Cynulliad Cenedlaethol Cymru

Prynhawn da. Croeso i sesiwn ddydd Mercher. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni. Cwestiwn 1, Vikki Howells.  

Diolch am y cwestiwn, Vikki. Rydyn ni eisiau ei gwneud hi’n haws i fwy o bobl deithio ar fws ac ar drên ym Mhontypridd Cynon Merthyr. Mae hyn yn golygu bysiau a threnau sy’n gweithio’n well gyda’i gilydd, prisiau teg, a gwasanaethau sy’n dod ar amser. Mae metro de Cymru yn rhan bwysig o’r gwaith hwn. Rydyn ni hefyd yn rhoi arian i wella bysiau lleol a llefydd fel gorsaf Merthyr.

Mae rhieni a phlant ar draws Rhondda Cynon Taf yn pryderu am effeithiau penderfyniad y cyngor, sydd o dan arweiniad Llafur, i wneud cludiant ysgol mor gymhleth â phosib i blant sydd jest eisiau gofyn, 'A ydw i'n mynd i gyrraedd yr ysgol yn ddiogel?' Mae canlyniadau'r penderfyniad yma yn sylweddol. Mae'n effeithio ar bobl leol sydd ddim yn gallu mynd ar y bws oherwydd ei fod yn llawn disgyblion ar y ffordd i'r ysgol ac mae presenoldeb disgyblion yn yr ysgol wedi'i effeithio'n ddifrifol. Yn fwy pryderus byth, mae plant yn methu mynd i'r ysgol maen nhw eisiau, gan gynnwys ysgolion cyfrwng Cymraeg, oherwydd bod llai o fysiau ar gael neu oherwydd newidiadau i delerau'r Mesur Teithio gan Ddysgwyr (Cymru) 2008. Dirprwy Weinidog, a wnewch chi wneud datganiad heddiw yn cefnogi rhieni Rhondda Cynon Taf sydd am wneud i'r cyngor, sydd o dan arweiniad Llafur, flaenoriaethu diogelwch plant?

Diolch am y cwestiwn, Lis.

Dwi'n falch o glywed cyfeiriad y Gweinidog at ailddiwydiannu. Dwi'n croesawu hynny. Byddwn hefyd yn eilio pwysigrwydd y diwydiant niwclear i gwblhau hynny. Yr wythnos diwethaf, bues i lawr yn Hinkley Point, pwerdy niwclear sydd wedi ei adeiladu gyda pheth helaeth o ddur Cymreig, ac mae yna gyfle i fynd ymhellach, y tu hwnt i'r prosiect newydd yn Wylfa, o ran ehangu'r diwydiant niwclear yng Nghymru.

Rwy'n ddiolchgar i'r Aelod am ei gwestiwn. Mae yna nifer o elfennau yn fanna, ond, wrth gwrs, mae popeth yn gysylltiedig ar ddiwedd y dydd, onid ydy? 

Gyda'r strategaeth ynni genedlaethol, wrth gwrs, un o'r elfennau mawr fydd gosod mas y gwahanol gyfraniadau fydd yn cael eu gwneud fesul technoleg, a wedyn, wrth gwrs, ar lefel gofodol—so, bydd hwnna’n elfen—a gosod mas beth mae’r gwahanol elfennau yn cyfrannu. Mae’r penderfyniad gyda Gwyndod, i bob pwrpas, wedi’i wneud, a dyna’r sail y mae’r holl randdeiliaid ynni ar draws Prydain nawr yn cynllunio arni.

Felly, mae’r elfen yna, wrth gwrs, yn gorfod bod yn rhan ohono fe, ond, yn sicr, rŷn ni’n derbyn bod cyfraniad gydag ynni gwyrdd ar y tir, ac mae yna oblygiadau wedyn o ran sicrhau bod y seilwaith o ran cysylltiadau grid yno i helpu hynny i ddigwydd yn y ffordd fwyaf effeithlon o ran ein systemau ni, a hefyd o ran ein economi, gan, wrth gwrs, gydnabod bod yna angen gydag unrhyw fframwaith cynllunio i gael y balans yn iawn o ran y llais a'r buddiannau cymunedol hefyd.

Prynhawn da, Weinidog. 

Diolch. Galwaf yn awr ar lefarwyr y pleidiau i holi. Llefarydd Reform UK, Jason O'Connell. 

Llefarydd Llafur Cymru, Shav Taj.

Llefarydd y Ceidwadwyr Cymreig, Janet Finch-Saunders.

Bydd ein strategaeth ynni genedlaethol yn cydnabod rôl hanfodol ynni cymunedol wrth gyflawni sero net. Bydd cwmni ynni cyhoeddus Cymru yn helpu i gyflawni’r uchelgais honno, gan gynyddu nifer y prosiectau ynni cymunedol, gosod systemau ynni adnewyddadwy a chyfleusterau storio a'u defnyddio i ddarparu pŵer a gwres am gost is i bobl.

Diolch yn fawr iawn. Mae'n wych clywed eich bod chi o'r un farn â fi fod gan ynni cymunedol ran hollbwysig i'w chwarae wrth inni symud tuag at ein huchelgais o Gymru sero net. Wrth gwrs, wrth galon ein hegwyddorion wrth inni fynd ati i ddatblygu prosiectau ynni cymunedol yw eu bod nhw'n cyd-fynd â'r anghenion yn lleol, ac mae'n bwysig sicrhau bod y broses cynllunio yn adlewyrchu hynny. Enghraifft berffaith o ddatblygiad diwydiannol sydd yn mynd yn gwbl groes i'n hegwyddorion ni yn fy etholaeth i yw'r cynllun canolfan ddata Menai ar hen safle Ferodo yn ardal Caernarfon. Mae'n brosiect fydd yn llyncu llwythi o ynni a dŵr, yn cael effaith ddinistriol ar fywyd natur ac yn achosi llygredd sŵn a golau yn lleol. Ond, yn fwy na dim, mae graddfa anferthol y prosiect yn golygu y bydd yn siŵr o ddifetha ein tirwedd a'n golygfeydd yn lleol, gan gynnig ychydig iawn o fanteision yn lleol. Felly, sut y gallwch sicrhau nad yw cyflenwad ynni canolfannau data yn cael effaith negyddol ar yr ardal leol?

Dwi'n ddiolchgar i'r Aelod am y cwestiwn atodol. Rydych chi'n mynd, dwi'n credu, at hanfod egwyddorion ein polisi economaidd, hynny yw, fod datblygiadau o ran ein heconomi ni neu o ran ein system ynni ni yn gorfod cael eu cynllunio er budd pobl Cymru. Rydyn ni wedi gweld yn ein gorffennol fel cenedl, wrth gwrs, y gwrthwyneb yn digwydd, a datblygiadau'n digwydd ar draul buddiannau pobl leol. Dydyn ni ddim yn barod i weld yr un camgymeriad yn digwydd eto. Felly, dyna pam rydyn ni'n rhoi pwyslais ar ynni cymunedol. Rydyn ni'n rhoi ymrwymiad o ran sicrhau isafswm, o leiaf, mewn prosiectau mawr o ran perchnogaeth leol, ac yn y cyd-destun penodol y gwnaethoch chi gyfeirio ato fe o ran canolfannau data, os caf i ategu'r hyn a ddywedais i'n gynharach, mi fyddwn ni fel Llywodraeth yn dod â fframwaith polisi gerbron sy'n mynd i'r afael â'r ofnau digon dealladwy ar draws Cymru lle mae yna argymhellion o ran canolfannau data sydd ddim yn rhoi'r priod ystyriaeth i fuddiannau pobl leol na'r amgylchedd lleol. 

Mae cwestiwn 5 [OQ64492] gan Tom Montgomery wedi'i dynnu'n ôl. Felly, cwestiwn 6, Anna Nicholl.

Y cwestiwn olaf i chi, Weinidog. Cwestiwn 8, Elfed Williams.

Mae Llywodraeth Cymru yn cydweithio'n agos gyda Great British Energy—Nuclear a Rolls-Royce SMR i sicrhau'r manteision mwyaf posibl i'r gymuned leol o Gwyndod. Rydym yn cefnogi busnesau Cymru i ddefnyddio cyfleoedd y gadwyn gyflenwi ac yn gweithio gyda phartneriaid addysg i alluogi pobl leol i ddatblygu'r sgiliau sydd eu hangen ar gyfer y prosiect.

Diolch i'r Gweinidog Cabinet am yr ymateb. Ar fy ymweliad â safle Gwyndod yr wythnos diwethaf, roedd hi'n amlwg fod hwn nid yn unig yn gyfle i sicrhau ynni dibynadwy am ddegawdau, ond yn gyfle unwaith mewn cenedlaeth i economi Ynys Môn a'r gogledd-orllewin. Os ydym am i bobl leol elwa go iawn, mae angen dechrau paratoi nawr. Mae hynny'n golygu gweithio gyda'r colegau lleol i sicrhau prentisiaethau a'r sgiliau fydd eu hangen, ac, yn bwysig, sicrhau bod ganddynt y cyllid i wneud hynny. Mae hefyd yn golygu rhoi cyfle teg i fusnesau lleol ennill gwaith drwy'r gadwyn gyflenwi. A wnaiff y Gweinidog felly ymrwymo i sicrhau mai swyddi, sgiliau a busnesau lleol fydd wrth galon strategaeth Llywodraeth Cymru ar gyfer Gwyndod? Diolch.

Yn sicr, mae hwn yn gyfle euraid o ran economi Cymru gyfan, a hefyd yn rhanbarthol ac yn lleol. Rydym ni eisiau gwneud y mwyaf o'r cyfle hwnnw ar draws yr amrediad o ddimensiynau o ran sgiliau. Mae'r Sefydliad Dysgu a Gwaith wedi cael ei gomisiynu i wneud archwiliad sgiliau cenedlaethol ar gyfer Cymru. Yn y cyd-destun yma, mae GBE-N wedi cael ei wahodd i gyfrannu at y galw am dystiolaeth, fel y gall gyfynion y gweithlu penodol ar gyfer Gwyndod fod yn ganolog i'r strategaeth a ddaw yn ei sgil. Mae canolfan sgiliau niwclear Cymru a grŵp llywio wedi'u sefydlu i ddod â diwydiant, Llywodraeth Cymru, llywodraeth leol, darparwyr a chymunedau ynghyd o amgylch dull cydlynol, i sicrhau bod gyda ni y system sydd ei hangen er mwyn sicrhau bod pobl leol yn cael y mwyaf o'r cyfle sydd yno.

O ran y gadwyn gyflenwi ar gyfer busnesau lleol, bydd swyddogion Llywodraeth Cymru yn chwarae rôl ganolog mewn digwyddiad cyflenwyr Gwyndod—mae'n falch gen i geisio hysbysu hynny yn fwy eang—a fydd yn digwydd dros ddau ddiwrnod yng Ngholeg Menai yn Llangefni ar 22 a 23 Hydref, ochr yn ochr â GBE-N a Rolls-Royce SMR. Felly, mae yna lot mwy yn digwydd, ond dyma ryw fraslun o'r hyn sy'n bosib. Mae'n enghraifft arall, gan fod y penderfyniad wedi cael ei wneud, o sut mae Cymru yn bwysig nid yn unig o ran ynni adnewyddol—ac mae yna lot o gyfleoedd fanna yng ngogledd Cymru—ond ein bod ni hefyd yno ar ddechrau technoleg newydd o ran SMR ym Mhrydain, ac mae Cymru mewn safle arbennig o dda i elwa yn economaidd o hynny am genedlaethau i ddod.

Diolch yn fawr iawn ichi, Weinidogion.

Symudwn ymlaen i eitem 2, cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg. Cwestiwn 1, Becca Martin.

Diolch yn fawr iawn am y cwestiwn. Y newyddion da yw bod mwy o bobl yn dysgu Cymraeg nag erioed o'r blaen, ac mae'n braf gweld diddordeb yn tyfu ymysg pobl o bob oedran ac o bob cefndir. Mae Llywodraeth Cymru yn buddsoddi dros £18 miliwn yn y Ganolfan Dysgu Cymraeg Genedlaethol eleni i greu cyfleoedd i oedolion a phobl ifanc i ddysgu'r iaith. Mae'r ganolfan yn cynnig darpariaeth ar-lein, wyneb yn wyneb neu hybrid ar draws pob lefel i'w dysgwyr.

Diolch yn fawr iawn. Thank you very much indeed. Immersion teaching has been with us in Wales for many years, and it's the proven way of ensuring that children acquire the Welsh language, the target language, in the most effective way possible. This was based on work that was done in Canada, where they have immersion programmes. We know that children from non-Welsh-speaking backgrounds acquire the Welsh language fluently through immersion schools. But what we need as well is support for the parents, like yourself, who are learning with their children. I know the national language centre does provide funding and support for parents through various programmes, so that they can learn with their children at the pace their children are developing.

This is equally important in terms of helping parents to help their children with homework, which is one of the barriers that many parents have about putting their children into Welsh-medium schools: 'How can I help with homework?' I can provide many answers to that. First, it's not their parents' homework anyway, but I could go on and on. But where they feel that they can help, learning Welsh is important and helps develop a bond between parents and their children through that second language. I think that sends a positive signal to families about the importance of bilingualism and living in a bilingual Wales.

Sarah Edwards ydw i, a dwi'n dysgu Cymraeg. 

Llongyfarchiadau mawr am ddysgu Cymraeg. Rŷch chi'n byw, fel fi, mewn sir lle mae'r Gymraeg yn rhan bwysig o'r gymuned.

Diolch yn fawr am y cwestiwn. 

Diolch yn fawr am y cwestiwn.

Galwaf nawr ar lefarwyr y pleidiau i holi'r Gweinidog Cabinet. Llefarydd Reform UK, Stephen Senior.

Llefarydd Llafur Cymru, Lynne Neagle. 

Llefarydd y Ceidwadwyr Cymreig, Sam Rowlands.

Mae'r Aelod wedi crybwyll Gwlad y Basg. A gaf i gyfeirio'r Gweinidog tuag at ysgol Groes-wen, hefyd yng Nghaerdydd Penarth, sydd yn enghraifft arloesol yma yng Nghymru, ar fodel sydd wedi'i gymryd o gynlluniau addysg yng Ngwlad y Basg, sydd yn tyfu dwyieithrwydd drwy ddwy ffrwd, Cymraeg a Saesneg? Dwi eisiau cydnabod cefnogaeth y Gweinidog yn lleol i'r ymgyrch dros bedwaredd ysgol Gymraeg yn ne Caerdydd. Dwi hefyd yn gwerthfawrogi'r conflict personol sydd nawr yn ei rôl fel Gweinidog.

Ond, wedi dweud hynny, allaf i jest godi eto y mater yma o'r safle? Fe fydd hi'n deall yn ei rôl fel Gweinidog yr heriau ymarferol sydd yna o ran sicrhau pedwaredd ysgol, o ran twf niferoedd a chynaliadwyedd ysgolion eraill yng Nghaerdydd. Ond mae'r dyhead yna yn y cyngor a, dwi'n credu, yn y Siambr yma hefyd i weld pedwaredd ysgol i ateb y consýrn sydd wedi cael ei godi ynghylch access rhwydd ledled y ddinas i addysg Gymraeg. Felly, tra bo'r cyngor yn mynd rhagddo â'r gwaith o baratoi cynllun busnes, dwi wedi ysgrifennu ac wedi cyfeirio at yr issue hyn gyda'r safle yn Callaghan Square. Mae de Caerdydd wedi datblygu yn sylweddol a does yna ddim llawer o safleoedd—

Huw, allwn ni gael cwestiwn, os gwelwch yn dda?

Mae Elin Jones newydd adael y Siambr, yn anffodus. A wnewch chi weithio gyda'r Gweinidog cyllid i dynnu'r safle yna oddi ar y farchnad—safle sy'n eiddo i Lywodraeth Cymru—fel bod yr opsiwn yna i ddatgloi ysgol Gymraeg yn ne Caerdydd?

Diolch yn fawr. Diolch yn fawr am gydnabod hefyd fod y sefyllfa hon yn gallu bod yn ddyrys i rywun fel fi, sydd hefyd, wrth gwrs, yn byw yn Grangetown. Ond, wedi dweud hynny, rwy'n ymwybodol, rwy’n credu, fod yr Aelod wedi ysgrifennu at y Gweinidog cyllid, ac rwy'n hyderus y bydd hi'n ateb hynny yn fuan. Fe fyddwn i yn nodi ar y pwynt hwn nad ydyn ni wedi cael gohebiaeth swyddogol gan Gyngor Caerdydd ar y mater hwn, ac efallai fod hwnna’n rhywbeth i edrych arno fe.

Ond i fynd nôl at fy ateb blaenorol, mae datblygu addysg Gymraeg ym mhob awdurdod lleol yng Nghymru, cynnydd yn nifer y disgyblion sydd yn gallu cael mynediad rhwydd at addysg gyfrwng Gymraeg, a bod dysgwyr yn ein system ni, pa bynnag ysgol maen nhw wedi mynd iddi hi, yn gadael yr ysgol yn 16 yn siaradwyr hyderus o'r Gymraeg yn ganolog i weledigaeth y Llywodraeth hon ar gyfer y Gymraeg. Bydd yna ymgynghori helaeth iawn ar yr amryw ffyrdd y byddwn ni'n symud i'r cyfeiriad hwnnw dros gyfnod y Llywodraeth hon.

Mae addysg Gymraeg yn llwyddo pan fydd pob plentyn yn dysgu yn y ffordd sydd yn addas iddyn nhw fel unigolion. Mae ŵyr gyda fi sydd yn byw gydag awtistiaeth. Mae mewn ysgol Gymraeg ac mae'n cael cefnogaeth ffantastig, mae'n rhaid imi ddweud—hollol wych—a dwi'n ddiolchgar iawn am hynny. Yn anffodus, dyw pob teulu ddim yn yr un sefyllfa, achos dyw hyn ddim yn wir mewn ardaloedd eraill yng Nghymru. Ni ddylai cael anghenion dysgu ychwanegol olygu bod yn rhaid i ddysgwyr roi'r gorau i'w hawl i gael addysg drwy'r Gymraeg. Dylai pob plentyn a pherson ifanc, beth bynnag fo'u hanghenion dysgu, allu cael mynediad at y cymorth a'r ddarpariaeth sydd eu hangen arnynt drwy gyfrwng y Gymraeg. Felly, a wnaiff Gweinidog y Cabinet roi'r wybodaeth ddiweddaraf am gynlluniau'r Llywodraeth i sicrhau bod darpariaeth anghenion dysgu ychwanegol drwy gyfrwng y Gymraeg yr un mor hygyrch, cynhwysfawr ac effeithiol â'r ddarpariaeth drwy gyfrwng y Saesneg?

Diolch yn fawr. Rwy'n credu ein bod ni wedi clywed yn yr wythnosau diwethaf gan rai o'n cydweithwyr hefyd amboutu'r impact personol mae rhai o'r dewisiadau anodd yma wedi'i gael pan nad oes modd cael y gefnogaeth addas ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol yn y Gymraeg, ac i ddysgwyr mewn ysgolion Cymraeg hefyd. Rydyn ni wedi edrych yn fanwl ar hwn, yn benodol ar y ddarpariaeth hynny o safbwynt dysgwyr mewn ysgolion Cymraeg, ac mae e'n sicr yn flaenoriaeth i ni. Mi allaf i anfon mwy o fanylion ynglŷn ag amserlen, efallai, iddi y tu allan i'r cyfarfod y prynhawn yma, ond rwy'n moyn ei sicrhau hi ein bod ni yn sylweddoli bod hwn yn broblem benodol ac mae cefnogi teuluoedd sydd yn dymuno cael addysg Gymraeg i'w plant a chael y gefnogaeth sydd ei hangen arnyn nhw yn sicr yn rhywbeth y byddwn ni yn barnu ein llwyddiant arno fe dros gyfnod y Llywodraeth. 

Diolch. Dwi'n ymwybodol iawn o amser, a hoffwn i gyrraedd o leiaf hanner ffordd drwy'r cwestiynau. Felly, fyddaf i ddim yn gallu galw unrhyw gyfraniadau ychwanegol, yn anffodus. Symudwn ymlaen i gwestiwn 5—Andrew R.T. Davies.

Wel, diolch am y cwestiwn.

Diolch. A'r cwestiwn olaf i chi, Weinidog, cwestiwn 8—Francesca O'Brien.

Diolch yn fawr iawn i chi, Weinidogion.

Symudwn ymlaen i eitem 3, cwestiynau i Gomisiwn y Senedd. Cwestiwn 1—Kiera Marshall.

Diolch am y cwestiwn.

Mae cwestiynau 2 a 7 wedi eu grwpio. Felly, cwestiwn 2 yn gyntaf—Joe Martin.

Diolch yn fawr am godi y mater yma.

Diolch. Mae cwestiwn 4 [OQ64493] gan Tom Montgomery wedi'i dynnu'n ôl, felly, cwestiwn 5 gan Francesca O'Brien.

Diolch i'r Aelod am godi'r cwestiwn pwysig yma. Dwi'n gobeithio bod yr Aelod a hefyd pawb arall yn y Senedd yma'n cytuno â fi bod yn rhaid i ni hefyd fel Aelodau o'r Senedd gymryd cyfrifoldeb i edrych ar ôl ein gilydd, pa bynnag blaid. Mae hyn yn enwedig o bwysig pan mae'r byd ar-lein yn dod yn fwy treisgar tuag at wleidyddion, yn enwedig menywod ifanc. Felly, wrth i fi siarad am y byd ar-lein, hoffwn wybod beth mae'r Comisiwn yn ei wneud er mwyn cefnogi Aelodau o'r Senedd a staff sydd yn gweld eu lles yn cael ei effeithio'n negyddol oherwydd y cynnydd rydyn ni i gyd wedi gweld mewn cam-drin ar-lein, yn enwedig gydag AI hefyd, a deepfakes, jest fel enghraifft i ti.

Mae cwestiwn 6 [OQ64482], a gyflwynwyd gan Janet Finch-Saunders, wedi'i dynnu yn ôl. Mae cwestiwn 7 eisoes wedi'i grwpio gyda chwestiwn 2. Felly symudwn ymlaen i gwestiwn 8. Jane Dodds.

Diolch yn fawr iawn am yr ymateb. 

Y cwestiwn olaf, cwestiwn 10, Gwyn Williams.

Symudwn ymlaen i eitem 4. Ni dderbyniwyd unrhyw gwestiynau amserol. 

Eitem 5, datganiadau 90 eiliad. Kiera Marshall.

Diolch yn fawr iawn.

Symudwn nawr at eitem 6, dadl Llafur Cymru ar addysg bellach. Galwaf ar Lynne Neagle i wneud y cynnig.

Diolch. Rwyf wedi dethol y gwelliannau i'r cynnig. Galwaf nawr ar y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol i gynnig yn ffurfiol welliant 1 a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan.

Cynnig yn ffurfiol.

Diolch yn fawr. Galwaf ar Sam Rowlands i gynnig gwelliant 2 a gyflwynwyd yn enw Paul Davies.

Diolch i Lafur am godi'r mater pwysig yma.

Diolch. Galwaf yn awr ar y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol, Cefin Campbell.

Diolch yn fawr iawn, Lywydd. Gaf i ddiolch i Lynne Neagle am ddod â'r cynnig pwysig yma gerbron?

Dwi eisiau dweud, yn sydyn iawn, bod ein huchelgais ni fel Llywodraeth yn glir iawn: rydyn ni eisiau gweld llwybrau cryfach rhwng ysgolion, colegau, prentisiaethau a chyflogaeth, ac rydyn ni eisiau gweld pob dysgwr, beth bynnag eu cefndir, yn cael y cyfle gorau mewn bywyd. Diolch yn fawr.

Galwaf ar Lynne Neagle i ymateb i'r ddadl. 

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig heb ei ddiwygio? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Gohiriaf y bleidlais o dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.

Symudwn at eitem 7, dadl Reform UK, Cymru a'r Deyrnas Unedig. Galwaf ar Adrian Mason i wneud y cynnig.

Galwaf nawr ar y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad i gynnig yn ffurfiol gwelliant 1 a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan.

Yn ffurfiol, Lywydd.

Diolch yn fawr iawn. Galwaf ar Huw Thomas i gynnig gwelliant 2 a gyflwynwyd yn enw Lynne Neagle.

Mewn geiriau eraill, mewn undod mae nerth; gyda'n gilydd yn gryfach. Dyna'r ethos ganiataodd i Gymro o'r Drenewydd, Robert Owen, sefydlu'r gymuned gydweithredol arloesol yn New Lanark yn yr Alban, ac yna ehangu'r symudiad cydweithredol hwnnw ledled Prydain yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Pan sefydlodd Aneurin Bevan y gwasanaeth iechyd, wnaeth e ddim gwneud hynny jest yn Nhredegar neu jest yng Nghymru, ond ledled y Deyrnas Gyfunol. A hyd heddiw, hyd yn oed o fewn setliad datganoledig, mae pobl o bob cwr o'r wlad yn parhau i fanteisio o rannu adnoddau ac arbenigedd ar draws ffiniau gwleidyddol y Deyrnas Gyfunol.

Y siaradwr nesaf—Carrie Harper. 

Diolch, Lywydd. Mae'n amlwg, wrth edrych ar y cynnig a'r gwelliannau sydd wedi'u gosod y prynhawn yma, fod dwy agwedd wahanol iawn i'w cael am ddyfodol Cymru yn y Siambr hon.

Gwnaf i droi'n gyntaf at gynnig gwreiddiol Reform. Dwi'n siŵr y bydd yr eironi'n glir i bawb, wrth i blaid sydd yn gwneud chwarae mawr ar bwysigrwydd rhyddid barn geisio cyfyngu ar hawl bobl Cymru i gynnal trafodaeth adeiladol dros ddyfodol ein gwlad. Trafodaeth ar eu termau nhw yn unig ydy ffordd Reform. Wrth i'r twf am gefnogaeth dros newid cyfansoddiad yng Nghymru barhau, mae ei strategaeth am amddiffyn statws cwo y Deyrnas Unedig a thaflu amheuaeth dros fanteision datganoli yn groes i beth mae mwyafrif o bobl Cymru yn dymuno ei weld.

A dyma droi at welliant Llafur. Ie, geiriau cynnes am ddatganoli a'i holl fanteision ar bapur, ond fel y gwelsom dros y ddwy flynedd o'u partneriaeth mewn grym bob ochr i'r M4, dydyn nhw'n golygu dim mewn realiti. Er bod y cyfarwyddyd wedi dod erbyn hyn i fod yn fwy cefnogol o ddatganoli gan eu pennaeth newydd yn Downing Street, maen nhw'n ei chael hi'n anodd i hyd yn oed argyhoeddi eu Haelodau eu hunain yn San Steffan am yr angen am fwy o ddatganoli.

Yn yr etholiad, fe wnaeth pobl Cymru ei gwneud hi'n glir eu bod nhw'n dymuno mwy o bwerau dros eu dyfodol eu hunain, ond fe ddaru nhw hefyd ei gwneud hi'n berffaith glir nad ydyn nhw'n credu bod Llafur o ddifrif dros weithredu'r dyheadau hynny, sydd yn dod â fi at welliant Plaid Cymru. Yn syml, rydym ni'n coelio mai pobl Cymru a phobl Cymru yn unig ddylai fod â'r hawl i benderfynu dros ddyfodol ein hunain. Nid breuddwydion cyfansoddiadol ydy'r rheini, ond hawl sydd yn cael ei roi i bron i bob gwlad ddemocrataidd arall ar draws y byd. Wrth osod ein gwelliant heddiw, rydym yn ceisio datgloi'r sgwrs am ddyfodol ein gwlad. Mae'r pleidiau eraill yn benderfynol o'i chadw dan glo. Ai dyma'r gorau all pethau fod i Gymru?

Yn ystod yr haf, es i draw i Slofenia, gwlad sydd efo miliwn yn llai o bobl na Chymru, gwlad a fynnodd ei hannibyniaeth er gwaethaf amgylchiadau economaidd a chymdeithasol heriol. Ond erbyn hyn, mae hi'n wlad sydd wedi gwneud i'w heconomi dyfu mwy na saith gwaith dros y blynyddoedd diwethaf, yn wlad sydd wedi manteisio ar ei haelodaeth o'r Undeb Ewropeaidd, ac yn wlad sydd wedi adeiladu ei heconomi ar y sectorau ynni a thwristiaeth. Mae'r gymhariaeth â Chymru yn hynny o beth yn glir.

Yn bersonol, dydw i ddim yn credu bod San Steffan yn gweithio i'n cenedl, ond pobl Cymru ddylai fod â'r grym i gael dweud eu dweud ar hynny, nid Whitehall. I gloi, Lywydd, dywedodd Matthew Rhys wythnos diwethaf,

Mi oedd o'n hollol gywir, wrth gwrs, ond rydym ni hefyd yn wlad uchelgeisiol, yn wlad llawn potensial ac yn wlad sydd yn ddigon galluog i benderfynu dros ddyfodol ein hunain. Dwi'n gwrthod credu bod unrhyw un yn y Siambr hon yn anghytuno efo'r dadansoddiad yna. Dwi'n annog pob Aelod i ddefnyddio eu hawl i hunan-benderfynu y prynhawn yma a chefnogi gwelliant Plaid Cymru.

Diolch yn fawr iawn. Symudwn yn syth i'r Gweinidog Cabinet nawr. Galwaf ar y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad, Dafydd Trystan Davies.

Diolch yn fawr iawn, Lywydd. A gaf i atgoffa pawb yn y Siambr hon bod hon yn ddadl sydd wedi'i alw gan Reform UK? Roedd Prif Weinidog Cymru ddoe yn siarad am iechyd, am ofal plant, am yr economi. Reform UK sy'n dewis canolbwyntio ar faterion cyfansoddiadol.

Ond mae gwelliant y Llywodraeth yn un syml—a dwi'n falch i glywed bod yna gefnogaeth iddo fe mewn mwy nag un plaid ar lawr y Siambr yma—sef y dylai pobl Cymru benderfynu ar ddyfodol cyfansoddiadol ein gwlad. Fel rŷn ni wedi'i glywed heddiw, mae gan Aelodau o'r Senedd hon farn wahanol am ble y dylai Cymru fod yn y pen draw yn gyfansoddiadol. Mae'r gwahaniaethau hynny yn gwbl ddilys mewn deddfwrfa ddemocrataidd. Ond dwi'n gobeithio y gallwn ni i gyd gytuno ar ddau beth: y dylai dyfodol Cymru gael ei benderfynu'n ddemocrataidd gan bobl Cymru, ac yn ail, y dylai Cymru gael y pwerau, yr adnoddau a'r offer sydd eu hangen i gyflawni dros bobl yma ac yn awr. Yr egwyddorion hyn sy'n sail i welliant y Llywodraeth heddiw. Dyw ein gwelliant ni ddim yn gofyn i Aelodau roi'r gorau i'w barn; mae'n gofyn i ni gydnabod egwyddor y gobeithiaf y gall ennyn cefnogaeth ar draws y Siambr, a dyw e ddim yn safbwynt pleidiol.

Os oes un wers o'r chwarter canrif diwethaf o ddatganoli, dyma hi: dyw'r setliad cyfansoddiadol ddim yn sefyll yn ei hunfan. Mi ddywedodd rhywun rhywle fod datganoli yn broses, ddim yn ddigwyddiad. Nid y cwestiwn yw a fydd newid cyfansoddiadol yn digwydd; y cwestiwn yw sut y gallwn sicrhau bod Cymru yn barod ar gyfer y newid hwnnw, yn gallu dylanwadu arno ac yn elwa ohono. I'r Llywodraeth hon, mae hynny'n golygu diwygiadau ymarferol sy'n ein helpu ni i sicrhau canlyniadau gwell i bobl ar lawr gwlad ac i gymunedau. Nid mater damcaniaethol yn unig yw diwygio cyfansoddiadol; mae'n sicrhau bod gennym y pwerau, yr adnoddau a'r offer i gyflawni dros bobl Cymru.

Galwaf are James Evans i ymateb i'r ddadl.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig heb ei ddiwygio? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Gwrthwynebu. Gohiriaf y bleidlais o dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio. 

Rydyn ni'n cyrraedd y cyfnod pleidleisio. Oni bai fod pum Aelod yn dymuno i mi ganu'r gloch, symudaf yn syth i'r cyfnod pleidleisio. 

Yn gyntaf, pleidleisiwn ar eitem 6, dadl Llafur Cymru ar addysg bellach. Galwaf am bleidlais ar y cynnig a gyflwynwyd yn enw Lynne Neagle. Os gwrthodir y cynnig, byddwn ni'n pleidleisio ar y gwelliannau a gyflwynwyd i'r cynnig. Agorwch y bleidlais. Canlyniad y bleidlais: o blaid 46—. Ocê, sori. Caewch y bleidlais. Dyma ganlyniad y bleidlais. O blaid 46, un person yn ymatal ac yn erbyn 43. Mae'r cynnig wedi'i dderbyn.

Awn yn syth ymlaen at y ddadl nesaf, at eitem 7, dadl Reform UK, Cymru a'r Deyrnas Unedig. Galwaf am bleidlais ar y cynnig a gyflwynwyd yn enw Llŷr Powell. Os gwrthodir y cynnig, byddwn ni'n pleidleisio ar y gwelliannau a gyflwynwyd i'r cynnig. Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. Dyma ganlyniad y bleidlais—. O. [Chwerthin.] O blaid 45, neb yn ymatal, yn erbyn 45. Fel sy'n ofynnol o dan Reol Sefydlog 6.20, rwy'n arfer fy mhleidlais fwrw i bleidleisio yn erbyn y cynnig. Dyma ganlyniad y bleidlais nawr: o blaid 45, neb yn ymatal, yn erbyn 46. Mae'r cynnig wedi'i wrthod.

Rŷn ni'n symud at welliant 1 nawr. Galwaf am bleidlais ar welliant 1 a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan. Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. Dyma ganlyniad y bleidlais: o blaid 53, neb yn ymatal, yn erbyn 37. Mae gwelliant 1 wedi'i dderbyn.

Nesaf fe awn ni at welliant 2. Galwaf am bleidlais ar welliant 2 a gyflwynwyd yn enw Lynne Neagle. Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. Dyma ganlyniad y bleidlais: o blaid wyth, neb yn ymatal, yn erbyn 82. Mae gwelliant 2 wedi'i wrthod.

Galwaf yn awr am y bleidlais ar y cynnig wedi'i ddiwygio.

Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. Dyma ganlyniad y bleidlais: o blaid 45, wyth yn ymatal, yn erbyn 37. Mae'r cynnig wedi'i ddiwygio wedi'i dderbyn. Diolch, bawb.

Symudwn at eitem 9, y ddadl fer. Anthony Slaughter.

Galwaf ar y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal i ymateb i'r ddadl—Mabon ap Gwynfor. 

Diolch yn fawr iawn am hwnna. Gaf i ymbellhau fy hun a'r Llywodraeth o sylwadau Joe Martin, sydd yn gwbl annerbyniol yng nghyd-destun y drafodaeth yma heddiw? Gaf i hefyd ddiolch i'r Aelod am gyflwyno'r ddadl bwysig yma a dymuno'n dda iddo ar ei daith i wellhad llwyr?

Dyma'r cyfle gwirioneddol cyntaf i'r Senedd hon drafod y mater yma ac i mi roi ein hymateb ni, felly, ar gofnod. Yn gyntaf, dwi am gydnabod y boen a'r trallod y mae llawer wedi'u teimlo ers cyhoeddi'r penderfyniad. I lawer, roedd hwn yn cael ei weld fel penderfyniad arall mewn cyfres hir o benderfyniadau er mwyn tynnu hawliau pobl draws oddi arnynt, yn erydu eu hunaniaeth, ac rwy'n deall yr ofn yma. Gadewch imi bwysleisio, felly, mai penderfyniad clinigol oedd hwn, wedi'i wneud ar sail tystiolaeth glinigol heb ymyrraeth wleidyddol. Gadewch imi hefyd fod yn glir: mi ydym ni—rydw i—yn sefyll gyda’r gymuned draws.

Fel Llywodraeth, rydym ni wedi ymrwymo i ddiogelu hawliau pob person LGBTQ+ yng Nghymru, ac, fel y gŵyr yr Aelodau, chwaraeodd Plaid Cymru ran allweddol wrth sicrhau bod y cynllun gweithredu LGBTQ+ yn cael ei gyflawni. Mae ein maniffesto yn nodi ein hymrwymiad i'r gymuned draws, a gallwch fod yn sicr bod Llywodraeth Cymru yn sefyll gyda'r gymuned draws ac y bydd yn parhau i amddiffyn hawliau pobl draws yn unol â'n hymrwymiad i Gymru groesawgar a chynhwysol.

Rwy'n cydnabod y trallod a'r ansicrwydd y mae'r seibiant hwn yn ei achosi i'r rhai yr effeithir arnynt. Rwyf wedi clywed yn bersonol gan bobl yr effeithir arnynt gan y penderfyniad yma, ac rwy'n ddiolchgar i gydweithwyr yn y Senedd am eu gweithredoedd wrth wrando, cefnogi ac eirioli ar ran cymaint o bobl. Rwy'n gweithio gyda'r Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb i sicrhau bod yr effaith ar y gymuned draws yn cael ei hystyried yn llawn wrth i'r JCC a Bwrdd Iechyd Prifysgol Caerdydd a'r Fro ymgymryd â'r gwaith adolygu a dilynol.

Rwy'n cael fy niweddaru'n rheolaidd am gynnydd gan y JCC a Bwrdd Iechyd Prifysgol Caerdydd a'r Fro, a chyfarfu swyddogion â'r JCC ddoe i gael y wybodaeth ddiweddaraf am gynnydd. Rwy'n disgwyl i unrhyw gamau angenrheidiol gael eu cymryd ymlaen fel blaenoriaeth i sicrhau bod Gwasanaeth Rhywedd Cymru yn darparu'r ansawdd gwasanaeth y byddem yn ei ddisgwyl.

Rwyf wedi ymrwymo i sicrhau bod ein cyrff cyhoeddus yn darparu'r lefel uchaf o wasanaeth i bawb sy'n dibynnu arnynt. Gyda hynny mewn golwg, mae'n hanfodol ein bod yn dysgu yn barhaus o benderfyniadau fel yr un hwn, felly, rwyf wedi gofyn i'r prif swyddog meddygol gynnal ymarfer myfyriol mewnol ar y broses sy'n gysylltiedig â'r penderfyniad hwn. Bydd hyn yn ystyried sut y cyfathrebwyd â chleifion ac eraill, amseriad cyfathrebu a'r prosesau sy'n eu cefnogi, gan gynnwys llais y gymuned draws. Bydd lleisiau'r gymuned draws yn ganolog i'r gwaith yma. Mae gwrando a dysgu'n hanfodol.

Felly, diolch, unwaith eto, i Anthony, am gyflwyno'r ddadl, a diolch i bawb a gyfrannodd mewn modd adeiladol i'r ddadl yma.

Diolch, Weinidog Cabinet.

Daw hynny â thrafodion heddiw i ben. Diolch, bawb.