un dderbyniol—yr her sydd gennym yw bod yr Adran Gwaith a Phensiynau yn rhoi eu rhestr nhw o'r rhai sy'n cael lwfans gofalwyr i'w cydweithwyr nhw yn GIG Lloegr gyntaf cyn rhoi'r wybodaeth honno i Gymru. Nid wyf i'n credu bod hynny'n dderbyniol, ac fe wnes i hynny'n eglur iddyn nhw. Nid yw'r Adran Gwaith a Phensiynau, yn yr achos hwn, yn adran o Lywodraeth Lloegr; adran o Lywodraeth y DU yw hi, sydd â chyfrifoldebau tebyg am bob rhan o'r undeb y mae hi'n ei gwasanaethu, ac nid wyf i'n credu ei bod yn dderbyniol na fydd pobl yng Nghymru sy'n cael lwfans gofalwyr yn cael eu hapwyntiadau oherwydd bod yr Adran Gwaith a Phensiynau wedi dewis peidio â chyflwyno'r wybodaeth honno i Gymru yn ôl yr un amserlen â Lloegr. Yr hyn sy'n gadarnhaol, serch hynny, yw fy mod i'n credu, cyn gynted ag y bydd yr wybodaeth honno ar gael inni, y gallwn gynhyrchu'r apwyntiadau hynny'n gyflym iawn. Rwy'n deall y gallai pobl sy'n cael lwfans gofalwyr deimlo'n rhwystredig iawn oherwydd yr oedi byr o ychydig ddyddiau eto, hyd yn oed. Ond pan fydd yr wybodaeth honno ar gael gan yr Adran Gwaith a Phensiynau, fe fyddwn ni'n cynhyrchu'r apwyntiadau hynny wedyn i'r bobl hyn i sicrhau eu bod yn cael eu brechlynnau nhw'n gyflym ac ar amser. Ac rwy'n credu ein bod ni mewn sefyllfa dda i gwblhau grwpiau blaenoriaeth 1 i 9, gan gynnwys yr holl ofalwyr yr ydym ni wedi eu trafod heddiw, erbyn canol mis Ebrill. Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd.

15:20

Thank you, Minister for Health and Social Services.

Diolch i'r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol.

4. Datganiad gan Weinidog yr Amgylchedd, Ynni a Materion Gwledig: Cynllun Tlodi Tanwydd
4. Statement by the Minister for Environment, Energy and Rural Affairs: Fuel Poverty Plan

We now move on to a statement by the Minister for Environment, Energy and Rural Affairs on the fuel poverty plan, and I call on the Minister, Lesley Griffiths, to move the statement.

Fe symudwn ni ymlaen nawr at ddatganiad gan Weinidog yr Amgylchedd, Ynni a Materion Gwledig ynglŷn â'r cynllun tlodi tanwydd, ac rwy'n galw ar y Gweinidog, Lesley Griffiths, i gynnig y datganiad.

Thank you, Deputy Presiding Officer. Our plan to tackle fuel poverty, published today, reaffirms our commitment to deliver social justice in the transition to a net-zero economy in Wales.

Our commitment to tackling fuel poverty has been consistent over the long term, with our Warm Homes programme investing more than £350 million over 10 years, benefiting more than 60,000 households. This long-term commitment has been vital during the longest period of austerity in our history, imposed by the decisions of the UK Government.

During this Senedd term, we have continued to raise housing standards. Through the innovative housing programme, we have invested more than £145 million to shape the market by creating exemplary new housing developments, liveable, low carbon and supporting local supply chains. In contrast to typical energy costs of £1,300 a year, the annual energy bills of these homes have been reduced to as low as £200. The learning from this scheme, alongside our optimised retrofit programme, is being integrated into our core housing programmes to ensure that this becomes the way all homes are built and retrofit in the future.

Our Welsh Government energy service, created in 2018, has supported the expansion of community energy projects that can give citizens a stake in their own energy supply, as well as delivering affordable, low-carbon electricity and heat. Next year, we will update the Welsh housing quality standard to require energy performance in social homes to achieve the highest A rating, working with businesses, the education sector and trade unions to establish centres of excellence for housing retrofit, to support the necessary creation of a highly skilled workforce to install properly accredited, whole-house energy systems.

Last October, I announced our domestic energy advice and support pilot, which is now well under way. This builds upon our experience of delivering energy efficiency improvements to enhance the support we can offer, ensuring people gain the maximum possible benefit by addressing barriers beyond the thermal performance of their home itself. These pilots are trialling approaches to support vulnerable households to get the best energy deals available, helping people to move off pre-payment meters and onto smart meters, and to secure all entitlements available to them from UK Government and energy companies, in addition to the support from Welsh Government. All of these measures are upholding social justice in the transition to net zero. They are directly benefiting those households in the greatest need, and delivering practical measures on behalf of everyone in Wales, which otherwise would have to be paid for from the household budgets of those who can least afford it.

The experience we have drawn from the actions we have taken over the long term, and the innovative approaches we've developed in recent years, have all informed the new plan we have now published to continue to reduce levels of fuel poverty over the next 15 years. The plan continues to target the support we make available for home energy efficiency for the benefit of lower income households who are living in, or are at risk of, fuel poverty. Within this, a particular focus is given to the most thermally inefficient homes, and consistent with our commitment to clean air and climate justice, working towards ending our reliance on the burning of coal and heating oil in a way that provides a fair transition for those who currently have little or no other choice.

The plan has benefited from extensive public consultation, as well as engagement with Welsh third sector organisations who share our deep commitment to this issue. The plan has been informed by the landscape report into fuel poverty in Wales, published by Audit Wales, and by the work undertaken by the Senedd's Climate Change, Environment and Rural Affairs Committee inquiry into fuel poverty. The engagement that has guided the development of this plan will continue as we develop a new advisory panel, and interim targets that will strengthen and focus our efforts to deliver the obligations enshrined in law in the Warm Homes and Energy Conservation Act 2000. Further formal consultation is scheduled for summer this year to inform the creation of the next iteration of the Warm Homes programme by a new Government in the next Senedd.

Energy costs have impacted households even more heavily in recent months, as a result of the coldest winter season for 10 years, combined with the need to stay at home to keep Wales safe from the impact of the COVID-19 pandemic. In this context, I was deeply disappointed to learn the energy regulator has announced an increase of 9 per cent in the domestic tariff cap from April. Whilst some of the increase is attributed to increased wholesale energy prices, a significant proportion is to alleviate the bad debt provision energy suppliers are having to make to support vulnerable bill payers through the pandemic.

The increase in energy arrears is surely a signal of the pressure households in Wales and other parts of the UK are under. Adding further costs onto lower income bill payers will simply add to the suffering of thousands of families, who cannot change suppliers to get a better deal whilst they remain in debt. I have called on the regulator and the UK Government to act to reverse this decision, so as not to undermine our society's recovery from the impact of the pandemic. The cost of delivering an energy system fit for the twenty-first century should not be disproportionately shouldered by those hard-pressed families who are least able to pay.

This issue serves to illustrate that the climate emergency is a matter of social justice. The advice we received last December from our independent statutory advisers, the Climate Change Committee, highlights the scale of investment required to deliver zero-carbon buildings whilst meeting our obligations to tackle fuel poverty. Their advice also recognises that effective emissions reduction in Wales requires the UK Government to play its part where they hold the levers and the ability to make investment at such scale.

The plan of action I am publishing today sets out the way in which the Welsh Government will use all levers available to us, pushing the limits of our devolved powers to take a proactive role in securing social justice in the transition to net zero through our action to tackle fuel poverty in Wales. Thank you.

Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. Mae ein cynllun ni i fynd i'r afael â thlodi tanwydd, a gyhoeddwyd heddiw, yn ailddatgan ein hymrwymiad ni i sicrhau cyfiawnder cymdeithasol yn y newid i economi sero net yng Nghymru.

Mae ein hymrwymiad ni i fynd i'r afael â thlodi tanwydd wedi bod yn gyson dros yr hirdymor, gyda'n rhaglen Cartrefi Cynnes yn buddsoddi mwy na £350 miliwn dros 10 mlynedd, gan fod o fudd i dros 60,000 o aelwydydd. Mae'r ymrwymiad hirdymor hwn wedi bod o'r pwys mwyaf yn ystod y cyfnod hwyaf o gyni yn ein hanes ni, a orfodwyd arnom ni oherwydd y penderfyniadau a wnaeth Llywodraeth y DU.

Yn ystod y tymor Seneddol hwn, rydym ni wedi parhau i godi safonau o ran tai. Drwy'r rhaglen dai arloesol, rydym ni wedi buddsoddi mwy na £145 miliwn i siapio'r farchnad drwy greu datblygiadau tai newydd rhagorol, sy'n braf i fyw ynddyn nhw, sy'n garbon isel ac yn cefnogi cadwyni cyflenwi lleol. Yn wahanol i gostau ynni nodweddiadol o £1,300 y flwyddyn, mae biliau ynni blynyddol y cartrefi hyn wedi gostwng mor isel â £200. Mae'r hyn a ddysgwyd o'r cynllun hwn, ochr yn ochr â'n rhaglen ôl-osod er mwyn optimeiddio, yn cael ei integreiddio yn ein rhaglenni tai creiddiol i sicrhau mai hon yw'r ffordd y caiff pob cartref ei adeiladu a'i ôl-osod i'r dyfodol.

Mae gwasanaeth ynni Llywodraeth Cymru, a sefydlwyd gennym yn 2018, wedi cefnogi'r gwaith o ehangu prosiectau ynni cymunedol sy'n caniatáu i ddinasyddion fod yn rhanddeiliaid yn eu cyflenwad ynni nhw eu hunain, yn ogystal â chynhyrchu trydan a gwres sy'n fforddiadwy, a charbon isel. Y flwyddyn nesaf, fe fyddwn ni'n diweddaru safon ansawdd tai Cymru i'w gwneud yn ofynnol i berfformiad ynni mewn cartrefi cymdeithasol gyrraedd y safon uchaf, sef gradd A, gan weithio gyda busnesau, y sector addysg ac undebau llafur i sefydlu canolfannau rhagoriaeth ar gyfer ôl-osod tai, i gefnogi'r broses angenrheidiol o sefydlu gweithlu sy'n alluog iawn i osod systemau ynni i'r tŷ cyfan, ac a achredwyd yn briodol.

Fis Hydref diwethaf, fe gyhoeddais i'r cynllun peilot cyngor a chymorth ynni domestig, ac mae hwnnw ar waith ers cryn amser erbyn hyn. Mae hyn yn adeiladu ar ein profiad ni o gyflawni gwelliannau effeithlonrwydd ynni ar gyfer gwella'r cymorth y gallwn ni ei gynnig, gan sicrhau y bydd pobl yn gweld y budd mwyaf posibl drwy fynd i'r afael â rhwystrau sy'n ymestyn y tu hwnt i berfformiad thermol eu cartrefi nhw eu hunain. Mae'r cynlluniau peilot hyn yn treialu dulliau o gefnogi aelwydydd sy'n agored i niwed ar gyfer sicrhau bod y bargeinion gorau o ran ynni ar gael, gan helpu pobl i roi'r gorau i ddefnyddio mesuryddion talu ymlaen llaw a dechrau defnyddio mesuryddion deallus, a diogelu'r holl hawliau sydd ar gael iddyn nhw gan Lywodraeth y DU a chan gwmnïau ynni, yn ogystal â'r gefnogaeth a ddaw gan Lywodraeth Cymru. Mae'r holl fesurau hyn yn cynnal cyfiawnder cymdeithasol yn y newid i sero net. Maen nhw o fudd uniongyrchol i'r aelwydydd hynny sydd yn yr angen mwyaf, ac yn cyflawni mesurau ymarferol ar ran pawb yng Nghymru, a fyddai, fel arall, yn gorfod cael eu talu o gyllidebau cartrefi'r rheini na allant fforddio hynny o gwbwl.

Mae'r profiad a enillwyd o'r camau a gymerwyd dros yr hirdymor, a'r dulliau arloesol a ddatblygwyd yn ystod y blynyddoedd diwethaf, wedi llywio'r cynllun newydd a gyhoeddwyd gennym ni nawr i barhau i leihau cyfraddau o dlodi tanwydd dros y 15 mlynedd nesaf. Mae'r cynllun yn parhau i dargedu'r cymorth a ddarparwn ar gyfer effeithlonrwydd ynni yn y cartref er lles aelwydydd incwm is sy'n byw mewn tlodi tanwydd, neu sydd mewn perygl o hynny. O fewn hyn, mae llawer o ganolbwyntio ar y cartrefi mwyaf aneffeithlon yn thermol, ac yn gyson â'n hymrwymiad ni i aer glân a chyfiawnder hinsawdd, gan weithio tuag at roi terfyn ar ein dibyniaeth ni ar losgi glo a gwresogi ag olew mewn dull sy'n cynnig cyfnod teg ar gyfer newid i'r rhai nad oes ganddyn nhw ddewis arall ar hyn o bryd.

Mae'r cynllun wedi elwa ar ymgynghoriad cyhoeddus eang, yn ogystal ag ymgysylltiad â sefydliadau trydydd sector yng Nghymru sy'n rhannu ein hymrwymiad cryf ni i'r mater hwn. Cafodd y cynllun ei lywio gan yr adroddiad tirwedd ar dlodi tanwydd yng Nghymru, a gyhoeddwyd gan Archwilio Cymru, a chan y gwaith a wnaeth ymchwiliad Pwyllgor y Senedd ar  Newid Hinsawdd, Amgylchedd a Materion Gwledig i dlodi tanwydd. Fe fydd yr ymgysylltu sydd wedi llywio'r gwaith o ddatblygu'r cynllun hwn yn parhau wrth inni ddatblygu panel cynghori newydd, a thargedau interim a fydd yn atgyfnerthu ac yn canolbwyntio ein hymdrechion tuag at gyflawni'r rhwymedigaethau a ymgorfforwyd yn y gyfraith yn Neddf Cartrefi Cynnes ac Arbed Ynni 2000. Cafodd ymgynghoriad ffurfiol pellach ei drefnu ar gyfer yr haf eleni i lywio'r broses o lunio'r iteriad nesaf o'r rhaglen Cartrefi Cynnes gan Lywodraeth newydd y Senedd nesaf.

Mae costau ynni wedi effeithio fwy byth ar aelwydydd yn ystod y misoedd diwethaf, o ganlyniad i'r gaeaf oeraf ers 10 mlynedd, ynghyd â'r angen i aros gartref i gadw Cymru'n ddiogel rhag effaith pandemig COVID-19. Yn y cyd-destun hwn, roeddwn i'n siomedig iawn o glywed bod y rheoleiddiwr ynni wedi cyhoeddi codiad o 9 y cant yn y cap ar y tariff domestig o fis Ebrill. Er bod rhywfaint o'r cynnydd hwn yn cael ei briodoli i brisiau ynni cyfanwerthol sy'n uwch, mae cyfran sylweddol ohono yn lliniaru'r ddarpariaeth y bu'n rhaid i gyflenwyr ynni ei gwneud ar gyfer ôl-ddyled i gefnogi talwyr biliau sy'n agored i niwed drwy gwrs y pandemig.

Mae'n siŵr bod y cynnydd mewn ôl-ddyledion ynni yn arwydd o'r pwysau sydd ar aelwydydd yng Nghymru ac mewn rhannau eraill o'r DU. Bydd rhoi mwy o gostau ar dalwyr biliau sydd ar incwm is yn ychwanegu at y pwysau sydd ar filoedd o deuluoedd sy'n methu newid eu cyflenwyr i gael bargen well tra byddan nhw mewn dyled. Rwyf wedi galw ar y rheoleiddiwr a Llywodraeth y DU i gymryd camau i wrthdroi'r penderfyniad hwn, fel nad yw'r adferiad yn ein cymdeithas ni wedi effaith y pandemig yn cael ei danseilio. Ni ddylai'r gost o ddarparu system ynni sy'n addas ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain gael ei thalu'n ormodol gan y teuluoedd hynny sydd dan bwysau ac sy'n lleiaf abl i'w thalu.

Mae'r mater hwn yn tynnu sylw at  ffaith mater o gyfiawnder cymdeithasol yw'r argyfwng hinsawdd. Mae'r cyngor a gawsom ni fis Rhagfyr diwethaf gan ein cynghorwyr statudol annibynnol ni, y Pwyllgor Newid Hinsawdd, yn pwysleisio hyd a lled y buddsoddiad sydd ei angen i ddarparu adeiladau di-garbon wrth gyflawni ein rhwymedigaethau i fynd i'r afael â thlodi tanwydd. Mae eu cyngor nhw'n cydnabod hefyd bod lleihad effeithiol mewn allyriadau yng Nghymru yn ei gwneud yn ofynnol i Lywodraeth y DU chwarae ei rhan lle mae'r ysgogiadau a'r gallu ganddyn nhw i fuddsoddi ar raddfa o'r fath.

Mae'r cynllun gweithredu yr wyf i'n ei gyhoeddi heddiw yn nodi'r ffordd y bydd Llywodraeth Cymru yn defnyddio'r holl ysgogiadau sydd ar gael inni, gan wthio terfynau ein pwerau datganoledig i fod â swyddogaeth ragweithiol wrth sicrhau cyfiawnder cymdeithasol yn y newid i sero net drwy ein camau gweithredu i fynd i'r afael â thlodi tanwydd yng Nghymru. Diolch.

15:25

Well, following publication of your fuel poverty plan today, 'Tacking fuel poverty 2021-2035', it seems the plan is largely the same as the draft proposals, and while we certainly welcome the short-term actions, we're very disappointed in particular that there are still no interim milestones between now and 2035. How do you respond to the subsequent statement by National Energy Action, NEA Cymru, that the Welsh Government has fallen short of its statutory duties, and that unless urgently addressed, thousands of people living in the coldest and most expensive to heat homes may not be helped for years to come? As they say, several years after the previous targets to eradicate the scourge of cold homes in Wales were missed, fuel poverty continues to be a devastating problem. Over 150,000 households can't afford to heat and power their homes and COVID-19 has made this challenge starker, with many people at home using more energy, owing more and earning less.

As well as setting a final target for action to end fuel poverty in Wales, the Welsh Government has a legal duty to introduce supporting milestones to set a path to the final target. How do you therefore respond to their statement that although the Welsh Government says that it will consider these interim targets in 2023, today's plan does not include this legal requirement, and that there needs to be a clear commitment to eliminating the most severe fuel poverty by the end of this decade at the very latest, with this milestone and the final target put on a statutory basis to ensure they have legal standing and cannot be dismissed by future administrations? 

Are you aware that there was also near universal support during the consultation for the Welsh Government to meet its legal duty to specify interim targets, and that both the Fuel Poverty Coalition Cymru and the cross-party group on fuel poverty and energy efficiency also wrote to you on this issue, stressing the importance of this being addressed in the final plan? Do you understand that failure to introduce any interim targets would result in there being no effective way of ensuring the worst affected households, those in most severe fuel poverty, are assisted as a priority before the final target date, and will you therefore address this key omission in the plan as soon as possible?

Although the plan makes two brief references to health in the context of winter resilience and consulting on eligibility for support beyond March 2023, a further two years down the road, why has the Welsh Government not committed within the plan to longer term measures to joined-up action on fuel poverty within the health sector, alongside the commitment to reach net zero? Although your plan states that it will ensure that people in most need receive the most appropriate package of support, so that they can always continue to heat their homes, how does it address Fuel Poverty Coalition Cymru's call, in its submission to you, for the worst first to be prioritised, accelerating action for those most in need in accordance with the clear principle embedded in the 2010 strategy? Where is the detail? Where are the actions?

How do you respond to the reality that although fixing Wales's cold, leaky housing, and reducing needless energy costs, is fundamental, the Welsh Government has also missed the opportunity to introduce fuel poverty targets related to upgrading the energy efficiency of homes, where helping improve homes, especially for those living on the lowest incomes, is directly in the control of the Welsh Government, and should have been a clear priority? Your plan states that the standard assessment procedure methodology under which homes are given an energy performance certificate, or EPC, will continue to provide the basis of the Welsh housing conditions survey and the setting of domestic energy efficiency targets. However, how do you respond to the statement by the Fuel Poverty Coalition Cymru to you that at least one additional EPC target should be included, at minimum, to match the statutory target in England for all fuel-poor households to reach EPC band C by 2030?

Finally, how do you respond to calls by the National Residential Landlords Association for the Welsh Government to ring-fence grant funding to tackle fuel poverty in the private rented sector because that is at the heart of the problem due to the age of the stock; to support local authorities by funding personnel to conduct monitoring and administration of ECO, or energy company obligation funding, to end the postcode lottery in Wales where some councils don't have the resources; and, finally, to replicate the UK Government's green homes grant to upgrade homes including the private rented sector in England—the homes not reached by the Welsh Government's current Warm Homes scheme? Diolch. 

Wel, ar ôl cyhoeddi eich cynllun tlodi tanwydd chi heddiw, 'Trechu tlodi tanwydd 2021 i 2035', mae'n ymddangos bod y cynllun hwn yn debyg i'r cynigion drafft, i raddau helaeth iawn, ac er ein bod ni'n sicr yn croesawu'r camau gweithredu tymor byr, rydym ni'n arbennig o siomedig nad oes yna gerrig milltir o hyd yn y cyfamser rhwng nawr a 2035. Sut ydych chi'n ymateb i'r datganiad dilynol gan National Energy Action, NEA Cymru, fod Llywodraeth Cymru wedi methu yn ei dyletswyddau statudol, ac oni chaiff hynny sylw ar frys, efallai na fydd miloedd o bobl sy'n byw yn y cartrefi oeraf a drutaf i'w gwresogi yn cael cymorth am flynyddoedd i ddod eto? Fel maen nhw'n dweud, sawl blwyddyn ar ôl methu'r targedau blaenorol i gael gwared â chartrefi oer yng Nghymru, mae tlodi tanwydd yn parhau i fod yn broblem ddinistriol iawn. Ni all dros 150,000 o aelwydydd fforddio i wresogi na phweru eu cartrefi nhw ac mae COVID-19 wedi amlygu'r her hon yn fwy eto, gyda llawer o bobl yn aros gartref ac yn defnyddio mwy o ynni, yn mynd yn fwy i ddyled ac yn ennill llai o arian.

Yn ogystal â phennu targed terfynol ar gyfer gweithredu i roi diwedd ar dlodi tanwydd yng Nghymru, mae gan Lywodraeth Cymru ddyletswydd gyfreithiol i gyflwyno cerrig milltir ategol i sefydlu llwybr at y targed terfynol. Sut yr ydych chi'n ymateb, felly, i'w datganiad nhw, er bod Llywodraeth Cymru yn dweud y bydd yn ystyried y targedau interim hyn yn 2023, nad yw'r cynllun heddiw yn cynnwys y gofyniad cyfreithiol hwn, a bod angen ymrwymiad clir i ddileu'r tlodi tanwydd mwyaf difrifol erbyn diwedd y degawd hwn fan bellaf, gyda'r garreg filltir hon a'r targed terfynol wedi eu rhoi ar sail statudol i sicrhau bod ganddyn nhw statws cyfreithiol ac na ellir eu diystyru gan lywodraethau'r dyfodol?

A ydych chi'n ymwybodol fod yna gefnogaeth lwyr bron hefyd yn ystod yr ymgynghoriad i weld Llywodraeth Cymru'n gwneud ei dyletswydd gyfreithiol i bennu targedau interim, a bod Clymblaid Tlodi Tanwydd Cymru a'r grŵp trawsbleidiol ar dlodi tanwydd ac effeithlonrwydd ynni wedi ysgrifennu atoch chi ynglŷn â'r mater hwn hefyd, gan bwysleisio pwysigrwydd mynd i'r afael â hyn yn y cynllun terfynol? A ydych chi'n deall y byddai methu â chyflwyno unrhyw dargedau interim yn golygu na fyddai yna ffordd effeithiol o sicrhau bod yr aelwydydd yr effeithir arnynt waethaf, y rhai sydd yn y tlodi tanwydd mwyaf difrifol, yn cael cymorth fel blaenoriaeth cyn dyddiad y targed terfynol, ac a wnewch chi fynd i'r afael, felly, â'r bwlch allweddol hwn yn y cynllun cyn gynted â phosibl?

Er bod y cynllun yn gwneud dau gyfeiriad byr at iechyd yng nghyd-destun ymdopi â'r gaeaf ac ymgynghori ar gymhwysedd i gael cymorth wedi mis Mawrth 2023, sef dwy flynedd arall i lawr y ffordd, pam nad yw Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i fesurau tymor hwy yn y cynllun ar gyfer gweithredu cydgysylltiedig ar dlodi tanwydd yn y sector iechyd, ochr yn ochr â'r ymrwymiad i gyrraedd sero net? Er bod eich cynllun yn dweud y bydd yn sicrhau y caiff pobl yn yr angen mwyaf y pecyn cymorth mwyaf addas iddyn nhw, fel y gallant barhau i wresogi eu cartrefi bob amser, sut mae'n ymdrin â galwad Clymblaid Tlodi Tanwydd Cymru, yn ei gyflwyniad i chi, i'r rheini sy'n ei chael hi waethaf gael y flaenoriaeth gyntaf, gan gyflymu camau gweithredu i'r rhai mwyaf anghenus yn unol â'r egwyddor eglur a ymgorfforir yn strategaeth 2010? Ble mae'r manylion? Ble mae'r camau gweithredu?

Sut ydych chi'n ymateb i'r sefyllfa wirioneddol, er bod trwsio tai oer a drafftiog yng Nghymru a lleihau costau ynni diangen yn hanfodol, fod Llywodraeth Cymru wedi colli'r cyfle hefyd i gyflwyno targedau tlodi tanwydd sy'n gysylltiedig ag uwchraddio effeithlonrwydd ynni cartrefi, lle mae helpu i wella cartrefi, yn enwedig i'r rheini sy'n byw ar yr incwm isaf, dan reolaeth uniongyrchol Llywodraeth Cymru, ac fe ddylen nhw fod wedi bod yn flaenoriaeth eglur? Mae eich cynllun chi'n nodi y bydd methodoleg y weithdrefn asesu safonol ar gyfer rhoi tystysgrif perfformiad ynni i gartrefi yn parhau i ddarparu sail i Arolwg Cyflwr Tai Cymru a phennu targedau effeithlonrwydd o ran ynni domestig. Er hynny, sut ydych chi'n ymateb i ddatganiad Clymblaid Tlodi Tanwydd Cymru i chi y dylid cynnwys o leiaf un targed tystysgrif perfformiad ynni ychwanegol, o leiaf, i gyfateb i'r targed statudol yn Lloegr fod pob aelwyd sy'n dlawd o ran tanwydd yn cyrraedd band C y dystysgrif perfformiad ynni erbyn 2030?

Yn olaf, sut ydych chi'n ymateb i alwadau gan Gymdeithas Genedlaethol Landlordiaid Preswyl Cymru i neilltuo cyllid grant i fynd i'r afael â thlodi tanwydd yn y sector rhentu preifat gan fod hynny wrth wraidd y broblem oherwydd oedran y stoc; i gefnogi awdurdodau lleol drwy ariannu personél i fonitro a gweinyddu ECO neu gyllid rhwymedigaeth cwmnïau ynni; i roi terfyn ar y loteri cod post yng Nghymru lle nad oes gan rai cynghorau'r adnoddau; ac, yn olaf, i atgynhyrchu grant cartrefi gwyrdd Llywodraeth y DU i uwchraddio cartrefi gan gynnwys y sector rhentu preifat yn Lloegr—y cartrefi nad oedd cynllun Cartrefi Cynnes presennol Llywodraeth Cymru yn eu cwmpasu nhw? Diolch. 

15:30

Thank you, Mark Isherwood, for that list of questions. In relation to the interim targets, I am of course aware of the call for interim targets, but I have to say, most proposals within today's plan were welcomed by our stakeholders. I think to set interim targets now, over a shorter time frame, would prove to be a really futile exercise, until we can better understand the impact of the pandemic. You referred to the impact that the pandemic has had on people living in fuel poverty; it has obviously increased, unfortunately, the number of people living in fuel poverty. I absolutely recognise that a number of stakeholders have said that the plan should include those interim targets in order to meet our statutory obligation.

A number of suggested interim targets were put forward during the consultation, such as eradicating severe fuel poverty by 2028, for instance. There was another one that suggested by 2030. We've considered all of these interim targets. Without revised fuel poverty estimates and updated projections to determine what can be achieved by 2035, interim targets set in the current climate that we are in, I think, would be speculative and potentially unrealistic, whereas the targets that we have set, I think, are absolutely realistic. So, what I've asked my officials to do is to work with the stakeholders—you'll be aware of our new fuel poverty advisory group—to develop those interim targets. They can then be considered in the light of the new fuel poverty estimates that we're preparing. The interim targets when they are developed will then be added to the plan.

You referred to health issues, and obviously we've had our health conditions pilot, which you'll be aware of, and that was expanded in July 2019. We've had over 8,600 referrals received by Nest, and more than 1,000 homes have benefited from the scheme. As part of the extended pilot, the eligibility criteria for support was also expanded to include people living on a lower income not in receipt of a means-tested benefit, at risk of avoidable ill health caused or exacerbated by living in a cold home, or living in a home with an EPC rating of D or worse.

You referred to the UK Government's green homes voucher scheme, and we absolutely agree that investment in home energy efficiency is important—the key to support the economic recovery as we emerge from the coronavirus pandemic, along with all the other reasons for it. What we don't agree with the UK Government on is that the best way to do it is by way of a voucher scheme similar to the one that they've brought forward. There are issues regarding the quality of workmanship that can be attained within a very tight delivery timescale. That could potentially store up trouble for householders in the future. You'll be aware that the green homes voucher scheme was launched last summer, by the Chancellor, as part of measures he introduced. But because of delays in processing applications and the capacity of the supply chain to deliver, the scheme has now been extended to March 2022.

If you look at it very carefully, the scheme is not as generous as first reported. Householders, unless they're on means-tested benefits, are required to pay a third of the cost of any home energy efficiency measure installed under the scheme. Windows and doors, which have attracted so much media attention, are secondary measures only, and the value of the contribution is limited to the value invested in primary measures such as insulation, for instance, or low-carbon heating systems. So, again, a householder receiving a £1,000 two-thirds contribution towards an air source heat pump, for instance, would receive a maximum of £1,000 towards new windows. So, it is a scheme that applies to England only, but I would urge you to look closer at it, because, as I say, it's not as generous as it was first reported.

In relation to the private rented sector, I heard your and others' calls for ring fencing of funding. You are quite right when you say that a lot—I think it's about 40 per cent—of private rented stock in Wales is over 100 years old. So, we know that households in the private rented sector are more likely to be fuel poor. Obviously, tenants are eligible to apply for energy efficiency advice through the Nest scheme, and approximately a quarter of the households currently are benefiting from the Nest scheme.

Diolch, Mark Isherwood, am y rhestr yna o gwestiynau. O ran y targedau dros dro, rwyf, wrth gwrs, yn ymwybodol o'r alwad am dargedau dros dro, ond rhaid imi ddweud, croesawyd y rhan fwyaf o gynigion yn y cynllun heddiw gan ein rhanddeiliaid. Credaf y byddai gosod targedau dros dro nawr, dros gyfnod byrrach, yn ymarfer ofer iawn, nes y gallwn ni ddeall effaith y pandemig yn well. Fe wnaethoch chi gyfeirio at yr effaith y mae'r pandemig wedi'i chael ar bobl sy'n byw mewn tlodi tanwydd; mae'n amlwg ei fod wedi cynyddu, yn anffodus, nifer y bobl sy'n byw mewn tlodi tanwydd. Rwy'n cydnabod yn llwyr fod nifer o randdeiliaid wedi dweud y dylai'r cynllun gynnwys y targedau dros dro hynny er mwyn cyflawni ein rhwymedigaeth statudol.

Cafodd nifer o dargedau dros dro awgrymedig eu cyflwyno yn ystod yr ymgynghoriad, megis dileu tlodi tanwydd difrifol erbyn 2028, er enghraifft. Roedd un arall a awgrymodd erbyn 2030. Rydym ni wedi ystyried yr holl dargedau dros dro hyn. Heb amcangyfrifon tlodi tanwydd diwygiedig ac amcanestyniadau wedi'u diweddaru i benderfynu beth y gellir ei gyflawni erbyn 2035, byddai targedau dros dro a osodwyd yn yr hinsawdd bresennol yr ydym ni ynddi, rwy'n credu, yn ddamcaniaethol ac o bosibl yn afrealistig, tra bod y targedau yr ydym ni wedi'u gosod, rwy'n credu, yn gwbl realistig. Felly, yr hyn yr wyf wedi gofyn i'm swyddogion ei wneud yw gweithio gyda'r rhanddeiliaid—byddwch yn ymwybodol o'n grŵp cynghori newydd ar dlodi tanwydd—i ddatblygu'r targedau dros dro hynny. Yna gellir eu hystyried yng ngoleuni'r amcangyfrifon tlodi tanwydd newydd yr ydym ni yn eu paratoi. Bydd y targedau dros dro pan gânt eu datblygu wedyn yn cael eu hychwanegu at y cynllun.

Fe wnaethoch chi gyfeirio at faterion iechyd, ac yn amlwg cawsom ein cynllun treialu cyflyrau iechyd, y byddwch yn ymwybodol ohono, ac ehangwyd hynny ym mis Gorffennaf 2019. Rydym ni wedi derbyn dros 8,600 o atgyfeiriadau gan Nest, ac mae mwy na 1,000 o gartrefi wedi elwa ar y cynllun. Yn rhan o'r cynllun treialu estynedig, ehangwyd y meini prawf cymhwysedd ar gyfer cymorth hefyd i gynnwys pobl sy'n byw ar incwm is nad ydynt yn cael budd-dal prawf modd, sydd mewn perygl o salwch y gellir ei osgoi a achosir neu a waethygir drwy fyw mewn cartref oer, neu sy'n byw mewn cartref â sgôr tystysgrif perfformiad ynni o D neu waeth.

Fe wnaethoch chi gyfeirio at gynllun talebau cartrefi gwyrdd Llywodraeth y DU, ac rydym ni'n cytuno'n llwyr fod buddsoddi mewn effeithlonrwydd ynni yn y cartref yn bwysig—yr allwedd i gefnogi'r adferiad economaidd wrth inni ddod allan o bandemig y coronafeirws, ynghyd â'r holl resymau eraill am hynny. Yr hyn nad ydym ni yn cytuno â Llywodraeth y DU yn ei gylch yw mai'r ffordd orau o wneud hynny yw drwy gynllun talebau tebyg i'r un y maen nhw wedi'i gyflwyno. Mae materion yn ymwneud ag ansawdd y gwaith y gellir ei gyflawni o fewn amserlen gyflenwi dynn iawn. Gallai hynny o bosibl beri helynt i ddeiliaid tai yn y dyfodol. Byddwch yn ymwybodol bod y cynllun talebau cartrefi gwyrdd wedi'i lansio yr haf diwethaf, gan y Canghellor, yn rhan o'r mesurau a gyflwynodd. Ond oherwydd oedi wrth brosesu ceisiadau a gallu'r gadwyn gyflenwi i gyflawni, mae'r cynllun bellach wedi'i ymestyn i fis Mawrth 2022.

Os edrychwch chi arno'n ofalus iawn, nid yw'r cynllun mor hael ag a adroddwyd gyntaf. Mae'n ofynnol i ddeiliaid tai, oni bai eu bod ar fudd-daliadau prawf modd, dalu traean o gost unrhyw fesur effeithlonrwydd ynni cartref a osodwyd o dan y cynllun. Mesurau eilaidd yn unig yw ffenestri a drysau, sydd wedi denu cymaint o sylw yn y cyfryngau, ac mae gwerth y cyfraniad wedi'i gyfyngu i'r gwerth a fuddsoddir mewn mesurau sylfaenol megis inswleiddio, er enghraifft, neu systemau gwresogi carbon isel. Felly, unwaith eto, byddai deiliad tŷ sy'n cael cyfraniad o ddwy ran o dair o £1,000 tuag at bwmp gwres ffynhonnell aer, er enghraifft, yn cael uchafswm o £1,000 tuag at ffenestri newydd. Felly, mae'n gynllun sy'n berthnasol i Loegr yn unig, ond byddwn yn eich annog i edrych yn fanylach arno, oherwydd, fel y dywedais, nid yw mor hael ag yr adroddwyd amdano yn gyntaf.

O ran y sector rhentu preifat, clywais eich galwadau chi ac eraill am neilltuo cyllid. Rydych chi yn llygad eich lle pan ddywedwch fod llawer—credaf ei fod tua 40 y cant—o stoc rhentu preifat yng Nghymru dros 100 mlwydd oed. Felly, gwyddom fod aelwydydd yn y sector rhentu preifat yn fwy tebygol o fod yn dlawd o ran tanwydd. Yn amlwg, mae tenantiaid yn gymwys i wneud cais am gyngor effeithlonrwydd ynni drwy'r cynllun Nyth, ac mae tua chwarter yr aelwydydd yn elwa ar y cynllun Nyth ar hyn o bryd.

15:35

I'd like to thank the Minister for her statement and for the plan that was shared with us earlier today. I would like to begin with where I do agree with the Minister. She is absolutely right to make that commitment to deliver social justice, as we transition to a net-zero economy in Wales. She has my full support on that. And I would want to associate myself with her comments in her statement about the energy regulator's 9 per cent domestic tariff cap. It is absolutely inconceivable to me that families in poor communities like Llanelli, where people are just about struggling to make their bills, should be penalised with that kind of possible raise, and I'm very glad to hear that the Minister is continuing to make representations to attempt to get this punitive potential decision reversed. 

Hoffwn ddiolch i'r Gweinidog am ei datganiad ac am y cynllun a rannwyd gyda ni yn gynharach heddiw. Hoffwn ddechrau gyda lle'r wyf yn cytuno â'r Gweinidog. Mae'n llygad ei lle wrth wneud yr ymrwymiad hwnnw i sicrhau cyfiawnder cymdeithasol, wrth inni drosglwyddo i economi sero-net yng Nghymru. Mae ganddi fy nghefnogaeth lawn i hynny. Ac fe hoffwn i ategu ei sylwadau yn ei datganiad am gap tariff domestig y rheoleiddiwr ynni o 9 y cant. Mae y tu hwnt i fy amgyffred i yn llwyr y dylai teuluoedd mewn cymunedau tlawd fel Llanelli, lle mae pobl yn ei chael hi'n anodd talu eu biliau, gael eu cosbi gyda'r math hwnnw o gynnydd posibl, ac rwy'n falch iawn o glywed bod y Gweinidog yn parhau i gyflwyno sylwadau i geisio gwrthdroi'r penderfyniad milain posibl hwn.

What I would say, though, is that we're disappointed in the plan. It's not as ambitious as we would have liked it to be, and clearly the next Welsh Government will have to do better and go further. One of the things that we would want to consider is the possibility of developing a national energy company, similar to Dŵr Cymru, our national water company, to provide people purchasing energy in Wales with an option where we would have indirect control over the kinds of tariffs that were being charged. I wonder if that's something that, if the Minister is part of the next Government, she would consider.

In response to Mark Isherwood, the Minister didn't quite set out for me, or perhaps I missed it, where the differences are in the final plan from the original draft. The Minister has referred to the considerable efforts that were made, for example, by third sector organisations, by partners, to make representations, and yet—I must admit that this is our first reading, Deputy Presiding Officer—it doesn't seem to have had, the consultation, a very big impact on what the Minister has finally decided. So, I wonder if the Minister can tell us today, and perhaps give us one or two examples, where she has taken on board those ideas from the consultation. 

The Minister, of course, will be aware of the Welsh Government's target for 30 per cent of people to continue working from or close to home. Those who are working from home may see an increase, of course, in their fuel bills, and I have a concern that that may tip some families on just above poverty wages into fuel poverty. I wonder if the Minister has given that any consideration as she develops her plan.

I wonder if the Minister can explain to us why she's decided to set less ambitious targets than the 2018 plan. There may be good reasons for that, but I think it would be helpful for us to understand it. And can she tell us how she will ensure that this plan doesn't operate in a silo and that it does speak effectively to other Welsh Government departments—to the department for the economy, skills, where we will need to be upskilling people to do this work on homes, and, of course, the housing department, which is actually essential? 

The Minister says she doesn't think it would have been feasible or appropriate to set those staging post interim targets, but I'm sure she will acknowledge that that is a statutory obligation. This is not something that's just been expressed as an opinion by people in the third sector, that that ought to be done. I do understand the point that she makes that it's difficult to set those interim targets while we don't know the full impact of the pandemic, but can she say a bit more about what the process will be for ensuring that those targets are set, and when she expects to be able to set them? There may be some difficulties there, I appreciate, because we don't yet know where we're going with the pandemic, but I think it would be helpful for people to understand that. 

Two more points very briefly, if I may. Can she set out how the well-being goals in the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015 were used to generate this plan, and how they've informed the Government's work in this very important area? And finally, on the three long-term objectives, there should be no households estimated to be living in severe or persistent fuel poverty by 2035 'as far as reasonably practicable'. Now, I believe, and the Minister will correct me if I'm wrong, that that's a term that has a legal meaning. But it has been received by some in the sector as a qualifying target and saying 'Well, we'll decide whether we can do this or not'. Now, I don't think that is the Minister's intention, but I wonder if she can explain to us why she has decided to use that phrase 'as far as reasonably practicable' in two of the three long-term objectives. I'm sure that there is a good reason for that. I'm sure it is not her intention to water down the commitment, but I hope that she can give—not me, because that doesn't matter—those interested in the sector some clarity in this regard.   

Yr hyn y byddwn yn ei ddweud, serch hynny, yw ein bod yn siomedig yn y cynllun. Nid yw mor uchelgeisiol ag y byddem wedi hoffi iddo fod, ac mae'n amlwg y bydd yn rhaid i Lywodraeth nesaf Cymru wneud yn well a mynd ymhellach. Un o'r pethau y byddem ni eisiau ei ystyried yw'r posibilrwydd o ddatblygu cwmni ynni cenedlaethol, yn debyg i Dŵr Cymru, ein cwmni dŵr cenedlaethol, i roi dewis i bobl sy'n prynu ynni yng Nghymru lle byddai gennym ni reolaeth anuniongyrchol dros y mathau o brisiau a gânt eu codi. Tybed a yw hynny'n rhywbeth y byddai'n ei ystyried pe bai'r Gweinidog yn rhan o'r Llywodraeth nesaf.

Mewn ymateb i Mark Isherwood, ni wnaeth y Gweinidog amlinellu'n hollol i mi, neu efallai imi golli hynny, lle mae'r gwahaniaethau yn y cynllun terfynol o'i gymharu â'r drafft gwreiddiol. Mae'r Gweinidog wedi cyfeirio at yr ymdrechion sylweddol a wnaed, er enghraifft, gan sefydliadau'r trydydd sector, gan bartneriaid, i gyflwyno sylwadau, ac eto—rhaid imi gyfaddef mai hwn yw ein darlleniad cyntaf, Dirprwy Lywydd—nid yw'n ymddangos ei fod wedi cael effaith fawr iawn ar yr hyn y mae'r Gweinidog wedi'i benderfynu o'r diwedd. Felly, tybed a wnaiff y Gweinidog ddweud wrthym ni heddiw, ac efallai roi un neu ddwy enghraifft inni, lle mae wedi ystyried y syniadau hynny o'r ymgynghoriad.

Bydd y Gweinidog, wrth gwrs, yn ymwybodol o darged Llywodraeth Cymru i 30 y cant o bobl barhau i weithio gartref neu'n agos at eu cartrefi. Efallai y bydd y rhai sy'n gweithio gartref yn gweld cynnydd, wrth gwrs, yn eu biliau tanwydd, ac mae gennyf bryder y gallai hynny wthio rhai teuluoedd sy'n ennill fymryn yn fwy na chyflogau tlodi i dlodi tanwydd. Tybed a yw'r Gweinidog wedi rhoi unrhyw ystyriaeth i hynny wrth iddi ddatblygu ei chynllun.

Tybed a all y Gweinidog esbonio wrthym ni pam ei bod hi wedi penderfynu gosod targedau llai uchelgeisiol na chynllun 2018. Efallai fod rhesymau da dros hynny, ond credaf y byddai'n ddefnyddiol inni ddeall hynny. Ac a all hi ddweud wrthym ni sut y bydd yn sicrhau nad yw'r cynllun hwn yn gweithredu ar ei ben ei hun a'i fod yn cydweithio'n effeithiol ag adrannau eraill Llywodraeth Cymru—ag adran yr economi, sgiliau, lle bydd angen i ni fod yn uwchsgilio pobl i wneud y gwaith hwn ar gartrefi, ac, wrth gwrs, yr adran dai, sy'n hanfodol mewn gwirionedd? 

Dywed y Gweinidog nad yw'n credu y byddai wedi bod yn ddichonadwy nac yn briodol gosod y targedau dros dro cyfamserol hynny, ond rwy'n siŵr y bydd yn cydnabod bod hynny'n rhwymedigaeth statudol. Nid yw hyn yn rhywbeth sydd wedi ei fynegi fel barn gan bobl yn y trydydd sector, fe ddylid gwneud hynny. Rwyf yn deall ei sylw ei bod yn anodd gosod y targedau dros dro hynny pan nad ydym ni'n gwybod effaith lawn y pandemig, ond a wnaiff hi ddweud ychydig mwy am beth fydd y broses ar gyfer sicrhau y caiff y targedau hynny eu gosod, a phryd mae hi'n disgwyl gallu eu gosod? Efallai y bydd rhai anawsterau yn hynny o beth, rwy'n sylweddoli, oherwydd nid ydym ni'n gwybod eto beth fydd y sefyllfa o ran y pandemig, ond rwy'n credu y byddai'n ddefnyddiol i bobl ddeall hynny.

Dau sylw arall yn fyr iawn, os caf i. A all hi amlinellu sut y defnyddiwyd y nodau llesiant yn Neddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015 i gynhyrchu'r cynllun hwn, a sut maen nhw wedi llywio gwaith y Llywodraeth yn y maes pwysig iawn yma? Ac yn olaf, o ran y tri amcan hirdymor, na ddylid amcangyfrif bod unrhyw aelwydydd yn byw mewn tlodi tanwydd difrifol neu barhaus erbyn 2035 'cyn belled ag y bo'n rhesymol ymarferol'. Nawr, rwy'n credu, ac fe wnaiff y Gweinidog yn fy nghywiro os ydw i'n anghywir, bod hwnnw'n derm sydd ag ystyr gyfreithiol iddo. Ond mae rhai yn y sector wedi'i dderbyn fel targed penodol ac yn dweud 'Wel, byddwn yn penderfynu a allwn ni wneud hyn ai peidio'. Nawr, nid wyf yn credu mai dyna yw bwriad y Gweinidog, ond tybed a wnaiff egluro wrthym ni pam y mae wedi penderfynu defnyddio'r ymadrodd hwnnw 'cyn belled ag y bo'n rhesymol ymarferol' mewn dau o'r tri amcan hirdymor. Rwy'n siŵr bod rheswm da dros hynny. Rwy'n siŵr nad ei bwriad yw lleihau'r ymrwymiad, ond rwy'n gobeithio y gall roi—nid i mi, achos nid yw hynny o bwys—i'r rhai sydd â diddordeb yn y sector rywfaint o eglurder yn hyn o beth.       

15:45

Thank you, Helen Mary Jones, for those comments and questions. I think you make a really important point around skills, and certainly, as we come out of the pandemic and we have that green recovery and that reconstruction, it's really important that in our efforts to tackle fuel poverty, which have been hampered over the past year particularly, we ensure that skills and jobs are an important part of that recovery. If you look at the number of jobs that Nest and Arbed, our Warm Homes programme, have brought forward, you'll see that's clearly an area where we have, I think, brought added value on top of our Warm Homes programme.

You are right about people working from home, and it's clearly depressed household incomes further, and clearly we know it is reasonable to conclude that the increased cost of domestic energy, reduced household incomes, people working from home, et cetera, will have pushed many households into fuel poverty. That was one of the reasons, as I stressed to Mark Isherwood, around the interim targets, but once they are developed—and I mentioned that we will continue to work with stakeholders and with the new fuel poverty advisory group—those interim targets will be used as part of the plan.

You asked about cross-Government, and I think probably this is absolutely cross-Government, it sits in so many portfolios, alongside my own. I've just referred to skills, but I suppose housing is where we've had the biggest impact, and we know in relation to decarbonisation, for instance, it's going to be critical to meeting the net-zero target by 2050 that we've just—. I've received and accepted the advice from the UK CCC, so the committee gave us advice on boilers, for instance, about the lifetime of 15 years and advised a phase-out for the installation of fossil fuel boilers in advance of 2035. So, I'm working very closely with my colleague Julie James around that. She and I have also accepted the decarbonisation of houses report that Chris Joffe did for the Welsh Government, so that will also have an impact too.

You asked me about—I've made notes—the targets, and I think we've been ambitious, but you've got to be realistic and pragmatic as well, and I think the ambitions in the fuel poverty action plan that we have set out are realistic, and for me, that's important going forward and a part of the—. You asked me about what had changed, and there are several things that stakeholders and the members of the group brought forward. So, I'm trying to think of some examples to give you, but certainly one of the things that they think we should really have a focus on is smart meters, for instance. Now, I think, unfortunately, the UK Government don't keep the number of houses in Wales that have smart meters. I can't tell you what the specific number is, but, certainly, looking at the percentage across the UK, we do think we are on a par with other countries in Great Britain. But I think it is something that we could make people more aware of. I don't think people are aware of smart meters in the way that they could be, so that was one area that we certainly looked at, and obviously, the thermal efficiency of Welsh homes and maintaining that fabric first approach was something that came over very strongly in the consultation and the discussions.

We are looking at the estimates of fuel poverty, so I've asked for those to be revised, because I think that is really important, taking this forward, and that will be reported in the summer to the new Government, and, again, we will work with stakeholders to make recommendations that then can be adopted in the next 12 months. So, this isn't the end of this, this is the beginning, there's still further work to do in relation to it. 

Diolch, Helen Mary Jones, am y sylwadau a'r cwestiynau yna. Rwy'n credu eich bod yn gwneud pwynt pwysig iawn am sgiliau, ac yn sicr, wrth inni adfer o'r pandemig a bod gennym yr adferiad gwyrdd hwnnw a'r ailadeiladu hwnnw, mae'n bwysig iawn ein bod, yn ein hymdrechion i fynd i'r afael â thlodi tanwydd, sydd wedi'u llesteirio dros y flwyddyn ddiwethaf yn arbennig, yn sicrhau bod sgiliau a swyddi'n rhan bwysig o'r adferiad hwnnw. Os edrychwch chi ar nifer y swyddi y mae Nyth ac Arbed, ein rhaglen Cartrefi Cynnes, wedi'u cyflwyno, fe welwch chi fod hynny'n amlwg yn faes lle yr ydym ni, rwy'n credu, wedi ychwanegu gwerth ychwanegol i'n rhaglen Cartrefi Cynnes.

Rydych chi'n iawn ynghylch bobl sy'n gweithio gartref, ac mae'n amlwg ei fod wedi gostwng incwm aelwydydd ymhellach, ac mae'n amlwg ein bod yn gwybod ei bod hi'n rhesymol dod i'r casgliad y bydd cost gynyddol ynni domestig, llai o incwm aelwydydd, pobl yn gweithio gartref, ac ati, wedi gwthio llawer o aelwydydd i dlodi tanwydd. Dyna un o'r rhesymau, fel y pwysleisiais wrth Mark Isherwood, ynghylch y targedau dros dro, ond unwaith y cânt eu datblygu—a soniais y byddwn yn parhau i weithio gyda rhanddeiliaid a chyda'r grŵp cynghori newydd ar dlodi tanwydd—defnyddir y targedau dros dro hynny yn rhan o'r cynllun.

Fe wnaethoch chi holi am agweddau trawslywodraethol, a chredaf fod hyn, mae'n debyg, yn gwbl drawslywodraethol, mae'n berthnasol i gynifer o bortffolios, ochr yn ochr â'm portffolio i. Rwyf newydd gyfeirio at sgiliau, ond mae'n debyg mai tai yw'r lle yr ydym ni wedi cael yr effaith fwyaf, a gwyddom mewn perthynas â datgarboneiddio, er enghraifft, y bydd hynny yn hanfodol o ran cyrraedd y targed sero-net erbyn 2050 yr ydym ni newydd—. Rwyf wedi cael a derbyn y cyngor gan Bwyllgor y DU ar Newid Hinsawdd, felly rhoddodd y pwyllgor gyngor i ni ar foeleri, er enghraifft, am yr hyd oes 15 mlynedd gan gynghori cyfnod o derfynu graddol ar gyfer gosod boeleri tanwydd ffosil cyn 2035. Felly, rwy'n gweithio'n agos iawn gyda'm cyd-Aelod Julie James ynglŷn â hynny. Mae hi a fi hefyd wedi derbyn adroddiad datgarboneiddio tai a luniodd Chris Joffe dros Lywodraeth Cymru, felly bydd hynny hefyd yn cael effaith.

Fe wnaethoch chi hefyd fy holi am—rwyf wedi gwneud nodiadau—y targedau, a chredaf y buom ni yn uchelgeisiol, ond mae'n rhaid i chi fod yn realistig ac yn bragmatig hefyd, a chredaf fod yr uchelgeisiau yn y cynllun gweithredu tlodi tanwydd yr ydym ni wedi'u nodi yn realistig, ac i mi, mae hynny'n bwysig wrth symud ymlaen ac yn rhan o'r—. Fe wnaethoch chi ofyn i mi beth oedd wedi newid, ac mae sawl peth a gyflwynwyd gan randdeiliaid ac aelodau'r grŵp. Felly, rwy'n ceisio meddwl am rai enghreifftiau i'w rhoi i chi, ond yn sicr un o'r pethau y credant y dylem ni ganolbwyntio arno mewn gwirionedd yw mesuryddion deallus, er enghraifft. Nawr, rwy'n credu, yn anffodus, nad yw Llywodraeth y DU yn cadw cyfrif o nifer y tai yng Nghymru sydd â mesuryddion deallus. Ni allaf ddweud wrthych chi beth yw'r rhif penodol, ond, yn sicr, o edrych ar y ganran ledled y DU, credwn ein bod ar yr un lefel â gwledydd eraill Prydain Fawr. Ond rwy'n credu ei fod yn rhywbeth y gallem ni wneud pobl yn fwy ymwybodol ohono. Dydw i ddim yn credu bod pobl yn ymwybodol o fesuryddion deallus yn y ffordd y gallen nhw fod, felly roedd hwnnw'n un maes yr oeddem ni yn sicr yn edrych arno, ac yn amlwg, effeithlonrwydd thermol cartrefi Cymru ac roedd parhau â'r dull ffabrig yn gyntaf hwnnw yn rhywbeth a gyflewyd yn gryf iawn yn yr ymgynghoriad a'r trafodaethau.

Rydym ni yn edrych ar yr amcangyfrifon o dlodi tanwydd, felly rwyf wedi gofyn i'r rheini gael eu diwygio, oherwydd credaf fod hynny'n wirioneddol bwysig, wrth fwrw ymlaen â hyn, a chaiff hynny ei adrodd yn yr haf i'r Llywodraeth newydd, ac, unwaith eto, byddwn yn gweithio gyda rhanddeiliaid i wneud argymhellion y gellir eu mabwysiadu wedyn yn ystod y 12 mis nesaf. Felly, nid dyma ddiwedd hyn, dyma'r dechrau, mae mwy o waith i'w wneud o hyd mewn cysylltiad ag ef. 

I very much welcome the statement by the Minister, but fuel poverty can't be dealt with in isolation to poverty, it's part of poverty, and food poverty and fuel poverty are just different sides of the same coin. The definition of spending 10 per cent of your available income on fuel means that those who control their fuel costs cannot be caught in fuel poverty by definition, but are incredibly fuel poor. I know people who go to bed at 6.30 or 7 at night in order to cut their fuel costs. They are fuel poor. Also, improved fuel efficiency may not decrease how much you spend, but people will be warmer, less ill, and I would argue that would be a success.

I welcome the Welsh Government's commitment to tackling fuel poverty with the Warm Homes programme, investing more than £350 million over 10 years, benefiting more than 60,000 households. But I, like the Minister, was deeply disappointed to learn the energy regulator has announced an increase of 9 per cent in domestic tariff caps from April. I understand some of the increase is attributed to increased wholesale prices, but a significant proportion is to alleviate the bad debt provision energy suppliers are having to make to support vulnerable bill payers through the pandemic, and this is only likely to get worse after the pandemic. Is there anything that we as Members can do to highlight the increase and pressurise the Tory Westminster Government to reverse this decision? Because we talk about being in fuel poverty, and the more you have to pay for your fuel, the more likely you are to be in fuel poverty.

Rwy'n croesawu'n fawr y datganiad gan y Gweinidog, ond ni ellir ymdrin â thlodi tanwydd ar wahân i dlodi, mae'n rhan o dlodi, ac mae tlodi bwyd a thlodi tanwydd yn wahanol ochrau i'r un geiniog. Mae'r diffiniad o wario 10 y cant o'ch incwm sydd ar gael ar danwydd yn golygu na ellir cynnwys y rhai sy'n rheoli eu costau tanwydd yn y diffiniad o dlodi tanwydd, ond eu bod yn eithriadol o dlawd o ran tanwydd. Rwy'n adnabod pobl sy'n mynd i'r gwely am 6.30 neu 7 yn y nos er mwyn lleihau eu costau tanwydd. Maen nhw'n dlawd o ran tanwydd. Hefyd, efallai na fydd gwell effeithlonrwydd tanwydd yn lleihau faint yr ydych chi yn ei wario, ond bydd pobl yn gynhesach, yn llai sâl, a byddwn yn dadlau y byddai hynny'n llwyddiant.

Croesawaf ymrwymiad Llywodraeth Cymru i fynd i'r afael â thlodi tanwydd gyda'r rhaglen Cartrefi Cynnes, gan fuddsoddi mwy na £350 miliwn dros 10 mlynedd, gan fod o fudd i fwy na 60,000 o aelwydydd. Ond roeddwn i, fel y Gweinidog, yn siomedig iawn o glywed bod y rheoleiddiwr ynni wedi cyhoeddi cynnydd o 9 y cant mewn capiau tariff domestig o fis Ebrill. Deallaf fod rhywfaint o'r cynnydd yn cael ei briodoli i brisiau cyfanwerthu uwch, ond mae cyfran sylweddol ar gyfer lliniaru'r ddarpariaeth dyledion drwg y mae cyflenwyr ynni yn gorfod ei wneud i gefnogi talwyr biliau sy'n agored i niwed drwy'r pandemig, ac mae hyn ond yn debygol o waethygu ar ôl y pandemig. A oes unrhyw beth y gallwn ni Aelodau ei wneud i dynnu sylw at y cynnydd a phwyso ar Lywodraeth Dorïaidd San Steffan i wrthdroi'r penderfyniad hwn? Gan ein bod yn sôn am fod mewn tlodi tanwydd, a pho fwyaf y mae'n rhaid ichi ei dalu am eich tanwydd, mwyaf tebygol ydych chi o fod mewn tlodi tanwydd.

15:50

I don't disagree with Mike Hedges at all. Of course, if you are living in fuel poverty, you will probably be in food poverty and other types of poverty. And, having been the Minister for tackling poverty a few years ago, again, it needs that cross-Government approach that Helen Mary Jones referred to to ensure that all Ministers are looking at their own policies and protocols and portfolios to ensure we are doing absolutely everything we can. But, as I said, we're on the back of a decade of austerity and, unfortunately, too many people are still living in fuel poverty and other forms of poverty here in Wales. 

I was incredibly disappointed to see that 9 per cent tariff cap announced by Ofgem, and the First Minister and I met with Ofgem last week, where we raised our concerns face to face, and I've also written to Ofgem and to the UK Government asking them to reconsider that decision. But, you asked what Members can do, well you, too, can certainly ensure that the UK Government are in no doubt about our concern. We will continue to do all we can. As you said, the Warm Homes programme has been very successful since we launched it back in 2011. We've put in significant investment, probably around £366 million, which has delivered improved energy and thermal efficiency of more than 61,400 homes, and more than 144,000 people have received home energy efficiency advice through the Nest helpline. That's something I've been really keen to ensure, that people are aware of the Nest helpline. And, again, perhaps Members, within their own constituencies and regions, could promote that helpline. 

Dydw i ddim yn anghytuno â Mike Hedges o gwbl. Wrth gwrs, os ydych chi'n byw mewn tlodi tanwydd, mae'n debyg y byddwch mewn tlodi bwyd a mathau eraill o dlodi. Ac, ar ôl bod yn Weinidog trechu tlodi ychydig flynyddoedd yn ôl, unwaith eto, mae angen y dull trawslywodraethol hwnnw y cyfeiriodd Helen Mary Jones ato i sicrhau bod pob Gweinidog yn edrych ar eu polisïau a'u protocolau a'u portffolios eu hunain i sicrhau ein bod yn gwneud popeth o fewn ein gallu. Ond, fel y dywedais, rydym ni wedi gweld degawd o gynni, yn anffodus, mae gormod o bobl yn dal i fyw mewn tlodi tanwydd a mathau eraill o dlodi yma yng Nghymru.

Roeddwn yn hynod siomedig o weld y cap tariff o 9 y cant a gyhoeddwyd gan Ofgem, ac fe wnaeth y Prif Weinidog a minnau gyfarfod ag Ofgem yr wythnos diwethaf, lle bu i ni sôn am ein pryderon wyneb yn wyneb, ac rwyf hefyd wedi ysgrifennu at Ofgem ac at Lywodraeth y DU yn gofyn iddyn nhw ailystyried y penderfyniad hwnnw. Ond, fe wnaethoch chi holi beth y gall Aelodau ei wneud, wel fe allwch chi hefyd sicrhau nad oes gan Lywodraeth y DU unrhyw amheuaeth am ein pryder. Byddwn yn parhau i wneud popeth o hyd. Fel y dywedoch chi, mae'r rhaglen Cartrefi Cynnes wedi bod yn llwyddiannus iawn ers i ni ei lansio yn ôl yn 2011. Rydym ni wedi buddsoddi'n sylweddol, tua £366 miliwn mae'n debyg, sydd wedi gwella effeithlonrwydd ynni a gwres mwy na 61,400 o gartrefi, ac mae dros 144,000 o bobl wedi cael cyngor effeithlonrwydd ynni cartref drwy linell gymorth Nyth. Mae hynny'n rhywbeth yr wyf wedi bod yn awyddus iawn i'w sicrhau, bod pobl yn ymwybodol o linell gymorth Nyth. Ac, unwaith eto, efallai y gallai Aelodau, yn eu hetholaethau a'u rhanbarthau eu hunain, hyrwyddo'r llinell gymorth honno.

Thank you, Minister, for your statement giving us this update this afternoon. Now, you'll be aware of the fuel poverty report published by the Climate Change, Environment and Rural Affairs Committee in April last year, and one of the recommendations of that report is that the new fuel poverty strategy should include provisions aimed at addressing the distinct challenges faced in rural areas. And it goes on to say that this should include a bespoke programme with appropriate levels of funding that take account of the more complex and costly measures required to address rural fuel poverty. You did, of course, accept that recommendation and went on to say that energy inefficient homes are disproportionately found in rural areas and so people living in these areas have an increased likelihood of living in a cold home. Therefore, given your recognition of the issue in rural areas, in response to that specific recommendation, can you tell us what action the Welsh Government has been taking to address the issue of fuel poverty in rural areas like the ones that I represent? And can you also tell us what targeted support is being provided or will now be provided to address this challenge, and what bespoke programme are you now developing as a Government, as recommended by the committee? 

Diolch, Gweinidog, am eich datganiad yn rhoi'r diweddariad hwn inni y prynhawn yma. Nawr, byddwch yn ymwybodol o'r adroddiad ar dlodi tanwydd a gyhoeddwyd gan y Pwyllgor Newid Hinsawdd, Amgylchedd a Materion Gwledig ym mis Ebrill y llynedd, ac un o argymhellion yr adroddiad hwnnw yw y dylai'r strategaeth tlodi tanwydd newydd gynnwys darpariaethau sydd â'r nod o fynd i'r afael â'r heriau penodol a wynebir mewn ardaloedd gwledig. Ac mae'n mynd ymlaen i ddweud y dylai hyn gynnwys rhaglen bwrpasol gyda lefelau priodol o gyllid sy'n ystyried y mesurau mwy cymhleth a chostus sydd eu hangen i drechu tlodi tanwydd gwledig. Fe wnaethoch chi dderbyn, wrth gwrs, yr argymhelliad hwnnw ac aeth ymlaen i ddweud bod cartrefi sy'n aneffeithlon o ran ynni yn anghymesur mewn ardaloedd gwledig ac felly mae pobl sy'n byw yn yr ardaloedd hyn yn fwy tebygol o fyw mewn cartref oer. Felly, o gofio eich bod yn cydnabod y mater mewn ardaloedd gwledig, mewn ymateb i'r argymhelliad penodol hwnnw, a allwch chi ddweud wrthym ni beth mae Llywodraeth Cymru wedi bod yn ei wneud i drechu tlodi tanwydd mewn ardaloedd gwledig fel y rhai yr wyf yn eu cynrychioli? Ac a allwch chi ddweud wrthym ni hefyd pa gymorth penodol sy'n cael ei ddarparu neu a ddarperir yn awr i fynd i'r afael â'r her hon, a pha raglen bwrpasol ydych chi'r Llywodraeth yn awr yn ei datblygu, fel yr argymhellwyd gan y pwyllgor?

Thank you, Paul. I certainly welcomed the report that was published by the committee in April, and I've accepted all 21 of their recommendations. And I think the evidence that the committee took really chimed with the evidence that was taken as we developed the draft plan. And I think the plan that I published today illustrates where we've amended our actions so that we can take into account the recommendations from the committee. 

You're quite right about rural areas. Obviously, many homes are off the grid, and they obviously rely on different forms of heating. So, the provision to provide additional financial support for households who are off grid and in rural areas is made within the existing Warm Homes programme. Households with a lower EPC rating who are situated in off-grid areas can be granted funding of up to £12,000 to help improve their home energy efficiency, and we know that communities who live in rural areas experience different challenges to those who live in more urbanised areas in Wales, so on that basis, the rationale for the different approach for rural areas will be set out in the consultation that I referred to, which is planned on the next iteration for the Warm Homes programme. We've also got emergency payments, I should stress, also, through our discretionary assistance fund and they've been made available for people to people to buy liquid gas and oil during this winter, and this pilot's supported more than 43 households who've received payments for more than £6,400 this winter.

Diolch, Paul. Yn sicr, croesawais yr adroddiad a gyhoeddwyd gan y pwyllgor ym mis Ebrill, ac rwyf wedi derbyn pob un o'r 21 o'u hargymhellion. A chredaf fod y dystiolaeth a gymerodd y pwyllgor yn cyd-fynd o ddifrif â'r dystiolaeth a gymerwyd wrth i ni ddatblygu'r cynllun drafft. Ac rwy'n credu bod y cynllun a gyhoeddais heddiw yn dangos lle yr ydym ni wedi diwygio ein gweithredoedd fel y gallwn ni ystyried argymhellion y pwyllgor.

Rydych chi yn llygad eich lle am ardaloedd gwledig. Yn amlwg, mae llawer o gartrefi oddi ar y grid, ac mae'n amlwg eu bod yn dibynnu ar wahanol fathau o wresogi. Felly, mae'r ddarpariaeth i ddarparu cymorth ariannol ychwanegol i aelwydydd sydd oddi ar y grid ac mewn ardaloedd gwledig yn cael ei gwneud yn rhaglen bresennol Cartrefi Cynnes. Gellir rhoi cyllid o hyd at £12,000 i aelwydydd â sgôr tystysgrif perfformiad ynni is mewn ardaloedd oddi ar y grid i helpu i wella effeithlonrwydd ynni eu cartrefi, a gwyddom fod cymunedau gwledig yn wynebu heriau gwahanol i'r rhai mwy trefol yng Nghymru, felly ar y sail honno, caiff y rhesymeg dros y dull gwahanol ar gyfer ardaloedd gwledig ei nodi yn yr ymgynghoriad y cyfeiriais ato, sydd wedi'i gynllunio ar gyfer cyfres nesaf y rhaglen Cartrefi Cynnes. Mae gennym ni daliadau brys hefyd, dylwn bwysleisio yn ogystal, drwy ein cronfa cymorth dewisol ac maen nhw ar gael i bobl brynu nwy hylif ac olew yn ystod y gaeaf hwn, ac mae'r cynllun arbrofol hwn wedi cefnogi mwy na 43 o aelwydydd sydd wedi cael taliadau am fwy na £6,400 y gaeaf hwn.

15:55

Thank you very much, Deputy Presiding Officer. Thank you very much indeed for announcing that the WHQS is going to be raised to the highest A rating standard, which I know will be really, really good news to the tenant I was speaking to last week who lives in a no-fines home—you'll recall that this is one without a cavity—and in addition, he lives on the end of a terrace, so the heating simply doesn't cope with warming the home. They are permanently living in a cold home, so I hope that this is going to be just the first of many initiatives to build back fairer and also drive down our carbon emissions.

Specifically, in the climate change report that you referred to, I noticed that there were only 8,000 air- and ground-source heat pumps being used in Wales, which seems incredibly low for all those who are not able to access gas, and obviously, as a result, are having much more expensive heating than they need to, and because they're in rural areas mainly, why are we not using more of that technology, which after the insulation produces much cheaper electricity?

My other question is around what we're going to do about the appalling heating arrangements in many, many of our private rented homes, and the National Residential Landlords Association wants somebody else to do something about this, when I feel that there is a duty on private landlords to ensure that their homes are fit for renting. So, whilst we're raising the A rating to social housing, what proposals do you have to raise the minimum standards of fuel efficiency for private rented homes as well, as part of their licensing arrangements and also to increase the reach of Arbed, not just to the lowest super-output areas that have very, very poor ratings at the moment, but to all homes that have very, very poor ratings, because people are suffering wherever they're living?

Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd. Diolch yn fawr iawn am gyhoeddi y bydd Safon Ansawdd Tai Cymru yn cael ei chodi i'r safon graddfa A uchaf, a fydd, rwy'n gwybod, yn newyddion da iawn i'r tenant yr oeddwn yn siarad ag ef yr wythnos diwethaf sy'n byw mewn cartref dim dirwyon—fe gofiwch fod hwn yn un heb geudod—ac yn ogystal, mae'n byw ar ddiwedd teras, felly nid yw'r gwres yn ymdopi â chynhesu'r cartref. Maen nhw'n byw'n barhaol mewn cartref oer, felly gobeithiaf mai dyma fydd y cyntaf o lawer o fentrau i ailgodi'n decach a hefyd lleihau ein hallyriadau carbon.

Yn benodol, yn yr adroddiad ar y newid yn yr hinsawdd y gwnaethoch chi gyfeirio ato, sylwais mai dim ond 8,000 o bympiau gwres ffynhonnell aer a gwres o'r ddaear oedd yn cael eu defnyddio yng Nghymru, sy'n ymddangos yn anhygoel o isel o ystyried pawb nad yw nwy ar gael iddyn nhw, ac yn amlwg, o ganlyniad, eu bod yn cael gwres llawer drutach na'r hyn sydd rhaid iddyn nhw ei gael, ac oherwydd eu bod mewn ardaloedd gwledig yn bennaf, pam nad ydym ni yn defnyddio mwy o'r dechnoleg honno, sydd ar ôl yr inswleiddio yn cynhyrchu trydan llawer rhatach?

Mae fy nghwestiwn arall yn ymwneud â'r hyn yr ydym ni'n mynd i'w wneud ynglŷn â'r trefniadau gwresogi gwarthus mewn llawer o'n cartrefi rhent preifat, ac mae Cymdeithas Genedlaethol y Landlordiaid Preswyl eisiau i rywun arall wneud rhywbeth am hyn, pan wyf i'n teimlo fod dyletswydd ar landlordiaid preifat i sicrhau bod eu cartrefi'n addas i'w rhentu. Felly, er ein bod yn codi'r sgôr A i dai cymdeithasol, pa gynigion sydd gennych chi i godi'r safonau gofynnol o ran effeithlonrwydd tanwydd ar gyfer cartrefi rhent preifat hefyd, yn rhan o'u trefniadau trwyddedu a hefyd i ehangu Arbed, nid yn unig i'r ardaloedd cynnyrch ehangach isaf sydd â sgoriau gwael iawn, iawn ar hyn o bryd, ond i bob cartref sydd â sgoriau gwael iawn, iawn oherwydd mae pobl yn dioddef ble bynnag y maen nhw'n byw?

Thank you. In relation to heat pumps, one of the issues we have had—and as you say, why we're not using that technology more—is around supply, and I think as we see more supply come to the fore, we will be able to do that, and certainly I mentioned in an earlier answer around different boilers being phased out, that is something that we will have to seek to improve on.

In relation to the private rented sector, again—and I referred to this in an earlier answer—more than 40 per cent of our private rented sector housing in Wales is over 100 years old and that obviously shows that about 20 per cent of those households are living in fuel poverty, so clearly we need to look at that very carefully. We do have regulations; we have the minimum energy efficiency standards; they were imposed on the private rented sector; the regulations are obviously enforced by local authorities; they've got powers from Rent Smart Wales that carry that out. And it does mean that since 2018, so three years ago, private landlords may not let domestic properties on new tenancies to new or existing tenants if the EPC rating is F or G, unless an exemption applies. And then from last year, from I think it was April last year, the prohibition of letting EPC F and G properties will extend to all relevant properties, even when there's been no change in tenancy. This is something—. I referred in an earlier answer to the exemplar houses that Julie James has brought forward, our innovative housing programme. We need to ensure that nobody's left behind, that all parts of the housing sector are included in more improved energy efficiency.

Diolch. O ran pympiau gwres, mae un o'r materion a gawsom ni—ac fel y dywedwch chi, pam nad ydym ni'n defnyddio'r dechnoleg honno'n fwy—yn ymwneud â chyflenwad, a chredaf wrth inni weld mwy o gyflenwad yn dod i'r amlwg, byddwn yn gallu gwneud hynny, ac yn sicr soniais mewn ateb cynharach am wahanol foeleri'n cael eu dileu'n raddol, mae hynny'n rhywbeth y bydd yn rhaid inni geisio gwella arno.

O ran y sector rhentu preifat, unwaith eto—a chyfeiriais at hyn mewn ateb cynharach—mae dros 40 y cant o'n tai sector rhentu preifat yng Nghymru dros 100 mlwydd oed ac mae hynny'n amlwg yn dangos bod tua 20 y cant o'r aelwydydd hynny'n byw mewn tlodi tanwydd, felly mae'n amlwg bod angen inni ystyried hynny'n ofalus iawn. Mae gennym ni reoliadau; mae gennym ni'r safonau effeithlonrwydd ynni gofynnol; fe'u gorfodwyd ar y sector rhentu preifat; mae'n amlwg bod y rheoliadau'n cael eu gorfodi gan awdurdodau lleol; mae ganddyn nhw bwerau gan Rhentu Doeth Cymru sy'n cyflawni hynny. Ac mae'n golygu, ers 2018, felly dair blynedd yn ôl, na chaiff landlordiaid preifat osod eiddo domestig ar denantiaethau newydd i denantiaid newydd neu denantiaid presennol os yw'r sgôr tystysgrif perfformiad ynni yn F neu G, oni bai bod eithriad yn berthnasol. Ac yna o'r llynedd, o fis Ebrill y llynedd, rwy'n credu mai mis Ebrill y llynedd ydoedd, bydd y gwaharddiad ar osod eiddo sydd â thystysgrif perfformiad ynni F a G yn berthnasol i'r holl eiddo perthnasol, hyd yn oed pan na fu unrhyw newid mewn tenantiaeth. Mae hyn yn rhywbeth—. Cyfeiriais mewn ateb cynharach at y tai enghreifftiol y mae Julie James wedi'u cyflwyno, ein rhaglen dai arloesol. Mae angen inni sicrhau nad oes neb yn cael ei adael ar ôl, bod pob rhan o'r sector tai yn cael eu cynnwys mewn effeithlonrwydd ynni gwell.

16:00
5. Rheoliadau Iechyd Planhigion (Diwygio) (Cymru) (Ymadael â’r UE) 2021
5. The Plant Health (Amendment) (Wales) (EU Exit) Regulations 2021

The next item on our agenda is the Plant Health (Amendment) (Wales) (EU Exit) Regulations, and I call on the Minister for the Environment, Energy and Rural Affairs to move that motion. Lesley Griffiths.

Yr eitem nesaf ar ein hagenda yw Rheoliadau Iechyd Planhigion (Diwygio) (Cymru) (Ymadael â'r UE), a galwaf ar Weinidog yr Amgylchedd, Ynni a Materion Gwledig i gynnig y cynnig hwnnw. Lesley Griffiths.

Cynnig NDM7602 Rebecca Evans

Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 27.5:

1. Yn cymeradwyo bod y fersiwn ddrafft o Reoliadau Iechyd Planhigion (Diwygio) (Cymru) (Ymadael â’r UE) 2021 yn cael ei llunio yn unol â’r fersiwn ddrafft a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 2 Chwefror 2021.

Motion NDM7602 Rebecca Evans

To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 27.5:

1. Approves that the draft The Plant Health (Amendment) (Wales) (EU Exit) Regulations 2021 is made in accordance with the draft laid in the Table Office on 2 February 2021.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Thank you, Deputy Presiding Officer. I move the motion. The regulations amend the Official Controls (Plant Health and Genetically Modified Organisms) (Wales) Regulations 2020, which gave effect to Regulation (EU) 2016/2031 of the European Parliament and of the Council on protective measures against pests of plants and Regulation (EU) 2017/625 of the European Parliament and of the Council on official controls and other official activities performed to ensure matters including the application of rules regarding plant health.

The purpose of these regulations is to protect biosecurity and support trade by ensuring the continued functioning of plant health controls within Great Britain, and between Northern Ireland and Great Britain. It supplements the policy on unfettered market access for qualifying Northern Ireland goods, assists in clarifying how this access operates for qualifying plants and plant products, and allows enforcement action to be taken in Great Britain where appropriate. The UK Government are making amendments that are connected to these regulations and that include equivalent amendments to equivalent secondary legislation that applies to England in the Plant Health (Amendment) (EU Exit) Regulations 2021.

Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. Rwy'n cynnig y cynnig. Mae'r rheoliadau'n diwygio Rheoliadau Rheolaethau Swyddogol (Iechyd Planhigion ac Organeddau a Addaswyd yn Enetig) (Cymru) 2020, a oedd yn gyfrwng i weithredu Rheoliad (UE) 2016/2031 Senedd Ewrop a'r Cyngor ar fesurau amddiffynnol yn erbyn plâu planhigion a Rheoliadau (UE) 2017/625 Senedd Ewrop a'r Cyngor ar reolaethau swyddogol a gweithgareddau swyddogol eraill a gyflawnir i sicrhau materion gan gynnwys cymhwyso rheolau ynghylch iechyd planhigion.

Diben y rheoliadau hyn yw diogelu bioddiogelwch a chefnogi masnach drwy sicrhau bod rheolaethau iechyd planhigion yn parhau i weithredu ym Mhrydain Fawr, a rhwng Gogledd Iwerddon a Phrydain Fawr. Mae'n ategu'r polisi ar fynediad dilyffethair i'r farchnad ar gyfer nwyddau cymwys Gogledd Iwerddon, yn helpu i egluro sut mae'r mynediad hwn yn gweithredu ar gyfer planhigion a chynhyrchion planhigion perthnasol, ac yn caniatáu cymryd camau gorfodi ym Mhrydain Fawr ble bo'n briodol. Mae Llywodraeth y DU yn gwneud diwygiadau sy'n gysylltiedig â'r rheoliadau hyn ac sy'n cynnwys diwygiadau cyfatebol i is-ddeddfwriaeth gyfatebol sy'n berthnasol i Loegr yn Rheoliadau Iechyd Planhigion (Diwygio) (Ymadael â'r UE) 2021.

Thank you. I have no Members who wish to speak, and no Members have indicated an intervention. Therefore, the proposal is to agree the motion. Does any Member object? I don't see an objection, and therefore, in accordance with Standing Order 12.36, the motion is agreed.

Diolch. Nid oes gennyf Aelodau sy'n dymuno siarad, ac nid oes yr un Aelod wedi nodi ymyriad. Felly, y cynnig yw derbyn y cynnig. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nid wyf yn gweld gwrthwynebiad, ac felly, yn unol â Rheol Sefydlog 12.36, derbynnir y cynnig.

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.

6. Rheoliadau Absenoldeb Teuluol ar gyfer Aelodau Awdurdodau Lleol (Cymru) (Diwygio) 2021
6. The Family Absence for Members of Local Authorities (Wales) (Amendment) Regulations 2021

Item 6 on our agenda this afternoon is the Family Absence for Members of Local Authorities (Wales) (Amendment) Regulations of 2021, and I call on the Minister for Housing and Local Government to move that motion. Julie James.

Eitem 6 ar ein hagenda y prynhawn yma yw'r Rheoliadau Absenoldeb Teuluol ar gyfer Aelodau Awdurdodau Lleol (Cymru) (Diwygio) 2021, a galwaf ar y Gweinidog Tai a Llywodraeth Leol i gynnig y cynnig hwnnw. Julie James.

Cynnig NDM7603 Rebecca Evans

Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 27.5:

1. Yn cymeradwyo bod y fersiwn ddrafft o Rheoliadau Absenoldeb Teuluol ar gyfer Aelodau Awdurdodau Lleol (Cymru) (Diwygio) 2021 yn cael ei llunio yn unol â’r fersiwn ddrafft a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 2 Chwefror 2021.

Motion NDM7603 Rebecca Evans

To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 27.5:

1. Approves that the draft The Family Absence for Members of Local Authorities (Wales) (Amendment) Regulations 2021 is made in accordance with the draft laid in the Table Office on 2 February 2021.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Thank you, Deputy Presiding Officer. I welcome the opportunity to bring forward these amending regulations today. The Family Absence for Members of Local Authorities (Wales) (Amendment) Regulations 2021 will increase the time allowed for adopter's absence for members of county and county borough councils in Wales. The increase from two to 26 weeks will align with the arrangements already in place for maternity absence, resulting in the same period of absence available to both biological and non-biological parents.

Wales was the first country within the UK to introduce family absence arrangements for councillors. Part 2 of the Local Government (Wales) Measure 2011 introduced an entitlement to periods of family absence for members of county and county borough councils, during which a member is entitled to be absent from meetings. That legislation created maximum periods or caps on the period of absence that could be taken for different types of family absence. Enabling councillors to take time off in a range of circumstances is an important part of the approach taken in Wales. Councillors benefit from taking time off to support their families, and Wales benefits from having a more diverse set of elected representatives. Family absence is a fundamental lever in increasing the diversity of those participating in local democracy by enabling individuals to balance the requirements of the important role they play in society with the demands and responsibilities that come with bonding, nurturing and developing relationships with their children. The Local Government and Elections (Wales) Act 2021 removes the maximum periods of absence from the 2011 Measure and enables them to be prescribed wholly within regulations. This change made it possible to bring forward these amending regulations.

In addition to the increase in the period of absence available to adopters, associated changes to the regulations will prescribe conditions a member must satisfy in order to be eligible for adopter's absence, create procedures for allowing a member of a local authority to vary the start date and duration of a period of adopter's absence, and provide that a period of adopter's absence may start on the day the child is placed with the member of a local authority for adoption, or up to 14 days beforehand. A member of a local authority may choose on which of these days their adopter's absence will start, create a procedure for a member of a local authority to bring their adopter's absence to an end, make provisions about the period of absence in situations where more than one child is adopted as part of the same arrangement, and allow individuals taking adopter's leave to continue some duties with the consent of the chair or presiding member of the local authority. I ask Members to approve these regulations today. Diolch. 

Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. Croesawaf y cyfle i gyflwyno'r rheoliadau diwygio hyn heddiw. Bydd Rheoliadau Absenoldeb Teuluol ar gyfer Aelodau Awdurdodau Lleol (Cymru) (Diwygio) 2021 yn cynyddu'r amser a ganiateir ar gyfer absenoldeb mabwysiadu ar gyfer aelodau cynghorau sir a chynghorau bwrdeistref sirol yng Nghymru. Bydd y cynnydd o bythefnos i 26 wythnos yn cyd-fynd â'r trefniadau sydd eisoes ar waith ar gyfer absenoldeb mamolaeth, gan arwain at yr un cyfnod o absenoldeb ar gael i rieni biolegol a rhieni nad ydynt yn fiolegol.

Cymru oedd y wlad gyntaf yn y DU i gyflwyno trefniadau absenoldeb teuluol ar gyfer cynghorwyr. Cyflwynodd Rhan 2 o Fesur Llywodraeth Leol (Cymru) 2011 yr hawl i gyfnodau o absenoldeb teuluol ar gyfer aelodau cynghorau sir a chynghorau bwrdeistref sirol, lle mae gan aelod hawl i fod yn absennol o gyfarfodydd. Creodd y ddeddfwriaeth honno uchafswm cyfnodau neu derfyn ar y cyfnod o absenoldeb y gellid ei gymryd ar gyfer gwahanol fathau o absenoldeb teuluol. Mae galluogi cynghorwyr i gymryd amser o'u dyletswyddau mewn amrywiaeth o amgylchiadau yn rhan bwysig o'r dull a ddilynir yng Nghymru. Mae cynghorwyr yn elwa ar gymryd amser o'u dyletswyddau i gefnogi eu teuluoedd, ac mae Cymru'n elwa ar gael corff mwy amrywiol o gynrychiolwyr etholedig. Mae absenoldeb teuluol yn sbardun sylfaenol i gynyddu amrywiaeth y rhai sy'n cymryd rhan mewn democratiaeth leol drwy alluogi unigolion i gydbwyso gofynion y swyddogaeth bwysig y maent yn ei chwarae mewn cymdeithas â'r gofynion a chyfrifoldebau sy'n dod gyda bondio, meithrin a datblygu perthynas â'u plant. Mae Deddf Llywodraeth Leol ac Etholiadau (Cymru) 2021 yn dileu'r cyfnodau hwyaf o absenoldeb o Fesur 2011 ac yn eu galluogi i gael eu pennu'n gyfan gwbl mewn rheoliadau. Roedd y newid hwn yn ei gwneud hi'n bosibl cyflwyno'r rheoliadau diwygio hyn.

Yn ogystal â'r cynnydd yn y cyfnod o absenoldeb sydd ar gael i fabwysiadwyr, bydd newidiadau cysylltiedig i'r rheoliadau yn pennu'r amodau y mae'n rhaid i aelod eu bodloni er mwyn bod yn gymwys i gael absenoldeb mabwysiadu, creu gweithdrefnau ar gyfer caniatáu i aelod o awdurdod lleol amrywio dyddiad dechrau a hyd cyfnod absenoldeb mabwysiadu, a darparu y gall cyfnod o absenoldeb mabwysiadu ddechrau ar y diwrnod y lleolir y plentyn gyda'r aelod awdurdod lleol i'w fabwysiadu, neu hyd at 14 diwrnod ymlaen llaw. Caiff aelod awdurdod lleol ddewis ar ba un o'r dyddiau hyn y bydd ei absenoldeb mabwysiadu yn dechrau, creu gweithdrefn i aelod awdurdod lleol ddod â'i absenoldeb mabwysiadu i ben, gwneud darpariaethau ynghylch y cyfnod o absenoldeb mewn sefyllfaoedd lle caiff mwy nag un plentyn ei fabwysiadu yn rhan o'r un trefniant, a chaniatáu i unigolion sy'n cymryd absenoldeb mabwysiadu barhau â rhai dyletswyddau gyda chydsyniad cadeirydd neu aelod llywyddol yr awdurdod lleol. Gofynnaf i'r Aelodau gymeradwyo'r rheoliadau hyn heddiw. Diolch. 

16:05

Thank you. I have no speakers and nobody's indicated an intervention. Therefore, the proposal is to agree the motion. Does any Member object? And I don't see any objections, therefore, in accordance with Standing Order 12.36, the motion is agreed. 

Diolch. Nid oes gennyf siaradwyr ac nid oes neb wedi nodi ymyriad. Felly, y cynnig yw derbyn y cynnig. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Ac nid wyf yn gweld unrhyw wrthwynebiadau, felly, yn unol â Rheol Sefydlog 12.36, derbynnir y cynnig.

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.

7. Rheoliadau Diogelu Iechyd (Cyfyngiadau Coronafeirws) (Rhif 5) (Cymru) (Diwygio) (Rhif 3) 2021
7. The Health Protection (Coronavirus Restrictions) (No. 5) (Wales) (Amendment) (No. 3) Regulations 2021

Item 7 on our agenda this afternoon is the Health Protection (Coronavirus Restrictions) (No. 5) (Wales) (Amendment) (No. 3) Regulations 2021. And I call on the Minister for Health and Social Services to move the motion. Vaughan Gething. 

Eitem 7 ar ein hagenda y prynhawn yma yw'r Rheoliadau Diogelu Iechyd (Cyfyngiadau Coronafeirws) (Rhif 5) (Cymru) (Diwygio) (Rhif 3) 2021. A galwaf ar y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol i gynnig y cynnig. Vaughan Gething.

Cynnig NDM7601 Rebecca Evans

Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 27.5:

1. Yn cymeradwyo Rheoliadau Diogelu Iechyd (Cyfyngiadau Coronafeirws) (Rhif 5) (Cymru) (Diwygio) (Rhif 3) 2021 a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 19 Chwefror 2021.

Motion NDM7601 Rebecca Evans

To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 27.5:

1. Approves The Health Protection (Coronavirus Restrictions) (No. 5) (Wales) (Amendment) (No. 3) Regulations 2021 laid in the Table Office on 19 February 2021.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Thank you, Deputy Presiding Officer. I move the motion before us. The No. 5 regulations, as Members will be aware, were reviewed on 18 February and concluded that the whole of Wales should remain at alert level 4. This means everyone must continue to stay at home. All non-essential retail, hospitality venues, licensed premises and leisure facilities must remain closed. We have, however, amended the restriction regulations to allow a maximum of four people from two different households to exercise together. Those exercising together from different households should make every effort to maintain social distancing. People must continue to start and finish exercise from their home by foot or cycle, unless a person has additional needs, because of a disability or for other health reasons. In addition, the elite sport designation in the regulations was amended to recognise people who make a living from sport and designations made by sporting bodies in other parts of the UK.

We've clearly set out that our Government's first priority is to get as many children and students back to face-to-face learning as soon as possible. I'm sure we were all pleased to see foundation phase children and those sitting priority vocational qualifications return on 22 February. The Minister for Education has set out the ambition of the Government for all remaining primary school children and those scheduled to take exams this year to return to face-to-face learning on 15 March. 

Despite huge progress in rolling out vaccines and the improving public health situation, we have all seen how quickly the situation can deteriorate. Faced with new variants of coronavirus, we cannot provide as much certainty and predictability as we would like. Our approach will be to ease restrictions in gradual steps, listening to the medical and scientific advice, and assessing the impact of the changes we make as we go along. We do not want to raise people's hopes and expectations too early and then to have to disappoint them. We will give as much notice to people and businesses as we can. When we believe it is safe and proportionate to ease restrictions, then we will do so.

I ask Members to support these regulations, which continue to play an important part in adapting the coronavirus rules here in Wales to ensure they remain effective and proportionate, and are still a key part of how we can all help to keep Wales safe. Thank you.  

Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. Rwy'n cynnig y cynnig sydd ger ein bron. Adolygwyd rheoliadau Rhif 5, fel y gŵyr yr Aelodau, ar 18 Chwefror a daethpwyd i'r casgliad y dylai Cymru gyfan aros ar lefel rhybudd 4. Mae hyn yn golygu bod yn rhaid i bawb barhau i aros gartref. Rhaid i bob lleoliad manwerthu nad yw'n hanfodol, safleoedd lletygarwch, safleoedd trwyddedig a chyfleusterau hamdden aros ar gau. Fodd bynnag, rydym wedi diwygio'r rheoliadau cyfyngu i ganiatáu i uchafswm o bedwar o bobl o ddwy aelwyd wahanol wneud ymarfer corff gyda'i gilydd. Dylai'r rhai sy'n ymarfer gyda'i gilydd o wahanol aelwydydd wneud pob ymdrech i gadw pellter cymdeithasol. Rhaid i bobl barhau i ddechrau a gorffen ymarfer corff o'u cartref ar droed neu ar feic, oni bai bod gan unigolyn anghenion ychwanegol, oherwydd anabledd neu am resymau iechyd eraill. Yn ogystal, diwygiwyd y dynodiad chwaraeon elît yn y rheoliadau i gydnabod pobl sy'n ennill bywoliaeth o chwaraeon a dynodiadau a wneir gan gyrff chwaraeon mewn rhannau eraill o'r DU.

Rydym ni wedi nodi'n glir mai blaenoriaeth gyntaf ein Llywodraeth yw cael cynifer o blant a myfyrwyr yn ôl i ddysgu wyneb yn wyneb cyn gynted â phosibl. Rwy'n siŵr ein bod i gyd yn falch o weld plant y cyfnod sylfaen a'r rhai sy'n sefyll cymwysterau galwedigaethol blaenoriaethol yn dychwelyd ar 22 Chwefror. Mae'r Gweinidog Addysg wedi nodi uchelgais y Llywodraeth ar gyfer yr holl blant ysgol gynradd sy'n weddill a'r rhai sydd i fod i sefyll arholiadau eleni i ddychwelyd i ddysgu wyneb yn wyneb ar 15 Mawrth.

Er gwaethaf cynnydd enfawr o ran cyflwyno brechlynnau a'r gwelliant yn sefyllfa iechyd y cyhoedd, rydym ni i gyd wedi gweld pa mor gyflym y gall y sefyllfa ddirywio. Yn wyneb amrywiolion newydd o'r coronafeirws, ni allwn ni ddarparu cymaint o sicrwydd na rhagweld i'r graddau ag yr hoffem ni. Ein dull o weithredu bydd lliniaru'r cyfyngiadau mewn camau graddol, gwrando ar y cyngor meddygol a gwyddonol, ac asesu effaith y newidiadau a wnawn gydag amser. Nid ydym ni eisiau codi gobeithion a disgwyliadau pobl yn rhy gynnar ac yna gorfod eu siomi. Byddwn yn rhoi cymaint o rybudd i bobl a busnesau ag y gallwn ni. Pan fyddwn yn credu ei bod hi'n ddiogel ac yn gymesur i liniaru'r cyfyngiadau, yna byddwn yn gwneud hynny.

Gofynnaf i'r Aelodau gefnogi'r rheoliadau hyn, sy'n parhau i chwarae rhan bwysig wrth addasu rheolau'r coronafeirws yma yng Nghymru er mwyn sicrhau eu bod yn parhau'n effeithiol ac yn gymesur, a'u bod yn dal i fod yn rhan allweddol o sut y gallwn ni i gyd helpu i gadw Cymru'n ddiogel. Diolch.  

Thank you. Can I call on the Chair of the Legislation, Justice and Constitution Committee, Mick Antoniw? 

Diolch. A gaf i alw ar Gadeirydd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad, Mick Antoniw?

As the Minister said, these regulations amend the No. 5 coronavirus restrictions regulations, which are the principal regulations on COVID, and they came into force on 20 February. Our report identified four merits points. The first identified an incorrect reference in the explanatory note to the regulations; in its response, the Welsh Government has noted the error. Our final three merits points are familiar ones to all Senedd Members. They note the Welsh Government’s justification for any potential interference with human rights, that there has been no formal consultation on the regulations, and that a regulatory impact assessment has not been carried out. Diolch, Dirprwy Lywydd. 

Fel y dywedodd y Gweinidog, mae'r rheoliadau hyn yn diwygio rheoliadau cyfyngiadau coronafeirws Rhif 5, sef y prif reoliadau ynglŷn â COVID, a daethant i rym ar 20 Chwefror. Nododd ein hadroddiad bedwar pwynt rhinwedd. Roedd a wnelo'r cyntaf â chyfeiriad anghywir yn nodyn esboniadol y rheoliadau; yn ei hymateb, mae Llywodraeth Cymru wedi nodi'r camgymeriad. Mae ein tri phwynt rhinwedd olaf yn rhai cyfarwydd i holl Aelodau'r Senedd. Maent yn nodi cyfiawnhad Llywodraeth Cymru dros unrhyw ymyrraeth bosibl â hawliau dynol, na fu ymgynghoriad ffurfiol ar y rheoliadau, ac nad oes asesiad effaith rheoleiddiol wedi'i gynnal. Diolch, Dirprwy Lywydd.

Mi fyddwn ni'n pleidleisio o blaid y rheoliadau yma heddiw. Dwi'n edrych ymlaen, serch hynny, i'n gweld ni'n gallu symud ymhellach o ran disgyblion yn dychwelyd i addysg, ac eto'n gwneud y pwynt y gall brechu staff chwarae rhan fawr mewn adeiladu hyder yn y gallu i ganiatáu hynny i ddigwydd yn ddiogel.

Ac efo'r cam o ganiatáu pedwar o bobl o ddau aelwyd gwahanol i gael ymarfer corff efo'i gilydd, eto, dwi'n croesawu hynny, a cham wrth gam rydym ni yn symud ymlaen. Mi fydd y Gweinidog yn gwybod yn iawn fy mod i wedi annog y Llywodraeth yn gyson i wthio'r ffiniau, os liciwch chi, o beth sy'n gallu cael ei ganiatáu yn ddiogel i helpu efo llesiant pobl. Mae hynny, yn gobeithio, yn mynd i olygu gallu edrych ar ganiatáu teithio lleol ar gyfer ymarfer corff ac ati awyr agored, yn hytrach nac aros gartref, a hynny mor fuan â phosib. Mi fuasai hynny, dwi'n meddwl, yn gwneud gwahaniaeth mawr iawn i lawer ym mhob rhan o Gymru, yn enwedig, fel dwi'n dweud, pan ydyn ni'n sôn am ganiatáu gweithgaredd awyr agored, lle, wrth gwrs, mae'r risg yn llawer is.

We will vote in favour of these regulations today. I do look forward, however, to seeing us being able to move further in terms of pupils returning to education, whilst also making the point that the vaccination of staff could play a major role in building confidence in the ability to allow that to happen safely. 

And in terms of allowing four people from two different households to exercise together, again, I welcome that. We are moving on a step-by-step basis. The Minister will know full well that I've encouraged the Government consistently to push the boundaries of what can be allowed safely in order to help with people's well-being. Hopefully, that will mean that we could look at allowing local travel for exercise in the open air, rather than having to start and finish from home, as soon as possible. That, I think, could make a great difference for many people in all parts of Wales, particularly, as I say, when we're talking about allowing open-air activity, where the risks are far lower.

16:10

We also intend to support these regulations that move in a liberalising direction. We would like more consistency across the United Kingdom on one of them, but the regulations on sportspeople strike us as eminently sensible, and relying on regulations made elsewhere and accepting them in Wales rather than insisting on doing things slightly differently is a move in the right direction, we believe. Allowing two households, up to four, to meet outside—I think the trajectory is right, there, even if the detail is a little different.

The area I'd really like to focus on, though, is what's happening with schools. Can the Minister clarify when further detail will be issued so people can prepare more widely for that return to school? He mentioned a March date just now. Can he confirm exactly what is happening there and when we'll know more about what will be happening for others? We have just a few year groups at the foundation stage back in Wales, yet in England on Monday all children are going back to school. Now, the Trefnydd said earlier that the return of kids to school has to be done in a phased way. Well, it doesn't have to be done in a phased way, does it? It's not being done elsewhere. Why, if the United Kingdom Government can get everyone back to school in England on Monday, are we still seeing the vast majority of kids in Wales not in school, with home learning, disrupting their parents' schedules, disrupting their own learning, and a great impact on the mental health and outlook and future of so many people. We've seen plummeting rates of infections, of deaths, of hospitalisations, we've seen extraordinary success for vaccination across the United Kingdom, yet we're still stuck with this three-week, rather leisurely, review. Shouldn't we actually be accelerating a return to school? Even Nicola Sturgeon said today it might be possible to accelerate the exit from lockdown. Isn't it also time in Wales we got all children back to school, rather than lagging behind?

Rydym ni hefyd yn bwriadu cefnogi'r rheoliadau lliniarol hyn. Fe hoffem ni gael mwy o gysondeb ar draws y Deyrnas Unedig ar un ohonynt, ond mae'r rheoliadau ar y rhai sy'n ymhél â chwaraeon yn broffesiynol yn ein taro'n amlwg yn synhwyrol, ac mae dibynnu ar reoliadau a wneir mewn mannau eraill a'u derbyn yng Nghymru yn hytrach na mynnu gwneud pethau ychydig yn wahanol yn gam i'r cyfeiriad iawn, rydym yn credu. Mae caniatáu i ddwy aelwyd, hyd at bedwar, gyfarfod y tu allan—credaf fod y diben yn briodol, yn hynny o beth, hyd yn oed os yw'r manylion ychydig yn wahanol.

Y maes yr hoffwn ganolbwyntio arno, serch hynny, yw'r hyn sy'n digwydd gydag ysgolion. A wnaiff y Gweinidog egluro pryd y cyhoeddir rhagor o fanylion fel y gall pobl baratoi'n ehangach ar gyfer dychwelyd i'r ysgol? Soniodd am ddyddiad ym mis Mawrth gynnau. A all gadarnhau beth yn union sy'n digwydd yn hynny o beth a phryd y byddwn yn gwybod mwy am yr hyn a fydd yn digwydd i eraill? Dim ond ychydig o grwpiau blwyddyn sydd gennym ni yn y cyfnod sylfaen yn ôl yn yr ysgol yng Nghymru, ac eto yn Lloegr ddydd Llun mae pob plentyn yn mynd yn ôl i'r ysgol. Nawr, dywedodd y Trefnydd yn gynharach fod yn rhaid anfon plant yn ôl i'r ysgol fesul cam. Wel, does dim rhaid ei wneud fesul cam, nac oes? Nid yw hynny'n cael ei wneud mewn lleoedd eraill. Pam, os gall Llywodraeth y Deyrnas Unedig gael pawb yn ôl i'r ysgol yn Lloegr ddydd Llun, ydym yn dal i weld y mwyafrif llethol o blant yng Nghymru nad ydynt yn yr ysgol, gyda dysgu gartref, tarfu ar amserlenni eu rhieni, amharu ar eu dysgu eu hunain, ac effaith fawr ar iechyd meddwl a disgwyliadau a dyfodol cynifer o bobl. Rydym ni wedi gweld cyfraddau heintiau, marwolaethau, pobl sy'n mynd i'r ysbyty yn plymio, rydym ni wedi gweld llwyddiant eithriadol o ran brechu ledled y Deyrnas Unedig, ac eto rydym yn dal i fod ynghlwm wrth yr adolygiad tair wythnos yma, sydd braidd yn hamddenol. Oni ddylem ni fod yn cyflymu'r broses o ddychwelyd i'r ysgol? Dywedodd hyd yn oed Nicola Sturgeon heddiw y gallai fod yn bosibl cyflymu'r broses o lacio'r cyfyngiadau symud. Onid yw hi hefyd yn bryd i ni gael pob plentyn yn ôl i'r ysgol, yn hytrach na llusgo ar ei hôl hi?

Thank you. I now call on the Minister for Health and Social Services to reply to the debate. Vaughan Gething.

Diolch. Galwaf nawr ar y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol i ymateb i'r ddadl. Vaughan Gething.

Thank you, Deputy Presiding Officer. I would like to thank both speakers for indicating their support for the regulations and acknowledge the questions within them. As Rhun ap Iorwerth knows, we are moving on a step-by-step basis, in line with the scientific evidence and public health advice. I'll come to that again when dealing with one of Mark Isherwood's questions—sorry, Mark Reckless's questions; I do recognise that the two Marks are slightly different, albeit Mr Reckless is often more consistently supportive of the UK Government's approach on easements.

On your questions around vaccination, Rhun, as you know we've discussed this many times in both the informal briefings and in committee and indeed in the statement. I recognise you take a different view to the approach of the Government in following the JCVI advice, as you are perfectly entitled to do. 

On your question about improving people's well-being with further easements, that is very much in the mind of the Government, about how with further easements we can take account of improving people's mental health and well-being and have physical exercise, access to the outdoors, as the weather is generally improving—although I do touch wood when I say that; I remember not so long ago having snow in April. But we are thinking about what that might mean, and we're contemplating whether the next phase may include a period of 'stay local'—you'll recall that England has already indicated that it's likely to enter a period of staying local as well—and whether it may be possible to have further easements that would allow people to travel for outdoor activity in particular. That is very much one of the things we are considering, although choices haven't definitively been made, because we want to understand what the data tells us at the end of this current three-week review before we make the choices about the future.

On Mark Reckless's comments about supporting the regulations as they provide some greater elements of liberalisation, compared to where we were previously, that's to be welcomed. On your point about UK-wide consistency, it may be possible for us to do more, but that would require us to have conversations at an earlier point in time. There is a greater level of UK-wide conversation than there was in the middle of the summer—that is true and that's to be welcomed actually. Even though we don't always agree with other parts of the United Kingdom, we have never gone about—despite his charge—just being different for the sake of it; we've done things we think are right, and other people are, of course, entitled to disagree with the choices that we've made. But for there to be an even greater prospect of there being common UK-wide choices, that would require a more open conversation and one that would need to involve the Prime Minister. The challenge of the meetings chaired by Michael Gove for the UK Government is that he still needs to return to the Prime Minister, and there are times when there can be a difference in nuance and direction, and that's important. I would welcome very much a much more regular engagement between the Prime Minister and the First Ministers of Wales, Scotland and Northern Ireland, but sadly, that has not been the case over a number of months.

On your point about schools, you're right that we could make a policy choice to open all schools on 8 March or 15 March—that is open to Ministers to do so. The point that we have made consistently is that that isn't supported by the scientific evidence and the public health advice. We've published this advice, it's made it very clear that there should be a phased return because of the impact that schools opening can have on the R figure. And we're feeling our way through this on a step-by-step basis, as Rhun ap Iorwerth indicated, because we now have the Kent variant as a dominant variant. It's much more contagious than the previous versions of coronavirus. And actually, this isn't about being different from England for the sake of it, England has made a policy choice that makes it an outlier compared to Wales, Scotland and Northern Ireland. We are following the public health and scientific evidence and advice; England has made a different policy choice, as they're entitled to do. We all will look on with interest at what will happen from 8 March and we will continue to interrogate the data in making future choices. All primary schools can expect to return to face-to-face learning from 15 March and all exam years can then expect to return, and there are further discussions about if there are other things that may be possible, but the Government will confirm that once the education Minister has concluded those matters. It will either be the education Minister or the First Minister who announces that position to give clarity to learners, to parents, to carers and, of course, our staff. But I do look forward, over the coming weeks, to seeing more and more of our children and young people returning to face-to-face learning.

With that, I'd like to thank Members for their contributions and I hope that we'll receive the support of the Senedd today for these regulations.

Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. Hoffwn ddiolch i'r ddau siaradwr am fynegi eu cefnogaeth i'r rheoliadau a chydnabod y cwestiynau sydd ynddynt. Fel y gŵyr Rhun ap Iorwerth, rydym ni'n symud gam wrth gam, yn unol â'r dystiolaeth wyddonol a chyngor ar iechyd y cyhoedd. Deuaf at hynny eto wrth ymdrin ag un o gwestiynau Mark Isherwood—mae'n ddrwg gennyf, cwestiynau Mark Reckless; rwyf yn cydnabod bod y ddau Farc ychydig yn wahanol, er bod Mr Reckless yn aml yn fwy cyson ei gefnogaeth i ddull Llywodraeth y DU o liniaru.

O ran eich cwestiynau ynghylch brechu, Rhun, fel y gwyddoch chi, rydym wedi trafod hyn droeon yn y sesiynau briffio anffurfiol ac yn y pwyllgor ac yn wir yn y datganiad. Rwy'n cydnabod eich bod yn edrych yn wahanol ar ddull gweithredu'r Llywodraeth wrth ddilyn cyngor y Cyd-bwyllgor ar Imiwneiddio a Brechu, fel y mae gennych chi berffaith hawl i'w wneud.

O ran eich cwestiwn am wella lles pobl gyda lliniaru pellach, dyna yw amcan y Llywodraeth i raddau helaeth, ynghylch sut y gallwn ni, gyda lliniaru pellach, ystyried gwella iechyd meddwl a lles pobl a chael ymarfer corff, mynediad i'r awyr agored, gan fod y tywydd yn gwella'n gyffredinol—er fy mod yn byw mewn gobaith pan ddywedaf hynny; cofiaf ychydig yn ôl inni gael eira ym mis Ebrill. Ond rydym ni yn meddwl am yr hyn y gallai hynny ei olygu, ac rydym ni yn ystyried a allai'r cam nesaf gynnwys cyfnod o 'aros yn lleol'—byddwch yn cofio bod Lloegr eisoes wedi nodi ei bod hi'n debygol o ddechrau ar gyfnod o aros yn lleol hefyd—ac a allai hi fod yn bosibl cael rhagor o liniaru a fyddai'n caniatáu i bobl deithio ar gyfer gweithgarwch awyr agored yn benodol. Dyna un o'r pethau yr ydym ni yn ei ystyried, er nad yw dewisiadau wedi'u gwneud yn bendant, oherwydd rydym ni eisiau deall yr hyn y mae'r data'n ei ddweud wrthym ni ar ddiwedd yr adolygiad tair wythnos presennol cyn i ni wneud y dewisiadau am y dyfodol. 

O ran sylwadau Mark Reckless am gefnogi'r rheoliadau gan eu bod yn cynnig mwy o liniaru, o'u cymharu â'r sefyllfa yr oeddem ni ynddi o'r blaen, mae hynny i'w groesawu. O ran eich sylw am gysondeb ledled y DU, efallai y bydd hi'n bosibl inni wneud mwy, ond byddai hynny'n ei gwneud hi'n ofynnol inni gael sgyrsiau'n gynharach. Mae mwy o sgwrsio ledled y DU nag a gafwyd yng nghanol yr haf—mae hynny'n wir ac mae hynny i'w groesawu mewn gwirionedd. Er nad ydym ni bob amser yn cytuno â rhannau eraill o'r Deyrnas Unedig, nid ydym ni erioed wedi mynd ati—er gwaethaf ei ddadl—i ddim ond bod yn wahanol er mwyn gwneud hynny; rydym ni wedi gwneud pethau sy'n iawn yn ein barn ni, ac mae gan bobl eraill, wrth gwrs, hawl i anghytuno â'r dewisiadau rydym ni wedi'u gwneud. Ond er mwyn cael mwy fyth o obaith o gael dewisiadau cyffredin ledled y DU, byddai hynny'n gofyn am sgwrs fwy agored ac un y byddai angen iddi gynnwys Prif Weinidog y DU. Her y cyfarfodydd dan gadeiryddiaeth Michael Gove ar gyfer Llywodraeth y DU yw bod angen iddo ddychwelyd at y Prif Weinidog o hyd, ac mae adegau pan all fod yna wahaniaeth mewn mân bethau ac mewn pwyslais, ac mae hynny'n bwysig. Byddwn yn croesawu'n fawr ymgysylltiad llawer mwy rheolaidd rhwng Prif Weinidog y DU a Phrif Weinidogion Cymru, yr Alban a Gogledd Iwerddon, ond yn anffodus, nid dyna fel y bu hi ers misoedd lawer.

O ran eich sylw am ysgolion, rydych chi'n gywir wrth ddweud y gallem wneud dewis polisi i agor pob ysgol ar 8 Mawrth neu 15 Mawrth— mae rhwydd hynt i Weinidogion wneud hynny. Y pwynt yr ydym ni wedi'i wneud yn gyson yw nad yw hynny'n cael ei gefnogi gan y dystiolaeth wyddonol a'r cyngor ynglŷn ag iechyd y cyhoedd. Rydym ni wedi cyhoeddi'r cyngor hwn, mae wedi'i gwneud hi'n glir iawn y dylid dychwelyd yn raddol oherwydd yr effaith y gall ysgolion sy'n agor ei chael ar y ffigur R. Ac rydym yn gweithredu gan bwyll gam wrth gam, fel y nododd Rhun ap Iorwerth, oherwydd bellach mae gennym ni amrywiolyn Caint fel amrywiolyn amlwg. Mae'n llawer mwy heintus na'r fersiynau blaenorol o'r coronafeirws. Ac mewn gwirionedd, nid yw hyn yn ymwneud â bod yn wahanol i Loegr er mwyn gwneud hynny, mae Lloegr wedi gwneud dewis polisi sy'n ei gosod ar wahân i Gymru, yr Alban a Gogledd Iwerddon. Rydym yn dilyn tystiolaeth a chyngor gwyddonol ac ynglŷn ag iechyd y cyhoedd; mae Lloegr wedi gwneud dewis polisi gwahanol, fel y mae ganddynt hawl i'w wneud. Byddwn i gyd yn edrych ymlaen yn fawr at yr hyn a fydd yn digwydd o 8 Mawrth a byddwn yn parhau i graffu ar y data wrth wneud dewisiadau yn y dyfodol. Gall pob ysgol gynradd ddisgwyl dychwelyd i ddysgu wyneb yn wyneb o 15 Mawrth a gall pob blwyddyn arholiad ddisgwyl dychwelyd wedyn, a bydd trafodaethau pellach ynghylch a oes pethau eraill a allai fod yn bosibl, ond bydd y Llywodraeth yn cadarnhau hynny ar ôl i'r Gweinidog Addysg gwblhau'r materion hynny. Naill ai'r Gweinidog Addysg neu'r Prif Weinidog fydd yn cyhoeddi'r safbwynt hwnnw i roi eglurder i ddysgwyr, i rieni, i ofalwyr ac, wrth gwrs, i'n staff. Ond rwy'n edrych ymlaen, dros yr wythnosau nesaf, at weld mwy a mwy o'n plant a'n pobl ifanc yn dychwelyd i ddysgu wyneb yn wyneb.

Gyda hynny, hoffwn ddiolch i'r Aelodau am eu cyfraniadau a gobeithio y cawn gefnogaeth y Senedd heddiw i'r rheoliadau hyn.

16:15

Thank you. The proposal is to agree the motion. Does any Member object? I don't see any objection, therefore, in accordance with Standing Order 12.36, the motion is agreed.

Diolch. Y cynnig yw ein bod yn derbyn y cynnig. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nid wyf yn gweld unrhyw wrthwynebiad, felly, yn unol â Rheol Sefydlog 12.36, derbynnir y cynnig.

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.

8. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol ar y Bil Ardrethu Annomestig (Rhestrau) (Rhif 2)
8. Legislative Consent Motion on the Non-Domestic Rating (Lists) (No. 2) Bill

Item 8 on the agenda this afternoon is the legislative consent motion on the Non-Domestic Rating (Lists) (No. 2) Bill, and I call on the Minister for Finance and Trefnydd to move the motion. Rebecca Evans.

Eitem 8 ar yr agenda y prynhawn yma yw'r cynnig cydsyniad deddfwriaethol ar y Bil Ardrethu Annomestig (Rhestrau) (Rhif 2), a galwaf ar y Gweinidog Cyllid a'r Trefnydd i gynnig y cynnig. Rebecca Evans.

Cynnig NDM7604 Rebecca Evans

Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 29.6, yn cytuno y dylai Senedd y DU ystyried y darpariaethau yn y Bil Ardrethu Annomestig (Rhestrau) (Rhif 2), i’r graddau y maent yn dod o fewn cymhwysedd deddfwriaethol y Senedd.

Motion NDM7604 Rebecca Evans

To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 29.6 agrees that provisions in the Non-Domestic Rating (Lists) (No. 2) Bill in so far as they fall within the legislative competence of the Senedd, should be considered by the UK Parliament.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Thank you. I welcome this opportunity to explain the background to this legislative consent motion. I am grateful to both the Legislation, Justice and Constitution Committee and the Economy, Infrastructure and Skills Committee for considering and reporting on the memorandum. Both committees consider that there is no impediment to the Senedd agreeing to the legislative consent motion. I note the helpful points raised by the Legislation, Justice and Constitution Committee and confirm that I have come to the same decision about the next revaluation date as the UK Government.

However, I would like to highlight the detailed programme of work that we have in train to consider the longer term reforms for non-domestic rates in Wales. The UK Government introduced the Non-Domestic Rating (Lists) (No. 2) Bill on 8 September to provide for technical changes to the non-domestic rates system in England and Wales. Provisions in the Bill applying to Wales will move the next revaluation date from 1 April 2022 to 1 April 2023. The Bill also adjusts the deadline for the submission of proposed lists from 30 September in the preceding valuation year to 31 December. The primary reason for the change of date is to take into account the impact of the pandemic on the valuation process and property markets. The Bill also ensures that there is consistency in the valuation approach adopted across Wales and England during these uncertain times.

I believe these provisions fall within the legislative competence of the Senedd, however, I am content that these provisions should be made in a UK Bill. There is no other suitable primary legislation that would enable us to effect the necessary changes within the timescales needed to allow the revaluation to proceed. This is a short, technical Bill to effect a change that has the widespread support of businesses and other ratepayers across Wales. Therefore, I move the motion and ask the Senedd to approve this legislative consent motion.

Diolch. Rwy'n croesawu'r cyfle hwn i egluro cefndir y cynnig cydsyniad deddfwriaethol hwn. Rwy'n ddiolchgar i'r Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad a'r Pwyllgor Economi, Seilwaith a Sgiliau am ystyried y memorandwm a chyflwyno adroddiad arno. Mae'r ddau bwyllgor o'r farn nad oes unrhyw rwystr i'r Senedd gytuno i'r cynnig cydsyniad deddfwriaethol. Rwyf wedi nodi'r pwyntiau defnyddiol y cododd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad ac yn cadarnhau fy mod i wedi dod i'r un penderfyniad ynghylch y dyddiad ailbrisio nesaf â Llywodraeth y DU.

Fodd bynnag, fe hoffwn i dynnu sylw at y rhaglen waith fanwl sydd gennym ni ar waith i ystyried y diwygiadau tymor hwy ar gyfer ardrethi annomestig yng Nghymru. Cyflwynodd Llywodraeth y DU y Bil Ardrethu Annomestig (Rhestri) (Rhif 2) ar 8 Medi i ddarparu ar gyfer newidiadau technegol i'r system ardrethi annomestig yng Nghymru a Lloegr. Bydd darpariaethau yn y Bil sy'n berthnasol i Gymru yn symud y dyddiad ailbrisio nesaf o 1 Ebrill 2022 i 1 Ebrill 2023. Mae'r Bil yn addasu hefyd y dyddiad cau ar gyfer cyflwyno rhestrau arfaethedig o 30 Medi yn y flwyddyn brisio flaenorol i 31 Rhagfyr. Y prif reswm dros newid y dyddiad yw ystyried effaith y pandemig ar y broses brisio a'r marchnadoedd eiddo. Mae'r Bil hefyd yn sicrhau bod cysondeb yn y dull o brisio a fabwysiadwyd ledled Cymru a Lloegr yn ystod y cyfnod ansicr hwn.

Rwyf i o'r farn bod y darpariaethau hyn yn dod o fewn cymhwysedd deddfwriaethol y Senedd, fodd bynnag, rwy'n fodlon y dylid gwneud y darpariaethau hyn mewn Bil o eiddo'r DU. Nid oes unrhyw ddeddfwriaeth sylfaenol addas arall a fyddai'n ein galluogi i wneud y newidiadau angenrheidiol o fewn yr amserlenni angenrheidiol i ganiatáu i'r ailbrisio fynd yn ei flaen. Bil byr, technegol yw hwn i sicrhau newid y mae cefnogaeth eang iddo gan fusnesau a thalwyr ardrethi eraill ledled Cymru. Felly, cynigiaf y cynnig a gofynnaf i'r Senedd gymeradwyo'r cynnig cydsyniad deddfwriaethol hwn.

16:20

Thank you. I call on the Chair of the Legislation, Justice and Constitution Committee, Mick Antoniw.

Diolch. Galwaf ar Gadeirydd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad, Mick Antoniw.

Thank you, Dirprwy Lywydd. We considered the legislative consent memorandum on the Non-Domestic Rating (Lists) (No.2) Bill in October last year, and our report was laid back in early November. Our report sets out some of the background to the Bill and highlights the previous Bills that did not progress in the UK Parliament for various reasons.

In our report, we've noted the Welsh Government’s assessment as to which clauses of the Bill require the Senedd’s consent and also noted the UK Government’s view that clause 1(1) and clause 2 also require consent, although we recognise that these provisions are ancillary in nature.

We also noted the Welsh Government’s reasons as to why, in its view, making provision for Wales in the Bill is appropriate. In doing so, we've acknowledged that modifying the functions of valuation officers of the Valuation Office Agency through an Act of the Senedd would require the consent of the Secretary of State. However, we are concerned that the Welsh Government has cited as part of its justification for consenting to the UK Bill reasons of 'coherence' and

'The interconnected nature of the Welsh and English systems for administering revaluations for rating purposes'.

I have listened carefully to the explanation and the reasons given by the Minister today. The committee did differ from that approach, because we do not consider that such justification would be appropriate.

As we have indicated previously during our consideration of statutory instrument consent memoranda and Standing Order 30C written statements, such justification, in our view, lacks credibility in the context of devolution. We, therefore, said that we would welcome clarification from the Welsh Government as to whether similar changes in the future would be made through a Welsh Bill, and we've had the Minister's comments today. Diolch, Dirprwy Lywydd.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Fe wnaethom ni ystyried y memorandwm cydsyniad deddfwriaethol ar y Bil Ardrethu Annomestig (Rhestrau) (Rhif 2) ym mis Hydref y llynedd, a chyflwynwyd ein hadroddiad yn ôl yn nechrau mis Tachwedd. Mae ein hadroddiad yn nodi rhywfaint o gefndir y Bil ac yn tynnu sylw at y Biliau blaenorol na chawsant sêl bendith Senedd y DU am wahanol resymau.

Yn ein hadroddiad, rydym ni wedi nodi asesiad Llywodraeth Cymru o ba gymalau o'r Bil y mae angen cydsyniad y Senedd ar eu cyfer ac fe wnaethom nodi hefyd barn Llywodraeth y DU fod angen cydsyniad ar gymal 1(1) a chymal 2 hefyd, er ein bod ni'n cydnabod bod y darpariaethau hyn yn ategol eu natur.

Fe wnaethom ni nodi hefyd rhesymau Llywodraeth Cymru pam, yn ei barn hi, y mae gwneud darpariaeth ar gyfer Cymru yn y Bil yn briodol. Wrth wneud hynny, rydym ni wedi cydnabod y byddai addasu swyddogaethau swyddogion prisio Asiantaeth y Swyddfa Brisio drwy Ddeddf y Senedd yn gofyn am gydsyniad yr Ysgrifennydd Gwladol. Fodd bynnag, rydym yn pryderu bod Llywodraeth Cymru wedi nodi yn rhan o'i chyfiawnhad dros gydsynio i fil y DU resymau 'cydlyniaeth' a'r

'cysylltiad rhwng systemau Cymru a Lloegr ar gyfer gweinyddu’r broses ailbrisio at ddibenion ardrethu'.

Rwyf wedi gwrando'n ofalus ar yr esboniad a'r rhesymau a roddwyd gan y Gweinidog heddiw. Fe wnaeth y pwyllgor ddefnyddio ymagwedd wahanol, gan nad ydym ni yn ystyried y byddai cyfiawnhad o'r fath yn briodol.

Fel yr ydym ni wedi nodi o'r blaen wrth ystyried memoranda cydsyniad offerynnau statudol a datganiadau ysgrifenedig Rheol Sefydlog 30C, nid oes hygrededd i gyfiawnhad o'r fath, yn ein barn ni, yng nghyd-destun datganoli. Felly, fe wnaethom ni ddweud y byddem yn croesawu eglurhad gan Lywodraeth Cymru ynghylch a fyddai newidiadau tebyg yn y dyfodol yn cael eu gwneud drwy Fil Cymru, ac rydym ni wedi cael sylwadau'r Gweinidog heddiw. Diolch, Dirprwy Lywydd.

Thank you. I have no other speakers. I don't know whether the Minister for Finance and Trefnydd wants to reply to the debate. Rebecca Evans.

Diolch. Nid oes gen i unrhyw siaradwyr eraill. Wn i ddim a yw'r Gweinidog Cyllid a'r Trefnydd yn dymuno ymateb i'r ddadl. Rebecca Evans.

I will do, briefly; thank you, Deputy Presiding Officer. I just welcome the opportunity to hear from the Chair of the committee. The non-domestic rates system provides really vital revenue for funding local government services here in Wales. Revaluations do play an important role in ensuring that bills accurately reflect the market conditions and that non-domestic ratepayers contribute their fair share towards the costs of local government services. Of course, revaluation isn't a revenue-raising measure; it just maintains the fairness of the system by redistributing the liability for NDR to reflect the changes in the property market and business sectors.

In terms of the question as to why the UK Bill, including Welsh provisions in the UK Bill is necessary on this occasion to ensure that the VOA receives a timely statutory instruction to undertake its valuation work. There was no other suitable legislative vehicle in the current Senedd programme that could have given effect to the change of date of the revaluation in the very tight timescales that are required. But this action doesn't undermine devolution, and I do want to reiterate that I did make a decision about the next revalution date very carefully, considering all of the options. My decision then was that this Bill was the most effective way in which to implement our Welsh policy changes.

Thank you very much for the contributions from the committees to the scrutiny of this.   

Gwnaf, yn fyr; diolch, Dirprwy Lywydd. Rwy'n croesawu'r cyfle i glywed gan Gadeirydd y pwyllgor. Mae'r system ardrethi annomestig yn darparu refeniw hanfodol iawn i ariannu gwasanaethau llywodraeth leol yma yng Nghymru. Mae ailbrisiadau yn chwarae rhan bwysig o ran sicrhau bod biliau yn adlewyrchu amodau'r farchnad yn gywir a bod trethdalwyr annomestig yn cyfrannu eu cyfran deg tuag at gostau gwasanaethau llywodraeth leol. Wrth gwrs, nid mesur codi refeniw yw ailbrisio; ond mae'n cynnal tegwch y system drwy ailddosbarthu'r atebolrwydd am ardrethi annomestig i adlewyrchu'r newidiadau yn y farchnad eiddo a'r sectorau busnes.

O ran y cwestiwn pam y mae angen Bil y DU, gan gynnwys darpariaethau Cymru ym Mil y DU y tro hwn, i sicrhau bod Asiantaeth y Swyddfa Brisio yn cael cyfarwyddyd statudol amserol i ymgymryd â'i gwaith prisio. Nid oedd unrhyw gyfrwng deddfwriaethol addas arall yn rhaglen bresennol y Senedd a allai fod wedi arwain at newid dyddiad yr ailbrisio yn yr amserlenni tynn iawn sy'n ofynnol. Ond nid yw'r cam gweithredu hwn yn tanseilio datganoli, ac rwyf i yn dymuno ailadrodd fy mod i wedi gwneud penderfyniad ynghylch y dyddiad ailbrisio nesaf yn ofalus iawn, gan ystyried yr holl ddewisiadau. Fy mhenderfyniad bryd hynny oedd mai'r Bil hwn oedd y ffordd fwyaf effeithiol o weithredu ein newidiadau polisi i Gymru.

Diolch yn fawr iawn am gyfraniadau'r pwyllgorau i'r gwaith craffu ar hyn.

Thank you. The proposal is to agree the motion. Does any Member object? I don't see any objections; therefore, again, in accordance with Standing Order 12.36 the motion is agreed. 

Diolch. Y cynnig yw ein bod yn derbyn y cynnig. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nid wyf yn gweld unrhyw wrthwynebiadau; felly, unwaith eto, yn unol â Rheol Sefydlog 12.36, derbynnir y cynnig.

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.

In accordance with Standing Order 12.18, I will now suspend the meeting before proceeding to Stage 3 of the Curriculum and Assessment (Wales) Bill. So, the meeting will stand suspended.

Yn unol â Rheol Sefydlog 12.18, byddaf yn awr yn gohirio'r cyfarfod cyn symud ymlaen i Gyfnod 3 o'r Bil Cwricwlwm ac Asesu (Cymru). Felly, mae'r cyfarfod wedi ei ohirio. 

Ataliwyd y Cyfarfod Llawn am 16:24.

Plenary was suspended at 16:24.

16:30

Ailymgynullodd y Senedd am 16:30, gyda'r Llywydd yn y Gadair.

The Senedd reconvened at 16:30, with the Llywydd in the Chair.

10. Dadl: Cyfnod 3 y Bil Cwricwlwm ac Asesu (Cymru)
10. Debate: Stage 3 of the Curriculum and Assessment (Wales) Bill

Croeso nôl. Dyma ni nawr yn cyrraedd y ddadl ar Gyfnod 3 y Bil Cwricwlwm ac Asesu (Cymru). 

Welcome back. That brings us to the Stage 3 debate on the Curriculum and Assessment (Wales) Bill.

Grŵp 1: Yr Argyfwng Hinsawdd a’r Argyfwng Ecolegol (Gwelliannau 51, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 58)
Group 1: Climate Crisis and Ecological Emergency (Amendments 51, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 58)

Rydym yn cychwyn gyda grŵp 1 o welliannau, sydd yn ymwneud â'r argyfwng hinsawdd a'r argyfwng ecolegol. Gwelliant 51 yw'r prif welliant yn y grŵp yma, a dwi'n galw ar Llyr Gruffydd i gynnig y prif welliant ac i siarad i'r gwelliant yma a'r gwelliannau eraill sydd yn y grŵp. 

We begin with group 1. These amendments relate to climate crisis and ecological emergency. Amendment 51 is the lead amendment in the group, and I call on Llyr Gruffydd to move the amendment and to speak to the other amendments in the group. 

Cynigiwyd gwelliant 51 (Llyr Gruffydd).

Amendment 51 (Llyr Gruffydd) moved.

Diolch yn fawr, Llywydd, a diolch am y cyfle i siarad i'r gwelliannau yma yn y grŵp cyntaf.

Thank you very much, Llywydd, and thank you for the opportunity to speak to these amendments in the first group.

Two years ago, of course, when this Senedd supported the motion to declare a climate emergency, we became the first Parliament in the world to do so. And doing so was a clear statement that not only is there an emergency, but, of course, there's a need for us to respond to that emergency in a way that reflects the seriousness of the crisis that we face. Now, these actions are not only for us as politicians to take, but, of course, there's a role for all of society to respond to that. But it is incumbent on us as politicians to create much of the legislative framework that facilitates the action that's required. This Bill, and the amendments before you today in this group, from myself, numbered from 51 through to 58, offer us an opportunity to make sure that our education system in Wales plays its part in that respect.

The intention, therefore, of my amendments is to add 'climate crisis and ecological emergency' to the list of mandatory elements within the areas of learning and experience, alongside relationships and sexuality education, religion, values and ethics, and, of course, English and Welsh. They also require Ministers to issue a code setting out the themes and matters to be encompassed by the mandatory element of climate crisis and ecological emergency, and I also outline the procedure for issuing or revising the code.

Another area my amendments touch upon is the section in the Bill on mental health. There's the duty to have regard to mental health and emotional well-being, and I ask Members to support my amendment 57, which explicitly refers to the need to consider climate anxiety as part of that. Doing so will provide support to children and young people who request it, and ensure, of course, as well, that teacher education is provided to equip teachers with the skills and knowledge necessary to carry out their obligations under this section. Climate anxiety, as I'm sure Members will appreciate, is recognised as an increasingly prominent issue, and this is an opportunity for us to reflect that in this legislation.

I've been working on these amendments with a group called Teach the Future. Some of you, I'm sure, will have met with their representatives in recent weeks and months. They're campaigning to ensure that students in Wales are taught about the climate emergency and ecological crisis—how they're caused, what we can do to mitigate them and what our future lives and jobs are going to look like because of them. They want to see sustainability and these crises become key content in all subject areas. They want to see educators trained in how to teach about these difficult topics in a way, of course, that empowers students, and they're campaigning for the necessary funding and resources to do this.

Whilst people are aware, maybe, that there is a climate crisis, they might not necessarily be aware of what that really means to them and their lives. Educating students, arming them with that understanding, will increase public awareness and lead to that wider behavioural change that we need to see if we are to tackle this emergency successfully. Polling has shown that many people don't appreciate how serious or immediate the threat is, and with climate-related disasters increasing each year—and heaven knows, we've seen major flooding incidents in Wales of late, haven't we—it's never been more important to properly educate young people about the world that we and they are, and will be, living in.

It isn't just Teach the Future, of course, that have called for education on the biodiversity crisis and tackling climate change to become mandatory. A whole host of environmental organisations, most recently as part of the Wales Environment Link, have also been campaigning for this. Wales Environment Link reminds us that, in order to build a future generation equipped to deal with the challenges in the coming decades, we need to ensure that ecoliteracy is embedded into the new Welsh curriculum and the areas of learning. We have an opportunity to achieve this today, and I would urge Members to support my amendments. Diolch.

Ddwy flynedd yn ôl, wrth gwrs, pan gefnogodd y Senedd hon y cynnig i ddatgan argyfwng hinsawdd, ni oedd y Senedd gyntaf yn y byd i wneud hynny. Ac roedd gwneud hynny yn ddatganiad clir nid yn unig bod argyfwng, ond, wrth gwrs, bod angen i ni ymateb i'r argyfwng hwnnw mewn ffordd sy'n adlewyrchu difrifoldeb yr argyfwng yr ydym ni yn ei wynebu. Nawr, nid yw'r camau hyn i ni fel gwleidyddion eu cymryd yn unig, ond, wrth gwrs, mae gan y gymdeithas gyfan ran i ymateb i hynny. Ond mae'n ddyletswydd arnom ni fel gwleidyddion i greu llawer o'r fframwaith deddfwriaethol sy'n hwyluso'r camau y mae eu hangen. Mae'r Bil hwn, a'r gwelliannau sydd ger eich bron heddiw yn y grŵp hwn, gen i, wedi eu rhifo o 51 i 58, yn cynnig cyfle i ni sicrhau bod ein system addysg yng Nghymru yn chwarae ei rhan yn hynny o beth.

Bwriad fy ngwelliannau, felly, yw ychwanegu 'argyfwng hinsawdd ac argyfwng ecolegol' at y rhestr o elfennau gorfodol yn y meysydd dysgu a phrofiad, ochr yn ochr ag addysg perthnasoedd a rhywioldeb, crefydd, gwerthoedd a moeseg, ac, wrth gwrs, Cymraeg a Saesneg. Maen nhw hefyd yn ei gwneud hi'n ofynnol i Weinidogion gyhoeddi cod sy'n nodi'r themâu a'r materion sydd i'w cynnwys yn yr elfen orfodol o'r addysg am yr argyfwng hinsawdd a'r argyfwng ecolegol, ac rwyf i hefyd yn amlinellu'r weithdrefn ar gyfer cyhoeddi neu ddiwygio'r cod.

Maes arall y mae fy ngwelliannau yn cyffwrdd arno yw'r adran yn y Bil ar iechyd meddwl. Mae dyletswydd i ystyried iechyd meddwl a lles emosiynol, a gofynnaf i'r Aelodau gefnogi gwelliant 57 o'm heiddo, sy'n cyfeirio'n benodol at yr angen i ystyried pryder ynghylch yr hinsawdd yn rhan o hynny. Bydd gwneud hynny yn rhoi cymorth i blant a phobl ifanc sy'n gofyn amdano, ac yn sicrhau, wrth gwrs, hefyd, y rhoddir addysg i athrawon i roi'r sgiliau a'r wybodaeth angenrheidiol i athrawon gyflawni eu rhwymedigaethau o dan yr adran hon. Mae pryder ynghylch yr hinsawdd, fel y bydd yr Aelodau yn ei ddeall rwy'n siŵr, yn cael ei gydnabod yn fater cynyddol amlwg, ac mae hwn yn gyfle i ni adlewyrchu hynny yn y ddeddfwriaeth hon.

Rwyf i wedi bod yn gweithio ar y gwelliannau hyn gyda grŵp o'r enw Teach the Future. Rwy'n siŵr y bydd rhai ohonoch chi wedi cwrdd â'u cynrychiolwyr yn ystod yr wythnosau a'r misoedd diwethaf. Maen nhw'n ymgyrchu i sicrhau bod myfyrwyr yng Nghymru yn cael eu haddysgu am yr argyfwng hinsawdd a'r argyfwng ecolegol—sut y maen nhw'n cael eu hachosi, beth y gallwn ni ei wneud i'w lliniaru a pha fath o fywydau a swyddi fydd gennym ni yn y dyfodol oherwydd y rhain. Maen nhw'n dymuno gweld cynaliadwyedd a'r argyfyngau hyn yn dod yn gynnwys allweddol ym mhob maes pwnc. Maen nhw'n dymuno gweld addysgwyr yn cael eu hyfforddi ar sut i addysgu'r pynciau anodd hyn mewn ffordd, wrth gwrs, sy'n grymuso myfyrwyr, ac maen nhw'n ymgyrchu i gael y cyllid a'r adnoddau angenrheidiol i wneud hyn.

Er bod pobl yn ymwybodol, efallai, fod argyfwng hinsawdd, efallai nad ydyn nhw o reidrwydd yn ymwybodol o'r hyn y mae hynny'n ei olygu iddyn nhw a'u bywydau mewn gwirionedd. Bydd addysgu myfyrwyr, a rhoi'r ddealltwriaeth honno iddyn nhw, yn cynyddu ymwybyddiaeth y cyhoedd ac yn arwain at y newid ymddygiad ehangach hwnnw y mae angen i ni ei weld os ydym ni am fynd i'r afael â'r argyfwng hwn yn llwyddiannus. Mae arolygon wedi dangos nad yw llawer o bobl yn sylweddoli pa mor ddifrifol neu ddybryd yw'r bygythiad, ac wrth i drychinebau sy'n gysylltiedig â'r hinsawdd gynyddu bob blwyddyn—a dyn a ŵyr, rydym ni wedi gweld llifogydd mawr yng Nghymru yn ddiweddar, onid ydym ni—nid yw hi erioed wedi bod yn bwysicach addysgu pobl ifanc yn iawn am y byd yr ydym ni ac y maen nhw, ac y byddan nhw, yn byw ynddo.

Nid Teach the Future yn unig, wrth gwrs, sydd wedi galw ar i addysg ar yr argyfwng bioamrywiaeth a mynd i'r afael â newid yn yr hinsawdd i fod yn orfodol. Mae llu o sefydliadau amgylcheddol, yn fwyaf diweddar yn rhan o Gyswllt Amgylchedd Cymru, hefyd wedi bod yn ymgyrchu dros hyn. Mae Cyswllt Amgylchedd Cymru yn ein hatgoffa, er mwyn magu cenhedlaeth yn y dyfodol sydd â'r adnoddau i ymdrin â'r heriau yn y degawdau i ddod, fod angen i ni sicrhau bod ecolythrennedd yn rhan greiddiol o gwricwlwm newydd Cymru a'r meysydd dysgu. Mae gennym ni gyfle i gyflawni hyn heddiw, a byddwn i'n annog yr Aelodau i gefnogi fy ngwelliannau. Diolch.

I will be supporting the amendments in this group. The climate crisis and ecological emergency may be the biggest challenge facing us, but it is younger and future generations who will have to deal with the impact and the costs of our inaction to date. For future generations, the impact we have had on our climate and upon our ecosystems is not just an environmental issue. They will have to be equipped to deal with the economic, cultural and political fallout, and that is why I support the majority of the amendments in group 1. The fact that young people themselves have helped draft these amendments should help sway those who are undecided about supporting them. My only concern is around amendment 57. Whilst I support the sentiment behind this amendment, I believe that section 62 already covers the intent without the need to refer to climate anxiety, which could be used to limit the scope of support. Eco-anxiety, which would encompass climate anxiety, is already recognised as impacting mental health and well-being. I will therefore be abstaining on this amendment, but will support all the other amendments in this group. Diolch yn fawr.

Byddaf i'n cefnogi'r gwelliannau yn y grŵp hwn. Efallai mai'r argyfwng hinsawdd a'r argyfwng ecolegol yw'r her fwyaf yr ydym ni yn ei hwynebu, ond y cenedlaethau iau a chenedlaethau'r dyfodol fydd yn gorfod ymdrin ag effaith a chostau ein diffyg gweithredu ni hyd yma. Ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol, nid mater amgylcheddol yn unig yw'r effaith yr ydym ni wedi ei chael ar ein hinsawdd ac ar ein hecosystemau. Bydd yn rhaid iddyn nhw fod â'r gallu i ymdrin â'r diffyg economaidd, diwylliannol a gwleidyddol, a dyna pam yr wyf i'n cefnogi'r rhan fwyaf o'r gwelliannau yng ngrŵp 1. Dylai'r ffaith bod pobl ifanc eu hunain wedi helpu i ddrafftio'r gwelliannau hyn helpu i argyhoeddi'r rhai hynny nad ydyn nhw wedi penderfynu p'un a'u cefnogi ai peidio. Fy unig bryder i yw gwelliant 57. Er fy mod i'n cefnogi syniad y gwelliant hwn, rwy'n credu bod adran 62 eisoes yn ymdrin â'r bwriad heb fod angen cyfeirio at bryder ynghylch yr hinsawdd, y gellid ei ddefnyddio i gyfyngu ar gwmpas y cymorth. Cydnabyddir eisoes fod eco-bryder, a fyddai'n cynnwys pryder ynghylch yr hinsawdd, yn effeithio ar iechyd meddwl a lles. Felly, byddaf yn ymatal ar y gwelliant hwn, ond byddaf yn cefnogi'r holl welliannau eraill yn y grŵp hwn. Diolch yn fawr.

16:35

Thank you very much. Apologies, Llywydd, for not having my headset on.

Diolch yn fawr iawn. Ymddiheuriadau, Llywydd, am beidio â gwisgo fy nghlustffon.

I also met some representatives of Teach the Future, and like most young people, they are extremely concerned, as they should be, about the environment. But I think that Llyr's amendment is misguided, because I think he misunderstands what the curriculum Bill is actually doing, which is to provide a framework for what teachers need to teach, rather than telling them exactly what they've got to teach. So, I was encouraging those young people to talk to the consortia, who advise teachers on how they're going to fulfil the obligations to create the enterprising, creative contributors of the future, to ensure that they are ambitious learners with an ethical, informed understanding of our place in world. I really think that the amendment is just watering down that ambitious framework that we have created with this Bill, ensuring that teachers are able to use their pedagogy to ensure that the way they're going to teach fits the needs of their individuals pupils. I absolutely share the enthusiasm of the young people and their commitment to ensuring that we are not contributing to the problems that we now face, and that we're tackling them effectively, but I think that these problems need to be debated by school governors to ensure that all our pupils are realising just how serious the climate emergency is.

Rwyf i hefyd wedi cyfarfod â rhai o gynrychiolwyr Teach the Future, ac fel y rhan fwyaf o bobl ifanc, maen nhw'n pryderu'n fawr, fel y dylen nhw, am yr amgylchedd. Ond rwy'n credu bod gwelliant Llyr yn gyfeiliornus, oherwydd rwy'n credu ei fod yn camddeall yr hyn y mae Bil y cwricwlwm yn ei wneud mewn gwirionedd, sef darparu fframwaith ar gyfer yr hyn y mae angen i athrawon ei ddysgu, yn hytrach na dweud wrthyn nhw beth yn union y mae'n rhaid iddyn nhw ei ddysgu. Felly, roeddwn yn annog y bobl ifanc hynny i siarad â'r consortia, sy'n cynghori athrawon ynglŷn â sut maen nhw'n mynd i gyflawni'r rhwymedigaethau i greu cyfranwyr mentrus, creadigol y dyfodol, i sicrhau eu bod yn ddysgwyr uchelgeisiol sydd â dealltwriaeth foesegol a gwybodus o'n lle ni yn y byd. Credaf mewn gwirionedd fod y gwelliant yn glastwreiddio'r fframwaith uchelgeisiol hwnnw yr ydym ni wedi'i greu gyda'r Bil hwn, gan sicrhau bod athrawon yn gallu defnyddio eu haddysgeg i sicrhau bod y ffordd y maen nhw'n mynd i addysgu yn gweddu i anghenion eu disgyblion unigol. Rwy'n rhannu brwdfrydedd y bobl ifanc a'u hymrwymiad i sicrhau nad ydym ni yn cyfrannu at y problemau yr ydym ni yn eu hwynebu nawr, a'n bod yn mynd i'r afael â hwy'n effeithiol, ond credaf fod angen i lywodraethwyr ysgolion drafod y problemau hyn er mwyn sicrhau bod ein holl ddisgyblion yn sylweddoli pa mor ddifrifol yw'r argyfwng hinsawdd.

I'm deeply shocked by these amendments. The enthusiasm with which Llyr Gruffydd advocated them reminds us of the ministries of propaganda and public enlightenment in former eras. Education should be about teaching children to question, think and use their judgment, and yet what we're invited to do here is to impose some kind of received truth upon children, whereas there is in fact hotly disputed debate going on amongst academics and others who are well versed in the theory of climate change. It's rather surprising to find a representative of Plaid Cymru speaking in this way today because the birth of modern-day political separatism, I think, is to be found in the great debates in the nineteenth century about the imposition of the theological dogmas of the established church upon the children of largely non-conformist families. What we're being invited to do today is exactly what he would have opposed in another context 150 years ago.

I am a sceptic about the theories that Llyr wishes to impose upon the children of today, and I think that what we should teach is both sides of this argument. That's what true education should be about. We're not dealing with something here that is dogmatic truth; we're dealing with a subject in which there is very, very considerable uncertainty and theorising. Most of the theories are based, of course, upon computer models, and computer models work on the principle of garbage in and garbage out. What we should be seeking is to put forward not just the theories of one side of this argument, but, in fact, the theories of both sides, and then inviting those who are in the classroom to think about what the issues involved are.

Yes, no doubt, there is amongst a very tiny minority of people climate anxiety, but then there are anxieties about all sorts of things. A thousand-odd years ago, people were worried about the end of the world coming in the year 1000. Apocalyptic millenarianism has been with us for as long as human beings have been on the planet. Most recently, of course, the millennium bug was another feature of this, an apocalyptic event that never happened. I think this is a very dangerous way of trying to use a Government Bill to impose a particular political view upon the minds of suggestible children. I think it's the very opposite of education, actually. That's something that we certainly should not support in this debate today.

Climate change is not like the laws of physics. There is too little data, for one thing, upon which to be certain over a long enough period, there are too many variables, too many uncertainties, and we have a complete disconnect between the results of computer models and what we know from the world of observation. We've only had satellite data for the best part of about 25 years that are capable of giving us reliable data, and that's nowhere near long enough to draw the kind of conclusions that Llyr seems to think are established fact. What we do know about climate change is that change has always been with us. Two thousand years ago, in Roman times, so far as we can tell, the climate in Europe, at any rate, was warmer than today. Then, we went through a cold period in the dark ages. In the medieval warm period, again, we went back to Roman times, and then in the seventeenth century, as well recorded through the diaries of Samuel Pepys, we went into a little ice age from which we have been emerging slowly ever since.

So, nobody denies, actually, that there is global warming going on, but what's the cause of it is something that is hotly disputed, and it's that debate, I think, that we should be teaching in our schools today, not teaching people what is purely propaganda in my opinion and representing that as indisputable fact. Because you've only got to look at the literature, you've only got to look at the lustrous names that are associated with the political views that I'm putting forward today, to see that there's a serious debate there, and that's what true education is about. So, I think this is an anti-education set of amendments that should be thrown out today. I agree entirely with what Jenny Rathbone has just said, although our views on this subject are diametrically opposed. We very frequently agree upon the fundamentals of what we should be doing in education. I invite the Senedd today to follow me for a change and vote these amendments down.

Rwy'n synnu'n fawr at y gwelliannau hyn. Roedd brwdfrydedd Llyr Gruffydd wrth siarad o'u plaid yn ein hatgoffa o weinidogaethau propaganda a goleuo'r cyhoedd mewn oes a fu. Dylai addysg ymwneud ag addysgu plant i gwestiynu, meddwl a defnyddio eu barn, ac eto yr hyn y cawn ein gwahodd i'w wneud yma yw gosod ar blant rhyw fath o wirionedd a dderbynnir, ond mewn gwirionedd mae dadl boeth ymysg academyddion ac eraill sy'n gyfarwydd iawn â theori newid hinsawdd. Mae'n dipyn o syndod gweld cynrychiolydd o Blaid Cymru yn siarad fel hyn heddiw oherwydd mae genedigaeth ymwahaniaeth wleidyddol fodern, rwy'n credu, i'w chael yn y dadleuon mawr yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg ynglŷn â gosod dogmâu diwinyddol yr eglwys wladol ar blant teuluoedd anghydffurfiol i raddau helaeth. Yr hyn yr ydym yn cael ein gwahodd i'w wneud heddiw yw'r union beth y byddai wedi'i wrthwynebu mewn cyd-destun arall 150 mlynedd yn ôl.

Rwy'n amau'r damcaniaethau y mae Llyr eisiau eu gorfodi ar blant heddiw, a chredaf mai'r hyn y dylem ni ei ddysgu yw dwy ochr y ddadl hon. Dyna ddylai gwir addysg fod. Nid ydym yn ymdrin â rhywbeth yma sy'n wirionedd dogmatig; rydym yn ymdrin â phwnc lle mae ansicrwydd a damcaniaethau sylweddol iawn. Mae'r rhan fwyaf o'r damcaniaethau wedi'u seilio, wrth gwrs, ar fodelau cyfrifiadurol, ac mae modelau cyfrifiadurol yn gweithio ar yr egwyddor o sbwriel i mewn a sbwriel allan. Yr hyn y dylem fod yn ei geisio yw cyflwyno nid yn unig damcaniaethau un ochr i'r ddadl hon, ond, mewn gwirionedd, damcaniaethau'r ddwy ochr, ac yna gwahodd y rhai sydd yn yr ystafell ddosbarth i feddwl ynghylch beth yw'r materion dan sylw.

Oes, mae'n siŵr, mae yna ymhlith lleiafrif bach iawn o bobl bryder ynghylch yr hinsawdd, ond yna mae pryderon am bob math o bethau. Fil o flynyddoedd yn ôl, roedd pobl yn poeni am ddiwedd y byd yn dod yn y flwyddyn 1000. Mae milflwyddiaeth apocalyptaidd wedi bod gyda ni cyhyd ag y bu bodau dynol ar y blaned. Yn fwyaf diweddar, wrth gwrs, roedd byg y mileniwm yn nodwedd arall o hyn, digwyddiad apocalyptaidd na ddigwyddodd erioed. Rwy'n credu bod hon yn ffordd beryglus iawn o geisio defnyddio Bil Llywodraeth i osod barn wleidyddol benodol ym meddyliau plant sy'n hawdd eu perswadio. Rwy'n credu ei fod yn groes i addysg, mewn gwirionedd. Mae hynny'n rhywbeth na ddylem ni ei gefnogi yn y ddadl hon heddiw.

Nid yw newid hinsawdd yn debyg i ddeddfau ffiseg. Nid oes digon o ddata, yn un peth, i fod yn sicr ohono dros gyfnod digon hir, mae gormod o newidion, gormod o ansicrwydd, ac mae gennym ni wahaniaeth llwyr rhwng canlyniadau modelau cyfrifiadurol a'r hyn a wyddom ni o faes arsylwi. Dim ond ers rhyw 25 mlynedd y mae data lloeren gennym ni sy'n gallu rhoi data dibynadwy i ni, ac nid yw hynny'n ddigon hir i ddod i'r math o gasgliadau y mae Llyr yn ôl pob golwg yn credu eu bod yn ffeithiau sefydledig. Yr hyn a wyddom am newid hinsawdd yw bod newid wedi digwydd erioed. Ddwy fil o flynyddoedd yn ôl, yn y cyfnod Rhufeinig, hyd y gallwn ni ddweud, roedd yr hinsawdd yn Ewrop beth bynnag yn gynhesach na heddiw. Yna, aethom trwy gyfnod oer yn yr oesoedd tywyll. Yn y cyfnod cynnes canoloesol, unwaith eto, aethom yn ôl i'r cyfnod Rhufeinig, ac yna yn yr ail ganrif ar bymtheg, fel y'i cofnodwyd yn helaeth drwy ddyddiaduron Samuel Pepys, aethom i oes iâ fach yr ydym ni wedi bod yn dod ohoni'n araf byth ers hynny.

Felly, nid oes neb yn gwadu, mewn gwirionedd, fod cynhesu byd-eang yn digwydd, ond mae'r hyn sy'n ei achosi yn rhywbeth sy'n destun dadl boeth, a'r ddadl honno, rwy'n credu, y dylem fod yn ei dysgu yn ein hysgolion heddiw, nid addysgu pobl yr hyn sy'n bropaganda yn fy marn i ac yn honni ei fod yn ffaith ddiamheuol. Does dim rhaid ichi ond edrych ar y llenyddiaeth sydd gennych chi, dim ond edrych ar yr enwau enwog sy'n gysylltiedig â'r safbwyntiau gwleidyddol yr wyf yn eu cyflwyno heddiw i weld bod dadl ddifrifol yna, a dyna yw gwir addysg. Felly, credaf fod hon yn gyfres o welliannau gwrth-addysg y dylid eu gwrthod heddiw. Cytunaf yn llwyr â'r hyn y mae Jenny Rathbone newydd ei ddweud, er bod ein barn am y pwnc hwn yn gwbl groes. Cytunwn yn aml iawn ar hanfodion yr hyn y dylem fod yn ei wneud ym maes addysg. Gwahoddaf y Senedd heddiw i'm dilyn i am newid, a phleidleisio yn erbyn y gwelliannau hyn.

16:40

Oh boy, Presiding Officer. I am sorely tempted to riff on the concept of false equivalence and to debate Mr Hamilton on his interjection this afternoon. What I am able to assure Senedd Members is that concepts such as false equivalence, fake news and propaganda will indeed form part of the new Curriculum for Wales, and we will indeed be equipping our children and our young people to debate some of the, if you don't mind me saying, nonsense we've just heard from Mr Hamilton.

Can I very much welcome Llyr Gruffydd back to debating education issues with me? It's very welcome indeed. I know that Llyr understands well the rationale and the concepts and the thinking, the pedagogical thinking, that lies behind our approach to curriculum reform here in Wales, and I was very grateful for his support, when he was the education spokesperson for Plaid Cymru, for the direction of travel in which we were taking curriculum reform. He understands well that one of the four purposes of our new curriculum is to ensure that we have ethical, informed citizens of Wales and the world as a result of children's time in the education system in Wales. And I know that he supports that. And whilst I am very pleased that he has raised the climate crisis and the ecological emergency as an area for inclusion in the new curriculum framework, I do not believe that the amendments that he has put forward to include that on the face of the Bill are necessary.

O diar, Llywydd. Rwy'n cael fy nhemtio'n fawr i roi araith ar y cysyniad o gyfwerthedd ffug ac i ddadlau â Mr Hamilton am ei ebychiad y prynhawn yma. Yr hyn y gallaf ei sicrhau i Aelodau'r Senedd yw y bydd cysyniadau fel cyfwerthedd ffug, newyddion ffug a phropaganda yn wir yn rhan o Gwricwlwm newydd Cymru, a byddwn yn wir yn arfogi ein plant a'n pobl ifanc i drafod, os nad oes ots gennych imi ddweud, rhywfaint o'r nonsens yr ydym ni newydd glywed gan Mr Hamilton.

A gaf i groesawu Llyr Gruffydd yn ôl i drafod materion addysg gyda mi? Mae croeso mawr iddo yn wir. Gwn fod Llyr yn deall yn iawn y rhesymeg a'r cysyniadau a'r meddylfryd, y meddylfryd addysgeg, sy'n sail i'n hymagwedd tuag at ddiwygio'r cwricwlwm yma yng Nghymru, ac roeddwn yn ddiolchgar iawn am ei gefnogaeth, pan oedd yn llefarydd addysg Plaid Cymru, am y cyfeiriad yr oeddem yn mynd iddo i ddiwygio'r cwricwlwm. Mae'n deall yn iawn mai un o bedwar diben ein cwricwlwm newydd yw sicrhau bod gennym ni ddinasyddion moesegol, gwybodus o Gymru a'r byd o ganlyniad i'r amser y treuliodd plant yn y system addysg yng Nghymru. A gwn ei fod yn cefnogi hynny. Ac er fy mod yn falch iawn ei fod wedi codi'r argyfwng hinsawdd a'r argyfwng ecolegol fel maes i'w gynnwys yn fframwaith newydd y cwricwlwm, ni chredaf fod angen y gwelliannau y mae wedi'u cyflwyno i gynnwys hynny ar wyneb y Bil.

To be absolutely clear, and for the avoidance of doubt, I recognise the importance of educating our children and young people about climate change, its causes, its impact, both here at home as well as globally, and the action that is needed to safeguard all of our futures. And of course, in Wales, we have a strong basis on which to build. We have been supporting two key climate and environmental education programmes for schools across our nation for several years now, and Members will be very familiar with the Eco Schools programme and the Size of Wales initiative. And we are already in discussion with those who deliver those programmes to ensure that they can continue to support us on our curriculum reform journey and ensure the very important point that Llyr raised, that we can equip our teachers with the knowledge and the confidence that they need to ensure that these lessons are delivered really well. These educational programmes are well-established, and all of our schools are able to engage with them at no cost, and through those programmes every year we're able to go further than the classroom and actively engage children and young people with policy development, the concept of taking action, as well as the opportunity to listen to their views and creating opportunities for those views to reach key decision makers. 

With regard to amendments 51 and 54 to 56, as Llyr well knows, the Bill restricts the number of mandatory elements listed on the face of the Bill, and there is a rationale for that. And whilst I recognise the importance of the issue, I do not accept that these should sit alongside the four mandatory elements listed. Learning on climate and environmental challenges is already mandatory in our new curriculum through the statements of 'what matters'. These statements confirm the range of issues that schools must include within their curriculum, but also provide flexibility and connections across the curriculum to build understanding of these key concepts. This approach encourages integrated approaches across the curriculum and allows for issues like climate change to be covered in different subjects.

And that's already happening in our schools, in our pioneer schools, which are our early-adopters and engagers with the curriculum. I have seen for myself the outstanding level of work that is going on. I would draw the attention of Members to St Nicholas Church in Wales Primary School in the Vale of Glamorgan, who used the concept of palm oil and the destruction of natural habitats to grow palm, and the impact on the orangutan, and the school used that topic not only to explore issues around the direct effect on orangutans, but were using it to develop their creative writing, were using it to develop their children's speaking and debating skills, were using it as a concept for art projects as well as music projects. So, they had used the concept of that topic, which was deeply, deeply, deeply concerning to the children, to actually develop skills right the way across the curriculum. And that is absolutely the embodiment, at St Nicholas, of our approach to the curriculum.

Members will have heard me speak often of Crickhowell High School in my own constituency, where year 7 were given a choice of which topic to explore. They chose plastic pollution, and every single lesson, right the way across the curriculum, was viewed through the prism of that subject. That included English, Welsh, where they were able to work with our local plastic-free shop to make that shop some bilingual signage and some bilingual advertising, because the shop didn't have that before. So, they were developing their Welsh language skills, all through the prism of the concept of plastic pollution and climate change and environmental action. So, our schools are grasping the opportunity to respond in that way.

So, similarly to amendment 52, the key concepts that form the statements of 'what matters' have been developed in a process of co-construction with our practitioners against a clear set of criteria, and Welsh Ministers have worked with them to prescribe what is included in those 'what matters' codes. So, for the avoidance of doubt, if Members are not familiar with the 'what matters' statements, we have four specific references in the 'what matters' statements that are linked to the environment and raising awareness across our humanities and science and technology areas of learning and experience. And they include the statement:

'Our natural world is diverse and dynamic, influenced by processes and human actions',

that,

'Informed, self-aware citizens engage with the challenges and opportunities that face humanity and are able to take considered and ethical action',

and that,

'Being curious and searching for answers is essential to understanding and predicting phenomena',

and finally,

'The world around us is full of living things which depend on each other for survival.'

And as I said, these 'what matters' statements are already a mandatory part of the curriculum and I believe should provide the reassurance to Llyr that his aspiration that he has spoken about this afternoon is already catered for and is secured in our 'what matters' statements.

So, moving on to amendments 53 and 58, as I said, I do not believe it's necessary for the inclusion of an additional code, because through our 'what matters' statements, we are already taking action in this regard.

Can I turn to the issue of amendment 57? Again, I recognise the seriousness of the crisis that faces our climate, and one that I'm sure is at the forefront of many of our young people's minds; it can indeed lead to anxiety for some learners. Following consultation with the sector, I will take steps to ensure that we strengthen the 'what matters' statements to make sure that there is no ambiguity at all of the necessity to teach these subjects. But with regard to the issue of mental health and emotional well-being, there are a huge array of matters that impact on the mental and emotional health of our children and young people. And rather than taking a specific challenge that our young people face, we have worked really, really hard following the report of the committee and the advice of the children and young people's committee in the delivery of this Bill to ensure that mental health and well-being is at the forefront of what we're doing, and we have worked with that committee to bring forward amendments at Stage 2 to ensure that when designing the curriculum, headteachers and governing bodies should have regard for the total of children's health and well-being when designing that curriculum. So, again, I hope that gives some reassurance to Llyr that when designing a curriculum, children's health and mental health and well-being is an important guiding principle as well as content within the curriculum itself to support health and well-being. Therefore, I would urge Members to reject the amendments in this group. Thank you.

Ac i fod yn gwbl glir, ac er mwyn osgoi amheuaeth, rwy'n cydnabod pwysigrwydd addysgu ein plant a'n pobl ifanc am newid hinsawdd, ei achosion, ei effaith, yma gartref yn ogystal ag yn fyd-eang, a'r camau y mae angen eu cymryd i ddiogelu ein holl ddyfodol. Ac wrth gwrs, yng Nghymru, mae gennym ni sail gref i adeiladu arni. Rydym ni wedi bod yn cefnogi dwy raglen allweddol ar gyfer addysg hinsawdd ac amgylcheddol ar gyfer ysgolion ledled ein gwlad ers sawl blwyddyn bellach, a bydd yr Aelodau'n gyfarwydd iawn â'r rhaglen Eco-Sgolion a menter Maint Cymru. Ac rydym ni eisoes yn cynnal trafodaethau gyda'r rhai sy'n cyflwyno'r rhaglenni hynny i sicrhau y gallant barhau i'n cefnogi ar ein taith i ddiwygio'r cwricwlwm a sicrhau'r pwynt pwysig iawn a gododd Llyr, y gallwn ni arfogi ein hathrawon gyda'r wybodaeth a'r hyder sydd eu hangen arnyn nhw i sicrhau bod y gwersi hyn yn cael eu cyflwyno'n dda iawn. Mae'r rhaglenni addysgol hyn wedi'u hen sefydlu, ac mae pob un o'n hysgolion yn gallu eu defnyddio am ddim, a thrwy'r rhaglenni hynny bob blwyddyn gallwn fynd ymhellach na'r ystafell ddosbarth ac ymgysylltu'n weithredol â phlant a phobl ifanc gyda datblygu polisi, y cysyniad o weithredu, yn ogystal â'r cyfle i wrando ar eu barn a chreu cyfleoedd i'r safbwyntiau hynny gyrraedd y rhai sy'n gwneud penderfyniadau allweddol.

O ran gwelliannau 51 a 54 i 56, fel y gŵyr Llyr yn dda, mae'r Bil yn cyfyngu ar nifer yr elfennau gorfodol a restrir ar wyneb y Bil, ac mae sail resymegol dros hynny. Ac er fy mod yn cydnabod pwysigrwydd y mater, nid wyf yn derbyn y dylai'r rhain eistedd ochr yn ochr â'r pedair elfen orfodol a restrir. Mae dysgu am heriau hinsawdd ac amgylcheddol eisoes yn orfodol yn ein cwricwlwm newydd drwy ddatganiadau 'yr hyn sy'n bwysig'. Mae'r datganiadau hyn yn cadarnhau'r ystod o faterion y mae'n rhaid i ysgolion eu cynnwys yn eu cwricwlwm, ond hefyd yn darparu hyblygrwydd a chysylltiadau ar draws y cwricwlwm i feithrin dealltwriaeth o'r cysyniadau allweddol hyn. Mae'r dull hwn yn annog dulliau integredig ar draws y cwricwlwm ac yn caniatáu i faterion fel newid hinsawdd gael eu trafod mewn gwahanol bynciau.

Ac mae hynny eisoes yn digwydd yn ein hysgolion, yn ein hysgolion arloesi, sef y rhai sydd eisoes wedi mabwysiadu'r cwricwlwm a dechrau ei ddysgu. Rwyf wedi gweld drosof fy hun y gwaith eithriadol sy'n digwydd. Hoffwn dynnu sylw'r Aelodau at Ysgol Gynradd yr Eglwys yng Nghymru Sain Nicolas ym Mro Morgannwg, a ddefnyddiodd y cysyniad o olew palmwydd a dinistrio cynefinoedd naturiol i dyfu palmwydd, a'r effaith ar yr orangwtang, a defnyddiodd yr ysgol y pwnc hwnnw nid yn unig i archwilio materion yn ymwneud â'r effaith uniongyrchol ar orangwtangiaid, ond roedden nhw'n ei ddefnyddio i ddatblygu eu hysgrifennu creadigol, yn ei ddefnyddio i ddatblygu sgiliau siarad a thrafod eu plant, yn ei ddefnyddio fel cysyniad ar gyfer prosiectau celf yn ogystal â phrosiectau cerddoriaeth. Felly, roeddent wedi defnyddio'r cysyniad o'r pwnc hwnnw, a oedd yn peri pryder mawr, dwfn i'r plant, i ddatblygu sgiliau ar draws y cwricwlwm. A dyna, yn Sain Nicolas, ymgorfforiad llwyr o'n hymagwedd tuag at y cwricwlwm.

Bydd aelodau wedi fy nghlywed yn siarad yn aml am Ysgol Uwchradd Crucywel yn fy etholaeth i, lle rhoddwyd dewis i flwyddyn 7 o ba bwnc i'w archwilio. Fe wnaethon nhw ddewis llygredd plastig, a gwelwyd pob un wers, ar draws y cwricwlwm, drwy brism y pwnc hwnnw. Roedd hynny'n cynnwys Cymraeg, Saesneg, lle'r oeddent yn gallu gweithio gyda'n siop ddi-blastig leol i wneud arwyddion dwyieithog a rhywfaint o hysbysebu dwyieithog ar gyfer y siop honno, oherwydd nid oedd gan y siop y rheini o'r blaen. Felly, roeddent yn datblygu eu sgiliau Cymraeg, i gyd drwy brism y cysyniad o lygredd plastig a newid hinsawdd a gweithredu amgylcheddol. Felly, mae ein hysgolion yn manteisio ar y cyfle i ymateb yn y ffordd honno.

Felly, yn yr un modd â gwelliant 52, mae'r cysyniadau allweddol sy'n ffurfio'r datganiadau o 'yr hyn sy'n bwysig' wedi'u datblygu mewn proses o gyd-adeiladu gyda'n hymarferwyr yn unol â set glir o feini prawf, ac mae Gweinidogion Cymru wedi gweithio gyda nhw i bennu'r hyn sydd wedi'i gynnwys yn y codau 'yr hyn sy'n bwysig'. Felly, er mwyn osgoi amheuaeth, os nad yw Aelodau'n gyfarwydd â'r datganiadau 'yr hyn sy'n bwysig', mae gennym ni bedwar cyfeiriad penodol yn y datganiadau 'yr hyn sy'n bwysig' sy'n gysylltiedig â'r amgylchedd a chodi ymwybyddiaeth ar draws ein meysydd dysgu a phrofiad sy'n cynnwys y dyniaethau, gwyddoniaeth a thechnoleg. Ac maen nhw'n cynnwys y datganiad:

'Mae ein byd naturiol yn amrywiol a deinamig, wedi'i ddylanwadu gan brosesau a gweithredoedd dynol',

ac

'Mae dinasyddion gwybodus, hunanymwybodol yn mynd i'r afael â'r heriau a'r cyfleoedd sy'n wynebu dynoliaeth ac yn gallu cymryd camau ystyrlon ac egwyddorol',

ac,

'Mae bod yn chwilfrydig a chwilio am atebion yn hanfodol i ddeall a rhagfynegi ffenomenau',

ac yn olaf,

'Mae'r byd o'n cwmpas yn llawn pethau byw sy'n dibynnu ar ei gilydd i oroesi.'

Ac fel y dywedais, mae'r datganiadau 'yr hyn sy'n bwysig' eisoes yn rhan orfodol o'r cwricwlwm a chredaf y dylent roi'r sicrwydd i Llyr y darperir eisoes ar gyfer ei ddyhead y mae wedi siarad amdano y prynhawn yma a'i fod wedi'i sicrhau yn ein datganiadau 'yr hyn sy'n bwysig'.

Felly, gan symud ymlaen at welliannau 53 a 58, fel y dywedais, nid wyf yn credu ei bod hi'n angenrheidiol cynnwys cod ychwanegol, oherwydd drwy ein datganiadau 'yr hyn sy'n bwysig', rydym ni eisoes yn gweithredu yn hyn o beth.

A gaf i droi at fater gwelliant 57? Unwaith eto, rwy'n cydnabod difrifoldeb yr argyfwng sy'n wynebu ein hinsawdd, ac yn un sydd, rwy'n siŵr, ar flaen llawer o feddyliau ein pobl ifanc; gall arwain yn wir at bryder i rai dysgwyr. Ar ôl ymgynghori â'r sector, byddaf yn cymryd camau i sicrhau ein bod yn cryfhau'r datganiadau 'yr hyn sy'n bwysig' i sicrhau nad oes amwysedd o gwbl o ran yr angen i addysgu'r pynciau hyn. Ond o ran iechyd meddwl a lles emosiynol, mae amrywiaeth enfawr o faterion sy'n effeithio ar iechyd meddwl ac emosiynol ein plant a'n pobl ifanc. Ac yn hytrach na chymryd her benodol y mae ein pobl ifanc yn ei hwynebu, rydym ni wedi gweithio'n galed iawn yn dilyn adroddiad y pwyllgor a chyngor y pwyllgor plant a phobl ifanc wrth gyflwyno'r Bil hwn i sicrhau bod iechyd meddwl a lles ar flaen y gad o ran yr hyn yr ydym yn ei wneud, ac rydym ni wedi gweithio gyda'r pwyllgor hwnnw i gyflwyno gwelliannau yng Nghyfnod 2 i sicrhau, wrth gynllunio'r cwricwlwm, y dylai penaethiaid a chyrff llywodraethu ystyried cyfanswm iechyd a lles plant wrth gynllunio'r cwricwlwm hwnnw. Felly, unwaith eto, gobeithiaf fod hynny'n rhoi rhywfaint o sicrwydd i Llyr fod iechyd ac iechyd meddwl a lles plant, wrth gynllunio cwricwlwm, yn egwyddor arweiniol bwysig yn ogystal â bod yn gynnwys o fewn y cwricwlwm ei hun i gefnogi iechyd a lles. Felly, byddwn yn annog aelodau i wrthod y gwelliannau yn y grŵp hwn. Diolch.

16:50

Diolch yn fawr iawn, Llywydd. Gaf i ddiolch i bawb sydd wedi cyfrannu? Mae'r ffaith bod pobl ifanc wedi bod yn rhan o'r broses yma o weithio ar welliannau ac edrych ar y Bil, dwi'n meddwl, yn rhywbeth sydd wedi bod yn rhan bwysig o'r broses yma o safbwynt pweru'r bobl ifanc hynny a'u harfogi nhw â set newydd o sgiliau gobeithio fydd yn caniatáu iddyn nhw wneud hynny'n effeithiol yn y dyfodol, felly mae'n dda bod Caroline Jones wedi cydnabod hynny.

Thank you very much, Llywydd, and may I thank everyone who's contributed? The fact that young people have been a part of this process of working on amendments and scrutinising the Bill has been an important part of this process in terms of empowering young people and arming them with a new set of skills that will allow them to do that effectively in the future too, so it's positive that Caroline Jones recognised that.

I'm disappointed that Jenny Rathbone feels that the amendments are misguided. Yes, I understand—. The Minister referred to my early involvement, maybe, as a former member of the Children, Young People and Education Committee. I understand fully that it is a framework piece of legislation, but of course, Jenny was telling us, 'We don't need to tell them about this, because it's there'. Well, the Government has decided, actually, that we need to tell people about relationship education and sexuality education and religion and values and ethics. All I'm saying is, 'Well, given the centrality of the climate emergency and ecological crisis that we're facing in our lives, then we should be adding that as well.' 

As for Neil Hamilton's comments, he said he was deeply shocked, and I would be deeply shocked if he wasn't deeply shocked at some of the things that I say, because quite clearly we diametrically disagree on this. For him to suggest that these amendments are of a former era, well, maybe some would suggest that he would probably know. So, I'm disappointed, really, but not surprised at his contribution. 'Millennium bug'—for heaven's sake.

Anyway, okay—just responding to the Minister, then, I do understand the assertion that much of what I want to achieve is covered in the Bill. The difference is, of course, that my amendments make it explicit and ensure that the climate crisis and ecological emergency aren't lost amongst other things. It gives, in my view, this area the absolute precision focus within the curriculum that it deserves. And of course, there's nothing in my amendments that would stop any of what the Minister has said from being achieved, so there's no reason to oppose the amendments, in my view. In fact, I see them as actually strengthening what we all want to see. 

Now, the First Minister of course made some big pronouncements about the climate emergency in his conference speech last weekend. Well, you know, this is the first test, isn't it, so don't fall at the first hurdle by voting against these amendments. I appeal to Members. 

The youngest children that are currently in our education system are three years old, and most of these students won't probably leave full-time education until maybe around 2035. By 2035, we may well have already passed the 1.5 degrees target in relation to global warming, so we need to rapidly change our way of living. We all know that interests are fostered from a very young age, and early years at school are fundamental for developing a child's character, and by implementing climate education now, in this curriculum, we can make sure that children going into the world of work after 2030 are prepared for a very different world, but a world, of course, where, thanks to the education system in Wales, they are climate-aware, and they're climate-conscious citizens. So, I would urge Members to please support my amendments and, in doing so, reflect the true importance and weight that we put on this particular area. Diolch.

Rwy'n siomedig bod Jenny Rathbone yn teimlo bod y gwelliannau'n gyfeiliornus. Ydw, rwyf yn deall—. Cyfeiriodd y Gweinidog at fy ymgysylltiad cynnar, efallai, fel cyn-aelod o'r Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg. Rwy'n deall yn iawn mai darn o ddeddfwriaeth fframwaith ydyw, ond wrth gwrs, roedd Jenny yn dweud wrthym, 'Nid oes angen i ni ddweud wrthynt am hyn, oherwydd mae wedi ei gynnwys.' Wel, mae'r Llywodraeth wedi penderfynu, mewn gwirionedd, fod angen inni ddweud wrth bobl am addysg perthynas ac addysg rhywioldeb a chrefydd a gwerthoedd a moeseg. Y cyfan rwy'n ei ddweud yw, 'Wel, o ystyried pwysigrwydd yr argyfwng hinsawdd ac ecolegol yr ydym yn ei wynebu yn ein bywydau, yna dylem fod yn ychwanegu hynny hefyd.'

O ran sylwadau Neil Hamilton, dywedodd ei fod wedi synnu'n fawr, a byddwn i'n synnu'n fawr pe na bai'n synnu'n fawr at rai o'r pethau a ddywedaf, oherwydd mae'n gwbl amlwg ein bod yn anghytuno'n llwyr ar hyn. Ac iddo awgrymu bod y gwelliannau hyn o hen oes a fu, wel, efallai y byddai rhai'n awgrymu y byddai yntau'n gwybod hynny, mae'n debyg. Felly, rwy'n siomedig, mewn gwirionedd, ond nid wyf yn synnu at ei gyfraniad. 'Byg y Mileniwm'—er mwyn y nefoedd.

Beth bynnag, iawn—dim ond ymateb i'r Gweinidog, felly, rwy'n deall yr honiad bod llawer o'r hyn y mae arnaf eisiau ei gyflawni wedi'i gynnwys yn y Bil. Y gwahaniaeth, wrth gwrs, yw bod fy ngwelliannau yn ei gwneud hi'n glir ac yn sicrhau nad yw'r argyfwng hinsawdd ac argyfwng ecolegol yn cael eu colli ymhlith pethau eraill. Mae'n cael, yn fy marn i, y pwyslais manwl iawn o fewn y cwricwlwm y mae'n ei haeddu. Ac wrth gwrs, nid oes dim yn fy ngwelliannau a fyddai'n atal unrhyw beth y mae'r Gweinidog wedi'i ddweud rhag cael eu cyflawni, felly nid oes rheswm dros wrthwynebu'r gwelliannau, yn fy marn i. Yn wir, rwy'n eu gweld yn cryfhau'n union yr hyn yr ydym ni i gyd eisiau ei weld.

Nawr, wrth gwrs, gwnaeth y Prif Weinidog rai datganiadau mawr am yr argyfwng hinsawdd yn ei araith yn y gynhadledd y penwythnos diwethaf. Wel, rydych chi'n gwybod mai dyma'r prawf cyntaf, onid yw, felly peidiwch â methu cyn cychwyn drwy bleidleisio yn erbyn y gwelliannau hyn. Apeliaf ar Aelodau. 

Mae'r plant ieuengaf sydd yn ein system addysg ar hyn o bryd yn dair oed, ac mae'n debyg na fydd y rhan fwyaf o'r myfyrwyr hyn yn gadael addysg amser llawn tan tua 2035 efallai. Erbyn 2035, mae'n ddigon posibl y byddwn eisoes wedi pasio'r targed 1.5 gradd mewn cysylltiad â chynhesu byd-eang, felly mae angen i ni newid ein ffordd o fyw yn gyflym. Gwyddom i gyd fod diddordebau'n cael eu meithrin o oedran ifanc iawn, ac mae'r blynyddoedd cynnar yn yr ysgol yn hanfodol ar gyfer datblygu cymeriad plentyn, a thrwy weithredu addysg yr hinsawdd nawr, yn y cwricwlwm hwn, gallwn sicrhau bod plant sy'n mynd i fyd gwaith ar ôl 2030 yn barod ar gyfer byd gwahanol iawn, ond byd, wrth gwrs, lle, diolch i'r system addysg yng Nghymru, y maen nhw'n ymwybodol o'r hinsawdd, ac maen nhw'n ddinasyddion sy'n ymwybodol o'r hinsawdd. Felly, byddwn yn annog Aelodau i gefnogi fy ngwelliannau, os gwelwch yn dda, ac, wrth wneud hynny, adlewyrchu'r gwir bwysigrwydd a phwysau a roddwn ar y maes penodol hwn. Diolch.

16:55

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 51? Oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Oes, dwi'n gweld gwrthwynebiad, ac felly fe fyddwn ni'n symud at bleidlais ar welliant 51. Cyn i ni wneud hynny, fe fydd angen i ni gymryd toriad byr i baratoi ar gyfer y bleidlais. Felly, fe wnawn ni gymryd y toriad byr nawr. 

The question is that amendment 51 be agreed to. Does any Member object? [Objection.] Yes, I see an objection, and therefore we will move to a vote on amendment 51. Before doing so, we will need to suspend the meeting briefly to prepare for the vote. So, we'll take a brief break. 

Ataliwyd y Cyfarfod Llawn am 16:57.

Ailymgynullodd y Senedd am 17:00, gyda'r Llywydd yn y Gadair.

Plenary was suspended at 16:57.

The Senedd reconvened at 17:00, with the Llywydd in the Chair.

17:00

Reit, dyma ni'n symud felly i'n pleidlais gyntaf ni y prynhawn yma, ac fe fydd y bleidlais honno ar welliant 51 yn enw Llyr Gruffydd. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 20, tri yn ymatal, 31 yn erbyn, ac felly mae gwelliant 51 wedi ei wrthod. 

Okay, that brings us to our first vote this afternoon, and that vote will be on amendment 51 in the name of Llyr Gruffydd. Open the vote. Close the vote. In favour 20, three abstentions, 31 against, therefore amendment 51 is not agreed. 

Gwelliant 51: O blaid: 20, Yn erbyn: 31, Ymatal: 3

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 51: For: 20, Against: 31, Abstain: 3

Amendment has been rejected

Grŵp 2: Sgiliau Achub Bywyd a Chymorth Cyntaf (Gwelliannau 1, 3)
Group 2: Life-saving Skills and First Aid (Amendments 1, 3)

Rŷn ni'n symud nawr at grŵp 2 o welliannau, y grŵp yma yn ymwneud â sgiliau achub bywyd a chymorth cyntaf. Gwelliant 1 yw'r prif welliant yn y grŵp, a dwi'n galw ar Suzy Davies i gynnig y prif welliant hwnnw ac i siarad i'r gwelliannau yn y grŵp. Suzy Davies. 

We move now to our second group of amendments, which relate to life-saving skills and first aid. The lead amendment is amendment 1, and I call on Suzy Davies to move and speak to the lead amendment and the other amendments in the group. Suzy Davies. 

Cynigiwyd gwelliant 1 (Suzy Davies).

Amendment 1 (Suzy Davies) moved.

Diolch yn fawr, Llywydd, and I move amendment 1. Members, I'm bringing these amendments back as this is the last chance that I, or, indeed, the Minister, will be able to ensure that pupils in Wales acquire that most valuable of skills, which is knowing how to save the life of another human being. Some young people, of course, have been lucky and learnt some of these skills in school already, or as members of St John's Cymru or the Red Cross or the Brownies or the Cubs or the Urdd or our cadets' groups even, just like Aneurin Metcalfe did. Just 22 years old, last week he saved the life of Bobby Gamlin after stepping in and administering cardiopulmonary resuscitation, which he'd learnt with Torfaen sea cadets. And every one of us will be grateful to Calon Cymru for tracking him down, this modest young man, to thank him, but, of course, no-one will be more grateful than Mr Gamlin and his family. 

Aneurin stepped in without having to think about it, and it's that instinct to step in that's behind these amendments. Some schools already offer a lesson in CPR especially, maybe once or twice in a pupil's school life, and the skill couldn't be easier to learn, as indeed would be the case with other basic life-saving and first aid skills, but the optional intermittent lessons don't grow that instinct, and there are too many sad stories of adults who know how to do CPR but don't step in because they are too shocked, too scared or forget in the moment what to do, whereas years of mandatory practice means that stepping in is as instinctive as reciting your 10 times table without thinking about it.

So, yes, Welsh Government has its out-of-hospital cardiac plan, and I thank the paramedics and the charities who have helped to design that, but your chances of surviving cardiac arrest outside of a hospital setting remain stubbornly high at around just one in 10, and those same paramedics and those same charities still support mandatory teaching of these skills in schools, as do members of our own Youth Parliament, families, pupils and teachers across Wales, who have seen their peers in Scotland and England persuaded by the evidence from other countries, where this population-level CPR training means that there are fewer deaths from cardiac arrest. So, there are no party political ideologies here, just a desire for a way forward to prevent unnecessary deaths.  

So, there are two amendments here, Minister, for you to consider, but there are many ways to skin a cat. And I know that you want to keep this Bill clean of additional obligations about curriculum content, but I also remember you supporting the policy objective in the past. Scotland and England have come to the same result by different routes and, for me, it's the end that matters, rather than the means. Now, we've discussed how this might be achieved, and I would be really grateful if you would share with Members how you think we might have cracked this in a different way to see what kind of response we get. Diolch. 

Diolch yn fawr, Llywydd, ac rwy'n cynnig gwelliant 1. Aelodau, rwy'n dod â'r gwelliannau hyn yn ôl gan mai dyma'r cyfle olaf y bydd gennyf i, neu, yn wir, y bydd gan y Gweinidog, i allu sicrhau bod disgyblion yng Nghymru yn caffael y sgiliau mwyaf gwerthfawr hynny, sef gwybod sut i achub bywyd dynol arall. Mae rhai pobl ifanc, wrth gwrs, wedi bod yn lwcus ac wedi dysgu rhai o'r sgiliau hyn yn yr ysgol yn barod, neu fel aelodau o St John Cymru neu'r Groes Goch neu'r Brownis neu'r Cybiau neu'r Urdd neu ein grwpiau cadetiaid hyd yn oed, yn union fel y gwnaeth Aneurin Metcalfe. Dim ond 22 oed, yr wythnos diwethaf achubodd fywyd Bobby Gamlin ar ôl camu i mewn a chyflawni dadebru cardio-anadlol, yr oedd wedi'i ddysgu gyda chadetiaid môr Torfaen. A bydd pob un ohonom ni'n ddiolchgar i Calon Cymru am ddod o hyd iddo ef, y dyn ifanc diymffrost hwn, i ddiolch iddo, ond, wrth gwrs, ni fydd neb yn fwy diolchgar na Mr Gamlin a'i deulu. 

Camodd Aneurin i mewn heb orfod meddwl dwywaith, a'r reddf honno i gamu i mewn sydd y tu ôl i'r gwelliannau hyn. Mae rhai ysgolion eisoes yn cynnig gwers mewn dadebru cardio-anadlol yn enwedig, efallai unwaith neu ddwy ym mywyd ysgol disgybl, ac ni allai'r sgil fod yn haws ei ddysgu, fel byddai'n wir am sgiliau cymorth cyntaf ac achub bywydau sylfaenol eraill ond nid yw'r gwersi ysbeidiol dewisol yn meithrin y reddf honno, ac mae gormod o straeon trist o ran oedolion sy'n gwybod sut i wneud CPR ond nad ydyn nhw'n camu i mewn oherwydd eu bod wedi cael braw, yn rhy ofnus neu'n anghofio yn yr eiliad honno beth i'w wneud, pan fo blynyddoedd o ymarfer gorfodol yn golygu bod camu i mewn mor reddfol ag adrodd eich tabl 10 heb feddwl amdano.

Felly, oes, mae gan Lywodraeth Cymru ei chynllun cardiaidd y tu allan i'r ysbyty, ac rwy'n diolch i'r parafeddygon a'r elusennau sydd wedi helpu i gynllunio hynny, ond mae eich cyfle o oroesi ataliad y galon y tu allan i ysbyty yn dal yn ystyfnig o isel, tua dim ond un o bob 10, ac mae'r un parafeddygon hynny a'r un elusennau hynny'n dal i gefnogi addysgu'r sgiliau hyn yn orfodol mewn ysgolion, fel y mae aelodau o'n Senedd Ieuenctid ein hunain, teuluoedd, disgyblion ac athrawon ledled Cymru, sydd wedi gweld eu cyfoedion yn yr Alban a Lloegr yn cael eu darbwyllo gan y dystiolaeth o wledydd eraill, lle mae'r hyfforddiant dadebru cardio-anadlol hwn ar lefel y boblogaeth yn golygu bod llai o farwolaethau o ataliad y galon. Felly, nid oes ideolegau pleidiau gwleidyddol yma, dim ond awydd am ffordd ymlaen i atal marwolaethau diangen.  

Felly, mae dau welliant yma, Gweinidog, i chi eu hystyried, ond mae llawer o ffyrdd o gael Wil i'w wely. Ac rwy'n gwybod eich bod chi eisiau cadw'r Bil hwn yn lân o rwymedigaethau ychwanegol ynghylch cynnwys y cwricwlwm, ond rwy'n cofio hefyd i chi gefnogi'r amcan polisi yn y gorffennol. Mae'r Alban a Lloegr wedi dod i'r un canlyniad drwy wahanol lwybrau ac, i mi, y diwedd sy'n bwysig, yn hytrach na'r modd. Nawr, rydym ni wedi trafod sut y mae modd cyflawni hyn, a byddwn i'n ddiolchgar iawn pe baech chi'n rhannu gydag Aelodau sut yr ydych chi'n credu y gallem ni fod wedi datrys hyn mewn ffordd wahanol i weld pa fath o ymateb a gawn ni. Diolch. 

Daeth y Dirprwy Lywydd i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer took the Chair.

Many Members will appreciate that I've found the consideration of these amendments exceptionally difficult. I was lucky enough to learn many of these skills as a teenager in St John's Ambulance in Tredegar, and, of course, it was these skills that saved my life less than a year ago. I'm absolutely clear in my mind that the national health service, for all the different things it can do, it cannot and will not and never will be able to save a life in the way that we saw last week in the centre of Cardiff. My own cardiologist and other, I think, specialists in the field are absolutely clear that it is the passer-by who sees somebody having a cardiac arrest that will save that person's life and enable, then, the paramedics and the whole range of services from the national health service to step in to ensure the recovery and the treatment that person will need to live again.

Bydd llawer o Aelodau'n sylweddoli fy mod i wedi ei chael hi'n eithriadol o anodd ystyried y gwelliannau hyn. Roeddwn i'n ddigon ffodus i ddysgu llawer o'r sgiliau hyn yn fy arddegau yn St John Cymru yn Nhredegar, ac, wrth gwrs, y sgiliau hyn a achubodd fy mywyd lai na blwyddyn yn ôl. Rwy'n gwbl glir yn fy meddwl fod y gwasanaeth iechyd gwladol, er gwaethaf yr holl wahanol bethau y gall eu gwneud, nid yw'n gallu, ni fydd yn gallu ac ni fydd byth yn gallu achub bywyd yn y ffordd a welwyd yr wythnos diwethaf yng nghanol Caerdydd. Mae fy nghardiolegydd fy hun ac arbenigwyr eraill yn y maes, rwy'n credu, yn gwbl glir mai'r sawl sy'n cerdded ar y stryd ac yn gweld rhywun yn cael ataliad y galon fydd yn achub bywyd y person hwnnw ac yna'n galluogi'r parafeddygon a'r holl amrywiaeth o wasanaethau'r gwasanaeth iechyd gwladol i gamu i mewn i sicrhau'r adferiad a'r driniaeth y bydd ei hangen er mwyn i'r person hwnnw fyw eto.

But it is the passer-by that is critical. It is the person in the house, in the street, in the Parliament, who will save that life when a cardiac arrest takes place, and I too, like Suzy, saw the interviews yesterday and saw the reports of a real life-saving incident taking place in the centre of Cardiff. But, you know, I'm also reminded of Justin Edinburgh, who was the former manager of Newport County Association Football Club. He had a cardiac arrest in the gym, and there was nobody there who was able to save his life. I'm also reminded of Noel Acreman, who was only 25 when he had a cardiac arrest in Bute Park, again in the centre of Cardiff. There was nobody there able to save his life. By the time the paramedics arrived, it was already too late. And we owe it to them. We owe it to those people, not only the life savers, but the people who lost their lives, to take action in ensuring that these life-saving skills are available throughout our community and throughout our society. But we also need to ensure that there are defibrillators available to people, so that they exist in our communities across the whole of our country. So, there is a need for a strategy to ensure that out-of-hospital cardiac arrest is treated, and there is a need, I believe, for that strategy to be on a statutory basis. It was a defibrillator that restarted my heart—a defibrillator that was based in the college—and I was lucky enough there was somebody able to cycle to that college and to get it back whilst the people performing CPR on me were able to keep me alive for that to happen. That doesn't happen and couldn't happen and wouldn't happen in too many parts of Wales. 

Members are aware that I've already put forward my own legislation on these matters, and in doing so I quite deliberately did not seek to place these matters on the curriculum. My preferred route is to place a duty on Welsh Ministers to ensure that these skills are available throughout our society. That will include schools, but I do not believe it should be limited to schools. I know from my discussions with the Minister that she sympathises greatly with the arguments that are being put and I recognise the force of the argument that she made in the previous debate on these matters, and I also recognise her position that not everything that is important can be written onto the face of the Bill. I recognise that.

I hope that the Minister will respond positively to this debate, and in doing so I want to place on record my own personal thanks to Suzy Davies and her tenacious campaigning on this matter. All of us who have had a cardiac arrest appreciate, Suzy, the work that you've done on this and the way that you have ensured that this matter has been debated not once or twice but consistently in this Parliament. I hope that the Government, both the Government today and the Government that will be elected in May, will ensure that legislation is put on the statute book: comprehensive legislation that enables not only the learning of these skills through society and throughout our communities, but also ensures that defibrillators are on hand when these things happen, so that there will be many more lives saved in the future. We also hope that there will be many more reports of young people, as we saw yesterday, who are lifesavers and not simply standing by whilst life drains away. So, I hope that we will, in voting this afternoon, not simply take one step, but recognise what the Minister is seeking to do in reforming the curriculum and put forward a more fundamental reform of dealing with and treating out-of-hospital cardiac arrest for everybody in the future. Thank you.

Ond yr un sy'n mynd heibio sy'n hollbwysig. Yr unigolyn yn y tŷ, yn y stryd, yn y Senedd, a fydd yn achub y bywyd hwnnw pan fydd ataliad y galon yn digwydd, a gwelais i hefyd, fel Suzy, y cyfweliadau ddoe a gwelais i adroddiadau ynghylch digwyddiad achub bywyd go iawn yng nghanol Caerdydd. Ond, fel yr ydych chi'n gwybod, rwyf i hefyd yn cael fy atgoffa o Justin Edinburgh, a oedd yn gyn-reolwr Clwb Pêl-droed Cymdeithas Sir Casnewydd. Cafodd ataliad y galon yn y gampfa, ac nid oedd neb yno a oedd yn gallu achub ei fywyd. Caf fy atgoffa hefyd o Noel Acreman, a oedd dim ond yn 25 oed pan gafodd ataliad y galon ym Mharc Bute, eto yng nghanol Caerdydd. Nid oedd neb yno'n gallu achub ei fywyd. Erbyn i'r parafeddygon gyrraedd, roedd eisoes yn rhy hwyr. Ac mae'n ddyletswydd arnom er eu mwyn nhw. Mae'n ddyletswydd arnom ni er mwyn y bobl hynny, nid yn unig yr achubwyr bywydau, ond y bobl a gollodd eu bywydau, i weithredu i sicrhau bod y sgiliau hyn sy'n achub bywydau ar gael ledled ein cymuned a ledled ein cymdeithas. Ond mae angen i ni hefyd sicrhau bod diffibrilwyr ar gael i bobl, fel eu bod ar gael yn ein cymunedau ledled ein gwlad. Felly, mae angen strategaeth i sicrhau bod ataliad y galon y tu allan i'r ysbyty yn cael ei drin, ac mae angen, rwy'n credu, i'r strategaeth honno fod ar sail statudol. Diffibriliwr a ailgychwynnodd fy nghalon i—diffibriliwr a oedd wedi'i leoli yn y coleg—ac roeddwn i'n ddigon ffodus bod rhywun yn gallu beicio i'r coleg hwnnw a'i ddod ag ef yn ôl wrth i'r bobl a oedd yn rhoi CPR arnaf allu fy nghadw'n fyw er mwyn i hynny ddigwydd. Nid yw hynny'n digwydd ac ni allai ddigwydd ac ni fyddai'n digwydd mewn gormod o rannau o Gymru. 

Mae'r Aelodau'n ymwybodol fy mod i eisoes wedi cyflwyno fy neddfwriaeth fy hun ar y materion hyn, ac wrth wneud hynny, ni wnes i geisio rhoi'r materion hyn ar y cwricwlwm yn fwriadol. Y llwybr yr wyf yn ei ddewis yw gosod dyletswydd ar Weinidogion Cymru i sicrhau bod y sgiliau hyn ar gael ledled ein cymdeithas. Bydd hynny'n cynnwys ysgolion, ond nid wyf i o'r farn y dylai gael ei gyfyngu i ysgolion. Rwy'n gwybod o fy nhrafodaethau gyda'r Gweinidog ei bod yn cydymdeimlo'n fawr â'r dadleuon sy'n cael eu cyflwyno ac rwy'n cydnabod grym y ddadl a wnaeth yn y ddadl flaenorol ar y materion hyn, ac rwyf i hefyd yn cydnabod ei safbwynt nad oes modd ysgrifennu popeth sy'n bwysig ar wyneb y Bil. Rydw i'n cydnabod hynny.

Gobeithio y bydd y Gweinidog yn ymateb yn gadarnhaol i'r ddadl hon, ac wrth wneud hynny hoffwn i gofnodi fy niolch personol fy hun i Suzy Davies a'i hymgyrchu di-syfl ar y mater hwn. Mae pob un ohonom ni sydd wedi cael ataliad y galon yn gwerthfawrogi, Suzy, y gwaith yr ydych chi wedi'i wneud ar hyn a'r ffordd yr ydych chi wedi sicrhau bod y mater hwn wedi'i drafod nid unwaith neu ddwy ond yn gyson yn y Senedd hon. Rwy'n gobeithio y bydd y Llywodraeth, y Llywodraeth heddiw a'r Llywodraeth a gaiff ei hethol ym mis Mai, yn sicrhau bod deddfwriaeth yn cael ei rhoi ar y llyfr statud: deddfwriaeth gynhwysfawr sy'n galluogi nid yn unig dysgu'r sgiliau hyn drwy'r gymdeithas a ledled ein cymunedau, ond hefyd yn sicrhau bod diffibrilwyr wrth law pan fydd y pethau hyn yn digwydd, fel y bydd llawer mwy o fywydau'n cael eu hachub yn y dyfodol. Rydym ni hefyd yn gobeithio y bydd llawer mwy o adroddiadau am bobl ifanc, fel y gwnaethom ni ei weld ddoe, yn achub bywydau ac nid dim ond yn sefyll gerllaw wrth i fywyd bylu. Felly, rwy'n gobeithio y byddwn ni, wrth bleidleisio y prynhawn yma, nid yn cymryd un cam yn unig, ond yn cydnabod yr hyn y mae'r Gweinidog yn ceisio'i wneud wrth ddiwygio'r cwricwlwm a chyflwyno diwygiad mwy sylfaenol o ymdrin ag ataliad y galon a'i drin y tu allan i'r ysbyty ar gyfer pawb yn y dyfodol. Diolch.

17:10

Thank you very much, Deputy Presiding Officer. Can I make it absolutely clear to all Members that life-saving skills are an aspect of learning that forms part of our new health and well-being AoLE? The statutory guidance as drafted emphasises the importance of learners developing the ability to respond to a range of conditions and situations that affect their physical health, and, indeed, the physical health of others, for instance, the ability to respond in an emergency, by knowing how to get help for a 999 emergency. So, there are lots and lots of situations where we need children to be adequately prepared to be able to take the action that they need to, as I said, protect themselves and others. 

However, I recognise the points that both Alun Davies and Suzy have made this afternoon. And I don't know about skinning cats, Suzy, but I do agree with you that what's important in the end is ensuring that we get the outcome that we all want to achieve. And therefore, in recognition of your highly persuasive, and, as Alun Davies described, tenacious campaigning on this issue, I have agreed to update the wording of the statutory curriculum for Wales guidance so that, in the future, it will read, and I quote:

'Schools should also consider what strategies their learners will need to be able to safely intervene to support others who may be at risk. This should include lifesaving skills and first aid.'

I hope that this strengthened wording and this approach, which will, I hope, put it beyond doubt that this is a statutory element of the curriculum that must be provided to children and young people, will achieve what you have long campaigned for, Suzy, that children leaving our schools will have had the opportunity to acquire these skills. And in the spirit of, hopefully, the co-operation that I have tried to engender throughout this curriculum Bill process, I hope that Members will resist the amendment on the promise, as I said, of revised guidance to reflect the strength of opinion that Suzy, Alun and others, I know, in this Chamber share. Thank you.

Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd. A gaf i ei gwneud yn gwbl glir i'r holl Aelodau fod sgiliau achub bywyd yn agwedd ar ddysgu sy'n rhan o'n Meysydd Dysgu a Phrofiad iechyd a lles newydd? Mae'r canllawiau statudol fel y maen nhw wedi'u drafftio yn pwysleisio pwysigrwydd dysgwyr yn datblygu'r gallu i ymateb i amrywiaeth o gyflyrau a sefyllfaoedd sy'n effeithio ar eu hiechyd corfforol, ac, yn wir, iechyd corfforol pobl eraill, er enghraifft, y gallu i ymateb mewn argyfwng, drwy wybod sut i gael cymorth ar gyfer argyfwng 999. Felly, mae llawer iawn o sefyllfaoedd lle mae angen i blant fod yn ddigon parod i allu cymryd y camau y mae angen iddyn nhw, fel y dywedais i, i'w hamddiffyn eu hunain ac eraill. 

Fodd bynnag, rwy'n cydnabod y pwyntiau y mae Alun Davies a Suzy wedi'u gwneud y prynhawn yma. Ac nid wyf i'n gwybod o ran cael Wil i'w wely, Suzy, ond rwy'n cytuno â chi mai'r hyn sy'n bwysig yn y pen draw yw sicrhau ein bod ni'n cael y canlyniad yr ydym ni i gyd eisiau ei gyflawni. Ac felly, i gydnabod eich ymgyrchu hynod ddarbwyllol, ac, fel y disgrifiodd Alun Davies, ymgyrchu di-syfl ar y mater hwn, rwyf i wedi cytuno i ddiweddaru geiriad canllawiau'r cwricwlwm statudol i Gymru fel y bydd, yn y dyfodol, yn darllen, ac rwy'n dyfynnu:

'Dylai ysgolion hefyd ystyried pa strategaethau y bydd angen ar eu dysgwyr i allu ymyrryd yn ddiogel i gefnogi eraill a allai fod mewn perygl. Dylai hyn gynnwys sgiliau achub bywyd a chymorth cyntaf.'

Rwy'n gobeithio y bydd y geiriad cryfach hwn a'r dull gweithredu hwn, a fydd, gobeithio, yn ei roi y tu hwnt i amheuaeth bod hon yn elfen statudol yn y cwricwlwm y mae'n rhaid ei darparu i blant a phobl ifanc, a fydd yn cyflawni'r hyn yr ydych chi wedi ymgyrchu drosto ers tro byd, Suzy, sef y bydd plant yn gadael ein hysgolion ni wedi cael y cyfle i feithrin y sgiliau hyn. Ac yn ysbryd, gobeithio, y cydweithrediad yr wyf i wedi ceisio'i greu drwy gydol proses y Bil cwricwlwm hwn, rwy'n gobeithio y bydd yr Aelodau'n gwrthod y gwelliant ar yr addewid, fel y dywedais i, o ganllawiau diwygiedig i adlewyrchu cryfder y farn y mae Suzy, Alun ac eraill, fe wn, yn y Siambr hon yn ei rhannu. Diolch.

Thank you. Can I call on Suzy Davies to reply to the debate? Suzy.

Diolch. A gaf i alw ar Suzy Davies i ymateb i'r ddadl? Suzy.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Well, what we've heard from you, Minister, is your agreement to use statutory guidance—and that's statutory guidance—to oblige schools to teach life-saving skills unless they've got a good reason not to. They should teach them. And I'm so grateful for this, I have to say. This means that schools can't just use excuses like shortage of funds or lack of skills in the school workforce; they just won't wash. There are many organisations that will come into schools and train teachers as well as pupils, and that can provide equipment, either at no cost or at very, very low cost. Of course, while there will always be individual children for whom training would not be appropriate, I challenge any school now to come up with a credible reason why they should not teach our children to save lives.

Minister, I was watching the faces of some of the Members that I can see on the screen, and I think I spotted relief on quite a few of them; there are very many Members in this Senedd who support what I've been trying to achieve with the campaign I've been fighting for the last 10 years; they showed that through support for my legislative proposals some time, some years, ago, but they've also shown their commitment to greater public empowerment in this field by supporting Alun Davies's more recent proposals. Whatever we do today, I hope that Members in the sixth Senedd don't forget what he's done here as well and what he is asking for.

So, on the basis of what you've promised today, Minister, I am not going to put any Members in the difficult position where they have to vote against doing something that they've supported, and that's giving our children these skills. You promised a statutory presumption in favour of life-saving skills, a presumption that it will take some seriously imaginative wriggling to overcome. So, Minister, I think you've done it; schools can't ignore this, so a huge 'thank you' from me. After 10 years of this, this is the best leaving present I could have wished for, I think. Alun, if you are back in May, I hope that you carry the torch on for that other legislation that you rightly ask for. Diolch.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Wel, yr hyn yr ydym ni wedi'i glywed gennych chi, Gweinidog, yw eich cytundeb i ddefnyddio canllawiau statudol—a chanllawiau statudol yw’r rheini—i orfodi ysgolion i addysgu sgiliau achub bywyd oni bai bod ganddyn nhw reswm da dros beidio â gwneud hynny. Dylen nhw eu haddysgu. Ac rwyf i mor ddiolchgar ynghylch hyn, mae'n rhaid i mi ddweud. Mae hyn yn golygu na all ysgolion ddefnyddio esgusodion fel prinder arian neu ddiffyg sgiliau yng ngweithlu'r ysgol; fyddan nhw ddim yn tycio. Mae llawer o sefydliadau a ddaw i ysgolion i hyfforddi athrawon yn ogystal â disgyblion, a gallant ddarparu offer, naill ai am ddim neu am gost isel iawn. Wrth gwrs, er y bydd plant unigol na fyddai hyfforddiant yn briodol iddynt, rwy'n herio unrhyw ysgol nawr i gynnig rheswm credadwy pam na ddylen nhw addysgu ein plant ni i achub bywydau.

Gweinidog, roeddwn i'n gwylio wynebau rhai o'r Aelodau y gallaf i eu gweld ar y sgrin, ac rwy'n credu i mi sylwi ar ryddhad ar gryn dipyn ohonyn nhw; mae llawer iawn o Aelodau yn y Senedd hon sy'n cefnogi'r hyn yr wyf i wedi bod yn ceisio'i gyflawni gyda'r ymgyrch yr wyf i wedi bod yn ei harwain dros y 10 mlynedd diwethaf; gwnaethon nhw ddangos hynny drwy gefnogi fy nghynigion deddfwriaethol ychydig amser, rai blynyddoedd, yn ôl, ond maen nhw hefyd wedi dangos eu hymrwymiad i rymuso'r cyhoedd yn fwy yn y maes hwn drwy gefnogi cynigion mwy diweddar Alun Davies. Beth bynnag yr ydym ni'n ei wneud heddiw, rwy'n gobeithio na fydd Aelodau yn y chweched Senedd yn anghofio'r hyn y mae ef wedi'i wneud yma hefyd a'r hyn y mae'n gofyn amdano.

Felly, ar sail yr hyn yr ydych chi wedi'i addo heddiw, Gweinidog, nid wyf i'n mynd i roi unrhyw Aelodau yn y sefyllfa anodd lle mae angen iddyn nhw bleidleisio yn erbyn rhywbeth y maen nhw wedi'i gefnogi a hynny yw rhoi'r sgiliau hyn i'n plant. Gwnaethoch chi addo rhagdybiaeth statudol o blaid sgiliau achub bywyd, rhagdybiaeth y bydd yn cymryd rhywfaint o waith dychmygus iawn i'w oresgyn. Felly, Gweinidog, rwy'n credu eich bod chi wedi gwneud hynny; ni all ysgolion anwybyddu hyn, felly 'diolch' enfawr gennyf fi. Ar ôl 10 mlynedd o hyn, dyma'r anrheg adael orau y gallwn i fod wedi dymuno ei chael, rwy'n credu. Alun, os ydych chi yn ôl ym mis Mai, rwy'n gobeithio byddwch chi'n parhau i gefnogi'r ddeddfwriaeth arall honno yr ydych chi'n briodol, yn gofyn amdani. Diolch.

17:15

Thank you. The question is that amendment 1 be agreed to. Does any Member object? [Objection.] You object; okay, so we'll go to a vote. No—. Sorry, Suzy.

Diolch. Y cwestiwn yw a ddylai gwelliant 1 gael ei dderbyn. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Rydych chi'n gwrthwynebu; iawn, felly byddwn ni'n mynd i bleidlais. Na—. Mae'n ddrwg gennyf i, Suzy.

Dirprwy Lywydd, sorry about this, but may I ask if the Senedd would be prepared not to vote on this particular—?

Dirprwy Lywydd, mae'n ddrwg gennyf i am hyn, ond a gaf i ofyn a fyddai'r Senedd yn barod i beidio â phleidleisio ar y—?

Yes, please. I know I've moved it, but I'd like to withdraw it. Thank you.

 Ydw os gwelwch chi'n dda. Rwy'n gwybod fy mod i wedi'i gynnig, ond hoffwn i ei dynnu'n ôl. Diolch.

Okay. So, there we are. Does anybody object to the withdrawal of amendment 1? No, therefore, amendment 1 has been withdrawn.

Iawn. Felly, dyna ni. A oes unrhyw un yn gwrthwynebu tynnu gwelliant 1 yn ôl? Na, felly, mae gwelliant 1 wedi'i dynnu'n ôl.

Tynnwyd gwelliant 1 yn ôl yn unol â Rheol Sefydlog 12.27.

Amendment 1 withdrawn in accordance with Standing Order 12.27.

Grŵp 3: Addysg Cydberthynas a Rhywioldeb (Gwelliannau 2, 4, 41, 6, 8, 9, 10, 42, 20, 21, 22, 40)
Group 3: Relationships and Sexuality Education (Amendments 2, 4, 41, 6, 8, 9, 10, 42, 20, 21, 22, 40)

We'll move on to group 3, which is relationships and sexuality education. The lead amendment in this group is amendment 2, and I call on Suzy Davies to move and speak to the lead amendment and the other amendments in this group. Suzy.

Symudwn ni ymlaen i grŵp 3, sef addysg cydberthynas a rhywioldeb. Y prif welliant yn y grŵp hwn yw gwelliant 2, ac rwy'n galw ar Suzy Davies i gynnig a siarad am y prif welliant a'r gwelliannau eraill yn y grŵp hwn. Suzy.

Cynigiwyd gwelliant 2 (Suzy Davies).

Amendment 2 (Suzy Davies) moved.

Okay, diolch, Dirprwy Lywydd, I'm just recovering myself a little bit here.

Yes, I move amendment 2, which is the lead amendment in this group. Now, our group has always offered a free vote on matters of conscience and I'll be exercising mine on the basis of conscience too. Mine is governed by the principle that we all have a responsibility to keep our children and young people safe, and I'll be doing it on the basis of evidence, not just in the committee and the many meetings with interested parties, but on the basis of upsetting safeguarding situations that I think many of us will have encountered in our casework. I also do it on the basis of my previous work as a lawyer, where I had some really difficult cases to deal with. There is no getting away from the fact that so much abuse happens within families. Now, absolutely, this is a minority; I'm not suggesting otherwise. But, how can it be wise to refuse anything that can help a child to learn about protecting themselves or others? I think that in this internet age it has never been more of a challenge.

Part of keeping our children safe is to help them and their peers to grow up less comfortable judging others for being different, whatever that difference looks like; to get them to think increasingly about difficult questions—increasingly difficult questions—about why they develop prejudices, why some people exercise power over others through emotional as well as physical bullying and what a healthy relationship looks like, because this part of the curriculum is not just about sex education.

There is nothing stopping parents educating and influencing their children at home alongside school, of course, and we should also expect a child's cultural and religious background to be considered as part of deciding what is developmentally appropriate—a requirement of teaching RSE in school; amendment 42 just makes that explicit. But we can't get away from the fact that this Bill does remove a parental right, and any legislature should carefully examine any attempt by the Executive to remove anyone's right. That's why I've tabled amendments 6, 8, 9 and 10. These provide for parents of pupils in nurseries and schools to be informed of how RSE will be taught and when any changes are introduced.

These are watered-down versions of Stage 2 amendments that were not accepted. They are still, however, a signal to parents who've lost this right that they still have continuing status here, even if they have very little agency, as the RSE code will be very prescriptive, on this controversial area of the curriculum. If parents feel more informed and more inside the tent, we would all hope that it becomes a less controversial element of the curriculum after all, with more chance of learning being reinforced at home.

So, the argument against these amendments is that their existence will create a sense of difference between this and other parts of the curriculum, and that there's already local consultation built into the curriculum development. But these amendments are about updating parents, not consulting them. Maybe this will slow down the normalisation of the subject, but I'd say that that difference is baked in by this Bill, which singles out RSE for special status as a mandatory subject with a detailed code to which schools must stick.

Can I thank the Minister for her help with amendment 40? I think I'll be thanking her a lot during this debate. The Children, Young People and Education Committee had observed that young people in years 12 and 13, after compulsory education has ceased, are able to rely on this Bill to request the continuation of religion, values and ethics education provision, and it wasn't really easy to see why those same young people couldn't ask for a continuation of RSE at a time when they would really benefit from it. Minister, you accepted this argument, and I'm grateful for your willingness to agree to this.

Finally, of course, amendments 2 and 4. Members will be aware of the long-standing campaign by Fair Treatment for the Women of Wales for better education about menstrual well-being, supported by organisations like Endometriosis UK and several others. And you may ask, when there are so many other aspects of health, why we are using this Bill to highlight this particular one aspect. And the answer is, simply, because it's been taboo for so long. Half the population having periods for at least half their lives, and the other half being members of the same family, and so affected by their mother, their wife, their sister, their daughter's experience, and no-one seems to know what's normal and what's not. Women putting up with all kinds of period-related conditions because they know no different, seeking help in extremis, and finding too many medical practitioners ignorant of possible diagnoses, and sometimes dismissive with it.  This curriculum gives all our children the chance to grow up being grown up about being a grown up, and these amendments are about stopping schools wriggling out of teaching it. Hopefully, it will also prompt greater demand for more research into therapies or even cures.

Perhaps the more obvious place to try and embed this would be in the health and well-being area of learning and experience, but I've taken my cue from the Minister herself at Stage 2, when she explained that she too was interested in finding a way to offer stronger reassurance on this. I know that everyone interested in this area was really grateful to hear that. And, Minister, it was you who suggested that the RSE code might be a way of doing this. So, reading between the lines, because the code will be mandatory, including menstrual well-being there rather than in AoLE guidance is perhaps a way of offering that assurance without the need for these amendments, or even in the 'what matters' statements. I suppose one difference there is that the RSE code is going to come before this Senedd for approval, which I applaud. I'm just checking—am I on the right track about why you mentioned the RSE code at Stage 2? Diolch.

Iawn, diolch, Dirprwy Lywydd, rwy'n ymbwyllo ychydig yma.

Ydw, rwy'n cynnig gwelliant 2, sef y prif welliant yn y grŵp hwn. Nawr, mae ein grŵp bob tro wedi cynnig pleidlais rydd ar faterion cydwybod a byddaf i'n bwrw fy mhleidlais i ar sail cydwybod hefyd. Mae fy un i'n cael ei rheoli gan yr egwyddor bod gan bob un ohonom ni gyfrifoldeb i gadw ein plant a'n pobl ifanc yn ddiogel, a byddaf i'n gwneud hynny ar sail tystiolaeth, nid dim ond yn y pwyllgor a'r cyfarfodydd niferus gyda phartïon â diddordeb, ond ar sail sefyllfaoedd diogelu gofidus yr wyf i'n credu y bydd llawer ohonom ni wedi dod ar eu traws yn ein gwaith achos. Rwyf i hefyd yn gwneud hynny ar sail fy ngwaith blaenorol fel cyfreithiwr, pryd yr oedd gennyf i rai achosion anodd iawn i ymdrin â nhw. Nid oes dianc rhag y ffaith bod cymaint o gam-drin yn digwydd o fewn teuluoedd. Nawr, yn sicr, lleiafrif yw hwn; nid wyf i'n awgrymu fel arall. Ond, sut y gall hi fod yn ddoeth gwrthod unrhyw beth a all helpu plentyn i ddysgu o ran diogelu ei hun neu eraill? Rwy'n credu yn oes y rhyngrwyd hon na fu erioed yn fwy o her.

Rhan o gadw ein plant yn ddiogel yw eu helpu nhw a'u cyfoedion i dyfu'n llai cyfforddus yn barnu eraill am fod yn wahanol, beth bynnag yw'r gwahaniaeth hwnnw; eu cael i feddwl yn gynyddol am gwestiynau anodd—cwestiynau cynyddol anodd—ynglŷn â pham y maen nhw'n datblygu rhagfarnau, pam mae rhai pobl yn arfer grym dros eraill drwy fwlio emosiynol yn ogystal â chorfforol a sut olwg sydd ar berthynas iach, oherwydd nid yw'r rhan hon o'r cwricwlwm yn ymwneud ag addysg rhyw yn unig.

Nid oes dim byd yn atal rhieni rhag addysgu a dylanwadu ar eu plant gartref ochr yn ochr â'r ysgol, wrth gwrs, a dylem ni hefyd ddisgwyl i gefndir diwylliannol a chrefyddol plentyn gael ei ystyried fel rhan o benderfynu beth sy'n briodol yn ddatblygiadol—gofyniad addysgu addysg cydberthynas a rhywioldeb yn yr ysgol; mae gwelliant 42 yn gwneud hynny'n glir. Ond ni allwn ni ddianc rhag y ffaith bod y Bil hwn yn dileu hawl rhiant, a dylai unrhyw ddeddfwrfa archwilio'n ofalus unrhyw ymgais gan y Bwrdd Gweithredol i ddileu hawl unrhyw un. Dyna pam yr wyf i wedi cyflwyno gwelliannau 6, 8, 9 a 10. Mae'r rhain yn darparu i rieni disgyblion mewn meithrinfeydd ac ysgolion gael gwybod sut y caiff addysg cydberthynas a rhywioldeb ei haddysgu a phryd y bydd unrhyw newidiadau yn cael eu cyflwyno.

Mae'r rhain yn fersiynau wedi'u glastwreiddio o welliannau Cyfnod 2 na chawsant eu derbyn. Fodd bynnag, maen nhw'n dal i fod yn arwydd i rieni sydd wedi colli'r hawl hon fod ganddyn nhw statws parhaus yma, hyd yn oed os ychydig iawn o effaith sydd ganddyn nhw, gan y bydd y cod addysg cydberthynas a rhywioldeb yn rhagnodol iawn, ar y maes dadleuol hwn o'r cwricwlwm. Os yw rhieni'n teimlo'n fwy gwybodus ac yn fwy o'r un fryd, byddem ni i gyd yn gobeithio y daw'n elfen lai dadleuol o'r cwricwlwm wedi'r cyfan, gyda mwy o gyfle i ddysgu gael ei atgyfnerthu gartref.

Felly, y ddadl yn erbyn y gwelliannau hyn yw y bydd eu bodolaeth yn creu ymdeimlad o wahaniaeth rhwng hwn a rhannau eraill o'r cwricwlwm, a bod ymgynghori lleol eisoes wedi'i gynnwys yn natblygiad y cwricwlwm. Ond mae'r gwelliannau hyn yn ymwneud â rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i rieni, nid ymgynghori â nhw. Efallai y bydd hyn yn arafu normaleiddio'r pwnc, ond byddwn i'n dweud bod y gwahaniaeth hwnnw'n cael ei ymgorffori yn y Bil hwn, sy'n nodi addysg cydberthynas a rhywioldeb ar gyfer statws arbennig fel pwnc gorfodol gyda chod manwl y mae'n rhaid i ysgolion gadw ato.

A gaf i ddiolch i'r Gweinidog am ei chymorth gyda gwelliant 40? Rwy'n credu y byddaf i'n rhoi llawer o ddiolch iddi hi yn ystod y ddadl hon. Roedd y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg wedi sylwi bod pobl ifanc ym mlynyddoedd 12 a 13, ar ôl i addysg orfodol ddod i ben, yn gallu dibynnu ar y Bil hwn i ofyn bod darpariaeth addysg crefydd, gwerthoedd a  moeseg yn parhau, ac nid oedd yn hawdd iawn gweld pam na allai'r un bobl ifanc ofyn am barhad o addysg cydberthynas a rhywioldeb ar adeg pan fydden nhw wir yn elwa arno. Gweinidog, gwnaethoch chi dderbyn y ddadl hon, ac rwy'n ddiolchgar am eich parodrwydd i gytuno i hyn.

Yn olaf, wrth gwrs, gwelliannau 2 a 4. Bydd Aelodau'n ymwybodol o'r ymgyrch hirsefydlog gan Driniaeth Deg i Fenywod Cymru ar gyfer gwell addysg am lesiant mislif, gyda chefnogaeth sefydliadau fel Endometriosis UK a sawl un arall. Ac efallai y byddwch chi'n gofyn, pan fo cynifer o agweddau eraill ar iechyd, pam yr ydym ni'n defnyddio'r Bil hwn i dynnu sylw at yr un agwedd benodol hon. A'r ateb, yn syml, yw oherwydd ei bod wedi bod yn dabŵ cyhyd. Mae hanner y boblogaeth yn cael y mislif am o leiaf hanner eu bywydau, a'r hanner arall yn aelodau o'r un teulu, ac felly mae eu mam, eu gwraig, eu chwaer, profiad eu merch yn effeithio arnyn nhw, ac mae'n ymddangos nad oes neb yn gwybod beth sy'n normal neu ddim. Mae menywod yn dioddef pob math o gyflyrau sy'n gysylltiedig â'r mislif gan nad ydyn nhw'n gwybod yn wahanol, yn ceisio cymorth mewn amgylchiadau eithafol, ac yn dod o hyd i ormod o ymarferwyr meddygol yn anwybodus o ran diagnosis posibl, ac weithiau'n ddiystyriol eu hagwedd. Mae'r cwricwlwm hwn yn rhoi cyfle i'n holl blant fod yn aeddfed ynghylch bod yn oedolyn, ac mae'r gwelliannau hyn yn ymwneud ag atal ysgolion rhag dianc rhag gorfod ei addysgu. Gobeithio y bydd hyn hefyd yn ysgogi mwy o alw am fwy o ymchwil i therapïau neu hyd yn oed iachâd.

Efallai mai'r lle amlycaf i geisio ymgorffori hyn fyddai ym maes iechyd a lles dysgu a phrofiad, ond rwyf i wedi cymryd fy arweiniad gan y Gweinidog ei hun yng Nghyfnod 2, pan eglurodd hi fod ganddi hi hefyd ddiddordeb mewn dod o hyd i ffordd o gynnig sicrwydd cryfach ar hyn. Rwy'n gwybod bod pawb sydd â diddordeb yn y maes hwn yn ddiolchgar iawn o glywed hynny. A, Gweinidog, chi a awgrymodd y gallai'r cod addysg cydberthynas a rhywioldeb fod yn ffordd o wneud hyn. Felly, gan ddarllen rhwng y llinellau, oherwydd bydd y cod yn orfodol, gan gynnwys llesiant mislif yno yn hytrach nag yn arweiniad meysydd dysg a phrofiad, mae'n ffordd o gynnig y sicrwydd hwnnw heb fod angen y gwelliannau hyn, neu hyd yn oed yn y datganiadau 'yr hyn sy'n bwysig'. Mae'n debyg mai un gwahaniaeth yw y bydd y cod addysg cydberthynas a rhywioldeb yn dod gerbron y Senedd hon i'w gymeradwyo, ac rwyf i'n cymeradwyo hynny. Dim ond gwneud yn siŵr ydw i— a ydw i ar y trywydd iawn ynglŷn â pham y gwnaethoch chi sôn am y cod addysg cydberthynas a rhywioldeb yng Nghyfnod 2? Diolch.

17:20

I'm proud to speak in a debate today in support of Welsh Government's plans for high-quality, developmentally appropriate, inclusive, equality-based RSE for all children in Wales. Those Members who have read our Stage 1 committee report will know that the Children, Young People and Education Committee gave our unanimous support to the plans, having listened carefully to the evidence we heard. The fact that a cross-party committee of Members of the Senedd came to such a clear and unequivocal view on this is a testament to the power of the evidence we took. Those of you present for the Stage 1 debate will, I'm sure, remember Laura Jones's powerful contribution, describing how, as a parent, she had been worried about the plans for RSE, but having listened to the evidence, she now recognised the benefits that high-quality RSE will bring to children and young people, and I'm really grateful for the constructive engagement of the whole committee on this.

I'd like to recognise all those organisations and individuals who made such a strong case for RSE to the committee: NSPCC Cymru Wales, Welsh Women's Aid, Stonewall Cymru, Brook Cymru, Professor E.J. Renold, and the Children's Commissioner for Wales. Many of these organisations have written individually to MSs in recent days, making a case for high-quality RSE from a position of far more expertise than I could ever claim to have.

I also want to thank Kirsty Williams for her commitment to doing what's right for children and young people on this. This is not an easy issue, and it would have been all too easy for her to put this in the 'too difficult' tray. But that is not the Kirsty Williams I know, and I want to commend her for her courage and steadfastness on this. It will make a huge difference to children and young people.

Now, there has been a lot of what could be described as, at best, misinformation circulating about these plans. I hope that Members are reassured by the checks and balances that are in place, not least the statutory RSE code, which will have to be approved by this Senedd. I hope too that Members are willing to trust our teachers, the professionals who we'll be asking to deliver RSE. So, I don't want to focus today on the misinformation or what RSE is not; I want to focus on the positives, what high-quality RSE is.

RSE is a child's right. We rightly pride ourselves in this Senedd on our commitment to children's rights. Sometimes, we, myself included, take the opportunity to say in the Senedd that we'd like the Welsh Government to go further. Well, the commitment to RSE in this Bill is children's rights in action. RSE is about keeping our children safe. As NSPCC Cymru told our committee:

'We know that high-quality RSE is associated with a range of positive outcomes for children, but as its most basic function, it helps to keep children safe from harm. And the new compulsory RSE curriculum in Wales really brings an exciting potential to ensure that all children are equipped with the information and the language they need to understand that they have a right to safety, to recognise all forms of abusive or controlling behaviour and to empower them to speak out and get support at the earliest opportunity.'

But this is of course more than about children; it's also about building the foundations for those children and young people to grow up to thrive in safe, respectful relationships.

Finally, mandatory RSE is about protecting our children's mental health. Strong, positive relationships are the essential foundation for good mental health, and I particularly welcome the commitment that RSE should be LGBT-inclusive and equality based. There is nothing more important to me than protecting the mental health of our children and young people, and in particular, preventing young suicide. And there are, tragically, young people who have died by suicide because of homophobic bullying or because their sexuality was not accepted. When the RSE plans were first published, a constituent contacted me to say how much he welcomed the plans. He told me how he had barely survived growing up as a gay teenager in a family where his sexuality was not accepted, and he told me what a difference having access to inclusive RSE would've made to him. So, I say to Members today that it is the children and young people who are not getting messages of support and inclusivity at home who need mandatory RSE more than anyone else. Make no mistake about it, for some children and young people, this is a matter of life and death.

I welcome amendment 40 in the name of Suzy Davies, and I thank her for tabling it. As she said, it implements a recommendation in our Stage 1 report and ensures that the benefits I've described are also available to our post-16 learners. But I ask Members to reject Darren Millar's amendments in this group and to support Welsh Government's plans for RSE, which will be life-changing for so many young people, and even life-saving for some. Diolch yn fawr.

Rwy'n falch o siarad mewn dadl heddiw i gefnogi cynlluniau Llywodraeth Cymru ar gyfer addysg cydberthynas a rhywioldeb o safon sy'n briodol yn ddatblygiadol, sy'n gynhwysol ac sy'n seiliedig ar gydraddoldeb ar gyfer pob plentyn yng Nghymru. Bydd yr Aelodau hynny sydd wedi darllen ein hadroddiad pwyllgor Cyfnod 1 yn gwybod bod y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg wedi rhoi ein cefnogaeth unfrydol i'r cynlluniau, ar ôl gwrando'n astud ar y dystiolaeth yr oeddem ni wedi'i chlywed. Mae'r ffaith bod pwyllgor trawsbleidiol o Aelodau'r Senedd wedi dod i farn mor glir a diamwys ar hyn yn dyst i bŵer y dystiolaeth yr oeddem ni wedi'i chael. Bydd y rhai ohonoch a oedd yn bresennol ar gyfer y ddadl Cyfnod 1, rwy'n siŵr, yn cofio cyfraniad pwerus Laura Jones, gan ddisgrifio sut, fel rhiant, yr oedd wedi bod yn poeni ynghylch y cynlluniau ar gyfer addysg cydberthynas a rhywioldeb, ond ar ôl gwrando ar y dystiolaeth, mae hi nawr yn cydnabod y manteision y bydd addysg cydberthynas a rhywioldeb o safon yn ei gynnig i blant a phobl ifanc, ac rwy'n ddiolchgar iawn am ymgysylltu adeiladol y pwyllgor cyfan ar hyn.

Hoffwn i gydnabod yr holl sefydliadau ac unigolion hynny a wnaeth achos mor gryf dros addysg cydberthynas a rhywioldeb i'r pwyllgor: NSPCC Cymru Wales, Cymorth i Fenywod Cymru, Stonewall Cymru, Brook Cymru, yr Athro E.J. Renold, a Chomisiynydd Plant Cymru. Mae llawer o'r sefydliadau hyn wedi ysgrifennu'n unigol at ASau yn y dyddiau diwethaf, gan gyflwyno achos dros addysg cydberthynas a Rhywioldeb o safbwynt mwy arbenigol nag y gallwn i honni ei fod wedi'i gael erioed.

Hoffwn i ddiolch hefyd i Kirsty Williams am ei hymrwymiad i wneud yr hyn sy'n iawn i blant a phobl ifanc yn hyn o beth. Nid yw hwn yn fater hawdd, a byddai wedi bod yn rhy hawdd iddi hi roi hyn yn y blwch 'rhy anodd'. Ond nid dyna'r Kirsty Williams yr wyf i'n ei hadnabod, ac rwyf i eisiau ei chanmol hi am ei dewrder a'i chadernid wrth ymdrin â hyn. Bydd yn gwneud gwahaniaeth enfawr i blant a phobl ifanc.

Nawr, mae llawer o'r hyn y mae modd ei ddisgrifio'n gamwybodaeth, ar y gorau, yn cylchredeg ynghylch y cynlluniau hyn. Gobeithio y caiff yr Aelodau eu calonogi gan y pwyso a gwrthbwyso sydd ar waith, yn enwedig y cod addysg cydberthynas a rhywioldeb statudol, y bydd yn rhaid i'r Senedd hon ei gymeradwyo. Rwy'n gobeithio hefyd bod Aelodau'n barod i ymddiried yn ein hathrawon, y gweithwyr proffesiynol y byddwn ni'n gofyn iddyn nhw ddarparu addysg cydberthynas a rhywioldeb. Felly, nid wyf i eisiau canolbwyntio heddiw ar y gamwybodaeth na'r hyn nad yw addysg cydberthynas a rhywioldeb yn ei wneud; rwyf i eisiau canolbwyntio ar y pethau cadarnhaol, beth yw addysg cydberthynas a rhywioldeb o safon.

Hawl plentyn yw addysg cydberthynas a rhywioldeb. Rydym ni yn llygad ein lle'n ymfalchïo yn y Senedd hon yn ein hymrwymiad i hawliau plant. Weithiau, rydym ni, gan gynnwys fi fy hun, yn manteisio ar y cyfle i ddweud yn y Senedd yr hoffem ni i Lywodraeth Cymru fynd ymhellach. Wel, yr ymrwymiad i addysg cydberthynas a rhywioldeb yn y Bil hwn yw hawliau plant ar waith. Mae addysg cydberthynas a rhywioldeb yn ymwneud â chadw ein plant yn ddiogel. Fel y dywedodd NSPCC Cymru wrth ein pwyllgor:

Rydym ni'n ymwybodol fod addysg cydberthynas a rhywioldeb o safon yn gysylltiedig ag amrywiaeth o ganlyniadau cadarnhaol i blant, ond fel ei swyddogaeth fwyaf sylfaenol, mae'n helpu i gadw plant yn ddiogel rhag niwed. Ac mae'r cwricwlwm addysg cydberthynas a rhywioldeb orfodol newydd yng Nghymru wir yn dod â photensial cyffrous i sicrhau bod gan bob plentyn y wybodaeth a'r iaith sydd ei hangen arnyn nhw i ddeall bod ganddyn nhw'r hawl i ddiogelwch, i adnabod pob math o ymddygiad camdriniol neu reoli ac i'w grymuso i godi eu llais a chael cymorth cyn gynted â phosibl.

Ond mae hyn wrth gwrs yn fwy nag ymwneud â phlant; mae hefyd yn ymwneud ag adeiladu'r sylfeini i'r plant a'r bobl ifanc hynny dyfu i ffynnu mewn perthynas ddiogel a pharchus.

Yn olaf, mae addysg cydberthynas a rhywioldeb orfodol yn ymwneud â diogelu iechyd meddwl ein plant. Perthnasoedd cryf a chadarnhaol yw'r sylfaen hanfodol ar gyfer iechyd meddwl da, ac rwy'n croesawu'n arbennig yr ymrwymiad y dylai addysg cydberthynas a rhywioldeb fod yn gynhwysol o ran pobl lesbiaidd, hoyw, ddeurywiol a thrawsrywiol ac yn seiliedig ar gydraddoldeb. Nid oes dim sy'n bwysicach i mi na diogelu iechyd meddwl ein plant a'n pobl ifanc, ac yn benodol, atal hunanladdiad pobl ifanc. Ac, yn drasig, mae yna bobl ifanc sydd wedi marw drwy hunanladdiad oherwydd bwlio homoffobig neu oherwydd nad oedd eu rhywioldeb wedi'i dderbyn. Pan gafodd y cynlluniau addysg cydberthynas a rhywioldeb eu cyhoeddi am y tro cyntaf, cysylltodd etholwr â mi i ddweud gymaint yr oedd yn croesawu'r cynlluniau. Dywedodd ef wrthyf i mai prin yr oedd wedi goroesi tyfu i fyny fel bachgen hoyw yn ei arddegau mewn teulu lle nad oedd ei rywioldeb yn cael ei dderbyn, a dywedodd ef wrthyf gymaint o wahaniaeth y byddai cael mynediad i addysg cydberthynas a rhywioldeb gynhwysol wedi'i wneud iddo. Felly, dywedaf i wrth yr Aelodau heddiw mai'r plant a'r bobl ifanc nad ydyn nhw'n cael negeseuon o gefnogaeth a chynwysoldeb gartref yw'r rhai sydd angen addysg cydberthynas a rhywioldeb orfodol yn fwy na neb arall. Heb unrhyw amheuaeth, i rai plant a phobl ifanc, mater o fyw neu farw yw hyn.

Rwy'n croesawu gwelliant 40 yn enw Suzy Davies, ac rwy'n diolch iddi hi am ei gyflwyno. Fel y dywedodd hi, mae'n gweithredu argymhelliad yn ein hadroddiad Cyfnod 1 ac yn sicrhau bod y manteision yr wyf i wedi'u disgrifio hefyd ar gael i'n dysgwyr ôl-16. Ond rwy'n gofyn i'r Aelodau wrthod gwelliannau Darren Millar yn y grŵp hwn a chefnogi cynlluniau Llywodraeth Cymru ar gyfer addysg cydberthynas a rhywioldeb, a fydd yn newid bywydau cynifer o bobl ifanc, a hyd yn oed yn achub bywydau rhai. Diolch yn fawr.

17:25

Mae Plaid Cymru hefyd yn llwyr gefnogol i wneud addysg cydberthynas a rhyw yn statudol. Rydym ni'n cefnogi'r Llywodraeth yn llwyr ar y mater yma, a dwi hefyd yn canmol y Gweinidog am ei hymroddiad yn y maes yma. A dyma ni heddiw yn gweld Senedd Cymru ar ei gorau, yn bod yn flaengar, yn gweithio efo'n gilydd, yn bod yn gadarn ar fater hollbwysig. Rydym ni hefyd yn cefnogi ychwanegu addysg lles mislifol ac yn gweld synnwyr rhoi diweddariad i rieni, a bod disgyblion ôl 16 hefyd yn gallu cael mynediad at addysg cydberthynas a rhyw, ac yn diolch i Suzy am ddod â'r gwelliannau yna ymlaen.

Mae Aelodau etholedig ein plaid ni wedi dadlau yn gyson ers blynyddoedd lawer mai addysg ydy'r allwedd i greu newid yn y maes yma, a da gweld hyn yn dod yn realiti o'r diwedd. Bydd addysg cydberthynas a rhyw statudol, gorfodol yn galluogi ysgolion i rymuso pob dysgwr i ddatblygu eu gwybodaeth, eu sgiliau a'u gwerthoedd, a gwneud hynny mewn ffordd raddol, fel y gallan nhw fwynhau eu hawliau i gael perthnasoedd diogel ac iach drwy gydol eu hoes. Drwy fod yn berthnasol, yn sensitif ac yn briodol i alluoedd ac anghenion y plant eu hunain, mi fydd ysgolion rŵan yn gallu datblygu cynnwys o ansawdd uchel, gwireddu llu o ganlyniadau hollol gadarnhaol a ddaw yn sgil hyn, a gwarchod hefyd ein plant, ein pobl ifanc ni a'n cymunedau ni.

Plaid Cymru is also fully supportive of making relationships and sexuality education statutory. We support the Government fully on this issue, and I too would wish to praise the Minister for her commitment to this area. And here we are today, seeing the Welsh Parliament at its best, being progressive, working together, being robust on a crucially important issue. We also support adding menstrual well-being education and see the sense of providing updates to parents, and that post-16 pupils should also be able to access relationships and sexuality education, and I thank Suzy for bringing those amendments forward.

Elected Members within our party have argued consistently over many years that education is the key to change in this area, and it's good to see this becoming a reality at last. Relationships and sexuality education, which will be statutory and mandatory, will enable schools to empower every learner to develop their information, skills and values, and to do so in a gradual way, so that they can enjoy their rights in having safe and healthy relationships throughout their lives. By being pertinent, sensitive and appropriate to the abilities and needs of the children themselves, schools will now be able to develop high-quality content, deliver a whole host of positive outcomes as a result of this, and we can also safeguard our children, our young people and our communities.

17:30

I agree with everything that Lynne has said, and I'd like to commend the fantastic work done by the children and young people committee to really get that consensus around such an important subject. I absolutely agree with her that this is all about children's rights, and particularly the rights to understand how their own bodies work, as well as their rights to ensure that they are only involving anybody in their lives if they want them to, and this is what's going to protect them. I agree with her also that a lot of nonsense has been said about this. We've been accused of taking over the role of parents, when, in fact, it's absolutely right that we ensure that children have the right to know how their bodies work. Nowhere is this more clear cut than in menstrual education. It really is a scandal that at least 30 per cent of all girls do not know what is happening to them when they start their period. That is just such a clear-cut sign that parents find it embarrassing and difficult and avoid talking about such a basic subject to the girls in their family that we have to ensure that all girls know about this in order to avoid the trauma of bleeding between their legs without realising what it is.

I'd like to commend the work of Suzy Davies in having the courage and the tenacity to keep going on the importance of menstrual well-being—not just what a period is, but menstrual well-being—so that we all understand what a normal period is, and we can seek help when that is not what is occurring. March is endometriosis March. This is something that unfortunately affects a very large number of girls and women, and the earlier we detect it, the more likely we can avoid it becoming a really horrendous disease that affects people throughout their life. So, I'm very pleased that, as a result of the work of Suzy Davies, we now have that mandatory aspect of the relationship and sexuality code including menstrual well-being. It seems to me that this is also a real milestone, given the prejudice against women and girls across the world simply because we have periods. Thank you, Suzy Davies, for all your hard work. It's great to see the response from the Minister that we now have menstrual well-being in the RSE code. 

Rwy'n cytuno â phopeth y mae Lynne wedi'i ddweud, a hoffwn i ganmol y gwaith gwych a wnaed gan y pwyllgor plant a phobl ifanc i gael y consensws hwnnw ynglŷn â phwnc mor bwysig. Rwy'n cytuno'n llwyr â hi fod hyn yn ymwneud â hawliau plant, ac yn arbennig yr hawliau i ddeall sut y mae eu cyrff eu hunain yn gweithio, yn ogystal â'u hawliau i sicrhau eu bod nhw dim ond yn cynnwys unrhyw un yn eu bywydau os byddan nhw eisiau, a dyma beth fydd yn eu hamddiffyn. Rwyf i hefyd yn cytuno â hi bod llawer o nonsens wedi'i ddweud ynglŷn â hyn. Rydym ni wedi ein cyhuddo o wneud gwaith rhieni, pan, mewn gwirionedd, mae'n hollol iawn ein bod yn sicrhau bod gan blant yr hawl i wybod sut y mae eu cyrff yn gweithio. Mae hyn yn gliriach mewn addysg mislif nag unrhyw le arall. Mae'n sgandal gwirioneddol nad yw o leiaf 30 y cant o'r holl ferched yn gwybod beth sy'n digwydd iddyn nhw pan fyddan nhw'n dechrau eu mislif. Mae hynny'n arwydd mor glir bod rhieni yn teimlo embaras ac yn ei chael yn anodd a'u bod nhw'n osgoi siarad am bwnc mor sylfaenol i'r merched yn eu teulu fel bod yn rhaid i ni sicrhau bod pob merch yn gwybod am hyn er mwyn osgoi'r trawma o waedu rhwng eu coesau heb sylweddoli beth ydyw.

Hoffwn i ganmol gwaith Suzy Davies wrth gael y dewrder a'r cryfder i barhau i weithio ar bwysigrwydd lles mislif—nid dim ond beth yw mislif, ond lles mislif—fel ein bod ni i gyd yn deall beth yw mislif arferol, ac y gallwn ni fynd am gymorth pan nad yw hynny'n digwydd. Mae mis Mawrth yn fis Mawrth endometriosis. Mae hwn yn rhywbeth sydd, yn anffodus, yn effeithio ar lawer iawn o ferched a menywod, a'r cynharaf y byddwn yn ei ganfod, y mwyaf tebygol y gallwn ei osgoi rhag bod yn glefyd erchyll iawn sy'n effeithio ar bobl drwy gydol eu hoes. Felly, rwy'n falch iawn, o ganlyniad i waith Suzy Davies, fod gennym ni yr agwedd orfodol honno ar y cod cydberthynas a rhywioldeb gan gynnwys lles mislif erbyn hyn. Mae'n ymddangos i mi fod hon hefyd yn garreg filltir wirioneddol, o ystyried y rhagfarn yn erbyn menywod a merched ledled y byd dim ond oherwydd ein bod yn cael y mislif. Diolch, Suzy Davies, am eich holl waith caled. Mae'n wych gweld yr ymateb gan y Gweinidog bod gennym ni les mislif yn y cod addysg cydberthynas a rhywioldeb bellach.

My apologies that Darren Millar has not been called as a mover of an amendment in this group. I will now call him. Darren.

Rwy'n ymddiheuro nad yw Darren Millar wedi ei alw i gynnig gwelliant yn y grŵp hwn. Fe'i galwaf yn awr. Darren.

Thank you, Deputy Presiding Officer. I move amendments 41 and 42 and amendments 20, 21 and 22, all of which are tabled in my name. Can I make it clear at the outset of my contribution to this debate that I fully support the principle that children should be receiving teaching on sex and relationships that keeps them safe from harm and enables them to make informed choices? I also agree that there ought to be education that is appropriate for them in terms of menstrual education et cetera. But I fear that the Bill, as it currently stands, may be less able to deliver on these objective than it might be.

My amendments 41 and 42 seek to place requirements on the face of the Bill in relation to the content of the Welsh Government's proposed relationships and sexuality education code—the RSE code, as the Bill describes it. At present, there's nothing on the face of the Bill to stipulate the contents of the code. The current legislative framework around the teaching of this sensitive subject of RSE, the Education Act 1996, contains some basic safeguards for the teaching of sex education. They were introduced by a Labour UK Government back in 2001, and those safeguards responded to a real need at the time to provide a more positive direction for the subject. But the Curriculum and Assessment (Wales) Bill seeks to disapply these safeguards here in Wales without putting anything similar in their place to ensure that the purposes of the mandatory element of RSE are appropriately met.

Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. Cynigiaf welliannau 41 a 42 a gwelliannau 20, 21 a 22, ac maen nhw i gyd wedi eu cyflwyno yn fy enw i. A gaf i ei gwneud yn glir ar ddechrau fy nghyfraniad at y ddadl hon fy mod i'n llwyr gefnogi'r egwyddor y dylai plant fod yn cael eu haddysgu ynglŷn â rhyw a pherthnasoedd sy'n eu cadw nhw'n ddiogel rhag niwed ac sy'n eu galluogi i fod â'r wybodaeth i wneud dewisiadau? Rwyf i hefyd yn cytuno y dylid cael addysg sy'n briodol iddyn nhw o ran addysg mislif ac yn y blaen. Ond rwy'n ofni y gallai'r Bil, fel y mae ar hyn o bryd, fod â llai o allu i gyflawni'r amcan hwn nag y gallai fod.

Mae fy ngwellianau 41 a 42 yn ceisio gosod gofynion ar wyneb y Bil ynglŷn â chynnwys cod addysg cydberthynas a rhywioldeb arfaethedig Llywodraeth Cymru—y cod RSE, fel y mae'r Bil yn ei ddisgrifio. Ar hyn o bryd, nid oes dim ar wyneb y Bil i bennu cynnwys y cod. Mae'r fframwaith deddfwriaethol presennol ynghylch addysgu'r pwnc sensitif hwn, addysg cydberthynas a rhywioldeb, sef Deddf Addysg 1996, yn cynnwys rhai mesurau diogelu sylfaenol ar gyfer addysgu addysg rhyw. Fe'u cyflwynwyd gan Lywodraeth Lafur y DU yn ôl yn 2001, ac ymatebodd y mesurau diogelu hynny i angen gwirioneddol ar y pryd i roi cyfeiriad mwy cadarnhaol i'r pwnc. Ond mae Bil Cwricwlwm ac Asesu (Cymru) yn ceisio datgymhwyso'r mesurau diogelu hyn yma yng Nghymru heb roi unrhyw beth tebyg yn eu lle i sicrhau bod dibenion elfen orfodol addysg cydberthynas a rhywioldeb yn cael eu bodloni'n briodol.

At present, the Bill simply requires that the mandatory element of relationships and sexuality education is, and I quote, 'developmentally appropriate'. But, of course, this doesn't go far enough. Should it become law, the legislation would require Welsh Ministers to publish an RSE code setting out themes and matters to be encompassed by the mandatory element of RSE education in Wales. But my amendment 41 places requirements on the face of the Bill regarding the contents of that code to ensure that children and pupils must learn about the following things: firstly, the nature of long-term relationships, including marriage, and their importance for family life and the bringing up of children—and, of course, this is something that replicates exactly what is already in the Education Act 1996—and then, in addition to that, the importance of safety in forming and maintaining relationships, the characteristics of healthy relationships, how relationships may affect physical and mental health and well-being, how values influence people's approach to sex and relationships and the importance of respecting the values of others with regard to sex and relationships.

These are all things that have been touched on by other speakers in this debate, so there's no disagreement between us. I want to ensure that people have healthy relationships with one another, and that's why I think it's important that these things are on the face of the Bill. I know that the Minister has referred to these things as well in the Senedd Chamber, and, indeed, in the committee when asked about them. All of these are non-contentious, and the Minister herself has suggested that an effective RSE code should contain references to all of them. But, of course, at the end of this Senedd term, she may not be around to be the Minister, and that means that somebody else will inherit the ministerial office and the responsibility to develop the RSE code, and they may have different attitudes than those of us who are elected in this Senedd now. That's why I think it's prudent of all of us to put these things onto the face of the Bill in respect of the code.

My amendment 42 seeks to require that relationships and sexuality education in Wales should have regard to pupils' religious and cultural backgrounds. This is currently the case in Wales and in England due to the Education Act 1996, but the Welsh Government is seeking to disapply this requirement in Wales with this new Bill. I think that that's a backward step. It's a backward step in a society like modern-day Wales, a nation that aspires to be tolerant and respectful of people of all faiths and cultures. I believe that introducing these protections will serve to strengthen the Bill and strengthen our commitment here in Wales to equip children with information about relationships that is respectful of their upbringing, respectful of their culture and their faith.

The Minister says that the RSE code, which no-one, of course, has seen yet, is going to provide some clarity and confidence for parents about what will and won't be taught, but because we haven't seen it, we're not able to have that confidence, and because parents haven't seen it, they haven't had that confidence. That's what has led, I think, to some of the misinformation that both Lynne Neagle and Jenny Rathbone have referred to. I think that if we are able to put some more information on the face of the Bill regarding the content of the code, it will give that confidence that parents need to see.

Moving on briefly to my amendments 20, 21 and 22, these amendments insert new sections into the Bill to give parents the right to withdraw their children from relationships and sexuality education lessons where they believe that they're inappropriate for them. These parental rights, of course, currently exist here in Wales, but the Bill will remove them and undermine the important principle that parents, not the state, are the primary educators of their children. The failure to include a right for parents to withdraw children from RSE lessons also seems to fly in the face of section 9 of the Education Act 1996, which says, and I quote, that children

'are to be educated in accordance with the wishes of their parents'.

That particular provision in the Education Act 1996 will still be law in Wales even if the Bill before us today becomes an Act. The Bill also will do nothing to remove article 2 of protocol 1 of the European convention on human rights, which, of course, has been enshrined in UK law by the Human Rights Act 1998. That protocol says that the state must respect parents' rights to have their children educated in conformity with their religious and philosophical convictions. My amendments, if agreed, will simply seek to ensure that this Bill is compatible with the provisions of the Education Act 1996 and the Human Rights Act, which are already on the statute book.

Parents have long enjoyed the right to be able to withdraw their children from the two subjects that engage questions of families' world views, and they are of course sex education and religious education. The benefit of the potential use of this right to withdraw is that it provides an incentive for schools to engage proactively with parents regarding their children's education by requiring school leaders to sit and listen to parental concerns in order to minimise those withdrawals. And, of course, they've been exercised very, very rarely across Wales over the many years that they've been in place, because of the great engagement that they have resulted in. So, Dirprwy Lywydd, I urge Members to support my amendments in this group. 

Ar hyn o bryd, mae'r Bil yn ei gwneud yn ofynnol bod elfen orfodol addysg cydberthynas a rhywioldeb yn, ac rwy'n dyfynnu, 'briodol i ddatblygiad'. Ond, wrth gwrs, nid yw hyn yn mynd yn ddigon pell. Pe byddai'n dod yn gyfraith, byddai'r ddeddfwriaeth yn ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru gyhoeddi cod addysg cydberthynas a rhywioldeb yn nodi themâu a materion i'w cynnwys yn elfen orfodol addysg cydberthynas a rhywioldeb yng Nghymru. Ond mae fy ngwelliant 41 i yn gosod gofynion ar wyneb y Bil o ran cynnwys y cod hwnnw er mwyn sicrhau bod yn rhaid i blant a disgyblion ddysgu am y pethau canlynol: yn gyntaf, natur cydberthynas hirdymor, gan gynnwys priodas, a'i phwysigrwydd i fywyd teuluol a magu plant—ac, wrth gwrs, mae hyn yn rhywbeth sy'n efelychu yn union beth sydd eisoes yn Neddf Addysg 1996—ac yna, yn ogystal â hynny, pwysigrwydd diogelwch wrth ffurfio a chynnal cydberthynas, nodweddion cydberthynas iach, sut y gall cydberthynas effeithio ar iechyd a lles corfforol a meddwl, sut y mae gwerthoedd yn dylanwadu ar agwedd pobl at ryw a chydberthynas a phwysigrwydd parchu gwerthoedd pobl eraill o ran rhyw a chydberthynas.

Mae'r rhain i gyd yn bethau y mae siaradwyr eraill wedi sôn amdanyn nhw yn y ddadl hon, felly nid oes anghytuno rhyngom. Rwyf i'n dymuno sicrhau bod gan bobl berthynas iach â'i gilydd, a dyna pam rwyf i'n credu ei bod yn bwysig bod y pethau hyn ar wyneb y Bil. Rwy'n gwybod bod y Gweinidog wedi cyfeirio at y pethau hyn hefyd yn Siambr y Senedd, ac, yn wir, yn y pwyllgor pan ofynnwyd amdanyn nhw. Nid yw'r un o'r rhain yn ddadleuol, ac mae'r Gweinidog ei hun wedi awgrymu y dylai cod addysg cydberthynas a rhywioldeb effeithiol gynnwys cyfeiriadau at bob un ohonyn nhw. Ond, wrth gwrs, ar ddiwedd y tymor Senedd hwn, efallai na fydd hi yma i fod yn Weinidog, ac mae hynny'n golygu y bydd rhywun arall yn etifeddu'r swydd weinidogol a'r cyfrifoldeb am ddatblygu'r cod addysg cydberthynas a rhywioldeb, ac efallai y bydd gan yr unigolyn hwnnw agweddau gwahanol i rai y sawl un ohonom sydd wedi ei ethol yn y Senedd hon yn awr. Dyna pam rwyf i'n credu ei bod yn ddoeth i bob un ohonom roi'r pethau hyn ar wyneb y Bil ynglyn â'r cod.

Mae fy ngwelliant 42 yn ceisio ei gwneud yn ofynnol i addysg cydberthynas a rhywioldeb yng Nghymru ystyried cefndiroedd crefyddol a diwylliannol disgyblion. Mae hyn yn wir ar hyn o bryd yng Nghymru ac yn Lloegr oherwydd Deddf Addysg 1996, ond mae Llywodraeth Cymru yn ceisio datgymhwyso'r gofyniad hwn yng Nghymru gyda'r Bil newydd hwn. Rwyf i'n credu bod hynny yn gam yn ôl. Mae'n gam yn ôl mewn cymdeithas fel Cymru fodern, cenedl sy'n dyheu am fod yn oddefgar ac yn barchus tuag at bobl o bob ffydd a diwylliant. Rwy'n credu y bydd cyflwyno'r amddiffyniadau hyn yn cryfhau'r Bil ac yn cryfhau ein hymrwymiad yma yng Nghymru i roi gwybodaeth i blant am berthnasoedd sy'n parchu eu magwraeth, yn parchu eu diwylliant a'u ffydd.

Dywed y Gweinidog y bydd y cod addysg cydberthynas a rhywioldeb, nad oes neb, wrth gwrs, wedi ei weld eto, yn rhoi rhywfaint o eglurder a hyder i rieni ynglŷn â'r hyn y bydd ac na fydd yn cael ei addysgu, ond gan nad ydym ni wedi ei weld, ni allwn gael yr hyder hwnnw, ac oherwydd nad yw rhieni wedi ei weld, nid ydyn nhw wedi cael yr hyder hwnnw. Dyna'r hyn sydd wedi arwain, yn fy marn i, at rywfaint o'r wybodaeth anghywir y mae Lynne Neagle a Jenny Rathbone wedi cyfeirio ati. Rwyf i'n credu os gallwn ni roi mwy o wybodaeth ar wyneb y Bil am gynnwys y cod, fe fydd yn rhoi'r hyder hwnnw y mae angen i rieni ei weld.

Gan symud ymlaen yn fyr at fy ngwelliannau 20, 21 a 22, mae'r gwelliannau hyn yn ychwanegu adrannau newydd at y Bil i roi'r hawl i rieni dynnu eu plant yn ôl o wersi addysg cydberthynas a rhywioldeb os ydyn nhw o'r farn ei bod yn amhriodol ar eu cyfer. Mae'r hawliau hyn i rieni, wrth gwrs, yn bodoli yma yng Nghymru ar hyn o bryd, ond bydd y Bil yn eu dileu ac yn tanseilio'r egwyddor bwysig mai rhieni, nid y wladwriaeth, yw prif addysgwyr eu plant. Mae methu â chynnwys hawl i rieni dynnu plant allan o wersi Addysg Cydberthynas a Rhywioldeb hefyd yn ymddangos fel pe bai'n mynd yn groes i adran 9 o Ddeddf Addysg 1996, sy'n dweud bod plant

i gael eu haddysgu yn unol â dymuniadau eu rhieni.

Bydd y ddarpariaeth benodol honno yn Neddf Addysg 1996 yn dal i fod yn gyfraith yng Nghymru hyd yn oed os daw'r Bil sydd ger ein bron heddiw yn Ddeddf. Ni fydd y Bil yn gwneud unrhyw beth i ddileu erthygl 2 o brotocol 1 y confensiwn Ewropeaidd ar hawliau dynol ychwaith, sydd, wrth gwrs, wedi'i ymgorffori yng nghyfraith y DU gan Ddeddf Hawliau Dynol 1998. Mae'r protocol hwnnw yn datgan bod yn rhaid i'r wladwriaeth barchu hawliau rhieni i gael addysg i'w plant sy'n cyd-fynd â'u hargyhoeddiadau crefyddol ac athronyddol. Bydd fy ngwelliannau, pe cytunir arnyn nhw, yn ceisio sicrhau bod y Bil hwn yn gydnaws â darpariaethau Deddf Addysg 1996 a'r Ddeddf Hawliau Dynol, sydd eisoes ar y llyfr statud.

Mae rhieni wedi bod â'r hawl ers tro byd i gael tynnu eu plant allan o'r ddau bwnc sy'n ennyn cwestiynau am farn teuluoedd yn y byd, sef wrth gwrs addysg rhyw ac addysg grefyddol. Mantais y defnydd posibl o'r hawl hon i dynnu'n ôl yw ei bod yn gymhelliant i ysgolion ymgysylltu'n rhagweithiol â rhieni ynglŷn ag addysg eu plant drwy ei gwneud yn ofynnol i arweinwyr ysgolion eistedd a gwrando ar bryderon rhieni er mwyn lleihau'r achosion hynny o dynnu'n ôl. Ac, wrth gwrs, anaml iawn y maen nhw wedi eu harfer ledled Cymru dros y blynyddoedd lawer y maen nhw wedi bod ar waith, oherwydd yr ymgysylltiad mawr y maen nhw wedi'i arwain. Felly, Dirprwy Lywydd, anogaf yr Aelodau i gefnogi fy ngwelliannau yn y grŵp hwn. 

17:40

It has been this part of the Bill that has given me the greatest concern. If the Bill had not removed the rights of parents to be able to remove their children from relationships and sexuality education lessons, I feel it would have had less opposition. I thought long and hard about tabling amendments to enable parents to remove their children from RSE lessons, but I was informed that such an exemption would be unworkable. So, I opted instead to vote against the Bill in its entirety. I'm told that the way RSE and, indeed, RVE will be taught will not be in separate lessons but across the entire curriculum. What this means in practice is that it would be difficult to exempt children from RVE lessons as it could result in children missing out on entire days of lessons.

I was also advised that proposing such an opt-out could be open to legal challenge under human rights legislation, as it infringed the rights of children and young people who have the capacity to decide for themselves. I passionately believe that relationships and sexuality lessons, particularly for the youngest children, should be a matter for parents and not for the state to decide. We have seen parents soundly reject the removal of parental opt-outs, not just once but twice. So, you have to wonder whether the fact that it is now nigh on impossible to remove children from relationships and sexuality lessons is by design. I don't see any choice but to reject the Bill in its entirety. However, I want to support some of the amendments in this group. 

I support the addition of menstrual well-being to the curriculum. Some children suffer with potentially debilitating symptoms of endometriosis for the majority of their school life, and learning about menstrual well-being in school will mean that young children will not have to suffer in silence. I will support Darren Millar's amendment seeking to restore some form of parental opt-out and his attempt to ensure that the RSE code looks at the nature of long-term relationships, including marriage, and their importance for family life and the bringing up of their children. So, whilst I accept that my rejection of the Government's decisions on RSE will carry little weight, I hope that others who share my concerns will also support amendments 20 to 22, 40 and 41. At least with these amendments, we can limit the impact. Diolch yn fawr. 

Y rhan hon o'r Bil sydd wedi rhoi'r pryder mwyaf i mi. Pe na byddai'r Bil wedi dileu hawliau rhieni i gael tynnu eu plant allan o wersi addysg cydberthynas a rhywioldeb, rwy'n credu y byddai wedi cael llai o wrthwynebiad. Meddyliais yn ofalus ac yn hir am gyflwyno gwelliannau i alluogi rhieni i dynnu eu plant allan o wersi addysg cydberthynas a rhywioldeb, ond dywedwyd wrthyf y byddai eithriad o'i fath yn anymarferol. Felly, dewisais, yn lle hynny, bleidleisio yn erbyn y Bil yn ei gyfanrwydd. Dywedir wrthyf mai'r ffordd y bydd addysg cydberthynas a rhywioldeb ac, yn wir, crefydd, gwerthoedd a moeseg, yn cael eu haddysgu yw ar draws y cwricwlwm cyfan, nid mewn gwersi ar wahân. Yr hyn y mae hyn yn ei olygu'n ymarferol yw y byddai'n anodd eithrio plant o wersi crefydd, gwerthoedd a moeseg gan y gallai arwain at blant yn colli allan ar ddiwrnodau cyfan o wersi.

Cefais gyngor hefyd y gallai cynnig ymeithrio o'r fath fod yn agored i her gyfreithiol o dan ddeddfwriaeth hawliau dynol, gan ei fod yn amharu ar hawliau plant a phobl ifanc sydd â'r gallu i benderfynu drostyn nhw eu hunain. Rwy'n credu'n angerddol y dylai gwersi cydberthynas a rhywioldeb, yn enwedig i'r plant ieuengaf, fod yn fater i rieni benderfynu arno ac nid y wladwriaeth. Rydym ni wedi gweld rhieni'n gwrthod y syniad o ddileu gallu rhieni i ymeithrio, nid unwaith ond dwywaith. Felly, mae'n rhaid i chi feddwl tybed a yw'r ffaith ei bod yn amhosibl tynnu plant o wersi cydberthynas a rhywioldeb bellach yn bwrpasol. Nid wyf i'n gweld unrhyw ddewis ond gwrthod y Bil yn ei gyfanrwydd. Fodd bynnag, hoffwn i gefnogi rhai o'r gwelliannau yn y grŵp hwn.

Rwy'n cefnogi ychwanegu lles mislif at y cwricwlwm. Mae rhai plant yn dioddef symptomau gwanychol posibl o endometrosis am y rhan fwyaf o'u bywyd ysgol, a bydd dysgu am les mislif yn yr ysgol yn golygu na fydd yn rhaid i blant ifanc ddioddef yn dawel. Byddaf i'n cefnogi gwelliant Darren Millar sy'n ceisio adfer rhyw fath o ymeithrio gan rieni a'i ymgais i sicrhau bod y cod addysg cydberthynas a rhywioldeb yn ystyried natur perthnasoedd hirdymor, gan gynnwys priodas, a'u pwysigrwydd ar gyfer bywyd teuluol a magu eu plant. Felly, er fy mod i'n derbyn na fydd gwrthod penderfyniadau'r Llywodraeth ar addysg cydberthynas a rhywioldeb gen i yn dwyn fawr o bwys, rwy'n gobeithio y bydd eraill sy'n rhannu fy mhryderon hefyd yn cefnogi gwelliannau 20 i 22, 40 a 41. O leiaf gyda'r gwelliannau hyn, gallwn gyfyngu ar yr effaith. Diolch yn fawr.

Thank you, Deputy Presiding Officer. This is a large group of amendments with quite a variety of potential impacts on the legislation, so I'm going to try to go through them not necessarily in order, but in groups, if that's okay, starting with the easiest first. That is amendment number 40 in the name of Suzy Davies, which enables learners in years 12 and 13 in schools to request RSE, and where it is requested, the headteacher of such a school is required to provide it. This broadly matches, as Suzy said, the system that is in place for RVE for learners in school sixth forms, and whilst our view has always been that the Curriculum for Wales is a broad and balanced curriculum for the age groups 3 to 16, the points that Suzy and the committee have made with regard to older children I think are persuasive ones. Therefore, I would urge Members to support amendment number 40 that is tabled today. I think it's right to say that there are certain aspects of relationships and sexuality education that may be closer to the lived experience of the learner during this particular part of their growing up years, and therefore, having the opportunity to have a safe and constructive place to talk about issues that they may be going through at that particular time is relevant, so I do hope Members will support amendment 40.

Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. Mae hwn yn grŵp mawr o welliannau â chryn amrywiaeth o effeithiau posibl ar y ddeddfwriaeth, felly byddaf i'n ceisio mynd drwyddyn nhw nid o reidrwydd mewn trefn, ond mewn grwpiau, os yw hynny'n iawn, gan ddechrau gyda'r hawsaf yn gyntaf. Hynny yw gwelliant rhif 40 yn enw Suzy Davies, sy'n galluogi dysgwyr ym mlynyddoedd 12 a 13 mewn ysgolion i ofyn am addysg cydberthynas a rhywioldeb, a phan ofynnir amdani, mae'n ofynnol i bennaeth ysgol o'r fath ei darparu. Mae hyn yn cyfateb yn fras, fel y dywedodd Suzy, i'r system sydd ar waith ar gyfer crefydd, gwerthoedd a moeseg i ddysgwyr yn y chweched dosbarth mewn ysgolion, ac er mai ein barn ni erioed yw bod y Cwricwlwm i Gymru yn gwricwlwm eang a chytbwys i'r grwpiau oedran 3 i 16 oed, mae'r pwyntiau y mae Suzy a'r pwyllgor wedi eu gwneud o ran plant hŷn yn rhai perswadiol yn fy marn i. Felly, byddwn i'n annog yr Aelodau i gefnogi gwelliant rhif 40 a gyflwynir heddiw. Rwy'n credu ei bod yn iawn dweud bod rhai agweddau ar addysg cydberthynas a rhywioldeb a allai fod yn nes at brofiad byw y dysgwr yn ystod y rhan benodol hon o'u blynyddoedd tyfu i fyny, ac felly, mae cael y cyfle i gael lle diogel ac adeiladol i siarad am faterion y gallan nhw fod yn mynd drwyddyn nhw bryd hynny yn berthnasol, felly rwyf i yn gobeithio y bydd yr Aelodau yn cefnogi gwelliant 40.

Then, turning to amendments 2 and 4, which are related to the issue of menstrual health. Can I thank Suzy Davies and Jenny Rathbone for their comments in the debate today about the importance of ensuring that all of our children, both boys and girls, are well educated and have the information that they need to understand this perfectly natural process? For too many years and for too many children, that has not been the case, and the consequences of that are significant. But Suzy and Jenny talked about the difficulties sometimes in identifying what a normal period should be, and unless we discuss these issues, how is a woman able to make a judgement about the state of her own health and take the necessary steps to seek help for a condition? And we know for many, many, many, many women and girls, they can suffer in silence for years rather than actively seek treatment that can alleviate their symptoms and negate the impact that certain conditions such as endometriosis, polycystic ovary syndrome or simply very, very heavy periods can have on their physical health, their mental well-being, and their ability to do what they want to do with their lives.

Now again, in the spirit of trying to stick to the principles of how the Bill is created, but also wanting to ensure that there is certainty around this issue, then I absolutely do commit and have received reassurances that menstrual well-being and health will be part of our statutory RSE code, and as Suzy alluded to in her debate, that code will be subject—thanks to amendments that I brought forward in Stage 2—to a vote here in the Senedd. So, it is the Senedd Members themselves that will be able to actually vote on that code. So, I hope, Suzy, that provides the assurance that you need that these subjects will be there, will be required to be taught, and that issues around sexual health and well-being, our bodies and body image, will be a really, really important part of that code going forward.

Yna, gan droi at welliannau 2 a 4, sy'n ymwneud â mater iechyd mislif. A gaf i ddiolch i Suzy Davies a Jenny Rathbone am eu sylwadau yn y ddadl heddiw ynghylch pwysigrwydd sicrhau bod ein holl blant, yn fechgyn ac yn ferched, yn hyddysg a bod ganddyn nhw'r wybodaeth sydd ei hangen arnyn nhw i ddeall y broses gwbl naturiol hon? Ers gormod o flynyddoedd ac i ormod o blant, nid yw hynny wedi digwydd, ac mae canlyniadau hynny yn sylweddol. Ond soniodd Suzy a Jenny am yr anawsterau weithiau wrth nodi beth ddylai mislif arferol fod, ac oni bai ein bod yn trafod y materion hyn, sut y gall menyw lunio barn ar gyflwr ei hiechyd ei hun a chymryd y camau angenrheidiol i geisio cymorth ar gyfer cyflwr? Ac rydym ni'n gwybod, i lawer iawn, iawn o fenywod a merched, gallan nhw ddioddef yn dawel am flynyddoedd yn hytrach na cheisio triniaeth a all leddfu eu symptomau a negyddu'r effaith y gall rhai cyflyrau fel endometrosis, syndrom ofari polysystig neu fislif trwm iawn ei chael ar eu hiechyd corfforol, eu lles meddyliol, a'u gallu i wneud yr hyn y maen nhw eisiau ei wneud â'u bywydau.

Nawr, unwaith eto, mewn ymgais i geisio cadw at egwyddorion sut y caiff y Bil ei greu, ond gan ddymuno hefyd sicrhau bod sicrwydd ynghylch y mater hwn, yna rwyf i yn ymrwymo yn llwyr ac wedi cael sicrwydd y bydd lles ac iechyd mislif yn rhan o'n cod addysg cydberthynas a rhywioldeb statudol, ac fel y cyfeiriodd Suzy ato yn ei dadl, bydd y cod hwnnw yn ddarostyngedig—o ganlyniad i welliannau a gyflwynwyd gen i yng Nghyfnod 2—i bleidlais yn y fan yma yn y Senedd. Felly, Aelodau'r Senedd eu hunain fydd yn gallu pleidleisio ar y cod hwnnw mewn gwirionedd. Felly, rwy'n gobeithio, Suzy, bod hynny yn rhoi'r sicrwydd sydd ei angen arnoch y bydd y pynciau hyn yno, y bydd yn ofynnol eu haddysgu, ac y bydd materion sy'n ymwneud ag iechyd a lles rhywiol, ein cyrff a delwedd corff, yn rhan wirioneddol bwysig o'r cod hwnnw wrth symud ymlaen.

17:45

Daeth y Llywydd i’r Gadair.

The Llywydd took the Chair.

If I can therefore then turn to the other amendments in the group, can I ask the Senedd to resist amendment 41? There is a strong focus on developing healthy relationships in the new curriculum, and becoming healthy, confident individuals is of course one of the four purposes of our new curriculum, to enable learners to develop those healthy relationships that are so fundamental to all of us. In the new curriculum, the health and well-being AoLE is about developing the capacity of learners to navigate life's opportunities and its challenges, and the fundamental components of this area are physical health and development, mental health and emotional social well-being and understanding healthy relationships is clearly core to this.

Felly, os caf i droi at y gwelliannau eraill yn y grŵp, a gaf i ofyn i'r Senedd wrthod gwelliant 41? Mae pwyslais cryf ar ddatblygu perthnasoedd iach yn y cwricwlwm newydd, ac mae bod yn unigolion iach a hyderus wrth gwrs yn un o bedwar diben ein cwricwlwm newydd, er mwyn galluogi dysgwyr i ddatblygu'r perthnasoedd iach hynny sydd mor hanfodol i bob un ohonom. Yn y cwricwlwm newydd, mae'r maes dysgu a phrofiad iechyd a lles yn ymwneud â datblygu gallu dysgwyr i lywio cyfleoedd bywyd a'i heriau, ac elfennau sylfaenol y maes hwn yw iechyd a datblygiad corfforol, iechyd meddwl a lles cymdeithasol emosiynol ac mae deall perthnasoedd iach yn amlwg yn greiddiol i hyn.

High quality RSE has a vital role to play in supporting learners in recognising healthy, safe relationships and understanding, and developing respect for, differences between people, and the diversity of relationships that we see reflected around us in a modern Wales. Now, RSE will gradually enable our children and young people to develop an understanding of the importance of those relationships throughout life, beginning, of course, with our youngest children, with their friends and their families, and including what makes a happy and healthy committed relationship when they are older. 

Additionally, what's really important to recognise is that the draft guidance published as part of the Curriculum for Wales is very clear that the curriculum should be designed to meet the needs of a school's individual learner. As a part of this, there should be an ongoing conversation with the whole school and beyond, engaging with both parents and carers and the wider community, and it should be informed by the school’s values and ethos, as well as by its location and surroundings. So, Suzy and Darren, far from wanting to curtail debate and discussion with parents, our expectation is that that will happen. This is the whole ethos of the new curriculum: to engage on the development of it with parents, carers and the wider community. That applies to all areas, not just RSE. Suzy, you will know that I do not want to single out RSE for this specific legislative treatment, as I think that will contribute to the damaging narrative that some people are determined to pursue out there that RSE is somewhat different and dangerous. It's not. It is absolutely supportive of our learners’ mental health, their well-being, and, as Lynne Neagle pointed out, ultimately their safety. That's why I hope people will resist those amendments.

I also would ask Members to resist amendments 8 and 10. As I have outlined previously, the curriculum guidance is very clear that a curriculum should be designed to meet the needs of schools' individual learners, and as part of this, there should be those ongoing conversations. That does include RSE.  

I resist amendment 42. Now, I understand and I recognise that RSE raises complex issues that permeate throughout our lives. The Bill includes provisions to ensure RSE is provided pluralistically. The change of the name, for instance, with the focus away from the sex bit of it and the focus very much on the relationship, tells you all you need to know about this Government's approach. There is a reason behind that. It indicates the breadth of the subject and concepts that should be included. How many times, when we talked in a previous Parliament about domestic violence, did we talk about the need to educate children—again, both boys and girls—about what a healthy relationship looks like, and what our own personal responsibilities are within a relationship to treat other individuals with respect?

As Darren says, it does provide for a code, and I take your point, Darren. I haven't made it easier for myself. If the code was here, perhaps some of these things could have been avoided, and I take that. There's no getting away from it. I haven't made it easier for myself. But I hope that by bringing forward the amendments at Stage 2, which give Senedd Members—whether in this Senedd, but probably, likely, the new one—the opportunity to vote on the code, it should give reassurance that we're not trying to sneak anything through here, or be divisive, or not be fully transparent—. There will be an opportunity for Members to vote, to scrutinise that code, and to vote on it, and if they don't approve of what's in that code, then those Members will be able to vote it down. So, the ultimate power is not here in the hands of me, as the current Minister, or indeed a future Minister. The power will be with Members of the Senedd.

Of course, the code will also be required to be developmentally appropriate for the age of the pupils. I know that sometimes people say, 'Well, how can that possibly happen, because in the classroom, you're going to have children at different stages of their development?' Our teachers are well skilled in differentiation. They do this every single day of their working lives. We need to support them to do that within RSE, and that's what the code will be there, and the statutory guidance will be there, to do.

With regard to amendments 20, 21 and 22, which would allow learners to be excluded from receiving relationship and sexuality education by their parents, parents of course absolutely have a central role to play as educators of their children, and there is nothing in this legislation that prevents them from continuing to do that, and to be able to have those conversations with their own children. But we've also just said that schools also have a role, and I think that role is now more important than ever. Schools have the potential to create a safe and empowering environment to build upon learners' formal and informal learning and experiences. And as Lynne Neagle said, sometimes the children that need this support the most are those children, for whatever reason, that aren't able to get that support at home, and school becomes even more crucial in creating that safe space for them. 

We've all said this afternoon that it's really important that children get to learn about these subjects, but then some of us have said, 'Unless the parents decide it's not.' As we consider the impact of COVID-19, I recently became aware of a teacher who, while conducting well-being check-ins, became aware of a group of young men who during the summer holidays had had the courage and had been brave enough to admit to that teacher that they had developed a pornography habit. And they had reached out to that teacher to be able to express their worries and their concerns about that, and that teacher was reaching out, looking for support to be able to help those young men in those circumstances. If they have the courage to come forward and talk about those issues, I believe we absolutely have to have the courage to respond to that positively, and to ensure that all of our children have the right to be able to be in that safe space in their schools to receive the support that we're talking about today.

Darren, you talk about rights, and so did Lynne Neagle. This is absolutely a children's rights-in-action approach. Now, the right to express a preference to how your children should be educated is not an absolute right, and the Bill is entirely compatible with the European convention on human rights, including article 2 and article 9. 

Deputy Presiding Officer, I think I've covered the amendments that have been laid. As I said, I hope Members will support amendment 40. I hope that Suzy Davies will take my assurances with regards to the inclusion of menstrual health and withdraw amendments 2 and 4, and I urge Members to resist the others in the group. Diolch yn fawr. 

Mae gan addysg cydberthynas a rhywioldeb o ansawdd uchel ran hanfodol i'w chwarae o ran cynorthwyo dysgwyr i gydnabod perthnasoedd iach a diogel, a deall a datblygu parch at wahaniaethau rhwng pobl, a'r amrywiaeth o berthnasoedd a welwn yn cael eu hadlewyrchu o'n cwmpas mewn Cymru fodern. Nawr, bydd addysg cydberthynas a rhywioldeb yn galluogi ein plant a'n pobl ifanc yn raddol i ddatblygu dealltwriaeth o bwysigrwydd y perthnasoedd hynny drwy gydol eu hoes, gan ddechrau, wrth gwrs, gyda'n plant ieuengaf, gyda'u ffrindiau a'u teuluoedd, a chynnwys yr hyn sy'n gwneud perthynas hapus ac iach pan fyddan nhw'n hŷn. 

Yn ogystal, yr hyn sy'n wirioneddol bwysig i'w gydnabod yw bod y canllawiau drafft a gyhoeddwyd yn rhan o Gwricwlwm i Gymru yn glir iawn y dylid cynllunio'r cwricwlwm i ddiwallu anghenion dysgwr unigol ysgol. Yn rhan o hyn, dylid cynnal sgwrs barhaus â'r ysgol gyfan a thu hwnt, gan ymgysylltu â rhieni a gofalwyr a'r gymuned ehangach, a dylai gael ei lywio gan werthoedd ac ethos yr ysgol, yn ogystal â'i leoliad a'r cyffiniau. Felly, Suzy a Darren, ymhell o fod eisiau cwtogi dadl a thrafodaeth gyda rhieni, ein disgwyliad yw y bydd hynny yn digwydd. Dyma holl ethos y cwricwlwm newydd: ymgysylltu â rhieni, gofalwyr a'r gymuned ehangach ar ei ddatblygiad. Mae hynny'n berthnasol i bob maes, nid addysg cydberthynas a rhywioldeb yn unig. Suzy, byddwch chi'n gwybod nad wyf i eisiau neilltuo addysg cydberthynas a rhywioldeb ar gyfer y driniaeth ddeddfwriaethol benodol hon, gan fy mod i'n credu y bydd hynny'n cyfrannu at y naratif niweidiol y mae rhai pobl yn benderfynol o'i ddilyn bod addysg cydberthynas a rhywioldeb ychydig yn wahanol ac yn beryglus. Nid yw'n beryglus. Mae'n gwbl gefnogol i iechyd meddwl ein dysgwyr, eu lles, ac, fel y nododd Lynne Neagle, eu diogelwch yn y pen draw. Dyna pam rwy'n gobeithio y bydd pobl yn gwrthod y gwelliannau hynny.

Rwyf i hefyd yn gofyn i'r Aelodau wrthod gwelliannau 8 a 10. Fel yr wyf wedi'i amlinellu o'r blaen, mae canllawiau'r cwricwlwm yn glir iawn y dylid cynllunio cwricwlwm i ddiwallu anghenion dysgwyr unigol ysgolion, ac yn rhan o hyn, dylid cael y sgyrsiau parhaus hynny. Mae hynny'n cynnwys addysg cydberthynas a rhywioldeb.

Rwy'n gwrthod gwelliant 42. Nawr, rwy'n deall ac rwy'n cydnabod bod addysg cydberthynas a rhywioldeb yn codi materion cymhleth sy'n treiddio drwy ein holl fywydau. Mae'r Bil yn cynnwys darpariaethau i sicrhau bod addysg cydberthynas a rhywioldeb yn cael ei darparu mewn modd lluosog. Er enghraifft, mae newid yr enw i symud y pwyslais i ffwrdd o'r ochr ryw ohoni a'r pwyslais mawr iawn ar gydberthynas, yn dweud y cyfan y mae angen i chi ei wybod am ddull gweithredu'r Llywodraeth hon. Mae yna reswm y tu ôl i hynny. Mae'n dangos ehangder y pwnc a'r cysyniadau y dylid eu cynnwys. Sawl gwaith, pan wnaethom ni siarad mewn Senedd flaenorol am drais domestig, y gwnaethom ni sôn am yr angen i addysgu plant—unwaith eto, y bechgyn a'r merched—am beth yw perthynas iach, a beth yw ein cyfrifoldebau personol ein hunain o fewn perthynas i drin unigolion eraill â pharch?

Fel y dywed Darren, mae'n darparu ar gyfer cod, ac rwy'n derbyn eich pwynt, Darren. Nid wyf i wedi ei gwneud yn haws i mi fy hun. Pe byddai'r cod yma, efallai y gellid bod wedi osgoi rhai o'r pethau hyn, ac rwy'n derbyn hynny. Nid oes dim dianc rhag y peth. Nid wyf i wedi ei gwneud yn haws i mi fy hun. Ond rwy'n gobeithio, trwy gyflwyno'r gwelliannau yng Nghyfnod 2, sy'n rhoi cyfle i Aelodau'r Senedd—boed yn y Senedd hon, ond yn debygol, yr un newydd—bleidleisio ar y cod, y dylai roi sicrwydd nad ydym yn ceisio sleifio unrhyw beth drwodd yma, na bod yn ymrannol, na pheidio â bod yn gwbl dryloyw—. Fe fydd cyfle i'r Aelodau bleidleisio, craffu ar y cod hwnnw, a phleidleisio arno, ac os nad ydyn nhw'n cymeradwyo yr hyn sydd yn y cod hwnnw, yna bydd yr Aelodau hynny yn gallu pleidleisio yn ei erbyn. Felly, nid yw'r pŵer eithaf yma yn fy nwylo i, fel y Gweinidog presennol, nac yn wir yn nwylo Gweinidog y dyfodol. Bydd y pŵer gydag Aelodau'r Senedd.

Wrth gwrs, bydd hefyd yn ofynnol i'r cod fod yn briodol yn ddatblygiadol ar gyfer oedran y disgyblion. Rwy'n gwybod bod pobl yn dweud weithiau, 'Wel, sut gall hynny ddigwydd, oherwydd yn yr ystafell ddosbarth, bydd gennych chi blant ar wahanol gamau o'u datblygiad?' Mae gan ein hathrawon sgiliau gwahaniaethu da. Maen nhw'n gwneud hyn bob un dydd o'u bywydau gwaith. Mae angen i ni eu cynorthwyo i wneud hynny o fewn addysg cydberthynas a rhywioldeb, a dyna beth fydd y cod yno, a bydd y canllawiau statudol yno, i'w wneud.

O ran gwelliannau 20, 21 a 22, a fyddai'n caniatáu i ddysgwyr gael eu heithrio rhag derbyn addysg cydberthynas a rhywioldeb gan eu rhieni, mae gan rieni, wrth gwrs, ran ganolog i'w chwarae fel addysgwyr eu plant, ac nid oes dim yn y ddeddfwriaeth hon sy'n eu hatal rhag parhau i wneud hynny, ac i allu cael y sgyrsiau hynny gyda'u plant eu hunain. Ond rydym ni hefyd wedi dweud bod gan ysgolion swyddogaeth hefyd, ac rwy'n credu bod y swyddogaeth honno yn bwysicach nag erioed bellach. Mae gan ysgolion y potensial i greu amgylchedd diogel a grymusol i adeiladu ar ddysgu a phrofiadau ffurfiol ac anffurfiol y dysgwyr. Ac fel y dywedodd Lynne Neagle, weithiau, y plant y mae angen y cymorth hwn arnyn nhw fwyaf yw'r plant hynny nad ydyn nhw, am ba bynnag reswm, yn gallu cael y cymorth hwnnw gartref, ac mae'r ysgol yn dod yn bwysicach fyth wrth greu'r man diogel hwnnw iddyn nhw.

Rydym ni i gyd wedi dweud y prynhawn yma ei bod yn bwysig iawn bod plant yn cael dysgu am y pynciau hyn, ond yna mae rhai ohonom wedi dweud, 'Oni bai bod y rhieni'n penderfynu nad yw hynny'n wir.' Wrth i ni ystyried effaith COVID-19, des i'n ymwybodol yn ddiweddar o athro a ddaeth, wrth gynnal archwiliadau llesiant, yn ymwybodol o grŵp o ddynion ifanc a oedd wedi magu'r dewrder yn ystod gwyliau'r haf ac wedi bod yn ddigon dewr i gyfaddef i'r athro hwnnw eu bod wedi datblygu arfer pornograffi. Ac roedden nhw wedi estyn allan i'r athro hwnnw i allu mynegi eu gofidiau a'u pryderon ynglŷn â hynny, ac roedd yr athro hwnnw yn estyn allan, yn chwilio am gymorth i allu helpu'r dynion ifanc hynny o dan yr amgylchiadau hynny. Os oes ganddyn nhw'r dewrder i ddod ymlaen a siarad am y materion hynny, rwyf i'n credu bod yn rhaid i ni fod yn ddigon dewr i ymateb i hynny'n gadarnhaol, ac i sicrhau bod gan bob un o'n plant yr hawl i allu bod yn y man diogel hwnnw yn eu hysgolion i gael y cymorth yr ydym yn sôn amdano heddiw.

Darren, rydych chi'n sôn am hawliau, ac fe wnaeth Lynne Neagle hynny hefyd. Mae hwn yn sicr yn ddull gweithredu hawliau plant ar waith. Nawr, nid yw'r hawl i fynegi dewis o ran sut y dylid addysgu eich plant yn hawl absoliwt, ac mae'r Bil yn gwbl gydnaws â'r confensiwn Ewropeaidd ar hawliau dynol, gan gynnwys erthygl 2 ac erthygl 9.

Dirprwy Lywydd, rwy'n credu fy mod i wedi ymdrin â'r gwelliannau sydd wedi eu cyflwyno. Fel y dywedais i, rwy'n gobeithio y bydd yr Aelodau yn cefnogi gwelliant 40. Rwy'n gobeithio y bydd Suzy Davies yn derbyn fy sicrwydd ynglŷn â chynnwys iechyd mislif ac yn tynnu gwelliannau 2 a 4 yn ôl, ac rwy'n annog yr Aelodau i wrthod y lleill yn y grŵp. Diolch yn fawr. 

17:55

Diolch yn fawr, Llywydd, and thank you to everyone who's taken part in this debate. I hope Members won't mind if I just take this chance to give a really big shout out to the Children, Young People and Education Committee at this time—to Lynne and to the witnesses who came before us with evidence from all different points of view and, of course, to the committee staff, because I cannot overstate the commitment of everybody on that committee to being thoroughly scrupulous and always sensitive in interrogating the evidence that we heard in our consideration of this. And we came, of course, to an unanimous conclusion after serious scrutiny, and always with the paramountcy of children's welfare at the forefront of our minds. Can I just point out again how willing the Minister was to agree to the point on post-16 RSE, and I'm grateful to her for her help with that?

Just briefly, Caroline Jones and Darren Millar both talked about human rights in the round. We spent a lot of time considering human rights on this committee, the place of protocol 1, article 2 that Darren referred to, how that is read alongside other children's rights and, of course, being advised that we're talking all the time about qualified rather than absolute rights. And I could see that Caroline Jones had very similar advice to the advice that we heard from our lawyers.

There'll be people watching this who are going to be disappointed if the amendments on menstrual well-being don't pass. As the Minister said, it's so important for boys as well as girls to know about this. And I think it's the first time, at least that I can remember, that women's health, apart from cancer, has seen this level of public attention. There's a real will now in society to make better progress on this. This impetus reinforces how taking notice of this, as we are doing now, impacts on so many other policy areas—just things like the provision of public toilets, the design of buildings, guidance to employers, budgeting. So, it's not just menstruating women who are going to benefit from this better understanding of this natural life experience. But it won't have escaped Members' notice, and I am going to say this, Llywydd, as I can, that it's taken women MSs to bring this to the point of legislation, and it's not just me, Llywydd. We've heard from Jenny, but there are other female Members in this Chamber today who really pushed on this agenda, and the benefits of this education to men would never have seen the light of day if this Senedd didn't have women prepared to drag this into the light and make it a priority, and show that what may look like a women's subject at first instance is in fact a society subject.

I'm very pleased to hear what the Minister has had to say. Unlike the position with life skills, though, we don't know, as of today, precisely what the RSE code will say about menstrual health. That missing step was relied on by Darren Millar to support some of his amendments too. So, slightly counterintuitively, I'm going to push these amendments to a vote today not because the Minister has not offered assurance, for which we are hopefully all grateful here today, but to remind the Members that when they get to vote on the code in the next Senedd, they need to scrutinise it closely enough to ensure that it is strong enough, well informed by the campaigners, and it does what it needs to in order for it to be effectively taught in schools. But that's the only reason I'm going to put them to the vote, Llywydd. Diolch.

Diolch yn fawr, Llywydd, a diolch i bawb sydd wedi cymryd rhan yn y ddadl hon. Gobeithio na fydd ots gan yr Aelodau os cymeraf y cyfle hwn i roi clod mawr iawn i'r Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg yn awr—i Lynne ac i'r tystion a ddaeth ger ein bron â thystiolaeth o bob safbwynt gwahanol ac, wrth gwrs, i staff y pwyllgor, oherwydd ni allaf orbwysleisio ymrwymiad pawb ar y pwyllgor hwnnw i fod yn gwbl ofalus ac yn sensitif trwy'r amser wrth holi'r dystiolaeth y gwnaethom ei chlywed wrth ystyried hyn. A daethom, wrth gwrs, i gasgliad unfrydol ar ôl craffu difrifol, a gyda'r hollbwysigrwydd o ran lles plant ar flaen ein meddwl trwy'r amser. A gaf i nodi unwaith eto pa mor barod oedd y Gweinidog i gytuno i'r pwynt ynghylch addysg cydberthynas a rhywioldeb ôl-16, ac rwy'n ddiolchgar iddi am ei chymorth gyda hynny?

Yn fyr iawn, soniodd Caroline Jones a Darren Millar am hawliau dynol yn gyffredinol. Fe wnaethom ni dreulio llawer o amser yn ystyried hawliau dynol ar y pwyllgor hwn, lle protocol 1, erthygl 2 y cyfeiriodd Darren ato, sut y mae hynny yn cyd-fynd â hawliau eraill plant ac, wrth gwrs, cael gwybod ein bod yn siarad drwy'r amser am hawliau amodol yn hytrach na hawliau absoliwt. Ac roeddwn i'n gallu gweld bod Caroline Jones wedi cael cyngor tebyg iawn i'r cyngor y gwnaethom ni ei glywed gan ein cyfreithwyr.

Bydd pobl yn gwylio hwn a fydd yn cael eu siomi os na fydd y gwelliannau ar les mislif yn cael eu cymeradwyo. Fel y dywedodd y Gweinidog, mae mor bwysig i fechgyn yn ogystal â merched wybod am hyn. Ac rwy'n credu mai dyma'r tro cyntaf, o leiaf hyd y gallaf i gofio, fod iechyd menywod, ar wahân i ganser, wedi cael y lefel hon o sylw cyhoeddus. Mae ewyllys gwirioneddol yn ein cymdeithas erbyn hyn i gymryd camau gwell ar hyn. Mae'r ysgogiad hwn yn atgyfnerthu sut y mae rhoi sylw i hyn, fel yr ydym yn ei wneud yn awr, yn effeithio ar gynifer o feysydd polisi eraill—pethau fel darparu toiledau cyhoeddus, dylunio adeiladau, canllawiau i gyflogwyr, cyllidebu. Felly, nid dim ond menywod yn ystod eu mislif fydd yn elwa ar y ddealltwriaeth well hon o'r profiad bywyd naturiol hwn. Ond bydd yr Aelodau yn sicr o fod wedi sylwi, ac rwyf i yn mynd i ddweud hyn, Llywydd, gan fy mod i'n gallu, mai Aelodau Senedd benywaidd sydd wedi gwneud hyn yn bwynt deddfwriaeth, ac nid fi yn unig, Llywydd. Rydym ni wedi clywed gan Jenny, ond mae Aelodau benywaidd eraill yn y Siambr hon heddiw a wnaeth wthio ar yr agenda hon yn wirioneddol, ac ni fyddai manteision yr addysg hon i ddynion erioed wedi gweld golau dydd pe na byddai gan y Senedd hon fenywod sy'n barod i lusgo hyn i'r amlwg a'i wneud yn flaenoriaeth, a dangos bod yr hyn a allai edrych fel pwnc menywod ar yr olwg gyntaf yn bwnc cymdeithas mewn gwirionedd.

Rwy'n falch iawn o glywed yr hyn yr oedd gan y Gweinidog i'w ddweud. Fodd bynnag, yn wahanol i'r sefyllfa o ran sgiliau bywyd, nid ydym yn gwybod, heddiw, beth yn union y bydd y cod addysg cydberthynas a rhywioldeb yn ei ddweud am iechyd mislif. Dibynnodd Darren Millar ar y cam coll hwnnw i gefnogi rhai o'i welliannau ef hefyd. Felly, ychydig yn wrthreddfol, rwy'n mynd i wthio'r gwelliannau hyn i bleidlais heddiw nid oherwydd nad yw'r Gweinidog wedi cynnig sicrwydd, ac rydym ni i gyd yn ddiolchgar am hynny yma heddiw, gobeithio, ond i atgoffa'r Aelodau, pan fyddan nhw'n cael pleidleisio ar y cod yn y Senedd nesaf, bod angen iddyn nhw graffu'n ddigon agos arno er mwyn sicrhau ei fod yn ddigon cryf, wedi ei lywio'n dda gan yr ymgyrchwyr, a'i fod yn gwneud yr hyn y mae angen iddo ei wneud er mwyn iddo gael ei addysgu'n effeithiol mewn ysgolion. Ond dyna'r unig reswm rwy'n mynd i'w cyflwyno i bleidlais, Llywydd. Diolch.

18:00

Y cwestiwn, felly, yw: a ddylid derbyn gwelliant 2? A oes unrhyw wrthwynebiad. [Gwrthwynebiad.] Oes. Dwi'n gweld gwrthwynebiad, ac felly fe wnawn ni gynnal pleidlais ar welliant 2, a gyflwynwyd yn enw Suzy Davies. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 26, neb yn ymatal a 28 yn erbyn. Ac felly, mae gwelliant 2 wedi ei wrthod.

The question is that amendment 2 be agreed. Does any Member object? [Objection.] Yes. There is objection, and therefore we will move to a vote on amendment 2, tabled in the name of Suzy Davies. Open the vote. Close the vote. In favour 26, no abstentions and 28 against. And therefore, amendment 2 is not agreed.

Gwelliant 2: O blaid: 26, Yn erbyn: 28, Ymatal: 0

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 2: For: 26, Against: 28, Abstain: 0

Amendment has been rejected

Cyn i ni symud ymlaen i grŵp 4, dim ond i ddweud fy mod i'n ymwybodol bod un Aelod, Neil McEvoy, wedi ceisio gwrthwynebu i'r cynnig i dynnu gwelliant 1 yn ôl, ac felly mae hynny'n fater o record. Ni welwyd Neil McEvoy gan y Dirprwy Lywydd ar y pryd. Os caf i eich atgoffa chi i gyd—pob un ohonoch chi—i gadw'ch camera ymlaen cyn gymaint ag y gallwch chi. Yn sicr, os ydych chi yn cymryd rhan naill ai yn y ddadl, y drafodaeth, neu eisiau cymryd rhan yn y cyfnod pleidleisio, plîs cadwch eich camera ymlaen a pheidio â'i gadael hi'n rhy hwyr i fynegi barn a throi'r camera ymlaen.

Before we move on to group 4, I'll just say that I am aware that one Member, Neil McEvoy, did try to object to the proposal to withdraw amendment 1, so that's a matter of record. Neil McEvoy wasn't seen by the Deputy Presiding Officer at that point. If I could remind you all to keep your cameras on as much as possible. Certainly, if you are participating either in the debate or wish to participate in voting time, then please do keep your camera on and don't leave it too late before expressing your view and turning your camera on.

18:05
Grŵp 4: Hanes ac amrywiaeth Cymru (Gwelliannau 43, 44, 46, 47, 48)
Group 4: History and diversity of Wales (Amendments 43, 44, 46, 47, 48)

Felly, dwi'n symud nawr i grŵp 4, ac mae grŵp 4 o welliannau yn ymwneud â hanes ac amrywiaeth Cymru. Gwelliant 43 yw'r prif welliant yn y grŵp, a dwi'n galw ar Siân Gwenllian i gyflwyno'r gwelliant yma ac i siarad am y gwelliannau eraill yn y grŵp. Siân Gwenllian.

So, I will now move to group 4, and the fourth group of amendments relates to the history and diversity of Wales. Amendment 43 is the lead amendment, and I call on Siân Gwenllian to move and speak to the lead amendment and the other amendments in the group. Siân Gwenllian.

Cynigiwyd gwelliant 43 (Siân Gwenllian).

Amendment 43 (Siân Gwenllian) moved.

Diolch yn fawr, Llywydd, a diolch am y cyfle i agor y drafodaeth ar grŵp 4. Mi fyddai cefnogi gwelliant 43 yn ychwanegu'r frawddeg

'Hanes Cymru yn ei holl amrywiaeth, gan gynnwys Hanes Pobl Dduon a Phobl Groenliw'

i'r rhestr o elfennau gorfodol o fewn yr ardaloedd dysgu a phrofiad. Byddai'n ychwanegol at yr hyn rydym ni newydd fod yn ei drafod, sef addysg cydberthynas a rhywioldeb, ac mi fyddai'n ychwanegol at grefydd, gwerthoedd a moeseg fel elfennau mandadol ar wyneb y Bil.

Mi fyddai cefnogi gwelliant 44 yn ei gwneud hi'n ofynnol i god 'yr hyn sy'n bwysig' nodi sut y bydd dealltwriaeth o ddigwyddiadau hanesyddol allweddol Cymru a'r byd yn cael ei sicrhau ar draws meysydd dysgu a phrofiad. Yn ystod ein trafodaeth ni yng Nghyfnod 2, fe dynnodd y Gweinidog sylw'n ddigon teg at y ffaith nad mater i'r dyniaethau yn unig ydy hanes Cymru, ac mae gwelliant 44 yn cydnabod hynny, gan wneud dealltwriaeth o brif ddigwyddiadau hanes, yn eu holl amrywiaeth, yn fater trawsgwricwlaidd.

Mi fyddai gwelliannau 46, 47 a 48 yn rhoi rheidrwydd ar i bob cwricwlwm ym mhob ysgol gael eu cynllunio i alluogi disgyblion i ddatblygu dealltwriaeth gyffredin o hanes amrywiol, treftadaeth ddiwylliannol, amrywiaeth ethnig, hunaniaethau a safbwyntiau Cymru. Felly, yn dilyn Cyfnod 2, fe welwch ein bod ni wedi gwrando ar gyngor y Gweinidog Addysg ac wedi penderfynu newid ein dull ni o geisio cael Wil i'w wely. O wrthod y gwelliannau yma, fydd hi ddim yn bosib rhoi cysondeb a sicrwydd y bydd pob plentyn yng Nghymru yn cael y profiad o ddysgu am hanes cyfoethog ac amrywiol ein gwlad ni.

Mae'r Pwyllgor Plant a Phobl Ifanc, yn ei adroddiad ar y Bil, wedi nodi bod angen i'r Llywodraeth daro'r cydbwysedd cywir rhwng hyblygrwydd lleol a chysondeb cenedlaethol. Byddai sicrhau bod pob disgybl yng Nghymru yn cael dysgu am ddigwyddiadau hanesyddol allweddol o arwyddocâd cenedlaethol yn eu helpu nhw i ddod yn ddinasyddion gwybodus gyda gwybodaeth ddiwylliannol a gwleidyddol hanfodol, a dwi'n credu y byddai cynnwys hyn ar wyneb y Bil yn taro'r cydbwysedd cywir yna rhwng yr angen am gysondeb cenedlaethol a'r angen am hyblygrwydd lleol.

Mi fyddai'r gwelliannau hefyd yn sicrhau mynediad cyfartal i addysg hanes, sy'n hanfodol i sicrhau cydraddoldeb addysg ar draws Cymru. Er mwyn helpu mynd i'r afael ag anghyfiawnderau strwythurol a hiliaeth a hyrwyddo amrywiaeth hiliol a diwylliannol, mae'n rhaid gwarantu addysg i bob disgybl ar hanes pobl dduon a phobl o liw. A drwy sicrhau bod gan hanes Cymru sylfaen statudol yn y Bil, fe allwn ni sicrhau bod athrawon yn gallu cael gafael ar y wybodaeth angenrheidiol am hanes Cymru, gan ddarparu canllawiau angenrheidiol a defnyddiol i gefnogi athrawon a meithrin eu hyder nhw mewn addysgu pwnc sy'n gallu bod yn gymhleth, yn anghyfarwydd, ond eto yn hanfodol, yn union fel rydym ni wedi ei ddadlau efo addysg cydberthynas a rhywioldeb. Mae angen newid strwythurol mawr i daclo hiliaeth, ac mae angen dyrchafu hunaniaethau ac amrywiaeth Cymru i fod yn thema addysgol drawsgwricwlaidd sy'n haeddu'r un statws a chysondeb â meysydd eraill.

Dadl y Gweinidog, mae'n debyg, ydy mai fframwaith heb fanylder ydy'r Bil yma, ac eto mae hi'n dadlau bod angen i rai materion gael eglurder a ffocws penodol, a dyna'i dadl hi dros gynnwys addysg cydberthynas a rhyw ar wyneb y Bil. Fy nadl i ydy bod hynny yn hollol briodol hefyd o ran ychwanegu hanes Cymru yn ei holl amrywiaeth. Mae'r ffaith bod addysg cydberthynas a rhyw, a chrefydd a moeseg, wedi cael eu cynnwys ar wyneb y Bil yn agor y drws at ychwanegu materion o bwys cenedlaethol eraill hefyd—materion sydd yn gallu bod yn drawsffurfiol eu natur, ac am union yr un rhesymau rydyn ni wedi bod yn eu trafod efo addysg cydberthynas a rhyw. Felly, dwi'n honni heddiw fod yna ddiffyg rhesymegol yn y dadleuon dros wrthod cynnwys hwn fel elfen fandadol ac, felly, fod y Bil yn ddiffygiol oherwydd nad ydy o'n gyson. Diolch, Llywydd. Fe wnaf i edrych ymlaen at glywed y dadleuon a'r ymateb.

Thank you very much, Llywydd, and thank you for the opportunity to open the debate on group 4. Supporting amendment 43 would add the sentence

'The History of Wales in all of its diversity, including Black and People of Colour History'

to the list of mandatory elements within the areas of learning and experience. It would be in addition to what we've just been discussing, namely relationship and sexuality education, and be in addition to RVE also as mandatory elements on the face of the Bill.

Supporting amendment 44 would make it a requirement for the 'what matters' code to note how an understanding of key historical events of Wales and the world would be provided across AoLEs. During our Stage 2 debate, the Minister quite fairly highlighted the fact that the history of Wales is not a matter for humanities alone, and amendment 44 recognises that point, making an understanding of the key historical events, in all their diversity, a cross-curricular issue.

Amendments 46, 47 and 48 would make it a requirement for every curriculum in every school to be planned in order to allow pupils to develop a common understanding of the diverse history, cultural heritage, ethnic diversity, identities, experiences and perspectives of Wales. So, following on from the Stage 2 amendments, we've listened to the advice of the education Minister and have changed our approach in seeking to deliver our objectives. In rejecting these amendments, it will not be possible to provide consistency and assurance that every pupil in Wales will have the experience of learning about the rich and diverse history of our nation.

The Children and Young People Committee, in its report on the Bill, has noted that the Government needs to strike the right balance between local flexibility and consistency at a national level. Ensuring that every pupil in Wales learnt about key historical events of national significance would help them to become informed citizens with cultural and political information, which would be crucial, and I believe that including this on the face of the Bill would strike that right balance between the need for consistency at the national level and flexibility at the local level.

The amendments would also secure equal access to education in history, which is crucial to ensure equality in education across Wales. In order to help tackle structural injustice and racism and to promote racial and cultural diversity, we must secure education for all pupils on the history of black people and people of colour. And by ensuring that Welsh history has a statutory basis in the Bill, we can ensure that teachers are able access the necessary information about Welsh history, providing the necessary guidance in order to support teachers and to develop their confidence in teaching a subject that can be complex, but one that is crucial, just as we've discussed in relation to RSE. We need major structural change to tackle racism, and we need to promote identities and diversity within Wales to be a cross-curricular theme that deserves the same status and consistency of approach as other areas.

The Minister's argument is likely to be that the Bill provides a framework without much detail, but she does argue that certain issues need clarity and specific focus, and that's her argument for including RSE on the face of the Bill. My argument is that that is also entirely appropriate in terms of the addition of the history of Wales in all of its diversity. And the fact that RSE and RVE are included on the face of the Bill does open the door to the addition of other issues of national importance too—issues that can be transformational in their nature, and for the very same reasons as we have discussed in relation to RSE. I would therefore assert that there is a lack of rationality in terms of rejecting this as a mandatory element and, therefore, that the Bill is deficient because it is not consistent in that regard. Thank you, Llywydd. I look forward to hearing the debate and the response.

18:10

Y Gweinidog sydd nesaf—Kirsty Williams.

The Minister is next—Kirsty Williams.

Thank you, Presiding Officer, for that. And can I thank Siân Gwenllian for opening this group of amendments' debate, and also for Siân's support in the previous group, which has been steadfast throughout this entire process? So, I'm grateful to Siân and Plaid Cymru for their commitment in that regard.

Can I start with amendment 43? I urge Members to resist this amendment. As I have explained previously in this debate, references in the 'what matters' statement are already mandatory within the Curriculum for Wales. So, I want to make it absolutely clear that these issues cannot be dodged by any school. I have listened to the Member's views in the Stage 2 debate, and I am committed to expanding the wording within the 'what matters' statement, which will become the 'what matters' code, to make this even clearer. I have discussed this with Professor Charlotte Williams, who is content that we should put these matters beyond any doubt by an explicit and clear reference to black, Asian and minority ethnic stories in the 'what matters' code. Professor Williams has been very clear in her support for the Bill and this approach to black, Asian and minority ethnic stories, and I'm also aware of the wider support for Professor Williams's work with us across the communities and peoples of Wales. I'm delighted that Professor Williams has agreed to continue to work with us after the publication of her final report to implement the recommendations—holding this Government's feet to the fire. Sometimes in Government, reports are published by eminent specialists, but then there is something lacking in the implementation. I hope that having that commitment from Professor Williams to continue to work with us on the implementation gives Members confidence that we will not just talk about it, we will actually do it.

Moving on, then, to amendment 44, I have to say that, again, this is already mandatory. Schools need to be anti-racist as well as promote diversity and an understanding of black, Asian and minority ethnic stories, and the upcoming consultation on the race equality action plan will set out how important this commitment is to promoting an understanding of diversity in teaching and learning, and how that sits alongside active policies to address racism. The key concepts that form the proposed 'what matters' code have been developed in a process of co-construction owned by practitioners, against a clear set of criteria. And I have to say, whilst I appreciate that Siân Gwenllian says that she has taken some advice in terms of drafting amendment 44, what the amendment suggests would limit and narrow the study of the matters of Welsh history and identity and of black, Asian and minority ethnic stories not within, now, the subject of history—so, we've moved on from that, and I'm glad of that—but we've simply moved to the issue of maintaining that within the humanities area of learning and experience, and I think there is a danger in that. I've been clear throughout this process that, through statutory guidance, diversity, the history of Wales and all of its cultures, is something that schools should embed across each of the six areas of learning and experience.

So, what Siân Gwenllian talks about is absolutely important, and I would argue that the mandatory nature of the 'what matters' code means that those subjects will be taught, but I don't want to see these subjects contained merely within the humanities area of learning and experience. Why should not the stories of Wales be explored through the lessons of literacy and communication, in the texts that schools choose to study? Do our stories not find a place in our expressive arts, in the production of drama, music and dance? Do these experiences of our diverse communities and the impact of our experience within those diverse communities not have a role to play in the teaching of health and well-being? So, I would argue that what we have here in the Bill is the opportunity for Welsh histories in all of their diversity to be explored, not just within a single subject, not just within an AoLE, but actually to have those histories and experiences reinforced in cross-curricular work across all elements of the curriculum. That's been a really important piece of advice from Charlotte Williams, who says, too often, when we have talked about these issues, they have been confined to a single topic within a single subject, and it's not reflective of the contribution of our diverse communities right the way across all aspects of our lives.

As I said, we will amend the words to make it even more explicit, to provide the confidence that they need. But let me be absolutely clear, the legislation before us today absolutely expects, demands and will ensure that Welsh histories and the experiences of our black, Asian and minority ethnic communities are taught in every school in Wales, and I want to be absolutely clear that that is our expectation, and the legislation before us provides for that.

Diolch, Llywydd, am hynny. Ac a gaf i ddiolch i Siân Gwenllian am agor y ddadl ar y grŵp hwn o welliannau, a hefyd am gefnogaeth Siân yn y grŵp blaenorol, sydd wedi bod yn gyson drwy gydol y broses gyfan hon? Felly, rwy'n ddiolchgar i Siân a Plaid Cymru am eu hymrwymiad yn hynny o beth.

A gaf i ddechrau gyda gwelliant 43? Rwy'n annog yr Aelodau i wrthod y gwelliant hwn. Fel yr wyf i wedi'i egluro o'r blaen yn y ddadl hon, mae cyfeiriadau yn y datganiad 'yr hyn sy'n bwysig' eisoes yn orfodol yn y Cwricwlwm i Gymru. Felly, rwyf i eisiau ei gwneud yn gwbl glir na all unrhyw ysgol osgoi'r materion hyn. Rwyf i wedi gwrando ar farn yr Aelod yn nadl Cyfnod 2, ac rwyf i wedi ymrwymo i ehangu'r geiriad yn y datganiad 'yr hyn sy'n bwysig', a fydd yn dod yn god 'yr hyn sy'n bwysig', i wneud hyn hyd yn oed yn gliriach. Rwyf i wedi trafod hyn gyda'r Athro Charlotte Williams, sy'n fodlon y dylem ni roi'r materion hyn y tu hwnt i unrhyw amheuaeth drwy gyfeirio'n benodol ac yn glir at straeon pobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig yn y cod 'yr hyn sy'n bwysig'. Mae'r Athro Williams wedi bod yn glir iawn yn ei chefnogaeth i'r Bil a'r dull hwn o ymdrin â straeon pobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig, ac rwyf i hefyd yn ymwybodol o'r gefnogaeth ehangach i waith yr Athro Williams gyda ni ar draws cymunedau a phobloedd Cymru. Rwy'n falch iawn bod yr Athro Williams wedi cytuno i barhau i weithio gyda ni ar ôl cyhoeddi ei hadroddiad terfynol i weithredu'r argymhellion—gan ddal y Llywodraeth hon yn atebol. Weithiau mewn Llywodraeth, mae adroddiadau yn cael eu cyhoeddi gan arbenigwyr amlwg, ond yna mae rhywbeth yn ddiffygiol yn y gweithredu. Rwy'n gobeithio y bydd cael yr ymrwymiad hwnnw gan yr Athro Williams i barhau i weithio gyda ni ar y gweithredu yn rhoi hyder i'r Aelodau na fyddwn yn siarad amdano'n unig, y byddwn yn ei wneud mewn gwirionedd.

Gan symud ymlaen, felly, at welliant 44, mae'n rhaid i mi ddweud, unwaith eto, fod hyn eisoes yn orfodol. Mae angen i ysgolion fod yn wrth-hiliol yn ogystal â hyrwyddo amrywiaeth a dealltwriaeth o straeon pobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig, a bydd yr ymgynghoriad sydd ar y gweill ar y cynllun gweithredu cydraddoldeb hiliol yn nodi pa mor bwysig y mae'r ymrwymiad hwn i hyrwyddo dealltwriaeth o amrywiaeth mewn dysgu ac addysgu, a sut y mae hynny'n cyd-fynd â pholisïau gweithredol i fynd i'r afael â hiliaeth. Mae'r cysyniadau allweddol sy'n ffurfio'r cod 'yr hyn sy'n bwysig' arfaethedig wedi'u datblygu drwy broses o gyd-lunio sy'n eiddo i ymarferwyr, gan ddefnyddio cyfres glir o feini prawf. Ac mae'n rhaid i mi ddweud, er fy mod i'n derbyn bod Siân Gwenllian yn dweud ei bod hi wedi cael rhywfaint o gyngor o ran drafftio gwelliant 44, byddai'r hyn y mae'r gwelliant yn ei awgrymu yn cyfyngu ac yn lleihau'r astudiaeth o faterion hanes a hunaniaeth Cymru a straeon pobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig nad ydyn nhw, erbyn hyn, o fewn pwnc hanes—felly, rydym ni wedi symud ymlaen o hynny, ac rwy'n falch o hynny—ond y cyfan rydym ni wedi'i wneud yw symud i'r mater o gadw hynny ym maes dysgu a phrofiad y dyniaethau, ac rwy'n credu bod perygl yn hynny. Rwyf i wedi bod yn glir drwy gydol y broses hon fod amrywiaeth, hanes Cymru a'i holl ddiwylliannau, drwy ganllawiau statudol, yn rhywbeth y dylai ysgolion ei ymgorffori ar draws pob un o'r chwe maes dysgu a phrofiad.

Felly, mae'r hyn y mae Siân Gwenllian yn sôn amdano yn gwbl bwysig, a byddwn i'n dadlau bod natur orfodol y cod 'yr hyn sy'n bwysig' yn golygu y bydd y pynciau hynny yn cael eu haddysgu, ond nid wyf i eisiau gweld y pynciau hyn yn cael eu cynnwys ym maes dysgu a phrofiad y dyniaethau yn unig. Pam na ddylid archwilio straeon Cymru drwy wersi llythrennedd a chyfathrebu, yn y testunau y mae ysgolion yn dewis eu hastudio? Onid oes lle i'n straeon yn ein celfyddydau mynegiannol, wrth gynhyrchu drama, cerddoriaeth a dawns? Onid oes gan y profiadau hyn o'n cymunedau amrywiol ac effaith ein profiad o fewn y cymunedau amrywiol hynny ran i'w chwarae wrth addysgu iechyd a lles? Felly, byddwn i'n dadlau mai'r hyn sydd gennym ni yn y fan hyn yn y Bil yw'r cyfle i hanesion Cymru â'u holl amrywiaeth gael eu harchwilio, nid yn unig o fewn un pwnc, nid yn unig o fewn un maes dysgu a phrofiad, ond i atgyfnerthu'r hanesion a phrofiadau hynny mewn gwaith trawsgwricwlaidd ar draws holl elfennau'r cwricwlwm mewn gwirionedd. Mae hynny wedi bod yn ddarn pwysig iawn o gyngor gan Charlotte Williams, sy'n dweud, yn rhy aml, pan fyddwn ni wedi siarad am y materion hyn, eu bod wedi'u cyfyngu i un topig o fewn un pwnc, ac nid yw'n adlewyrchu cyfraniad ein cymunedau amrywiol ar draws pob agwedd ar ein bywydau.

Fel y dywedais i, byddwn yn diwygio'r geiriau i'w gwneud hyd yn oed yn fwy eglur, er mwyn rhoi'r hyder sydd ei angen arnyn nhw. Ond gadewch i mi fod yn gwbl glir, mae'r ddeddfwriaeth sydd ger ein bron heddiw yn disgwyl, yn mynnu ac yn sicrhau yn llwyr fod hanesion Cymru a phrofiadau ein cymunedau pobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig yn cael eu haddysgu ym mhob ysgol yng Nghymru, ac rwyf i eisiau bod yn gwbl glir mai dyna yw ein disgwyliad, ac mae'r ddeddfwriaeth sydd ger ein bron yn darparu ar gyfer hynny.

18:15

Diolch yn fawr iawn, Llywydd. Mae gwelliant 44 yn gwneud yr hyn rydych chi'n honni nad ydy o'n gwneud. Mae gwelliant 44 yn darllen fel hyn:

'Rhaid i God yr Hyn sy'n Bwysig nodi sut y bydd dealltwriaeth o ddigwyddiadau hanesyddol allweddol Cymru a’r byd, gan gynnwys ―

'(a) hanes Pobl Dduon a Phobl Groenliw,

'(b) profiadau a chyfraniadau pobl Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig, ac

'(c) hanes hiliaeth ac amrywiaeth,

'yn cael ei sicrhau ar draws meysydd dysgu a phrofiad.’

Fedraf i ddim bod yn fwy clir, dydw i ddim yn meddwl, mai'r bwriad efo'r gwelliant yma ydy dyrchafu'r maes allan o'r dyniaethau i fod yr hyn ydych chi'n ei ddadlau amdano fo. Felly, yn fwriadol, efallai, rydych chi'n mynd â ni i lawr rhyw gyfeiriad gwahanol i'r hyn rydym ni'n bwriadu ceisio ei wneud efo'r gwelliannau yma yn fan hyn.

Os ydy'r maes yma yn mynd i fod yn fandadol, fel rydych chi'n dweud y bydd o, ac y bydd o yn fandadol drwy'r datganiadau 'yr hyn sy'n bwysig', wel, beth ydy'r broblem efo cefnogi'r gwelliannau sydd gerbron heddiw yma? Dydy hynna ddim yn mynd i wneud unrhyw fath o wahaniaeth, felly. Fe fydd o ar wyneb y Bil os ydych chi'n cefnogi'n gwelliannau ni, ac mi fydd y cwbl rydych chi'n ei ddisgrifio yn deillio ac yn llifo i lawr o hynny. I mi, dyna ydy pwrpas deddfwriaeth: rydych chi'n rhoi rhywbeth yn hollol, hollol glir os ydych chi'n dymuno i bopeth arall wedyn raeadru i lawr ohono fo, ac, os ydy o'n mynd i fod yn y canllawiau beth bynnag, dydw i ddim yn deall y ddadl dros beidio â'i ddyrchafu i fod yn fater ar wyneb y Bil.

Dwi'n mynd yn ôl at y pwynt yma: rydych chi yn penderfynu rhoi addysg cydberthynas a rhyw yn fater mandadol ar wyneb y Bil—gwych, gwych—er mwyn i bopeth arall lifo o hynny. Dwi'n methu â deall rhesymeg pam ddim rhoi maes sydd yn gwbl allweddol ar gyfer datblygu ein cenedl ni wrth inni symud ymlaen ac i barchu'r amrywiaeth ac i waredu ein cymdeithas ni o hiliaeth. Mae angen i hynny hefyd fod ar wyneb y Bil er mwyn i'r trawsffurfiad yma sydd angen digwydd fod yno a chael y statws hollol ddilys sydd angen iddo fo ei gael. Felly, dwi yn gofyn ichi gefnogi ein gwelliannau ni yn y maes yma. Diolch yn fawr. 

Thank you very much, Llywydd. Amendment 44 does what you claim it does not do. Amendment 44 reads like this:

'The What Matters Code must set out how an understanding of the key historical events of Wales and the world, including—

'(a) Black and People of Colour History,

'(b) Black, Asian and minority ethnic experiences and contributions, and

'(c) the histories of racism and diversity,

'will be ensured across areas of learning and experience.’

I couldn't be more explicit that the intention of this amendment is to promote this area outside of the humanities to be exactly what you were saying it should be. So, you perhaps are deliberately taking us in a different direction to what we intend to deliver through these amendments.

If this area is to be mandatory, as you state will be, and that it will be mandatory through the 'what matters' statements, then what's the problem with supporting these amendments before us today? That isn't going to make any difference, is it? It will be on the face of the Bill if you support our amendments, and everything that you describe will flow down from that and will emerge from that. For me, that's the purpose of legislation: you state things quite clearly if you want everything else to filter down from there, and, if it's going to be in the guidance in any case, I don't understand your argument for not promoting it to be included on the face of the Bill.

I return to this point: you have decided to put RSE as a mandatory issue on the face of the Bill—excellent—and you're doing that so that everything else can flow from that decision. I can't understand the logic why not to put an area that is so crucially important for the development of our nation as we move forward and in respecting diversity and eradicating racism from our society. That too needs to be on the face of the Bill so that transformation that needs to happen can happen and can be given the valid status that it deserves. So, I would urge you to support our amendments here. Thank you. 

18:20

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 43? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Oes, dwi'n gweld gwrthwynebiad, ac felly fe gymerwn ni bleidlais ar welliant 43, a gyflwynwyd yn enw Siân Gwenllian. Agor y bleidlais. [Anglywadwy.] O blaid 20, dau yn ymatal, 31 yn erbyn.

The question is that amendment 43 be agreed. Does any Member object? [Objection.] Yes, I see an objection, and therefore we'll move to a vote on amendment 43, tabled in the name of Siân Gwenllian. Open the vote. [Inaudible.] In favour 20, two abstentions, 31 against. 

Gwelliant 43: O blaid: 20, Yn erbyn: 31, Ymatal: 2

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 43: For: 20, Against: 31, Abstain: 2

Amendment has been rejected

Grŵp 5: Y Gymraeg a’r Saesneg (Gwelliannau 34, 45, 35, 36, 37, 39, 49, 50, 38)
Group 5: Welsh and English languages (Amendments 34, 45, 35, 36, 37, 39, 49, 50, 38)

Rydyn ni'n symud nawr i grŵp 5. Mae grŵp 5 o welliannau yn ymwneud â'r Gymraeg a'r Saesneg. Gwelliant 34 yw'r prif welliant yn y grŵp yma. Dwi'n galw ar Gareth Bennett i gyflwyno'r gwelliant hwnnw ac i siarad i'r grŵp o welliannau. Gareth Bennett. 

We move now to group 5, which relates to Welsh and English languages. Amendment 34 is the lead amendment. I call on Gareth Bennett to move and speak to the lead amendment and the other amendments in the group. Gareth Bennett. 

Cynigiwyd gwelliant 34 (Gareth Bennett, gyda chefnogaeth Mark Reckless).

Amendment 34 (Gareth Bennett, supported by Mark Reckless) moved.

Diolch, Llywydd. I formally move the amendments tabled in my name and supported by Mark Reckless, which are moved with the support also of the Abolish the Welsh Assembly Party. This group of amendments deals with the provision of Welsh teaching. The amendments I am moving today seek to reflect the fact that Wales has many different parts and they do not all have the same level of Welsh speaking. Rather than try to create one policy for the whole of Wales, which would be a waste of precious resources, we feel that Welsh language provision should be appropriate to the needs of the local population. We think, on the whole, that it would be better to focus resources on saving and keeping open rural schools in Welsh-speaking west Wales, rather than letting those schools close, which is what has been happening and what continues to happen. But we can't do anything to keep those schools open if we waste money on an all-Wales policy designed to hit some arbitrary target of 1 million Welsh speakers, because ultimately what does having 1 million Welsh speakers actually mean? What does it actually mean if you teach 1 million people to say 'bore da' and 'noswaith dda'? Is that actually a meaningful achievement and is it a useful employment of limited resources? Is it better to get all those people to be able to smile and say 'bore da' and not much else, or is it better to actually target local communities in Welsh-speaking Wales, keep schools open, keep community centres open and keep Welsh going as a living language, because that is what we're in danger of losing? 

Now, turning to our specific amendments today, the Welsh Government's amendments to their own Bill, laid at Stage 2, allow for some Welsh-medium schools to be allowed not to teach any English until age eight. So, the emphasis here is on schools being allowed to choose what is the best approach for their pupils. Our amendment 35 today allows a similar right for English-medium schools to be allowed not to teach any Welsh until age eight, which, again, will allow the schools to decide the best approach. To some extent, this may be regarded as a probing amendment. If the Welsh Government doesn't think, for whatever reason, that this is the right approach, then they may need to revisit their enthusiasm for their own amendments allowing Welsh-medium schools to opt out of teaching pupils English.

Our amendment 37 seeks to insert a new Schedule into the Bill that devolves to local authorities the power to decide if and to what degree Welsh should be compulsory in English-medium schools between years 4 and 11—in other words, between the ages of eight and 16. Local councils would be able to come to their own decisions on this matter after appropriate consultations with their own local people and with regard to the proportion of Welsh speakers in their own area. 

Amendments 38 and 39 are needed if amendments 35 to 37 are agreed. If amendments 35 and 37 are not agreed, then in that event I wouldn't push for a vote for the other two amendments. 

To sum up, what we do need is a localised approach, rather than a one-size-fits-all policy, and what we also need is an element of choice, rather than compulsion, over how we decide to teach the Welsh language in different parts of Wales. To that end, I commend to the Siambr today these amendments. Diolch yn fawr iawn. 

Diolch, Llywydd. Cynigiaf yn ffurfiol y gwelliannau a gyflwynwyd yn fy enw i ac a gefnogir gan Mark Reckless, sy'n cael eu cynnig gyda chefnogaeth Plaid Diddymu Cynulliad Cymru hefyd. Mae'r grŵp hwn o welliannau yn ymdrin ag addysgu Cymraeg. Mae'r gwelliannau yr wyf i'n eu cynnig heddiw yn ceisio adlewyrchu'r ffaith bod gan Gymru lawer o wahanol rannau ac nad oes gan bob un ohonyn nhw yr un lefel o siarad Cymraeg. Yn hytrach na cheisio creu un polisi ar gyfer Cymru gyfan, a fyddai'n wastraff adnoddau gwerthfawr, rydym ni o'r farn y dylai darpariaeth Gymraeg fod yn briodol i anghenion y boblogaeth leol. Rydym ni'n credu, ar y cyfan, y byddai'n well canolbwyntio adnoddau ar achub a chadw ysgolion gwledig yng ngorllewin Cymru sy'n siarad Cymraeg ar agor, yn hytrach na gadael i'r ysgolion hynny gau, sef yr hyn sydd wedi bod yn digwydd a'r hyn sy'n parhau i ddigwydd. Ond ni allwn ni wneud unrhyw beth i gadw'r ysgolion hynny ar agor os ydym ni'n gwastraffu arian ar bolisi Cymru gyfan sydd wedi'i gynllunio i gyrraedd rhyw darged mympwyol o 1 miliwn o siaradwyr Cymraeg, oherwydd yn y pen draw beth mae 1 miliwn o siaradwyr Cymraeg yn ei olygu mewn gwirionedd? Beth mae'n ei olygu mewn gwirionedd os ydych yn dysgu 1 miliwn o bobl i ddweud 'bore da' a 'noswaith dda'? A yw hynny yn gyflawniad ystyrlon mewn gwirionedd ac a yw'n ddefnydd defnyddiol o adnoddau cyfyngedig? A yw'n well cael yr holl bobl hynny i allu gwenu a dweud 'bore da' a dim llawer arall, neu a yw'n well i dargedu cymunedau lleol yng Nghymru Gymraeg, cadw ysgolion ar agor, cadw canolfannau cymunedol ar agor a chadw'r Gymraeg yn iaith fyw, oherwydd dyna beth yr ydym mewn perygl o'i golli?

Nawr, gan droi at ein gwelliannau penodol heddiw, mae gwelliannau Llywodraeth Cymru i'w Bil eu hunain, a osodwyd yng Nghyfnod 2, yn caniatáu i rai ysgolion cyfrwng Cymraeg beidio ag addysgu unrhyw Saesneg tan wyth oed. Felly, mae'r pwyslais yma ar ganiatáu i ysgolion ddewis beth yw'r dull gorau i'w disgyblion. Mae ein gwelliant 35 heddiw yn caniatáu hawl debyg i ganiatáu i ysgolion cyfrwng Saesneg beidio ag addysgu unrhyw Gymraeg tan wyth oed, a fydd, unwaith eto, yn caniatáu i'r ysgolion benderfynu ar y dull gorau. I ryw raddau, gellir ystyried hyn yn welliant treiddgar. Os nad yw Llywodraeth Cymru yn credu, am ba reswm bynnag, mai dyma'r dull cywir, yna efallai y bydd angen iddi ailystyried ei brwdfrydedd tuag at eu gwelliannau eu hunain i ganiatáu i ysgolion cyfrwng Cymraeg optio allan o addysgu disgyblion Saesneg.

Mae ein gwelliant 37 yn ceisio mewnosod Atodlen newydd i'r Bil sy'n dirprwyo i awdurdodau lleol y pŵer i benderfynu a ddylai'r Gymraeg fod yn orfodol mewn ysgolion cyfrwng Saesneg rhwng blynyddoedd 4 ac 11 ac i ba raddau—mewn geiriau eraill, rhwng wyth ac 16 oed. Byddai cynghorau lleol yn gallu gwneud eu penderfyniadau eu hunain ar y mater hwn ar ôl ymgynghori priodol â'u pobl leol eu hunain ac o ran cyfran y siaradwyr Cymraeg yn eu hardal eu hunain. 

Mae angen gwelliannau 38 a 39 pe cytunir ar welliannau 35 i 37. Os na chytunir ar welliannau 35 a 37, yna ni fyddwn yn pwyso am bleidlais ar gyfer y ddau welliant arall.

I grynhoi, yr hyn sydd ei angen arnom yw dull lleol, yn hytrach nag un polisi sy'n addas i bawb, a'r hyn sydd ei angen arnom hefyd yw elfen o ddewis, yn hytrach na gorfodaeth, ynghylch sut yr ydym yn penderfynu addysgu'r Gymraeg mewn gwahanol rannau o Gymru. I'r perwyl hwnnw, cymeradwyaf y gwelliannau hyn i'r Siambr heddiw. Diolch yn fawr iawn.

18:25

Mae ein gwelliannau ni yn grŵp 5 yn ymwneud â dysgu'r Gymraeg yn ein hysgolion, ac fe fyddai eu pasio nhw yn sicrhau llawer mwy o fanylder, ac yn rhoi cysondeb a sicrwydd y bydd pob plentyn yn cael cyfle cyfartal i gaffael iaith ein gwlad. Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i sefydlu un continwwm ar gyfer dysgu Cymraeg a dileu Cymraeg ail iaith, a hynny ers 2015. Bydd y continwwm yn sicrhau dilyniant a pharhad yn y dysgu ac addysgu ar draws y cwricwlwm, ac yn arbennig wrth drosglwyddo o ysgolion cynradd i uwchradd. Ond, er eu bod nhw wedi ymrwymo i sefydlu continwwm, dydy o ddim wedi digwydd, a realiti'r sefyllfa ydy na fydd y Bil yma chwaith ddim yn creu un continwwm dysgu Cymraeg. Beth fyddai'r Bil yma yn ei wneud bydd ail-greu ac ail-wreiddio'r sefyllfa bresennol—sefyllfa sydd yn methu. Dwy system gyfochrog sydd gennym ni, a dyna fydd gennym ni oni bai eich bod chi'n derbyn gwelliannau Plaid Cymru heddiw yma. 

Mae Aled Roberts, Comisiynydd y Gymraeg, yn cytuno â hynny, ac yn dweud fframwaith cyffredinol y cwricwlwm yw symbylu'r newidiadau, yn dweud—. Mae o'n dadlau na fydd fframwaith cyffredinol y cwricwlwm fel mae o yn symbylu'r newidiadau sy'n angenrheidiol. Os bydd y cwricwlwm yn gosod disgwyliadau clir a phendant, bydd gweddill y gyfundrefn addysg yn dilyn ac yn ymaddasu. Ond ni fydd y cwricwlwm yn arwain ar hyn. Y tebygrwydd ydy y bydd y diffygion o safbwynt sgiliau athrawon, o ran capasiti ysgolion, o ran cymwysterau ac adnoddau, yn arwain at gylch diddiwedd fydd yn parhau i lesteirio gwelliant mewn sgiliau Cymraeg disgyblion Cymru.

Mae ein gwelliannau ni yn cynnig dwy ffordd bosib ymlaen. Yn ystod Cyfnod 2, fe wrthododd y Gweinidog ein gwelliant a fyddai wedi sefydlu cod ar ddysgu'r Gymraeg ar un continwwm. Dwi'n dal yn argyhoeddedig mai dyna ydy'r ffordd orau ymlaen, ac mai cod fyddai'r ateb gorau i'r broblem rydym ni'n ceisio ei datrys. Dyna, felly, ydy byrdwn gwelliant 45.

Mae gwelliant 49 yn ychwanegu adran newydd, ac mae gennych chi ddewis yn fan hyn—medrwch chi gefnogi hwn, os hoffech chi, os dydych chi ddim eisiau cefnogi'r cod, neu fedrwch chi gefnogi'r ddau. Ond mi fyddai gwelliant 49 yn ychwanegu adran newydd fyddai'n sefydlu fframwaith y Gymraeg statudol a fyddai'n rhoi arweiniad clir a chanllawiau pellach ar weithredu'r continwwm. Mae dirfawr angen cynnig cefnogaeth ac arweiniad clir i'r sector cyfrwng Saesneg, yn ogystal â'r awdurdodau lleol a'r consortia rhanbarthol ac eraill o fewn y system addysg ar sut i weithredu dull continwwm sy'n datblygu sgiliau disgyblion yn y Gymraeg i'r eithaf, fel sy'n digwydd ym mhob maes a phwnc arall. Fe wnaeth y Gweinidog gyfeirio at hyn yn y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg ar 29 Ionawr, ac mi wnaeth hi gyfeirio a rhyw led awgrymu bod yna bosibilrwydd y byddai hi o blaid creu fframwaith statudol. Dwi'n edrych ymlaen i weld os ydy hi'n dal o'r un farn. Mi fyddai pasio gwelliant 49 yn sicrhau hynny. Mae'r mudiadau addysg Cymraeg i gyd yn cefnogi sefydlu fframwaith o'r fath, ac maen nhw'n dadlau bod angen hynny ar wyneb y Bil er mwyn sicrhau statws statudol, ac er mwyn rhoi arwydd clir i'r sector addysg ynghylch difrifoldeb Llywodraeth Cymru am sicrhau gweithredu'r continwwm yn effeithiol.

Mae yna gyfle yma i sicrhau bod gwahanol agweddau ar strategaeth Llywodraeth Cymru mewn perthynas â'r system addysg i sicrhau 1 miliwn o siaradwyr yn cydgysylltu'n glir ac yn drefnus, a bod yna ffordd ymlaen i sicrhau bod 55 y cant o ddisgyblion yn gallu siarad Cymraeg ar ddiwedd eu haddysg statudol yn 2027, a 70 y cant ohonyn nhw erbyn 2050, sef union nod y Llywodraeth hon, wrth gwrs. Mi fyddai fframwaith yn ein galluogi ni i symud tuag at hynny, ac yn arwain at newidiadau sylfaenol i ddulliau dysgu, cynllunio, dilyniant a datblygiad sylweddol o ran addysgeg a sgiliau ieithyddol y gweithlu addysg. Mae angen canllaw clir statudol ynghylch yr hyn sy'n ddisgwyliedig dros y tymor byr, canolig a hir o ran camau gweithredu a deilliannau, a dyna ydy byrdwn ein gwelliannau ni er mwyn ceisio sicrhau hynny. Diolch. 

Our amendments in group 5 relate to the teaching of Welsh in our schools, and passing them would provide far more detail, and would provide consistency and an assurance that every child will have an equal opportunity to acquire our nation's language. The Welsh Government is committed to establishing a single continuum for the teaching of Welsh and to scrapping Welsh as a second language, and it has done so since 2015. The continuum would secure continuity in teaching and educating across the curriculum, and particularly in moving from the primary to the secondary sector. But, although they have committed to establishing a continuum, it hasn't happened, and the reality of the situation is that this Bill will not create a single continuum for teaching Welsh either. What this Bill will do is to recreate and entrench the current position, a position that is failing. We have two systems sitting alongside each other, and that's what we will have unless you accept the Plaid Cymru amendments in this group today. 

Aled Roberts, the Welsh Language Commissioner, agrees with that view, and states that the general framework for the curriculum—. Or rather, he argues that the general framework of the curriculum as it currently stands will not stimulate the changes that are necessary. If the curriculum places clear expectations, then the rest of the education system will follow and adapt to that. If the curriculum doesn't lead in this area, then the likelihood is that weaknesses in terms of teacher skills, school capacity, qualifications and resources will lead to a never-ending cycle that will continue to hinder improvements in pupils' Welsh-language skills in Wales.

Our amendments provide two possible ways forward. During Stage 2, the Minister rejected my amendment that would have established a code for teaching Welsh on a single continuum. I am still convinced that that is the best way forward, and that a code would be the best solution to the problem that we're seeking to resolve. That's the purpose of amendment 45.

Amendment 49 adds a new section, and you have a choice here—you could support this if you don't want to support the code, or you could support both, of course. But amendment 49 would add a new section that would establish a statutory Welsh language framework that would provide clear guidance on the implementation of the continuum. We desperately need to provide clear support for the English-medium sector as well as the local authorities, regional consortia and others within the education system on how to implement a single continuum that develops the Welsh-language skills of pupils, as happens in every other subject area. The Minister did refer to this in the Children, Young People and Education Committee on 29 January, and she did refer and suggest that there was a possibility that she may be in favour of a statutory framework. I look forward to seeing if she is still of the same view. Passing amendment 49 would secure that. The Welsh language education organisations all support the establishment of such a framework, and they argue that that's required on the face of the Bill in order to provide a statutory basis and a clear signal to the education sector on the Welsh Government's seriousness in implementing the continuum effectively.

There is an opportunity here to ensure that different aspects of the Welsh Government's strategy in relation to the education system in securing 1 million Welsh speakers are clearly interlinked, and that there is a way forward in ensuring that 55 per cent of pupils are able to speak Welsh at the end of their statutory education in 2027, and 70 per cent by 2050, which is the Government's own target, of course. A framework would enable us to move towards that, and would lead to fundamental changes in teaching practices, planning, continuity and significant development in terms of pedagogy and the linguistic skills of the education workforce. We need clear statutory guidance in terms of what's expected over the short, medium and longer term in terms of outcomes and action plans, and that is the purpose of our amendments to seek to secure that. Thank you.

18:30

Y Gweinidog i gyfrannu, Kirsty Williams.

The Minister to contribute, Kirsty Williams.

Thank you, Presiding Officer. I was very pleased to be able to respond positively to the CYPE committee's recommendation to make English compulsory from seven to 16, while Welsh remains compulsory from three to 16. In Stage 2, I laid Government amendments that will allow the practice of Welsh immersion education to continue without any disapplication process. I also laid an amendment that places a duty on Welsh Ministers to promote access to and the availability of courses of study available through the medium of Welsh that lead to a qualification or a set of qualifications under the Qualifications Wales Act 2015. This is to replace the current duty on local authorities that will cease to apply when the new curriculum framework replaces the local curricula for 14 to 16-year-olds.

The Stage 2 amendments that I laid and were accepted give a clear emphasis to Welsh language learning within the new curriculum. They also aim to protect, support and promote the Welsh language by removing any perceived barriers to the use of Welsh immersion in our schools—immersion that has given the gift of the language to my three children.

As a Government, we have to be absolutely clear, and we have been clear, that we want to increase the number of those who can speak Welsh, not decrease them. And make no mistake, colleagues, amendment 34 will decrease the number of Welsh speakers. It does so under a veneer of equality, but those of us that understand the language know that we aren't dealing with two languages that are spoken by equal numbers, and the amendment will entrench the already existing inequality between our two national languages and deprive our children—deprive our children—of their birthright, the ability to speak both.

Not only does this go against our policy as a Government and the consensus of support that I believe used to exist in this Senedd and, indeed, the country, it also goes against the evidence of experts in language acquisition. It is vitally important that learners, especially those in English medium, are given a secure foundation in Welsh, and that’s why we have made Welsh mandatory from age three. And I strongly urge Members to reject this damaging amendment.

In January this year, I published the curriculum implementation plan, which sets out our next steps to work with our key stakeholders to develop a Welsh language framework. This will provide particular support for those teaching Welsh language in English-medium schools, and will also progress all learners along a single language continuum. 

I cannot accept amendments 45 and 50 to introduce a teaching Welsh on a single continuum code. As I explained to the committee at Stage 2 proceedings, a code of this kind would apply to all practitioners, including Welsh teachers in Welsh-medium schools. I believe that this would limit their creativity and agency in a way that their English teaching colleagues are not subjected to, and I would not presume to tell Welsh-medium educators how to teach their learners in Welsh-medium schools and I really do not believe or consider it necessary.

Diolch i chi am eich ateb, Llywydd. Roeddwn i'n falch iawn o allu ymateb yn gadarnhaol i argymhelliad y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg i wneud Saesneg yn orfodol o saith i 16 mlwydd oed, tra bod y Gymraeg yn parhau i fod yn orfodol o dair i 16 mlwydd oed. Yng Nghyfnod 2, gosodais welliannau gan y Llywodraeth a fydd yn caniatáu arfer addysg drochi Cymraeg i barhau heb unrhyw broses o ddatgymhwyso. Gosodais welliant hefyd sy'n gosod dyletswydd ar Weinidogion Cymru i hyrwyddo mynediad at gyrsiau astudio a sicrhau eu bod ar gael drwy gyfrwng y Gymraeg sy'n arwain at gymhwyster neu gyfres o gymwysterau o dan Ddeddf Cymwysterau Cymru 2015. Mae hyn er mwyn disodli'r ddyletswydd bresennol ar awdurdodau lleol na fydd yn berthnasol pan fydd fframwaith y cwricwlwm newydd yn disodli'r cwricwla lleol ar gyfer pobl ifanc 14 i 16 oed.

Mae'r gwelliannau Cyfnod 2 a osodais ac a dderbyniwyd yn rhoi pwyslais clir ar ddysgu Cymraeg o fewn y cwricwlwm newydd. Maen nhw hefyd â'r nod o ddiogelu, cefnogi a hyrwyddo'r Gymraeg drwy gael gwared ar unrhyw rwystrau a ganfyddir i'r defnydd o drochi Cymraeg yn ein hysgolion—trochi sydd wedi rhoi yr iaith i'm tri phlentyn.

Fel Llywodraeth, mae'n rhaid i ni fod yn gwbl glir, ac rydym ni wedi bod yn glir, ein bod ni eisiau cynyddu nifer y rhai sy'n gallu siarad Cymraeg, nid ei leihau. A pheidiwch ag amau o gwbl, gyd-Aelodau, byddai gwelliant 34 yn lleihau nifer y siaradwyr Cymraeg. Mae'n gwneud hynny o dan haenen o gydraddoldeb, ond mae'r rhai hynny ohonom sy'n deall yr iaith yn gwybod nad ydym yn ymdrin â dwy iaith sy'n cael eu siarad gan niferoedd cyfartal, a bydd y gwelliant yn ymwreiddio'r anghydraddoldeb sydd eisoes yn bodoli rhwng ein dwy iaith genedlaethol ac yn amddifadu ein plant—amddifadu ein plant—o'u genedigaeth-fraint, y gallu i siarad y ddwy.

Nid yn unig y mae hyn yn mynd yn groes i'n polisi ni fel Llywodraeth a'r consensws o gefnogaeth y credaf oedd yn arfer bodoli yn y Senedd hon ac, yn wir, y wlad, mae hefyd yn mynd yn groes i dystiolaeth arbenigwyr ym maes caffael iaith. Mae'n hanfodol bwysig bod dysgwyr, yn enwedig y rhai cyfrwng Saesneg, yn cael sylfaen gadarn yn y Gymraeg, a dyna pam yr ydym ni wedi gwneud y Gymraeg yn orfodol o dair oed ymlaen. Ac rwy'n annog yr Aelodau yn gryf i wrthod y gwelliant niweidiol hwn.

Ym mis Ionawr eleni, cyhoeddais gynllun gweithredu'r cwricwlwm, sy'n nodi ein camau nesaf i weithio gyda'n rhanddeiliaid allweddol i ddatblygu fframwaith iaith Gymraeg. Bydd hwn yn rhoi cymorth arbennig i'r rhai sy'n addysgu Cymraeg mewn ysgolion cyfrwng Saesneg, a bydd hefyd yn symud ymlaen pob dysgwr ar hyd continwwm un iaith. 

Ni allaf dderbyn gwelliannau 45 a 50 i gyflwyno cod addysgu Cymraeg ar un continwwm. Fel yr eglurais wrth y pwyllgor yn nhrafodion Cyfnod 2, byddai cod o'r math hwn yn berthnasol i bob ymarferydd, gan gynnwys athrawon Cymraeg mewn ysgolion cyfrwng Cymraeg. Credaf y byddai hyn yn cyfyngu ar eu creadigrwydd a'u hasiantaeth mewn modd nad yw eu cydweithwyr sy'n addysgu yn Lloegr yn ddarostyngedig iddo, ac ni fyddwn yn meiddio dweud wrth addysgwyr cyfrwng Cymraeg sut i addysgu eu dysgwyr mewn ysgolion cyfrwng Cymraeg ac nid wyf yn credu nac yn ystyried bod hynny'n angenrheidiol o gwbl.

Extra guidance for teaching Welsh already exists in the literacy framework, and this can be used by teachers in Welsh-medium schools to teach Welsh. It is clear to me, and this is where I agree with Siân Gwenllian, that the main issue here is not the teaching of Welsh, as such, but an improvement in the teaching of Welsh in some of our English-medium and bilingual schools, and I have committed to work with stakeholders to develop and implement a Welsh language framework that can support teachers in English-medium schools to help their learners progress along the language continuum quickly and successfully. I therefore urge Members to vote against amendments 45 and 50.

With regard to amendments 35, 36, 37 and 39, which seek to introduce a duty on local authorities to publish a Welsh language requirements plan, I do have to ask the question, Presiding Officer, 'Why?' We already have Welsh in education strategic plans, in which local authorities set out how they're going to increase the number of Welsh-medium provision places in an area, and we have a curriculum where Welsh is mandatory for three to 16 in all of our schools. So, why do we need this plan?

The reality is, of course, because the proposers want to reduce the amount of Welsh taught in our schools, and deny, as I said, the right of our young people to be taught both their national languages. I have a very different vision for Welsh to the backward-looking nature of these proposals. I want to see our young people being proud, confident speakers of both our languages, and indeed many more, and therefore I urge Members most strongly to reject these amendments that want to take us back to the past rather than forward to a brighter bilingual future.

I mentioned earlier a Welsh language framework to support practitioners in English-medium and bilingual schools when discussing the teaching Welsh on a single continuum code. I believe the best way to address the teaching of Welsh in some of our English-medium and bilingual schools is a framework for teaching Welsh that is flexible enough to be targeted at those schools that require this extra support, but does not constrain the agency and creativity of teachers who do not require it. I understand the intention behind amendment 49, to make it a duty for Welsh Ministers to issue such a framework, but at this stage I cannot support that amendment.

Firstly, it requires those persons listed to have regard to the framework in everything that they do in this Bill, and I believe that is an overly onerous requirement, as some of the decisions taken will have nothing to do with the teaching of Welsh. Secondly, it is a framework that would apply to all schools, so once again we would be saying to all practitioners, including Welsh teachers in Welsh-medium schools, that they need to be told how to teach Welsh, and I have already stated my position on that. Finally, I would direct Members' attentions to powers that Welsh Ministers have under section 69 to issue guidance—guidance to which the persons listed in the amendment must have regard. These powers can be used to issue guidance to support the teaching and learning of Welsh in the way that the Member envisages, and I want that guidance to be targeted at English-medium and bilingual schools, where I believe it is needed the most.

So, there are a number of reasons why I cannot support this amendment, but I do of course support the thinking behind it, and I am happy to state again today that we will be working with our partners to develop such a framework to support the improvement of teaching Welsh in English-medium schools. This will be done, as always with the curriculum, in the spirit of co-construction involving practitioners, stakeholders and experts, and I'm very pleased to have received a request from those that have expertise in this area, demonstrating their willingness and indeed their enthusiasm to participate in such work. And I do believe that Ministers should use their powers under section 69 to issue that on a statutory basis.

Finally, we come to amendment 38, which attempts to define what an English-medium school is. The amendment does not say how the amount of teaching in English is to be measured and in practice that will give rise to significant difficulties. We are, of course, as a Government, consulting separately on non-statutory language categories for all schools, not just English medium. If a future Senedd wants to make them statutory, the right approach would be to do that for all categories of all schools, so that it is done properly. I sincerely hope that the person that is fortunate enough to have this job after me will put those categories on a statutory footing. This amendment is only there for the purpose, once again, of decreasing the amount of Welsh in English-medium schools, alongside the other amendments that we've heard Gareth Bennett talk about today, and I would ask Members to reject them in the strongest possible terms. Thank you.

Mae canllawiau ychwanegol ar gyfer addysgu Cymraeg eisoes yn bodoli yn y fframwaith llythrennedd, a gall athrawon mewn ysgolion cyfrwng Cymraeg ddefnyddio hyn i addysgu Cymraeg. Mae'n amlwg i mi, a dyma lle rwy'n cytuno â Siân Gwenllian, nad addysgu Cymraeg yw'r prif fater yn y fan yma, fel y cyfryw, ond gwelliant mewn addysgu Cymraeg yn rhai o'n hysgolion cyfrwng Saesneg a dwyieithog, ac rwyf wedi ymrwymo i weithio gyda rhanddeiliaid i ddatblygu a gweithredu fframwaith iaith Gymraeg a all gynorthwyo athrawon mewn ysgolion cyfrwng Saesneg i helpu eu dysgwyr i symud ymlaen ar hyd y continwwm iaith yn gyflym ac yn llwyddiannus. Felly, anogaf yr Aelodau i bleidleisio yn erbyn gwelliannau 45 a 50.

O ran gwelliannau 35, 36, 37 a 39, sy'n ceisio cyflwyno dyletswydd ar awdurdodau lleol i gyhoeddi cynllun gofynion iaith Gymraeg, mae'n rhaid i mi ofyn y cwestiwn, Llywydd, 'Pam?' Mae gennym gynlluniau strategol Cymraeg mewn addysg eisoes, lle mae awdurdodau lleol yn nodi sut y maen nhw'n mynd i gynyddu nifer y lleoedd darpariaeth cyfrwng Cymraeg mewn ardal, ac mae gennym gwricwlwm lle mae'r Gymraeg yn orfodol o dair i 16 mlwydd oed ym mhob un o'n hysgolion. Felly, pam mae angen y cynllun hwn arnom ni?

Y gwirionedd yw, wrth gwrs, oherwydd bod y cynigwyr eisiau lleihau faint o Gymraeg a addysgir yn ein hysgolion, a gwadu, fel y dywedais, hawl ein pobl ifanc i gael dysgu eu dwy iaith genedlaethol. Mae gennyf weledigaeth wahanol iawn ar gyfer y Gymraeg o'i chymharu â'r cynigion hyn sy'n edrych i'r gorffennol. Rwyf eisiau gweld ein pobl ifanc yn siaradwyr balch a hyderus yn ein dwy iaith, ac yn wir llawer mwy, ac felly rwy'n annog yr Aelodau yn gryf iawn i wrthod y gwelliannau hyn sydd eisiau mynd â ni yn ôl i'r gorffennol yn hytrach nag ymlaen i ddyfodol dwyieithog mwy disglair.

Soniais yn gynharach am fframwaith iaith Gymraeg i gynorthwyo ymarferwyr mewn ysgolion cyfrwng Saesneg a dwyieithog wrth drafod dysgu Cymraeg ar un cod continwwm. Rwy'n credu mai'r ffordd orau o fynd i'r afael ag addysgu'r Gymraeg yn rhai o'n hysgolion cyfrwng Saesneg a dwyieithog yw fframwaith ar gyfer addysgu Cymraeg sy'n ddigon hyblyg i gael ei dargedu at yr ysgolion hynny y mae angen y cymorth ychwanegol hwn arnyn nhw, ond nad yw'n cyfyngu ar asiantaeth a chreadigrwydd athrawon nad oes eu hangen arnynt. Rwyf yn deall y bwriad y tu ôl i welliant 49, i'w gwneud yn ddyletswydd ar Weinidogion Cymru i gyhoeddi fframwaith o'r fath, ond ar hyn o bryd ni allaf gefnogi'r gwelliant hwnnw.

Yn gyntaf, mae'n ei gwneud yn ofynnol i'r bobl hynny a restrir i roi sylw i'r fframwaith ym mhopeth a wnânt yn y Bil hwn, a chredaf fod hynny'n ofyniad rhy feichus, gan na fydd gan rai o'r penderfyniadau a wneir yn ymwneud ag addysgu'r Gymraeg. Yn ail, mae'n fframwaith a fyddai'n berthnasol i bob ysgol, felly unwaith eto byddem yn dweud wrth bob ymarferydd, gan gynnwys athrawon Cymraeg mewn ysgolion cyfrwng Cymraeg, fod angen dweud wrthyn nhw sut i addysgu Cymraeg, ac rwyf eisoes wedi datgan fy safbwynt ar hynny. Yn olaf, hoffwn gyfeirio sylw'r Aelodau at bwerau sydd gan Weinidogion Cymru o dan adran 69 i gyhoeddi canllawiau—canllawiau y mae'n rhaid i'r personau a restrir yn y gwelliant roi sylw iddynt. Gellir defnyddio'r pwerau hyn i gyhoeddi canllawiau i gynorthwyo addysgu a dysgu Cymraeg yn y modd y mae'r Aelod yn ei ragweld, ac rwyf eisiau i'r canllawiau hynny gael eu targedu at ysgolion cyfrwng Saesneg a dwyieithog, lle credaf y mae fwyaf ei angen.

Felly, mae nifer o resymau pam na allaf gefnogi'r gwelliant hwn, ond rwyf, wrth gwrs, yn cefnogi'r meddylfryd y tu ôl iddo, ac rwyf yn fodlon dweud unwaith eto heddiw y byddwn yn gweithio gyda'n partneriaid i ddatblygu fframwaith o'r fath i gefnogi'r gwaith o wella addysgu Cymraeg mewn ysgolion cyfrwng Saesneg. Gwneir hyn, fel bob amser gyda'r cwricwlwm, yn yr ysbryd o gyd-adeiladu sy'n cynnwys ymarferwyr, rhanddeiliaid ac arbenigwyr, ac rwy'n falch iawn o fod wedi derbyn cais gan y rhai sydd ag arbenigedd yn y maes hwn, yn dangos eu parodrwydd ac yn wir eu brwdfrydedd i gymryd rhan mewn gwaith o'r fath. A chredaf y dylai Gweinidogion ddefnyddio eu pwerau o dan adran 69 i gyhoeddi hynny ar sail statudol.

Yn olaf, deuwn at welliant 38, sy'n ceisio diffinio beth yw ysgol cyfrwng Saesneg. Nid yw'r gwelliant yn dweud sut y caiff faint a gaiff ei addysgu yn Saesneg ei fesur ac yn ymarferol bydd hynny'n arwain at anawsterau sylweddol. Rydym, wrth gwrs, fel Llywodraeth, yn ymgynghori ar wahân ar gategorïau iaith anstatudol ar gyfer pob ysgol, nid rhai cyfrwng Saesneg yn unig. Os bydd Senedd yn y dyfodol eisiau eu gwneud yn statudol, y dull cywir fyddai gwneud hynny ar gyfer pob categori o bob ysgol, fel ei fod yn cael ei wneud yn iawn. Mawr obeithiaf y bydd pwy bynnag fydd yn ddigon ffodus i gael y swydd hon ar fy ôl i yn rhoi'r categorïau hynny ar sail statudol. Mae'r gwelliant hwn yno unwaith eto dim ond er mwyn lleihau faint o  Gymraeg a geir mewn ysgolion cyfrwng Saesneg, ochr yn ochr â'r gwelliannau eraill yr ydym wedi clywed Gareth Bennett yn sôn amdanyn nhw heddiw, a gofynnaf i'r Aelodau eu gwrthod yn y modd mwyaf pendant posibl. Diolch.

18:40

Diolch, Llywydd. Thanks to Siân and to Kirsty for their contributions to the debate.

Siân's comments were largely pertaining to the need to develop a single continuum for the teaching of Welsh, which, in itself, is an admirable concept, but of course it is aligned to the pursuit of the target of 1 million Welsh speakers, which, as a party—my own party, Abolish the Welsh Assembly Party—we are inherently sceptical about this target. We are worried that, effectively, it'll be little more than a tick-box exercise and there will be a lack of meaningfulness in the quality of the Welsh language that's provided to many of these 1 million people that are targeted, and that was what I sought to address in my contribution. Siân, of course, developed her points with her usual eloquence, so I can't detract from that, but nevertheless, of course, my party won't support those precise points. We are intending to abstain on her amendments.

Turning to the Minister's comments, she used a lot of emotional or emotive language about deprivation and denial of people's birthright. The real deprivation is the loss of a living language, and pushing something that is just a waste of resources and a tick-box exercise is not going to do anything to develop Welsh as a living language and to keep it going as a living language. What we need is to target those resources, which is what I was talking about in my contribution; not a load of emotive nonsense, which is what the Minister tends to specialise in on this subject. The real denial, despite her talk of a brighter future, is the loss of Welsh in the future as a living community language, unless scarce resources are targeted in the right way, which is what our amendments aim to address.

So, thank you very much for listening, everybody, and thank you for your contributions and hopefully, we will proceed to the vote. Diolch yn fawr.

Diolch, Llywydd. Diolch i Siân ac i Kirsty am eu cyfraniadau i'r ddadl.

Roedd sylwadau Siân yn ymwneud yn bennaf â'r angen i ddatblygu un continwwm ar gyfer addysgu'r Gymraeg, sydd, ynddo'i hun, yn gysyniad clodwiw, ond wrth gwrs mae'n cyd-fynd â cheisio cyrraedd y targed o 1 filiwn o siaradwyr Cymraeg, yr ydym ni, fel plaid—fy mhlaid i fy hun, Plaid Diddymu Cynulliad Cymru—yn reddfol amheus ynglŷn â'r targed hwn. Rydym yn poeni na fydd, mewn gwirionedd, yn llawer mwy nag ymarfer ticio blychau ac y bydd diffyg ystyrlonrwydd yn ansawdd y Gymraeg a ddarperir i lawer o'r 1 miliwn hyn o bobl sydd wedi'u targedu, a dyna'r hyn y ceisiais fynd i'r afael ag ef yn fy nghyfraniad. Datblygodd Siân, wrth gwrs, ei phwyntiau gyda'i huodledd arferol, felly alla i ddim tynnu oddi ar hynny, ond serch hynny, wrth gwrs, ni fydd fy mhlaid yn cefnogi'r union bwyntiau hynny. Rydym yn bwriadu ymatal ar ei gwelliannau.

Gan droi at sylwadau'r Gweinidog, defnyddiodd lawer o iaith emosiynol neu gynyrfiadol am amddifadedd a gwadu genedigaeth-fraint pobl. Yr amddifadedd gwirioneddol yw colli iaith fyw, ac nid yw gwthio rhywbeth sy'n wastraff adnoddau ac yn ymarfer ticio blychau yn mynd i wneud unrhyw beth i ddatblygu'r Gymraeg fel iaith fyw ac i'w chadw i fynd fel iaith fyw. Yr hyn y mae arnom ei angen yw targedu'r adnoddau hynny, sef yr hyn yr oeddwn yn sôn amdano yn fy nghyfraniad; nid llwyth o lol emosiynol, sef yr hyn y mae'r Gweinidog yn tueddu i arbenigo ynddo ar y pwnc hwn. Y gwir wadiad, er gwaethaf y ffaith ei bod hi'n sôn am ddyfodol mwy disglair, yw colli'r Gymraeg yn y dyfodol fel iaith gymunedol fyw, oni bai bod adnoddau prin yn cael eu targedu yn y ffordd gywir, sef yr hyn y mae ein gwelliannau yn ceisio mynd i'r afael ag ef.

Felly, diolch yn fawr iawn am wrando, pawb, a diolch am eich cyfraniadau a gobeithio y byddwn yn symud ymlaen i'r bleidlais. Diolch yn fawr.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 34? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Oes, dwi'n gweld gwrthwynebiad. Felly, fe wnawn ni gymryd pleidlais ar welliant 34 yn enw Gareth Bennett. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid pump, dau yn ymatal a 47 yn erbyn. Felly, mae gwelliant 34 wedi'i wrthod.

The question is that amendment 34 be agreed. Does any Member object? [Objection.] Yes, there is an objection. Therefore, we will move to a vote on amendment 34 in the name of Gareth Bennett. Open the vote. Close the vote. In favour five, two abstentions and 47 against. Therefore, amendment 34 is not agreed.

Gwelliant 34: O blaid: 5, Yn erbyn: 47, Ymatal: 2

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 34: For: 5, Against: 47, Abstain: 2

Amendment has been rejected

Gwelliant 3, ydy e'n cael ei symud, Suzy Davies?

Amendment 3, is it moved, Suzy Davies?

Ocê. Felly, fydd yna ddim pleidlais ar welliant 3.

So, there'll be no vote on amendment 3.

Ni chynigiwyd gwelliant 3 (Suzy Davies). 

Amendment 3 (Suzy Davies) not moved.

Gwelliant 44, Siân Gwenllian, ydy e'n cael ei symud?

Amendment 44, Siân Gwenllian, is it moved?

Cynigiwyd gwelliant 44 (Siân Gwenllian).

Amendment 44 (Siân Gwenllian) moved.

Symud gwelliant 44. Felly, pleidlais ar welliant 44 yn enw Siân Gwenllian. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 20, dau yn ymatal, a 32 yn erbyn. Mae gwelliant 44 wedi'i wrthod.

Amendment 44 has been moved. So, we'll move to a vote on amendment 44 in the name of Siân Gwenllian. Open the vote. Close the vote. In favour 20, two abstentions, and 32 against. Therefore amendment 44 is not agreed.

18:45

Gwelliant 44: O blaid: 20, Yn erbyn: 32, Ymatal: 2

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 44: For: 20, Against: 32, Abstain: 2

Amendment has been rejected

Gwelliant 52, Llyr Gruffydd. Ydy e'n cael ei symud?

Amendment 52, Llyr Gruffydd. Is it moved?

Cynigiwyd gwelliant 52 (Llyr Gruffydd).

Amendment 52 (Llyr Gruffydd) moved.

Pleidlais ar welliant 52, felly, yn enw Llyr Gruffydd. A oes gwrthwynebiad i welliant 52? [Gwrthwynebiad.] Oes, mae gwrthwynebiad, ac felly pleidlais ar welliant 52. Agor y bleidlais. O blaid 20, dau yn ymatal, a 32 yn erbyn. Felly mae gwelliant 52 wedi'i wrthod.

We move to a vote, therefore, on amendment 52 in the name of Llyr Gruffydd. Is there any objection to amendment 52? [Objection.] There is. Therefore, we'll move to a vote on amendment 52. Open the vote. In favour 20, two abstentions, and 32 against. Therefore amendment 52 is not agreed.

Gwelliant 52: O blaid: 20, Yn erbyn: 32, Ymatal: 2

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 52: For: 20, Against: 32, Abstain: 2

Amendment has been rejected

Suzy Davies, ydych chi'n symud gwelliant 4?

Suzy Davies, do you wish to move amendment 4?

Cynigiwyd gwelliant 4 (Suzy Davies).

Amendment 4 (Suzy Davies) moved.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 4? Oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Oes. Mae yna wrthwynebiad, felly, i dderbyn gwelliant 4. Pleidlais ar welliant 4. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 25, neb yn ymatal, 29 yn erbyn, ac felly mae gwelliant 4 wedi ei wrthod. 

The question is that amendment 4 be agreed. Does any Member object? [Objection.] Yes, there is an objection. We'll, therefore, move to a vote on amendment 4. Open the vote. Close the vote. In favour 25, no abstentions, and 29 against. Therefore, amendment 4 is not agreed.

Gwelliant 4: O blaid: 25, Yn erbyn: 29, Ymatal: 0

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 4: For: 25, Against: 29, Abstain: 0

Amendment has been rejected

Gwelliant 41, Darren Millar. Ydy e'n cael ei symud?

Amendment 41, Darren Millar. Is it moved?

Cynigiwyd gwelliant 41 (Darren Millar).

Amendment 41 (Darren Millar) moved.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 41? A oes gwrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes, mae gwrthwynebiad, ac felly cynhaliwn ni bleidlais ar welliant 41 yn enw Darren Millar. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 13, dau yn ymatal, ac mae 39 yn erbyn. Felly mae gwelliant 41 wedi ei wrthod. 

The question is that amendment 41 be agreed. Does any Member object? [Objection.] Yes, there is an objection. We'll therefore move to a vote on amendment 41 in the name of Darren Millar. Open the vote. Close the vote. In favour 13, two abstentions, and 39 against. Therefore amendment 41 is not agreed.

Gwelliant 41: O blaid: 13, Yn erbyn: 39, Ymatal: 2

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 41: For: 13, Against: 39, Abstain: 2

Amendment has been rejected

Grŵp 6: Mân welliannau a gwelliannau technegol (Gwelliannau 30, 32, 33)
Group 6: Minor and technical amendments (Amendments 30, 32, 33)

Grŵp 6 yw'r grŵp nesaf o welliannau. Mae'r rhain yn ymwneud â mân welliannau a gwelliannau technegol. Gwelliant 30 yw'r prif welliant, a dwi'n galw ar y Gweinidog Addysg i gyflwyno’r gwelliant hwnnw ac i siarad i'r gwelliannau eraill.

Our next group of amendments is group 6. These relate to minor and technical amendments. The lead amendment is amendment 30, and I call on the Minister for Education to speak to the lead amendment and the other amendments in the group.

Cynigiwyd gwelliant 30 (Kirsty Williams).

Amendment 30 (Kirsty Williams) moved.

Diolch yn fawr, Llywydd. Amendments 30 and 32 are minor and technical changes to update the Bill. I have introduced amendment 33 to amend section 68 of the Bill. As drafted, the Bill does not allow regulations to modify the Bill's provisions when applying them to detained children and young persons. Given their circumstances, some modifications could be necessary. This minor amendment will provide that appropriate flexibility. I therefore ask Members of the Senedd to accept amendments 30, 32 and 33. Thank you.

Diolch yn fawr, Llywydd. Mae gwelliannau 30 a 32 yn fân newidiadau technegol i ddiweddaru'r Bil. Rwyf wedi cyflwyno gwelliant 33 i ddiwygio adran 68 y Bil. Fel y'i drafftiwyd, nid yw'r Bil yn caniatáu i reoliadau addasu darpariaethau'r Bil wrth eu cymhwyso i blant a phobl ifanc a gedwir yn y ddalfa. O ystyried eu hamgylchiadau, gallai rhai addasiadau fod yn angenrheidiol. Bydd y mân welliant hwn yn darparu'r hyblygrwydd priodol hwnnw. Felly, gofynnaf i Aelodau'r Senedd dderbyn gwelliannau 30, 32 a 33. Diolch.

Does gyda fi ddim siaradwyr eraill. Dwi'n cymryd nad yw'r Gweinidog ddim eisiau ymateb i'r ddadl. Felly, y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 30? A oes unrhyw wrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes, mae yna wrthwynebiad, ac felly dwi'n galw am bleidlais ar welliant 30. Agor y bleidlais. O blaid 48, pedwar yn ymatal, un yn erbyn, ac felly mae gwelliant 30 wedi'i gymeradwyo.

I have no speakers. I assume the Minister doesn't wish to reply to the debate. Therefore, the question is that amendment 30 be agreed. Does any Member object? [Objection.] Yes, there is an objection, and I therefore call for a vote on amendment 30. Open the vote. In favour 48, four abstentions and one against, and therefore amendment 30 is agreed.

18:50

Gwelliant 30: O blaid: 48, Yn erbyn: 1, Ymatal: 4

Derbyniwyd y gwelliant

Amendment 30: For: 48, Against: 1, Abstain: 4

Amendment has been agreed

Gwelliant 45, Siân Gwenllian, ydy e'n cael ei symud?

Amendment 45, Siân Gwenllian, is it moved?

Cynigiwyd gwelliant 45 (Siân Gwenllian).

Amendment 45 (Siân Gwenllian) moved.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 45? A oes unrhyw un yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Oes, mae gwrthwynebiad. Felly, pleidlais ar welliant 45, yn enw Siân Gwenllian. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 19, dau yn ymatal, 33 yn erbyn, ac felly mae gwelliant 45 wedi'i wrthod.

The question is that amendment 45 be agreed. Does any Member object? [Objection.] Yes, there is an objection. We'll therefore move to a vote on amendment 45, in the name of Siân Gwenllian. Open the vote. Close the vote. In favour 19, two abstentions and 33 against. Therefore, amendment 45 is not agreed.

Gwelliant 45: O blaid: 19, Yn erbyn: 33, Ymatal: 2

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 45: For: 19, Against: 33, Abstain: 2

Amendment has been rejected

Cynigiwyd gwelliant 53 (Llyr Gruffydd).

Amendment 53 (Llyr Gruffydd) moved.

Oes gwrthwynebiad i welliant 53? [Gwrthwynebiad.] Oes, felly pleidlais ar welliant 53, yn enw Llyr Gruffydd. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 13, naw yn ymatal, 32 yn erbyn, felly mae gwelliant 53 wedi'i wrthod.

Is there any objection to amendment 53? [Objection.] Yes, there is. We will therefore move to a vote on amendment 53, in the name of Llyr Gruffydd. Open the vote. Close the vote. In favour 13, nine abstentions and 32 against. Therefore, amendment 53 is not agreed.

Gwelliant 53: O blaid: 13, Yn erbyn: 32, Ymatal: 9

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 53: For: 13, Against: 32, Abstain: 9

Amendment has been rejected

Siân Gwenllian, gwelliant 46—ydy e'n cael ei symud?

Siân Gwenllian, amendment 46—is it moved?

Cynigiwyd gwelliant 46 (Siân Gwenllian).

Amendment 46 (Siân Gwenllian) moved.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 46? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Oes, felly fe gawn ni bleidlais ar welliant 46, yn enw Siân Gwenllian. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 20, dau yn ymatal, 32 yn erbyn, felly mae gwelliant 46 wedi'i wrthod.

The question is that amendment 46 be agreed. Does any Member object? [Objection.] There is an objection. We will therefore move to a vote on amendment 46, in the name of Siân Gwenllian. Open the vote. Close the vote. In favour 20, two abstentions and 32 against. Therefore, amendment 46 is not agreed.

Gwelliant 46: O blaid: 20, Yn erbyn: 32, Ymatal: 2

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 46: For: 20, Against: 32, Abstain: 2

Amendment has been rejected

Grŵp 7: Gweithredu a chyngor (Gwelliannau 5, 7, 11, 12)
Group 7: Implementation and advice (Amendments 5, 7, 11, 12)

Grŵp 7 yw'r grŵp nesaf o welliannau. Mae'r rhain yn ymwneud â gweithredu a chyngor. Gwelliant 5 yw'r prif welliant y tro yma. Dwi'n galw ar Suzy Davies i gyflwyno'r gwelliant hwnnw, ac i siarad i'r grŵp. Suzy Davies.

Our next group is group 7, and the amendments relate to implementation and advice. The lead amendment is amendment 5. I call on Suzy Davies to move and speak to the lead amendment and the other amendments in the group. Suzy Davies.

Cynigiwyd gwelliant 5 (Suzy Davies).

Amendment 5 (Suzy Davies) moved.

Diolch, Llywydd. I move amendment 5. Minister, the thrust of these amendments will be familiar to you from Stage 2, but we have tweaked them a little bit to see if we can make progress here. Amendments 5 and 7 are to be read together, and allow schools to be able to delay the implementation of the curriculum by up to a year, provided that—and it is a big proviso—no pupil is disadvantaged by the decision. Basically, schools will have to make up for that lost time. These amendments don't seek to delay implementation of the curriculum per se, and those schools that can do this should just get on with it, but the amendment is for schools that just won't be able to. I am mindful of your concern that some school leaders might see this as a green light to slacken off the pace, and, to be honest, I think that we have some heads who are so close to burnout that maybe they just need that extra time.

While you agreed at Stage 2 that I'd identified, and I'm quoting here, 'a real issue', your solution was more support rather than a short delay for those who might need it. So, it hasn't been a surprise that the demand for training has shot up in recent months. But the one thing a commitment of more support cannot do is create time. The disruption of the pandemic has driven teachers to think about things differently, and many will have called on ideas in the new curriculum to actually accelerate progress on their own new skills—digital competence and understanding of well-being are the obvious ones—and your implementation plan will also give some new steer. But the bottom line is that teachers will be caught up in 'recruit, recover and raise standards' for the foreseeable future. There will be some schools with high numbers of the most badly affected children, and they will need time, not just support. Too many of those concerns voiced by teachers who weren't in the pilot schools, if you like, are still there.

Amendment 12 is a simple probing amendment requiring Welsh Ministers to review the curriculum. At Stage 2, Minister, you confirmed that there will be regular reviews. So, this amendment is here as an opportunity for two things, really: first, so that you can give us some detail or reassure us on how reviews will be reported upon, and then, importantly for us—this came in up in the CYPE committee—how Members could influence the evaluation questions. Reports on Government performance aren't much use to us if they don't answer the questions that Members think matter most to constituents, and so I'd be interested in the thoughts of the Minister and, actually, other Members on a practical way forward, not least because it may start to set a precedent for the way that reviews might be conducted in other areas of policy in the future. The role of Members of the Senedd is pretty important here, I think. I know in the last 10 years or so I've sat on statements or listened to debates on reports when I've thought, 'I didn't really need to know this stuff, but what I did want to know hasn't been covered.' So, that's all amendment 12 is about. Thank you.

Diolch, Llywydd. Cynigiaf welliant 5. Gweinidog, bydd pwyslais y gwelliannau hyn yn gyfarwydd i chi o Gyfnod 2, ond rydym wedi eu haddasu ychydig i weld a allwn wneud cynnydd yn y fan yma. Mae gwelliannau 5 a 7 i'w darllen gyda'i gilydd, ac yn caniatáu i ysgolion allu gohirio gweithredu'r cwricwlwm am hyd at flwyddyn, ar yr amod—ac mae'n amod mawr—nad oes unrhyw ddisgybl dan anfantais oherwydd y penderfyniad. Yn y bôn, bydd yn rhaid i ysgolion wneud iawn am yr amser coll hwnnw. Nid yw'r gwelliannau hyn yn ceisio gohirio gweithredu'r cwricwlwm fel y cyfryw, a dylai'r ysgolion hynny sy'n gallu gwneud hyn fwrw ymlaen ag ef, ond mae'r gwelliant ar gyfer ysgolion na fyddant yn gallu gwneud hynny. Rwyf yn ymwybodol o'ch pryder y gallai rhai arweinyddion ysgolion weld hyn fel caniatâd i arafu, ac, a dweud y gwir, credaf fod gennym rai penaethiaid sydd mor agos at chwythu'u plwc y byddan nhw o bosibl angen yr amser ychwanegol hwnnw.

Er i chi gytuno yng Nghyfnod 2 fy mod wedi nodi, ac rwy'n dyfynnu yn y fan yma 'problem wirioneddol', eich ateb oedd mwy o gefnogaeth yn hytrach nag oedi byr i'r rhai a allai fod ei angen. Felly, nid yw wedi bod yn syndod bod y galw am hyfforddiant wedi cynyddu yn ystod y misoedd diwethaf. Ond yr un peth na all ymrwymiad o fwy o gymorth ei wneud yw creu amser. Mae'r tarfu oherwydd y pandemig wedi ysgogi athrawon i feddwl am bethau mewn ffordd wahanol a bydd llawer wedi galw ar syniadau yn y cwricwlwm newydd i gyflymu cynnydd ar eu sgiliau newydd eu hunain—cymhwysedd digidol a dealltwriaeth o les yw'r rhai amlwg—a bydd eich cynllun gweithredu hefyd yn rhoi rhywfaint o arweiniad newydd. Ond y gwir amdani yw y bydd athrawon yn wynebu 'recriwtio, adfer a chodi safonau' am y dyfodol y gellir ei ragweld. Bydd rhai ysgolion a fydd â niferoedd uchel o'r plant yr effeithir arnynt fwyaf, a bydd angen amser arnyn nhw, nid cymorth yn unig. Mae gormod o'r pryderon hynny a leisiwyd gan athrawon nad oedden nhw yn yr ysgolion cynllun arbrofol, os mynnwch chi, yn dal i fod yno.

Mae gwelliant 12 yn welliant treiddgar syml sy'n ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru adolygu'r cwricwlwm. Yng Nghyfnod 2, Gweinidog, fe wnaethoch gadarnhau y bydd adolygiadau rheolaidd. Felly, mae'r gwelliant hwn yma fel cyfle ar gyfer dau beth, mewn gwirionedd: yn gyntaf, fel y gallwch roi rhywfaint o fanylion i ni neu roi sicrwydd i ni sut yr adroddir ar adolygiadau, ac yna, yn bwysig i ni—codwyd hyn yn y pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg—sut y gallai Aelodau ddylanwadu ar y cwestiynau gwerthuso. Nid yw adroddiadau ar berfformiad y Llywodraeth o fawr o ddefnydd i ni os nad ydyn nhw yn ateb y cwestiynau y mae Aelodau yn ei gredu sydd bwysicaf i etholwyr, ac felly byddai gennyf ddiddordeb yn yr hyn y mae'r Gweinidog ac, mewn gwirionedd, Aelodau eraill yn ei feddwl ynglŷn â'r ffordd ymarferol ymlaen, yn bennaf oherwydd y gallai ddechrau gosod cynsail ar gyfer y ffordd y gellid cynnal adolygiadau mewn meysydd polisi eraill yn y dyfodol. Mae swyddogaeth Aelodau'r Senedd yn eithaf pwysig yn y fan yma, rwy'n credu. Rwy'n gwybod yn ystod y 10 mlynedd diwethaf mwy neu lai fy mod i wedi eistedd ar ddatganiadau neu wedi gwrando ar ddadleuon ar adroddiadau pryd y meddyliais, 'Doedd dim angen i mi wybod y pethau hyn mewn gwirionedd, ond nid yw'r hyn yr oeddwn i eisiau ei wybod wedi ei gynnwys.' Felly, dyna'r cwbl y mae gwelliant 12 yn ymdrin ag ef. Diolch.

18:55

Y Gweinidog i gyfrannu—Kirsty Williams. 

The Minister to contribute—Kirsty Williams. 

Thank you, Presiding Officer, and thank you to Suzy Davies. I would ask Members to resist amendments 5 and 7. I am very well aware and very sympathetic to the pressures that schools are under at the moment and the massive impact that COVID has had on their operations and their ability to teach as they would like. The priorities for us going forward, as part of our learning recovery, are to promote and enable high-quality teaching and learning, and to address the challenges for disadvantaged learners and those in key cohorts. These are also, it should be said, priorities for curriculum reform, and as I set out in my written statement alongside the curriculum implementation plan on 27 January, learning recovery is a path towards curriculum reform. It doesn't take us away from it. They are not alternatives, they are not either/ors, and there is no 'business as usual' now, so we must move ahead and grasp the opportunity that the new curriculum affords us.

My concern about this amendment is that actually what it could lead to is that those schools that are further behind in progressing with curriculum reform will be the ones that are delaying implementation, and I do not believe that that is right or that it is fair. These are the schools where we should put our efforts to support them, and enable them to move confidently towards curriculum reform. I believe that this amendment would risk creating a two-tier system, which would be confusing for schools, parents and learners and risk creating inequity between schools and learners. The solution, I truly believe, is to ensure that schools have the support they need to implement the curriculum. I have set this out in the curriculum implementation plan, which will be kept under review. A plan on recovery is also being developed to set out the support for schools that we will put in place as we move forward to the next phase of this pandemic. I would therefore urge Members to resist amendments 5 and 7.

With regard to amendment 12, again, I would point out that the curriculum implementation plan sets out clearly our priority areas of work for curriculum realisation. It also, in line with the regulatory impact assessment, sets out our intentions around evaluation and understanding progress. Our curriculum implementation plan already commits to annual reporting from the Welsh Government on the progress of implementation and the wider impacts of our reform on our well-being goals as a nation. That is, it'll focus on the difference that our reforms are making to learners and our aim that they should embody the four purposes and, as a nation, that we should achieve excellence in education and close the attainment gap.

Alongside this, of course, will sit the work of our partners, the work that they do with schools and settings to progress curriculum reform, including in particular Estyn's role in inspection and the regional consortia in helping to develop capacity and capability in the school system. The annual reporting process will provide the opportunity for debate on the floor of the Senedd, and will enable Members to share their priorities for implementation and feed back on key issues or any concerns.

So, I would ask, therefore, Members to resist amendment 12, although I agree with you, Suzy, it would be interesting to explore—unfortunately, it'll be neither of us doing that exploring—how the CYPE committee in particular can express their opinion on particular aspects of implementation reporting that they would like to see fed back on, and I think that's a perfectly legitimate thing that the committee should have a view on, although I suspect the person that takes on this job after me will regret the fact that I ever put this on the record. But that's my special parting gift to them, because I do believe there is a legitimate role for the Parliament to be able to frame some of these reporting requirements. Thank you very much.

Diolch, Llywydd, a diolch i Suzy Davies. Gofynnaf i'r Aelodau wrthod gwelliannau 5 a 7. Rwy'n ymwybodol iawn ac yn cydymdeimlo'n fawr â'r pwysau sydd ar ysgolion ar hyn o bryd a'r effaith enfawr y mae COVID wedi'i chael ar eu gweithrediadau a'u gallu i addysgu fel yr hoffen nhw ei wneud. Y blaenoriaethau i ni wrth symud ymlaen, yn rhan o'n hadferiad dysgu, yw hyrwyddo a galluogi addysgu a dysgu o ansawdd uchel, a mynd i'r afael â'r heriau i ddysgwyr difreintiedig a'r rhai mewn carfannau allweddol. Dylid dweud bod y rhain hefyd yn flaenoriaethau ar gyfer diwygio'r cwricwlwm, ac fel y nodais yn fy natganiad ysgrifenedig ochr yn ochr â chynllun gweithredu'r cwricwlwm ar 27 Ionawr, mae adfer dysgu yn lwybr tuag at ddiwygio'r cwricwlwm. Nid yw'n mynd â ni i ffwrdd oddi wrtho. Nid ydyn nhw yn ddewisiadau amgen, nid ydyn nhw yn naill neu'r llall, ac nid oes 'busnes fel arfer' yn awr, felly mae'n rhaid i ni symud ymlaen a manteisio ar y cyfle y mae'r cwricwlwm newydd yn ei roi i ni.

Fy mhryder ynglŷn â'r gwelliant hwn yw yr hyn y gallai arwain ato mewn gwirionedd yw mai'r ysgolion hynny sydd ymhellach ar ei hôl hi wrth symud ymlaen gyda diwygio'r cwricwlwm fydd y rhai sy'n gohirio gweithredu, ac nid wyf yn credu bod hynny yn iawn nac yn deg. Dyma'r ysgolion lle dylem ni ymdrechu i'w cynorthwyo, a'u galluogi i symud yn hyderus tuag at ddiwygio'r cwricwlwm. Rwy'n credu y byddai perygl i'r gwelliant hwn greu system ddwy haen, a fyddai'n ddryslyd i ysgolion, rhieni a dysgwyr ac â'r perygl o greu annhegwch rhwng ysgolion a dysgwyr. Yr ateb, rwyf i'n wirioneddol gredu, yw sicrhau bod ysgolion yn cael y cymorth sydd ei angen arnyn nhw i weithredu'r cwricwlwm. Rwyf i wedi nodi hyn yng nghynllun gweithredu'r cwricwlwm, a fydd yn cael ei adolygu'n barhaus. Mae cynllun ar adferiad hefyd yn cael ei ddatblygu i nodi'r cymorth i ysgolion y byddwn ni'n ei roi ar waith wrth i ni symud ymlaen i gam nesaf y pandemig hwn. Rwyf felly yn annog Aelodau i wrthod gwelliannau 5 a 7.

O ran gwelliant 12, unwaith eto, hoffwn dynnu sylw at y ffaith fod cynllun gweithredu'r cwricwlwm yn nodi'n glir ein meysydd gwaith blaenoriaeth ar gyfer gwireddu'r cwricwlwm. Mae hefyd, yn unol â'r asesiad o effaith rheoleiddiol, yn nodi ein bwriadau o ran gwerthuso a deall cynnydd. Mae ein cynllun gweithredu'r cwricwlwm eisoes yn ymrwymo i adroddiadau blynyddol gan Lywodraeth Cymru ar gynnydd gweithredu ac effeithiau ehangach ein diwygio ar ein nodau llesiant fel cenedl. Hynny yw, bydd yn canolbwyntio ar y gwahaniaeth y mae ein diwygiadau'n ei wneud i ddysgwyr a'n nod y dylent ymgorffori'r pedwar diben ac, fel cenedl, y dylem sicrhau rhagoriaeth mewn addysg a chau'r bwlch cyrhaeddiad.

Ochr yn ochr â hyn, wrth gwrs, bydd gwaith ein partneriaid, y gwaith a wnânt gydag ysgolion a lleoliadau i ddatblygu diwygio'r cwricwlwm, gan gynnwys yn arbennig swyddogaeth Estyn mewn arolygu a'r consortia rhanbarthol mewn helpu i ddatblygu capasiti a gallu yn y system ysgolion. Bydd y broses adrodd flynyddol yn rhoi cyfle i drafod ar lawr y Senedd, a bydd yn galluogi Aelodau i rannu eu blaenoriaethau ar gyfer gweithredu a darparu adborth ar faterion allweddol neu unrhyw bryderon.

Felly, gofynnaf, felly, i Aelodau wrthod gwelliant 12, er fy mod i'n cytuno â chi, Suzy, y byddai'n ddiddorol archwilio—yn anffodus, nid yr un ohonom ni fydd yn gwneud yr archwilio hwnnw—sut y gall y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg yn arbennig fynegi eu barn ar agweddau penodol ar adrodd ar weithredu yr hoffen nhw weld adborth arnynt, ac rwy'n credu bod hynny'n rhywbeth cwbl ddilys y dylai'r pwyllgor gael barn arno, er fy mod yn amau y bydd y sawl a fydd yn ymgymryd â'r swydd hon ar fy ôl i yn gresynu'r ffaith fy mod wedi rhoi hyn ar y cofnod o gwbl. Ond dyna fy rhodd arbennig iddyn nhw wrth adael, oherwydd rwy'n credu bod swyddogaeth ddilys i'r Senedd allu llunio rhai o'r gofynion adrodd hyn. Diolch yn fawr iawn.

19:00

Diolch yn fawr. Thank you, Minister, for coming back to some of these points. I appreciate that your position won't particularly have changed from Stage 2 on the opportunities for a small number of schools, perhaps, to delay the implementation of the curriculum, and I do understand the arguments that you're putting forward as to why, perhaps, this amendment, you wouldn't be prepared to support it. What I'm not clear about, I suppose, is what happens on day 1 of the curriculum implementation. Some schools, despite any support they've had, are so far behind that they're actually in breach of this Bill. I’m hoping that the genuine answer to that will be, 'Well, obviously, they'll be at the front of the line for some quick catch-up of their own', if you're allowed to use the words 'catch-up' in the context of education these days. But it is a consideration, and I'm sure that both our successors will be on it, as they say, if that problem does arise.

I'm really grateful to you for your final comments on this. I understand it's quite difficult to try to introduce something specific in the course of a Bill like this one, but the role of committee is greater than it could be. I think you're quite right, the Parliament is the body that represents constituents, and we need to be able to ask the questions that they want answered. So, I hope your successor will look at this in the way that you have. I'm pretty sure that my successor is going to be delighted you've got this on the record, and if they happen to be in Government, all the better. Thank you. Diolch.

Diolch yn fawr. Diolch, Gweinidog, am ddod yn ôl at rai o'r pwyntiau hyn. Rwy'n sylweddoli na fydd eich safbwynt wedi newid yn sylweddol o Gyfnod 2 ar y cyfleoedd i nifer fach o ysgolion, efallai, i ohirio gweithredu'r cwricwlwm, ac rwy'n deall y dadleuon yr ydych chi'n eu cyflwyno ynghylch pam, efallai, o ran y gwelliant hwn, na fyddech chi'n barod i'w gefnogi. Yr hyn nad wyf i'n glir yn ei gylch, mae'n debyg, yw'r hyn sy'n digwydd ar ddiwrnod 1 gweithredu'r cwricwlwm. Mae rhai ysgolion, er gwaethaf unrhyw gymorth y maen nhw wedi ei gael, mor bell ar ei hôl hi fel eu bod mewn gwirionedd yn torri amodau'r Bil hwn. Rwy'n gobeithio mai'r ateb diffuant i hynny fydd, 'Wel, yn amlwg, byddan nhw ar flaen y rhes i gael rhywfaint o ddal i fyny cyflym eu hunain', os y caniateir i chi ddefnyddio'r geiriau 'dal i fyny' yng nghyd-destun addysg y dyddiau hyn. Ond mae'n ystyriaeth, ac rwy'n siŵr y bydd ein holynwyr, yn ymdrin â hynny fel y dywedir, os bydd y broblem honno'n codi.

Rwy'n ddiolchgar iawn i chi am eich sylwadau terfynol ar hyn. Rwy'n deall ei bod yn eithaf anodd ceisio cyflwyno rhywbeth penodol yn ystod Bil fel hwn, ond mae rhan y pwyllgor yn fwy nag y gallai fod. Rwy'n credu eich bod chi yn llygad eich lle, y Senedd yw'r corff sy'n cynrychioli etholwyr, ac mae angen i ni allu gofyn y cwestiynau y maen nhw'n disgwyl atebion iddyn nhw. Felly, gobeithio y bydd eich olynydd yn edrych ar hyn yn yr un modd ag yr ydych chi wedi ei wneud. Rwy'n eithaf sicr y bydd fy olynydd i wrth ei fodd eich bod chi wedi rhoi hyn ar y cofnod, ac os ydyn nhw'n digwydd bod yn Llywodraethu, gorau oll. Diolch. Diolch.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 5? A oes unrhyw wrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes. Felly, pleidlais ar welliant 5 yn enw Suzy Davies. Agor y bleidlais.

The question is that amendment 5 be agreed. Does any Member object? [Objection.] Yes. We'll therefore move to a vote on amendment 5 in the name of Suzy Davies. Open the vote.

Close the vote.

Caewch y bleidlais.

O blaid 14, tri yn ymatal, 37 yn erbyn. Gwelliant 5 wedi ei wrthod.

In favour 14, three abstentions, and 37 against. Therefore, amendment 5 is not agreed.

19:05

Gwelliant 5: O blaid: 14, Yn erbyn: 37, Ymatal: 3

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 5: For: 14, Against: 37, Abstain: 3

Amendment has been rejected

Gwelliant 6, Suzy Davies. Ydy e'n cael ei symud?

Amendment 6, Suzy Davies. Is it moved?

Cynigiwyd gwelliant 6 (Suzy Davies).

Amendment 6 (Suzy Davies) moved.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 6? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Oes. Felly, pleidlais ar welliant 6 yn enw Suzy Davies. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 26, neb yn ymatal, 28 yn erbyn. Gwelliant 6 wedi ei wrthod.

The question is that amendment 6 be agreed. Does any Member object? [Objection.] Yes, there is an objection. We move to a vote on amendment 6 in the name of Suzy Davies. Open the vote. Close the vote. In favour 26, no abstentions, 28 against. Therefore, amendment 6 is not agreed.

Gwelliant 6: O blaid: 26, Yn erbyn: 28, Ymatal: 0

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 6: For: 26, Against: 28, Abstain: 0

Amendment has been rejected

Cynigiwyd gwelliant 7 (Suzy Davies).

Amendment 7 (Suzy Davies) moved.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 7? A oes gwrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes, felly pleidlais ar welliant Suzy Davies, gwelliant 7. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 14, tri yn ymatal, 37 yn erbyn. Gwelliant 7 wedi ei wrthod.

The question is that amendment 7 be agreed. Does any Member object? [Objection.] There is objection. We therefore move to a vote on amendment 7 in the name of Suzy Davies. Open the vote. Close the vote. In favour 14, three abstentions, and 37 against. Amendment 7 is not agreed.

Gwelliant 7: O blaid: 14, Yn erbyn: 37, Ymatal: 3

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 7: For: 14, Against: 37, Abstain: 3

Amendment has been rejected

Cynigiwyd gwelliant 8 (Suzy Davies). 

Amendment 8 (Suzy Davies) moved.

Oes gwrthwynebiad i welliant 8 i gael ei dderbyn? [Gwrthwynebiad.] Oes, mae yna wrthwynebiad. Pleidlais ar welliant 8 yn enw Suzy Davies. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 26, neb yn ymatal, 28 yn erbyn. Felly, mae gwelliant 8 wedi ei wrthod.

Is there any objection to amendment 8? [Objection.] There is. We'll move to a vote on amendment 8 in the name of Suzy Davies. Open the vote. Close the vote. In favour 26, no abstentions, 28 against. Therefore, amendment 8 is not agreed.

Gwelliant 8: O blaid: 26, Yn erbyn: 28, Ymatal: 0

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 8: For: 26, Against: 28, Abstain: 0

Amendment has been rejected

Cynigiwyd gwelliant 9 (Suzy Davies).

Amendment 9 (Suzy Davies) moved.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 9? A oes gwrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes, felly pleidlais ar welliant 9 yn enw Suzy Davies. Cau'r bleidlais. O blaid 26, neb yn ymatal, 28 yn erbyn. Gwelliant 9 wedi ei wrthod.

The question is that amendment 9 be agreed. Does any Member object? [Objection.] There is an objection, therefore we move to a vote on amendment 9 in the name of Suzy Davies. Close the vote. In favour 26, no abstentions, 28 against. Therefore, amendment 9 is not agreed.

Gwelliant 9: O blaid: 26, Yn erbyn: 28, Ymatal: 0

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 9: For: 26, Against: 28, Abstain: 0

Amendment has been rejected

Cynigiwyd gwelliant 10 (Suzy Davies).

Amendment 10 (Suzy Davies) moved.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 10? Unrhyw wrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes, felly pleidlais ar welliant 10 yn enw Suzy Davies. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 26, neb yn ymatal, 28 yn erbyn, felly mae'r gwelliant wedi ei wrthod.

The question is that amendment 10 be agreed. Does any Member object? [Objection.] Yes, there is an objection. We'll move to a vote on amendment 10 in the name of Suzy Davies. Open the vote. Close the vote. In favour 26, no abstentions, 28 against, therefore the amendment is not agreed.

Gwelliant 10: O blaid: 26, Yn erbyn: 28, Ymatal: 0

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 10: For: 26, Against: 28, Abstain: 0

Amendment has been rejected

Llyr Gruffydd, gwelliant 54. Ydy e'n cael ei symud?

Llyr Gruffydd, amendment 54. Is it moved?

Cynigiwyd gwelliant 54 (Llyr Gruffydd).

Amendment 54 (Llyr Gruffydd) moved.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 54? A oes gwrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes, felly pleidlais ar welliant 54. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 14, naw yn ymatal, 31 yn erbyn, felly mae gwelliant 54 wedi'i wrthod.

The question is that amendment 54 be agreed. Does any Member object? [Objection.] Yes. We'll therefore move to a vote on amendment 54. Open the vote. Close the vote. In favour 14, nine abstentions and 31 against, therefore amendment 54 is not agreed. 

19:10

Gwelliant 54: O blaid: 14, Yn erbyn: 31, Ymatal: 9

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 54: For: 14, Against: 31, Abstain: 9

Amendment has been rejected

Gwelliant 42, Darren Millar. Ydy e'n cael ei symud?

Amendment 42, Darren Millar. Is it moved?

Cynigiwyd gwelliant 42 (Darren Millar).

Amendment 42 (Darren Millar) moved.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 42? Oes gwrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Pleidlais, felly, ar welliant 42 yn enw Darren Millar. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 13, dau yn ymatal, 39 yn erbyn, felly mae gwelliant 42 wedi'i wrthod.

The question is that amendment 42 be agreed. Does any Member object? [Objection.] Yes, we'll move to a vote on amendment 42 in the name of Darren Millar. Open the vote. Close the vote. In favour 13, two abstentions and 39 against, therefore amendment 42 is not agreed. 

Gwelliant 42: O blaid: 13, Yn erbyn: 39, Ymatal: 2

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 42: For: 13, Against: 39, Abstain: 2

Amendment has been rejected

Gwelliant 35, Gareth Bennett. Ydy e'n cael ei symud?

Amendment 35, Gareth Bennett. Is it moved?

Cynigiwyd gwelliant 35 (Gareth Bennett, gyda chefnogaeth Mark Reckless).

Amendment 35 (Gareth Bennett, supported by Mark Reckless) moved.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 35? A oes gwrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes, felly pleidlais ar welliant 35 yn enw Gareth Bennett. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid tri, ymatal tri, 48 yn erbyn. Mae gwelliant 35 wedi'i wrthod.

The question is that amendment 35 be agreed. Does any Member object? [Objection.] Yes, we'll move to a vote on amendment 35 in the name of Gareth Bennett. Open the vote. Close the vote. In favour three, three abstentions and 48 against, therefore amendment 35 is not agreed. 

Gwelliant 35: O blaid: 3, Yn erbyn: 48, Ymatal: 3

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 35: For: 3, Against: 48, Abstain: 3

Amendment has been rejected

Cynigiwyd gwelliant 36 (Gareth Bennett, gyda chefnogaeth Mark Reckless).

Amendment 36 (Gareth Bennett, supported by Mark Reckless) moved.

Diolch. Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 36? A oes gwrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes, felly pleidlais ar welliant 36 yn enw Gareth Bennett. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid tri, yn ymatal tri, yn erbyn 48. Mae gwelliant 36 wedi'i wrthod.

Thank you. The question is that amendment 36 be agreed. Does any Member object? [Objection.] Yes, we'll move to a vote on amendment 36 in the name of Gareth Bennett. Open the vote. Close the vote. In favour three, three abstentions and 48 against, therefore amendment 36 is not agreed. 

Gwelliant 36: O blaid: 3, Yn erbyn: 48, Ymatal: 3

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 36: For: 3, Against: 48, Abstain: 3

Amendment has been rejected

Diolch. Felly, dyw gwelliant 37 ddim yn cael ei symud a dyw gwelliant 39 yn enw Gareth Bennett ddim chwaith yn cael ei symud. 

Thank you. Therefore, amendment 37 is not moved, and amendment 39 in the name of Gareth Bennett is not moved.

Ni chynigiwyd gwelliannau 37 a 39 (Gareth Bennett, gyda chefnogaeth Mark Reckless).

Amendments 37 and 39 (Gareth Bennett, supported by Mark Reckless) not moved. 

Grŵp 8: Crefydd, Gwerthoedd a Moeseg (Gwelliannau 13, 23, 14, 24, 25, 26, 15, 27, 16, 28, 29, 17, 18, 19)
Group 8: Religion, Values and Ethics (Amendments 13, 23, 14, 24, 25, 26, 15, 27, 16, 28, 29, 17, 18, 19)

Iawn. Felly, mae hynny'n dod â ni at grŵp 8, ac mae'r grŵp yma o welliannau'n ymwneud â chrefydd, gwerthoedd a moeseg. Gwelliant 13 yw'r prif welliant yn y grŵp, ac dwi'n galw ar Suzy Davies i gynnig y prif welliant yma ac i siarad i'r gwelliannau yn y grŵp. Suzy Davies. 

That brings us, therefore, to group 8, and the amendments relate to religion, values and ethics. The lead amendment in the group is amendment 13, and I call on Suzy Davies to move and speak to the lead amendment and the other amendments in the group. Suzy Davies. 

Cynigiwyd gwelliant 13 (Suzy Davies).

Amendment 13 (Suzy Davies) moved.

Diolch yn fawr, Llywydd, and I move amendment 13 and ask that Members bear with me on this. I appreciate it's getting late. 

Again, this group contains amendments that arise from issues of conscience, and Welsh Conservatives will have a free vote on those. However, we agree with the assertion that, should the Government view prevail, and that voluntary aided schools still find themselves in the position of having to provide two syllabuses if requested, then the cost of that extra work must be met by the state. Otherwise, you are discriminating against certain maintained schools as compared to others, but I'll let Darren Millar speak more fully to those amendments. 

Moving on to amendments 13, 14 and 15, could I begin by thanking the Minister once again for her close consideration of arguments made before Stage 2, and her introduction then of amendments that meant that all maintained schools, whether of a religious character or not, have the same relationship with the agreed RVE syllabus, namely that they all have to have regard to that syllabus? Originally, the cutting and pasting of existing words from other legislation had imposed a greater degree of observance of the agreed syllabus on voluntary aided schools than others, and that was discriminatory. 

My next concern, which hasn't been allayed, however, was that discrimination against those schools continued by imposing upon them a duty to provide two syllabuses if requested. Now that voluntary aided schools have to have regard to the agreed syllabus when deciding on their inevitably more denominational syllabus, that's been a step towards avoiding a situation where a request for a separate syllabus might be made, and I have accepted the oft-made argument by Catholic schools in particular that they've never had a problem providing a broad and balanced RE syllabus despite the religious character of their school, and have every confidence that they'll still be able to do that, because the agreed syllabus to which they must have regard, under the Minister's previous amendments, will have been agreed locally by a group of people still dominated by those of theocratic belief and principle. And the fact that there are other people in the world with strong non-theocratic beliefs should come as no surprise to pupils these days, and they should know about them. Can I just say at this point that I was assured in the Stage 2 debate that we were talking about people actively holding to a creed, if you like, rather than the passively disinterested areligious population at large?

Diolch yn fawr, Llywydd, ac rwy'n cynnig gwelliant 13 ac yn gofyn i'r Aelodau fod yn amyneddgar â mi ar hyn. Rwy'n gwerthfawrogi ei bod hi'n mynd yn hwyr. 

Unwaith eto, mae'r grŵp hwn yn cynnwys gwelliannau sy'n codi o faterion cydwybod, a bydd gan y Ceidwadwyr Cymreig bleidlais rydd ar y rheini. Fodd bynnag, rydym ni'n cytuno â'r honiad, pe byddai safbwynt y Llywodraeth yn cario'r dydd, a bod ysgolion gwirfoddol a gynorthwyir yn dal i ganfod eu hunain yn y sefyllfa o orfod darparu dau faes llafur os gofynnir iddyn nhw wneud hynny, yna mae'n rhaid i'r wladwriaeth dalu cost y gwaith ychwanegol hwnnw. Fel arall, rydych chi'n gwahaniaethu yn erbyn rhai ysgolion a gynhelir o'u cymharu ag eraill, ond byddaf i'n gadael i Darren Millar siarad yn fwy manwl ynghylch y gwelliannau hynny. 

Gan symud ymlaen at welliannau 13, 14 a 15, a gaf i ddechrau drwy ddiolch i'r Gweinidog unwaith eto am ei hystyriaeth fanwl o ddadleuon a gafodd eu gwneud cyn Cyfnod 2, ac am iddi gyflwyno wedyn welliannau a olygai fod gan bob ysgol a gynhelir, boed hynny o fath crefyddol ai peidio, yr un berthynas â'r maes llafur crefydd, gwerthoedd a moeseg y cytunwyd arno, sef bod yn rhaid iddyn nhw i gyd roi sylw i'r maes llafur hwnnw? Yn wreiddiol, roedd torri a gludo geiriau presennol o ddeddfwriaeth arall wedi gosod mwy o orfodaeth i ufuddhau i'r maes llafur cytunedig ar ysgolion gwirfoddol a gynorthwyir nag ar eraill, ac roedd hynny'n gwahaniaethu. 

Fy mhryder nesaf, nad yw wedi'i leddfu, fodd bynnag, oedd bod gwahaniaethu yn erbyn yr ysgolion hynny yn parhau drwy osod dyletswydd arnyn nhw i ddarparu dau faes llafur os gofynnid am hynny. Gan fod yn rhaid i ysgolion gwirfoddol a gynorthwyir roi sylw i'r maes llafur cytunedig wrth benderfynu ar eu maes llafur sy'n anochel yn fwy enwadol, mae hynny wedi bod yn gam tuag at osgoi sefyllfa lle y gallai cais am faes llafur ar wahân gael ei wneud, ac rwyf i wedi derbyn y ddadl sydd yn aml yn cael ei gwneud gan ysgolion Catholig yn arbennig nad ydyn nhw erioed wedi cael problem o ran darparu maes llafur addysg grefyddol eang a chytbwys er gwaethaf cymeriad crefyddol eu hysgol, ac maen nhw'n ffyddiog y byddan nhw'n dal i allu gwneud hynny, oherwydd bydd y maes llafur cytunedig y mae'n rhaid iddyn nhw roi sylw iddo, o dan ddiwygiadau blaenorol y Gweinidog, wedi'i gytuno yn lleol gan grŵp o bobl sy'n dal i gael eu dominyddu gan y rhai â chred ac egwyddor dduwlywodraethol. Ac ni ddylai'r ffaith bod pobl eraill yn y byd sydd â chredoau cryf yn peri unrhyw syndod i ddisgyblion y dyddiau hyn, a dylen nhw wybod amdanyn nhw. A gaf i ddweud ar y pwynt hwn fy mod i wedi cael sicrwydd yn y ddadl Cyfnod 2 ein bod ni'n sôn am bobl yn ymarferol yn cadw at gredo, os mynnwch chi, yn hytrach na'r boblogaeth anghrefyddol ddifater oddefol sydd ohoni?

But my personal confidence in voluntary aided schools being able to make sensible decisions I don't think is enough. What 'having regard' doesn't do is give voluntary aided schools any steer on how to balance that duty to have regard with their relationship with their own deeds and tenets. And we need to bear in mind that it is hard to argue that you've given regard to the agreed syllabus if you can still hide behind your deeds and tenets to effectively ignore it, and I don't think that's what schools of a religious character want to do. The reason they won't want to do it is that they're not going to want a child coming forward and claiming that regard has not been shown to the agreed syllabus and, therefore, requesting a separate syllabus. So, it's in the interest of voluntary aided schools to find a way of avoiding that. 

My proposal is to ensure that voluntary aided schools apply the same principle of 'have regard' to both the agreed syllabus and their deeds and tenets, and that removes both the temptation and the scope for a complaint that school leaders are treating these two pressures on their decision making in a less than equal way. It's not an extra burden on these schools, as they look to their deeds and tenets anyway in deciding on the school's religious education curriculum. So, along with amendment 16, these amendments help voluntary aided schools navigate the changes in this part of the new national curriculum in a less risky way.

Now, I understand that the deeds and tenets are critical to the ethos of a school of a religious character, otherwise we wouldn't have them. This is not about diminishing this; it is about removing the opportunity to leave out parts of a child's education that they would be getting elsewhere, about not depriving a child of knowledge of the world, and not closing down questions, or, if a school does try to do that, to put them in a position where, bluntly, they have to show their workings on how they have come to their decision on what they will be teaching. And I can't see this way forward would limit denominational teaching. Children in a religious school will naturally expect that, but these amendments mean that denominational teaching cannot go so far as to shut down children's knowledge or enquiry, because that couldn't be a logical consequence of a correctly exercised 'have regard' duty in respect of the agreed syllabus. I did ask you to try and stick with this—it is complicated. 

To help schools know how to use this 'have regard' duty, we have amendment 16, and this requires Government to introduce regulations that set out the minimal evidential requirements necessary to show that the duty to have regard has been properly exercised. And this could just as easily be statutory guidance, but I'd just like to stick with regulations for the purpose of the argument. This is necessary because amendment 18 gives parents, and children themselves, of course, the right to challenge their school of a religious character or not on the grounds that they've not been provided with an appropriate RVE syllabus because that school, whichever sort of school it is, hasn't exercised their 'have regard' duty properly. So, as well as ensuring that pupils in non-religious schools don't get drawn into crazy nonsense because their school hasn't had regard to the agreed syllabus, it's a better way forward for schools of a religious character too. It's much better to have a mechanism that tweaks their syllabus than providing for a situation where a child is entitled to demand a whole new separate one. 

Now, Llywydd, I don't expect the Government to go with this, because they've spent an endless amount of time trying to come up with an answer to the same problem that I have—a balanced RVE curriculum in all schools whilst fully respecting the core ethos of a school of a religious character. But what I would like, Minister, is to understand whether you've considered the route that I've proposed and, if so, why you've dismissed it in favour of a more, frankly, punitive and onerous option.

I think it might be worth pointing out as well that my amendments here have come to the notice of Professor Sandberg of Cardiff University's school of politics and law. I've never met him, so I'm extremely grateful to him for noticing them, and the reason for that is because he is a lawyer, and so he is alert to the practical effects of legislation and its value to practitioners who have to apply it in giving advice or resolving disputes. In his piece for Law & Religion UK, he says that my amendments are worth considering, as they ensure that all pupils get

'access to a syllabus informed by nondenominational RVE'

but not to the exclusion of denominational RVE in schools of a religious character, where the RVE corresponds to both. Effectively, he's saying they square the circle, and he recommends you support these amendments, and so do I, obviously. Thank you very much.

Ond nid wyf i'n credu bod fy ffydd bersonol mewn ysgolion gwirfoddol a gynorthwyir yn gallu gwneud penderfyniadau synhwyrol yn ddigon. Yr hyn nad yw 'rhoi sylw' yn ei wneud yw rhoi unrhyw arweiniad i ysgolion gwirfoddol a gynorthwyir ar sut i gydbwyso'r ddyletswydd honno i roi sylw i'w perthynas â'u gweithredoedd a'u hegwyddorion eu hunain. Ac mae angen i ni gofio ei bod yn anodd dadlau eich bod chi wedi ystyried y maes llafur cytunedig os gallwch chi ddal i guddio y tu ôl i'ch gweithredoedd a'ch egwyddorion i'w anwybyddu i bob pwrpas, ac nid wyf i'n credu mai dyna y mae ysgolion o gymeriad crefyddol eisiau ei wneud. Y rheswm na fyddan nhw eisiau ei wneud yw nad ydyn nhw'n mynd i fod eisiau i blentyn ddod ymlaen a honni nad oes sylw wedi'i roi i'r maes llafur cytunedig ac felly yn gofyn am faes llafur ar wahân. Felly, mae er budd ysgolion gwirfoddol a gynorthwyir i ddod o hyd i ffordd o osgoi hynny. 

Fy nghynnig i yw sicrhau bod ysgolion gwirfoddol a gynorthwyir yn defnyddio'r un egwyddor o 'roi sylw' i'r maes llafur cytunedig a'u gweithredoedd a'u hegwyddorion, ac mae hynny'n dileu'r demtasiwn a'r cyfle i gwyno bod arweinwyr ysgolion yn trin y ddau bwysau hyn ar eu proses o wneud penderfyniadau mewn ffordd sy'n llai na chyfartal. Nid yw'n faich ychwanegol ar yr ysgolion hyn, oherwydd eu bod yn ystyried eu gweithredoedd a'u hegwyddorion beth bynnag wrth benderfynu ar gwricwlwm addysg grefyddol yr ysgol. Felly, ynghyd â gwelliant 16, mae'r gwelliannau hyn yn helpu ysgolion gwirfoddol a gynorthwyir i lywio'r newidiadau yn y rhan hon o'r cwricwlwm cenedlaethol newydd mewn ffordd sydd â llai o risg.

Nawr, rwy'n deall bod y gweithredoedd a'r egwyddorion yn hanfodol i ethos ysgol o gymeriad crefyddol, neu fel arall ni fydden nhw gennym ni. Nid yw hyn yn ymwneud â lleihau hyn; mae'n ymwneud â dileu'r cyfle i hepgor rhannau o addysg plentyn y byddai yn eu cael yn rhywle arall, mae'n ymwneud â pheidio ag amddifadu plentyn o wybodaeth am y byd, a pheidio â rhoi taw ar gwestiynau, neu, os yw ysgol yn ceisio gwneud hynny, i'w rhoi mewn sefyllfa lle mae'n rhaid iddyn nhw, yn blwmp ac yn blaen, ddangos eu gwaith ynghylch sut y maen nhw wedi dod i'w penderfyniad ar yr hyn y byddan nhw'n ei addysgu. Ac ni allaf weld y byddai'r ffordd hon ymlaen yn cyfyngu ar addysgu enwadol. Bydd plant mewn ysgol grefyddol yn naturiol yn disgwyl hynny, ond mae'r gwelliannau hyn yn golygu na all addysgu enwadol fynd mor bell â rhwystro gwybodaeth neu ymholiad plant, oherwydd ni allai hynny fod yn ganlyniad rhesymegol i ddyletswydd 'rhoi sylw' wedi'i arfer yn gywir o ran y maes llafur cytunedig. Gofynnais i i chi geisio aros gyda hyn—mae'n gymhleth. 

Er mwyn helpu ysgolion i wybod sut i ddefnyddio'r ddyletswydd 'rhoi sylw' hon, mae gennym ni welliant 16, ac mae hyn yn ei gwneud yn ofynnol i'r Llywodraeth gyflwyno rheoliadau sy'n nodi'r gofynion tystiolaethol lleiaf sydd eu hangen i ddangos bod y ddyletswydd i roi sylw wedi'i harfer yn briodol. A gallai hyn fod yr un mor hawdd â chanllawiau statudol, ond hoffwn i gadw at reoliadau at ddibenion y ddadl. Mae hyn yn angenrheidiol gan fod gwelliant 18 yn rhoi'r hawl i rieni, a'r plant eu hunain, wrth gwrs, herio eu hysgol o gymeriad crefyddol ai peidio ar y sail nad ydyn nhw wedi cael maes llafur crefydd, gwerthoedd a moeseg priodol oherwydd nad yw'r ysgol honno, pa fath bynnag o ysgol ydyw hi, wedi arfer eu dyletswydd 'rhoi sylw' yn iawn. Felly, yn ogystal â sicrhau nad yw disgyblion mewn ysgolion anghrefyddol yn cael eu tynnu i ganol nonsens gwallgof gan nad yw eu hysgol wedi ystyried y maes llafur cytunedig, mae'n ffordd well ymlaen i ysgolion o gymeriad crefyddol hefyd. Mae'n llawer gwell cael mecanwaith sy'n addasu eu maes llafur na darparu ar gyfer sefyllfa lle mae gan blentyn hawl i fynnu un newydd ar wahân. 

Nawr, Llywydd, nid wyf i'n disgwyl i'r Llywodraeth gytuno â hyn, oherwydd maen nhw wedi treulio amser diddiwedd yn ceisio cynnig ateb i'r un broblem ag sydd gennyf i—cwricwlwm crefydd, gwerthoedd a moeseg cytbwys ym mhob ysgol gan barchu ethos craidd ysgol o gymeriad crefyddol yn llawn. Ond yr hyn yr hoffwn i ei weld, Gweinidog, yw deall a ydych chi wedi ystyried y llwybr yr wyf i wedi'i gynnig ac, os felly, pam yr ydych chi wedi'i ddiystyru o blaid dewis mwy, a dweud y gwir, cosbol a beichus.

Rwy'n credu y gallai fod yn werth nodi hefyd fod fy ngwelliannau i yma wedi dod i sylw'r Athro Sandberg o ysgol y gyfraith a gwleidyddiaeth Prifysgol Caerdydd. Nid wyf i erioed wedi cyfarfod ag ef, felly rwy'n hynod ddiolchgar iddo am sylwi arnyn nhw, a'r rheswm ynghylch hynny yw ei fod yn gyfreithiwr, ac felly mae'n effro i effeithiau ymarferol deddfwriaeth a'i gwerth i ymarferwyr sy'n gorfod ei chymhwyso wrth roi cyngor neu ddatrys anghydfodau. Yn ei ddarn ar gyfer Law & Religion UK, mae'n dweud bod fy ngwelliannau'n werth eu hystyried, gan eu bod yn sicrhau bod pob disgybl yn cael:

cyfle i fanteisio ar faes llafur sy'n cael ei lywio gan grefydd, gwerthoedd a moeseg nad ydyn nhw'n enwadol

ond nid i eithrio crefydd, gwerthoedd a moeseg enwadol mewn ysgolion o gymeriad crefyddol, lle mae crefydd, gwerthoedd a moeseg yn cyfateb i'r ddau. I bob pwrpas, mae'n dweud eu bod yn cysoni'r cylch, ac mae'n argymell eich bod chi'n cefnogi'r gwelliannau hyn, ac felly, yn amlwg, yr wyf fi. Diolch yn fawr iawn.

19:20

Rydyn ni'n cytuno fel grŵp efo'r Llywodraeth fod rhaid i grefydd, gwerthoedd a moeseg fod ar wyneb y Bil fel elfen orfodol er mwyn helpu creu cymdeithas gynhwysol sy'n parchu pob barn a diwylliant a chrefydd. Fyddwn ni, felly, ddim yn cefnogi gwelliannau Darren Millar, a fyddai'n tanseilio hynny, ac ni fyddwn ni chwaith ddim yn cefnogi gwelliannau grŵp 8 Suzy Davies. Mae hon yn ddadl gymhleth, fel rydyn ni wedi clywed, ond rydyn ni'n ymwybodol iawn fod yna lawer o drafod wedi digwydd ynghylch hyn, a dwi'n ymwybodol bod y Llywodraeth wedi ceisio cael consensws ar hyn yn barod ac, felly, yn cefnogi'r safbwynt maen nhw'n ei gymryd heddiw.

Fe ddaru i welliannau Suzy ysgogi trafodaeth ddwys o fewn ein grŵp ni, ac mi fuon ni'n ystyried materion dwfn ac ysbrydol am le ffydd ym mywydau pobl Cymru heddiw. Mae Cymru'n wlad gynhwysol sy'n dathlu amrywiaeth. Mae arfogi ein pobl ifanc ni drwy addysg i ddeall yr amrywiaethau, i ddeall yn llawn natur y gwahanol grefyddau a diwylliannau sy'n rhoi cyfoeth anhygoel i'n gwlad ni, yn gwbl allweddol, ac yn y ffordd hynny fedrwn ni wreiddio gwerthoedd sy'n parchu amrywiaeth crefyddol a diwylliannol yn y Gymru fodern. Diolch, Llywydd.

We as a group agree with the Government that religion, values and ethics should be on the face of the Bill as a mandatory element in order to help to create an inclusive society that respects all views, cultures and religions. We will therefore not be supporting Darren Millar's amendments, which would undermine that, and neither will we be supporting Suzy Davies's group 8 amendments. This is a complex debate, as we've already heard, but we are highly aware that there has been a great deal of discussion on this issue, and I am aware that the Government has sought consensus on this already and we therefore support their view today.

Suzy's amendments did engender great debate within our group, and we did consider some deep spiritual issues on the role of faith in the lives of people in Wales today. Wales is an inclusive nation that celebrates diversity. Equipping our young people through education to understand diversity and to fully understand the nature of the different religions and cultures that provide huge wealth to our nation is crucial. That's how we can entrench values that respect cultural and religious diversity in modern Wales. Thank you, Llywydd.

I move amendments 23 to 29, and amendment 19, all of which have been tabled in my name. The Bill in its current form is discriminatory, unfortunately, in that it places burdens on schools with a religious character across Wales that do not apply to those schools without a religious character. At present, schools across Wales either provide a religious education curriculum that has been agreed by the local standing advisory committee on religious education, or SACREs, as they're also called—it's also termed a 'locally agreed curriculum'—or they provide an RE curriculum that has been provided by the denomination to which the faith school belongs. These arrangements have served schools well across Wales for a long, long time, and there has been no clamour for change, but the Bill proposes that, in future, faith schools must, if requested to do so by a single parent, provide the locally agreed curriculum for the new subject of religion, values and ethics alongside the curriculum provided by their denomination. Delivering a dual curriculum is not going to be straightforward. In fact, it will be a significant challenge for faith schools, so I would rather there wasn't such a requirement at all, especially given the fact that parents know the religious character of a school when they actually choose to send their child to that school.

Now, if agreed, my amendments 23, 24 and 25 will ensure that if faith schools are to be required to deliver a dual curriculum, then the costs of providing that second RVE curriculum will not fall on either the individual school or the local education authority in which it's based. Llywydd, if parents in faith schools will be able to request the locally agreed RVE curriculum for their children—that is, the curriculum set by the standing advisory committee—then it's only fair that parents in non-faith schools, those schools that don't have a religious character, should be able to request that a denominational RVE curriculum should be available to their children. My amendments 26, 27, 28 and 29 would deliver just this. They would address the discrimination between faith schools and other schools in Wales by levelling the playing field to give parents with children in both types of school the same rights to request a curriculum of their choice. Also, they would ensure that the cost of making an extra curriculum available to learners will not fall on the schools or the local education authority, whether they be faith schools or no-faith schools, as a result of parents exercising that choice.

Finally, if I can just speak briefly to amendment 19, as is the case for relationships and sexuality education, the Welsh Government's Bill will remove the rights that are currently enjoyed by parents to be able to withdraw their children from RE lessons. Now, these parental rights are very important. As I indicated in the debate on the relationships and sexuality education amendments earlier, they recognise that parents, and not the state, are the primary educators of their children, and they also ensure that education legislation in Wales will be compatible and compliant with the Human Rights Act 1998 and the Education Act 1996, both of which I referred to earlier and both of which recognise the rights of parents to ensure that teaching conforms with parents' political and philosophical convictions and that children should be educated in accordance with the wishes of their parents. Now, the Minister said earlier this afternoon that the legislation, in her opinion and in the opinion of her Government lawyers, was compliant with the human rights Act, and I guess it will take a court case to determine whether that is the case in the future, but she didn't refer earlier on this afternoon to the obvious conflict that the Bill currently has with the Education Act 1996 in relation to children being educated in accordance with the wishes of their parents. So, I would hope that she will be able to respond to that particular point in this debate.

Now, as I said earlier, parents have long enjoyed the right to withdraw their children from both sex education and religious education lessons, and it's therefore no wonder that a significant majority of respondents to the Welsh Government's two consultations that were undertaken in advance of this Bill—. In both of those consultations, there was overwhelming opposition to the removal of the parental right to withdraw from either RSE or RVE: 88.7 per cent of respondents to the 'Our National Mission: A Transformational Curriculum' consultation wanted to retain the right to withdraw. And 60 per cent of those responding to the consultation document on ensuring access to the full curriculum also wanted to maintain the parental right to withdraw, and that's in spite of the fact that, in the second consultation, there wasn't a question asking about his particular subject. I think that shows the strength of feeling. If we set up consultations, as a Government or an institution, then we should listen to the views that are expressed.

Now, this legislation, if it proceeds unamended, will fundamentally shift the balance between the rights of parents and the rights of the state—something that none of us in this Welsh Parliament has a mandate to do. It wasn't mentioned in anybody's manifesto at the last Senedd elections, and when people have been asked, as I indicated earlier, they said they wanted to retain these rights. That's why my amendment 19, along with amendments 20, 21 and 22 that we debated earlier, seek to ensure that these parental rights are not eroded when it comes to either religious education or sex education in the future, and I therefore urge Members to support my amendments in both groups.

Rwy'n cynnig gwelliannau 23 i 29, a gwelliant 19, y mae pob un ohonyn nhw wedi'u cyflwyno yn fy enw i. Mae'r Bil ar ei ffurf bresennol yn wahaniaethol, yn anffodus, gan ei fod yn gosod beichiau ar ysgolion â chymeriad crefyddol ledled Cymru nad ydyn nhw'n berthnasol i'r ysgolion hynny heb gymeriad crefyddol. Ar hyn o bryd, mae ysgolion ledled Cymru naill ai'n darparu cwricwlwm addysg grefyddol cytunedig  gan y pwyllgor cynghori sefydlog lleol ar addysg grefyddol, neu CYSAGau, fel y mae'n cael ei alw, hefyd—caiff ei alw'n 'gwricwlwm y cytunwyd arno'n lleol'—neu eu bod yn darparu cwricwlwm addysg grefyddol wedi'i ddarparu gan yr enwad y mae'r ysgol ffydd yn perthyn iddo. Mae'r trefniadau hyn wedi gwasanaethu ysgolion yn dda ledled Cymru ers amser maith, ac ni fu unrhyw alw mawr am newid, ond mae'r Bil yn cynnig, yn y dyfodol, fod yn rhaid i ysgolion ffydd, os bydd gofyn iddyn nhw wneud hynny gan un rhiant, ddarparu'r cwricwlwm sydd wedi'i gytuno arno'n lleol ar gyfer y pwnc newydd crefydd, gwerthoedd a moeseg ochr yn ochr â'r cwricwlwm y mae eu henwad yn ei ddarparu. Ni fydd cyflwyno cwricwlwm deuol yn fater syml. Yn wir, bydd yn her sylweddol i ysgolion ffydd, felly byddai'n well gennyf i pe na bai gofyniad o'r fath o gwbl, yn enwedig o ystyried y ffaith bod rhieni'n gwybod cymeriad crefyddol ysgol pan fyddan nhw'n dewis anfon eu plentyn i'r ysgol honno.

Nawr, os caiff fy ngwelliannau 23, 24 a 25 eu cytuno, byddan nhw'n sicrhau, os yw'n mynd i fod yn ofynnol i ysgolion ffydd gyflwyno cwricwlwm deuol, yna ni fydd costau darparu'r ail gwricwlwm crefydd, gwerthoedd a moeseg hwnnw'n disgyn naill ai ar yr ysgol unigol na'r awdurdod addysg lleol y mae wedi'i lleoli ynddo. Llywydd, os bydd rhieni mewn ysgolion ffydd yn gallu gofyn am y cwricwlwm crefydd, gwerthoedd a moeseg sydd wedi'i gytuno arno'n lleol ar gyfer eu plant—hynny yw, y cwricwlwm sydd wedi'i bennu gan y pwyllgor cynghori sefydlog—yna mae'n deg y dylai rhieni mewn ysgolion nad ydyn nhw'n rhai ffydd, yr ysgolion hynny nad oes ganddyn nhw gymeriad crefyddol, allu gofyn bod cwricwlwm crefydd, gwerthoedd a moeseg enwadol ar gael i'w plant. Byddai fy ngwelliannau 26, 27, 28 a 29 yn cyflawni hyn. Bydden nhw'n mynd i'r afael â'r gwahaniaethu rhwng ysgolion ffydd ac ysgolion eraill yng Nghymru drwy ddarparu chwarae teg er mwyn rhoi'r un hawliau i rieni â phlant yn y ddau fath o ysgol ofyn am gwricwlwm o'u dewis. Hefyd, bydden nhw'n sicrhau na fydd y gost o sicrhau bod cwricwlwm ychwanegol ar gael i ddysgwyr yn disgyn ar yr ysgolion na'r awdurdod addysg lleol, boed yn ysgolion ffydd neu rai nad ydyn nhw'n ysgolion ffydd, o ganlyniad i rieni'n arfer y dewis hwnnw.

Yn olaf, os gaf i siarad yn fyr ar welliant 19, fel sy'n wir am addysg cydberthynas a rhywioldeb, bydd Bil Llywodraeth Cymru yn dileu'r hawliau y mae rhieni'n eu mwynhau ar hyn o bryd i allu tynnu eu plant allan o wersi addysg grefyddol. Nawr, mae'r hawliau rhieni hyn yn bwysig iawn. Fel y dywedais i yn y ddadl ar y gwelliannau addysg cydberthynas a rhywioldeb yn gynharach, maen nhw'n cydnabod mai rhieni, ac nid y wladwriaeth, yw prif addysgwyr eu plant, ac maen nhw hefyd yn sicrhau y bydd deddfwriaeth addysg yng Nghymru yn gydnaws ac yn cydymffurfio â Deddf Hawliau Dynol 1998 a Deddf Addysg 1996, y cyfeiriais at y ddwy yn gynharach ac mae'r ddwy ohonyn nhw'n cydnabod hawliau rhieni i sicrhau bod addysgu'n cydymffurfio â daliadau gwleidyddol ac athronyddol y rhieni ac y dylai plant gael eu haddysgu yn unol â dymuniadau eu rhieni. Nawr, dywedodd y Gweinidog yn gynharach y prynhawn yma fod y ddeddfwriaeth, yn ei barn hi ac ym marn cyfreithwyr ei Llywodraeth, yn cydymffurfio â'r Ddeddf hawliau dynol, ac rwy'n tybio y bydd yn cymryd achos llys i benderfynu a yw hynny'n wir yn y dyfodol, ond ni chyfeiriodd hi yn gynharach y prynhawn yma at y gwrthdaro amlwg sydd gan y Bil ar hyn o bryd â Deddf Addysg 1996 o ran plant yn cael eu haddysgu yn unol â dymuniadau eu rhieni. Felly, byddwn i'n gobeithio y bydd hi'n gallu ymateb i'r pwynt penodol hwnnw yn y ddadl hon.

Nawr, fel y dywedais i'n gynharach, mae rhieni wedi mwynhau'r hawl ers tro byd i dynnu eu plant yn ôl o wersi addysg rhyw ac addysg grefyddol, ac felly nid yw'n syndod bod mwyafrif sylweddol o'r ymatebwyr i ddau ymgynghoriad Llywodraeth Cymru a gafodd eu cynnal cyn y Bil hwn—. Yn y ddau ymgynghoriad hynny, roedd gwrthwynebiad llethol i ddileu hawl y rhieni i dynnu'n ôl o naill ai addysg cydberthynas a rhywioldeb neu grefydd, gwerthoedd a moeseg: roedd 88.7 y cant o'r ymatebwyr i'r ymgynghoriad 'Cenhadaeth ein Cenedl: Cwricwlwm Gweddnewidiol' eisiau cadw'r hawl i dynnu'n ôl. Ac roedd 60 y cant o'r rhai a ymatebodd i'r ddogfen ymgynghori ar sicrhau'r cyfle i fanteisio ar y cwricwlwm llawn hefyd eisiau cadw hawl y rhieni i dynnu'n ôl, ac mae hynny er gwaethaf y ffaith nad oedd cwestiwn ar y pwnc penodol hwn yn yr ail ymgynghoriad. Rwy'n credu bod hynny'n dangos cryfder y teimlad. Os ydym ni'n sefydlu ymgynghoriadau, fel Llywodraeth neu sefydliad, yna dylem ni wrando ar y safbwyntiau sy'n cael eu mynegi.

Nawr, bydd y ddeddfwriaeth hon, os bydd yn mynd rhagddi heb ei diwygio, yn newid yn sylfaenol y cydbwysedd rhwng hawliau rhieni a hawliau'r wladwriaeth—rhywbeth nad oes gan yr un ohonom ni yn y Senedd hon yng Nghymru fandad i'w wneud. Ni chafodd ei grybwyll ym maniffesto neb yn etholiadau diwethaf y Senedd, a phan gaiff pobl eu holi ynghylch eu barn, fel y dywedais i yn gynharach, maen nhw'n dweud eu bod eisiau cadw'r hawliau hyn. Dyna pam mae fy ngwelliant 19, ynghyd â gwelliannau 20, 21 a 22 a drafodwyd gennym ni yn gynharach, yn ceisio sicrhau nad yw'r hawliau rhieni hyn yn cael eu herydu o ran addysg grefyddol neu addysg rhyw yn y dyfodol, ac felly rwy'n annog yr Aelodau i gefnogi fy ngwelliannau i yn y ddau grŵp.

19:25

Like RSE, the teaching of religion, values and ethics generated a large amount of correspondence from concerned parents, particularly from those whose children attend faith schools. Once again, the Welsh Government has ignored the wishes of parents who wanted to be able to remove their children from lessons that went against their religion, values and ethics. And it's not the job of the state—it's not the state's job to dictate what those religions should be.

As a Christian, I'm proud of our nation's Christian heritage. On Monday, we celebrated St David's Day, Wales's national day, which marks the feast day of a sixth century bishop. Christianity is engrained in our culture and heritage, but that does not mean that everyone in Wales should be a Christian. Another proud tradition of our nation is the freedom to choose any religion or, indeed, none, and that is why faith schools exist. Those faith schools should not be forced to teach secular RVE and I will not, therefore, be supporting amendment 13. Unfortunately, not every parent can send their child to a faith school, which was why the parental opt-out to RVE was so important. Parents are the primary educators, and they should have the right to withdraw their children from lessons that contradict their cultural and religious beliefs, and I will therefore be supporting Darren Millar's amendments. However, I know that the way this new curriculum is designed will make it difficult to maintain the opt-out, which is why, sadly, I will have no choice but to vote against the Bill, even if, by some miracle, these amendments pass. Thank you. Diolch yn fawr.

Fel addysg Gydberthynas a Rhywioldeb, cynhyrchodd addysgu crefydd, gwerthoedd a moeseg lawer iawn o ohebiaeth gan rieni pryderus, yn enwedig gan y rhai y mae eu plant yn mynychu ysgolion ffydd. Unwaith eto, mae Llywodraeth Cymru wedi anwybyddu dymuniadau rhieni a oedd eisiau gallu tynnu eu plant allan o wersi a oedd yn mynd yn groes i'w crefydd, eu gwerthoedd a'u moeseg. Ac nid gwaith y wladwriaeth yw—nid gwaith y wladwriaeth yw pennu beth ddylai'r crefyddau hynny fod.

Fel Cristion, rwy'n falch o dreftadaeth Gristnogol ein cenedl. Ddydd Llun, buom ni'n dathlu Dydd Gŵyl Dewi, diwrnod cenedlaethol Cymru, sy'n nodi diwrnod gŵyl esgob o'r chweched ganrif. Mae Cristnogaeth yn rhan annatod o'n diwylliant a'n treftadaeth, ond nid yw hynny'n golygu y dylai pawb yng Nghymru fod yn Gristion. Traddodiad balch arall yn ein cenedl yw'r rhyddid i ddewis unrhyw grefydd neu, yn wir, dim un, a dyna pam mae ysgolion ffydd yn bodoli. Ni ddylai'r ysgolion ffydd hynny gael eu gorfodi i addysgu crefydd, gwerthoedd a moeseg seciwlar ac felly ni fyddaf i'n cefnogi gwelliant 13. Yn anffodus, ni all pob rhiant anfon ei blentyn i ysgol ffydd, a dyna pam yr oedd y cyfle i rieni ymwrthod â chrefydd, gwerthoedd a moeseg mor bwysig. Rhieni yw'r prif addysgwyr, a dylen nhw gael yr hawl i dynnu eu plant allan o wersi sydd yn groes i'w credoau diwylliannol a chrefyddol, ac felly byddaf i'n cefnogi gwelliannau Darren Millar. Fodd bynnag, rwy'n gwybod y bydd y ffordd y mae'r cwricwlwm newydd hwn wedi'i gynllunio yn ei gwneud yn anodd cynnal y cyfle i optio allan, a dyna pam, yn anffodus, na fydd gennyf i ddewis ond pleidleisio yn erbyn y Bil, hyd yn oed os bydd y gwelliannau hyn, drwy ryw wyrth, yn cael eu derbyn. Diolch. Diolch yn fawr.

19:30

Thank you very much, Presiding Officer, and can I, first of all, thank Siân Gwenllian for her recognition of the immense amount of work that has gone into this part of the curriculum, and for her and Plaid Cymru's understanding about why these lessons are so necessary if we're to fulfil the purposes of our curriculum? It is absolutely right that children learn about and are ready to enter into a world where people will have a diversity of religious and non-religious views and will, potentially, live their lives through adherence to a set of values or ethics. So, I think it's really, really important that all of our children have access to education of this kind.

Can I start with amendments 13 to 17? These would amend the Bill so that religion, values and ethics in a school of a religious character would have to be designed having regard to the school's trust deeds, rather than in accordance with them, and would potentially enable schools of a religious character to provide one course of study for RVE that has regard to both an agreed syllabus and the school's trust deeds. In removing the requirement on these schools to design denominational RVE that accords with their trust deeds, however, the amendment does create the possibility of such schools breaching their trust deeds. In other words, there may be a tension between what a trust deed requires and what the agreed syllabus may require. That tension can be resolved if two RVE syllabuses are designed separately and in accordance with the Bill’s current requirements, but the tensions can't necessarily be resolved within a single RVE syllabus. The Welsh Government does not see those school trust deeds and so we cannot be certain what they require. As such, we cannot legislate to require schools with a religious character to prepare a single syllabus of RVE that has regard to both an agreed syllabus and the school's trust deeds, as we cannot be certain that it would be possible for the schools to comply with this kind of requirement. This amendment would introduce a discretion that such schools do not have under current legislation, or under the Bill as drafted, to depart from their trust deeds in their teaching of RVE. That could result in such schools providing RVE in breach of their trust deeds, and this is not something that I would wish to facilitate. Government amendments to Schedule 1 of the Bill were tabled at Stage 2 after very lengthy discussions with our partners in the Church in Wales and the Catholic Education Service to address their concerns in this area, and these partners have advised the Welsh Government that these amendments address their key concerns. Therefore, I would ask Members to vote against those particular amendments.

Moving to amendments 23, 25, 27 and 29, these are aimed at ensuring that a school or local authority does not have to meet the costs for providing denominational RVE in voluntary controlled faith schools when requested by parents, or agreed syllabus RVE in voluntary aided faith schools where requested by the parents. They do not explain, however, how these costs are to be met. I do not agree that the costs of this kind of RVE provision should be treated differently from the costs of other kinds of RVE provision.

The Bill respects the role of schools with a religious character in state-mandated education, and ensures that they're able to continue to provide RVE in accordance with their trust deeds or the tenets of their faith. There is no obligation for the state to provide faith-based RVE in accordance with parents' wishes in UK law or in the European convention on human rights. This is a matter for schools of a religious character.

However, the Bill ensures that all learners will have access to pluralistic RVE where that is wanted, and there is an obligation on the state to do that, and that is what current law requires. As I have said, we've been working really closely with the Catholic Education Service and the Church in Wales about the two syllabi during the development of the Bill, and I agreed at Stage 2 that the non-denominational RVE syllabus that schools of religious character will now need to provide will be one that has been designed having regard to the agreed syllabus, rather than in accordance with it. This allows schools of a religious character to have more flexibility in developing their syllabi. It is also an option for schools of a religious character to work with neighbouring schools to deliver non-denominational RVE if they wish to do so. 

Diolch yn fawr iawn, Llywydd, ac a gaf i, yn gyntaf oll, ddiolch i Siân Gwenllian am ei chydnabyddiaeth o'r gwaith aruthrol sydd wedi mynd i mewn i'r rhan hon o'r cwricwlwm, ac am iddi hi a Phlaid Cymru ddeall pam y mae'r gwersi hyn mor angenrheidiol os ydym ni am gyflawni dibenion ein cwricwlwm? Mae'n gwbl briodol bod plant yn dysgu am fyd lle bydd gan bobl amrywiaeth o safbwyntiau crefyddol ac anghrefyddol ac y byddan nhw, o bosibl, yn byw eu bywydau drwy lynu wrth gyfres o werthoedd neu foesau. Felly, rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn bod gan bob un o'n plant fynediad at addysg o'r math hwn.

A gaf i ddechrau gyda gwelliannau 13 i 17? Byddai'r rhain yn diwygio'r Bil fel y byddai'n rhaid cynllunio crefydd, gwerthoedd a moeseg mewn ysgol o gymeriad crefyddol gan roi sylw i weithredoedd ymddiriedolaeth yr ysgol, yn hytrach na bod yn unol â hwy, a byddai hyn o bosibl yn galluogi ysgolion o gymeriad crefyddol i ddarparu un cwrs astudio ar gyfer crefydd, gwerthoedd a moeseg sy'n rhoi sylw i faes llafur cytunedig a gweithredoedd ymddiriedolaeth yr ysgol. Wrth ddileu'r gofyniad ar yr ysgolion hyn i ddylunio crefydd, gwerthoedd a moeseg enwadol sy'n cyd-fynd â'u gweithredoedd ymddiriedolaeth, fodd bynnag, mae'r gwelliant yn creu'r posibilrwydd y bydd ysgolion o'r fath yn torri eu gweithredoedd ymddiriedolaeth. Mewn geiriau eraill, efallai y bydd tensiwn rhwng yr hyn y mae gweithred ymddiriedolaeth yn gofyn amdano a'r hyn y gallai fod y maes llafur cytunedig yn gofyn amdano. Gellir datrys y tensiwn hwnnw os caiff dau faes llafur crefydd, gwerthoedd a moeseg eu cynllunio ar wahân ac yn unol â gofynion presennol y Bil, ond ni ellir datrys y tensiynau o reidrwydd o fewn maes llafur crefydd, gwerthoedd a moeseg unigol. Nid yw Llywodraeth Cymru yn gweld y gweithredoedd ymddiriedolaethau ysgolion hynny ac felly ni allwn fod yn sicr beth sy'n ofynnol arnynt. O'r herwydd, ni allwn ddeddfu i'w gwneud yn ofynnol i ysgolion sydd â chymeriad crefyddol baratoi un maes llafur crefydd, gwerthoedd a moeseg sy'n ystyried maes llafur cytunedig a gweithredoedd ymddiriedolaeth yr ysgol, gan na allwn fod yn sicr y byddai'n bosibl i'r ysgolion gydymffurfio â'r math hwn o ofyniad. Byddai'r gwelliant hwn yn cyflwyno disgresiwn nad oes gan ysgolion o'r fath o dan y ddeddfwriaeth bresennol, nac o dan y Bil fel y'i drafftiwyd, i wyro oddi wrth eu gweithredoedd ymddiriedolaeth wrth addysgu crefydd, gwerthoedd a moeseg. Gallai hynny olygu bod ysgolion o'r fath yn darparu crefydd, gwerthoedd a moeseg yn groes i'w gweithredoedd ymddiriedolaeth, ac nid yw hyn yn rhywbeth y byddwn yn dymuno ei hwyluso. Cyflwynwyd gwelliannau'r Llywodraeth i Atodlen 1 y Bil yng Nghyfnod 2 ar ôl trafodaethau hir iawn gyda'n partneriaid yn yr Eglwys yng Nghymru a'r Gwasanaeth Addysg Gatholig i fynd i'r afael â'u pryderon yn y maes hwn, ac mae'r partneriaid hyn wedi hysbysu Llywodraeth Cymru bod y gwelliannau hyn yn mynd i'r afael â'u prif bryderon. Felly, byddwn yn gofyn i'r Aelodau bleidleisio yn erbyn y gwelliannau penodol hynny.

Gan symud at welliannau 23, 25, 27 a 29, nod y rhain yw sicrhau nad oes rhaid i ysgol neu awdurdod lleol dalu'r costau ar gyfer darparu crefydd, gwerthoedd a moeseg enwadol mewn ysgolion ffydd gwirfoddol a reolir pan ofynnir am hynny gan rieni, na maes llafur cytunedig crefydd, gwerthoedd a moeseg mewn ysgolion ffydd gwirfoddol a gynorthwyir pan ofynnir am hynny gan y rhieni. Fodd bynnag, nid ydynt yn esbonio sut y dylid talu'r costau hyn. Nid wyf yn cytuno y dylai costau'r math hwn o ddarpariaeth crefydd, gwerthoedd a moeseg gael eu trin yn wahanol i gostau mathau eraill o ddarpariaeth crefydd, gwerthoedd a moeseg.

Mae'r Bil yn parchu swyddogaeth ysgolion sydd â chymeriad crefyddol mewn addysg wedi'i mandadu gan y wladwriaeth, ac yn sicrhau eu bod yn gallu parhau i ddarparu crefydd, gwerthoedd a moeseg yn unol â'u gweithredoedd ymddiriedolaeth neu ddaliadau eu ffydd. Nid oes rheidrwydd ar y wladwriaeth i ddarparu crefydd, gwerthoedd a moeseg seiliedig ar ffydd yn unol â dymuniadau rhieni yng nghyfraith y DU nac yn y confensiwn Ewropeaidd ar hawliau dynol. Mater i ysgolion o gymeriad crefyddol yw hwn.

Fodd bynnag, mae'r Bil yn sicrhau y bydd gan bob dysgwr fynediad at grefydd, gwerthoedd a moeseg amlblwyfol pan fo eisiau hynny, ac mae rhwymedigaeth ar y wladwriaeth i wneud hynny, a dyna sy'n ofynnol gan y gyfraith bresennol. Fel y dywedais, rydym ni wedi bod yn gweithio'n agos iawn gyda'r Gwasanaeth Addysg Gatholig a'r Eglwys yng Nghymru ynghylch y ddau faes llafur wrth ddatblygu'r Bil, a chytunais yng Nghyfnod 2 y bydd y maes llafur crefydd, gwerthoedd a moeseg anenwadol y bydd angen i ysgolion o gymeriad crefyddol ei ddarparu erbyn hyn yn un sydd wedi'i gynllunio gan ystyried y maes llafur cytunedig, yn hytrach nag yn unol ag ef. Mae hyn yn caniatáu i ysgolion o gymeriad crefyddol gael mwy o hyblygrwydd wrth ddatblygu eu maes llafur. Mae hefyd yn rhoi dewis i ysgolion o gymeriad crefyddol weithio gydag ysgolion cyfagos i gyflwyno crefydd, gwerthoedd a moeseg anenwadol os ydyn nhw'n dymuno gwneud hynny. 

However, I would draw Members attention to data provided to me by the Catholic Education Service, where we have been advised that the number of pupils previously withdrawn from denominational RE in 2020 was just one. So, the anticipated extra costs of this proposed change should be minimal. My officials will, however, continue to monitor the position over the coming years, working closely with our partners in the Catholic Education Service and the Church in Wales. As I have said, both of them have been clear that they are content with the changes made at Stage 2 by the Government, and they consider these to be their key priorities. Therefore, I would ask the Senedd to vote against these amendments.

Moving, now, to amendments 19, 24, 26 and 28, RVE, I agree, raises complex issues, which a school can play a vital role in helping learners understand, and the Bill ensures that all learners will have access to pluralistic RVE, which will include a range of religious and non-religious views. There is no absolute right to have a child educated in accordance with the parents' religious or philosophical beliefs, either in UK law or under the European convention on human rights. Similarly, there is no right to have education provided by the state according to one's own religious beliefs. So, whilst the state recognises a place for religious schools, its obligation under the rights protected by the Human Rights Act 1998 is to provide the opportunity for pluralistic provision alone.

The Bill does not prevent parents immersing or teaching their children in any faith that they choose, either at home or in a place of worship, but that is a matter for the parents to arrange and not for the school. In ensuring that all learners in all schools have the right of access to a RVE syllabus that has been designed having regard to an agreed syllabus, we are supporting learners to garner an appreciation of other religions and to develop tolerance and community cohesion. The issue of the removal of the right to withdraw from RVE has been carefully considered and consulted on, but I accept that there are strong views. As the Bill will no longer allow parents to withdraw their children from RVE, it does require schools of a religious character to give effect to parents' requests for alternative RVE provision, whether that is RVE designed having regard to the agreed syllabus or RVE that accords with the school's trust deeds.

In the new curriculum, schools of a religious character will continue to be able to deliver denominational RVE in accordance with those trust deeds, and I've been very clear that nothing proposed in this Bill is intended to prevent schools of a religious character from teaching their own denominational RVE syllabus. Throughout the development of the new curriculum, we've worked with stakeholders and partners like the Catholic Education Service and consulted widely. Their schools make a valuable contribution to the education system, and, as I have mentioned previously, both they and the Church in Wales have confirmed that the Stage 2 amendments have addressed their key concerns.

Finally, turning to amendment 18, this amendment I do not believe is required, because a complaints process is already in place for all elements of a school's management, including the curriculum. There is already provision in section 409 of the Education Act 1996 that requires a local authority to establish a complaints process in respect of a complaint around the provision of a curriculum, or where a governing body of a maintained school has acted or is proposing to act unreasonably in relation to a power that they have or the duties to which they are subject.

Governing bodies of maintained schools must also adopt a complaints policy under section 29 of the Education Act 2002, but complaints relating to the curriculum should be made to the local authority first. Ultimately, if a person remains unhappy and feels that the school has exercised its powers unreasonably, they can ask the local authority in the first place, and potentially, then, Welsh Ministers, to exercise their powers of direction under the School Standards and Organisation (Wales) Act 2013. Adding another complaints process I believe would be an unnecessary duplication, and would simply be an additional burden for schools to cope with, when the requirement for a complaints procedure is already set out in legislation. And I don't believe that RVE should be singled out for its own complaints process; I don't believe that there is a rationale for doing so. Therefore, I would urge Members to reject this amendment and not add an additional burden on schools. Thank you, Presiding Officer.

Fodd bynnag, hoffwn dynnu sylw'r Aelodau at ddata a ddarparwyd imi gan y Gwasanaeth Addysg Gatholig, pryd y cawsom wybod mai dim ond un oedd nifer y disgyblion a dynnwyd yn flaenorol o addysg grefyddol enwadol yn 2020. Felly, dylai costau ychwanegol disgwyliedig y newid arfaethedig hwn fod yn fach iawn. Fodd bynnag, bydd fy swyddogion yn parhau i fonitro'r sefyllfa dros y blynyddoedd nesaf, gan weithio'n agos gyda'n partneriaid yn y Gwasanaeth Addysg Gatholig a'r Eglwys yng Nghymru. Fel y dywedais, mae'r ddau ohonyn nhw wedi bod yn glir eu bod yn fodlon ar y newidiadau a wnaed yng Nghyfnod 2 gan y Llywodraeth, ac maen nhw o'r farn mai'r rhain yw eu blaenoriaethau allweddol. Felly, rwyf yn gofyn i'r Senedd bleidleisio yn erbyn y gwelliannau hyn.

Gan symud nawr, at welliannau 19, 24, 26 a 28, mae crefydd, gwerthoedd a moeseg, rwy'n cytuno, yn codi materion cymhleth, y gall ysgol chwarae rhan hanfodol wrth helpu dysgwyr i'w deall, ac mae'r Bil yn sicrhau y bydd gan bob dysgwr fynediad at grefydd, gwerthoedd a moeseg amlblwyfol, a fydd yn cynnwys amrywiaeth o safbwyntiau crefyddol ac anghrefyddol. Nid oes hawl absoliwt i blentyn gael ei addysgu yn unol â chredoau crefyddol neu athronyddol y rhieni, naill ai yng nghyfraith y DU nac o dan y confensiwn Ewropeaidd ar hawliau dynol. Yn yr un modd, nid oes hawl i gael addysg wedi ei darparu gan y wladwriaeth yn ôl credoau crefyddol rhywun ei hun. Felly, er bod y wladwriaeth yn cydnabod bod lle i ysgolion crefyddol, ei rhwymedigaeth o dan yr hawliau a ddiogelir gan Ddeddf Hawliau Dynol 1998 yw rhoi'r cyfle i gael darpariaeth addysg amlblwyfol yn unig.

Nid yw'r Bil yn atal rhieni rhag trochi nac addysgu eu plant mewn unrhyw ffydd a ddewisant, naill ai gartref neu mewn man addoli, ond mater i'r rhieni yw ei drefnu ac nid mater i'r ysgol yw hynny. Wrth sicrhau bod gan bob dysgwr ym mhob ysgol yr hawl i gael mynediad i faes llafur crefydd, gwerthoedd a moeseg sydd wedi'i gynllunio gan ystyried maes llafur cytunedig, rydym yn cefnogi dysgwyr i ennyn gwerthfawrogiad o grefyddau eraill ac i ddatblygu goddefgarwch a chydlyniant cymunedol. Mae'r mater o ddileu'r hawl i dynnu allan o grefydd, gwerthoedd a moeseg wedi'i ystyried yn ofalus ac wedi'i ymgynghori arno, ond rwy'n derbyn bod barn gref. Gan na fydd y Bil bellach yn caniatáu i rieni dynnu eu plant allan o wersi crefydd, gwerthoedd a moeseg, mae'n ei gwneud yn ofynnol i ysgolion o gymeriad crefyddol weithredu cais rhieni am ddarpariaeth crefydd, gwerthoedd a moeseg amgen, boed hwnnw'n faes llafur crefydd, gwerthoedd a moeseg a gynlluniwyd gan roi sylw i'r maes llafur neu'r crefydd, gwerthoedd a moeseg y cytunwyd arno sy'n cyd-fynd â gweithredoedd ymddiriedolaeth yr ysgol.

Yn y cwricwlwm newydd, bydd ysgolion o gymeriad crefyddol yn parhau i allu darparu crefydd, gwerthoedd a moeseg enwadol yn unol â'r gweithredoedd ymddiriedolaeth hynny, ac rwyf wedi bod yn glir iawn na fwriedir i unrhyw beth a gynigir yn y Bil hwn atal ysgolion o gymeriad crefyddol rhag addysgu eu maes llafur crefydd, gwerthoedd a moeseg enwadol eu hunain. Drwy gydol y broses o ddatblygu'r cwricwlwm newydd, rydym wedi gweithio gyda rhanddeiliaid a phartneriaid fel y Gwasanaeth Addysg Gatholig ac wedi ymgynghori'n eang. Mae eu hysgolion yn gwneud cyfraniad gwerthfawr i'r system addysg, ac, fel yr wyf wedi sôn o'r blaen, maen nhw a'r Eglwys yng Nghymru wedi cadarnhau bod gwelliannau Cyfnod 2 wedi mynd i'r afael â'u prif bryderon.

Yn olaf, gan droi at welliant 18, nid wyf yn credu bod angen y gwelliant hwn, oherwydd mae proses gwyno eisoes ar waith ar gyfer pob elfen o reolaeth ysgol, gan gynnwys y cwricwlwm. Mae darpariaeth eisoes yn adran 409 o Ddeddf Addysg 1996 sy'n ei gwneud yn ofynnol i awdurdod lleol sefydlu proses gwyno mewn cysylltiad â chwyn ynghylch darparu cwricwlwm, neu pan fo corff llywodraethu ysgol a gynhelir wedi gweithredu neu'n bwriadu gweithredu yn afresymol mewn cysylltiad â phŵer sydd ganddo neu'r dyletswyddau y mae'n ddarostyngedig iddynt.

Mae'n rhaid i gyrff llywodraethu ysgolion a gynhelir hefyd fabwysiadu polisi cwynion o dan adran 29 o Ddeddf Addysg 2002, ond dylid gwneud cwynion sy'n ymwneud â'r cwricwlwm i'r awdurdod lleol yn gyntaf. Yn y pen draw, os bydd unigolyn yn parhau i fod yn anhapus ac yn teimlo bod yr ysgol wedi arfer ei phwerau mewn modd afresymol, caiff ofyn i'r awdurdod lleol yn y lle cyntaf, ac o bosibl wedyn, i Weinidogion Cymru, arfer eu pwerau cyfarwyddo o dan Ddeddf Safonau a Threfniadaeth Ysgolion (Cymru) 2013. Gan ychwanegu proses gwyno arall, rwy'n credu y byddai hyn yn ddyblygu diangen, a byddai'n faich ychwanegol i ysgolion ymdopi ag ef, pan fo'r gofyniad am weithdrefn gwyno eisoes wedi ei nodi mewn deddfwriaeth. Ac nid wyf yn credu y dylid nodi crefydd, gwerthoedd a moeseg ar ei ben ei hun ar gyfer ei broses gwyno ei hun; Nid wyf yn credu bod sail resymegol dros wneud hynny. Felly, rwyf yn annog yr Aelodau i wrthod y gwelliant hwn a pheidio ag ychwanegu baich ychwanegol ar ysgolion. Diolch Llywydd.

19:40

Diolch, Llywydd, and thank you to everyone who's participated in this debate. It's a full debate and quite a complicated one, as we discussed earlier. Can I just begin by agreeing with Siân Gwenllian, and, in fact, the Minister, that we need our children growing up to not only respect but to understand all kinds of faiths. Part of the purpose of this Bill in the first place is to raise children to be less judgmental and less discriminatory, less prejudiced. That's why I've been pleased that RVE is itself a compulsory part of the curriculum.

For Caroline Jones, I just want to say that we're not talking about a situation here where about all schools just have to learn only secular RVE. That's not the case at all. The Minister has already indicated that denominational RVE is a core part of what is taught in religious schools, and I have to point out that the SACREs that Darren Millar referred to in his contribution are made up primarily of religious representatives. So, it's not secular RVE, however much you want to think of it in those terms.

The tension between the deeds and the agreed syllabus, Minister—I hear what you say on this, but that's actually the whole purpose of amendment 16, in defining what 'have regard' actually means and relating it specifically to RVE, because 'having regard' doesn't mean that you have to adopt exactly the same amount of each type of curriculum, it doesn't mean that you have to adopt the whole of either of the two types of curriculum that we're talking about here. But what it does mean is that, if you decide that part of a curriculum is not to be taught, you have to explain why—you have to show your workings of what thought you've applied to the decision that you're making.

Actually, if you want me to not move amendment 18, for example, and I understand your perfectly sound reasons for doing that, that would make far more sense if you supported amendment 16, which gives the tools to both schools to defend a position, and children, not just parents, of course, to bring a complaint through the complaint procedures that you've described in other pieces of legislation, because at the moment it's not clear what they would need to show in order for a complaint to stick, or in fact to be defended.

The comments, I'm afraid, Darren, that you made about the rights of parents and the rights of the state, that relationship changing—even though that might well be true, what we're considering here are the rights of children, and of course they've got the right to be educated in line with family beliefs under protocol 1 article 2, but that's a qualified right, as we've already heard, and it's not a right that's exercised in isolation. It cannot ever be a right that limits what a child learns, and that's what I can see this curriculum trying to do, and, albeit that I've tried to support schools of a religious character in the way I've approached it, and certainly with the amendments that I've been bringing forward, it's children first, and they're in a world that doesn't look like the world we've ever had. From that point of view, this opportunity for mutual understanding has got to be what trumps everything. Diolch yn fawr, Llywydd.

Diolch, Llywydd, a diolch i bawb sydd wedi cymryd rhan yn y ddadl hon. Mae'n ddadl lawn ac yn un eithaf cymhleth, fel y trafodwyd gennym yn gynharach. A gaf i ddechrau drwy gytuno â Siân Gwenllian, ac, mewn gwirionedd, y Gweinidog, fod angen i'n plant dyfu nid yn unig i barchu ond i ddeall pob math o grefyddau. Rhan o ddiben y Bil hwn yn y lle cyntaf yw magu plant i fod yn llai beirniadol ac yn llai gwahaniaethol, yn llai rhagfarnllyd. Dyna pam yr wyf wedi bod yn falch bod crefydd, gwerthoedd a moeseg ei hun yn rhan orfodol o'r cwricwlwm.

Ar gyfer Caroline Jones, rwyf eisiau dweud nad ydym ni'n sôn am sefyllfa yn y fan yma lle mae'n rhaid i bob ysgol ddysgu crefydd, gwerthoedd a moeseg seciwlar yn unig. Nid yw hynny'n wir o gwbl. Mae'r Gweinidog eisoes wedi nodi bod crefydd, gwerthoedd a moeseg enwadol yn rhan greiddiol o'r hyn a addysgir mewn ysgolion crefyddol, ac mae'n rhaid i mi dynnu sylw at y ffaith bod y CYSAGau y cyfeiriodd Darren Millar atyn nhw yn ei gyfraniad yn cynnwys cynrychiolwyr crefyddol yn bennaf. Felly, nid yw'n faes llafur crefydd, gwerthoedd a moeseg seciwlar, pa faint bynnag yr ydych chi  eisiau meddwl amdano yn y modd hwnnw.

Y tensiwn rhwng y gweithredoedd a'r maes llafur y cytunwyd arno, Gweinidog—clywaf yr hyn a ddywedwch am hyn, ond dyna holl ddiben gwelliant 16 mewn gwirionedd, wrth ddiffinio ystyr 'rhoi sylw' mewn gwirionedd a'i gysylltu'n benodol â chrefydd, gwerthoedd a moeseg, oherwydd nid yw 'rhoi sylw' yn golygu bod yn rhaid i chi fabwysiadu yr un faint yn union o bob math o gwricwlwm, nid yw'n golygu bod yn rhaid i chi fabwysiadu y cyfan o'r ddau fath o gwricwlwm yr ydym yn sôn amdanyn nhw yn y fan yma. Ond yr hyn y mae'n ei olygu yw, os ydych chi'n penderfynu nad yw rhan o gwricwlwm i'w haddysgu, mae'n rhaid i chi egluro pam—mae'n rhaid i chi ddangos sut yr aethoch chi ati i gyrraedd y penderfyniad.

Mewn gwirionedd, os ydych chi eisiau i mi beidio â chynnig gwelliant 18, er enghraifft, ac rwy'n deall eich rhesymau hollol ddilys dros wneud hynny, byddai hynny'n gwneud llawer mwy o synnwyr pe byddech yn cefnogi gwelliant 16, sy'n rhoi'r arfau i'r ddwy ysgol amddiffyn safbwynt, ac i blant, nid dim ond rhieni, wrth gwrs, i ddod â chwyn drwy'r gweithdrefnau cwyno yr ydych chi wedi eu disgrifio mewn darnau eraill o ddeddfwriaeth , oherwydd ar hyn o bryd nid yw'n glir beth fyddai angen iddyn nhw ei ddangos er mwyn i gŵyn gael ei chynnal, neu mewn gwirionedd i'r gŵyn gael ei hamddiffyn.

Mae'r sylwadau, mae arnaf ofn, Darren, a wnaethoch chi ynghylch hawliau rhieni a hawliau'r wladwriaeth, bod y berthynas honno'n newid—er y gallai hynny fod yn wir, yr hyn yr ydym yn ei ystyried yn y fan yma yw hawliau plant, ac wrth gwrs mae ganddyn nhw yr hawl i gael eu haddysgu yn unol â chredoau teuluol o dan brotocol 1 erthygl 2, ond mae hwnnw'n hawl amodol, fel y clywsom eisoes, ac nid yw'n hawl sy'n cael ei arfer ar wahân. Ni all byth fod yn hawl sy'n cyfyngu ar yr hyn y mae plentyn yn ei ddysgu, a dyna y gallaf weld y cwricwlwm hwn yn ceisio ei wneud, ac, er fy mod i wedi ceisio cefnogi ysgolion o gymeriad crefyddol yn y modd yr wyf wedi mynd ati, ac yn sicr gyda'r gwelliannau yr wyf wedi bod yn eu cyflwyno, plant yn gyntaf yw hi, ac maen nhw mewn byd nad yw'n edrych fel y byd a fu gennym ni erioed. O'r safbwynt hwnnw, mae'n rhaid i'r cyfle hwn ar gyfer cyd-ddealltwriaeth fod yr hyn sy'n bwysicach na phopeth arall. Diolch yn fawr, Llywydd.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 13? A oes gwrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes. Felly, awn ni i bleidlais ar welliant 13, yn enw Suzy Davies. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid naw, tri yn ymatal, 42 yn erbyn, ac felly mae gwelliant 13 wedi ei wrthod.

The question is that amendment 13 be agreed. Does any Member object? [Objection.] There is. We'll move to a vote on amendment 13, in the name of Suzy Davies. Open the vote. Close the vote. In favour nine, three abstentions, 42 against, therefore amendment 13 is not agreed.

Gwelliant 13: O blaid: 9, Yn erbyn: 42, Ymatal: 3

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 13: For: 9, Against: 42, Abstain: 3

Amendment has been rejected

19:45

Gwelliant 23. Darren Millar, ydy e'n cael ei symud?

Amendment 23. Darren Millar, is it moved?

Cynigiwyd gwelliant 23 (Darren Millar).

Amendment 23 (Darren Millar) moved.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 23? A oes gwrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes, felly pleidlais ar welliant 23. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 15, dau yn ymatal, 37 yn erbyn. Felly, mae gwelliant 23 wedi ei wrthod.

The question is that amendment 23 be agreed. Does any Member object? [Objection.] Yes, we'll therefore move to a vote on amendment 23. Open the vote. Close the vote. In favour 15, two abstentions, 37 against. Therefore, amendment 23 is not agreed.

Gwelliant 23: O blaid: 15, Yn erbyn: 37, Ymatal: 2

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 23: For: 15, Against: 37, Abstain: 2

Amendment has been rejected

Gwelliant 14, ac os ydy gwelliant 14 yn cael ei dderbyn, bydd gwelliant 24 yn methu. Suzy Davies, ydych chi'n symud gwelliant 14?

Amendment 14. If amendment 14 is agreed, amendment 24 falls. Suzy Davies, do you wish to move amendment 14?

Cynigiwyd gwelliant 14 (Suzy Davies).

Amendment 14 (Suzy Davies) moved.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 14? A oes gwrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes, felly agor y bleidlais ar welliant 14 yn enw Suzy Davies. Cau'r bleidlais. O blaid wyth, pedwar yn ymatal, 42 yn erbyn. Felly, mae gwelliant 14 wedi ei wrthod.

The question is that amendment 14 be agreed. Does any Member object? [Objection.] Yes. We will therefore open the vote on amendment 14 in the name of Suzy Davies. Close the vote. In favour eight, four abstentions, 42 against. Therefore, amendment 14 is not agreed.

Gwelliant 14: O blaid: 8, Yn erbyn: 42, Ymatal: 4

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 14: For: 8, Against: 42, Abstain: 4

Amendment has been rejected

Cynigiwyd gwelliant 24 (Darren Millar).

Amendment 24 (Darren Millar) moved.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 24? A oes gwrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes. Pleidlais ar welliant 24 yn enw Darren Millar. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 14, un yn ymatal, 39 yn erbyn. Ac felly mae gwelliant 24 wedi ei wrthod.

The question is that amendment 24 be agreed. Does any Member object? [Objection.] There is an objection. We'll move to a vote on amendment 24 in the name of Darren Millar. Open the vote. Close the vote. In favour 14, one abstention, 39 against. Therefore, amendment 24 is not agreed.

Gwelliant 24: O blaid: 14, Yn erbyn: 39, Ymatal: 1

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 24: For: 14, Against: 39, Abstain: 1

Amendment has been rejected

Cynigiwyd gwelliant 25 (Darren Millar).

Amendment 25 (Darren Millar) moved.

A ddylid derbyn gwelliant 25? A oes unrhyw wrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes. Pleidlais ar welliant 25 yn enw Darren Millar. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 15, dau yn ymatal, 37 yn erbyn. Felly, mae gwelliant 25 wedi ei wrthod.

The question is that amendment 25 be agreed to. Does any Member object? [Objection.] There is an objection. We'll therefore move to a vote on amendment 25 in the name of Darren Millar. Open the vote. Close the vote. In favour 15, two abstentions, 37 against. Therefore, amendment 25 is not agreed.

Gwelliant 25: O blaid: 15, Yn erbyn: 37, Ymatal: 2

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 25: For: 15, Against: 37, Abstain: 2

Amendment has been rejected

Cynigiwyd gwelliant 26 (Darren Millar).

Amendment 26 (Darren Millar) moved.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 26? A oes gwrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes, felly pleidlais ar welliant 26 yn enw Darren Millar. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 14, un yn ymatal, 39 yn erbyn. Felly, mae gwelliant 26 wedi ei wrthod.

The question is that amendment 26 be agreed. Does any Member object? [Objection.] Yes, we'll therefore move to a vote on amendment 26 in the name of Darren Millar. Open the vote. Close the vote. In favour 14, one abstention, 39 against. Therefore, amendment 26 is not agreed.

Gwelliant 26: O blaid: 14, Yn erbyn: 39, Ymatal: 1

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 26: For: 14, Against: 39, Abstain: 1

Amendment has been rejected

Cynigiwyd gwelliant 15 (Suzy Davies).

Amendment 15 (Suzy Davies) moved.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 15? A oes gwrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes, ac felly pleidlais ar welliant 15 yn enw Suzy Davies. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid wyth, dau yn ymatal, 44 yn erbyn. Felly, mae gwelliant 15 wedi ei wrthod.

The question is that amendment 15 be agreed. Does any Member object? [Objection.] Yes, there are objections. We will therefore move to a vote on amendment 15 in the name of Suzy Davies. Open the vote. Close the vote. In favour eight, two abstentions, 44 against. Therefore, amendment 15 is not agreed.

19:50

Gwelliant 15: O blaid: 8, Yn erbyn: 44, Ymatal: 2

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 15: For: 8, Against: 44, Abstain: 2

Amendment has been rejected

Gwelliant 27, Darren Millar. Gwelliant 27. 

Amendment 27, Darren Millar. Amendment 27.

Is it being moved, Darren Millar?

A yw'n cael ei gynnig, Darren Millar?

Cynigiwyd gwelliant 27 (Darren Millar).

Amendment 27 (Darren Millar) moved.

Ocê. Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 27? A oes unrhyw wrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes, felly pleidlais ar welliant 27 yn enw Darren Millar. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 15, dau yn ymatal, 37 yn erbyn. Gwelliant 27 wedi ei wrthod.

Okay. The question is that amendment 27 be agreed. Does any Member object? [Objection.] Yes. We'll therefore move to a vote on amendment 27 in the name of Darren Millar. Open the vote. Close the vote. In favour 15, two abstentions, 37 against. Therefore, amendment 27 is not agreed.

Gwelliant 27: O blaid: 15, Yn erbyn: 37, Ymatal: 2

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 27: For: 15, Against: 37, Abstain: 2

Amendment has been rejected

Cynigiwyd gwelliant 16 (Suzy Davies).

Amendment 16 (Suzy Davies) moved.

Os derbynnir gwelliant 16, bydd gwelliant 28 yn methu. Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 16? Unrhyw wrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes, mae yna wrthwynebiad, felly pleidlais ar welliant 16 yn enw Suzy Davies. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid saith, tri yn ymatal, 44 yn erbyn. Ac felly mae gwelliant 16 wedi ei wrthod.

If amendment 16 is agreed, amendment 28 falls. The question is that amendment 16 be agreed. Does any Member object? [Objection.] There is an objection. We'll therefore move to a vote on amendment 16 in the name of Suzy Davies. Open the vote. Close the vote. In favour seven, three abstentions, 44 against. Therefore, amendment 16 is not agreed.

Gwelliant 16: O blaid: 7, Yn erbyn: 44, Ymatal: 3

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 16: For: 7, Against: 44, Abstain: 3

Amendment has been rejected

Cynigiwyd gwelliant 28 (Darren Millar).

Amendment 28 (Darren Millar) moved.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 28? A oes gwrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes, felly fe gymrwn bleidlais ar welliant 28 yn enw Darren Millar. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 14, neb yn ymatal, 40 yn erbyn. Felly, mae gwelliant 28 wedi ei wrthod.

The question is that amendment 28 be agreed. Does any Member object? [Objection.] Yes. We'll therefore move to a vote on amendment 28 in the name of Darren Millar. Open the vote. Close the vote. In favour 14, no abstentions, 40 against. Therefore, amendment 28 is not agreed.

Gwelliant 28: O blaid: 14, Yn erbyn: 40, Ymatal: 0

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 28: For: 14, Against: 40, Abstain: 0

Amendment has been rejected

Cynigiwyd gwelliant 29 (Darren Millar).

Amendment 29 (Darren Millar) moved.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 29? A oes gwrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes, felly pleidlais ar welliant 29. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. Felly, o blaid 15, dau yn ymatal, 37 yn erbyn, ac felly mae gwelliant 29 wedi'i wrthod.

The question is that amendment 29 be agreed. Does any Member object? [Objection.] Yes. We'll move to a vote on amendment 29. Open the vote. Close the vote. In favour 15, two abstentions, 37 against, and therefore amendment 29 is not agreed.

19:55

Gwelliant 29: O blaid: 15, Yn erbyn: 37, Ymatal: 2

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 29: For: 15, Against: 37, Abstain: 2

Amendment has been rejected

Gwelliant 17, Suzy Davies. Ydy e'n cael ei symud?

Amendment 17, Suzy Davies. Is it moved?

Cynigiwyd gwelliant 17 (Suzy Davies).

Amendment 17 (Suzy Davies) moved.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 17? A oes gwrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes, felly pleidlais ar welliant 17 yn enw Suzy Davies. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 11, dau yn ymatal, 41 yn erbyn, felly mae'r gwelliant wedi'i wrthod.

The question is that amendment 17 be agreed. Does any Member object? [Objection.] Yes, so we move to a vote on amendment 17 in the name of Suzy Davies. Open the vote. Close the vote. In favour 11, two abstentions, 41 against, and therefore amendment 17 is not agreed. 

Gwelliant 17: O blaid: 11, Yn erbyn: 41, Ymatal: 2

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 17: For: 11, Against: 41, Abstain: 2

Amendment has been rejected

Cynigiwyd gwelliant 18 (Suzy Davies).

Amendment 18 (Suzy Davies) moved.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 18? A oes gwrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes, felly pleidlais ar welliant 18 yn enw Suzy Davies. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 15, dau yn ymatal, 37 yn erbyn, felly mae gwelliant 18 wedi'i wrthod.

The question is that amendment 18 be agreed. Does any Member object? [Objection.] Yes, so we move to a vote on amendment 18 in the name of Suzy Davies. Open the vote. Close the vote. In favour 15, two abstentions, 37 against, and therefore amendment 18 is not agreed. 

Gwelliant 18: O blaid: 15, Yn erbyn: 37, Ymatal: 2

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 18: For: 15, Against: 37, Abstain: 2

Amendment has been rejected

Cynigiwyd gwelliant 19 (Darren Millar).

Amendment 19 (Darren Millar) moved.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 19? A oes gwrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes, felly agor y bleidlais ar welliant 19. Cau'r bleidlais, felly. O blaid 14, neb yn ymatal, 40 yn erbyn, ac felly mae gwelliant 19 wedi'i wrthod.

The question is that amendment 19 be agreed. Does any Member object? [Objection.] Yes, so we move to a vote on amendment 19. Open the vote. Close the vote. In favour 14, no abstentions, 40 against, and therefore amendment 19 is not agreed. 

Gwelliant 19: O blaid: 14, Yn erbyn: 40, Ymatal: 0

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 19: For: 14, Against: 40, Abstain: 0

Amendment has been rejected

Gwelliant 20, Darren Millar. 

Amendment 20, Darren Millar. 

Is it being moved?

A yw'n cael ei gynnig?

Cynigiwyd gwelliant 20 (Darren Millar).

Amendment 20 (Darren Millar) moved.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 20? A oes gwrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes, felly pleidlais ar welliant 20. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 14, neb yn ymatal, 40 yn erbyn, ac felly mae gwelliant 20 yn cael ei wrthod.

The question is that amendment 20 be agreed. Does any Member object? [Objection.] Yes, so we move to a vote on amendment 20. Open the vote. Close the vote. In favour 14, no abstentions, 40 against, and therefore amendment 20 is not agreed. 

Gwelliant 20: O blaid: 14, Yn erbyn: 40, Ymatal: 0

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 20: For: 14, Against: 40, Abstain: 0

Amendment has been rejected

Gwelliant 47 yw'r gwelliant nesaf yn enw Siân Gwenllian. Ydy e'n cael ei symud?

Amendment 47 is the next amendment, in the name of Siân Gwenllian. Is it moved?

Cynigiwyd gwelliant 47 (Siân Gwenllian).

Amendment 47 (Siân Gwenllian) moved.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 47? A oes gwrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes. Pleidlais felly ar welliant 47 yn enw Siân Gwenllian. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 20, dau yn ymatal, 32 yn erbyn, ac felly mae gwelliant 47 wedi'i wrthod.

The question is that amendment 47 be agreed. Does any Member object? [Objection.] Yes, so we move to a vote on amendment 47 in the name of Siân Gwenllian. Open the vote. Close the vote. In favour 20, two abstentions, 32 against, and therefore amendment 47 is not agreed. 

Gwelliant 47: O blaid: 20, Yn erbyn: 32, Ymatal: 2

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 47: For: 20, Against: 32, Abstain: 2

Amendment has been rejected

Cynigiwyd gwelliant 55 (Llyr Gruffydd).

Amendment 55 (Llyr Gruffydd) moved.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 55? A oes gwrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Agor y bleidlais, felly. Oes, roedd yna wrthwynebiad, gyda llaw. Agor y bleidlais, felly, ar welliant 55. Cau'r bleidlais. O blaid 20, dau yn ymatal, 32 yn erbyn. Mae gwelliant 55 wedi'i wrthod.

The question is that amendment 55 be agreed. Does any Member object? [Objection.] Open the vote. Yes, there was objection, by the way. So, open the vote on amendment 55. Close the vote. In favour 20, two abstentions, 32 against. Therefore, amendment 55 is not agreed.

20:00

Gwelliant 55: O blaid: 20, Yn erbyn: 32, Ymatal: 2

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 55: For: 20, Against: 32, Abstain: 2

Amendment has been rejected

Cynigiwyd gwelliant 21 (Darren Millar).

Amendment 21 (Darren Millar) moved.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 21? A oes gwrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes, felly pleidlais ar welliant 21. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 14, neb yn ymatal, 40 yn erbyn. Felly, mae gwelliant 21 wedi'i wrthod. 

The question is that amendment 21 be agreed. Does any Member object? [Objection.] Yes. We will move to a vote on amendment 21. Open the vote. Close the vote. In favour 14, no abstentions and 40 against. Therefore, amendment 21 is not agreed. 

Gwelliant 21: O blaid: 14, Yn erbyn: 40, Ymatal: 0

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 21: For: 14, Against: 40, Abstain: 0

Amendment has been rejected

Gwelliant 48, Siân Gwenllian. Ydy e'n cael ei symud?

Amendment 48, Siân Gwenllian. Is it moved?

Cynigiwyd gwelliant 48 (Siân Gwenllian).

Amendment 48 (Siân Gwenllian) moved.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 48? A oes gwrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes, felly cawn ni bleidlais ar welliant 48 yn enw Siân Gwenllian. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 20, dau yn ymatal, 32 yn erbyn. Felly, mae gwelliant 48 wedi'i wrthod. 

The question is that amendment 48 be agreed. Does any Member object? [Objection.] Yes. We will move to a vote on amendment 48 in the name of Siân Gwenllian. Open the vote. Close the vote. In favour 20, two abstentions, 32 against. Therefore, amendment 48 is not agreed.

Gwelliant 48: O blaid: 20, Yn erbyn: 32, Ymatal: 2

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 48: For: 20, Against: 32, Abstain: 2

Amendment has been rejected

Gwelliant 56, Llyr Gruffydd, ydy e'n cael ei symud?

Amendment 56, Llyr Gruffydd, is it moved?

Cynigiwyd gwelliant 56 (Llyr Gruffydd).

Amendment 56 (Llyr Gruffydd) moved.

A oes gwrthwynebiad i welliant 56? [Gwrthwynebiad.] Oes, felly pleidlais ar welliant 56. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 20, dau yn ymatal, 32 yn erbyn. Felly, mae gwelliant 56 wedi'i wrthod. 

Is there any objection to amendment 56? [Objection.] There is. We will move to a vote on amendment 56. Open the vote. Close the vote. In favour 20, two abstentions, 32 against. Therefore, amendment 56 is not agreed. 

Gwelliant 56: O blaid: 20, Yn erbyn: 32, Ymatal: 2

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 56: For: 20, Against: 32, Abstain: 2

Amendment has been rejected

Cynigiwyd gwelliant 22 (Darren Millar).

Amendment 22 (Darren Millar) moved.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 22? A oes gwrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes. Felly, pleidlais ar welliant 22 yn enw Darren Millar. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 14, neb yn ymatal, 40 yn erbyn. Felly, mae gwelliant 22 wedi'i wrthod. 

The question is that amendment 22 be agreed. Does any Member object? [Objection.] Yes. We will move to a vote on amendment 22 in the name of Darren Millar. Open the vote. Close the vote. In favour 14, no abstentions, 40 against. Therefore, amendment 22 is not agreed. 

Gwelliant 22: O blaid: 14, Yn erbyn: 40, Ymatal: 0

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 22: For: 14, Against: 40, Abstain: 0

Amendment has been rejected

Gwelliant 40, Suzy Davies, ydy e'n cael ei symud?

Amendment 40, Suzy Davies, is it moved?

Cynigiwyd gwelliant 40 (Suzy Davies).

Amendment 40 (Suzy Davies) moved.

Oes gwrthwynebiad i welliant 40? [Gwrthwynebiad.] Oes, felly pleidlais ar welliant 40 yn enw Suzy Davies. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 46, pedwar yn ymatal, pedwar yn erbyn, felly mae gwelliant 40 wedi'i dderbyn. 

Is there any objection to amendment 40? [Objection.] There is. We'll move to a vote on amendment 40 in the name of Suzy Davies. Open the vote. Close the vote. In favour 46, four abstentions and four against. Therefore, amendment 40 is agreed. 

Gwelliant 40: O blaid: 46, Yn erbyn: 4, Ymatal: 4

Derbyniwyd y gwelliant

Amendment 40: For: 46, Against: 4, Abstain: 4

Amendment has been agreed

Gwelliant 57, Llyr Gruffydd, ydy e'n cael ei symud? 

Amendment 57, Llyr Gruffydd, is it moved? 

Cynigiwyd gwelliant 57 (Llyr Gruffydd).

Amendment 57 (Llyr Gruffydd) moved.

A oes gwrthwynebiad i welliant 57? [Gwrthwynebiad.] Oes, felly pleidlais ar welliant 57 yn enw Llyr Gruffydd. Agor y bleidlais.

Is there any objection to amendment 57? [Objection.] There is. We'll move to a vote on amendment 57 in the name of Llyr Gruffydd. Open the vote. 

[Inaudible.]—on that vote. The vote is on amendment 57 in the name of Llyr Gruffydd. I'm going to start the vote again. Open the vote. 

[Anghlywadwy.] —ar y bleidlais yna. Mae'r bleidlais ar welliant 57 yn enw Llyr Gruffydd. Rwy'n mynd i ddechrau'r bleidlais eto. Agorwch y bleidlais.

Cau'r bleidlais. O blaid 13, pedwar yn ymatal, 37 yn erbyn. Felly, mae'r gwelliant wedi'i wrthod.

Close the vote. In favour 13, four abstentions, 37 against. Therefore, the amendment is not agreed.

20:05

Gwelliant 57: O blaid: 13, Yn erbyn: 37, Ymatal: 4

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 57: For: 13, Against: 37, Abstain: 4

Amendment has been rejected

Grŵp 9: Confensiynau’r Cenhedloedd Unedig (Gwelliant 31)
Group 9: United Nations Conventions (Amendment 31)

Grŵp 9 yw'r grŵp nesaf, ac mae'r grŵp yma'n ymwneud â chonfensiynau'r Cenhedloedd Unedig. Gwelliant 31 yw'r prif welliant yn y grŵp, a dwi'n galw ar y Gweinidog i gynnig y prif welliant ac i siarad arno fe. Gweinidog.

The next group is group 9, and the amendment relates to United Nations conventions. Amendment 31 is the lead amendment in the group, and I call on the Minister to move and speak to the amendment. Minister.

Cynigiwyd gwelliant 31 (Kirsty Williams).

Amendment 31 (Kirsty Williams) moved.

Diolch yn fawr, Llywydd. I am very pleased to introduce amendment 31, which places a duty to promote knowledge and understanding of the United Nations Convention on the Rights of the Child and the United Nations Convention on the Rights of Persons with Disabilities for those who provide teaching and learning for a curriculum created under this Bill. The duty will fall jointly on governing bodies and headteachers of maintained schools and maintained nurseries; on the proprietors of funded non-maintained nursery education providers; jointly on the teachers in charge of pupil referral units, the management committees of PRUs and the local authorities responsible for PRUs; and on local authorities when commissioning education other than at a school or a PRU.

I just want to put on record my thanks to the CYPE committee. This amendment responds to recommendation 12 in their report at the end of Stage 1, for the Welsh Government to consider ensuring that human rights, including children’s rights, are secure in the Curriculum for Wales, and it is also relevant to the committee’s report on children’s rights in Wales, which was published last August. I want to thank them sincerely for their work.

This is, I believe, a meaningful and pioneering amendment that will have a real impact on our children and young people and gives due prominence to these conventions in the Bill. It is the only provision of its type in the Bill, and I am pleased to give this issue the prominence it deserves. But this amendment is more than a 'nice to have' or warm words giving a nod to children’s rights; it is intended to promote knowledge and understanding of the convention rights in teaching staff so that they can apply this in their daily practice in designing and delivering their curriculum. The duty will be supportive to those staff providing teaching and learning in the curriculum, helping to give them the knowledge and understanding that they need to mainstream the rights protected by the conventions into their everyday teaching practice. That knowledge will also help in the delivery of the RSE and RVE provisions within the Bill and the importance of health and well-being throughout the curriculum. The key way in which this will be seen practically in our schools and settings is through professional learning. As with curriculum reform generally, I can assure Members that the approach and content of the professional learning provided to teachers and other practitioners will be co-constructed.

I just want to, in conclusion, Presiding Officer, reiterate the points that Suzy Davies made latterly in the group of amendments that sought to deal with RVE. The cornerstone of this legislation is a 'children first' approach, recognising that their rights to an education and their rights in general are so important. I just want to thank the committee for their recommendation and the work in this area. Without the committee's support and without the committee's desire and tenacity on this point, I don't think we would have got to this amendment today. So, I'm grateful to the committee for their work in this area. Thank you.

Diolch yn fawr, Lywydd. Rwy'n falch iawn o gyflwyno gwelliant 31, sy'n gosod dyletswydd i hyrwyddo gwybodaeth a dealltwriaeth o Gonfensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau'r Plentyn a Chonfensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau Pobl ag Anableddau i'r rhai sy'n darparu addysgu a dysgu ar gyfer cwricwlwm a grëwyd o dan y Bil hwn. Bydd y ddyletswydd yn disgyn ar y cyd ar gyrff llywodraethu a phenaethiaid ysgolion a gynhelir a meithrinfeydd a gynhelir; ar berchenogion darparwyr addysg feithrin nas cynhelir a ariennir; ar y cyd ar yr athrawon sy'n gyfrifol am unedau cyfeirio disgyblion, pwyllgorau rheoli Unedau Cyfeirio Disgyblion a'r awdurdodau lleol sy'n gyfrifol am Unedau Cyfeirio Disgyblion; ac ar awdurdodau lleol wrth gomisiynu addysg heblaw mewn ysgol neu Uned Cyfeirio Disgyblion.

Hoffwn gofnodi fy niolch i'r Pwyllgor Plant, Pobl ifanc ac Addysg. Mae'r gwelliant hwn yn ymateb i argymhelliad 12 yn eu hadroddiad ar ddiwedd Cyfnod 1, i Lywodraeth Cymru ystyried sicrhau bod hawliau dynol, gan gynnwys hawliau plant, yn ddiogel yng Nghwricwlwm Cymru, ac mae hefyd yn berthnasol i adroddiad y pwyllgor ar hawliau plant yng Nghymru, a gyhoeddwyd fis Awst diwethaf. Hoffwn ddiolch yn ddiffuant iddynt am eu gwaith.

Mae hyn, rwy'n credu, yn welliant ystyrlon ac arloesol a fydd yn cael effaith wirioneddol ar ein plant a'n pobl ifanc ac yn rhoi amlygrwydd dyledus i'r confensiynau hyn yn y Bil. Dyma'r unig ddarpariaeth o'i bath yn y Bil, ac rwyf yn falch o roi i'r mater hwn yr amlygrwydd y mae'n ei haeddu. Ond mae'r gwelliant hwn yn fwy na geiriau 'braf eu cael' neu eiriau cynnes sy'n esgus cydnabod hawliau plant; ei fwriad yw hyrwyddo gwybodaeth a dealltwriaeth o hawliau'r confensiwn mewn staff addysgu fel y gallan nhw ddefnyddio hyn yn eu harfer dyddiol wrth gynllunio a chyflwyno eu cwricwlwm. Bydd y ddyletswydd yn gefnogol i'r staff hynny sy'n darparu addysgu a dysgu yn y cwricwlwm, gan helpu i roi iddynt yr wybodaeth a'r ddealltwriaeth sydd eu hangen arnyn nhw i brif ffrydio'r hawliau a ddiogelir gan y confensiynau i'w harfer addysgu bob dydd. Bydd yr wybodaeth honno hefyd yn helpu i gyflawni'r darpariaethau addysg cydberthynas a rhywioldeb a chrefydd, gwerthoedd a moeseg yn y Bil a phwysigrwydd iechyd a lles drwy'r cwricwlwm cyfan. Y ffordd allweddol y bydd hyn yn cael ei weld yn ymarferol yn ein hysgolion a'n lleoliadau fydd trwy ddysgu proffesiynol. Yn yr un modd â diwygio'r cwricwlwm yn gyffredinol, gallaf sicrhau'r Aelodau y bydd ymagwedd a chynnwys y dysgu proffesiynol a ddarperir i athrawon ac ymarferwyr eraill yn cael eu cyd-adeiladu.

Hoffwn, i gloi, Llywydd, ailadrodd y pwyntiau a wnaeth Suzy Davies yn ddiweddar yn y grŵp o welliannau a geisiodd ymdrin â chrefydd, gwerthoedd a moeseg. Conglfaen y ddeddfwriaeth hon yw dull 'plant yn gyntaf', gan gydnabod bod eu hawliau i addysg a'u hawliau yn gyffredinol mor bwysig. Hoffwn ddiolch i'r pwyllgor am eu hargymhelliad a'r gwaith yn y maes hwn. Heb gefnogaeth y pwyllgor a heb awydd a dycnwch y pwyllgor ar y pwynt hwn, nid wyf i'n credu y byddem wedi cyrraedd y gwelliant hwn heddiw. Felly, rwy'n ddiolchgar i'r pwyllgor am eu gwaith yn y maes hwn. Diolch.

Does gen i ddim siaradwyr yn y ddadl yma, ac felly dwi'n cymryd nad yw'r Gweinidog eisiau cyfrannu eto. Felly, dwi'n gofyn y cwestiwn: a ddylid derbyn gwelliant 31? A oes gwrthwynebiad i hynny? [Gwrthwynebiad.] Oes, mae gwrthwynebiad. Felly, fe wnawn ni gynnal pleidlais ar welliant 31. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 48, neb yn ymatal, a phump yn erbyn, felly mae gwelliant 31 wedi'i dderbyn.

I have no speakers on this group, and therefore I assume that the Minister doesn't want to contribute again. So, I'll ask the question of whether amendment 31 be agreed to. Does any Member object? [Objection.] There is an objection. We'll therefore move to a vote on amendment 31. Open the vote. Close the vote. In favour 48, no abstentions, and five against, therefore amendment 31 is agreed.

20:10

Gwelliant 31: O blaid: 48, Yn erbyn: 5, Ymatal: 0

Derbyniwyd y gwelliant

Amendment 31: For: 48, Against: 5, Abstain: 0

Amendment has been agreed

Cynigiwyd gwelliant 32 (Kirsty Williams).

Amendment 32 (Kirsty Williams) moved.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 32? A oes gwrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes, felly pleidlais ar welliant 32. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 50, tri yn ymatal, un yn erbyn. Mae gwelliant 32 wedi'i dderbyn.

The question is that amendment 32 be agreed. Does any Member object? [Objection.] There is an objection, so we'll move to a vote on amendment 32. Open the vote. Close the vote. In favour 50, three abstentions, one against, therefore amendment 32 is agreed.

Gwelliant 32: O blaid: 50, Yn erbyn: 1, Ymatal: 3

Derbyniwyd y gwelliant

Amendment 32: For: 50, Against: 1, Abstain: 3

Amendment has been agreed

Cynigiwyd gwelliant 49 (Siân Gwenllian).

Amendment 49 (Siân Gwenllian) moved.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 49? A oes unrhyw wrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes, felly pleidlais ar welliant 49 yn enw Siân Gwenllian. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 19, dau yn ymatal, 33 yn erbyn, felly mae gwelliant 49 wedi'i wrthod.

The question is that amendment 49 be agreed. Does any Member object? [Objection.] Yes, so we'll move to a vote on amendment 49 in the name of Siân Gwenllian. Open the vote. Close the vote. In favour 19, two abstentions, 33 against, therefore amendment 49 is not agreed.

Gwelliant 49: O blaid: 19, Yn erbyn: 33, Ymatal: 2

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 49: For: 19, Against: 33, Abstain: 2

Amendment has been rejected

Cynigiwyd gwelliant 33 (Kirsty Williams).

Amendment 33 (Kirsty Williams) moved.

Wedi'i symud. Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 33? A oes gwrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes, felly pleidlais ar welliant 33. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 46, saith yn ymatal, neb yn erbyn, ac felly mae gwelliant 33 wedi'i dderbyn. 

The amendment is moved. The question is that amendment 33 be agreed. Does any Member object? [Objection.] Yes, so we'll move to a vote on amendment 33. Open the vote. Close the vote. In favour 46, seven abstentions, none against, therefore amendment 33 is agreed.

Gwelliant 33: O blaid: 46, Yn erbyn: 0, Ymatal: 7

Derbyniwyd y gwelliant

Amendment 33: For: 46, Against: 0, Abstain: 7

Amendment has been agreed

Tynnwyd gwelliant 11 yn ôl. 

Amendment 11 withdrawn. 

Cynigiwyd gwelliant 12 (Suzy Davies).

Amendment 12 (Suzy Davies) moved.

A oes gwrthwynebiad i welliant 12? [Gwrthwynebiad.] Oes, felly pleidlais ar welliant 12 yn enw Suzy Davies. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 22, un yn ymatal, 31 yn erbyn. Mae'r gwelliant felly wedi'i wrthod.

Is there any objection to amendment 12? [Objection.] There is, so we'll move to a vote on amendment 12 in the name of Suzy Davies. Open the vote. Close the vote. In favour 22, one abstention, 31 against. The amendment, therefore, is not agreed.

Gwelliant 12: O blaid: 22, Yn erbyn: 31, Ymatal: 1

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 12: For: 22, Against: 31, Abstain: 1

Amendment has been rejected

Wel, gan fod gwelliant 53 wedi'i wrthod yn gynharach, Llywydd, does dim diben i welliant 58 yn y Bil, felly wnaf i ddim symud y gwelliant. 

Well, as amendment 53 was rejected, Llywydd, there's no purpose to amendment 58 in the Bill, so I won't move the amendment.

20:15

Ni chynigiwyd gwelliant 58 (Llyr Gruffydd). 

Amendment 58 (Llyr Gruffydd) not moved.

Cynigiwyd gwelliant 50 (Siân Gwenllian).

Amendment 50 (Siân Gwenllian) moved.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 50? A oes unrhyw wrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes. Felly, pleidlais ar welliant 50. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 19, dau yn ymatal, 33 yn erbyn, ac felly mae gwelliant 50 wedi'i wrthod.

The question is that amendment 50 be agreed. Does any Member object? [Objection.] There is an objection. We'll move to a vote on amendment 50. Open the vote. Close the vote. In favour 19, two abstentions, 33 against, therefore amendment 50 is not agreed.

Gwelliant 50: O blaid: 19, Yn erbyn: 33, Ymatal: 2

Gwrthodwyd y gwelliant

Amendment 50: For: 19, Against: 33, Abstain: 2

Amendment has been rejected

Gwelliant 38, Gareth Bennett.

Amendment 38, Gareth Bennett.

Is it being moved? 

A yw'n cael ei gynnig?

Ni chynigiwyd gwelliant 38 (Gareth Bennett, gyda chefnogaeth Mark Reckless). 

Amendment 38 (Gareth Bennett, supported by Mark Reckless) not moved.

Felly, dyna oedd y gwelliant olaf, ac felly fydd yna ddim pleidlais ar welliant 38, sy'n golygu ein bod ni wedi cyrraedd diwedd ein hystyriaeth o Gyfnod 3 y Bil Cwricwlwm ac Asesu (Cymru). Dwi'n datgan y bernir bod pob adran o'r Bil a phob Atodlen nawr wedi'u derbyn. Ac felly, dyna ddiwedd ar ein trafodion ni ar y Cyfnod 3, a dyna ddiwedd ar ein gwaith ni am y dydd heddiw. Noswaith dda ichi.

That was the final amendment. There will be no vote on amendment 38, which means that we have reached the end of our Stage 3 consideration of the Curriculum and Assessment (Wales) Bill. I declare that all sections and Schedules to the Bill are deemed agreed. And that concludes our Stage 3 proceedings, and it concludes our work for the day. A very good evening to you.

Barnwyd y cytunwyd ar bob adran o’r Bil.

All sections of the Bill deemed agreed.

Daeth y cyfarfod i ben am 20:16.

The meeting ended at 20:16.