Y Cyfarfod Llawn
Plenary
01/07/2026Cynnwys
Contents
Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.
Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant wrth gyflwyno’r busnes.
In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.
[R] indicates that the Member has declared an interest when tabling the business.
Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Huw Irranca-Davies) yn y Gadair.
The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Huw Irranca-Davies) in the Chair.
Prynhawn da, bawb. Eitem 1 heddiw yw cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni. Yn gyntaf, cwestiwn 1, Sera Evans.
Good afternoon. Item 1 this afternoon is questions to the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy, and the first question is from Sera Evans.
1. A wnaiff y Gweinidog Cabinet roi diweddariad ar gefnogaeth Llywodraeth Cymru i gwmnïau cydweithredol a busnesau sy'n eiddo i weithwyr? OQ64285
1. Will the Cabinet Minister provide an update on the Welsh Government's support for co-operatives and employee-owned businesses? OQ64285
This Government is committed to building a fairer, more ambitious Welsh economy rooted in our communities. We will strengthen support for co-operatives and employee-owned businesses, helping them create secure jobs, retain wealth locally, grow Welsh ownership and ensure communities share directly in Wales's future economic success.
Mae’r Llywodraeth hon wedi ymrwymo i adeiladu economi decach, fwy uchelgeisiol yng Nghymru sydd wedi’i gwreiddio yn ein cymunedau. Byddwn yn cryfhau’r cymorth i gwmnïau cydweithredol a busnesau sy’n eiddo i’r gweithwyr, gan eu helpu i greu swyddi diogel, cadw cyfoeth yn lleol, tyfu perchnogaeth Gymreig a sicrhau bod llwyddiant economaidd Cymru yn cael ei rannu’n uniongyrchol â chymunedau yn y dyfodol.
Diolch am eich ymateb, Weinidog.
Thank you for that response, Minister.
If improving productivity is at the heart of the Government's economic agenda, then we also need to consider the business models that consistently deliver stronger performance. Recent research for the Employee Ownership Association and Ownership at Work found that employee-owned businesses are estimated to be 8 per cent to 12 per cent more productive than comparable non-employee-owned businesses on a gross value added per employee basis, and are also more likely to have increased profits over the previous five years. I've been contacted by a constituent who has been exploring the possibility of setting up an employee-owned business but has found the current landscape quite prohibitive, which raises questions about whether the system is sufficiently geared to wider adoption of this model. As the Government develops its support infrastructure for social enterprise, co-operatives and employee-owned businesses, will it look at how existing financial and business support can be reconfigured to better support employee ownership and unlock its productivity benefits? Diolch.
Os mai gwella cynhyrchiant sydd wrth wraidd agenda economaidd y Llywodraeth, mae angen inni hefyd ystyried y modelau busnes sy’n sicrhau perfformiad cryfach yn gyson. Canfu ymchwil ddiweddar ar gyfer y Gymdeithas Perchnogaeth gan Weithwyr ac Ownership at Work yr amcangyfrifir bod busnesau sy’n eiddo i’r gweithwyr 8 i 12 y cant yn fwy cynhyrchiol na busnesau tebyg nad ydynt yn eiddo i'r gweithwyr ar sail gwerth ychwanegol gros fesul gweithiwr, a’u bod hefyd yn fwy tebygol o fod wedi cynyddu eu helw dros y pum mlynedd diwethaf. Mae etholwr wedi cysylltu â mi i ddweud eu bod wedi archwilio’r posibilrwydd o sefydlu busnes sy’n eiddo i’r gweithwyr ond sydd wedi gweld y dirwedd bresennol yn eithaf heriol, sy’n codi cwestiynau ynglŷn ag a yw’r system wedi’i hanelu’n ddigonol at sicrhau bod y model hwn yn cael ei fabwysiadu ar raddfa ehangach. Wrth i’r Llywodraeth ddatblygu ei seilwaith cymorth ar gyfer mentrau cymdeithasol, cwmnïau cydweithredol a busnesau sy’n eiddo i’r gweithwyr, a fydd yn edrych ar sut y gellir ad-drefnu cymorth ariannol a busnes presennol i gefnogi perchnogaeth gan weithwyr yn well a datgloi'r manteision o ran cynhyrchiant? Diolch.
Thank you. I'm really grateful for the question, the supplementary. Indeed, it's fascinating, actually, the research that you quoted. I quoted it myself at the employee-owned business association's conference, and you are absolutely right that there's very strong evidence that employee ownership, co-operative ownership—these models—can help us achieve that ambitious national productivity mission goal. So absolutely, we should be creating the best possible environment and support to ensure that we maximise that opportunity. So, we're committed as a Government to supporting and expanding co-operative businesses, employee-owned businesses, providing them with the specialist support that they need, including finance from the Development Bank of Wales. I'd ask as well, perhaps, if she could ask if the constituent can contact me directly, because we're keen to know how we can get this right, because there is a huge prize there. Wales gave the world, through Robert Owen, the co-operative as an idea. Let's build on that heritage for the twenty-first century, and where we want to get to with our national productivity mission goal, and let's make sure that we maximise the opportunity.
Diolch. Rwy'n ddiolchgar iawn am eich cwestiwn, y cwestiwn atodol. Yn wir, mae'r ymchwil a nodwyd gennych yn hynod ddiddorol. Cyfeiriais ati fy hun yng nghynhadledd cymdeithas y busnesau sy’n eiddo i’r gweithwyr, ac rydych chi'n llygad eich lle fod tystiolaeth gref iawn y gall perchnogaeth gan weithwyr, perchnogaeth gydweithredol—y modelau hyn—ein helpu i gyflawni'r nod cynhyrchiant cenedlaethol uchelgeisiol. Felly yn sicr, dylem fod yn creu’r amgylchedd a’r cymorth gorau posibl i sicrhau ein bod yn manteisio i’r eithaf ar y cyfle hwnnw. Felly, rydym wedi ymrwymo fel Llywodraeth i gefnogi ac i ehangu busnesau cydweithredol, busnesau sy'n eiddo i'r gweithwyr, gan roi'r cymorth arbenigol sydd ei angen arnynt, gan gynnwys cyllid gan Fanc Datblygu Cymru. Carwn ofyn hefyd, efallai, iddi ofyn i'r etholwr gysylltu â mi'n uniongyrchol, gan ein bod yn awyddus i wybod sut y gallwn wneud hyn yn iawn, gan fod gwobr enfawr i'w chael. Cymru, drwy Robert Owen, a roddodd y fenter gydweithredol i’r byd fel syniad. Gadewch inni adeiladu ar y dreftadaeth honno ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain, a lle rydym am ei gyrraedd gyda'n nod cynhyrchiant cenedlaethol, a gadewch inni sicrhau ein bod yn gwneud y mwyaf o’r cyfle.
Cabinet Minister, the way you support small businesses of all kinds, including co-operatives, is by ensuring that they aren't overtaxed. Will the Minister give thought to Reform's policy of reviewing the business rates regime, with a view to cutting tax on small and high-street businesses? Diolch.
Weinidog Cabinet, y ffordd rydych chi'n cefnogi busnesau bach o bob math, gan gynnwys cwmnïau cydweithredol, yw drwy sicrhau nad ydynt yn cael eu gordrethu. A wnaiff y Gweinidog roi ystyriaeth i bolisi Reform o adolygu’r gyfundrefn ardrethi busnes, gyda golwg ar dorri trethi i fusnesau bach a busnesau’r stryd fawr? Diolch.
I've said that we want to make Wales the best environment, the easiest place to start a business, grow a business and invest in a business. As part of that, obviously, we need to look at all of the policy levers, including our business rates policy. We are already committed—it is a manifesto commitment—to revising and reforming the business rates system, so that we do, I think, square the balance, get the balance right, in terms of making sure that our small companies, and particularly our high-street companies, particular sectors in our town centres that have been under particular pressure—. So, we have begun that work. We'll probably need to do it in phases, but we are certainly very, very committed to using all the levers, including the reform of business rates, to create the best possible business environment for our small businesses.
Rwyf wedi dweud ein bod eisiau sicrhau mai Cymru yw'r amgylchedd gorau, y lle hawsaf i ddechrau busnes, tyfu busnes a buddsoddi mewn busnes. Fel rhan o hynny, yn amlwg, mae angen inni edrych ar bob un o’r ysgogiadau polisi, gan gynnwys ein polisi ardrethi busnes. Rydym eisoes wedi ymrwymo—mae’n ymrwymiad maniffesto—i adolygu a diwygio’r system ardrethi busnes, fel ein bod yn sicrhau cydbwysedd, yn cael y cydbwysedd yn iawn, o ran sicrhau bod ein cwmnïau bach, ac yn enwedig cwmnïau ein strydoedd mawr, yn enwedig sectorau yng nghanol ein trefi sydd wedi bod o dan bwysau arbennig—. Felly, rydym wedi dechrau ar y gwaith hwnnw. Mae’n debyg y bydd angen inni wneud hynny fesul cam, ond rydym yn sicr yn ymrwymedig iawn i ddefnyddio’r holl ysgogiadau, gan gynnwys diwygio ardrethi busnes, i greu’r amgylchedd busnes gorau posibl ar gyfer ein busnesau bach.
Can I declare an interest as a member of the Co-operative Party and as someone who has been active in several co-operatives? I'm proud that, in the last Senedd's term, the Welsh Labour Government not only set an ambitious target to double the number of employee-owned businesses, but actually broke it quite substantially before the 2026 election. Now, the benefit of employee-owned businesses is well established. My party's manifesto for May contained a commitment to double again the number of co-operatives and community-owned businesses, and I know that your party manifesto similarly spoke about ensuring that businesses are Welsh run, although without that specific target around how success could be measured. So, what target would you consider to be a measure of success for increasing the co-operative model of ownership?
A gaf i ddatgan buddiant fel aelod o’r Blaid Gydweithredol a rhywun sydd wedi bod yn rhan o sawl menter gydweithredol? Rwy’n falch fod Llywodraeth Lafur Cymru, yn nhymor y Senedd ddiwethaf, nid yn unig wedi gosod targed uchelgeisiol i ddyblu nifer y busnesau sy’n eiddo i’r gweithwyr, ond mewn gwirionedd, wedi rhagori ar y targed yn eithaf sylweddol cyn etholiad 2026. Nawr, mae budd busnesau sy'n eiddo i'r gweithwyr yn dra hysbys. Roedd maniffesto fy mhlaid ar gyfer mis Mai yn cynnwys ymrwymiad i ddyblu unwaith eto nifer y cwmnïau cydweithredol a busnesau sy’n eiddo i’r gymuned, a gwn fod maniffesto eich plaid wedi sôn yn yr un modd am sicrhau bod busnesau mewn dwylo Cymreig, er heb darged penodol ar gyfer mesur llwyddiant. Felly, pa darged y byddech chi'n ei ystyried yn fesur o lwyddiant ar gyfer cynyddu’r model perchnogaeth gydweithredol?
Yes, at the employee-owned business conference, actually, I was able to point out that the targets in terms of the employee-owned sector had been exceeded, and I think there are about 113 employee-owned businesses in Wales, but as we say in Welsh, 'nid da lle gellir gwell', so let's exceed further our ambition. The Member will know that I do love a good target—it keeps you accountable. So, we are working below that headline, North Star national productivity mission. Work has been going on in detail at the next tier of targets. And, certainly, I will take back his suggestion about having a particular target for this vitally important sector as well.
Ie, yng nghynhadledd y busnesau sy’n eiddo i’r gweithwyr, nodais y rhagorwyd ar y targedau o ran y sector sy’n eiddo i’r gweithwyr, ac rwy'n credu bod oddeutu 113 o fusnesau sy’n eiddo i weithwyr yng Nghymru, ond fel y dywedwn, nid da lle gellir gwell, felly gadewch inni ragori ymhellach ar ein huchelgais. Bydd yr Aelod yn gwybod fy mod yn caru targed da—mae'n eich cadw'n atebol. Felly, rydym yn gweithio o dan y pennawd hwnnw, cenhadaeth gynhyrchiant genedlaethol Seren y Gogledd. Mae gwaith manwl wedi bod yn mynd rhagddo ar yr haen nesaf o dargedau. Ac yn sicr, byddaf yn ystyried ei awgrym ynglŷn â chael targed penodol ar gyfer y sector hanfodol bwysig hwn hefyd.
2. A wnaiff y Gweinidog Cabinet roi diweddariad ar ddatblygu strategaeth ynni genedlaethol Llywodraeth Cymru? OQ64292
2. Will the Cabinet Minister provide an update on the development of the Welsh Government's national energy strategy? OQ64292
Fel rhan o’n cynllun 100 diwrnod, rydym yn datblygu’r strategaeth genedlaethol ynni. Bydd yn egluro sut y byddwn yn cwrdd â'n hanghenion ynni gan greu manteision i gymunedau ac yn lleihau effeithiau negyddol. Byddwn yn egluro sut y caiff perchenogaeth gymunedol ei chyflawni a rôl ehangach ein cwmni ynni cyhoeddus Cymreig.
The national energy strategy is progressing as a priority of our 100-day plan. It will set out how we will meet our energy needs by benefiting communities and minimises negative impacts. We will set out how community ownership will be achieved and the expanded role of our Welsh public energy company.
Diolch. Mae'r argyfwng costau byw wedi dangos pa mor fregus yw ein system ynni bresennol. Mae cymunedau ledled Cymru yn profi'r effaith yn uniongyrchol, ac mae'n amlwg bod angen newid sylfaenol. Mae hyn yn dangos inni bwysigrwydd ysbrydoli menter yn ein cymunedau a sicrhau bod gan bobl y sgiliau a'r gefnogaeth i adeiladu cyfoeth yn eu cymunedau eu hunain. Er mwyn i brosiectau ynni cymunedol ffynnu, mae angen cefnogaeth gan y Llywodraeth. Felly, pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau bod prosiectau ynni sy'n eiddo i'r gymuned yn cael yr arbenigedd a'r cyllid sydd eu hangen arnynt?
The cost-of-living crisis has demonstrated how fragile our current energy system is. Communities across Wales are facing the impacts directly, and it's clear that fundamental change is needed. This shows us the importance of inspiring enterprise in our communities and ensuring that people have the skills and support to build and generate wealth in their own communities. For community energy projects to thrive, support is needed from the Government. So, what steps will the Welsh Government take to ensure that energy projects that are owned by the community receive the expertise and funding that they need?
Wel, mae sicrhau bod Cymru'n cael y budd o'r potensial ynni adnewyddol glân sydd gyda ni yn greiddiol bwysig i'n polisi ynni ni. Ni oedd wedi, trwy'r cytundeb cydweithio a oedd yn bodoli'n gynt wrth gwrs, creu'r sail ar gyfer creu Ynni Cymru, sydd yn helpu cymunedau i wneud yn union yr hyn rŷn ni'n sôn amdano, sef sicrhau eu bod nhw'n berchen ar adnoddau ynni cymunedol. Dŷn ni wedi gweld yn y gorffennol, wrth gwrs, yn ein hanes ni, sefyllfa lle'r oedd gyda ni gyfoeth mewn ynni o ran glo a wedyn y budd, wrth gwrs, yn cael ei golli o ran yr elw. Dŷn ni ddim eisiau gwneud y camgymeriad yna eto. Felly, mae'r sylfaen wedi cael ei osod yna gydag Ynni Cymru.
Beth rŷn ni am ei wneud nawr, wrth gwrs, ydy adeiladu ar y seiliau hynny trwy greu cwmni ynni cyhoeddus sydd yn dod â'r elfennau gwahanol at ei gilydd. Mae gyda ni Ynni Cymru, sydd yn edrych ar yr haenen gymunedol, ac wedyn mae gyda ni Trydan Gwyrdd Cymru, sydd yn berchen i bobl Cymru ar lefel uwch o ran maint prosiectau, ac wedyn y gwasanaeth ynni. Rŷn ni'n dod â'r rheini i gyd at ei gilydd o dan un ymbarél, fel ein bod ni'n sicrhau bod gyda ni'r capasiti ar bob lefel i weld bod Cymru a phobl Cymru, ar lefel gymunedol, ar lefel genedlaethol, yn cael y budd o'u potensial ynni.
Well, ensuring that Wales gets the benefit from the clean renewable energy potential that we have is crucial to our energy policy. It was us, through the co-operation agreement that existed in the previous Senedd, who created the basis for the creation of Ynni Cymru, which helps communities to do exactly what we're talking about here, namely ensuring that they own community energy facilities. We've seen in our past a situation where we had wealth in terms of energy arising from coal but where the benefits were lost, and we don't want to make that mistake again. So, the foundation has been laid with Ynni Cymru.
What we want to do now, of course, is build on those foundations by creating a public energy company that brings the various elements together. We have Ynni Cymru, which looks at the community element, and then we have Trydan Gwyrdd Cymru, which is owned by the people of Wales at a higher level in terms of the scale of projects, and then the energy service. We are bringing all of those together under one umbrella, so that we ensure that we have the capacity at all levels to see that Wales and the people of Wales, at a community level and a national level, get the benefit from their energy potential.
Cabinet Minister, you mentioned renewables. Recent reports have raised concerns that asbestos-containing components may have been used in some wind turbines in the United Kingdom. What assessment has the Welsh Government made of whether any turbines in Wales are affected? What discussions have taken place with operators, manufacturers and the Health and Safety Executive, and what action is being taken to protect workers and reassure local communities? If such components are identified in Wales, will you confirm that the full costs of inspection, remediation and replacement will be borne by the operators and manufacturers, and not by the Welsh taxpayer? And finally, unless and until the Government can provide assurance that the scale of this issue is fully understood, and that there is no risk to workers or the public, will you consider introducing a temporary moratorium on new wind turbine installations in Wales? Thank you.
Weinidog Cabinet, fe sonioch chi am ynni adnewyddadwy. Mae adroddiadau diweddar wedi codi pryderon y gallai cydrannau sy’n cynnwys asbestos fod wedi'u defnyddio mewn rhai tyrbinau gwynt yn y Deyrnas Unedig. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi’i wneud i weld a effeithiwyd ar unrhyw dyrbinau yng Nghymru? Pa drafodaethau sydd wedi’u cynnal gyda gweithredwyr, gweithgynhyrchwyr a’r Awdurdod Gweithredol Iechyd a Diogelwch, a pha gamau sy’n cael eu cymryd i ddiogelu gweithwyr a rhoi sicrwydd i gymunedau lleol? Os caiff cydrannau o’r fath eu nodi yng Nghymru, a wnewch chi gadarnhau mai’r gweithredwyr a’r gweithgynhyrchwyr, ac nid trethdalwyr Cymru, fydd yn talu'r holl gostau archwilio, adfer ac ailosod? Ac yn olaf, oni bai a hyd nes y gall y Llywodraeth roi sicrwydd fod hyd a lled y mater hwn yn hysbys, ac nad oes risg i weithwyr na’r cyhoedd, a wnewch chi ystyried cyflwyno moratoriwm dros dro ar osod tyrbinau gwynt newydd yng Nghymru? Diolch.
I'm grateful to the Member for his question. I've not seen the report to which he refers, but what I will do, therefore, is ask my officials to provide me and him—and we'll make sure, of course, that other Senedd Members get a copy of the response—a detailed assessment along the lines that he is asking for.
Rwy’n ddiolchgar i’r Aelod am ei gwestiwn. Nid wyf wedi gweld yr adroddiad y cyfeiria ato, ond yr hyn y byddaf yn ei wneud, felly, yw gofyn i fy swyddogion ddarparu, i mi ac iddo ef—a byddwn yn sicrhau, wrth gwrs, y bydd Aelodau eraill y Senedd yn cael copi o'r ymateb—asesiad manwl yn debyg i'r hyn y mae'n gofyn amdano.
A all y Gweinidog gadarnhau y bydd egni'r llanw yn rhan o'r strategaeth egni genedlaethol? Yn fy swydd flaenorol, bues i ynghlwm â gwaith y comisiwn o arbenigwyr annibynnol a fu'n yn edrych ar egni'r llanw ym moryd Hafren. Fe gyhoeddwyd yr adroddiad yna y llynedd. Os ydy egni'r llanw yn rhan o'r strategaeth, a wnaiff y Gweinidog gytuno i gwrdd gyda fi a rhai o aelodau'r comisiwn hwnnw i drafod mynd â'r prosiect ymhellach?
Could the Minister confirm that tidal energy will be part of the national energy strategy? In my previous role, I was involved in the work of the commission of independent experts that looked at tidal energy in the Severn estuary. That report was published last year. If tidal energy is part of the strategy, will the Minister agree to meet with me and members of the commission to discuss taking that project forward?
Rwy'n ddiolchgar iawn am y cwestiwn, a dwi'n gyfarwydd gyda'r adroddiad gafodd ei gyhoeddi, oedd yn arbennig o ddiddorol. Yn sicr, mae'r Llywodraeth yn gefnogol iawn i ni yng Nghymru unwaith eto wneud y budd o'r potensial unigryw sydd gyda ni—yr ail fwyaf, wrth gwrs, yn y byd o ran y potensial. Rŷn ni am wneud y gorau o'r potensial hynny, a byddwn i'n falch iawn o gwrdd â'r rhai oedd wrthi gyda gwaith y comisiwn er mwyn i ni sicrhau ein bod ni'n symud ymlaen cyn gynted ag sy'n bosib gyda'r sector.
Thank you for that question, and I am familiar with the report that was published, which was particularly interesting. Certainly, the Government is very supportive of Wales making the most of the unique potential that we have. It's the second highest tidal range in the world, and we want to make the most of that potential. And I would be delighted to meet with some of those who were involved in the commission's work in order to ensure that we make progress as soon as possible in that sector.
Minister, yesterday, the National Energy System Operator published its 'Beyond 2030' update. The report clearly shows that Wales's electricity network is not fit for purpose. It was designed over 60 years ago to serve fossil-fuel power stations that Wales no longer has. The report sets out the investment needed to address the bottlenecks in the network. If transmission infrastructure is not delivered where needed, it says, constraint costs rise, leaving bill payers facing higher costs and additional costs. It will delay new connections for homes, businesses and clean generation. It will also hold back economic growth. The report identifies the need for a new line between north Wales and Shropshire, and a new substation in mid Wales. Alongside efficiency and community-owned generation, network upgrades will unlock an onshore wind sector in Wales worth £3.5 billion, creating thousands of well-paid, secure jobs. What will the Minister be doing to take forward the recommendations of the report to upgrade the Welsh network and unlock the Government's vision of an energy-independent Wales?
Weinidog, ddoe, cyhoeddodd y Gweithredwr System Ynni Genedlaethol (NESO) ei ddiweddariad 'Beyond 2030'. Mae’r adroddiad yn dangos yn glir nad yw rhwydwaith trydan Cymru yn addas i’r diben. Fe’i cynlluniwyd dros 60 mlynedd yn ôl i wasanaethu gorsafoedd pŵer tanwydd ffosil nad oes gan Gymru mohonynt mwyach. Mae'r adroddiad yn nodi'r buddsoddiad sydd ei angen i fynd i'r afael â'r tagfeydd yn y rhwydwaith. Os na chaiff seilwaith trawsyrru ei ddarparu lle bo'i angen, medd yr adroddiad, bydd costau cyfyngiadau'n codi, gan adael trethdalwyr yn wynebu costau uwch a chostau ychwanegol. Bydd yn gohirio cysylltiadau newydd ar gyfer cartrefi, busnesau a chynhyrchiant ynni glân. Bydd hefyd yn atal twf economaidd. Mae'r adroddiad yn nodi'r angen am linell newydd rhwng gogledd Cymru a swydd Amwythig, ac is-orsaf newydd yn y canolbarth. Ochr yn ochr ag effeithlonrwydd a chynhyrchiant sy'n eiddo i'r gymuned, bydd uwchraddio'r rhwydwaith yn datgloi sector ynni gwynt ar y tir gwerth £3.5 biliwn yng Nghymru, gan greu miloedd o swyddi sicr sy’n talu’n dda. Beth fydd y Gweinidog yn ei wneud i fwrw ymlaen ag argymhellion yr adroddiad i uwchraddio rhwydwaith Cymru, ac i ddatgloi gweledigaeth y Llywodraeth o Gymru sy’n annibynnol o ran ynni?
I've already met with the team in NESO that was responsible for the transitional report to which the Member refers. We will have further discussions with them over the course of the six-month period in which they will be inviting responses to the transitional plan. Obviously, we don't have direct responsibility for the transmission network; that is reserved at Westminster. But, obviously, we will be taking a view in light of the national energy strategy, which will be setting out Wales's energy needs, and it's in that context that we will respond in due course.
Rwyf eisoes wedi cyfarfod â’r tîm yn NESO a oedd yn gyfrifol am yr adroddiad pontio y cyfeiria'r Aelod ato. Byddwn yn cael trafodaethau pellach gyda nhw dros y cyfnod o chwe mis pan fyddant yn gwahodd ymatebion i'r cynllun pontio. Yn amlwg, nid oes gennym gyfrifoldeb uniongyrchol dros y rhwydwaith trawsyrru; cedwir hynny yn ôl yn San Steffan. Ond yn amlwg, byddwn yn ffurfio safbwynt yng ngoleuni'r strategaeth ynni genedlaethol, a fydd yn nodi anghenion ynni Cymru, a byddwn yn ymateb yn y cyd-destun hwnnw maes o law.
Rwy'n ddiolchgar iawn hefyd am y cyfle i ofyn cwestiynau ar y pwynt pwysig yma. A dwi'n cefnogi popeth mae Lis wedi'i awgrymu yn ei chwestiwn hi hefyd. Dwi eisiau, os yw hi'n iawn, jest sôn am beth rydych chi wedi ei wneud yn gorffennol—roeddech chi'n sôn yn eich ateb.
I'm very grateful for the opportunity to ask questions on this very important topic. And I support everything that Lis has suggested in her supplementary question too. If it's okay, I just want to talk about what you've done in the past, and you mentioned that in your response.
We were, in opposition, constantly arguing that undergrounding should become the default position for any new electricity infrastructure. You and I were both frustrated by the previous Welsh Government, and by the independent advisory group, both of whom were meant to provide clarity and direction, and neither did. After more than a year of delay, we found that the group admitted it could not reach that consensus, and communities right across Wales right now are faced with the threat of large-scale pylon developments. So, I want to hear from you: will this Welsh Government finally strengthen 'Planning Policy Wales' so that the presumption is in favour of undergrounding and is genuinely enforced? Diolch yn fawr iawn.
Pan oeddem yn wrthblaid, roeddem yn arfer dadlau’n gyson y dylai tanddaearu ddod yn opsiwn diofyn ar gyfer unrhyw seilwaith trydan newydd. Roeddech chi a minnau’n teimlo'n rhwystredig gyda Llywodraeth flaenorol Cymru, a chyda'r grŵp cynghori annibynnol, a oedd i fod i ddarparu eglurder a chyfeiriad, ac ni chafwyd hynny gan y naill na'r llall. Ar ôl mwy na blwyddyn o oedi, canfuom fod y grŵp wedi cyfaddef na allai ddod i'r consensws hwnnw, ac mae cymunedau ledled Cymru ar hyn o bryd yn wynebu'r bygythiad o ddatblygiadau peilonau ar raddfa fawr. Felly, hoffwn glywed gennych: a wnaiff Llywodraeth Cymru fynd ati o'r diwedd i gryfhau 'Polisi Cynllunio Cymru' fel bod rhagdybiaeth o blaid gosod llinellau'n danddaearol a'i bod yn cael ei gorfodi o ddifrif? Diolch yn fawr iawn.
I'm very grateful to the Member for that question. And, yes, can I place it once more on the record that, as to the distribution network, which, in contrast to the transmission network, as I referred in my earlier response, is devolved—therefore, 132 kV and below—our policy is very clear, in that we believe that that should be undergrounded. We will not allow pylons on new lines. The only exceptions would involve wooden poles or similarly unobtrusive infrastructure. We'll be setting that out in the first instance through the means of a ministerial statement. I'm conscious that this, actually, as we're discussing planning, although there is an energy policy context, is actually within the area of responsibility of my colleague the Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning—I'm sorry if I've got them the wrong way round. But that would be the first step, and then, obviously, that will be further iterated through the changes in planning. But I want to be absolutely clear: our policy is clear on this—we do not see a role for pylons on new lines in the distribution network.
Rwy’n ddiolchgar iawn i’r Aelod am ei chwestiwn. Ac a gaf i gofnodi unwaith eto, o ran y rhwydwaith dosbarthu, sydd, yn wahanol i'r rhwydwaith trawsyrru, fel y nodais yn fy ymateb cynharach, wedi'i ddatganoli—felly, 132 kV ac is—fod ein polisi'n nodi'n glir iawn ein bod yn credu y dylid ei danddaearu. Ni fyddwn yn caniatáu peilonau ar linellau newydd. Yr unig eithriadau fyddai polion pren neu seilwaith o'r fath nad yw'n tynnu sylw. Byddwn yn nodi hynny yn y lle cyntaf drwy ddatganiad gweinidogol. Rwy'n ymwybodol fod hyn, a ninnau'n trafod cynllunio, er bod yma gyd-destun polisi ynni, o fewn maes cyfrifoldeb fy nghyd-Aelod y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio—mae’n ddrwg gennyf os oedd y drefn yn anghywir. Ond dyna fyddai’r cam cyntaf, ac yna, yn amlwg, bydd hynny’n cael iteriad pellach drwy’r newidiadau mewn cynllunio. Ond hoffwn ddweud yn gwbl glir: mae ein polisi'n glir ar hyn—nid ydym yn gweld rôl i beilonau ar linellau newydd yn y rhwydwaith dosbarthu.
Galwaf yn awr ar lefarwyr y pleidiau i holi'r Gweinidog Cabinet. Yn gyntaf, llefarydd Reform UK, Jason O'Connell.
I now call the party spokespeople to question the Cabinet Minister. First of all, Reform UK spokesperson, Jason O'Connell.
Diolch, Lywydd. After 27 years of hard Labour, propped up by Plaid, regional inequality across the Welsh economy has never been higher. Many towns across the Valleys in my constituency feel forgotten and left behind as a result. Now, endless opportunities for new business, especially on the large size, have been placed towards the Cardiff area, with numerous top jobs given to civil servants, while the rest of Wales is left with near empty satellite offices, while many people in those offices choose to work from home. Minister, this is not acceptable for a truly dynamic Wales that we want to see. If you are serious about tackling regional inequality, you'll place the new Welsh Development Agency offices where they are needed the most: Merthyr, Pontypridd, Aberdare, the heart of the Valleys. So, will you ensure that all WDA offices are placed in these areas, that they are staffed full-time, in person, delivering stable jobs, increased football—footfall, sorry—for businesses, boosting the local economy? Diolch.
Diolch, Lywydd. Ar ôl 27 mlynedd o Lafur caled, wedi'u cynnal gan Blaid Cymru, nid yw lefel yr anghydraddoldeb rhanbarthol ar draws economi Cymru erioed wedi bod yn uwch. Mae llawer o drefi ar draws y Cymoedd yn fy etholaeth yn teimlo eu bod wedi cael eu hanghofio ac wedi'u gadael ar ôl o ganlyniad. Nawr, mae cyfleoedd diddiwedd ar gyfer busnesau newydd, yn enwedig rhai mawr, wedi cael eu cynnig yn nes at Gaerdydd, gyda nifer o swyddi blaenllaw yn cael eu rhoi i weision sifil, tra bo gweddill Cymru wedi'i gadael â swyddfeydd lloeren sydd bron yn wag, gyda llawer o bobl yn y swyddfeydd hynny'n dewis gweithio gartref. Weinidog, nid yw hyn yn dderbyniol ar gyfer y Gymru wirioneddol ddeinamig yr ydym am ei gweld. Os ydych chi o ddifrif am fynd i'r afael ag anghydraddoldeb rhanbarthol, byddwch yn lleoli swyddfeydd newydd Awdurdod Datblygu Cymru lle mae eu hangen fwyaf: Merthyr Tudful, Pontypridd, Aberdâr, calon y Cymoedd. Felly, a wnewch chi sicrhau bod holl swyddfeydd Awdurdod Datblygu Cymru yn cael eu lleoli yn yr ardaloedd hyn, eu bod yn cael eu staffio'n llawn amser gan bobl sydd yno yn y cnawd, a darparu swyddi sefydlog, mwy o football—footfall, mae'n ddrwg gennyf—i fusnesau, gan roi hwb i'r economi leol? Diolch.
I'm very grateful to the Member for his question. I think at the heart of his question is a really centrally important challenge, really—that, even as we try and progress as fast as we can along this pathway to halving the productivity gap between Wales as a whole and the rest of the UK, we have to make sure that we do that in a way that is spatially fair. We cannot have Wales reproducing, if you like, in our context, the problem of the wider UK economy, where we've had wealth and opportunity concentrated in a certain corner. So, in everything that we do, we must make sure that, when we are achieving our economic potential for the nation as a whole, we are seeking to do that for every part of the nation as a whole, and every region and every community.
I think that, as he raises the issue of the agency, that needs to be at the heart of the remit letter for the agency. Part of that is where you locate. Well, part of that is creating strong regional divisions who are given that active responsibility on the ground, and then making sure that there are teams located in every part of Wales. And yes, there are benefits to that in terms of football—footfall—but also—. That was a Freudian slip; I wish we were in the World Cup, but there we are. [Laughter.]
But yes, look, 'every which way we can', is the short answer. I'm interested in any idea that closes the gap. There are other things that we want to do. My colleague, the Member for, the Minister for rural—
Rwy’n ddiolchgar iawn i’r Aelod am ei gwestiwn. Rwy'n credu bod her wirioneddol bwysig wrth wraidd ei gwestiwn, a dweud y gwir—hyd yn oed wrth inni geisio bwrw ymlaen mor gyflym ag y gallwn ar hyd y llwybr i haneru’r bwlch cynhyrchiant rhwng Cymru a gweddill y DU, fod yn rhaid inni sicrhau ein bod yn gwneud hynny mewn ffordd sy’n deg yn ofodol. Ni allwn atgynhyrchu problem economi ehangach y DU, os mynnwch, yn ein cyd-destun ni yng Nghymru, lle mae cyfoeth a chyfleoedd wedi’u crynhoi mewn un gornel benodol. Felly, ym mhopeth a wnawn, rhaid inni sicrhau, pan fyddwn yn cyflawni ein potensial economaidd ar gyfer y genedl gyfan, ein bod yn ceisio gwneud hynny ar gyfer pob rhan o’r genedl gyfan, a phob rhanbarth a phob cymuned.
Gan ei fod yn codi mater yr awdurdod, rwy'n credu bod angen i hynny fod wrth wraidd y llythyr cylch gwaith ar gyfer yr awdurdod. Mae rhan o hynny'n ymwneud â ble rydych chi'n lleoli. Wel, mae rhan o hynny'n ymwneud â chreu adrannau rhanbarthol cryf y rhoddir cyfrifoldeb gweithredol iddynt ar lawr gwlad, ac yna sicrhau bod timau wedi’u lleoli ym mhob rhan o Gymru. Ac oes, mae manteision i hynny o ran football—footfall—ond hefyd—. Llithriad Freudaidd oedd hynny; hoffwn pe baem yng Nghwpan y Byd, ond dyna ni. [Chwerthin.]
Ond ie, edrychwch, 'ym mhob ffordd y gallwn', yw'r ateb cryno. Mae gennyf ddiddordeb mewn unrhyw syniad sy'n cau'r bwlch. Mae pethau eraill yr hoffem eu gwneud. Mae fy nghyd-Aelod, yr Aelod dros, y Gweinidog gwledig—
Rural resilience.
Gwydnwch gwledig.
—rural resilience and climate change—. It's like Cabinet bingo, isn't it? 'I got that one right.' [Laughter.] We will be working together, ensuring that rural Wales and all the sectors that are particularly important in rural Wales, critically, the Valleys as well—. I'm from the anthracite coalfield. The Valleys have not had the platform that they deserve. We will change that as part of our overarching economic strategy, through the development agency, but through policies of the Government as a whole as well.
—gwydnwch gwledig a newid hinsawdd—. Mae fel bingo Cabinet, onid yw? 'Cefais yr un hwnnw'n iawn.' [Chwerthin.] Byddwn yn gweithio gyda’n gilydd, gan sicrhau bod y Gymru wledig a’r holl sectorau sy’n arbennig o bwysig yn y Gymru wledig, yn hollbwysig, y Cymoedd hefyd—. Rwy'n dod o'r maes glo carreg. Nid yw’r Cymoedd wedi cael y llwyfan y maent yn ei haeddu. Byddwn yn newid hynny fel rhan o’n strategaeth economaidd gyffredinol, drwy’r awdurdod datblygu, ond drwy bolisïau’r Llywodraeth hefyd.
Diolch. Thank you. For this next question, can I declare an interest as a former worker at the St Athan site? Now, St Athan used to be a powerhouse for aerospace and defence. It's now underutilised and it lies next, of course, to a rather underperforming and underutilised Cardiff Airport. After key defence contracts were lost, Plaid Cymru's former leader Leanne Wood stated:
'People have been led up the garden path with promises of thousands of well-paid jobs, yet ultimately businesses and workers have been left bitterly disappointed.'
It loathes me to agree with her. Now, today, we have a Plaid Government that's soft on the economy and soft on growth, choosing instead to knock at the door of No. 10 begging for scraps from an already struggling UK—a Government that cares more about their image on the national stage than they do about the Welsh economy. We should be focused on bringing an aerospace hub like St Athan to its former glory and realise its full potential, doubling down on jobs, attracting businesses and accessing global opportunities in the maintenance, repair, overhaul and freight sectors. There is so much potential there.
So, Minister, you claim Wales is open for business—what is your Government's strategy for aerospace? Because I've heard nothing on this. How are you going to connect your proposed skills audit with the high-skilled jobs needed in the sector, and are you going to be able to finally deliver a result for St Athan and the wider aerospace community? Diolch.
Diolch. Ar gyfer y cwestiwn nesaf, a gaf i ddatgan buddiant fel cyn-weithiwr ar safle Sain Tathan? Nawr, roedd Sain Tathan yn arfer bod yn safle blaenllaw ar gyfer y sectorau awyrofod ac amddiffyn. Mae'n cael ei danddefnyddio erbyn hyn, ac mae drws nesaf, wrth gwrs, i Faes Awyr Caerdydd, sydd hefyd yn cael ei danddefnyddio braidd ac sy’n tanberfformio. Ar ôl colli cytundebau amddiffyn allweddol, dywedodd cyn arweinydd Plaid Cymru, Leanne Wood:
'Mae pobl wedi cael eu camarwain gan addewidion o filoedd o swyddi ar gyflogau da, ac eto yn y pen draw, mae busnesau a gweithwyr wedi'u gadael yn siomedig iawn.'
Mae'n gas gennyf gyfaddef fy mod yn cytuno â hi. Nawr, heddiw, mae gennym Lywodraeth Plaid Cymru sy'n rhy feddal ar yr economi ac yn feddal ar dwf, gan ddewis curo ar ddrws Rhif 10 yn cardota am sbarion gan DU sydd eisoes yn ei chael hi'n anodd—Llywodraeth sy’n malio mwy am eu delwedd ar y llwyfan cenedlaethol nag am economi Cymru. Dylem ganolbwyntio ar adfer hyb awyrofod fel Sain Tathan i’w ogoniant blaenorol a gwireddu ei botensial llawn, atgyfnerthu'r ymdrech i greu swyddi, denu busnesau a chael mynediad at gyfleoedd byd-eang yn y sectorau cynnal a chadw, trwsio, atgyweirio a chludo nwyddau. Mae cymaint o botensial yno.
Felly, Weinidog, rydych chi'n honni bod Cymru yn agored i fusnes—beth yw strategaeth eich Llywodraeth ar gyfer y sector awyrofod? Oherwydd nid wyf wedi clywed unrhyw beth am hyn. Sut y gwnewch chi gysylltu eich archwiliad sgiliau arfaethedig â'r swyddi sgiliau uchel sydd eu hangen yn y sector, ac a ydych chi'n mynd i allu sicrhau canlyniad ar gyfer Sain Tathan a'r gymuned awyrofod ehangach o'r diwedd? Diolch.
Well, I preferred the second half of the question, which was: what are we going to do? Look, I agree that there's a massive opportunity there. Already, there is an important cluster. We have an aerospace cluster. We also have a wider aviation MRO cluster. I'm interested in getting around the table with anyone and everyone who wants to work to ensure that we make the most of those assets that are there. Some of them are physical assets. Some of them are human capital assets—the skills of our people. I want us to build further on those skills. Certainly, we see this sector, including the cluster around St Athan and the airport, as one of the strategically important clusters for Wales. It's a growth platform. Has it been fully maximised in its potential? No, absolutely not. There's a new Government here. Look, if the Member has ideas, practicable ideas—short, medium, and long term—my door is open. Let's get around the table, even, sometimes, Government and opposition, working together. There's no monopoly on good ideas. It is a strategically important cluster for us, we've already identified that, and we will work with the cluster and with everyone else to ensure that it maximises its potential.
Wel, roedd yn well gennyf ail hanner y cwestiwn, sef: beth fyddwn ni'n ei wneud? Edrychwch, rwy'n cytuno bod cyfle enfawr yno. Mae clwstwr pwysig yno eisoes. Mae gennym glwstwr awyrofod. Mae gennym hefyd glwstwr cynnal a chadw, trwsio ac atgyweirio hedfanaeth yn ehangach. Mae gennyf ddiddordeb mewn trafod gydag unrhyw un sydd eisiau gweithio i sicrhau ein bod yn manteisio i'r eithaf ar yr asedau sydd yno. Mae rhai ohonynt yn asedau ffisegol. Mae rhai ohonynt yn asedau cyfalaf dynol—sgiliau ein pobl. Rwyf am inni adeiladu ymhellach ar y sgiliau hynny. Yn sicr, rydym yn ystyried y sector hwn, yn cynnwys y clwstwr o amgylch Sain Tathan a'r maes awyr, yn un o'r clystyrau strategol bwysig i Gymru. Mae'n llwyfan ar gyfer twf. A yw wedi gwneud y mwyaf o'i botensial? Nac ydy, ddim o gwbl. Mae Llywodraeth newydd yma. Edrychwch, os oes gan yr Aelod syniadau, syniadau ymarferol—tymor byr, canolig a hir—mae fy nrws ar agor. Gadewch inni ddod at ein gilydd i drafod hyd yn oed, weithiau, y Llywodraeth a'r gwrthbleidiau, yn gweithio gyda'i gilydd. Nid oes monopoli ar syniadau da. Mae'n glwstwr strategol bwysig i ni, rydym eisoes wedi nodi hynny, a byddwn yn gweithio gyda'r clwstwr a phawb arall i sicrhau ei fod yn gwireddu ei botensial i'r eithaf.
Diolch for the answer. Wales has some of the oldest hospitals and infrastructure in the UK. Yet as a result of Keir Starmer's delayed investment plan on defence this week, Wales will see its capital funding slashed and our nation will be poorer for it. Now, Reform doesn't disagree with increasing defence spending, but that money has to come from the right place, and that right place has to be from the welfare budget. For the last 13 years, the UK has spent more on welfare than it has received in income tax. Instead, the UK Labour Government has sacrificed Wales on the altar of ever-expanding welfare, putting at risk the building our sick and young need, and starving the Welsh economy of much-needed infrastructure and economic growth. So, do you agree with me, Minister, that Starmer's defence spending decisions have unfairly punished Wales and our economy, and what economic impact assessments will be carried out regarding this? Diolch.
Diolch am eich ateb. Mae gan Gymru rai o'r ysbytai a rhywfaint o'r seilwaith hynaf yn y DU. Ac eto o ganlyniad i gynllun buddsoddi Keir Starmer ar amddiffyn a gyhoeddwyd yr wythnos hon o'r diwedd, bydd cyllid cyfalaf Cymru’n cael ei dorri a bydd ein cenedl yn dlotach o'r herwydd. Nawr, nid yw Reform yn anghytuno â chynyddu gwariant amddiffyn, ond mae'n rhaid i'r arian hwnnw ddod o'r lle iawn, a'r lle hwnnw yw'r gyllideb les. Am y 13 mlynedd diwethaf, mae'r DU wedi gwario mwy ar les nag y mae wedi'i gael mewn treth incwm. Yn hytrach, mae Llywodraeth Lafur y DU wedi aberthu Cymru ar allor lles sy'n ymestyn yn barhaus, gan beryglu'r gwaith adeiladu sydd ei angen ar ein pobl sâl ac ifanc, ac amddifadu Cymru o seilwaith a thwf economaidd sydd eu hangen yn daer ar economi Cymru. Felly, a ydych chi'n cytuno â mi, Weinidog, fod penderfyniadau gwariant amddiffyn Starmer wedi cosbi Cymru a'n heconomi yn annheg, a pha asesiadau o'r effaith economaidd a gaiff eu cynnal mewn perthynas â hyn? Diolch.
I'm always trying to find common ground, so let's start where there is some agreement. I think it is indefensible that the extra defence expenditure is being found by raiding the budget for vitally important social infrastructure. It's an incredibly unfair and short-termist policy when other options are available. Now, here comes the disagreement: in one of Europe's most unequal countries, is the fairest thing to do, then, to raid the welfare budget, which is there at least to provide some amelioration against the massive poverty that we have in our society, when, instead of that, you could be looking at the other end of the income scale, couldn't you, at wealth, and introducing a wealth tax in this country? So, if there is a deficit to be filled, why don't we actually ask for the money to come from some of the richest pockets and the broadest shoulders, rather than balancing the budget on the backs of the poor?
Rwyf bob amser yn ceisio dod o hyd i dir cyffredin, felly gadewch inni ddechrau lle mae rhywfaint o gytundeb. Nid wyf yn credu y gellir cyfiawnhau'r modd y deuir o hyd i wariant ychwanegol ar amddiffyn drwy ysbeilio'r gyllideb ar gyfer seilwaith cymdeithasol hanfodol bwysig. Mae'n bolisi hynod annheg a byrdymor pan fo opsiynau eraill ar gael. Nawr, dyma'r anghytundeb: yn un o wledydd mwyaf anghyfartal Ewrop, ai'r peth tecaf i'w wneud felly yw ysbeilio'r gyllideb lles, sydd yno i ddarparu o leiaf rywfaint o wellhad yn erbyn y tlodi enfawr sydd gennym yn ein cymdeithas, pan allech fod yn edrych ar ben arall y raddfa incwm, oni allech, ar gyfoeth, a chyflwyno treth ar gyfoeth yn y wlad hon? Felly, os oes diffyg i'w lenwi, pam na ofynnwn am arian o'r pocedi cyfoethocaf a'r ysgwyddau lletaf, yn hytrach na chydbwyso'r gyllideb ar gefnau'r tlodion?
Llefarydd Llafur Cymru, Vikki Howells.
Welsh Labour spokesperson, Vikki Howells.
Diolch, Lywydd. Minister, we all know that the M4 is a heavily used artery for commuters, tourists and businesses. Congestion on the Newport section of the M4 is an issue that this Plaid Cymru minority Government has indicated it wants to solve, but we hear loudly and clearly from the leader of Newport council and others that junction closures around Newport are not something that the people of the city want. Junction closures would force more traffic onto local roads and into some of the least affluent areas of the city, compounding health and well-being issues already faced by the people who live there. So, what consultation do you intend to have with local communities who could be affected by junction closures, and do you acknowledge that the communities affected go far beyond the boundaries of Newport, including all the way to the Heads of the Valleys, Cwmbran and Abergavenny?
Diolch, Lywydd. Weinidog, fe ŵyr pob un ohonom fod yr M4 yn rhydweli a ddefnyddir gan lawer iawn o gymudwyr, twristiaid a busnesau. Mae tagfeydd ar yr M4 ger Casnewydd yn broblem y mae Llywodraeth leiafrifol Plaid Cymru wedi nodi ei bod am ei datrys, ond fe glywn yn glir gan arweinydd cyngor Casnewydd ac eraill nad yw cau cyffyrdd ger Casnewydd yn rhywbeth y mae pobl y ddinas ei eisiau. Byddai cau cyffyrdd yn gorfodi mwy o draffig ar ffyrdd lleol ac i mewn i rai o ardaloedd lleiaf cyfoethog y ddinas, gan waethygu problemau iechyd a llesiant y mae'r bobl sy'n byw yno eisoes yn eu hwynebu. Felly, pa ymgynghori y bwriadwch ei wneud â chymunedau lleol a allai gael eu heffeithio gan gau cyffyrdd, ac a ydych chi'n cydnabod bod y cymunedau yr effeithir arnynt yn ymestyn ymhell y tu hwnt i ffiniau Casnewydd, gan gynnwys yr holl ffordd i Flaenau'r Cymoedd, Cwmbrân a'r Fenni?
Thank you, Vikki, for the question. I think the way you encapsulate it is absolutely correct in terms of that Newport and the M4 is a system and when you change one part of the system here, it has an impact elsewhere. We're really aware of that in terms of the solutions we're going to come across and try and work through. What I'm keen to do is to make sure those Members across the Senedd who are local to this get some technical briefing early on the subject, so we can all understand and speak from the same opportunities and same concerns.
I understand people's concerns in Newport, and Newport is probably the area that you'll see me spending most time in over the next few months, because I think it's important that I get to understand the issues from the community's perspectives, from the leaders in those areas' perspectives, and also to make sure that we do something that reflects those concerns as well. So, we're going to be coming back in the autumn with what I think will be quite a balanced suite of measures, and, hopefully, those will be things that will get some broad support, which is what I'm looking for. I think it's important, as the Cabinet Minister said, that we look for areas where we can co-operate, so this is where we look for things we can co-operate on, and I look forward to having those conversations in more detail with the people who count.
Diolch am eich cwestiwn, Vikki. Rwy'n credu bod y ffordd rydych chi'n crynhoi'r mater yn gwbl gywir o ran bod Casnewydd a'r M4 yn system, a phan fyddwch chi'n newid un rhan o'r system, mae'n cael effaith mewn mannau eraill. Rydym yn ymwybodol iawn o hynny o ran yr atebion y down ar eu traws ac yn ceisio gweithio drwyddynt. Yr hyn rwy'n awyddus i'w wneud yw sicrhau bod yr Aelodau ar draws y Senedd sy'n lleol i hyn yn cael rhywfaint o friffio technegol yn gynnar ar y pwnc, fel y gall pob un ohonom ddeall a siarad ynghylch yr un cyfleoedd a'r un pryderon.
Rwy'n deall pryderon pobl yng Nghasnewydd, ac mae'n debyg mai Casnewydd yw'r ardal y byddwch yn fy ngweld yn treulio'r rhan fwyaf o fy amser ynddi dros yr ychydig fisoedd nesaf, gan y credaf ei bod hi'n bwysig imi ddeall y materion sy'n codi o safbwynt y gymuned, o safbwynt yr arweinwyr yn yr ardaloedd hynny, a hefyd i sicrhau ein bod yn gwneud rhywbeth sy'n adlewyrchu'r pryderon hynny hefyd. Felly, byddwn yn dod yn ôl yn yr hydref gyda chyfres eithaf cytbwys o fesurau, ac rwy'n gobeithio y bydd y rheini'n bethau a fydd yn cael cefnogaeth eang, sef yr hyn rwy'n chwilio amdano. Rwy'n credu ei bod yn bwysig, fel y dywedodd y Gweinidog Cabinet, ein bod yn chwilio am feysydd lle gallwn gydweithredu, felly dyma lle rydym yn chwilio am bethau y gallwn gydweithredu arnynt, ac edrychaf ymlaen at gael y sgyrsiau hynny mewn mwy o fanylder gyda'r bobl sy'n cyfrif.
Technical briefings for local Members and conversations locally should obviously be welcome, but they shouldn't replace a formal consultation process with those communities that will be the deepest affected by any changes.
And sticking to the M4 congestion, I note that you've committed to renewing work undertaken by the previous Welsh Labour Government to identify a clear and evidence-based way forward, making use of the substantial body of evidence that's already available. And I and my Welsh Labour colleagues certainly look forward to you reporting back in the autumn on your Government's planned way forward. Part of the solution has always been to offer high-quality public transport alternatives for commuters. So, what work have you done to date to speed up work on the public transport offer, the so-called Burns stations, and what conversations have you had with UK Government on this?
Dylid croesawu briffiau technegol ar gyfer Aelodau lleol a sgyrsiau lleol, yn amlwg, ond ni ddylent ddisodli proses ymgynghori ffurfiol gyda'r cymunedau hynny a fydd yn cael eu heffeithio fwyaf gan unrhyw newidiadau.
A chan gadw at y tagfeydd ar yr M4, rwy'n nodi eich bod wedi ymrwymo i adnewyddu'r gwaith a wnaed gan Lywodraeth Lafur flaenorol Cymru i nodi ffordd glir ymlaen sy'n seiliedig ar dystiolaeth, gan ddefnyddio'r corff sylweddol o dystiolaeth sydd eisoes ar gael. Ac rwyf fi a fy nghyd-Aelodau Llafur Cymru yn sicr yn edrych ymlaen at eich adroddiad yn yr hydref ar y ffordd ymlaen y mae eich Llywodraeth yn ei chynllunio. Rhan o'r ateb bob amser fu cynnig dewisiadau trafnidiaeth gyhoeddus o ansawdd uchel i gymudwyr. Felly, pa waith rydych chi wedi'i wneud hyd yma i gyflymu'r gwaith ar y cynnig trafnidiaeth gyhoeddus, y gorsafoedd Burns fel y'u gelwir, a pha sgyrsiau rydych chi wedi'u cael gyda Llywodraeth y DU ar hyn?
So, again, thanks for that next question, and this builds on where we're trying to build a co-operative approach. So, I spent some time with Lord Hendy last week and the Secretary of State for Wales in what I think was—. Everyone left the room saying, 'That was a really constructive conversation.' I think we're all on the same page. We recognise that these are issues to be solved.
There is a big problem in the room, though, that we need the finances to be programmed through, to show that we can get on with it. What Lord Hendy said specifically is, 'Is Wales ready to take these Burns stations on? Are you ready with the plans to make this happen?' And it gave me great pleasure to say 'yes', we were, and that's the sort of thing they're looking for, because when they go back to the Treasury they don't just want this vague idea of what things are going to happen. What they want is, 'This is what we're going to do. This is when we're going to go and do it.'
And then, going back to your previous question, we can then speak to the people of Newport and elsewhere with some concrete plans as to when things will happen. Again, this is something where I think there are some opportunities for some broad consensus, because I think, as we stand at the moment, the public transport routes across Newport and around Newport aren't working as effectively as they can, so this is our opportunity for us to show as a body politic that we can deliver these things.
Unwaith eto, diolch am y cwestiwn nesaf hwnnw, ac mae hyn yn adeiladu ar lle rydym yn ceisio meithrin dull cydweithredol. Treuliais rywfaint o amser gyda'r Arglwydd Hendy yr wythnos diwethaf ac Ysgrifennydd Gwladol Cymru yn yr hyn a oedd yn fy marn i—. Gadawodd pawb yr ystafell gan ddweud, 'Roedd honno'n sgwrs adeiladol iawn.' Rwy'n credu bod pob un ohonom ar yr un dudalen. Rydym yn cydnabod bod y rhain yn faterion i'w datrys.
Mae problem fawr yn yr ystafell, serch hynny, sef bod angen i'r cyllid gael ei ddarparu, i ddangos y gallwn fwrw ymlaen â'r gwaith. Yr hyn a ddywedodd yr Arglwydd Hendy yn benodol yw, 'A yw Cymru'n barod i ymgymryd â'r gorsafoedd Burns hyn? A yw'r cynlluniau'n barod gennych i wneud i hyn ddigwydd?' Ac roedd yn bleser mawr gennyf ddweud 'ydym', a dyna'r math o beth y maent yn chwilio amdano, oherwydd pan fyddant yn mynd yn ôl at y Trysorlys, nid ydynt eisiau syniad amwys o beth fydd yn digwydd. Yr hyn y maent ei eisiau yw, 'Dyma rydym ni'n mynd i'w wneud. Dyma pryd rydym ni'n mynd i'w wneud.'
Ac yna, gan fynd yn ôl at eich cwestiwn blaenorol, gallwn siarad â phobl Casnewydd a mannau eraill gyda chynlluniau pendant ynghylch pryd y bydd pethau'n digwydd. Unwaith eto, rwy'n credu bod cyfleoedd i sicrhau consensws eang ar hyn, oherwydd fel y saif pethau ar hyn o bryd, nid wyf yn credu bod y llwybrau trafnidiaeth gyhoeddus ar draws Casnewydd ac o amgylch Casnewydd yn gweithio mor effeithiol ag y gallant, felly dyma ein cyfle i ddangos fel corff gwleidyddol y gallwn gyflawni'r pethau hyn.
Llefarydd y Ceidwadwyr Cymreig, Janet Finch-Saunders.
Welsh Conservatives spokesperson, Janet Finch-Saunders.
Diolch, Lywydd. Cabinet Minister, do you agree that the Welsh free ports have a major role to play in delivering offshore renewable energy projects in Wales? As well as supporting our renewable energy ambitions, the free ports will attract nearly £5 million of investment, create up to 16,000 jobs and provide a huge boost to the Welsh economy. As we're all aware, free ports were put in place by the former Conservative UK Government, with the then Secretary of State for Wales, David T.C. Davies, working tirelessly to get two free ports delivered for Wales. When the last Conservative UK Government took advantage of the freedoms provided by Brexit to establish free ports, Plaid Cymru were sceptical. But now, given the economic benefits that these offer, do you fully accept the role that they will play in driving growth, attracting investment and creating jobs in Wales? And do you welcome the great Brexit benefits that they are going to bring?
Diolch, Lywydd. Weinidog Cabinet, a ydych chi'n cytuno bod gan borthladdoedd rhydd Cymru rôl bwysig i'w chwarae yn cyflawni prosiectau ynni adnewyddadwy ar y môr yng Nghymru? Yn ogystal â chefnogi ein huchelgeisiau o ran ynni adnewyddadwy, bydd y porthladdoedd rhydd yn denu bron i £5 miliwn o fuddsoddiad, yn creu hyd at 16,000 o swyddi ac yn rhoi hwb enfawr i economi Cymru. Fel y gŵyr pob un ohonom, sefydlwyd porthladdoedd rhydd gan Lywodraeth Geidwadol flaenorol y DU, gydag Ysgrifennydd Gwladol Cymru ar y pryd, David T.C. Davies, yn gweithio'n ddiflino i sicrhau dau borthladd rhydd i Gymru. Pan fanteisiodd Llywodraeth Geidwadol ddiwethaf y DU ar y rhyddid a ddarparwyd gan Brexit i sefydlu porthladdoedd rhydd, roedd Plaid Cymru yn amheus. Ond nawr, o ystyried y manteision economaidd y mae'r rhain yn eu cynnig, a ydych chi'n derbyn yn llawn y rôl y byddant yn ei chwarae yn hybu twf, yn denu buddsoddiad ac yn creu swyddi yng Nghymru? Ac a ydych chi'n croesawu'r manteision Brexit gwych y byddant yn eu sicrhau?
You were doing so well. No, look, to be honest with you, I understand where the Member's coming from, and I don't want to waste time or energy in waging the battles of the past, I'm more interested in winning the prize of the future. And at the heart of your question, there is a massive prize. We have one of the best places in the world—in fact, one of only three where you can build a mega-scale floating offshore wind field. And so the race is between us, the Koreans and the Norwegians to get there first. Let's get that early mover advantage, and not just in building out the floating offshore wind turbines themselves, let's build the turbines, and let's build the turbines in Welsh ports. What we can do, I think, is turn those Welsh ports, if you like, into massive-scale green industrial parks, because where we land the energy, we can actually then create an energy system that will allow our large industrial users, in Tata, Port Talbot, but in the other ports as well, to create a competitive advantage because we have this unique asset of abundant clean energy. Let's use it for Welsh benefit.
Roeddech chi'n gwneud mor dda. Na, edrychwch, i fod yn onest gyda chi, rwy'n deall beth sydd wrth wraidd yr hyn y mae'r Aelod yn ei ddweud, ac nid wyf am wastraffu amser nac egni'n ymladd brwydrau'r gorffennol, mae gennyf fwy o ddiddordeb mewn ennill gwobrau'r dyfodol. Ac wrth wraidd eich cwestiwn, mae yna wobr enfawr. Mae gennym un o'r lleoedd gorau yn y byd—un o ddim ond tri man mewn gwirionedd lle gallwch chi adeiladu fferm wynt arnofiol ar y môr ar raddfa fawr. Ac felly mae'n ras rhyngom ni, y Koreaid a'r Norwyaid i gyrraedd yno yn gyntaf. Gadewch inni gael mantais y sawl sy'n symud yn gynnar, ac nid yn unig o ran adeiladu'r tyrbinau gwynt arnofiol ar y môr eu hunain, gadewch inni adeiladu'r tyrbinau, a gadewch inni adeiladu'r tyrbinau ym mhorthladdoedd Cymru. Yr hyn y gallwn ei wneud yn fy marn i yw troi'r porthladdoedd hynny yng Nghymru yn barciau diwydiannol gwyrdd ar raddfa enfawr, os mynnwch, oherwydd lle down â'r ynni i'r lan, gallwn greu system ynni wedyn a fydd yn caniatáu i'n defnyddwyr diwydiannol mawr, yn Tata, Port Talbot, ond yn y porthladdoedd eraill hefyd, greu mantais gystadleuol oherwydd bod gennym yr ased unigryw o ddigonedd o ynni glân. Gadewch inni ei ddefnyddio er budd Cymru.
Minister, diolch. Thank you for setting out your unequivocal support for Welsh free ports. I'm pleased that your Government is now willing to take advantage of some of the freedoms that Brexit has made possible. Free ports work because the businesses inside benefit from lower taxes and lower red tape. As a result, investment is attracted, jobs are created and economic growth follows. So, do you agree that free ports are a living example of the fact that cutting taxes and reducing red tape help to create jobs and prosperity? And if you have now abandoned your stance of opposition to free ports and recognise what low taxes can do, why not go one stage further and abandon the outdated socialist dogma that is holding Wales back with its enterprise investment across Wales? Scrap the tourism tax, cut business rates, join the Welsh Conservatives in supporting—[Laughter.] Well, not literally, I might add. Join the Welsh Conservatives, I'll say it again, in supporting low tax, lower bureaucracy.
Weinidog, diolch. Diolch am nodi eich cefnogaeth ddiamwys i borthladdoedd rhydd Cymru. Rwy'n falch fod eich Llywodraeth bellach yn fodlon manteisio ar beth o'r rhyddid y mae Brexit wedi'i wneud yn bosibl. Mae porthladdoedd rhydd yn gweithio am fod y busnesau ynddynt yn elwa o drethi is a llai o fiwrocratiaeth. O ganlyniad, caiff buddsoddiad ei ddenu, caiff swyddi eu creu ac mae twf economaidd yn dilyn. Felly, a ydych chi'n cytuno bod porthladdoedd rhydd yn enghraifft fyw o'r ffaith bod torri trethi a lleihau biwrocratiaeth yn helpu i greu swyddi a ffyniant? Ac os ydych chi bellach wedi rhoi'r gorau i'ch safbwynt o wrthwynebiad i borthladdoedd rhydd ac yn cydnabod yr hyn y gall trethi isel ei wneud, beth am fynd un cam ymhellach a rhoi'r gorau i'r dogma sosialaidd hen ffasiwn sy'n dal Cymru yn ôl gyda'i buddsoddiad menter ledled Cymru? Beth am ddileu'r dreth dwristiaeth, torri ardrethi busnes, ymuno â'r Ceidwadwyr Cymreig i gefnogi—[Chwerthin.] Wel, nid yn llythrennol, os caf ychwanegu. Ymunwch â'r Ceidwadwyr Cymreig, fe wnaf ei ddweud eto, i gefnogi treth isel, llai o fiwrocratiaeth.
[Inaudible.]
[Anghlywadwy.]
Janet, I know you are one of my biggest fans, but I think you've gone too far. [Laughter.] So, I'm going to have to leave you at the altar here. I won't be joining the Conservative Party any time soon.
But look, we have free ports, we have enterprise zones, we have investment zones, et cetera, et cetera, et cetera. I'm less interested in what we call these things. I'm more interested in what they can do. And if any lever or tool allows us to build faster, to get further to where we want to get to in terms of our productivity goal, then hallelujah. And I'll happily thank anyone that was responsible for helping us along that journey. Let's not get stuck in the politics of this, and let's try and actually raise our sights a little bit and aim at the goal.
Janet, rwy'n gwybod eich bod chi'n un o fy nghefnogwyr mwyaf, ond rwy'n credu eich bod chi wedi mynd yn rhy bell. [Chwerthin.] Felly, rwy'n mynd i orfod eich gadael chi wrth yr allor yma. Ni fyddaf yn ymuno â'r Blaid Geidwadol yn y dyfodol agos.
Ond edrychwch, mae gennym borthladdoedd rhydd, mae gennym ardaloedd menter, mae gennym barthau buddsoddi, ac ati. Mae gennyf lai o ddiddordeb yn yr hyn y galwn y pethau hyn. Mae gennyf fwy o ddiddordeb yn yr hyn y gallant ei wneud. Ac os oes unrhyw lifer neu arf yn caniatáu inni adeiladu'n gyflymach, i fynd ymhellach i ble rydym am ei gyrraedd o ran ein nod cynhyrchiant, yna haleliwia. A byddaf yn hapus i ddiolch i unrhyw un a oedd yn gyfrifol am ein helpu ar hyd y daith honno. Gadewch inni beidio â chael ein dal yng ngwleidyddiaeth hyn, a gadewch inni geisio codi ein golygon ychydig ac anelu at y nod.
3. Pa gamau y bydd y Llywodraeth yn eu cymryd i gefnogi'r gwaith o feithrin y sgiliau sydd eu hangen yn y diwydiant lled-ddargludyddion yng Nghasnewydd Islwyn? OQ64311
3. What steps will the Government take to support the development of skills needed in the semiconductor industry in Casnewydd Islwyn? OQ64311
Diolch. As part of the investment zone, we are working with the Cardiff capital region, Newport City Council and CSconnected to develop a skills delivery plan to meet the cluster’s needs and develop future talent. Officials are also included in discussions around creating a dedicated skills centre for the cluster.
Diolch. Fel rhan o'r parth buddsoddi, rydym yn gweithio gyda phrifddinas-ranbarth Caerdydd, Cyngor Dinas Casnewydd a CSconnected i ddatblygu cynllun cyflenwi sgiliau i ddiwallu anghenion y clwstwr a datblygu talent y dyfodol. Mae swyddogion hefyd wedi eu cynnwys mewn trafodaethau ynghylch creu canolfan sgiliau bwrpasol ar gyfer y clwstwr.
Diolch am yr ateb yna.
Thank you for that response.
Earlier this month, I visited KLA in Newport with my Plaid Cymru colleague, Lyn Ackerman. KLA is a semiconductor firm with a proud history of providing well-paid jobs and is an integral part of the south Wales semiconductor cluster, and the first of its kind in the world. This cluster has an average salary of £67,765 per full-time employee, almost double the Welsh average. The average gross value added per employee is £155,000, excluding non-manufacturing activity. It has contributed £436 million to the GVA of the Welsh economy and supports key sectors, including advanced communications, clean energy, automotive and transport, and medical technologies. It's clear that semiconductors are key to the future economy of south-east Wales and the wider nation. To seize this opportunity, we'd need the right workforce—
Yn gynharach y mis hwn, ymwelais â KLA yng Nghasnewydd gyda fy nghyd-Aelod o Blaid Cymru, Lyn Ackerman. Mae KLA yn gwmni lled-ddargludyddion sydd â hanes balch o ddarparu swyddi ar gyflogau da ac mae'n rhan annatod o glwstwr lled-ddargludyddion de Cymru, a'r cyntaf o'i fath yn y byd. Cyflog cyfartalog y clwstwr yw £67,765 am bob gweithiwr amser llawn, bron i ddwywaith cyfartaledd Cymru. Y gwerth ychwanegol gros cyfartalog am bob cyflogai yw £155,000, ac eithrio gweithgarwch nad yw'n weithgynhyrchu. Mae wedi cyfrannu £436 miliwn at werth ychwanegol gros economi Cymru ac mae'n cefnogi sectorau allweddol, gan gynnwys cyfathrebu uwch, ynni glân, y sector modurol a thrafnidiaeth, a thechnolegau meddygol. Mae'n amlwg fod lled-ddargludyddion yn allweddol i economi de-ddwyrain Cymru a'r genedl ehangach ar gyfer y dyfodol. Er mwyn manteisio ar y cyfle hwn, byddai angen y gweithlu cywir arnom—
[Inaudible.]
[Anghlywadwy.]
I'll come to my question now. So, how will you ensure that more young people can access careers in this sector and benefit from this generational opportunity?
Rwy'n dod at fy nghwestiwn. Felly, sut y gwnewch chi sicrhau bod mwy o bobl ifanc yn gallu cael mynediad at yrfaoedd yn y sector hwn ac elwa o'r cyfle unwaith mewn cenhedlaeth hwn?
Well, I also had the privilege of visiting KLA last week and I would urge all Members to take up that opportunity. It is so incredible what you see there because this is a full-spectrum cluster. We're not only producing the compound semiconductors, we're producing the machines in KLA that make them. And, for me, it was quite emotional, thinking we've gone from coal mining to data mining, and to see these young people there, in probably the world's leading high-tech cluster in this area, world-leading companies. I was told as well that in that company—KLA, SPTS previously—people go in as apprentices, they end up 25, 30 years later as senior managers. It's a fantastic example of what we can do.
So, yes, we're in discussion, as I said, in terms of building the skills centre. But also I know that Newport council is proposing a school's science, technology, engineering and mathematics programme as well, so that we're also switching on the light bulb in young people's minds to imagine what they could be. And that, at the individual level, is really what we're trying to do at the level of the nation as a whole. So, we will absolutely do our part in making sure that this fantastic jewel in the crown delivers the real potential. We ain't seen nothing yet, I think.
Wel, cefais innau hefyd y fraint o ymweld â KLA yr wythnos diwethaf a hoffwn annog pob Aelod i fanteisio ar y cyfle hwnnw. Mae'r hyn a welwch yno mor anhygoel oherwydd mae hwn yn glwstwr sbectrwm llawn. Nid yn unig ein bod yn cynhyrchu'r lled-ddargludyddion cyfansawdd, rydym yn cynhyrchu'r peiriannau yn KLA sy'n eu gwneud. Ac i mi, roedd yn eithaf emosiynol, meddwl ein bod wedi mynd o gloddio glo i gloddio data, ac i weld y bobl ifanc yno, yn y clwstwr uwch-dechnoleg mwyaf blaenllaw yn y byd yn yr ardal hon, cwmnïau sy'n arwain y byd. Dywedwyd wrthyf hefyd fod pobl yn y cwmni hwnnw—KLA, SPTS gynt—yn mynd i mewn fel prentisiaid, ac yn dod yn uwch-reolwyr 25, 30 mlynedd yn ddiweddarach. Mae'n enghraifft wych o'r hyn y gallwn ei wneud.
Felly, fel y dywedais, rydym wrthi'n trafod adeiladu'r ganolfan sgiliau. Ond hefyd rwy'n gwybod bod cyngor Casnewydd yn cynnig rhaglen gwyddoniaeth, technoleg, peirianneg a mathemateg i ysgolion hefyd, fel ein bod yn agor y drws ym meddyliau pobl ifanc i ddychmygu'r hyn y gallent fod. A dyna, ar lefel unigol, yw'r hyn y ceisiwn ei wneud ar lefel y genedl gyfan. Felly, byddwn yn sicr yn gwneud ein rhan i wneud yn siŵr bod y trysor hwn yn cyflawni ei botensial llawn. Dim ond dechrau yw hyn yn fy marn i.
I must state an interest as a former soldier and a Ministry of Defence contractor. It is clear, with the current advancement in artificial intelligence, the internet of things, data centres, 5G technology, and the current demand for semiconductors, we will only see an upwards trajectory. Add in the various needs of the weapons industry in the British military, and we ourselves have a vital asset within Casnewydd Islwyn, and I for one am proud they've chosen Newport as their home. Their pathway is to employ 500, rising to 900, in highly skilled, well-paid jobs and, as my colleague has already stated, massively above the common average for the area itself. The chief technology officer has already stated, and I quote him directly, that they will draw upon the skilled workforce of Newport.
Given that the UK Government deems this worthy of circa £250 million plus planned investment over the coming years, and much of this coming from the parent company themselves, what are the Minister's plans to ensure that the vital industry will have the support of the Government going forward, and to assist them by lowering energy costs?
Rhaid imi ddatgan diddordeb fel cyn-filwr a chontractwr yn y Weinyddiaeth Amddiffyn. Gyda'r cynnydd presennol mewn deallusrwydd artiffisial, rhyngrwyd pethau, canolfannau data, technoleg 5G, a'r galw presennol am led-ddargludyddion, mae'n amlwg mai dim ond cynnydd a welwn yn y trywydd. Ychwanegwch anghenion amrywiol y diwydiant arfau yn y fyddin Brydeinig, ac mae gennym ni ein hunain ased allweddol yng Nghasnewydd Islwyn, ac rwy'n falch eu bod wedi dewis Casnewydd yn gartref iddynt. Eu llwybr yw cyflogi 500, gan godi i 900, mewn swyddi medrus iawn, ar gyflogau da ac fel y mae fy nghyd-Aelod eisoes wedi nodi, cyflogau sydd gryn dipyn yn uwch na'r cyfartaledd cyffredin ar gyfer yr ardal ei hun. Mae'r prif swyddog technoleg eisoes wedi datgan, ac rwy'n dyfynnu ei eiriau'n uniongyrchol, y byddant yn tynnu ar weithlu medrus Casnewydd.
O ystyried bod Llywodraeth y DU o'r farn bod hyn yn deilwng o oddeutu £250 miliwn ynghyd â buddsoddiad wedi'i gynllunio dros y blynyddoedd i ddod, a llawer ohono'n dod gan y rhiant-gwmni eu hunain, beth yw cynlluniau'r Gweinidog i sicrhau y bydd y diwydiant allweddol hwn yn cael cefnogaeth y Llywodraeth yn y dyfodol, ac i'w cynorthwyo drwy ostwng costau ynni?
Well, I personally as a Minister and we as a Government will do everything that we can to support the growth of that company, and indeed these growth sectors and clusters. We're fortunate in Wales that we've maintained our advanced manufacturing base. Manufacturing is still 16 to 17 per cent of our economy as a whole, whereas in the UK it's half of that. But we shouldn't actually just stay there. We should re-industrialise. We should drive, as the European Union has talked about, driving up to 20 per cent, we should get back up there as well. We have the foundations to do that. We need to invest in our skill base, we need to invest in our innovation system, we need to invest in the individual companies. At the heart of the development agency is creating a mechanism, a means, of working at greater velocity, in an agile and dynamic way, so that we can support companies like this.
We're living through a massive age of disruption, through AI and other related technologies, but, in that, there is opportunity as well, and we are well placed to grasp those opportunities. We have two AI growth zones, we have much of the hard infrastructure through the data centres that are going in, but we don't just want to host hard infrastructure, in the same way that we don't just want to host energy infrastructure; we want to get the benefit of it. That's the kind of strategy that will be the driving force for our Government.
Wel, byddaf i'n bersonol fel Gweinidog a byddwn ni fel Llywodraeth yn gwneud popeth a allwn i gefnogi twf y cwmni hwnnw, a'r sectorau twf a'r clystyrau hyn. Rydym yn ffodus yng Nghymru ein bod wedi cynnal ein sylfaen weithgynhyrchu uwch. Mae gweithgynhyrchu'n dal i fod yn 16 i 17 y cant o'n heconomi gyfan, ond yn ddim ond hanner hynny yn y DU. Ond ni ddylem aros yn llonydd. Dylem ail-ddiwydiannu. Fel y mae'r Undeb Ewropeaidd wedi nodi, dylem ei gynyddu i 20 y cant, dylem gyrraedd yn ôl i fyny yno. Mae gennym y sylfeini i wneud hynny. Mae angen inni fuddsoddi yn ein sylfaen sgiliau, mae angen inni fuddsoddi yn ein system arloesi, mae angen inni fuddsoddi yn y cwmnïau unigol. Yn ganolog i'r awdurdod datblygu, mae mecanwaith, modd o weithio'n gyflymach mewn ffordd ystwyth a deinamig, fel y gallwn gefnogi cwmnïau fel hyn.
Rydym yn byw mewn oes o aflonyddwch mawr, drwy ddeallusrwydd artiffisial a thechnolegau cysylltiedig eraill, ond yn hynny o beth, mae cyfle hefyd, ac rydym mewn sefyllfa dda i fanteisio ar y cyfleoedd hynny. Mae gennym ddwy ardal twf AI, mae gennym lawer o'r seilwaith caled drwy'r canolfannau data sy'n mynd i mewn, ond rydym eisiau gwneud mwy na chynnal seilwaith caled yn unig, yn yr un modd â'n bod eisiau gwneud mwy na chynnal seilwaith ynni yn unig; rydym eisiau cael y budd ohono. Dyna'r math o strategaeth a fydd yn gyrru ein Llywodraeth.
Newport is at the heart of the world-leading south Wales semiconductor cluster and, over the next four years, the ambition is to grow the cluster revenues to over £1 billion and reach over 6,000 jobs, and this is a huge opportunity to grow local talent. As part of that, companies like KLA and Vishay are engaging with young people and, indeed, parents, because I think parents need to know what some of these jobs are as well: really good quality jobs in a growing sector, right on their doorstep. You've already mentioned the prospective STEM programme with Newport City Council, which is going to be an excellent idea, and I just wonder if you've seen the work that Dragons RFC have done, working with schools and the semiconductor industry, just to really harness that young talent. And what else will the Welsh Government do, working with your Cabinet Minister for Education and the Welsh Language, to bring all of this together to make sure we are harnessing that potential of local talent?
Mae Casnewydd yn ganolbwynt i glwstwr lled-ddargludyddion de Cymru sy'n arwain y byd a dros y pedair blynedd nesaf, yr uchelgais yw tyfu refeniw'r clwstwr i dros £1 biliwn a chyrraedd dros 6,000 o swyddi, ac mae hwn yn gyfle enfawr i dyfu talent lleol. Yn rhan o hynny, mae cwmnïau fel KLA a Vishay yn ymgysylltu â phobl ifanc, a rhieni yn wir, oherwydd rwy'n credu bod angen i rieni wybod beth yw rhai o'r swyddi hyn hefyd: swyddi o ansawdd da iawn mewn sector sy'n tyfu, ar garreg eu drws. Rydych chi eisoes wedi sôn am y rhaglen STEM arfaethedig gyda Chyngor Dinas Casnewydd, sy'n mynd i fod yn syniad ardderchog, ac yn meddwl tybed a ydych chi wedi gweld y gwaith y mae Clwb Rygbi'r Dreigiau wedi'i wneud, gan weithio gydag ysgolion a'r diwydiant lled-ddargludyddion, i harneisio'r dalent ifanc honno. A beth arall fydd Llywodraeth Cymru yn ei wneud, gan weithio gyda'ch Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg, i ddod â hyn i gyd at ei gilydd i wneud yn siŵr ein bod yn harneisio potensial y dalent leol?
It's great to hear that the Dragons are involved. And that's precisely the way, I think, in which you maximise the potential for a cluster, when it puts down deep roots across society and when everyone feels that they're part of it. So, it's really great to hear that. We'll do everything that we can, certainly in the skills audit that we have already announced, and certainly with the skills summit, I'm sure that the sector's needs and opportunities will be at the core of that.
We're seeing growth, as has already been referred to, because of what's happening with AI, and, of course, quantum computing is not that far away now and quantum computing itself will drive demand for the products of this industry. So, we are in a really strong position here, but we should not rest on our laurels on the pipeline of talent and getting people excited and positive. We are good story-tellers as a nation, but sometimes our natural humility gets in the way of shouting about the fact that we have the world's leading cluster in compound semiconductors. That's a massive thing for a country of 3.1 million people. We're in pole position in a sector that is going to be critically important to the future, so we stand ready to do everything that we can as a Government.
Mae'n wych clywed bod y Dreigiau'n cymryd rhan. A dyna'n union sut y gallwch chi wneud y mwyaf o'r potensial ar gyfer clwstwr, pan fydd yn bwrw gwreiddiau dwfn ar draws y gymdeithas a phan fydd pawb yn teimlo eu bod yn rhan ohono. Felly, mae'n wych clywed hynny. Byddwn yn gwneud popeth a allwn, yn sicr yn yr archwiliad sgiliau yr ydym eisoes wedi'i gyhoeddi, ac yn sicr gyda'r uwchgynhadledd sgiliau, rwy'n siŵr y bydd anghenion a chyfleoedd y sector yn cael lle canolog ynddi.
Fel y clywsom eisoes, rydym yn gweld twf, oherwydd yr hyn sy'n digwydd gyda deallusrwydd artiffisial, ac wrth gwrs, nid yw cyfrifiadura cwantwm mor bell â hynny i ffwrdd nawr a bydd cyfrifiadura cwantwm ei hun yn gyrru'r galw am gynhyrchion y diwydiant hwn. Felly, rydym mewn sefyllfa gref iawn yma, ond ni ddylem orffwys ar ein bri ynghylch y llif o dalent ac ennyn cyffro ac ymagwedd gadarnhaol mewn pobl. Fel cenedl, rydym yn rhai da am adrodd straeon, ond weithiau mae ein gostyngeiddrwydd naturiol yn ein rhwystro rhag gweiddi'n uchel fod gennym glwstwr blaenllaw'r byd mewn lled-ddargludyddion cyfansawdd. Mae hynny'n beth enfawr i wlad o 3.1 miliwn o bobl. Rydym ar y blaen mewn sector sy'n mynd i fod yn hanfodol bwysig i'r dyfodol, felly rydym yn barod i wneud popeth a allwn fel Llywodraeth.
We are indeed a nation of story-tellers, but I'm going to ask for the Cabinet Minister's help now to rattle along through some other questions, so we can get through the order paper. [Laughter.]
Rydym yn sicr yn genedl o rai da am adrodd straeon, ond rwy'n mynd i ofyn am gymorth y Gweinidog Cabinet nawr i frysio drwy gwestiynau eraill, fel y gallwn fynd drwy'r papur trefn. [Chwerthin.]
Cwestiwn 4, Carmelo Colasanto.
Question 4, Carmelo Colasanto.
4. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i gefnogi twristiaeth yn Sir Gaerfyrddin? OQ64310
4. What action is the Welsh Government taking to support tourism in Sir Gaerfyrddin? OQ64310
The Welsh Government is determined to make the most of opportunities that arise from tourism and to do so in a sustainable way. We support tourism businesses in Sir Gaerfyrddin through Visit Wales activity, including marketing campaigns, funding and support to businesses and support for skills initiatives.
Mae Llywodraeth Cymru yn benderfynol o wneud y gorau o'r cyfleoedd sy'n deillio o dwristiaeth a gwneud hynny mewn ffordd gynaliadwy. Rydym yn cefnogi busnesau twristiaeth yn Sir Gaerfyrddin drwy weithgareddau Croeso Cymru, gan gynnwys ymgyrchoedd marchnata, cyllid a chymorth i fusnesau a chefnogaeth i fentrau sgiliau.
Diolch, Minister. A constituent has contacted me recently outlining an extremely challenging financial position their family-run tourism business is currently facing, placing its future at serious risk of closing down. They previously secured a loan to support improvements aimed at enhancing the customer experience and visitor experience, and strengthening local tourism, however, a further application for a grant from Carmarthenshire County Council was unsuccessful as it did not meet the criteria of creating a new full-time job, despite the project's role in safeguarding existing employment. The owners currently pay themselves just over £1,000 a month as they prioritise reinvesting their income to sustain operations. Their monthly financial commitments are significant and are outweighed by their incoming funds. In addition, bookings have fallen by approximately 30 per cent year on year. This decline reflects a combination of factors, including rising fuel costs, cost-of-living pressures, policy uncertainty and concerns among visitors about travel conditions in Wales, such as fuel availability, the impact of the 20 mph speed limit on journey times and potential penalties. So, Minister, what reassurance can you give local businesses such as these that this Government is on their side?
Diolch, Weinidog. Mae etholwr wedi cysylltu â mi yn ddiweddar yn amlinellu sefyllfa ariannol hynod heriol y mae eu busnes twristiaeth teuluol yn ei wynebu ar hyn o bryd, gan olygu bod y busnes hwnnw'n wynebu bygythiad difrifol. Yn flaenorol, fe wnaethant sicrhau benthyciad i gefnogi gwelliannau gyda'r nod o wella profiad y cwsmer a phrofiad ymwelwyr, a chryfhau twristiaeth leol, ond roedd cais pellach am grant gan Gyngor Sir Caerfyrddin yn aflwyddiannus am nad oedd yn bodloni'r maen prawf o greu swydd lawn amser newydd, er gwaethaf rôl y prosiect yn diogelu cyflogaeth bresennol. Ar hyn o bryd mae'r perchnogion yn talu ychydig dros £1,000 y mis iddynt eu hunain wrth iddynt flaenoriaethu ail-fuddsoddi eu hincwm i gynnal gweithrediadau. Mae eu hymrwymiadau ariannol misol yn sylweddol ac yn fwy na'r arian a ddaw i mewn. Yn ogystal, mae archebion wedi gostwng tua 30 y cant o un flwyddyn i'r llall. Mae'r gostyngiad hwn yn adlewyrchu cyfuniad o ffactorau, gan gynnwys costau tanwydd cynyddol, pwysau costau byw, ansicrwydd ynghylch polisi a phryderon ymhlith ymwelwyr am amodau teithio yng Nghymru, megis argaeledd tanwydd, effaith y terfyn cyflymder 20 mya ar amseroedd teithio a chosbau posibl. Felly, Weinidog, pa sicrwydd y gallwch chi ei roi i fusnesau lleol fel y rhain fod y Llywodraeth hon ar eu hochr?
I'm grateful for the opportunity to give that reassurance. We want to work as closely as we can with the tourism and wider hospitality sectors. They are vitally important sectors for us nationally, and in many key localities in Wales, including Sir Gaerfyrddin. I will be meeting with representatives of the tourism and hospitality sectors to talk about practical ways—short, medium and long term—that we can help them to realise their undoubted potential. In relation to the individual business concerned, if the Member can share with me the details, if they are agreeable to that, I will ask officials to see if there are any other means by which the issues that they have raised with you can be addressed.
Diolch am y cyfle i roi'r sicrwydd hwnnw. Rydym am weithio mor agos ag y gallwn gyda'r sectorau twristiaeth a lletygarwch ehangach. Maent yn sectorau hanfodol bwysig i ni yn genedlaethol, ac mewn llawer o ardaloedd lleol allweddol yng Nghymru, gan gynnwys Sir Gaerfyrddin. Byddaf yn cyfarfod â chynrychiolwyr o'r sectorau twristiaeth a lletygarwch i siarad am ffyrdd ymarferol—yn y tymor byr, canolig a hir—y gallwn eu helpu i wireddu eu potensial diamheuol. Mewn perthynas â'r busnes unigol dan sylw, os gall yr Aelod rannu'r manylion gyda mi, os ydynt yn cytuno i hynny, fe ofynnaf i swyddogion weld a oes unrhyw ddulliau eraill y gellid mynd i'r afael â'r materion y maent wedi'u codi gyda chi.
5. Pa ddiwydiannau y bydd y Gweinidog Cabinet yn eu blaenoriaethu wrth ddatblygu economi Cymru? OQ64235
5. Which industries will the Cabinet Minister prioritise in developing the Welsh economy? OQ64235
We will prioritise areas with the greatest potential. Work is under way to establish an economic and fiscal commission to strengthen granular economic analysis, alongside developing a national development agency. This will help to better align investment, skills and innovation, supporting sustainable growth and high-quality job creation across Wales.
Byddwn yn blaenoriaethu ardaloedd sydd â'r potensial mwyaf. Mae gwaith ar y gweill i sefydlu comisiwn economaidd a chyllidol i gryfhau dadansoddiad economaidd gronynnog, ochr yn ochr â datblygu awdurdod datblygu cenedlaethol. Bydd hyn yn helpu i alinio buddsoddiad, sgiliau ac arloesedd yn well, gan gefnogi twf cynaliadwy a chreu swyddi o ansawdd uchel ledled Cymru.
Thank you for that answer. I believe the six key growth sectors in the world's economy are artificial intelligence and automation, renewable energy, digital health, fintech, advanced manufacturing and e-commerce. Does the Minister agree with me? We need an industrial strategy for each of these sectors, support for each of them, including grants, and, crucially, support for Welsh universities, which can provide both graduates and, crucially, academic research. What action is the Minister intending to take to support these sectors?
Diolch am yr ateb hwnnw. Rwy'n credu mai'r chwe sector twf allweddol yn economi'r byd yw deallusrwydd artiffisial ac awtomeiddio, ynni adnewyddadwy, iechyd digidol, technoleg ariannol, gweithgynhyrchu uwch ac e-fasnach. A yw'r Gweinidog yn cytuno â mi? Mae angen strategaeth ddiwydiannol arnom ar gyfer pob un o'r sectorau hyn, cefnogaeth i bob un ohonynt, gan gynnwys grantiau, ac yn hollbwysig, cefnogaeth i brifysgolion Cymru, a all ddarparu graddedigion, ac yn hollbwysig, ymchwil academaidd. Pa gamau y mae'r Gweinidog yn bwriadu eu cymryd i gefnogi'r sectorau hyn?
At the broad level, I think that many of the sectors that he refers to are clearly ones where there is huge economic potential globally and, indeed, for Wales. The point of my initial response was that I think we have to take it to a more specific level, because under renewable industries or green industries, et cetera, there are the subsegments. Wales will have a potential comparative competitive advantage in some of them—not in all—and we need to be focusing our efforts on growing those areas where we have an existing base or we can grow into the adjacent possible. It's the same with AI as well. We're probably not going to be competing with the hyperscalers or the frontier large language model firms like Anthropic, but in terms of the application of AI, there is great opportunity for us in developing through our AI growth zones and based on our existing area of specialisation. The role of universities is critical here in terms of spin-out firms. Certainly, our independent review of the sector, I'm sure, will be looking at the role of universities in our knowledge base and in terms of the wider economy.
Ar lefel gyffredinol, credaf fod llawer o'r sectorau y mae'n cyfeirio atynt yn amlwg yn rhai lle mae potensial economaidd enfawr yn fyd-eang ac yn wir, i Gymru. Pwynt fy ymateb cychwynnol oedd fy mod yn credu bod yn rhaid inni fynd ag ef i lefel fwy penodol, oherwydd o dan ddiwydiannau adnewyddadwy neu ddiwydiannau gwyrdd ac ati, mae yna israniadau. Bydd gan Gymru fantais gystadleuol gymharol bosibl mewn rhai ohonynt—nid ym mhob un ohonynt—ac mae angen inni ganolbwyntio ein hymdrechion ar dyfu'r meysydd lle mae gennym sylfaen yn barod neu lle gallwn dyfu i mewn i faes cyfagos posibl. Mae hyn yn wir gyda deallusrwydd artiffisial hefyd. Mae'n debyg nad ydym yn mynd i fod yn cystadlu â'r darparwyr canolfannau data enfawr neu'r cwmnïau modelau iaith mawr arloesol fel Anthropic, ond o ran cymhwyso deallusrwydd artiffisial, mae cyfle gwych inni ddatblygu drwy ein hardaloedd twf AI ac yn seiliedig ar ein maes arbenigedd presennol. Mae rôl prifysgolion yn hanfodol yma fel cwmnïau deillio. Yn sicr, bydd ein hadolygiad annibynnol o'r sector yn edrych ar rôl prifysgolion yn ein sylfaen wybodaeth ac o ran yr economi ehangach.
6. Beth yw blaenoriaethau Llywodraeth Cymru o ran trafnidiaeth ar gyfer Casnewydd ac Islwyn? OQ64239
6. What are the Welsh Government's transport priorities for Newport and Islwyn? OQ64239
Our priorities are practical improvements people can see: better links to Newport city centre and stations, safer walking and cycling, reliable buses, and action on congestion. We will work with local and regional partners in Casnewydd Islwyn to deliver our shared priorities.
Ein blaenoriaethau yw gwelliannau ymarferol y gall pobl eu gweld: gwell cysylltiadau â chanol dinas a gorsafoedd Casnewydd, cerdded a beicio mwy diogel, bysiau dibynadwy, a gweithredu ar dagfeydd. Byddwn yn gweithio gyda phartneriaid lleol a rhanbarthol yng Nghasnewydd Islwyn i gyflawni'r blaenoriaethau a rannwn.
Thank you for your response. Deputy Minister, we're all far too aware of the problems drivers face regularly on the M4 and around Newport. As far as I'm concerned, the M4 relief road remains the best option in alleviating the never-ending motoring mayhem. That must be a road-based solution, which Plaid has indeed promised, not, as this Government has already hinted at, closing motorway junctions. This will just add to the chaos and mayhem that businesses, residents and visitors all experience on a regular basis.
I recently received a letter from a resident in Rhymney about the M4 relief road, which drew my attention to the Nazzano method of tunnel expansion. I believe similar correspondence has also been sent to Welsh Government Ministers. For the benefit of Members here in the Chamber, the Nazzano method, which has been successfully used in Italy, allows tunnels to be widened while keeping them fully operational, by constructing a larger structure around the original bore. Whilst a relief road will remain my top and favourite solution, Deputy Minister, has any consideration been given to the Nazzano method as a potential way of addressing the M4's troubles? If not, why? And will you today rule out closing junctions along the M4 in Newport? Thank you.
Diolch am eich ymateb. Ddirprwy Weinidog, rydym i gyd yn llawer rhy ymwybodol o'r problemau y mae gyrwyr yn eu hwynebu'n rheolaidd ar yr M4 ac o amgylch Casnewydd. O'm rhan i, ffordd liniaru'r M4 yw'r opsiwn gorau o hyd i leddfu'r anhrefn moduro diddiwedd. Rhaid iddo fod yn ateb seiliedig ar ffyrdd, rhywbeth y mae Plaid Cymru wedi'i addo mewn gwirionedd, nid cau cyffyrdd traffyrdd fel y mae'r Llywodraeth hon eisoes wedi'i awgrymu. Bydd hyn yn ychwanegu at yr anhrefn a'r aflonyddwch y mae busnesau, trigolion ac ymwelwyr oll yn ei brofi'n rheolaidd.
Yn ddiweddar, cefais lythyr gan un o drigolion Rhymni am ffordd liniaru'r M4, a dynnodd fy sylw at y dull Nazzano o ehangu twnnel. Rwy'n credu bod gohebiaeth debyg wedi'i hanfon at Weinidogion Llywodraeth Cymru hefyd. Er budd yr Aelodau yma yn y Siambr, mae'r dull Nazzano, a ddefnyddiwyd yn llwyddiannus yn yr Eidal, yn caniatáu i dwnelau gael eu lledu gan eu cadw'n gwbl weithredol ar yr un pryd, drwy adeiladu strwythur mwy o amgylch y turiad gwreiddiol. Er y bydd ffordd liniaru'n parhau i fod yn hoff ateb gennyf, Ddirprwy Weinidog, a oes unrhyw ystyriaeth wedi'i rhoi i ddull Nazzano fel ffordd bosibl o fynd i'r afael â thrafferthion yr M4? Os na, pam? A heddiw, a wnewch chi ddiystyru cau cyffyrdd ar hyd yr M4 yng Nghasnewydd? Diolch.
Thank you, Natasha, and thank you for your supplementary as well. I just want to recognise that you've been talking about this issue in the last Senedd and in this Senedd, so you've been consistent in this and you've consistently said the same things. We've ruled out the M4 relief road, the black route, and that's because of environmental concerns, cost concerns and also being able to do things in a timely manner, because I think the people of Newport and people across Wales need a solution that can be deliverable, which is my focus in terms of what's going on.
The point you mentioned about the tunnelling methods I think is of interest, and it is something where we've had some references in Government already. I've got officials looking at that currently. It looks like it's something that's on the outer edge of what you can do. I think some of these things haven't been proven as a point yet, but they're things that we'd be keen to look at.
In terms of closing motorway junctions, I think when you start to change things, closing motorway junctions is a likely thing that will happen in terms of change, whether they are permanent closures or they're temporary closures. What we've got to recognise—and I think this is the critical thing, going back to the question from Vikki earlier—is that what's important is that we consult and we recognise. And when it comes to consultation, it's got to be a true consultation. I was asked a question yesterday by team members: how do we better consult? Well, the key thing is to listen, and I'm committed to listening to the concerns of the people of Newport and elsewhere to make sure we do the right thing.
Diolch, Natasha, a diolch am eich cwestiwn atodol hefyd. Rwyf am gydnabod eich bod wedi bod yn siarad am y mater hwn yn y Senedd ddiwethaf ac yn y Senedd hon, felly rydych chi wedi bod yn gyson yn hyn ac rydych chi wedi dweud yr un pethau'n gyson. Rydym wedi diystyru ffordd liniaru'r M4, y llwybr du, a hynny oherwydd pryderon amgylcheddol, pryderon am gost a hefyd o ran gallu gwneud pethau mewn modd amserol, oherwydd rwy'n credu bod pobl Casnewydd a phobl ledled Cymru angen ateb y gellir ei gyflawni, a dyna fy ffocws o ran yr hyn sy'n digwydd.
Mae'r pwynt a grybwyllwyd gennych am y dulliau twnelu yn ddiddorol yn fy marn i, ac yn rhywbeth y clywsom gyfeirio ato yn y Llywodraeth eisoes. Mae gennyf swyddogion sy'n edrych ar hynny ar hyn o bryd. Mae'n edrych fel pe bai ar yr ymyl allanol yr hyn y gallwch ei wneud. Rwy'n credu nad yw rhai o'r pethau hyn wedi'u profi eto, ond maent yn bethau y byddem yn awyddus i edrych arnynt.
Ar gau cyffyrdd traffordd, pan fyddwch chi'n dechrau newid pethau, mae cau cyffyrdd traffordd yn rhywbeth tebygol a fydd yn digwydd o ran newid, boed yn gau parhaol neu'n gau dros dro. Yr hyn y mae'n rhaid inni ei gydnabod—ac rwy'n credu mai dyma'r peth allweddol, gan fynd yn ôl at y cwestiwn gan Vikki yn gynharach—yw mai'r hyn sy'n bwysig yw ein bod yn ymgynghori ac yn cydnabod. A rhaid i ymgynghori fod yn ymgynghoriad go iawn. Gofynnwyd cwestiwn i mi ddoe gan aelodau'r tîm: sut y gallwn ni ymgynghori'n well? Wel, y peth allweddol yw gwrando, ac rwy'n ymrwymedig i wrando ar bryderon pobl Casnewydd a mannau eraill i wneud yn siŵr ein bod ni'n gwneud y peth iawn.
Yn olaf, cwestiwn 7, Gareth Beer.
Finally, question 7, Gareth Beer.
7. Pa gamau mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i gefnogi datblygiad a thwf busnesau yn Sir Gaerfyrddin? OQ64300
7. What action is the Welsh Government taking to support the development and growth of businesses in Sir Gaerfyrddin? OQ64300
Diolch, Gareth. We are supporting businesses in Carmarthenshire through investment in skills, town centres and major projects like Pentre Awel, alongside direct support for small firms. Our focus is on creating well-paid jobs, strengthening supply chains and ensuring that growth benefits communities across Llanelli and the wider county.
Diolch, Gareth. Rydym yn cefnogi busnesau yn Sir Gaerfyrddin drwy fuddsoddi mewn sgiliau, canol trefi a phrosiectau mawr fel Pentre Awel, ochr yn ochr â chefnogaeth uniongyrchol i gwmnïau bach. Ein ffocws yw creu swyddi sy'n talu'n dda, cryfhau cadwyni cyflenwi a sicrhau bod twf o fudd i gymunedau ledled Llanelli a'r sir ehangach.
Oes supplementary gyda chi?
Do you have a supplementary?
Sorry, Llywydd, I haven't got one. Apologies.
Mae'n ddrwg gennyf, Lywydd, nid oes un gennyf. Ymddiheuriadau.
Paid â phoeni. Diolch, Weinidog Cabinet.
Don't worry. Thank you, Cabinet Minister.
Gadewch i ni fynd ymlaen nawr i'r cwestiynau nesaf: eitem 2, cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg. Cwestiwn 1, Paul Marr.
Let's move on now to our next set of questions: item 2, questions to the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language. Question 1, Paul Marr.
1. Beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i fynd i'r afael ag ymddygiad gwrthgymdeithasol mewn ysgolion? OQ64280
1. What is the Welsh Government doing to tackle anti-social behaviour in schools? OQ64280
Our 100-day plan will tackle the root causes of behavioural challenges, including attendance, well-being and wider needs, through a co-ordinated, whole-system approach. By enabling early intervention and aligning support services, our approach will enhance learning environments, boost engagement and attainment, while reducing workforce pressures and building confidence and well-being.
Bydd ein cynllun 100 diwrnod yn mynd i'r afael ag achosion sylfaenol heriau ymddygiad, yn cynnwys presenoldeb, llesiant ac anghenion ehangach, drwy ddull cydgysylltiedig, system gyfan. Drwy alluogi ymyrraeth gynnar ac alinio gwasanaethau cymorth, bydd ein dull yn gwella amgylcheddau dysgu, yn hybu ymgysylltiad a chyrhaeddiad, gan leihau pwysau ar y gweithlu a meithrin hyder a lles.
Diolch, Minister, for your response. I certainly welcome early interventions. It was one of the root interventions in the prison service that worked extremely well. So, I absolutely welcome that.
However, Minister, parents in Ceredigion Penfro want to know why schools are increasingly being expected to deal with the threat of knife crime without proper resources. Policies and plans, with respect, Minister, do not stop blades. Will the Welsh Government commit today to funding preventable security measures, including protective equipment such as knife blankets and emergency response training?
You may say that we do not need to escalate to these measures at this moment. However, I remind you of the horrific knife attack on a teacher reported in the news very recently in Milford Haven. I am certain that the teacher in question would have welcomed any and all measures to adequately protect themselves.
And finally, Minister, in my 20 years in the prison service, attacks on staff with bladed instruments became a regular occurrence. The norm is what it became. So, I ask you, Minister: what assurance will this Government offer teachers that these rising numbers of incidents are not expected to be their new norm?
Diolch am eich ymateb, Weinidog. Rwy'n sicr yn croesawu ymyriadau cynnar. Roedd yn un o'r ymyriadau sylfaenol yn y gwasanaeth carchardai a weithiodd yn dda iawn. Felly, rwy'n croesawu hynny'n llwyr.
Fodd bynnag, Weinidog, mae rhieni yng Ngheredigion Penfro eisiau gwybod pam y mae disgwyl yn gynyddol i ysgolion ddelio â bygythiad troseddau cyllyll heb adnoddau priodol. Gyda phob parch, Weinidog, nid yw polisïau a chynlluniau'n atal llafnau. A wnaiff Llywodraeth Cymru ymrwymo heddiw i ariannu mesurau diogelwch, gan gynnwys cyfarpar diogelu fel blancedi cyllyll a hyfforddiant ymateb i argyfwng?
Efallai y byddwch chi'n dweud nad oes angen inni uwchgyfeirio i'r mesurau hyn ar hyn o bryd. Fodd bynnag, rwy'n eich atgoffa o'r ymosodiad erchyll ar athro a adroddwyd yn y newyddion yn ddiweddar iawn yn Aberdaugleddau. Rwy'n siŵr y byddai'r athro dan sylw wedi croesawu unrhyw fesur i ddiogelu eu hunain yn ddigonol.
Ac yn olaf, Weinidog, yn fy 20 mlynedd yn y gwasanaeth carchardai, daeth ymosodiadau ar staff gydag arfau â llafn yn ddigwyddiad rheolaidd. Daeth yn norm. Felly, gofynnaf i chi, Weinidog: pa sicrwydd y gall y Llywodraeth hon ei gynnig i athrawon na ddisgwylir i'r niferoedd cynyddol o ddigwyddiadau ddod yn norm newydd iddynt?
As I mentioned in my earlier answer, we are working on a national framework around these issues. Every learner has the right to feel safe and know they belong in a school, are able to attend, participate and achieve. The same is true of members of staff, and ensuring the safety and well-being of our school workforce is equally a priority for us. As part of this, we will be looking in detail at how incidents are managed and reported to understand the issues we are facing in significant detail. We are also working, as he may already know, with the four police forces across Wales and the pan-Wales weapons in schools programme to strengthen preventative approaches, intelligence sharing and early intervention to support safer, more positive behaviour across schools. And it's worth reiterating again that it is a criminal offence to carry a knife in a school.
Fel y soniais yn fy ateb cynharach, rydym yn gweithio ar fframwaith cenedlaethol mewn perthynas â'r materion hyn. Mae gan bob dysgwr hawl i deimlo'n ddiogel a gwybod eu bod yn perthyn i ysgol, yn gallu mynychu, cymryd rhan a chyflawni. Mae'r un peth yn wir am aelodau o staff, ac mae sicrhau diogelwch a lles ein gweithlu ysgol yn flaenoriaeth i ni yn yr un modd. Yn rhan o hyn, byddwn yn edrych yn fanwl ar sut y mae digwyddiadau'n cael eu rheoli a'u cofnodi i ddeall y problemau a wynebwn mewn cryn fanylder. Fel y gŵyr eisoes o bosibl, rydym hefyd yn gweithio gyda'r pedwar heddlu ledled Cymru a'r rhaglen arfau mewn ysgolion i gryfhau dulliau ataliol, rhannu gwybodaeth ac ymyrraeth gynnar i gefnogi ymddygiad mwy diogel a mwy cadarnhaol ar draws ysgolion. Ac mae'n werth ailadrodd eto fod cario cyllell mewn ysgol yn drosedd.
Minister, I think it's really important that we frame this issue properly, because while challenging behaviour is obviously a real concern, we're hearing very clearly from unions, but also staff on the ground, that it is increasingly linked to unmet needs, particularly around mental health and additional learning needs. Of course, our ALN reforms are about getting the right level of support in place early through a person-centred, needs-led system, but what teachers and teaching assistants are continuously telling us is that too often they're being left to manage increasingly complex needs without it. So while some may frame this purely as an issue of discipline, isn't the reality that where needs aren't being met early, those pressures are simply playing out and compounding in the classroom? With that in mind, how is the Government ensuring that mental health provision, including school counselling and wider ALN support, is being properly resourced on the ground so that we're backing the staff rather than simply expecting to absorb this one?
Weinidog, rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn ein bod yn fframio'r mater hwn yn iawn, oherwydd er bod ymddygiad heriol yn amlwg yn bryder gwirioneddol, rydym yn clywed yn glir iawn gan undebau, ond hefyd gan staff ar lawr gwlad, ei fod yn fwyfwy cysylltiedig ag anghenion heb eu diwallu, yn enwedig mewn perthynas ag iechyd meddwl ac anghenion dysgu ychwanegol. Wrth gwrs, mae ein diwygiadau ADY yn ymwneud â chael y lefel gywir o gefnogaeth ar waith yn gynnar drwy system sy'n canolbwyntio ar yr unigolyn ac sy'n cael ei harwain gan anghenion, ond yr hyn y mae athrawon a chynorthwywyr addysgu yn ei ddweud wrthym yn barhaus yw eu bod yn rhy aml yn cael eu gadael i reoli anghenion cynyddol gymhleth heb gymorth o'r fath. Felly, er y gall rhai fframio hyn fel mater o ddisgyblaeth yn unig, onid y realiti lle na chaiff anghenion eu diwallu'n gynnar, yw bod y pwysau hynny'n dod i'r amlwg ac yn gwaethygu yn yr ystafell ddosbarth? Gyda hynny mewn golwg, sut y mae'r Llywodraeth yn sicrhau bod darpariaeth iechyd meddwl, gan gynnwys cwnsela mewn ysgolion a chefnogaeth ADY ehangach, yn cael adnoddau priodol ar lawr gwlad fel ein bod yn cefnogi'r staff yn hytrach na dim ond disgwyl iddynt ymdopi â hyn?
Thank you. I think the points that you have raised there are exactly the reasons why this programme will look at well-being, attendance and wider needs through a co-ordinated whole-system approach. She touches on ALN; that is a wider issue in our system, and that's precisely why we want to bring all of these areas together and to recognise the barriers to learning that are part of this area of concern for us. That's why we have framed our response in this way.
Diolch. Rwy'n credu mai'r pwyntiau rydych chi wedi'u codi yno yw'r union resymau pam y bydd y rhaglen hon yn edrych ar lesiant, presenoldeb ac anghenion ehangach drwy ddull system gyfan cydgysylltiedig. Mae hi'n crybwyll ADY; mae hwnnw'n fater ehangach sy'n codi yn ein system, a dyna'n union pam ein bod ni eisiau dod â'r holl feysydd hyn at ei gilydd a chydnabod y rhwystrau i ddysgu sy'n rhan o'r maes pryder hwn i ni. Dyna pam ein bod ni wedi fframio ein hymateb yn y modd hwn.
2. Pa gamau y mae’r Gweinidog Cabinet yn eu cymryd i hyrwyddo a chynyddu’r defnydd o’r Gymraeg ar draws cymunedau Afan Ogwr Rhondda? OQ64283
2. What steps is the Cabinet Minister taking to promote and increase the use of the Welsh language across communities in Afan Ogwr Rhondda? OQ64283
Rwyf am weld y Gymraeg yn perthyn i bawb yn Afan Ogwr Rhondda—bod modd cael mynediad i'r Gymraeg, defnyddio'r Gymraeg a sicrhau mynediad teg at addysg Gymraeg, a chydweithio â phartneriaid lleol. Byddaf i hefyd yn ymateb i adroddiad ail gam y Comisiwn Cymunedau Cymraeg erbyn diwedd y flwyddyn.
I want the Welsh language to belong to everyone in Afan Ogwr Rhondda. I want there to be access to the Welsh language, opportunity to use the Welsh language, and fair access to Welsh-medium education, working together with local partners. I will also respond to the Commission for Welsh-speaking Communities' second phase report by the end of the year.
Diolch, Weinidog, am yr ateb. Yn y cymunedau rwy'n eu cynrychioli, nid mater o ddysgu'r iaith yn unig yw tyfu'r Gymraeg, ond sicrhau cyfleoedd go iawn bob dydd i bobl ei defnyddio'n hyderus. Fel y sonioch chi, mae'r Gymraeg yn perthyn i bob un ohonom, boed ein bod ni newydd fagu’r hyder i ddweud ‘bore da’, yn siaradwyr Cymraeg newydd, neu wedi siarad yr iaith ar hyd ein hoes.
Bythefnos yn ôl, lansiwyd ap Defnyddio Fy Nghymraeg gan y cyngor a menter iaith Rhondda Cynon Taf. Mae'r ap yn helpu trigolion ac ymwelwyr i ddod o hyd i gyfleoedd lleol i ddefnyddio'r Gymraeg, beth bynnag yw lefel eu gallu neu eu profiad. Mae'n dod â gweithgareddau, digwyddiadau a grwpiau Cymraeg at ei gilydd mewn un lle. Rwyf wedi’i lawrlwytho, ac mae e'n wych, ac rwy'n annog pob Aelod i'w lawrlwytho hefyd.
Adnoddau ymarferol wedi'u harwain gan y gymuned fel hyn yw'r union fath o gefnogaeth sydd ei angen arnom ni tu allan i'r cadarnleoedd traddodiadol. Felly, sut fydd Llywodraeth Cymru'n sicrhau bod mentrau tebyg yn cael eu cefnogi, a bod arfer da yn cael ei rannu ar draws cymunedau fel y rhai sydd yn Afan Ogwr Rhondda?
Thank you, Cabinet Minister, for that response. In the communities I represent, it isn't just a matter of learning Welsh when it comes to growing the language, but providing genuine opportunities every day for people to use the language confidently. As you said, the Welsh language belongs to all of us, whether we've just developed the confidence to say ‘bore da’, we're new Welsh speakers, or whether we're lifelong Welsh speakers.
A fortnight ago, an app was launched, Defnyddio Fy Nghymraeg, by Rhondda Cynon Taf language initiative and the council. It helps people to find opportunities to use the Welsh language, whatever their level of ability or experience. It brings activities and Welsh-speaking groups together in one place. I've downloaded the app and it's excellent, and I encourage all Members to download this app.
Practical resources led by the community like this are exactly the kind of support that we need outside of the traditional Welsh-speaking heartlands. So how will the Welsh Government ensure that similar initiatives are supported and that good practice is shared across communities like the ones in Afan Ogwr Rhondda?
Diolch yn fawr. Rwyf wedi gwneud nodyn i fy hunan i lawrlwytho’r ap ar ôl y sesiwn hon. Rwyf yn croesawu'r cyfle i siarad am bwysigrwydd ei gwneud hi'n hawdd ac yn hwylus i ddod o hyd i gyfleoedd yn lleol i siarad Cymraeg bob dydd. Mae hwn yn cyd-fynd â’r hyn rydym ni'n moyn ei gweld fel rhan o ‘Cymraeg 2050’. Fe wnaf i ofyn i fy swyddogion hefyd edrych ar yr ap arbennig hwn ac ystyried beth rŷn ni'n gallu ei ddysgu o'i ddefnydd e.
Mae'n bwysig hefyd nodi bod y Comisiwn Cymunedau Cymraeg hefyd yn annog a phwysleisio cyfleoedd HAPUS i ddefnyddio'r Gymraeg—hynny yw, hawdd, amserol, pleserus a sbort. Byddwn yn hanner amau fod y ddau air olaf yna yr un peth, mewn gwirionedd, ond mae’n acronym da, achos rŷn ni'n moyn i bobl fwynhau'r profiad o ddefnyddio'r Gymraeg yn eu cymunedau a chael mynediad rhwydd i'r cyfleoedd hynny. Felly, fe fyddaf i yn edrych ar yr ap yn rhan o hynny.
Ond rwyf hefyd, rwy'n credu, yn moyn pwysleisio ein bod ni'n moyn sicrhau bod y Gymraeg wirioneddol yn perthyn i ni i gyd, ac nad slogan yw hwnna, ond rhywbeth fydd yn teimlo fel realiti bob dydd, dim ots ble yng Nghymru rŷch chi'n byw. A dyna pam rŷn ni eisoes wedi dechrau cynnal adolygiad, er enghraifft, o'r pethau sydd yn rhwystro mynediad teg at addysg Gymraeg, a dyna pam hefyd ein bod ni wedi mynd ati mor fwriadus a'n bod mor benderfynol taw gwaith trawslywodraethol yw hwn sy'n perthyn i ni i gyd fel Llywodraeth, fel y mae e i bawb yng Nghymru.
Thank you very much. I've made a note to download that app, and I'll do so after this session. I do welcome the opportunity to talk about the importance of making it easy and accessible to find opportunities locally to use the Welsh language on a daily basis. This of course aligns with what we want to see as part of ‘Cymraeg 2050’. I will also ask my officials to look at that particular app and to consider any lessons that we can learn from it.
It's also important to note that the Commission for Welsh-Speaking Communities is encouraging and emphasising fun opportunities to use the Welsh language, ones that are easy and pleasurable for people to use. HAPUS is a good acronym in Welsh, because we want people to enjoy the experience of using the Welsh language in their communities and have easy access to those opportunities. So, I will look at the app as part of that.
But I also want to emphasise, I think, that we do want to ensure that the Welsh language truly belongs to us all, and that that isn't just a slogan, but something that will feel like a lived reality, wherever in Wales you happen to live. And that is why we have already started to conduct a review, for example, into barriers to fair access to Welsh-medium education, and that is why, too, we have been so determined that this work is cross-governmental and that it belongs to us all as a Government, as it belongs to everyone in Wales.
I respect the Welsh language and recognise its importance to our national heritage, but respect for the language does not remove the duty to demonstrate value for money. My constituents in Afan Ogwr Rhondda expect evidence that public spending delivers real outcomes, not simply larger budgets. Where millions of pounds are being invested in promoting the Welsh language, every pound of taxpayers' money should deliver measurable results and genuine value. Can the Cabinet Minister, therefore, explain what measurable evidence the Welsh Government has that this investment is increasing the everyday use of Welsh in communities such as Afan Ogwr Rhondda, rather than simply expanding programme strategies and administration? Will she commit to publishing, constituency by constituency, how much public money has been spent, what outcomes have been achieved and how value for money has been assessed, so that this Senedd can judge successfully on evidence, not aspiration? Thank you.
Rwy'n parchu'r Gymraeg ac yn cydnabod ei phwysigrwydd i'n treftadaeth genedlaethol, ond nid yw parch at yr iaith yn cael gwared ar y ddyletswydd i ddangos gwerth am arian. Mae fy etholwyr yn Afan Ogwr Rhondda yn disgwyl tystiolaeth fod gwariant cyhoeddus yn darparu canlyniadau go iawn, nid cyllidebau mwy yn unig. Lle mae miliynau o bunnoedd yn cael eu buddsoddi i hyrwyddo'r Gymraeg, dylai pob punt o arian trethdalwyr gyflawni canlyniadau mesuradwy a gwerth gwirioneddol. A all y Gweinidog Cabinet egluro felly pa dystiolaeth fesuradwy sydd gan Lywodraeth Cymru fod y buddsoddiad hwn yn cynyddu defnydd bob dydd o'r Gymraeg mewn cymunedau fel Afan Ogwr Rhondda, yn hytrach nag ehangu gweinyddiaeth a strategaethau rhaglenni yn unig? A wnaiff hi ymrwymo i gyhoeddi, fesul etholaeth, faint o arian cyhoeddus sydd wedi'i wario, pa ganlyniadau sydd wedi'u sicrhau a sut y mae gwerth am arian wedi'i asesu, fel y gall y Senedd hon farnu'n llwyddiannus yn ôl y dystiolaeth, nid yn ôl dyhead? Diolch.
Diolch yn fawr. I'm glad that he too respects the Welsh language and its place in our national life. I too am keen that every Welsh pound delivers value for the people of Wales, and that's why we have committed to making sure that learners in our country can access the Welsh language, become bilingual learners, leave school able to use Welsh. That's why too we're looking at opportunities to build the rural economy, to offer jobs in communities where people can use their Welsh. That is part and parcel of it being yn perthyn i ni i gyd—it belongs to us all. And I would invite him as well to look at some of the statistics I've been looking at about the support that there is in Welsh communities for those opportunities to learn Welsh, and to use it and to value it, particularly amongst young people aged 18-24. This is at around 80 per cent to 85 per cent. We are building for the future here, respecting our language and making sure it can be used everywhere.
Diolch yn fawr. Rwy'n falch ei fod yntau'n parchu'r Gymraeg a'i lle yn ein bywyd cenedlaethol. Rwyf innau hefyd yn awyddus i weld bod pob punt Gymreig yn darparu gwerth i bobl Cymru, a dyna pam ein bod wedi ymrwymo i sicrhau y gall dysgwyr yn ein gwlad gael mynediad at y Gymraeg, dod yn ddysgwyr dwyieithog, a gadael yr ysgol yn gallu defnyddio'r Gymraeg. Dyna pam hefyd ein bod yn edrych ar gyfleoedd i adeiladu'r economi wledig, i gynnig swyddi mewn cymunedau lle gall pobl ddefnyddio eu Cymraeg. Mae hynny'n rhan annatod o sicrhau ei bod yn perthyn i ni i gyd. A buaswn yn ei wahodd hefyd i edrych ar rai o'r ystadegau y bûm yn edrych arnynt mewn perthynas â'r gefnogaeth yng nghymunedau Cymru i'r cyfleoedd i ddysgu Cymraeg, ac i'w defnyddio ac i weld ei gwerth, yn enwedig ymhlith pobl ifanc 18-24 oed. Mae hynny oddeutu 80 i 85 y cant. Rydym yn adeiladu ar gyfer y dyfodol yma, gan barchu ein hiaith a sicrhau y gellir ei defnyddio ym mhobman.
Galwaf yn awr ar lefarwyr y pleidiau i holi'r Gweinidog Cabinet. Yn gyntaf, llefarydd Reform UK, Helen Jenner.
I now call on the party spokespeople to question the Cabinet Minister. First of all, Reform UK's spokesperson, Helen Jenner.
Diolch, Lywydd. Gweinidog Cabinet, the real issue when it comes to teachers is, in fact, retention as opposed to recruitment, and poor pupil behaviour, as we've heard from other people in this Chamber today, is one of the factors driving teachers out of the profession, particularly in secondary schools. Based on my experience of different schools in north Wales, for example, some schools have consistent, effective behaviour systems in place, but some don't. Inevitably, the schools with stricter rules and clearer, consistent boundaries have better educational outcomes for pupils and higher levels of teacher retention. Of course, not all parents have the ability or transport options to transfer their children from one badly run school to a better one, meaning many children receive a poor educational experience based simply on where they live. Quite often, for teachers as well, a bad experience of one school puts them off teaching for life.
So, clearly, we cannot simply leave it within the power of individual schools anymore, because I believe, as I'm sure we all believe here, that every child is entitled to attend a calm and consistent learning environment regardless of where they live, and every teacher should feel safe at work. So, my question is: how exactly does the Cabinet Minister propose to bring all schools up to standard? You mentioned earlier a behaviour framework. Will this be in law, or will it just be guidance up to the interpretation of individual schools? Diolch.
Diolch, Lywydd. Weinidog Cabinet, y broblem go iawn o ran athrawon yw cadw athrawon yn hytrach na recriwtio, ac mae ymddygiad gwael disgyblion, fel y clywsom gan eraill yn y Siambr heddiw, yn un o'r ffactorau sy'n gyrru athrawon o'r proffesiwn, yn enwedig mewn ysgolion uwchradd. Yn seiliedig ar fy mhrofiad o wahanol ysgolion yn y gogledd, er enghraifft, mae gan rai ysgolion systemau ymddygiad cyson ac effeithiol ar waith, ond nid oes systemau o'r fath gan ysgolion eraill. Yn anochel, mae gan yr ysgolion sydd â rheolau llymach a ffiniau cliriach a chyson ganlyniadau addysgol gwell i ddisgyblion, yn ogystal â lefelau uwch o gadw athrawon. Wrth gwrs, nid oes gan bob rhiant allu nac opsiynau trafnidiaeth i symud eu plant o un ysgol sy'n cael ei rhedeg yn wael i ysgol well, sy'n golygu bod llawer o blant yn cael profiad addysgol gwael yn seiliedig ar ddim mwy na ble maent yn byw. Yn aml iawn, i athrawon hefyd, mae profiad gwael mewn un ysgol yn eu hatal rhag addysgu am weddill eu hoes.
Felly, yn amlwg, ni allwn adael hyn i ysgolion unigol mwyach, gan y credaf, fel pob un ohonom yma rwy'n siŵr, fod gan bob plentyn hawl i fynychu amgylchedd dysgu digyffro a chyson ble bynnag y maent yn byw, a dylai pob athro deimlo'n ddiogel yn y gwaith. Felly, fy nghwestiwn yw: sut yn union y mae'r Gweinidog Cabinet yn argymell codi pob ysgol i'r safon? Fe sonioch chi'n gynharach am fframwaith ymddygiad. A fydd hyn yn y gyfraith, neu ai canllawiau'n unig a fyddant i'w dehongli gan ysgolion unigol? Diolch.
Retention—you are quite right, retention is a key issue for us, and it will be the focus of a lot of our work. Recruitment tends to be the thing that gains the headlines. Retention is also crucially important. I agree with her that it does vary at the moment, which is why we are working so closely with partners in schools and local authorities to develop a framework that works and builds on what has been effective practice in schools across Wales. I agree with her too that every student has the right to feel safe at school, as I was saying earlier on, and equally that the workforce needs to feel safe at work. These are considerations that will feed into our framework. I am willing to look at anything that makes this work. At the moment, we are looking at this framework, because we do have good practice and good knowledge and good research to build on, and that's where I'm determined to start.
Cadw athrawon—rydych chi'n llygad eich lle, mae cadw athrawon yn fater allweddol i ni, a bydd llawer o'n gwaith yn canolbwyntio ar hynny. Recriwtio yw'r peth sy'n tueddu i ddenu penawdau. Mae cadw athrawon hefyd yn hanfodol bwysig. Rwy'n cytuno bod y lefelau'n amrywio ar hyn o bryd, a dyna pam ein bod yn gweithio mor agos gyda phartneriaid mewn ysgolion ac awdurdodau lleol i ddatblygu fframwaith sy'n gweithio ac yn adeiladu ar yr hyn sydd wedi bod yn ymarfer effeithiol mewn ysgolion ledled Cymru. Rwy'n cytuno hefyd fod gan bob myfyriwr hawl i deimlo'n ddiogel yn yr ysgol, fel y dywedais yn gynharach, ac yn yr un modd, fod angen i'r gweithlu deimlo'n ddiogel yn y gwaith. Bydd yr ystyriaethau hyn yn llywio ein fframwaith. Rwy'n barod i edrych ar unrhyw beth sy'n gwneud i hyn weithio. Ar hyn o bryd, rydym yn edrych ar y fframwaith hwn, gan fod gennym arferion da a gwybodaeth dda ac ymchwil dda i adeiladu arnynt, a dyna lle rwy'n benderfynol o ddechrau.
Diolch yn fawr. I agree, and I think that working with some schools that have excellent behaviour policies in place, and having them lead on that, would be a fantastic idea. Diolch yn fawr.
You've announced statutory guidance on the restriction of mobile phones in schools—this very much feeds into discipline—but you have also made it clear, on that basis, that individual schools will decide how these restrictions are implemented. So, this feeds into my previous question about inconsistencies here. So, that means that some schools could introduce a complete ban, while others, just a few miles away, could adopt a far more relaxed approach. I think parents would want clarity and consistency. Again, it's a bit of a postcode lottery if you've got some schools with a phone ban, and some of them allowing pupils to use at break and lunch, for example. How will the Government ensure that pupils across Wales are protected by the same high standards in this regard, rather, again, than leaving each school to develop its own policy?
Diolch yn fawr. Rwy'n cytuno, ac rwy'n credu y byddai gweithio gyda rhai ysgolion sydd â pholisïau ymddygiad rhagorol ar waith, a'u cael i arwain y gwaith hwnnw, yn syniad gwych. Diolch yn fawr.
Rydych chi wedi cyhoeddi canllawiau statudol ar gyfyngu ar ffonau symudol mewn ysgolion—mae hyn yn sicr yn gysylltiedig â disgyblaeth—ond rydych chi hefyd wedi nodi'n glir, ar y sail honno, mai ysgolion unigol fydd yn penderfynu sut y caiff y cyfyngiadau hyn eu rhoi ar waith. Felly, mae a wnelo hyn â'm cwestiwn blaenorol ynglŷn ag anghysondebau yma. Felly, golyga hynny y gallai rhai ysgolion gyflwyno gwaharddiad llwyr, tra gallai eraill, ychydig filltiroedd i ffwrdd, fabwysiadu dull llawer mwy hamddenol. Rwy'n credu y byddai rhieni eisiau eglurder a chysondeb. Unwaith eto, mae'n loteri cod post braidd os oes gennych rai ysgolion yn gwahardd ffonau, a rhai ohonynt yn caniatáu i ddisgyblion eu defnyddio yn ystod amser egwyl ac amser cinio, er enghraifft. Sut y bydd y Llywodraeth yn sicrhau bod disgyblion ledled Cymru yn cael eu diogelu gan yr un safonau uchel yn hyn o beth, yn hytrach, unwaith eto, na gadael i bob ysgol ddatblygu ei pholisi ei hun?
Diolch. As I said at the time that we launched an intention to issue guidance and consultation on this, I am keen that all headteachers hear that I will support them if they want to introduce restrictions on the use of mobile phones, including restrictions across the school site. And if, after we have issued this guidance, we find that we need to go further and need to legislate, I'm also willing to look at that. I think there are some restrictions, particularly around monitoring medical conditions and that kind of thing, where we need to be sure that we don't close off that option. So, as we issue that guidance and consult on that guidance, I'd welcome feedback from schools, but I think the starting point for me was that there wasn't guidance, there wasn't consistency, there wasn't a clear national message, and now there is.
Diolch. Fel y dywedais pan lansiwyd y bwriad gennym i gyhoeddi canllawiau ac ymgynghori ar hyn, rwy'n awyddus i bob pennaeth glywed y byddaf yn eu cefnogi os ydynt am gyflwyno cyfyngiadau ar ddefnyddio ffonau symudol, gan gynnwys cyfyngiadau ar draws safle'r ysgol. Ac ar ôl inni gyhoeddi'r canllawiau hyn, os gwelwn fod angen inni fynd ymhellach ac y bydd angen inni ddeddfu, rwyf hefyd yn barod i edrych ar hynny. Rwy'n credu bod rhai cyfyngiadau, yn enwedig o ran monitro cyflyrau meddygol ac ati, lle mae angen inni fod yn siŵr nad ydym yn cael gwared ar yr opsiwn hwnnw. Felly, wrth inni gyhoeddi'r canllawiau hynny ac ymgynghori ar y canllawiau hynny, buaswn yn croesawu adborth gan ysgolion, ond rwy'n credu mai'r man cychwyn i mi oedd nad oedd canllawiau, nad oedd cysondeb, nad oedd neges genedlaethol glir, ac mae hynny'n bodoli bellach.
Okay, diolch yn fawr. And I think that some schools, again, have excellent policies in place, and we can learn from them going forward. Diolch yn fawr.
So, my final question: during an appearance on ITV Wales's Sharp End, I asked one of your Plaid Cymru colleagues whether your Government's commitment to provide a library in every school would apply to secondary schools—this is something close to my heart, obviously—as well as primary schools, and he confirmed that it would. So, my question, of course, was off the back of the fact that I've received multiple reports of secondary schools closing libraries and using the space for other educational provision, such as behaviour units. Can you confirm to the Senedd that what your colleague said is indeed Welsh Government policy? And if it is, will funding be ring-fenced, and how will the Welsh Government audit schools to make sure the money is actually spent on delivering libraries, rather than being absorbed into wider school budgets?
Iawn, diolch yn fawr. Ac rwy'n credu unwaith eto fod gan rai ysgolion bolisïau rhagorol ar waith, a gallwn ddysgu oddi wrthynt wrth symud ymlaen. Diolch yn fawr.
Felly, fy nghwestiwn olaf: mewn ymddangosiad ar raglen ITV Cymru, Sharp End, gofynnais i un o'ch cyd-Aelodau Plaid Cymru a fyddai ymrwymiad eich Llywodraeth i ddarparu llyfrgell ym mhob ysgol yn berthnasol i ysgolion uwchradd—mae hyn yn rhywbeth sy'n agos at fy nghalon, yn amlwg—yn ogystal ag ysgolion cynradd, a chadarnhaodd y byddai. Felly, roedd fy nghwestiwn, wrth gwrs, yn seiliedig ar y ffaith fy mod wedi cael sawl adroddiad am ysgolion uwchradd yn cau llyfrgelloedd ac yn defnyddio'r lle ar gyfer darpariaeth addysgol arall, fel unedau ymddygiad. A allwch chi gadarnhau i'r Senedd fod yr hyn a ddywedodd eich cyd-Aelod yn bolisi Llywodraeth Cymru mewn gwirionedd? Ac os felly, a fydd cyllid yn cael ei glustnodi, a sut y bydd Llywodraeth Cymru’n archwilio ysgolion i sicrhau bod yr arian yn cael ei wario ar ddarparu llyfrgelloedd, yn hytrach na chael ei amsugno i gyllidebau cyffredinol ysgolion?
Our manifesto commitment is quite explicit that, in this Senedd, we will introduce a library in all primary schools, but I'm glad that my fellow Member, whoever that was, has an ambition also to include this in secondary schools. Because one of the key things, particularly around reading, that we have to make sure is that there is joy in it and that an ability to follow your delight in terms of reading, if you like, transfers particularly from year 6 in primary school to year 7 in secondary school. So, it's an interesting idea that I'm looking forward to discussing further.
Mae ein hymrwymiad maniffesto yn eithaf clir y byddwn ni, yn y Senedd hon, yn cyflwyno llyfrgell ym mhob ysgol gynradd, ond rwy'n falch fod gan fy nghyd-Aelod, pwy bynnag ydoedd, uchelgais hefyd i gynnwys hyn mewn ysgolion uwchradd. Oherwydd un o'r pethau allweddol y mae'n rhaid i ni eu sicrhau, yn enwedig o ran darllen yw bod darllen yn dod â llawenydd a bod y gallu i fwynhau darllen yn trosglwyddo yn fwyaf arbennig o flwyddyn 6 yn yr ysgol gynradd i flwyddyn 7 yn yr ysgol uwchradd. Felly, mae'n syniad diddorol yr edrychaf ymlaen at ei drafod ymhellach.
Llefarydd Llafur Cymru, Lynne Neagle.
Welsh Labour spokesperson, Lynne Neagle.
Cabinet Minister, I am, as I've said to you before, proud of our record on mental health support in schools: our statutory whole-school approach to mental health, the child and adolescent mental health services's inreach service working across schools in Wales, and school counselling for all children and young people aged year 6 and above. Our commitment to independent school counselling is enshrined in primary legislation, which is a first for any country. But there's always more to do, and that's why the review of the school counselling toolkit is so vital.
Now, you wrote to me on Monday about the toolkit, which has been produced in collaboration with school counselling leads and the British Association of Counselling and Psychotherapy, which is the leading counselling accreditation organisation in the UK. And can I declare an interest, Llywydd, as I am enrolled on a level 3 certificate in counselling studies course at Cardiff and Vale College, which is accredited by BACP? Now, you said in your letter that you will consult on the refreshed toolkit when you are, and I quote, 'satisfied that the toolkit reflects your priorities for the well-being of learners'. Now, given that the work on the toolkit has been undertaken by the experts, funded by Welsh Government, in partnership with local authority counselling leads, in what way would you anticipate it not being in line with your priorities? And would you agree with me that nothing, including ministerial or political priorities, should come before children's mental health?
Weinidog Cabinet, fel y dywedais wrthych o'r blaen, rwy'n falch o'n cyflawniad ar gymorth iechyd meddwl mewn ysgolion: ein dull statudol ysgol gyfan o ymdrin ag iechyd meddwl, gwasanaeth mewngymorth y gwasanaethau iechyd meddwl plant a phobl ifanc sy'n gweithio ar draws ysgolion yng Nghymru, a chwnsela yn yr ysgol i bob plentyn ac unigolyn ifanc blwyddyn 6 oed a hŷn. Mae ein hymrwymiad i gwnsela annibynnol mewn ysgolion wedi'i ymgorffori mewn deddfwriaeth sylfaenol, y wlad gyntaf i wneud hynny. Ond mae mwy i'w wneud bob amser, a dyna pam y mae'r adolygiad o'r pecyn cymorth cwnsela mewn ysgolion mor hanfodol.
Nawr, fe ysgrifennoch chi ataf ddydd Llun ynglŷn â'r pecyn cymorth, sydd wedi'i gynhyrchu mewn cydweithrediad ag arweinwyr cwnsela mewn ysgolion a Chymdeithas Cwnsela a Seicotherapi Prydain (BACP), sef prif sefydliad achredu cwnsela'r DU. Ac a gaf i ddatgan buddiant, Lywydd, gan fy mod wedi cofrestru ar gwrs tystysgrif lefel 3 mewn astudiaethau cwnsela yng Ngholeg Caerdydd a'r Fro, sydd wedi'i achredu gan BACP? Nawr, fe ddywedoch chi yn eich llythyr y byddwch yn ymgynghori ar y pecyn cymorth diweddaraf pan fyddwch 'yn fodlon fod y pecyn cymorth yn adlewyrchu eich blaenoriaethau ar gyfer llesiant dysgwyr'. Nawr, o ystyried bod y gwaith ar y pecyn cymorth wedi'i wneud gan yr arbenigwyr, wedi'i ariannu gan Lywodraeth Cymru, mewn partneriaeth ag arweinwyr cwnsela awdurdodau lleol, ym mha ffordd y byddech chi'n rhagweld na fyddai'n cyd-fynd â'ch blaenoriaethau? Ac a fyddech chi'n cytuno â mi na ddylai unrhyw beth, gan gynnwys blaenoriaethau gweinidogol neu wleidyddol, ddod o flaen iechyd meddwl plant?
Diolch yn fawr. I don't think she should consider my remarks as some antipathy towards the idea of counselling in schools, but I am keen, as a very new Minister, to understand in detail the implications of the work that I am doing. And I'm focusing, in the first instance, as you'd expect, on the first 100 days' priorities, which is not to indicate at all that mental health, particularly of young people—. And I wish her well in completing that qualification—more school councillors, I think, is what we would all like to see.
But mental health is a key part, too, of the behaviour framework I was mentioning earlier on. These things come as a group of issues we need to deal with in a thoughtful manner. And building on the well-being framework that I know has been well received in schools is something that I want to look at. Diolch yn fawr.
Diolch yn fawr. Ni chredaf y dylai gymryd fy sylwadau fel rhyw fath o wrthwynebiad tuag at y syniad o gwnsela mewn ysgolion, ond rwy'n awyddus, fel Gweinidog newydd iawn, i ddeall goblygiadau'r gwaith a wnaf yn fanwl. Ac rwy'n canolbwyntio, yn y lle cyntaf, fel y byddech yn ei ddisgwyl, ar flaenoriaethau'r 100 diwrnod cyntaf, nad yw'n golygu o gwbl fod iechyd meddwl, yn enwedig pobl ifanc—. Ac rwy'n dymuno'n dda iddi wrth iddi gwblhau'r cymhwyster hwnnw—rwy'n credu y byddai pob un ohonom yn hoffi gweld mwy o gwnselwyr mewn ysgolion.
Ond mae iechyd meddwl yn rhan allweddol hefyd o'r fframwaith ymddygiad y soniais amdano yn gynharach. Daw'r pethau hyn fel grŵp o faterion y mae angen inni fynd i'r afael â nhw mewn ffordd ystyriol. Ac mae adeiladu ar y fframwaith llesiant y gwn ei fod wedi'i groesawu mewn ysgolion yn rhywbeth yr hoffwn edrych arno. Diolch yn fawr.
Thank you for that answer, and I'm grateful for your commitment that you want to build on the well-being framework. And, of course, it can't just sit with schools, which I know is something that you recognise. This has to be a system-wide approach to supporting young people, and involves those links with mental health services and support in the community.
Now, there was previously a ministerial board, jointly chaired by myself and the previous Deputy Minister for Mental Health and Well-being. And while I don't expect you to inherit all the arrangements that were in place under the previous Government, I think it is important that there are cross-Government mechanisms to drive progress in this work and to make sure that milestones are met.
So, I'd like to ask you what discussions you've had with your colleague the Minister for mental health and well-being, and how you intend to take a cross-Government, system-wide approach to supporting the mental health and well-being of our learners?
Diolch am eich ateb, ac rwy'n ddiolchgar am eich ymrwymiad i adeiladu ar y fframwaith llesiant. Ac wrth gwrs, ni all fod yn gyfrifoldeb i'r ysgolion yn unig, sy'n rhywbeth y gwn eich bod yn ei gydnabod. Rhaid i hyn fod yn ddull system gyfan o gefnogi pobl ifanc, ac mae'n cynnwys y cysylltiadau â gwasanaethau iechyd meddwl a chymorth yn y gymuned.
Nawr, roedd yna fwrdd gweinidogol yn bodoli'n flaenorol, wedi'i gyd-gadeirio gennyf i a'r cyn-Ddirprwy Weinidog Iechyd Meddwl a Llesiant. Ac er nad wyf yn disgwyl ichi etifeddu'r holl drefniadau a oedd ar waith o dan y Llywodraeth flaenorol, rwy'n credu ei bod yn bwysig fod mecanweithiau trawslywodraethol ar waith i hybu cynnydd yn y gwaith hwn ac i sicrhau bod cerrig milltir yn cael eu cyrraedd.
Felly, hoffwn ofyn i chi pa drafodaethau rydych chi wedi'u cael gyda'ch cyd-Aelod y Gweinidog iechyd meddwl a llesiant, a sut y bwriadwch fabwysiadu dull trawslywodraethol, system gyfan i gefnogi iechyd meddwl a llesiant ein dysgwyr?
Thank you. And I have had a number of—. Oh, they're not there. I have had a number of meetings, particularly with both Deputy Ministers involved in health. And this is an area that I'm interested in pursuing. I'm also particularly interested in looking at some of the models at a local authority level, where there has been a determined and careful effort to bring together education services and social services, and health services, to look in the round at what individual learners and schools need. I think there's a lot to build on there, which plays very well, I think, in this area of concern for her, and, I know, for schools, parents and learners across the country as well.
Diolch. Ac rwyf wedi cael nifer o—. O, nid ydynt yno. Rwyf wedi cael nifer o gyfarfodydd, yn enwedig gyda'r ddwy Ddirprwy Weinidog sy'n ymwneud ag iechyd. Ac mae hwn yn faes rwy’n awyddus i'w archwilio. Rwyf hefyd yn arbennig o awyddus i edrych ar rai o'r modelau ar lefel awdurdodau lleol, lle bu ymdrech benderfynol a gofalus i ddwyn gwasanaethau addysg, gwasanaethau cymdeithasol a gwasanaethau iechyd ynghyd er mwyn edrych ar y darlun llawn o ran yr hyn sydd ei angen ar ddysgwyr ac ysgolion unigol. Rwy'n credu bod llawer i adeiladu arno yno, sy'n beth da yn y maes hwn sy'n bwysig iddi hi, ac i ysgolion, rhieni a dysgwyr ledled y wlad hefyd.
Llefarydd y Ceidwadwyr Cymreig, Sam Rowlands.
Welsh Conservative spokesperson, Sam Rowlands.
Diolch, Lywydd. Deputy Minister, last year, Welsh Government funded 43,500 learners to attend courses at further education colleges in Wales. The actual number of learners enrolled last year was 47,500 learners. Some 4,000 learners were not funded to attend the courses that they wished to attend. And in this academic year, in September, it's predicted that 50,000 learners will enrol in courses in FE colleges across Wales—a very welcome number, of course, but funding only sits at 46,000 learners currently.
Colleges are therefore faced with a stark choice of either finding around £13 million internally, putting learners on waiting lists, or turning learners away, with, of course, a risk of driving up those not in education, employment or training. So, Deputy Minister, could you tell us what you expect to happen here? Are you expecting waiting lists in colleges to grow, or will additional funding be found to support these additional places?
Diolch, Lywydd. Ddirprwy Weinidog, y llynedd, ariannodd Llywodraeth Cymru 43,500 o ddysgwyr i fynychu cyrsiau mewn colegau addysg bellach yng Nghymru. Y nifer gwirioneddol o ddysgwyr a gofrestrwyd y llynedd oedd 47,500. Ni chafodd oddeutu 4,000 o ddysgwyr eu hariannu i fynychu'r cyrsiau yr oeddent eisiau eu mynychu. Ac yn y flwyddyn academaidd hon, ym mis Medi, rhagwelir y bydd 50,000 o ddysgwyr yn cofrestru ar gyrsiau mewn colegau addysg bellach ledled Cymru—ffigur i'w groesawu, wrth gwrs, ond nid oes cyllid ar gael ar gyfer mwy na 46,000 o ddysgwyr ar hyn o bryd.
Felly mae colegau’n wynebu dewis anodd rhwng naill ai ddod o hyd i oddeutu £13 miliwn yn fewnol, rhoi dysgwyr ar restrau aros, neu wrthod dysgwyr, gan fygwth cynyddu nifer y rhai nad ydynt mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant, wrth gwrs. Felly, Ddirprwy Weinidog, a allwch chi ddweud wrthym beth rydych chi'n disgwyl ei weld yn digwydd yma? A ydych chi'n disgwyl i restrau aros colegau dyfu, neu a fydd cyllid ychwanegol yn cael ei ganfod i gefnogi’r lleoedd ychwanegol hyn?
Diolch, Sam, am y cwestiwn.
Thank you for that question, Sam.
I fully recognise that FE colleges have seen significant increases in learner numbers in recent years. And I also recognise that they're experiencing funding challenges and pressures due to these increases, and we also forecast further increases in the 2026-27 academic year.
Now, Medr has already allocated an additional investment of £6.25 million in the 2026-27 financial year, and provided flexibility between funding streams to recognise increased participation numbers in tertiary education within FE. And Medr, as you would expect, is monitoring the position closely, and we will consider providing additional funding, should it be available, as part of our wider consideration of the overall Government budget position. The situation will become clearer, of course, in September, but certainly by November, when enrolment numbers are confirmed. We will decide at that time what course of action we will take as a Government.
Rwy'n llwyr gydnabod bod colegau addysg bellach wedi gweld cynnydd sylweddol yn nifer y dysgwyr yn y blynyddoedd diwethaf. Ac rwyf hefyd yn cydnabod eu bod yn wynebu heriau a phwysau ariannu oherwydd y cynnydd hwn, ac rydym hefyd yn rhagweld cynnydd pellach ym mlwyddyn academaidd 2026-27.
Nawr, mae Medr eisoes wedi dyrannu buddsoddiad ychwanegol o £6.25 miliwn ym mlwyddyn ariannol 2026-27, ac wedi darparu hyblygrwydd rhwng ffrydiau cyllido i gydnabod y cynnydd yn nifer y myfyrwyr sy'n ymgymryd ag addysg drydyddol o fewn addysg bellach. Ac mae Medr, fel y byddech yn ei ddisgwyl, yn monitro'r sefyllfa'n agos, a byddwn yn ystyried darparu cyllid ychwanegol, os bydd ar gael, yn rhan o'n hystyriaeth ehangach o sefyllfa gyllidebol gyffredinol y Llywodraeth. Bydd y sefyllfa'n dod yn gliriach ym mis Medi wrth gwrs, ond yn sicr erbyn mis Tachwedd, pan fydd y ffigurau cofrestru wedi eu cadarnhau. Byddwn yn penderfynu bryd hynny pa gamau gweithredu y byddwn yn eu cymryd fel Llywodraeth.
Thank you for your response, Deputy Minister. You will, of course, have seen this trend previously, as you were a member of the Children, Young People and Education Committee. When you were on that committee, you were challenging the chief executive of Medr on avoiding putting students on waiting lists. Of course, it's welcome to have some additional funding in this year—the £6.25 million that you mentioned—but that is some way off the £30 million that is required. Of course, we don't want to see students on waiting lists, especially those who are eager to learn, because we want to see more students learning, progressing through that process and then into work. When you were on that CYPE committee, Deputy Minister, you highlighted the £25 million, at that point, of unfunded delivery that colleges were having to face. So, there's still a funding gap and it's still likely for students to be put on waiting lists if that funding isn't made available. You were keen to see those waiting lists eradicated when you weren't in Government. Has your position now changed?
Diolch am eich ymateb, Ddirprwy Weinidog. Fe fyddwch chi wedi gweld y duedd hon o'r blaen wrth gwrs, a chithau'n arfer bod yn aelod o'r Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg. Pan oeddech yn aelod o'r pwyllgor hwnnw, roeddech chi'n herio prif weithredwr Medr ynghylch osgoi rhoi myfyrwyr ar restrau aros. Wrth gwrs, mae'n wych cael rhywfaint o gyllid ychwanegol eleni—y £6.25 miliwn a grybwyllwyd gennych—ond mae hynny'n bell o'r £30 miliwn sydd ei angen. Nid ydym am weld myfyrwyr ar restrau aros, yn enwedig y rhai sy'n awyddus i ddysgu, gan ein bod am weld mwy o fyfyrwyr yn dysgu, yn symud ymlaen drwy'r broses honno ac yna i mewn i waith. Pan oeddech chi'n aelod o'r Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg, Ddirprwy Weinidog, fe dynnoch chi sylw at y £25 miliwn, bryd hynny, o ddarpariaeth heb ei hariannu yr oedd colegau'n gorfod ei hwynebu. Felly, mae bwlch ariannu o hyd, ac mae'n dal i fod yn debygol y bydd myfyrwyr yn cael eu rhoi ar restrau aros os na fydd y cyllid hwnnw ar gael. Roeddech chi'n awyddus i weld y rhestrau aros hynny'n cael eu dileu pan nad oeddech chi mewn grym. A yw eich safbwynt wedi newid bellach?
Well, we are keen to make sure that as many learners get the opportunity to follow their ambitions. We know, as I've mentioned already, that FE colleges are facing pressures. I did say that we will be keeping a keen eye on developments. We won't know the exact situation until September, but certainly by November. I'm in regular talks and discussions with Medr. We know the challenge coming down the line. We are preparing contingency plans as we speak. We want to support as many learners into FE colleges, into apprenticeships, and into higher education as well. It is important that we provide information to young people about the different learning pathways that are available to them, and to support them as best we can. I can't pre-empt at the moment what those pressures will be in September, but we are preparing plans for any eventualities.
Wel, rydym yn awyddus i sicrhau bod cymaint o ddysgwyr â phosibl yn cael cyfle i ddilyn eu huchelgeisiau. Fel y soniais eisoes, fe wyddom fod colegau addysg bellach yn wynebu pwysau. Dywedais y byddwn yn cadw llygad barcud ar ddatblygiadau. Ni fyddwn yn gwybod beth fydd y sefyllfa'n union tan fis Medi, ond yn sicr erbyn mis Tachwedd. Rwy'n cael sgyrsiau a thrafodaethau rheolaidd gyda Medr. Rydym yn ymwybodol o'r her sydd ar y ffordd. Rydym yn paratoi cynlluniau wrth gefn ar hyn o bryd. Rydym eisiau cefnogi cymaint o ddysgwyr â phosibl i fynd i golegau addysg bellach, i brentisiaethau, ac i addysg uwch hefyd. Mae'n bwysig ein bod yn darparu gwybodaeth i bobl ifanc am y gwahanol lwybrau dysgu sydd ar gael iddynt, ac yn eu cefnogi cystal ag y gallwn. Ni allaf ragweld ar hyn o bryd beth fydd y pwysau ym mis Medi, ond rydym yn paratoi cynlluniau ar gyfer unrhyw bosibiliadau.
3. Pa gamau mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i wella canlyniadau addysgol yn Sir Gaerfyrddin? OQ64302
3. What action is the Welsh Government taking to improve educational outcomes in Sir Gaerfyrddin? OQ64302
Diolch. Improving educational outcomes in Sir Gaerfyrddin, and, indeed, in every school across Wales, is a core mission of this Government. Our new literacy and numeracy plan will provide clarity on what children should learn and when, strengthening progression across the system.
Mae gwella canlyniadau addysgol yn Sir Gaerfyrddin, ac ym mhob ysgol ledled Cymru yn wir, yn un o genadaethau craidd y Llywodraeth hon. Bydd ein cynllun llythrennedd a rhifedd newydd yn rhoi eglurder ynghylch yr hyn y dylai plant ei ddysgu a phryd, gan gryfhau cynnydd ar draws y system.
Diolch for that answer. A key point of good education is good teachers, and, as has already been alluded to, we are having trouble retaining them. They are under a lot of pressure, from ALN pressures to a lack of class discipline. So, what are we going to do to retain the good teachers, to keep education, and better education, here in Sir Gaerfyrddin and Wales? Diolch.
Diolch am eich ateb. Un o bwyntiau allweddol addysg dda yw athrawon da, ac fel y crybwyllwyd eisoes, rydym yn ei chael hi'n anodd eu cadw. Maent o dan lawer o bwysau, o bwysau ADY i ddiffyg disgyblaeth yn yr ystafell ddosbarth. Felly, beth a wnawn i gadw'r athrawon da, i gadw addysg, ac addysg well, yma yn Sir Gaerfyrddin a Chymru? Diolch.
I think one key part of this is the way we tend to talk about teaching. I tend to say it is the most important job that anybody can enter into in our society. If more of us talked in those terms of teachers, I think the environment in which people made their career choices might well change. That isn't to say that there aren't challenges, particularly post COVID, in our schools, around well-being, around ALN, behaviour and workload. Now, these are all issues that are priority areas for us. We've made some announcements already in relation to our 100-day plan.
I've had several meetings with unions over the last few days, and acknowledged that we have been talking particularly about workload for a very long time. I think these issues are so interconnected that we all have to understand the various elements that contribute to a profession people want to join and stay in, and those things that are a disincentive for so doing, and being honest about those and tackling them. But I think a very good step would be to acknowledge the importance of teachers in our society.
Rwy'n credu mai un rhan allweddol o hyn yw'r ffordd y tueddwn i siarad am addysgu. Rwy'n tueddu i ddweud mai dyma'r swydd bwysicaf y gall unrhyw un ei gwneud yn ein cymdeithas. Pe bai mwy ohonom yn siarad yn y termau hynny am athrawon, rwy'n credu y gallai'r amgylchedd lle mae pobl yn gwneud dewisiadau ynghylch eu gyrfaoedd newid. Nid yw hynny'n golygu nad oes heriau, yn enwedig ar ôl COVID, yn ein hysgolion, o ran llesiant, o ran ADY, ymddygiad a llwyth gwaith. Nawr, mae'r rhain oll yn faterion sy'n flaenoriaethau i ni. Rydym eisoes wedi gwneud cyhoeddiadau mewn perthynas â'n cynllun 100 diwrnod.
Rwyf wedi cael sawl cyfarfod gydag undebau dros yr ychydig ddyddiau diwethaf, ac wedi cydnabod ein bod wedi bod yn siarad ers amser maith yn enwedig am lwyth gwaith. Rwy'n credu bod y materion hyn mor gydgysylltiedig fel bod yn rhaid i bob un ohonom ddeall yr elfennau amrywiol sy'n cyfrannu at broffesiwn y mae pobl eisiau ymuno ag ef ac aros ynddo, a'r pethau sy'n eu anghymell rhag gwneud hynny, a bod yn onest amdanynt a mynd i'r afael â nhw. Ond rwy'n credu y byddai cydnabod pwysigrwydd athrawon yn ein cymdeithas yn gam da iawn.
4. Pa gamau y mae'r Gweinidog Cabinet yn eu cymryd i sicrhau bod gan brifysgolion fodel cyllido cynaliadwy a fydd yn sicrhau bod darpar fyfyrwyr o Afan Ogwr Rhondda yn cael y cyfleoedd ehangaf posibl i fynychu addysg uwch? OQ64296
4. What steps is the Cabinet Minister taking to ensure that universities have a sustainable funding model that will ensure that prospective students from Afan Ogwr Rhondda have the widest possible opportunities to attend higher education? OQ64296
Daeth y Dirprwy Lywydd (Kerry Ferguson) i’r Gadair.
The Deputy Presiding Officer (Kerry Ferguson) took the Chair.
Diolch yn fawr iawn am y cwestiwn. Rydyn ni'n bwrw ymlaen i gomisiynu adolygiad eang o gyllid addysg uwch o fewn 100 diwrnod cyntaf y Llywodraeth, gyda'r nod o sicrhau fod y system yn gynaliadwy yn ariannol er budd darpar fyfyrwyr yn Afan Ogwr Rhondda a dros Gymru gyfan.
Thank you very much for the question. We are taking forward commissioning a broad review of high education funding within the first 100 days of Government, with the aim of ensuring that the system is financially sustainable for the benefit of prospective students in Afan Ogwr Rhondda and the country as a whole.
Thank you, Deputy Minister. As you will know, many of our higher education institutions are going through continued periods of cutbacks, redundancies and course closures. As a former Unison officer at the University of South Wales until very recently, I saw the effects that these cuts were having on the fabric of the sector. Not only are redundancies at these institutions often concentrated in support functions, robbing the locality of good jobs, but they are also leading to course closures and narrowing of potential options, which can itself lead to further reduction in the participation rate in Wales. Will the Minister outline steps that the Government could take to ensure that our institutions can broaden their offer and begin to close the participation gap in Wales?
Diolch, Ddirprwy Weinidog. Fel y gwyddoch, mae llawer o'n sefydliadau addysg uwch yn mynd drwy gyfnodau parhaus o doriadau, diswyddiadau a chael gwared ar gyrsiau. Fel cyn-swyddog undeb Unsain ym Mhrifysgol De Cymru tan yn ddiweddar iawn, gwelais yr effeithiau yr oedd y toriadau hyn yn eu cael ar wead y sector. Yn aml, mae diswyddiadau yn y sefydliadau hyn nid yn unig ar eu lefel uchaf mewn swyddogaethau cynnal, gan amddifadu'r ardal leol o swyddi da, maent hefyd yn arwain at gael gwared ar gyrsiau a chulhau opsiynau posibl, a all ynddo'i hun arwain at ostyngiad pellach yn y gyfradd gyfranogiad yng Nghymru. A wnaiff y Gweinidog amlinellu camau y gallai'r Llywodraeth eu cymryd i sicrhau y gall ein sefydliadau ehangu eu cynnig a dechrau cau'r bwlch cyfranogiad yng Nghymru?
Diolch. Higher education is central to Wales's social and economic future, supporting skills, research, innovation and regional growth. Our eight universities are also anchor institutions in their regions, employing thousands of people. The University of South Wales in your region employs about 2,850 people, which is a sizeable employer. We also recognise the system is under significant strain with rising costs and constrained income, which is why we believe a comprehensive review of the funding and organisation of universities in Wales is required for them to be ready to face the challenges of the next decade and beyond. But we also recognise the need to look at the sustainability of the student finance system and how it works for students, graduates and the public purse.
You talked about universities broadening their offer. As you know, they are autonomous institutions and they decide alone their academic portfolios, but I know Medr has published recently an analysis of provision across our universities, and I will continue to work with them and universities to ensure they're delivering for our economy and social prosperity.
You also mentioned the unions. I'm looking forward to meeting the unions in the next couple of weeks, and I will endeavour to have a close relationship with them in the spirit of social partnership.
On your final point, about closing the participation gap, which is absolutely crucial, we've made it clear in our manifesto that we want to increase the numbers of Welsh-domiciled students attending higher education in Wales, particularly from more disadvantaged communities, and I'm sure both of us will support that aim.
Diolch. Mae addysg uwch yn hollbwysig i ddyfodol cymdeithasol ac economaidd Cymru, gan gefnogi sgiliau, ymchwil, arloesedd a thwf rhanbarthol. Mae ein hwyth prifysgol hefyd yn sefydliadau angori yn eu rhanbarthau, ac yn cyflogi miloedd o bobl. Mae Prifysgol De Cymru yn eich rhanbarth chi yn cyflogi oddeutu 2,850 o bobl, sy'n ei gwneud yn gyflogwr sylweddol. Rydym hefyd yn cydnabod bod y system o dan straen sylweddol gyda chostau cynyddol ac incwm cyfyngedig, a dyna pam ein bod yn credu bod angen adolygiad cynhwysfawr o gyllid a threfniadaeth prifysgolion yng Nghymru fel y gallant fod yn barod i wynebu heriau'r degawd nesaf a thu hwnt. Ond rydym hefyd yn cydnabod yr angen i edrych ar gynaliadwyedd y system cyllid myfyrwyr a sut y mae'n gweithio i fyfyrwyr, graddedigion a phwrs y wlad.
Fe sonioch chi am brifysgolion yn ehangu eu cynnig. Fel y gwyddoch, maent yn sefydliadau ymreolaethol a nhw sy'n penderfynu ar eu portffolios academaidd eu hunain, ond gwn fod Medr wedi cyhoeddi dadansoddiad yn ddiweddar o'r ddarpariaeth ar draws ein prifysgolion, a byddaf yn parhau i weithio gyda nhw a'r prifysgolion i sicrhau eu bod yn cyflawni ar gyfer ein heconomi a'n ffyniant cymdeithasol.
Fe sonioch chi hefyd am yr undebau llafur. Edrychaf ymlaen at gyfarfod â'r undebau llafur yn yr ychydig wythnosau nesaf, a byddaf yn ymdrechu i gael perthynas agos â nhw mewn ysbryd o bartneriaeth gymdeithasol.
Ar eich pwynt olaf, ynglŷn â chau'r bwlch cyfranogiad, sy'n gwbl hanfodol, rydym wedi nodi'n glir yn ein maniffesto ein bod am gynyddu nifer y myfyrwyr o Gymru sy'n mynychu addysg uwch yng Nghymru, yn enwedig o gymunedau mwy difreintiedig, ac rwy'n siŵr y bydd y ddau ohonom yn cefnogi'r nod hwnnw.
I'd like to declare a relevant interest as I'm in the final stages of a Master's degree at the University of South Wales. One of the biggest issues facing graduates in Wales at the moment is graduate recruitment. It's been described as a crisis on a UK level, with an ever-growing number of applicants chasing shrinking numbers of vacancies in the system. This is partly caused by AI causing some companies to scale back on the number of junior staff that they recruit. So, in light of this, what is the Government doing to try and resolve issues in graduate recruitment to ensure that students from Afan Ogwr Rhondda can get a return on their investment when it comes to education? And what conversations are you having with the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy to strengthen ties between Welsh businesses and Welsh higher education institutions to help both organisations enjoy the benefits of our skilled young people? Thank you.
Hoffwn ddatgan buddiant perthnasol gan fy mod bron â chwblhau cwrs gradd Meistr ym Mhrifysgol De Cymru. Un o'r problemau mwyaf sy'n wynebu graddedigion yng Nghymru ar hyn o bryd yw recriwtio graddedigion. Mae wedi'i ddisgrifio fel argyfwng ar lefel y DU, gyda nifer mwy a mwy o ymgeiswyr yn cystadlu dros nifer llai a llai o swyddi gwag yn y system. Mae hyn yn rhannol am fod deallusrwydd artiffisial yn achosi i rai cwmnïau leihau nifer y staff iau y maent yn eu recriwtio. Felly, yng ngoleuni hyn, beth y mae'r Llywodraeth yn ei wneud i geisio datrys problemau wrth recriwtio graddedigion i sicrhau y gall myfyrwyr o Afan Ogwr Rhondda elwa o'u buddsoddiad o ran addysg? A pha sgyrsiau rydych chi'n eu cael gyda'r Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni i gryfhau'r cysylltiadau rhwng busnesau Cymru a sefydliadau addysg uwch Cymru i helpu'r ddau sefydliad i fwynhau manteision ein pobl ifanc medrus? Diolch.
Thank you. You raise a really important point, and we know that graduate recruitment into businesses and into work has been challenging. We've seen a flatlining economy. We've seen SMEs in particular finding it difficult to take apprenticeships on, and also recruit graduates as well, because they face the costs, and the increased bills as well that they have to face, and national insurance increases as well. So, there have been many, many challenges around the economy in Wales and across the UK. But I am having regular conversations with the Minister for enterprise because I do believe that skills and apprenticeships, tertiary education, play an important role in upskilling our young people, fulfilling their ambitions and making them better placed for the place of work. So, what we need to do is to improve economic growth in Wales so that we can not only offer opportunities here in Wales, but also track those who've left Wales, who want to return to Wales to seek employment here.
Diolch. Rydych chi'n codi pwynt pwysig iawn, a gwyddom fod recriwtio graddedigion i fusnesau ac i mewn i waith wedi bod yn heriol. Rydym wedi gweld yr economi'n gwastatáu. Rydym wedi gweld busnesau bach a chanolig yn enwedig yn ei chael hi'n anodd cyflogi prentisiaid, a recriwtio graddedigion hefyd, gan eu bod yn wynebu'r costau, a'r biliau cynyddol y mae'n rhaid iddynt eu hwynebu, a chynnydd mewn yswiriant gwladol hefyd. Felly, bu llawer iawn o heriau mewn perthynas â'r economi yng Nghymru a ledled y DU. Ond rwy'n cael sgyrsiau rheolaidd gyda'r Gweinidog dros fenter gan y credaf fod sgiliau a phrentisiaethau, addysg drydyddol, yn chwarae rhan bwysig yn y broses o uwchsgilio ein pobl ifanc, cyflawni eu huchelgeisiau a'u rhoi mewn lle gwell ar gyfer y gweithle. Felly, yr hyn sydd angen inni ei wneud yw gwella twf economaidd yng Nghymru fel y gallwn gynnig cyfleoedd yma yng Nghymru, yn ogystal ag olrhain y rheini sydd wedi gadael Cymru, ac sydd eisiau dychwelyd i Gymru i chwilio am waith yma.
5. Pa gynnydd y mae'r Gweinidog Cabinet wedi'i wneud tuag at gyflwyno cynllun llythrennedd a rhifedd sylfaenol? OQ64252
5. What progress has the Cabinet Minister made towards introducing a foundational literacy and numeracy plan? OQ64252
We are progressing the development of a new foundational literacy and numeracy plan in line with our commitment. I will issue a statement on the plan and timelines before the end of the school term. I will also write to schools, settings and local authorities to update them.
Rydym yn bwrw ymlaen â datblygiad cynllun llythrennedd a rhifedd sylfaenol newydd yn unol â'n hymrwymiad. Byddaf yn cyhoeddi datganiad ar y cynllun a'r amserlenni cyn diwedd y tymor ysgol. Byddaf hefyd yn ysgrifennu at ysgolion, lleoliadau ac awdurdodau lleol i roi'r wybodaeth ddiweddaraf iddynt.
Thank you. For 27 years, Labour has been responsible for education in Wales, and the results speak for themselves, with the lowest PISA scores in the UK, the poorest post-16 educational outcomes and Welsh pupils performing at a level comparable only to the most disadvantaged children in England. Estyn has also highlighted that roughly 20 per cent of pupils leave primary school functionally illiterate. These figures are frightening and a rapid change of policy is required. Plaid Cymru committed to introducing a foundational literacy and numeracy plan. So, can the Cabinet Secretary set out a clear timetable for bringing that plan forward? And, more importantly, how will it move beyond simply publishing another plan but instead deliver measurable improvements in literacy and numeracy, including ending the use of discredited teaching methods such as cueing, which were promoted under the previous Welsh Government?
Diolch. Ers 27 mlynedd, mae Llafur wedi bod yn gyfrifol am addysg yng Nghymru, ac mae'r canlyniadau'n siarad drostynt eu hunain, gyda'r sgoriau PISA isaf yn y DU, y canlyniadau addysgol ôl-16 gwaethaf a disgyblion Cymru yn perfformio ar lefel gymharol â'r plant mwyaf difreintiedig yn Lloegr. Mae Estyn hefyd wedi tynnu sylw at y ffaith bod oddeutu 20 y cant o ddisgyblion yn gadael yr ysgol gynradd yn ymarferol anllythrennog. Mae'r ffigurau hyn yn frawychus ac mae angen newid polisi ar frys. Ymrwymodd Plaid Cymru i gyflwyno cynllun llythrennedd a rhifedd sylfaenol. Felly, a all Ysgrifennydd y Cabinet nodi amserlen glir ar gyfer cyflwyno'r cynllun hwnnw? Ac yn bwysicach fyth, sut y bydd yn symud y tu hwnt i ddim ond cyhoeddi cynllun arall i gyflawni gwelliannau mesuradwy mewn llythrennedd a rhifedd, gan gynnwys rhoi diwedd ar ddefnyddio dulliau addysgu sydd wedi'u diystyru fel dangos ciwiau, a gafodd eu hyrwyddo o dan Lywodraeth flaenorol Cymru?
Diolch for the question. I think, as I said in my original statement around my priorities, this is a problem that isn't with our learners. Our learners are able to achieve and have potential comparable to anywhere in the world. It isn't the lack of a willing workforce either. It is, I think, a lack of understanding of the expectations around progression in literacy and numeracy, and that's precisely why we are introducing this literacy and numeracy foundational plan. We need to understand the skills and aptitudes that learners have when they enter the school system. We need to understand how to support them to achieve as we would like them to throughout that journey, and that is what this plan is designed to do. We are working on the detail now. I think the Member is asking for speed. I think, on day two as Minister, I wrote to schools saying, 'We are working on this plan now. We will update you by the end of the summer term and the framework will be introduced in the autumn.' I hope that reassures him that we are working, as we are fond to say, at pace.
Diolch am eich cwestiwn. Fel y dywedais yn fy natganiad gwreiddiol ynglŷn â fy mlaenoriaethau, nid problem gyda'n dysgwyr yw hyn. Mae ein dysgwyr yn gallu cyflawni ac mae ganddynt botensial tebyg i unrhyw fan arall yn y byd. Nid yw'n fater o ddiffyg gweithlu parod chwaith. Rwy'n credu ei fod yn ymwneud â diffyg dealltwriaeth o'r disgwyliadau ynghylch cynnydd mewn llythrennedd a rhifedd, a dyna'n union pam ein bod yn cyflwyno'r cynllun sylfaenol ar gyfer llythrennedd a rhifedd. Mae angen inni ddeall y sgiliau a'r doniau sydd gan ddysgwyr pan ddônt i mewn i'r system ysgolion. Mae angen inni ddeall sut i'w cefnogi i gyflawni fel y byddem am iddynt ei wneud drwy gydol y daith honno, a dyna mae'r cynllun hwn wedi'i lunio i'w wneud. Rydym yn gweithio ar y manylion ar hyn o bryd. Rwy'n credu bod yr Aelod yn gofyn am frys. Ar fy ail ddiwrnod fel Gweinidog, fe ysgrifennais at yr ysgolion i ddweud, 'Rydym yn gweithio ar y cynllun hwn nawr. Byddwn yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i chi erbyn diwedd tymor yr haf a bydd y fframwaith yn cael ei gyflwyno yn yr hydref.' Gobeithio bod hynny'n rhoi rhywfaint o sicrwydd iddo ein bod yn gweithio'n gyflym.
As a self-professed bibliophile, I very much welcome the manifesto commitment for a library in every primary school. It's crucial that literacy skills are developed outside the classroom to encourage a love of reading, like mine, from an early age. However, the foundational literacy and numeracy plan does risk assuming that all children enter education with the same experiences. Schemes such as Bookstart by BookTrust Cymru help parents read with babies and toddlers, ensuring the youngest in society have access to the opportunities that they deserve from the very start. I'd like to ask how you'll work with organisations like BookTrust Cymru to ensure all children have access to such schemes before starting school, so that their opportunities are not limited before they enter formal education?
Fel llyfrgarwr yn ôl fy addefiad fy hun, rwy'n croesawu'n gynnes yr ymrwymiad maniffesto i gael llyfrgell ym mhob ysgol gynradd. Mae'n hanfodol fod sgiliau llythrennedd yn cael eu datblygu y tu allan i'r ystafell ddosbarth i annog cariad at ddarllen, fel sydd gennyf i, o oedran cynnar. Fodd bynnag, mae perygl y gallai'r cynllun sylfaenol ar gyfer llythrennedd a rhifedd ragdybio bod pob plentyn yn dechrau addysg gyda'r un profiadau. Mae cynlluniau fel Dechrau Da gan BookTrust Cymru yn helpu rhieni i ddarllen gyda babanod a phlant bach, gan sicrhau bod gan y rhai ieuengaf yn ein cymdeithas fynediad at y cyfleoedd y maent yn eu haeddu o'r cychwyn cyntaf. Hoffwn ofyn sut y byddwch chi'n gweithio gyda sefydliadau fel BookTrust Cymru i sicrhau bod pob plentyn yn cael mynediad at gynlluniau o'r fath cyn dechrau yn yr ysgol, fel nad yw eu cyfleoedd yn gyfyngedig cyn iddynt ddechrau addysg ffurfiol?
I think that is a fair point. There's a lot of expertise in the system and in Wales to support learners with their reading. I would refer back also to my earlier answer about the understanding, as learners embark on their career at school, to understand at that point what they need and how we can ensure their progress in reading but also in the wider skills that they will need.
Rwy'n credu bod hwnnw'n bwynt teg. Mae llawer o arbenigedd yn y system ac yng Nghymru i gefnogi dysgwyr gyda'u darllen. Buaswn yn cyfeirio'n ôl hefyd at fy ateb cynharach ynglŷn â'r ddealltwriaeth, wrth i ddysgwyr gychwyn ar eu gyrfa yn yr ysgol, i ddeall ar y pwynt hwnnw beth sydd ei angen arnynt a sut y gallwn sicrhau eu cynnydd o ran darllen ond hefyd yn y sgiliau ehangach y bydd eu hangen arnynt.
6. Pa gamau mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i gynyddu nifer y prentisiaethau? OQ64240
6. What steps is the Welsh Government taking to boost the number of apprenticeships? OQ64240
Diolch am y cwestiwn.
Thank you for the question.
Through Medr, we are strengthening apprenticeship delivery, with changes from August 2027 to improve flexibility, respond to employer demand and widen access, helping to create more opportunities across Wales. This is supported by a national skills audit and future skills summit to inform future priorities and ensure provision reflects employer needs.
Drwy Medr, rydym yn cryfhau'r gwaith o ddarparu prentisiaethau, gyda newidiadau o fis Awst 2027 i wella hyblygrwydd, ymateb i alw cyflogwyr ac ehangu mynediad, gan helpu i greu mwy o gyfleoedd ledled Cymru. Cefnogir hyn gan archwiliad sgiliau cenedlaethol ac uwchgynhadledd sgiliau'r dyfodol i lywio blaenoriaethau yn y dyfodol a sicrhau bod y ddarpariaeth yn adlewyrchu anghenion cyflogwyr.
Thank you so much for your response. Deputy Minister, university isn't for everyone and apprenticeships are a great route into the workplace for those who want to earn and learn at the same time. In Plaid's 2026 manifesto, the party pledged to expand work experience and apprenticeships, yet, based on a recent conversation I had with a business in Newport, I fear that constraints with the apprenticeship levy will hamper those efforts going forward. Jane Blackwell, who is the franchisee of five McDonald's restaurants in the area, explained to me that, despite wanting to take on more apprenticeships and take part in more youth work, which is something she's very passionate about, due to the very strict criteria to release funds from the levy, that's stopping her from going forward. This is despite Jane paying vast amounts of money into the levy itself. We have a situation here where a business owner with multiple sites is contributing towards the apprenticeship fund, but isn't able to access it to take on her own apprenticeships; it is, frankly, absurd, Deputy Minister. Clearly, there needs to be a change in the rules here. So, Deputy Minister, will you commit to meeting with Jane to discuss this issue and iron out the problems to start getting more young people in my constituency into work? Ultimately, this won’t just benefit Newport and Islwyn, but Members across the Senedd as well. Thank you.
Diolch yn fawr am eich ymateb. Ddirprwy Weinidog, nid yw prifysgol yn gweddu i bawb ac mae prentisiaethau'n llwybr gwych i'r gweithle i'r rhai sydd eisiau ennill a dysgu ar yr un pryd. Ym maniffesto Plaid Cymru yn 2026, addawodd y blaid ehangu profiad gwaith a phrentisiaethau, ond yn seiliedig ar sgwrs ddiweddar a gefais gyda busnes yng Nghasnewydd, rwy'n ofni y bydd cyfyngiadau gyda'r ardoll brentisiaethau yn rhwystro'r ymdrechion hynny yn y dyfodol. Fel yr esboniodd Jane Blackwell, sy'n ddeiliad braint ar bum bwyty McDonald's yn yr ardal, er ei bod hi eisiau cyflogi rhagor o brentisiaid a chymryd rhan mewn mwy o waith ieuenctid, sy'n rhywbeth y mae hi'n teimlo'n angerddol iawn yn ei gylch, oherwydd y meini prawf llym iawn i ryddhau cyllid o'r ardoll, mae hynny'n ei hatal rhag bwrw ymlaen. Mae hyn er bod Jane yn talu symiau enfawr o arian i'r ardoll ei hun. Mae gennym sefyllfa yma lle mae perchennog busnes gyda sawl safle yn cyfrannu tuag at y gronfa brentisiaethau, ond nid yw'n gallu cael mynediad ati i gyflogi ei phrentisiaid ei hun; mae'n hurt, Ddirprwy Weinidog. Yn amlwg, mae angen newid yn y rheolau yma. Felly, Ddirprwy Weinidog, a wnewch chi ymrwymo i gyfarfod â Jane i drafod y mater hwn a lleddfu'r problemau er mwyn dechrau cael mwy o bobl ifanc yn fy etholaeth i i mewn i waith? Yn y pen draw, bydd hyn o fudd i Aelodau ar draws y Senedd yn ogystal ag i Gasnewydd ac Islwyn. Diolch.
Welsh Government is currently investing £151 million in apprenticeships in the current financial year to support delivery across Wales, because we believe that apprenticeships are a cornerstone of Wales's post-16 skills system and a key policy, as you mentioned, for economic growth, fair work and productivity. They provide high-quality routes into employment, supporting people of all ages and helping employers develop the workforce they need. However—and this relates to the point you make—we need to adapt the current apprenticeship offer to reflect changing economic needs, and the needs of businesses in particular, which means that a new apprenticeship programme from August 2027 will deliver a more flexible and responsive model for employers and delivery partners, shaped by extensive engagement, led by Medr.
Now, this reform should be seen as part of a wider drive to create clearer pathways, improve parity of esteem with academic routes and strengthen alignment between skills and economic growth. Alongside this, we are undertaking a national skills audit, which will ensure that our approach is grounded in robust evidence of workplace needs so that we can tailor our apprenticeships delivery to the growth sectors of the future.
We will also be organising a future skills summit in the autumn, and this relates to the Member's question earlier on, about bringing employers and partners together to help shape future delivery and identify the opportunities for early action. And I will be saying more about the way that reform is going to take form and also the skills audit and the skills summit in an oral statement in the next couple of weeks.
Ar hyn o bryd mae Llywodraeth Cymru yn buddsoddi £151 miliwn mewn prentisiaethau yn y flwyddyn ariannol bresennol i gefnogi cyflawniad ledled Cymru, oherwydd credwn fod prentisiaethau yn gonglfaen i system sgiliau ôl-16 Cymru ac fel y sonioch chi, yn bolisi allweddol ar gyfer twf economaidd, gwaith teg a chynhyrchiant. Maent yn darparu llwybrau o ansawdd uchel i gyflogaeth, gan gefnogi pobl o bob oed a helpu cyflogwyr i ddatblygu'r gweithlu sydd ei angen arnynt. Fodd bynnag—ac mae hyn yn gysylltiedig â'r pwynt rydych chi'n ei wneud—mae angen inni addasu'r cynnig prentisiaethau presennol i adlewyrchu anghenion economaidd sy'n newid, ac anghenion busnesau yn arbennig, sy'n golygu y bydd rhaglen brentisiaethau newydd o fis Awst 2027 yn darparu model mwy hyblyg ac ymatebol i gyflogwyr a phartneriaid cyflawni, wedi'i siapio gan ymgysylltu helaeth, dan arweiniad Medr.
Nawr, dylid ystyried y diwygiad hwn fel rhan o ymgyrch ehangach i greu llwybrau cliriach, gwella parch cydradd â llwybrau academaidd a chryfhau aliniad rhwng sgiliau a thwf economaidd. Ochr yn ochr â hyn, rydym yn cynnal archwiliad sgiliau cenedlaethol, a fydd yn sicrhau bod ein dull o weithredu wedi'i seilio ar dystiolaeth gadarn o anghenion y gweithle fel y gallwn deilwra ein darpariaeth brentisiaethau i sectorau twf y dyfodol.
Byddwn hefyd yn trefnu uwchgynhadledd sgiliau yn yr hydref, ac mae hyn yn berthnasol i gwestiwn yr Aelod yn gynharach, ynglŷn â dod â chyflogwyr a phartneriaid at ei gilydd i helpu i lunio darpariaeth yn y dyfodol a nodi'r cyfleoedd ar gyfer gweithredu'n gynnar. A byddaf yn dweud mwy am ffurf y diwygio a hefyd yr archwiliad sgiliau a'r uwchgynhadledd sgiliau mewn datganiad llafar yn ystod yr wythnosau nesaf.
Minister, traditionally and historically, Welsh apprenticeships have been amongst the most successful in the UK in terms of completion rates—they've been sky-high compared to other parts of the UK. And apprenticeships are vitally important in driving down those stubborn figures related to people not in education or training. But your supplementary budget doesn't give any additional investment to FE learners, so what efforts are you making to secure more money for apprenticeships and for our colleges and learners?
Weinidog, yn draddodiadol ac yn hanesyddol, mae prentisiaethau Cymru wedi bod ymhlith y rhai mwyaf llwyddiannus yn y DU o ran y cyfraddau sy'n cwblhau—maent wedi bod yn uchel o gymharu â rhannau eraill o'r DU. Ac mae prentisiaethau'n hanfodol bwysig i leihau'r ffigurau ystyfnig sy'n gysylltiedig â phobl nad ydynt mewn addysg na hyfforddiant. Ond nid yw eich cyllideb atodol yn rhoi unrhyw fuddsoddiad ychwanegol i ddysgwyr addysg bellach, felly pa ymdrechion rydych chi'n eu gwneud i sicrhau mwy o arian ar gyfer prentisiaethau ac ar gyfer ein colegau a'n dysgwyr?
We are committed to apprenticeships. As I mentioned earlier on, £151 million is already invested in programmes to support young people into work and into apprenticeships and FE as well. Now, it is worrying—you mentioned NEETs—that we have about 13.7 per cent of 16 to 24-year-olds in Wales currently NEET, and I welcomed the publication of the Alan Milburn report recently. We recognise the growing risk of young people becoming disengaged from education, employment or training, alongside the pressures facing further education providers. So, this is something I'm taking seriously, something I'm passionate about. And when Natasha and I and others were members of the Children, Young People and Education Committee, we looked at post-16 pathways, and one of the important points that came out of that inquiry that we did was that we need to get messages in earlier to young people about the different options available to them. Apprenticeships are one; FE and HE as well. So, in the round, we are looking at all of this. It's still early days and, obviously, I will be having talks with the Minister for finance to see what else we can invest in the system so that we support our young people better moving forward.
Rydym wedi ymrwymo i brentisiaethau. Fel y soniais yn gynharach, mae £151 miliwn eisoes wedi'i fuddsoddi mewn rhaglenni i gefnogi pobl ifanc i weithio ac i ymgymryd â phrentisiaethau ac addysg bellach hefyd. Nawr, mae'n peri pryder—fe wnaethoch chi sôn am bobl ifanc NEET—fod gennym tua 13.7 y cant o bobl ifanc 16 i 24 oed yng Nghymru ar hyn o bryd yn NEET, a chroesewais adroddiad Alan Milburn yn ddiweddar. Rydym yn cydnabod y risg gynyddol o bobl ifanc yn ymddieithrio rhag addysg, cyflogaeth neu hyfforddiant, ochr yn ochr â'r pwysau sy'n wynebu darparwyr addysg bellach. Felly, mae hyn yn rhywbeth rwy'n ei ystyried yn bwysig, rhywbeth rwy'n teimlo'n angerddol yn ei gylch. A phan oedd Natasha a minnau ac eraill yn aelodau o'r Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg, fe wnaethom edrych ar lwybrau ôl-16, ac un o'r pwyntiau pwysig a ddeilliodd o'r ymchwiliad a wnaethom oedd bod angen inni gael negeseuon i mewn yn gynt i bobl ifanc am y gwahanol opsiynau sydd ar gael iddynt. Mae prentisiaethau yn un; addysg bellach ac addysg uwch hefyd. Felly, rydym yn edrych ar hyn i gyd. Mae'n dal i fod yn ddyddiau cynnar ac yn amlwg, byddaf yn cael trafodaethau gyda'r Gweinidog cyllid i weld beth arall y gallwn ei fuddsoddi yn y system er mwyn inni allu cefnogi ein pobl ifanc yn well wrth symud ymlaen.
I thank the Member for raising this issue. Apprenticeships are a key part of improving opportunities for learners of all ages, but particularly to tackle the concerningly high level of young people not in employment, education or training, as you've highlighted. Again and again, I hear from constituents about how there's just nothing for young people. Only last night, I spoke to a constituent in Grangetown who is worried about his younger brothers and saying how they've just got nothing to do—they spend day after day hanging about on the streets with their friends. While we saw the last Government play with the apprenticeship figures to make it appear like they'd reached their apprenticeship target, failing the young people who really needed those opportunities, I'm glad to see this Government working towards providing learners with access to education and training that suits them. I wonder if the Deputy Minister could tell me what work is being done to ensure that junior apprenticeships are available and taken up as well by young learners.
Diolch i'r Aelod am godi'r mater hwn. Mae prentisiaethau'n rhan allweddol o wella cyfleoedd i ddysgwyr o bob oedran, ond yn enwedig i fynd i'r afael â'r lefel bryderus o uchel o bobl ifanc nad ydynt mewn cyflogaeth, addysg na hyfforddiant, fel y nodoch chi. Dro ar ôl tro, rwy'n clywed gan etholwyr ynglŷn â sut nad oes dim byd ar gael i bobl ifanc. Neithiwr ddiwethaf, siaradais ag etholwr yn Grangetown sy'n poeni am ei frodyr iau ac sy'n dweud nad oes ganddynt ddim i'w wneud—maent yn treulio'u dyddiau'n loetran ar strydoedd gyda'u ffrindiau. Gwelsom y Llywodraeth ddiwethaf yn chwarae gyda'r ffigurau prentisiaethau i wneud iddynt ymddangos fel pe baent wedi cyrraedd eu targed ar gyfer prentisiaethau, gan wneud cam â'r bobl ifanc a oedd angen y cyfleoedd hynny'n fawr, ond rwy'n falch o weld y Llywodraeth hon yn gweithio tuag at ddarparu mynediad i ddysgwyr at addysg a hyfforddiant sy'n gweddu iddynt. Tybed a allai'r Dirprwy Weinidog ddweud wrthyf pa waith sy'n cael ei wneud i sicrhau bod prentisiaethau iau ar gael a bod dysgwyr ifanc yn manteisio arnynt.
Thank you for the question. I'm a big fan of junior apprenticeships. When I was education spokesperson in opposition, I fully supported the last Government's initiative around junior apprenticeships, and I'd like to see junior apprenticeships rolled out across the whole of Wales. It started as a pilot and then it moved on to other colleges, but I think it should be a universal provision. It targets the 14 to 16 age group, which is the most vulnerable, and we know that many of them are at risk of disengagement. So, by offering them opportunities to have some work experience plus mentoring and support from FE colleges and schools, we can potentially take them from the brink of becoming NEET to becoming learners that are well supported and motivated, so that we can ensure that they realise their potential. Because every young person has the potential to become something far more important than some of their own cultural and social backgrounds have led them to believe. We must invest in them to make sure that they do achieve those ambitions, and junior apprenticeships are certainly one way forward to doing that.
Diolch am y cwestiwn. Rwy'n hoff iawn o brentisiaethau iau. Pan oeddwn i'n llefarydd addysg yn yr wrthblaid, roeddwn yn gefnogol iawn i fenter prentisiaethau iau y Llywodraeth ddiwethaf, a hoffwn weld prentisiaethau iau'n cael eu cyflwyno ledled Cymru gyfan. Dechreuodd fel cynllun peilot cyn symud ymlaen i gynnwys colegau eraill, ond rwy'n credu y dylai fod yn ddarpariaeth gyffredinol. Mae'n targedu'r grŵp oedran 14 i 16, sef yr oedran mwyaf agored i niwed, ac fe wyddom fod llawer ohonynt mewn perygl o ymddieithrio. Felly, drwy gynnig cyfleoedd iddynt gael rhywfaint o brofiad gwaith ynghyd â mentora a chefnogaeth gan golegau addysg bellach ac ysgolion, gallwn fynd â nhw o fod ar drothwy dod yn NEET i ddod yn ddysgwyr sy'n cael eu cefnogi a'u hysgogi'n dda, fel y gallwn sicrhau eu bod yn gwireddu eu potensial. Oherwydd mae gan bob unigolyn ifanc botensial i ddod yn rhywbeth llawer pwysicach nag y mae rhai o'u cefndiroedd diwylliannol a chymdeithasol eu hunain wedi eu harwain i gredu. Rhaid inni fuddsoddi ynddynt i wneud yn siŵr eu bod yn cyflawni'r uchelgeisiau hynny, ac mae prentisiaethau iau yn sicr yn un ffordd tuag at wneud hynny.
Diolch, Ddirprwy Weinidog. Y cwestiwn olaf, Weinidog: cwestiwn 7—Lindsay Whittle.
Thank you, Deputy Minister. The final question is question 7—Lindsay Whittle.
7. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i roi rhagor o gyfleoedd i ddisgyblion i ddysgu am natur, bioamrywiaeth a'r amgylchedd yn yr ysgol? OQ64313
7. What steps is the Welsh Government taking to provide pupils with more opportunities to learn about nature, biodiversity and the environment in school? OQ64313
Diolch yn fawr. Learning about the climate and nature emergency is mandatory, giving children a strong platform to learn about nature, biodiversity and the environment. Nine out of 10 schools in Wales take part in the Eco-Schools programme, helping to provide rich, outdoor and locally relevant learning experiences to learners across Wales.
Diolch yn fawr. Mae dysgu am yr argyfwng hinsawdd a natur yn orfodol, gan roi llwyfan cryf i blant ddysgu am natur, bioamrywiaeth a'r amgylchedd. Mae naw o bob 10 ysgol yng Nghymru yn cymryd rhan yn y rhaglen eco-ysgolion, gan helpu i ddarparu profiadau dysgu cyfoethog, awyr agored a pherthnasol yn lleol i ddysgwyr ledled Cymru.
Thank you, Minister, for the response. The system in England, in fact, has recently passed a new natural history GCSE, which has a practical, hands-on focus, specifically requiring a minimum of 20 hours of mandatory outdoor fieldwork to teach students active skills in data collection, biodiversity tracking and conservation management. Here in Wales, of course, we have a magnificent natural landscape, from our peatlands and valleys to our unique coastal salt marshes, which would provide the ultimate living classroom. Now, given that these structured, hands-on scientific skills are exactly what employers are looking for to bridge the green skills gap, does the Minister agree that a similar dedicated qualification could be a fantastic tool to connect our young people with nature, improve their well-being away from screens and give them a direct pathway into our growing Welsh green economy?
Diolch am yr ymateb, Weinidog. Mae'r system yn Lloegr wedi pasio TGAU newydd mewn astudiaethau natur yn ddiweddar, gyda ffocws ymarferol sy'n galw'n am o leiaf 20 awr o waith maes awyr agored gorfodol i ddysgu sgiliau gweithredol i fyfyrwyr mewn casglu data, olrhain bioamrywiaeth a rheoli cadwraeth. Yma yng Nghymru, wrth gwrs, mae gennym dirwedd naturiol odidog, o'n mawndiroedd a'n dyffrynnoedd i'n morfeydd heli arfordirol unigryw, a fyddai'n darparu'r ystafell ddosbarth fyw orau'n bod. Nawr, o ystyried mai'r sgiliau gwyddonol strwythuredig, ymarferol hyn yw'r union beth y mae cyflogwyr yn chwilio amdano i bontio'r bwlch sgiliau gwyrdd, a yw'r Gweinidog yn cytuno y gallai cymhwyster pwrpasol tebyg fod yn offeryn gwych i gysylltu ein pobl ifanc â natur, gwella eu llesiant i ffwrdd oddi wrth sgriniau a rhoi llwybr uniongyrchol iddynt i'n heconomi werdd sy'n tyfu yng Nghymru?
Diolch yn fawr, and I think the Member makes a very persuasive argument for Wales being the best location, potentially, for an open-air classroom anywhere in the world. It is an interesting development around that GCSE in England, and I agree that young people need to develop an appreciation and understanding of their local environment and that we need to think of that in the context of practical skills and scientific understanding and environmental awareness that will support the kinds of jobs that the Minister for enterprise, infrastructure and connectivity laid out earlier on. There's an interesting link there—. And he's not there now, so, if I got the title the wrong way around, it doesn't matter. [Laughter.] But there is a valuable link there as well to our economic plans and prospects.
So, I would say, though, that the opportunities for learners to engage with the natural world, sustainability and climate change issues are already embedded across the Curriculum for Wales and find expression in our GCSE geography and sciences GCSEs. While these qualifications are kept under constant review, and that conversation is one that I'd happily have with him, I am also keen that these crucial considerations, this crucial knowledge, both for the future of the planet and for the future of the economy, are also present in the wider curriculum and not just housed in one part of it.
Diolch yn fawr, ac rwy'n credu bod yr Aelod yn cynnig dadl argyhoeddiadol iawn dros Gymru fel y lleoliad gorau, o bosibl, ar gyfer ystafell ddosbarth awyr agored yn unrhyw le yn y byd. Mae'r TGAU yn Lloegr yn ddatblygiad diddorol, ac rwy'n cytuno bod angen i bobl ifanc ddatblygu gwerthfawrogiad a dealltwriaeth o'u hamgylchedd lleol a bod angen inni feddwl am hynny yng nghyd-destun sgiliau ymarferol a dealltwriaeth wyddonol ac ymwybyddiaeth amgylcheddol a fydd yn cefnogi'r mathau o swyddi a nodwyd gan y Gweinidog menter, seilwaith a chysylltedd yn gynharach. Mae yna gysylltiad diddorol yno—. Ac nid yw yno nawr, felly, nid oes ots os cefais y teitl yn anghywir. [Chwerthin.] Ond mae cysylltiad gwerthfawr yno hefyd â'n cynlluniau a'n rhagolygon economaidd.
Felly, buaswn i'n dweud, fodd bynnag, fod y cyfleoedd i ddysgwyr ymgysylltu â byd natur, cynaliadwyedd a materion newid hinsawdd eisoes wedi'u hymgorffori ar draws y Cwricwlwm i Gymru ac yn cael eu mynegi yn ein cymwysterau TGAU daearyddiaeth a'r gwyddorau. Er bod y cymwysterau hyn yn cael eu hadolygu'n gyson, ac mae'r sgwrs honno'n un y buaswn i'n hapus i'w chael gydag ef, rwy'n awyddus hefyd i sicrhau bod yr ystyriaethau hanfodol hyn, yr wybodaeth hanfodol hon ar gyfer dyfodol y blaned ac ar gyfer dyfodol yr economi, hefyd yn bresennol yn y cwricwlwm ehangach ac nid mewn un rhan ohono'n unig.
Diolch, Weinidogion.
Thank you, Ministers.
Eitem 3, cwestiynau i Gomisiwn y Senedd. Cwestiwn 1, Sarah Rees.
Item 3, questions to the Senedd Commission. Question 1, Sarah Rees.
1. Pa hyfforddiant mae'r Comisiwn yn ei ddarparu i'r Aelodau ar safonau ac ymddygiad, a sut mae llwyddiant yr hyfforddiant hwn yn cael ei fonitro? OQ64279
1. What training does the Commission provide to Members on standards and behaviour, and how is the success of this training monitored? OQ64279
Diolch, Sarah. Dirprwy Lywydd, the Commission provides Members with training and guidance on standards and behaviour from the outset of each Senedd. Following the election, this was included at multiple points in the welcome, the onboarding and the induction programme, including pre-arrival information, the successful candidate pack, welcome activity and briefings, and phase 1 training within the first fortnight. This covered the code of conduct, register of interests, use of Senedd resources, dignity and respect, leadership and behaviour as employers. Attendance and completion are monitored through booking and attendance records, including through the learning management system.
Diolch, Sarah. Ddirprwy Lywydd, mae'r Comisiwn yn darparu hyfforddiant ac arweiniad i'r Aelodau ar safonau ac ymddygiad o ddechrau pob Senedd. Yn dilyn yr etholiad, cafodd ei gynnwys ar sawl pwynt yn y rhaglen groeso, cynefino a sefydlu, gan gynnwys gwybodaeth cyn cyrraedd, y pecyn i'r ymgeiswyr llwyddiannus, gweithgareddau croeso a sesiynau briffio, a hyfforddiant cam 1 o fewn y pythefnos cyntaf. Roedd hyn yn cynnwys y cod ymddygiad, cofrestr buddiannau, defnydd o adnoddau'r Senedd, urddas a pharch, arweinyddiaeth ac ymddygiad fel cyflogwyr. Mae presenoldeb a chwblhad yn cael eu monitro drwy gofnodion archebu a phresenoldeb, gan gynnwys drwy'r system rheoli dysgu.
The Commission does set high standards and they're grounded in the Nolan principles and in our duty to respect dignity and equality. These principles underpin public confidence in Government, which is why maintaining high standards is essential, but that's only half the battle. Embedding them in day-to-day practice is where public trust is won or lost. Training cannot be a passive tick-box exercise. It must be an active, continuous commitment to sustaining confidence in our democracy, not only in the standards we hold each other to, but in the standards the public rightly expect of us. These principles must be lived throughout every term, not simply acknowledged at induction.
Transparency and robust accountability are equally important. Without rigorous oversight, these principles risk becoming words on paper rather than behaviours in practice. Upholding high standards is a serious responsibility and it cannot be taken lightly. I recognise the training provision outlined, but could the Member clarify how the Commission assesses its impact on behaviour and on upholding the integrity of the Senedd?
Mae'r Comisiwn yn gosod safonau uchel ac maent wedi'u seilio ar egwyddorion Nolan ac yn ein dyletswydd i barchu urddas a chydraddoldeb. Mae'r egwyddorion hyn yn sail i hyder y cyhoedd yn y Llywodraeth, a dyna pam y mae cynnal safonau uchel yn hanfodol, ond dim ond hanner y frwydr yw hynny. Drwy eu hymgorffori mewn ymarfer o ddydd i ddydd y caiff ymddiriedaeth y cyhoedd ei ennill neu ei golli. Ni all hyfforddiant fod yn ymarfer ticio blychau goddefol. Rhaid iddo fod yn ymrwymiad gweithredol, parhaus i gynnal hyder yn ein democratiaeth, nid yn unig yn y safonau yr ydym yn eu disgwyl gan ein gilydd, ond yn y safonau y mae'r cyhoedd yn iawn i'w disgwyl gennym ni. Rhaid byw yr egwyddorion hyn drwy gydol pob tymor, nid dim ond eu cydnabod yn ystod y cyfnod sefydlu.
Mae tryloywder ac atebolrwydd cadarn yr un mor bwysig. Heb oruchwyliaeth drylwyr, mae perygl na fydd yr egwyddorion hyn yn ddim mwy na geiriau ar bapur yn hytrach nag ymddygiad ymarferol. Mae cynnal safonau uchel yn gyfrifoldeb difrifol ac ni ellir ei gymryd yn ysgafn. Rwy'n cydnabod y ddarpariaeth hyfforddiant a amlinellwyd, ond a wnaiff yr Aelod egluro sut y mae'r Comisiwn yn asesu ei effaith ar ymddygiad ac ar gynnal uniondeb y Senedd?
Yes, indeed. Thank you for that supplementary. And it is important to note that this is an ongoing programme, it's not a one-off, and it's not done for the sake of it, either, because we recognise in the Commission that the awareness of legal and reputational risks is key for every single Member within the Senedd, both in relation to their role as a Member, but also as an employer as well. So, that training is available to all Members on an ongoing basis, and they can refresh and update that training as well. So, that'll continue throughout the duration of the four-year Senedd term for Members and also for their staff as well.
And we do recognise, by the way, that Members need information at the right time; there's been a welter of information thrown at Members in the initial few weeks, and my thanks to all those members of the Commission staff who provided that as well, but we recognise we're going to need to come back. But there's been a good uptake initially, I have to say, in terms of code of conduct training on live courses, and also encouraging around dignity and respect as well, and some Members who weren't able to attend have sought to have the information then sent to them as well.
So, I definitely agree with the Member in saying this needs to be an ongoing process, and it's in the interests of each Member as an employer, as well as within this place.
Gwnaf yn wir. Diolch am y cwestiwn atodol. Ac mae'n bwysig nodi bod hon yn rhaglen barhaus, nid rhaglen untro, ac nid yw'n cael ei gwneud er mwyn ei gwneud chwaith, oherwydd rydym yn cydnabod yn y Comisiwn fod ymwybyddiaeth o risgiau cyfreithiol ac i enw da yn allweddol i bob Aelod unigol yn y Senedd, mewn perthynas â'u rôl fel Aelod, ond hefyd fel cyflogwr. Felly, mae'r hyfforddiant ar gael i bob Aelod yn barhaus, a gallant adnewyddu a diweddaru'r hyfforddiant hwnnw hefyd. Fe fydd yn parhau drwy gydol tymor y Senedd o bedair blynedd i Aelodau ac i'w staff.
Ac rydym yn cydnabod, gyda llaw, fod angen gwybodaeth ar yr Aelodau ar yr adeg iawn; cafodd toreth o wybodaeth ei daflu at yr Aelodau yn ystod yr wythnosau cyntaf, a diolch i'r holl aelodau o staff y Comisiwn a'i darparodd, ond rydym yn cydnabod y bydd angen inni ddod yn ôl. Ond rhaid imi ddweud bod yna nifer da wedi ymrwymo ar y dechrau i'r hyfforddiant cod ymddygiad ar gyrsiau byw, ac mae'n galonogol ar gyfer urddas a pharch hefyd, ac mae rhai o'r Aelodau na allodd fynychu wedi gofyn am gael yr wybodaeth wedi'i hanfon atynt wedyn.
Felly, rwy'n bendant yn cytuno â'r Aelod wrth ddweud bod angen i hon fod yn broses barhaus, ac mae er budd pob Aelod fel cyflogwr, yn ogystal ag o fewn y lle hwn.
2. Pa drafodaethau y mae'r Comisiwn wedi'u cael gyda staff a'u cynrychiolwyr ar liniaru gwres eithafol ar yr ystad? OQ64273
2. What discussions has the Commission had with staff and their representatives on mitigating extreme heat on the estate? OQ64273
Diolch. Mae'r Comisiwn yn ymgysylltu'n rheolaidd â staff ac undebau llafur cydnabyddedig ar bynciau iechyd, diogelwch a llesiant, gan gynnwys effaith gwres eithafol. Rhannwyd gohebiaeth ar y gwres eithafol diweddar â chynrychiolwyr undebau llafur. Mae'r Comisiwn hefyd wedi cyhoeddi canllawiau ar y fewnrwyd i Aelodau, eu staff cymorth a staff y Comisiwn ynghylch sut i aros yn gyfforddus mewn tywydd poeth a sut i reoli tymheredd ystafelloedd ar draws yr ystâd. Cefnogir hyn gan fesurau ymarferol, sy'n cynnwys mynediad at fannau oeri, hydradu a gweithio hyblyg.
Thank you. The Commission engages regularly with staff and recognised trade unions on health, safety and well-being issues, including the impact of extreme heat. Correspondence on the recent extreme heat was shared with trade union representatives. The Commission has also published guidance on the intranet for Members, their support staff and Commission staff, covering how to stay comfortable in hot weather and how to manage room temperatures across the estate. This is supported by practical measures, including access to cooling spaces, hydration and flexible working.
In addition, the Senedd Commission’s leadership team, comprising all its senior managers, has had briefings, which have ensured a co-ordinated response across the organisation, with all heads of service actively engaging with their managers and teams to share information, provide support and check on staff welfare during periods of extreme heat. We'll continue to work in partnership with staff representatives to review these arrangements and to ensure that this estate remains a safe and comfortable working environment.
Yn ogystal, mae tîm arweinyddiaeth Comisiwn y Senedd, sy'n cynnwys ei holl uwch reolwyr, wedi cael sesiynau briffio, sydd wedi sicrhau ymateb cydgysylltiedig ar draws y sefydliad, gyda'r holl benaethiaid gwasanaeth yn ymgysylltu'n weithredol â'u rheolwyr a'u timau i rannu gwybodaeth, darparu cymorth a gwirio lles staff yn ystod cyfnodau o wres eithafol. Byddwn yn parhau i weithio mewn partneriaeth â chynrychiolwyr staff i adolygu'r trefniadau hyn ac i sicrhau bod yr ystad hon yn parhau i fod yn amgylchedd gwaith diogel a chyfforddus.
Diolch. Last week, Wales saw record temperatures, with amber and red alerts issued across the country. As the climate crisis worsens, these kinds of extreme weather events are only going to become more common, yet unlike many other countries, Britain has no maximum legal workplace temperature, only a minimum one. The Trades Union Congress and other trade unions have been clear that workplaces need to be better prepared for a hotter climate and, as temperatures rise, that conversation is only going to become more important. Workers deserve a safe and comfortable place to work, including during periods of extreme heat.
During my walk around the estate last week, I saw several places where the air conditioning wasn't working at all and needed to be fixed. I was especially concerned for staff as well in the canteen and the food areas, who are already working in hotter conditions because of the kitchens, but seemed to just have fans to keep them cool. So, Llywydd, what discussion has the Commission had with staff and trade unions, which you've already alluded to, about these working conditions during periods of extreme heat, and what steps are being taken to ensure that this estate is prepared for the future heatwaves that we're going to see?
Diolch. Yr wythnos diwethaf, gwelodd Cymru dymheredd uwch nag erioed, gyda rhybuddion oren a choch wedi'u cyhoeddi ledled y wlad. Wrth i'r argyfwng hinsawdd waethygu, mae'r mathau hyn o ddigwyddiadau tywydd eithafol yn mynd i ddod yn fwy cyffredin, ond yn wahanol i lawer o wledydd eraill, nid oes gan Brydain uchafbwynt tymheredd cyfreithiol yn y gweithle, dim ond isafbwynt. Mae'r Gyngres Undebau Llafur ac undebau llafur eraill wedi dweud yn glir fod angen i weithleoedd fod yn fwy parod ar gyfer hinsawdd boethach ac wrth i'r tymheredd godi, mae'r sgwrs honno'n mynd i ddod yn bwysicach. Mae gweithwyr yn haeddu lle diogel a chyfforddus i weithio ynddo, gan gynnwys yn ystod cyfnodau o wres eithafol.
Yn ystod fy nhaith gerdded o amgylch yr ystad yr wythnos diwethaf, gwelais sawl man lle nad oedd yr aerdymheru'n gweithio o gwbl ac roedd angen ei drwsio. Roeddwn i'n arbennig o bryderus am staff yn y ffreutur a'r ardaloedd bwyd, sydd eisoes yn gweithio mewn amodau poethach oherwydd y ceginau, ond roedd yn ymddangos bod ganddynt wyntyllau i'w cadw'n oer. Lywydd, pa drafodaeth y mae'r Comisiwn wedi'i chael gyda staff ac undebau llafur, y cyfeirioch chi atynt eisoes, am yr amodau gwaith hyn yn ystod cyfnodau o wres eithafol, a pha gamau sy'n cael eu cymryd i sicrhau bod yr ystad yn barod ar gyfer y tywydd poeth a welwn yn y dyfodol?
I recognise the long-standing trade union campaign around maximum heat. That's not within our gift here, to take that forward. I should, Dirprwy Lywydd, refer Members to my own declaration of interest around union membership as well—there are several unions there. But what we have been able to do is to work with the TUS, the trade union side here, in an established partnership approach, which is the way we do it here within this estate. We've engaged in all these health and safety matters, including temperature issues, including the recent incidents as well. So, that joint working has included committee discussions and working groups addressing the environmental conditions on the estate. In the very recent extreme red weather warnings—and we may see more of these in times to come—we made adjustments to working patterns and locations in discussion with the trade union side, we put in place additional support for vulnerable staff, we took forward business continuity planning in relation to things like school closures that were affecting members of staff as well, and also made sure that this is a safe working environment. We'll keep that partnership approach going.
Rwy'n cydnabod ymgyrch faith yr undebau llafur ar uchafbwynt gwres. Nid yw hynny'n rhywbeth y gallwn ni fwrw ymlaen ag ef yma. Ddirprwy Lywydd, dylwn gyfeirio'r Aelodau at fy natganiad o fuddiant fy hun ynglŷn ag aelodaeth o undeb hefyd—mae yna sawl undeb. Ond yr hyn y gallasom ei wneud yw gweithio gydag ochr yr undebau llafur yma, mewn dull partneriaeth sefydledig, a dyna'r ffordd rydym ni'n ei wneud yma ar yr ystad hon. Rydym wedi ymwneud â'r holl faterion iechyd a diogelwch, gan gynnwys materion tymheredd, yn cynnwys y digwyddiadau diweddar. Felly, mae'r cydweithio hwnnw wedi cynnwys trafodaethau pwyllgor a gweithgorau i fynd i'r afael â'r amodau amgylcheddol ar yr ystad. Yn y rhybuddion tywydd coch eithafol diweddar iawn—ac efallai y gwelwn fwy o'r rhain yn y dyfodol—fe wnaethom addasiadau i batrymau gwaith a lleoliadau mewn trafodaeth gydag ochr yr undebau llafur, fe wnaethom roi cymorth ychwanegol ar waith i staff agored i niwed, fe wnaethom fwrw ymlaen â chynlluniau parhad busnes mewn perthynas â phethau fel cau ysgolion a oedd yn effeithio ar aelodau o staff hefyd, a gwneud yn siŵr bod hwn yn amgylchedd gwaith diogel. Byddwn yn cadw'r dull partneriaeth hwnnw i fynd.
3. Pa ystyriaeth mae'r Comisiwn wedi'i rhoi i agor swyddfa yn Abertawe? OQ64281
3. What consideration has the Commission given to opening an office in Swansea? OQ64281
Diolch, Gwyn. There has been no Senedd Commission activity undertaken in relation to opening an office in Swansea. [Interruption.] Diolch, Mike. During the financial year 2023-24, the Senedd Commission Ways of Working programme created a work stream to ensure an effective regional base for outreach, public information, education and translation services in north Wales, and also to explore potential opportunities for developing the Senedd Commission’s regional footprint over time and bringing forward proposals for doing so. Whilst the north Wales office move to Llandudno Junction was successfully completed in summer 2024, no further work has been undertaken to explore further regional offices at this time as, following extensive engagement with Members in the sixth Senedd, there was no identified demand at that time for such a facility.
Diolch, Gwyn. Ni chynhaliwyd unrhyw weithgaredd Comisiwn y Senedd mewn perthynas ag agor swyddfa yn Abertawe. [Torri ar draws.] Diolch, Mike. Yn ystod blwyddyn ariannol 2023-24, creodd rhaglen Ffyrdd o Weithio Comisiwn y Senedd ffrwd waith i sicrhau sylfaen ranbarthol effeithiol ar gyfer gwasanaethau allgymorth, gwybodaeth i'r cyhoedd, addysg a chyfieithu yng ngogledd Cymru, a hefyd i archwilio cyfleoedd posibl ar gyfer datblygu ôl troed rhanbarthol Comisiwn y Senedd dros amser a chyflwyno cynigion ar gyfer gwneud hynny. Er bod symud swyddfa yng ngogledd Cymru i Gyffordd Llandudno wedi'i gwblhau'n llwyddiannus yn haf 2024, nid oes unrhyw waith pellach wedi'i wneud i archwilio swyddfeydd rhanbarthol pellach ar hyn o bryd oherwydd, yn dilyn ymgysylltiad helaeth ag Aelodau yn y chweched Senedd, ni nodwyd unrhyw alw ar y pryd am gyfleuster o'r fath.
Diolch yn fawr. Whilst the Government itself has an office in Penllergaer, which we in Swansea are very much hoping will move to the city centre in order to boost its flagging economy, the Senedd Commission, as you rightly say, does not. And it's important, as you say, that people across the country feel engaged with our politics, and therefore it's important that the Senedd boosts its engagement in different parts. I've long believed, as Swansea voted for devolution and this city has not, that this fancy building, which we now reside in, should have been located in Swansea. But due to the cost, it's too late to do that now, it would be impossible to build another one. But as John Davies mentioned last week, the economy of Swansea is slipping further and further behind that of Cardiff, and anything, anything at all, that you can throw the way of Swansea would be broadly welcomed. Swansea would support very much the opening of an office, and please, please, please, will you consider, again, doing so? Thank you.
Diolch yn fawr. Er bod gan y Llywodraeth ei hun swyddfa ym Mhenlle'r-gaer, y gobeithiwn ni yn Abertawe yn fawr y bydd yn symud i ganol y ddinas er mwyn rhoi hwb i'w heconomi sy'n edwino, fel y dywedwch yn gywir ddigon, nid yw Comisiwn y Senedd yn gwneud hynny. Ac mae'n bwysig, fel rydych chi'n dweud, fod pobl ledled y wlad yn teimlo ymgysylltiad â'n gwleidyddiaeth, ac felly mae'n bwysig fod y Senedd yn rhoi hwb i'w hymgysylltiad mewn gwahanol rannau. Rwy'n credu ers amser maith, gan fod Abertawe wedi pleidleisio dros ddatganoli ac na wnaeth y ddinas hon, y dylai'r adeilad ffansi hwn yr ydym bellach yn trigo ynddo fod wedi cael ei leoli yn Abertawe. Ond oherwydd y gost, mae'n rhy hwyr i wneud hynny nawr, byddai'n amhosibl adeiladu un arall. Ond fel y soniodd John Davies yr wythnos diwethaf, mae economi Abertawe yn llusgo ymhellach ac ymhellach ar ôl economi Caerdydd, a byddai unrhyw beth, unrhyw beth o gwbl, y gallwch chi ei gynnig i Abertawe yn cael ei groesawu'n eang. Byddai agor swyddfa yn Abertawe yn ennyn cefnogaeth fawr, ac os gwelwch yn dda, a wnewch chi ystyried gwneud hynny eto? Diolch.
The Member, in his sterling advocacy for all things Swansea, has received both cheers and jeers during his contribution, from different Members from different areas. Can I just say that we always keep alive to this? There is a commitment from the Senedd Commission to review, as and when the need is identified and arises. We simply haven't undertaken any work at the moment because, in the sixth Senedd, they looked at this and there was no identified need.
But can I just say on the positive side here? Separate from moving offices and opening new facilities, we do actually, as a Commission, attend many, many events and activities in different areas. Indeed, last summer we were at the Swansea air shows. During the past few months, we've attended a range of events in places like Swansea University, Swansea multicultural hub, Port Talbot YMCA, University of Wales Trinity Saint David, and many more. So, we do get out and about, regardless of physically relocating or opening new offices. But thank you for the question.
Mae'r Aelod, yn ei eiriolaeth wych dros bopeth Abertawe, wedi derbyn cymeradwyaeth a gwawd yn ystod ei gyfraniad, gan wahanol Aelodau o wahanol ardaloedd. A gaf i ddweud ein bod bob amser yn cadw'n fyw i hyn? Mae ymrwymiad gan Gomisiwn y Senedd i adolygu, fel a phan fydd yr angen yn cael ei nodi ac yn codi. Nid ydym wedi ymgymryd ag unrhyw waith ar hyn o bryd oherwydd, yn y chweched Senedd, fe wnaethant edrych ar hyn ac ni nodwyd unrhyw angen.
Ond a gaf i ddweud ar yr ochr gadarnhaol yma? Ar wahân i symud swyddfeydd ac agor cyfleusterau newydd, fel Comisiwn rydym yn mynychu llawer iawn o ddigwyddiadau a gweithgareddau mewn gwahanol ardaloedd. Yn wir, yr haf diwethaf roeddem yn sioeau awyr Abertawe. Yn ystod y misoedd diwethaf, rydym wedi mynychu amryw o ddigwyddiadau mewn llefydd fel Prifysgol Abertawe, canolfan amlddiwylliannol Abertawe, YMCA Port Talbot, Prifysgol Cymru y Drindod Dewi Sant, a llawer mwy. Felly, rydym yn mynd allan ac yn teithio o gwmpas, er nad ydym yn adleoli neu'n agor swyddfeydd newydd ffisegol. Ond diolch am y cwestiwn.
I don't know how I can beat that with my fellow Member's enthusiasm, but thank you for the answer so far. The backdrop to this question is significant because the previous Welsh Labour Government signed letters of intent with Swansea Council to occupy space in the five-storey public sector hub being built there on the old St David's shopping centre site in the city centre. Following the May election, a Welsh Government spokesperson confirmed that the decision had not been taken any further, which is a huge shame, given that there is now going to be occupancy there. Obviously, I would like to reiterate that we would love to see a presence there. However, there is an important factor to consider here when we are spending taxpayers' money, because given, critically, that Welsh Government staff are normally based, as highlighted previously, in Penllergaer, their existing daily attendance there was about 10 per cent, which is quite poor. So, going forward, would the Commission do a cost-feasibility analysis of having an office in Swansea? And, yes, perhaps in the city centre because we need that footfall. I would like to say Mumbles, because I know your good self came to Mumbles promenade last year, where you saw the new sea defence, which is a credit to the Welsh Government. It is a fantastic asset there, as I was previously a councillor. But would you commit to doing a cost-feasibility analysis of having an office in Swansea? Thank you.
Nid wyf yn gwybod sut y gallaf guro hynny gyda brwdfrydedd fy nghyd-Aelod, ond diolch am yr ateb hyd yn hyn. Mae'r cefndir i'r cwestiwn hwn yn arwyddocaol oherwydd bod Llywodraeth Lafur flaenorol Cymru wedi llofnodi llythyrau o fwriad gyda Chyngor Abertawe i feddiannu lle yn y ganolfan sector cyhoeddus pum llawr sy'n cael ei hadeiladu yno ar hen safle canolfan siopa Dewi Sant yng nghanol y ddinas. Yn dilyn etholiad mis Mai, cadarnhaodd llefarydd ar ran Llywodraeth Cymru nad aethpwyd â'r penderfyniad ymhellach, sy'n drueni enfawr, o ystyried bod lle'n mynd i fod yno erbyn hyn. Yn amlwg, hoffwn ailadrodd y byddem wrth ein bodd yn gweld presenoldeb yno. Fodd bynnag, mae yna ffactor pwysig i'w ystyried yma pan fyddwn yn gwario arian trethdalwyr, oherwydd o ystyried, yn allweddol, fod staff Llywodraeth Cymru fel arfer wedi'u lleoli, fel y nodwyd yn flaenorol, ym Mhenlle'r-gaer, roedd eu presenoldeb dyddiol presennol yno oddeutu 10 y cant, sy'n eithaf gwael. Felly, wrth symud ymlaen, a fyddai'r Comisiwn yn gwneud dadansoddiad o gost a dichonoldeb cael swyddfa yn Abertawe? Ac ie, yng nghanol y ddinas efallai gan fod angen i fwy o bobl fynd yno. Hoffwn ddweud y Mwmbwls, oherwydd rwy'n gwybod eich bod chi wedi dod i bromenâd y Mwmbwls y llynedd, lle gwelsoch yr amddiffynfeydd môr newydd, sy'n glod i Lywodraeth Cymru. Mae'n ased gwych yno, gan fy mod yn arfer bod yn gynghorydd. Ond a wnewch chi ymrwymo i wneud dadansoddiad o gost a dichonoldeb cael swyddfa yn Abertawe? Diolch.
I am worried, Dirprwy Lywydd, that we're opening now a bidding war over the coming weeks of people who want offices opened in their area. But I do understand what the Member is saying. I would simply reflect on my earlier response, which is we always keep this live and we look for where the identified demand is. But the Member also said to me, 'We need to make sure that we're making efficient use of resources', and we agree as well. And of course, there is a difference between the Senedd offices and Welsh Government offices. So, I won't be drawn on that particular matter, if you don't mind.
Rwy'n poeni, Ddirprwy Lywydd, ein bod ni'n agor cystadleuaeth gynigion dros yr wythnosau nesaf i bobl sydd eisiau agor swyddfeydd yn eu hardaloedd. Ond rwy'n deall beth y mae'r Aelod yn ei ddweud. Hoffwn i chi ystyried fy ymateb cynharach, sef ein bod bob amser yn cadw hyn yn fyw ac rydym yn chwilio i weld ble mae'r galw a nodir. Ond dywedodd yr Aelod wrthyf hefyd, 'Mae angen inni wneud yn siŵr ein bod yn gwneud defnydd effeithlon o adnoddau', ac rydym yn cytuno. Ac wrth gwrs, mae gwahaniaeth rhwng swyddfeydd y Senedd a swyddfeydd Llywodraeth Cymru. Felly, ni chaf fy nhynnu i ymateb ar y mater penodol hwnnw, os nad oes ots gennych.
4. Pa asesiad y mae'r Comisiwn wedi'i wneud o ddigonolrwydd y cymorth diogelwch sydd ar gael i'r Aelodau wrth gyflawni eu dyletswyddau? OQ64307
4. What assessment has the Commission made of the adequacy of the security support available to Members in carrying out their duties? OQ64307
A comprehensive security framework is in place to support Members in carrying out their duties. This combines a strong protective security presence on the Senedd estate, along with Members having access to tailored advice, guidance, incident reporting and security measures in Members' homes and their constituency offices. Members also have access to a dedicated social media monitoring service, operated by Senedd security.
These arrangements are further strengthened by close partnership working with the police, including a substantial onsite presence and intelligence sharing through national programmes, alongside collaboration with other security partners across Wales and the UK, so we have a consistent and joined-up approach to Member security. There is also an annual planning process for Senedd security, to assess and plan for resource requirements, alongside a structured approach assessing the provision of police resources.
Finally, this is complemented, Dirprwy Lywydd, by continuous, dynamic risk assessments, undertaken by Senedd security, the police locally and nationally, and by UK-wide security service partners.
Mae fframwaith diogelwch cynhwysfawr ar waith i gefnogi Aelodau i gyflawni eu dyletswyddau. Mae hyn yn cyfuno presenoldeb diogelwch cryf ar ystad y Senedd, yn ogystal â bod gan yr Aelodau fynediad at gyngor wedi'i deilwra, arweiniad, ffordd o adrodd am ddigwyddiadau a mesurau diogelwch yng nghartrefi'r Aelodau a'u swyddfeydd etholaethol. Mae gan Aelodau fynediad hefyd at wasanaeth monitro cyfryngau cymdeithasol pwrpasol, a weithredir drwy gymorth diogelwch y Senedd.
Mae'r trefniadau hyn yn cael eu cryfhau ymhellach drwy weithio mewn partneriaeth agos gyda'r heddlu, gan gynnwys presenoldeb sylweddol ar y safle a rhannu gwybodaeth drwy raglenni cenedlaethol, ochr yn ochr â chydweithio â phartneriaid diogelwch eraill ledled Cymru a'r DU, felly mae gennym ddull cyson a chydweithredol o weithredu diogelwch ar gyfer yr Aelodau. Hefyd, mae yna broses gynllunio flynyddol ar gyfer diogelwch y Senedd, i asesu a chynllunio ar gyfer gofynion adnoddau, ochr yn ochr â dull strwythuredig sy'n asesu'r ddarpariaeth o adnoddau'r heddlu.
Yn olaf, fe gaiff hyn ei ategu, Ddirprwy Lywydd, gan asesiadau risg parhaus a deinamig, a gynhelir gan gymorth diogelwch y Senedd, yr heddlu'n lleol ac yn genedlaethol, a chan bartneriaid y gwasanaeth diogelwch ledled y DU.
Some Members have faced serious incidents, including criminal damage to their homes. Concerns have been raised with me about how responsive the support around them has been, but this problem now reaches beyond Members. On National Fish and Chip Day, I had to take a video down, celebrating local traders in my constituency. Simply showing support for an independent business had exposed that business to targeted online abuse. In fact, I spoke to BBC Radio Wales about this. We have reached a point where I must think twice before publicly championing a cafe or a shop for fear of what it brings down on them.
So, I ask the Commissioner: what assurance can the Commission give that its security support for Members is genuinely adequate and properly co-ordinated with the police, and does it accept that the climate of abuse around political life has become so corrosive that it now not just silences Members, but the ordinary businesses and constituents caught in the crossfire?
Mae rhai Aelodau wedi wynebu digwyddiadau difrifol, gan gynnwys difrod troseddol i'w cartrefi. Mae pryderon wedi cael eu dwyn i fy sylw ynglŷn â pha mor ymatebol yw'r gefnogaeth o'u cwmpas, ond mae'r broblem hon bellach yn ymestyn y tu hwnt i'r Aelodau. Ar Ddiwrnod Cenedlaethol Pysgod a Sglodion, bu'n rhaid imi dynnu fideo i lawr, fideo a oedd yn dathlu masnachwyr lleol yn fy etholaeth. Roedd dangos cefnogaeth i fusnes annibynnol wedi gwneud y busnes hwnnw'n agored i gamdriniaeth ar-lein wedi'i dargedu. Mewn gwirionedd, siaradais â BBC Radio Wales am hyn. Rydym wedi cyrraedd pwynt lle mae'n rhaid imi feddwl ddwywaith cyn hyrwyddo caffi neu siop yn gyhoeddus am fy mod yn ofni'r hyn y gallai ei achosi iddynt.
Felly, gofynnaf i'r Comisiynydd: pa sicrwydd y gall y Comisiwn ei roi fod ei gymorth diogelwch i Aelodau yn wirioneddol ddigonol ac wedi'i gydlynu'n briodol gyda'r heddlu, ac a yw'n derbyn bod yr hinsawdd o gam-drin o amgylch bywyd gwleidyddol wedi dod mor ddifäol fel ei fod bellach nid yn unig yn tawelu Aelodau, ond y busnesau a'r etholwyr cyffredin sy'n cael eu dal yn y canol?
The Member draws important attention to the fact that many people now in public life—both here in the Senedd and in the UK Parliament, but anybody in high-profile work—are now subject to this type of scrutiny, which can indeed lead to abuse, hostility, violence and worse, as we have seen. And it is unacceptable, and the message should go out from this Senedd Siambr that it is simply unacceptable. We can have debate and differences of opinion, but we can do it in a respectful way that does not lead to this open hostility and violence that we are seeing.
You're absolutely true in saying that, in our monitoring of incidents, we see common themes. That can include racial abuse and misogyny, discriminatory cultural assumptions, targeted harassment, strongly expressed political views and grievances, some of which include inappropriate language, which then escalate into abuse and hostile or intimidating commentary, or worse, as the Member has said, and we should all condemn that.
So, certainly, in terms of our approach, the security and the policing presence that we have, and the security monitoring, is very carefully calibrated, considering the risk and ensuring visibility and reassurance without being unduly intrusive, and there is a question of engaging with the Members individually. If any Member here—any Member—has any cause for concern, they should raise it directly with our security and policing presence, so that we can respond to their concerns. We want all Members to be safe in doing their job and able to engage with their community.
Mae'r Aelod yn tynnu sylw pwysig at y ffaith bod llawer o bobl bellach mewn bywyd cyhoeddus—yma yn y Senedd ac yn Senedd y DU, ond unrhyw un mewn gwaith proffil uchel—bellach yn destun craffu o'r math hwn, a all arwain at gamdriniaeth, gelyniaeth, trais a gwaeth, fel y gwelsom. Ac mae'n annerbyniol, a dylid anfon neges o Siambr y Senedd hon ei fod yn annerbyniol. Gallwn gael dadl a gwahaniaeth barn, ond gallwn wneud hynny mewn ffordd barchus nad yw'n arwain at yr elyniaeth a'r trais agored a welwn.
Rydych chi'n hollol gywir i ddweud, wrth inni fonitro digwyddiadau, ein bod yn gweld themâu cyffredin. Gall hynny gynnwys cam-drin hiliol a misogynedd, rhagdybiaethau diwylliannol gwahaniaethol, aflonyddu wedi'i dargedu, safbwyntiau gwleidyddol a chwynion wedi'u mynegi'n gryf, gyda rhai ohonynt yn cynnwys iaith amhriodol, sydd wedyn yn gwaethygu i fod yn gamdriniaeth a sylwebaeth elyniaethus neu fygythiol, neu waeth, fel y mae'r Aelod wedi dweud, a dylem i gyd gondemnio hynny.
Felly, yn sicr, o ran ein dull o weithredu, mae'r cymorth diogelwch a'r presenoldeb plismona sydd gennym, a'r monitro diogelwch, wedi'i raddnodi'n ofalus iawn, gan ystyried y risg a sicrhau gwelededd a sicrwydd heb fod yn or-ymwthiol, ac mae yna gwestiwn o ymgysylltu â'r Aelodau'n unigol. Os oes gan unrhyw Aelod yma—unrhyw Aelod—unrhyw achos i bryderu, dylent ei godi'n uniongyrchol gyda'n cymorth diogelwch a phresenoldeb plismona er mwyn inni allu ymateb i'w pryderon. Rydym am i bob Aelod fod yn ddiogel wrth wneud eu gwaith a gallu ymgysylltu â'u cymuned.
As a new Member, the most sobering meeting I had in my first week was with the Senedd's security team—perhaps like many others here—and to hear their advice on dealing with potential threats in the future and the possible impact on our families, who, after all, didn't choose to be elected. Language is important and words have consequences. Things said in here do have the potential to have a wider impact outside. Given the increase in contributions in the Siambr over recent weeks that some might find inflammatory, can the Commission confirm whether these have been associated with heightened safety concerns for Members or a need to improve security in this seventh Senedd?
Fel Aelod newydd, y cyfarfod mwyaf sobreiddiol a gefais yn fy wythnos gyntaf oedd gyda thîm diogelwch y Senedd—fel llawer o rai eraill yma efallai—a chlywed eu cyngor ar ddelio â bygythiadau posibl yn y dyfodol a'r effaith bosibl ar ein teuluoedd, nad ydynt, wedi'r cyfan, wedi dewis cael eu hethol. Mae iaith yn bwysig ac mae canlyniadau i eiriau. Mae perygl y gall pethau a ddywedir yma gael effaith ehangach y tu allan. O ystyried y cynnydd yn nifer y cyfraniadau yn y Siambr dros yr wythnosau diwethaf y gallai rhai eu hystyried yn ymfflamychol, a all y Comisiwn gadarnhau a oedd cysylltiad rhwng y rhain a chynnydd yn y pryderon diogelwch i Aelodau neu angen i wella diogelwch yn y seithfed Senedd hon?
We take on board the point that the Member makes, which is that the discourse we have here in the Chamber and outside can either moderate and temper wider behaviour and wider societal norms, or it can escalate and inflame issues. I was taken recently, when I attended a really well-organised event in public that follows on from the Jo Cox Foundation—a More in Common event; many people will have attended them—bringing people together in neighbourhoods, in celebration, in joy and in happiness. People of different views, people of different backgrounds, different nations, different creeds and colours and so on, but bringing everybody together around that idea that we have more in common. And if we can collectively appeal to that approach, then I think we can do a good job here in the Senedd Chamber—in the Siambr—but also outside as well. Political differences are one thing, but we can do that in a way that is respectful of those political differences and sends a message to wider society that we can have political differences, but respect each other as well.
Rydym yn derbyn y pwynt y mae'r Aelod yn ei wneud, sef y gall y drafodaeth a gawn yma yn y Siambr a'r tu allan naill ai gymedroli a lleddfu ymddygiad ehangach a normau cymdeithasol ehangach, neu gall waethygu a thanio pethau. Gwnaed argraff arnaf yn ddiweddar, pan fynychais ddigwyddiad cyhoeddus wedi'i drefnu'n dda iawn i ddilyn Sefydliad Jo Cox—digwyddiad More in Common; bydd llawer o bobl wedi eu mynychu—i ddod â phobl at ei gilydd mewn cymdogaethau, i ddathlu, mewn llawenydd ac mewn hapusrwydd. Pobl a chanddynt wahanol safbwyntiau, pobl o wahanol gefndiroedd, gwahanol genhedloedd, gwahanol gredoau a lliwiau ac yn y blaen, ond gan ddod â phawb at ei gilydd o amgylch y syniad fod gennym fwy yn gyffredin. Ac os gallwn apelio at yr ymagwedd honno ar y cyd, rwy'n credu y gallwn wneud gwaith da yma yn Siambr y Senedd—yn y Siambr—a thu hwnt hefyd. Mae gwahaniaethau gwleidyddol yn un peth, ond gallwn wneud hynny mewn ffordd sy'n parchu'r gwahaniaethau gwleidyddol hynny ac sy'n anfon neges i gymdeithas ehangach y gallwn arddel safbwyntiau gwleidyddol gwahanol a pharchu ein gilydd ar yr un pryd.
5. A wnaiff y Comisiwn adolygu ei bolisi ar fynediad i GB News ar draws ystad y Senedd? OQ64298
5. Will the Commission review its policy on access to GB News across the Senedd estate? OQ64298
A wide range of television channels and radio stations, including GB News, can be accessed using the Senedd IT network on laptops and other Senedd Commission-issued devices. The primary purpose of the internal tv system on the Senedd estate is to provide broadcast feeds of the Siambr and committee rooms, so that staff can follow business proceedings. In addition, and under our existing policy, only those channels that have public service obligations as set out in the Communications Act 2003 can be accessed, with the one addition of Sky News to ensure plurality of news programmes. The policy was agreed by the previous Commissioners. All our policies are subject to occasional review, and we could consider whether to do so at the appropriate time.
Gellir cyrchu ystod eang o sianeli teledu a gorsafoedd radio, gan gynnwys GB News, gan ddefnyddio rhwydwaith TG y Senedd ar liniaduron a dyfeisiau eraill a ddarperir gan Gomisiwn y Senedd. Prif bwrpas y system deledu fewnol ar ystad y Senedd yw darparu ffrydiau darlledu o'r Siambr ac ystafelloedd pwyllgor, fel y gall staff ddilyn trafodion busnes. Yn ogystal, ac o dan ein polisi presennol, dim ond y sianeli hynny sydd â rhwymedigaethau gwasanaeth cyhoeddus fel y nodir yn Neddf Cyfathrebu 2003 y gellir eu cyrchu, gan ychwanegu Sky News i sicrhau lluosogrwydd o raglenni newyddion. Cytunwyd ar y polisi gan y Comisiynwyr blaenorol. Mae ein holl bolisïau'n ddarostyngedig i'w hadolygu'n achlysurol, a gallem ystyried a ddylid gwneud hynny ar yr adeg briodol.
I need to declare an interest; I'm a member of the Free Speech Union. As Members of the Senedd, there's an impetus to stay informed as events unfold. The decision to evict GB News, a major Ofcom-regulated British broadcaster, from our internal television system sets a dangerous precedent. It's simply not good enough to say that we can access it using our own personal devices. The Commission, in my opinion, should allow free and equal access to all major broadcasters across the Senedd estate. Freedom of the press and speech is not about agreeing with every opinion that is aired, but is about defending the principle that people should be free to access competing perspectives. There is also talk of media regulation devolved to Wales, yet if a regulated broadcaster can be shut out of the Senedd because of political preference, why should anyone trust a regulator to act impartially? So, could you please consider a fair and reflective approach to all news channels, for the sake of fairness, free speech and the free expression of the media?
Mae angen imi ddatgan buddiant; rwy'n aelod o'r Undeb Rhyddid i Lefaru. Fel Aelodau o'r Senedd, mae ysgogiad inni sicrhau ein bod yn ymwybodol o'r wybodaeth ddiweddaraf wrth i ddigwyddiadau ddatblygu. Mae'r penderfyniad i wahardd GB News, darlledwr Prydeinig mawr sy'n cael ei reoleiddio gan Ofcom, oddi ar ein system deledu fewnol yn gosod cynsail peryglus. Nid yw'n ddigon da dweud y gallwn wylio'r sianel ar ein dyfeisiau personol ein hunain. Yn fy marn i, dylai'r Comisiwn ganiatáu mynediad rhydd a chyfartal at bob darlledwr mawr ar draws ystad y Senedd. Nid oes a wnelo rhyddid y wasg a'r rhyddid i lefaru â chytuno â phob barn a ddarlledir, maent yn ymwneud ag amddiffyn yr egwyddor y dylai pobl fod yn rhydd i gael mynediad at safbwyntiau gwahanol. Mae sôn hefyd am ddatganoli cyfrifoldeb dros reoleiddio'r cyfryngau i Gymru, ond os gellir gwahardd darlledwr a reoleiddir o'r Senedd oherwydd ffafriaeth wleidyddol, pam y dylai unrhyw un ymddiried mewn rheoleiddiwr i weithredu'n ddiduedd? Felly, a wnewch chi ystyried ymagwedd deg ac ystyriol tuag at bob sianel newyddion, yn enw tegwch, rhyddid i lefaru a rhyddid mynegiant y cyfryngau?
Thank you for the supplementary. Those competing perspectives can be accessed, and I repeat, by all Members on the devices that are provided to them, whether it's on their laptops or other Senedd devices, and they can access them here within their workspace as well. I came from a different political institution, where green screens were in common use. The primary purpose was to inform Members who was speaking in the chamber and in committees. You didn't walk around watching tv screens, you watched to see who was on, and if they were good, you'd run and see them.
However, as I pointed out, this can be reviewed from time to time, if there's an appropriate time to review. In fact, the new commissioners have recently been appointed, as Members will know. We held our first meeting only last week. Should it be the will of the Commissioners to bring this for discussion, then, of course, we can look at it. But I come back to that primary point: the purpose of monitors around the building is not to watch news or daytime tv or whatever. They're to follow the business of the Chamber and committees.
Diolch am eich cwestiwn atodol. Rwy'n ailadrodd y gall yr holl Aelodau gael mynediad at y safbwyntiau cyferbyniol hynny ar y dyfeisiau a ddarperir iddynt, boed ar eu gliniaduron neu ddyfeisiau eraill y Senedd, a gallant gael mynediad atynt yma yn eu gofod gweithio hefyd. Rwy'n dod o sefydliad gwleidyddol gwahanol, lle roedd sgriniau gwyrdd yn cael eu defnyddio'n gyffredin. Y prif ddiben oedd rhoi gwybod i'r Aelodau pwy oedd yn siarad yn y siambr ac mewn pwyllgorau. Nid oeddech yn cerdded o gwmpas yn gwylio sgriniau teledu, roeddech chi'n gwylio i weld pwy oedd yn siarad, ac os oeddent yn dda, byddech yn rhedeg i mewn i'w gweld.
Fodd bynnag, fel y nodais, gellir adolygu hyn o bryd i'w gilydd, os oes amser priodol i adolygu. Mewn gwirionedd, mae'r comisiynwyr newydd wedi cael eu penodi'n ddiweddar, fel y bydd yr Aelodau'n gwybod. Cynhaliwyd ein cyfarfod cyntaf yr wythnos diwethaf. Os yw'r Comisiynwyr yn dymuno cyflwyno hyn fel mater i'w drafod, gallwn edrych ar y mater. Ond rwy'n dod yn ôl at y prif bwynt: nid diben y monitorau o amgylch yr adeilad yw gwylio newyddion na theledu dydd na beth bynnag. Eu diben yw dilyn busnes y Siambr a'r pwyllgorau.
Let's be clear why GB News was banned from the Senedd estate in 2023—[Interruption.] If you'd like to respectfully listen. Thank you. It was following comments made by presenter Laurence Fox asking what, and I quote, 'self-respecting man' would 'climb into bed' with journalist Ava Evans. And he then went on to say, quote,
'Who’d want to shag that?'
That went unchallenged. The situation was further worsened when Conservative Member Andrew R.T. Davies commented live on GB News that former Llywydd, Elin Jones, was too busy doing her hair to appear on the show.
The Llywydd made the decision; it was not a political party. I find it perplexing that Members might wish to lift a ban within the Senedd, given that the ban was not about its political stance, but about misogyny and sexism. This is not an isolated issue. As we know, Ofcom have repeatedly found GB News to be in breach of their standards. So, Llywydd, I support the Commission's position, and I would want to come back on it if it was going to be reviewed the other way. Diolch yn fawr iawn.
Gadewch inni fod yn glir pam y gwaharddwyd GB News o ystad y Senedd yn 2023—[Torri ar draws.] Os hoffech wrando'n barchus. Diolch. Roedd yn dilyn sylwadau a wnaed gan y cyflwynydd Laurence Fox yn gofyn, ac rwy'n dyfynnu, pa 'ddyn a chanddo hunan-barch' a fyddai'n 'mynd i'r gwely' gyda'r newyddiadurwraig Ava Evans. Ac aeth yn ei flaen i ddweud, ac rwy'n dyfynnu,
'Pwy fyddai eisiau siagio honna?'
Ni chafodd hynny ei herio. Gwaethygwyd y sefyllfa ymhellach pan wnaeth yr Aelod Ceidwadol Andrew R.T. Davies sylw byw ar GB News fod y cyn-Lywydd, Elin Jones, yn rhy brysur yn gwneud ei gwallt i ymddangos ar y rhaglen.
Y Llywydd wnaeth y penderfyniad; nid plaid wleidyddol a'i gwnaeth. Ni allaf ddeall sut y gallai Aelodau fod eisiau diddymu gwaharddiad yn y Senedd, o ystyried nad oedd y gwaharddiad yn ymwneud â'i safbwynt gwleidyddol, ond â misogynedd a rhywiaeth. Nid yw hwn yn achos neilltuol. Fel y gwyddom, mae Ofcom wedi canfod dro ar ôl tro fod GB News yn mynd yn torri ei safonau. Felly, Lywydd, rwy'n cefnogi safbwynt y Comisiwn, a buaswn yn awyddus i'w drafod eto pe bai'n cael ei adolygu y ffordd arall. Diolch yn fawr iawn.
Thank you for that supplementary. I have little to add to that. The history of this is indeed that GB News was originally removed from the Senedd Commission's internal tv network, following a broadcast that was deemed by Ofcom to break broadcasting rules, to protect viewers from offensive content. At that time, the decision was made by the Llywydd to remove the channel from internal networks in response to a broadcast that was deemed to be deliberately offensive to women in public life in particular, and to dignified public debate more generally. So, bearing in mind the conversation we had in response to a previous question, we just need to think about this very carefully going forward.
Diolch am eich cwestiwn atodol. Nid oes gennyf fawr ddim i'w ychwanegu at hynny. Hanes hyn, yn wir, yw bod sianel GB News wedi'i gwahardd oddi ar rwydwaith teledu mewnol Comisiwn y Senedd i ddechrau yn dilyn darllediad yr ystyriai Ofcom ei fod wedi torri rheolau darlledu, er mwyn diogelu gwylwyr rhag cynnwys tramgwyddus. Ar y pryd, fe wnaeth y Llywydd y penderfyniad i wahardd y sianel oddi ar y rhwydweithiau mewnol mewn ymateb i ddarllediad yr ystyrid ei fod yn fwriadol sarhaus i fenywod mewn bywyd cyhoeddus yn enwedig, ac i ddadl gyhoeddus urddasol yn fwy cyffredinol. Felly, gan gofio'r sgwrs a gawsom mewn ymateb i gwestiwn blaenorol, mae angen inni feddwl am hyn yn ofalus iawn wrth symud ymlaen.
6. Beth mae'r Comisiwn yn ei wneud i leihau ei gostau gweithredu er mwyn darparu gwerth gwell i drethdalwyr? OQ64262
6. What is the Commission doing to reduce its operating costs to provide better value for taxpayers? OQ64262
The Commission is tightly managing costs while protecting the services the Senedd needs. Through our medium-term resourcing framework, we challenge spending, cap staffing, control growth, and target resources where they matter most. Services are required to report on efficiencies each financial year and we are using better procurement, digital tools, automation and collaboration to deliver better value and reduce unnecessary costs.
Mae'r Comisiwn yn rheoli costau'n dynn gan ddiogelu'r gwasanaethau sydd eu hangen ar y Senedd. Drwy ein fframwaith adnoddau tymor canolig, rydym yn herio gwariant, yn rhoi capiau ar lefelau staffio, yn rheoli twf, ac yn targedu adnoddau lle mae eu hangen fwyaf. Mae'n ofynnol i wasanaethau adrodd ar effeithlonrwydd ym mhob blwyddyn ariannol ac rydym yn defnyddio gwell dulliau caffael, offer digidol, awtomeiddio a chydweithio i ddarparu gwell gwerth am arian a lleihau costau diangen.
Thank you for the answer. The Commission is not known for its fiscal efficiency, but it does rent Tŷ Hywel at over £2 million per year. The lease on the building is due to expire, with planned renovations costing the Commission several million pounds to complete. This comes at great cost to the taxpayer, who we all answer to. What is the Senedd Commission doing to keep these costs down, including negotiating the rent? How are you making savings in other areas to mitigate those costs? Diolch.
Diolch am eich ateb. Nid yw'r Comisiwn yn enwog am ei effeithlonrwydd cyllidol, ond mae'n rhentu Tŷ Hywel am dros £2 filiwn y flwyddyn. Mae'r les ar yr adeilad ar fin dod i ben, gyda gwaith adnewyddu arfaethedig yn costio sawl miliwn o bunnoedd i'r Comisiwn. Mae hyn yn costio'n ddrud i'r trethdalwyr, y mae pob un ohonom yn atebol iddynt. Beth y mae Comisiwn y Senedd yn ei wneud i gadw'r costau hyn i lawr, gan gynnwys negodi'r rhent? Sut rydych chi'n gwneud arbedion mewn meysydd eraill i liniaru'r costau hynny? Diolch.
Thank you. You are right that the Commission doesn't have an explicit efficiency target. However, the Commission does set its budget each year in accordance with the needs of the Senedd in full transparency and with an assessment of the resources needed to support it. We're always looking for efficiencies and ways in which we can support Members as effectively as we do now by either doing more for less or doing more with the resources that we have. And this includes, by the way, the appropriate use of AI and process redesign.
In terms of where we go next, you're absolutely right; the Commissioners and I are fully focused on making sure that, in the plans for the estate that we have and going forward, costs engaged with renovation, leasing buildings et cetera are fully factored into decisions that can be brought for consideration here within the Senedd, and in full transparency. We all have an interest in making the most effective use of the money available to us, and you can rest assured that that's what we're seeking to do.
Diolch. Rydych chi'n llygad eich lle nad oes gan y Comisiwn darged penodol o ran arbedion effeithlonrwydd. Fodd bynnag, mae'r Comisiwn yn gosod ei gyllideb bob blwyddyn yn unol ag anghenion y Senedd mewn tryloywder llwyr a chydag asesiad o'r adnoddau sydd eu hangen i'w gefnogi. Rydym bob amser yn chwilio am arbedion effeithlonrwydd a ffyrdd o gefnogi Aelodau mor effeithiol ag y gwnawn nawr naill ai drwy wneud mwy am lai neu drwy wneud mwy gyda'r adnoddau sydd gennym. Ac mae hyn yn cynnwys, gyda llaw, y defnydd priodol o ddeallusrwydd artiffisial ac ailgynllunio prosesau.
O ran ble rydym yn mynd nesaf, rydych chi'n llygad eich lle; mae'r Comisiynwyr a minnau'n canolbwyntio'n llawn ar sicrhau, yn y cynlluniau sydd gennym ar gyfer yr ystad ac wrth symud ymlaen, fod y costau sy'n gysylltiedig ag adnewyddu, lesio adeiladau ac ati yn cael eu hystyried yn llawn mewn penderfyniadau y gellir eu hystyried yma yn y Senedd, ac mewn tryloywder llwyr. Mae gan bob un ohonom ddiddordeb mewn gwneud y defnydd mwyaf effeithiol o'r arian sydd ar gael i ni, a gallwch fod yn dawel eich meddwl mai dyna rydym yn ceisio'i wneud.
7. Pa gamau y mae'r Comisiwn yn eu cymryd i sicrhau bod rheolau sy'n ymwneud â gosod arwyddion gwleidyddol yn ffenestri ystad y Senedd sy'n wynebu'r cyhoedd yn cael eu gorfodi'n gyson, ac i atal achosion o dorri'r Rheolau a Chanllawiau ar Ddefnyddio Adnoddau'r Senedd gan Aelodau? OQ64275
7. What action does the Commission take to ensure that rules relating to the placement of political signs in public-facing Senedd estate windows are enforced consistently, and to prevent breaches of the Rules and Guidance on the Use of Senedd Resources by Members? OQ64275
The Senedd Commission expects all Members to comply with the rules and guidance on the use of Senedd resources at all times, as required by the code of conduct. Responsibility for ensuring compliance, including the use of public-facing spaces such as office windows, rests with those individual Members and their staff.
Mae Comisiwn y Senedd yn disgwyl i bob Aelod gydymffurfio â'r rheolau a'r canllawiau ar ddefnyddio adnoddau'r Senedd bob amser, fel sy'n ofynnol yn ôl y cod ymddygiad. Cyfrifoldeb yr Aelodau unigol a'u staff yw sicrhau cydymffurfiaeth, gan gynnwys defnyddio mannau sy'n wynebu'r cyhoedd fel ffenestri swyddfeydd.
Thank you very much for the answer. Further to that, political campaign signage has recently been displayed in the windows of Plaid Cymru Members' offices on the Senedd estate, visible to members of the public outside this building. Given that the Senedd is a publicly funded building, paid for by taxpayers of all political views, and that public buildings such as schools, hospitals and places of worship are not to be used to display party political campaign materials, does the Commission believe that this is consistent with the rules and guidance on the use of Senedd resources by Members? If the rules have been breached, what action will the Commission take? Does the Commission expect that, following the removal of the political signs, the Plaid Cymru Members concerned should acknowledge that publicly funded facilities should not be used for party political campaigning and issue a public apology? Diolch.
Diolch yn fawr am eich ateb. Ymhellach, mae arwyddion ymgyrchu gwleidyddol wedi cael eu harddangos yn ddiweddar yn ffenestri swyddfeydd Aelodau Plaid Cymru ar ystad y Senedd, yn weladwy i aelodau'r cyhoedd y tu allan i'r adeilad hwn. O ystyried bod y Senedd yn adeilad a ariennir yn gyhoeddus, adeilad y telir amdano gan drethdalwyr o bob safbwynt gwleidyddol, ac na ddylid defnyddio adeiladau cyhoeddus fel ysgolion, ysbytai a mannau addoli i arddangos deunyddiau ymgyrchu pleidiau gwleidyddol, a yw'r Comisiwn yn credu bod hyn yn gyson â'r rheolau a'r canllawiau ar ddefnydd yr Aelodau o adnoddau'r Senedd? Os yw'r rheolau wedi'u torri, pa gamau y bydd y Comisiwn yn eu cymryd? A yw'r Comisiwn yn disgwyl, ar ôl cael gwared ar yr arwyddion gwleidyddol, y dylai'r Aelodau Plaid Cymru dan sylw gydnabod na ddylid defnyddio cyfleusterau a ariennir yn gyhoeddus ar gyfer deunydd ymgyrchu pleidiau gwleidyddol a chyhoeddi ymddiheuriad cyhoeddus? Diolch.
At this point—and thank you for raising this very important issue, which applies to all Members within this Chamber—there is very clear established guidance in place on the appropriate use of Senedd resources, which I referred to earlier. The rules and guidance on the use of these resources, including offices and so on, and the code of conduct, have been provided to every single Member at the start of this seventh Senedd. Those Members are also supported through advice and clarification where needed. If any Members are in doubt that they might be straying beyond, they can come and seek some advice and clarification. It's also included, of course, in training sessions and one-to-one discussions.
In terms of rule 1 in the rules and guidance on the use of Senedd resources, in terms of personal accountability, Members are personally accountable for the use of Commission resources made available to them, and must not use them for party political activity, or for any purpose other than the discharge of their duties as a Member. The point on public-facing displays has been well made; it's a timely reminder for everybody here in the building.
Ar y pwynt hwn—a diolch am godi'r mater pwysig hwn, sy'n berthnasol i bob Aelod yn y Siambr—fe geir canllawiau sefydledig clir iawn ar y defnydd priodol o adnoddau'r Senedd, y cyfeiriais atynt yn gynharach. Mae'r rheolau a'r canllawiau ar y defnydd o'r adnoddau hyn, gan gynnwys swyddfeydd ac yn y blaen, a'r cod ymddygiad, wedi'u darparu i bob Aelod ar ddechrau'r seithfed Senedd hon. Cefnogir yr Aelodau hynny hefyd drwy gyngor ac eglurhad lle bo angen. Os oes unrhyw Aelodau'n amau eu bod yn syrthio'n fyr o'r safonau, gallant ddod i geisio cyngor ac eglurhad. Mae hefyd wedi'i gynnwys, wrth gwrs, mewn sesiynau hyfforddi a thrafodaethau un i un.
O ran rheol 1 yn y rheolau a'r canllawiau ar y defnydd o adnoddau'r Senedd, o ran atebolrwydd personol, mae'r Aelodau'n atebol yn bersonol am ddefnyddio adnoddau'r Comisiwn sydd ar gael iddynt, ac mae’n rhaid iddynt beidio â'u defnyddio ar gyfer gweithgarwch pleidiau gwleidyddol, nac at unrhyw ddiben heblaw cyflawni eu dyletswyddau fel Aelod. Mae'r pwynt ynglŷn â deunydd sy'n wynebu'r cyhoedd wedi'i wneud yn dda; mae'n enghraifft amserol i atgoffa pawb yma yn yr adeilad.
Y cwestiwn olaf, Janet Finch-Saunders.
The final question is from Janet Finch-Saunders.
8. Faint o staff y Comisiwn sy'n gweithio pum diwrnod yr wythnos ar ystad y Senedd? OQ64271
8. How many Commission staff work five days a week on the Senedd estate? OQ64271
The Senedd Commission actively manages and reviews the performance of its staff against strategic goals, service requirements and individual objectives, at all times. We also monitor onsite attendance, as well as annual leave, flexi leave and sickness absence levels. The Commission does not, however, collate information on daily rates of working from home by its staff. Onsite attendance across the organisation is determined by business need, operational priorities and role requirements.
However, there are a number of roles within the Commission, such as security, porters and front of house staff, whose work cannot be conducted anywhere but on the Senedd estate. Based on the most recent workforce analysis, these roles equate to 12 per cent of Commission staff. All other roles have the ability to work from home where this supports service delivery and management agreement.
Mae Comisiwn y Senedd yn mynd ati'n weithredol bob amser i reoli ac adolygu perfformiad ei staff yn erbyn nodau strategol, gofynion gwasanaethau ac amcanion unigol. Rydym hefyd yn monitro presenoldeb ar y safle, yn ogystal â lefelau absenoldeb oherwydd salwch, gwyliau blynyddol a gweithio hyblyg. Fodd bynnag, nid yw'r Comisiwn yn casglu gwybodaeth am gyfraddau dyddiol gweithio gartref ymhlith ei staff. Caiff presenoldeb ar y safle ar draws y sefydliad ei bennu gan anghenion busnes, blaenoriaethau gweithredol a gofynion rolau.
Fodd bynnag, ceir nifer o weithwyr y Comisiwn, megis staff diogelwch, porthorion a staff blaen y tŷ, na allant gyflawni eu gwaith yn unman ond ar ystad y Senedd. Yn seiliedig ar y dadansoddiad diweddaraf o'r gweithlu, mae'r rolau hyn yn cyfateb i 12 y cant o staff y Comisiwn. Mae gan bob rôl arall allu i weithio gartref lle mae hyn yn cefnogi darpariaeth gwasanaethau a'r cytundeb rheoli.
Diolch. Of course, 65 per cent of the Commission's operational revenue expenditure relates to staffing costs, with the Senedd Commission employing around 500 members of staff before the Senedd expansion. And I have to say, I was a commissioner in the last term, but prior to that, I have seen differences since we have actually gone—where a number of staff are working from home. I find that staff are harder to contact and things like that.
However, we've now got 96 Members, and £2.7 million is paid by the Senedd Commission on the rent of Tŷ Hywel alone. Apart from Tuesdays and Wednesdays, it's fair to say that this building sometimes seems relatively empty. Often, only a handful of cars are in the car park, especially on a Friday. It has been mentioned about the very costly renovations of Tŷ Hywel—
Diolch. Wrth gwrs, mae 65 y cant o wariant refeniw gweithredol y Comisiwn yn ymwneud â chostau staffio, gyda Chomisiwn y Senedd yn cyflogi oddeutu 500 o aelodau staff cyn ehangu'r Senedd. Ac mae'n rhaid imi ddweud, roeddwn yn gomisiynydd yn nhymor y Senedd ddiwethaf, ond cyn hynny, rwyf wedi gweld gwahaniaethau ers inni newid—lle mae nifer o staff yn gweithio o gartref. Rwy'n ei chael hi'n anos cysylltu â staff a phethau felly.
Fodd bynnag, mae gennym bellach 96 o Aelodau, ac mae Comisiwn y Senedd yn gwario £2.7 miliwn ar rent Tŷ Hywel yn unig. Ar wahân i ddydd Mawrth a dydd Mercher, mae'n deg dweud bod yr adeilad hwn yn gymharol wag i bob golwg. Yn aml, dim ond llond llaw o geir sydd yn y maes parcio, yn enwedig ar ddydd Gwener. Mewn perthynas â'r gwaith adnewyddu costus iawn ar Dŷ Hywel—
Can you come to your question, please?
A wnewch chi ddod at eich cwestiwn, os gwelwch yn dda?
I am. What steps are you taking as a Commission to encourage more members of staff to return to working on the Senedd estate, especially given that several million pounds is now going to be spent on Tŷ Hywel? Frankly, we need to see our staff coming back to work.
Iawn. Pa gamau rydych chi'n eu cymryd fel Comisiwn i annog mwy o aelodau staff i ddychwelyd i weithio ar ystad y Senedd, yn enwedig o ystyried bod sawl miliwn o bunnoedd bellach yn mynd i gael eu gwario ar Dŷ Hywel? A bod yn onest, mae angen inni weld ein staff yn dod yn ôl i'r gwaith.
One thing to say, as Members will shortly be very aware, is that this place will not only be operating on Tuesday and Wednesday. It has already started work on Monday and Thursday with the committees. And some poor Members are on two committees, so they will be here four days a week. The staff required to service those committees and the work they're doing will be available. If Members feel that the operational effect is affecting them, let us know. But I have to say that the feedback we have consistently is that our ways of working, where staff can work, for example, with hybrid working, or here onsite, but making themselves available to the outcomes that Members need, are very effective indeed.
In terms of the sorts of roles we have, we have rota-based roles, we have hybrid arrangements, we have team-specific requirements, including those who service committees. A single measure such as saying to staff, 'You will be monitored on five days a week onsite' may not provide any meaningful insight into how effective those members of staff are. That said, we keep our data and reporting regularly under review to ensure we have the right information to support both transparency and effective management across the estate.
Un peth i'w ddweud, fel y bydd yr Aelodau'n ymwybodol iawn ohono cyn bo hir, yw na fydd y lle hwn yn gweithredu ar ddydd Mawrth a dydd Mercher yn unig. Mae eisoes wedi dechrau gweithio ar ddydd Llun a dydd Iau gyda'r pwyllgorau. Ac mae rhai o'r Aelodau druain ar ddau bwyllgor, felly byddant yma bedwar diwrnod yr wythnos. Bydd y staff sydd eu hangen i wasanaethu'r pwyllgorau hynny a'r gwaith a wnânt ar gael. Os yw'r Aelodau'n teimlo bod yr effaith weithredol yn effeithio arnynt, rhowch wybod i ni. Ond mae'n rhaid imi ddweud mai'r adborth a gawn yn gyson yw bod ein ffyrdd o weithio, lle gall staff weithio'n hybrid, er enghraifft, neu yma ar y safle, ond gan wneud yn siŵr eu bod ar gael er mwyn sicrhau'r canlyniadau sydd eu hangen ar yr Aelodau, yn effeithiol iawn.
O ran y mathau o rolau sydd gennym, mae gennym rolau sy'n seiliedig ar rotâu, mae gennym drefniadau hybrid, mae gennym ofynion penodol i dimau, gan gynnwys y rhai sy'n gwasanaethu pwyllgorau. Efallai na fydd un mesur fel dweud wrth staff, 'Byddwch yn cael eich monitro bum niwrnod yr wythnos ar y safle' yn rhoi unrhyw fewnwelediad ystyrlon i ba mor effeithiol yw'r aelodau staff hynny. Wedi dweud hynny, rydym yn adolygu ein data a'n cofnodion yn rheolaidd i sicrhau bod gennym yr wybodaeth gywir i gefnogi tryloywder a rheolaeth effeithiol ar draws yr ystad.
Diolch, Lywydd.
Thank you, Llywydd.
Eitem 4, cwestiynau amserol. Sarah Rees.
Item 4 is the topical questions. Sarah Rees.
Firstly, I'd like to declare an interest as a previous spokesperson for Disasters Emergency Committee Cymru.
Yn gyntaf, hoffwn ddatgan buddiant fel cyn-lefarydd ar ran Pwyllgor Argyfyngau Brys Cymru.
1. Pa gefnogaeth y bydd Llywodraeth Cymru yn ei rhoi i apêl y Pwyllgor Argyfyngau Brys yn dilyn y daeargrynfeydd diweddar yn Venezuela ar 24 Mehefin? TQ1477
1. What support will the Welsh Government provide to the Disasters Emergency Committee’s appeal following the recent earthquakes in Venezuela on 24 June? TQ1477
Diolch. I attended the launch of the Disasters Emergency Committee's appeal for Venezuela earlier today. People across Wales donate generously to these appeals, recognising the urgency for those in need. I confirm that the Welsh Government will be providing £50,000 to support the humanitarian aid effort.
Diolch. Mynychais lansiad apêl y Pwyllgor Argyfyngau Brys ar gyfer Venezuela yn gynharach heddiw. Mae pobl ledled Cymru yn rhoi’n hael i’r apeliadau hyn, gan gydnabod bod angen rhoi cymorth ar frys i'r rhai mewn angen. Rwy’n cadarnhau y bydd Llywodraeth Cymru’n darparu £50,000 i gefnogi’r ymgyrch cymorth dyngarol.
I welcome the Deputy First Minister's response to the tragic events. This morning, I spoke with Miguel Delgado, who went two days without hearing from his mother in La Guaira before finally learning she was alive but had lost her home, and that his cousin and her three-year-old child had tragically died. Our condolences go out to all families who have lost loved ones. Miguel has been embraced by his local community, and he spoke about the similarities between La Guaira and Wales, places where everyone knows each other, they support each other and they rally together in crisis.
The Disasters Emergency Committee has now launched its appeal following the earthquakes, which have killed more than 1,700 people, and left tens of thousands more missing. We know from previous appeals, for Ukraine and Turkey, for example, how generous people in Wales are when they see others in crisis. Noting that the funds used directly on the ground in Venezuela provide the best value and fastest relief, what advice can the Deputy First Minister offer on the forms of support that will most effectively reach those vulnerable communities in need?
Rwy'n croesawu ymateb y Dirprwy Brif Weinidog i'r digwyddiadau trasig. Y bore yma, siaradais â Miguel Delguarto, a dreuliodd ddau ddiwrnod heb glywed gan ei fam yn La Guaira cyn dysgu o'r diwedd ei bod yn fyw ond ei bod wedi colli ei chartref, a bod ei gyfnither a'i phlentyn tair oed wedi marw. Rydym yn cydymdeimlo â phob teulu sydd wedi colli anwyliaid. Mae Miguel yn cael ei gefnogi gan ei gymuned leol, a soniodd am y tebygrwydd rhwng La Guaira a Chymru, lleoedd lle mae pawb yn adnabod ei gilydd, lle maent yn cefnogi ei gilydd ac yn dod ynghyd mewn argyfwng.
Mae'r Pwyllgor Argyfyngau Brys bellach wedi lansio ei apêl yn dilyn y daeargrynfeydd, sydd wedi lladd mwy na 1,700 o bobl, ac wedi gadael degau o filoedd yn rhagor o bobl ar goll. Gwyddom o apeliadau blaenorol, ar gyfer Wcráin a Thwrci, er enghraifft, pa mor hael yw pobl Cymru pan fyddant yn gweld eraill mewn argyfwng. Gan nodi bod yr arian a ddefnyddir yn uniongyrchol ar lawr gwlad yn Venezuela yn darparu'r gwerth gorau a'r cymorth cyflymaf, pa gyngor y gall y Dirprwy Brif Weinidog ei gynnig ar y mathau o gymorth a fydd yn cyrraedd y cymunedau mewn angen a bregus hynny yn y ffordd fwyaf effeithiol?
Diolch am y cwestiwn ychwanegol.
Thank you for that supplementary question.
I also heard Miguel this morning on Radio Wales. It was truly heartbreaking, wasn't it, to hear him talk about his family? He couldn't actually carry on, could he? The interview was so effective, really, at signalling to us all how quickly life can change, in the blink of an eye, and the devastation that's been rained on the people of Venezuela: those two earthquakes, back to back, of magnitude 7.2 and 7.5, which struck so close to the capital city, where there is a large population; the second earthquake was the strongest to hit the country in more than a century. Venezuelan authorities have declared a state of emergency, with more than 2 million people estimated to have been impacted by the disaster. So, this is a major humanitarian crisis.
The Welsh Government funds the Disasters Emergency Committee, DEC Cymru, to support the co-ordination of fundraising efforts in Wales when they react to disasters like this. It brings together leading organisations in the UK to raise funds for overseas emergencies, it co-ordinates an effective humanitarian response, getting that aid quickly to people who need it in the most cost-effective manner. So, making a donation to the DEC ensures that funding reaches those most in need in the most effective way possible. So, I would encourage everyone who can donate to do so through the DEC website.
Fe glywais innau Miguel ar Radio Wales y bore yma. Roedd yn wirioneddol dorcalonnus, onid oedd, ei glywed yn sôn am ei deulu? Ni allai siarad mewn gwirionedd. Roedd y cyfweliad mor effeithiol, yn dangos i bob un ohonom pa mor gyflym y gall bywyd newid, mewn amrantiad, a’r dinistr sydd wedi taro pobl Venezuela: y ddau ddaeargryn, un ar ôl y llall, yn 7.2 a 7.5, a darodd mor agos at y brifddinas, lle mae poblogaeth fawr; yr ail ddaeargryn oedd y cryfaf i daro’r wlad mewn mwy na chanrif. Mae awdurdodau Venezuela wedi datgan sefyllfa o argyfwng, gydag amcangyfrif fod mwy na 2 filiwn o bobl wedi'u heffeithio gan y trychineb. Felly, mae hwn yn argyfwng dyngarol difrifol.
Mae Llywodraeth Cymru'n ariannu Pwyllgor Argyfyngau Brys Cymru, i gefnogi'r gwaith o gydgysylltu ymdrechion codi arian yng Nghymru pan fyddant yn ymateb i drychinebau fel hyn. Mae'n dod ynghyd â sefydliadau blaenllaw yn y DU i godi arian ar gyfer argyfyngau tramor, mae'n cydgysylltu ymateb dyngarol effeithiol, gan sicrhau bod y cymorth hwnnw'n cyrraedd y bobl sydd ei angen yn gyflym ac yn y ffordd fwyaf costeffeithiol. Felly, mae rhoi arian i'r Pwyllgor Argyfyngau Brys yn sicrhau bod cyllid yn cyrraedd y rhai sydd fwyaf o'i angen yn y ffordd fwyaf effeithiol sy'n bosibl. Felly, buaswn yn annog pawb sy'n gallu rhoi i wneud hynny drwy wefan y Pwyllgor Argyfyngau Brys.
Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Brif Weinidog.
Jest i fynd nôl i'r eitem ddiwethaf, mi oedd Niamh eisiau dod i mewn efo datganiad byr. Sori mod i wedi dy fethu di.
Thank you very much, Deputy First Minister.
Just going back to the previous item, Niamh wanted to come in with a brief statement. Sorry I missed you.
Mae'n ocê.
That's okay.
Thank you. I should just have declared a point of interest on the supplementary question to the Senedd Commission on staff working conditions during periods of extreme heat as I'm a member of PCS, and would like that to be on the record. Diolch.
Diolch. Dylwn fod wedi datgan buddiant yn y cwestiwn atodol i Gomisiwn y Senedd ar amodau gwaith staff yn ystod cyfnodau o wres eithafol gan fy mod yn aelod o Undeb y Gwasanaethau Cyhoeddus a Masnachol, a hoffwn i hynny gael ei gofnodi. Diolch.
Diolch.
Thank you.
Eitem 5, datganiadau 90 eiliad. Gwyn Williams.
Item 5, 90-second statements. Gwyn Williams.
Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Safa, Peredur and I were lucky to attend the fiftieth anniversary of the organisations that make up Adferiad last week, at Norton House in Swansea. Peredur, of course, chaired the cross-party group on substance abuse, so is the most experienced person in this Chamber with this subject.
This is one of Wales's largest and most important mental health and substance abuse organisations, and was formed by a merger of Cyngor Alcohol Information Service, Hafal and the Welsh Centre for Addiction and Dependency. It's important as well to recognise the coming together of mental health issues and substance abuse, as the crossover, we found out, was quite substantial and stark. We listened to many harrowing stories from people who'd been helped by this all-important charity, which employs 750 expert staff and volunteers across Wales—a national voice grounded in local communities.
To our shame as a society, our veterans disproportionately suffer from both substance abuse and mental health disorders, and a combination of both. They are helped through Adferiad via the Change Step programme. We also heard from Elin Jones, life president, and we were very much inspired by their work. So, I would like to say, on the record, happy fiftieth birthday—pen-blwydd hapus—Adferiad, and may the next 50 years be equally good. Thank you.
Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Roedd Safa, Peredur a minnau'n ddigon lwcus i fynychu hanner canmlwyddiant sefydliadau Adferiad yr wythnos diwethaf, yn Nhŷ Norton yn Abertawe. Peredur, wrth gwrs, oedd cadeirydd y grŵp trawsbleidiol ar gamddefnyddio sylweddau, felly ef yw'r unigolyn mwyaf profiadol yn y Siambr ar y pwnc hwn.
Dyma un o sefydliadau iechyd meddwl a chamddefnyddio sylweddau mwyaf a phwysicaf Cymru, ac fe gafodd ei ffurfio drwy uno Gwasanaeth Gwybodaeth Alcohol Cyngor, Hafal a'r Ganolfan Gymreig ar gyfer Caethiwed a Dibyniaeth. Mae'n bwysig cydnabod hefyd pan fo problemau iechyd meddwl a chamddefnyddio sylweddau yn cyd-daro, gan fod y trawsgroesi rhyngddynt, fel y gwelsom, yn eithaf sylweddol a difrifol. Fe wnaethom wrando ar lawer o straeon brawychus gan bobl a oedd wedi cael cymorth gan yr elusen hollbwysig hon, sy'n cyflogi 750 o staff arbenigol a gwirfoddolwyr ledled Cymru—llais cenedlaethol wedi'i wreiddio mewn cymunedau lleol.
Er mawr gywilydd i ni fel cymdeithas, mae ein cyn-filwyr yn dioddef yn anghymesur o gamddefnyddio sylweddau ac anhwylderau iechyd meddwl, a chyfuniad o'r ddau. Maent yn cael cymorth drwy Adferiad drwy raglen Newid Cam. Clywsom hefyd gan Elin Jones, y llywydd oes, ac fe'n hysbrydolwyd yn fawr gan eu gwaith. Felly, hoffwn ddweud pen-blwydd hapus i Adferiad yn hanner cant oed, a boed i'r 50 mlynedd nesaf fod yr un mor dda. Diolch.
Diolch. Mike Hedges.
Thank you. Mike Hedges.
Diolch. Saturday, 4 July is national appreciation day for key workers in the retail industry. We all interact with retail workers, be it in our local newsagents, supermarkets, clothes shops or do-it-yourself stores. Retail trade union USDAW—Union of Shop, Distributive and Allied Workers—is holding its National Retail Workers' Day, which engages with the public to highlight the value of retail workers in our shops and communities this Saturday.
There are 2.8 million jobs in retail, accounting for almost 10 per cent of all jobs in the British economy. It is collectively the biggest private sector employer in the country. I, alongside USDAW, am asking the public to show their support for shop workers and share the message that retail workers are at the heart of our communities. The staff are at the core of the success of the retail industry, which is crucial to the UK economy and is a vital part of our high streets and communities. National Retail Workers' Day provides a great opportunity to thank all retail workers for the hard work they do day in, day out.
The trade union for retail workers, USDAW, represents hundreds of thousands of workers across the UK retail sector. USDAW continues to make a difference for retail workers by negotiating higher pay rates, more secure employment contracts, calling for action to help revitalise our high streets, delivering for members in the workplace, including negotiating supportive policies on the menopause, greater support on mental health issues and caring for children and family, and working with employers, Government and police to tackle abuse, threats and violence towards retail workers and delivering vital new legal protections. I welcome the Crime and Policing Act 2026 to tackle the epidemic of retail crime and assaults on shop workers that occur far too often. We all need to respect and appreciate retail workers.
Diolch. Dydd Sadwrn, 4 Gorffennaf yw'r diwrnod cenedlaethol ar gyfer gwerthfawrogi gweithwyr allweddol yn y diwydiant manwerthu. Mae pob un ohonom yn rhyngweithio â gweithwyr manwerthu, boed yn ein siopau papurau newydd lleol, archfarchnadoedd, siopau dillad neu siopau tasgau'r cartref. Mae undeb llafur y manwerthwyr USDAW—Undeb Gweithwyr Siopau, Dosbarthu a Gwaith Perthynol—yn cynnal Diwrnod Cenedlaethol y Gweithwyr Manwerthu ddydd Sadwrn, sy'n ymgysylltu â'r cyhoedd i dynnu sylw at werth gweithwyr manwerthu yn ein siopau a'n cymunedau.
Ceir 2.8 miliwn o swyddi manwerthu, sy'n cyfateb i bron i 10 y cant o'r holl swyddi yn economi Prydain. Gyda'i gilydd, dyma'r cyflogwr sector preifat mwyaf yn y wlad. Rwyf i, ochr yn ochr ag USDAW, yn gofyn i'r cyhoedd ddangos eu cefnogaeth i weithwyr siopau a rhannu'r neges fod gweithwyr manwerthu yn rhan ganolog o'n cymunedau. Mae'r staff wrth wraidd llwyddiant y diwydiant manwerthu, sy'n hanfodol i economi'r DU ac yn rhan hanfodol o'n strydoedd mawr a'n cymunedau. Mae Diwrnod Cenedlaethol y Gweithwyr Manwerthu yn gyfle gwych i ddiolch i bob gweithiwr manwerthu am y gwaith caled a wnânt bob dydd.
Mae undeb llafur y gweithwyr manwerthu, USDAW, yn cynrychioli cannoedd o filoedd o weithwyr ar draws sector manwerthu'r DU. Mae USDAW yn parhau i wneud gwahaniaeth i weithwyr manwerthu drwy negodi cyfraddau cyflog uwch, contractau cyflogaeth mwy diogel, galw am gamau gweithredu i helpu i adfywio ein strydoedd mawr, cyflawni ar ran aelodau yn y gweithle, gan gynnwys negodi polisïau cefnogol ar y menopos, mwy o gymorth ar faterion iechyd meddwl a gofalu am blant a theuluoedd, a gweithio gyda chyflogwyr, y Llywodraeth a'r heddlu i fynd i'r afael â cham-drin, bygythiadau a thrais tuag at weithwyr manwerthu a darparu amddiffyniadau cyfreithiol newydd hanfodol. Rwy'n croesawu Ddeddf Troseddu a Phlismona 2026 i fynd i'r afael â'r epidemig o droseddau manwerthu ac ymosodiadau ar weithwyr siopau sy'n digwydd yn llawer rhy aml. Mae angen i bob un ohonom barchu a gwerthfawrogi gweithwyr manwerthu.
Yr wythnos diwethaf, daeth gyrfa ddisglair un o gewri'r byd rygbi i ben. Ers ennill ei gap gyntaf dros ei wlad yn 18 oed, aeth y cawr o Fôn, George North, ymlaen i wisgo'r crys coch 121 o weithiau, gan groesi'r llinell wen ar 47 achlysur. Mae'n diolch ni i gyd yn fawr i George, nid yn unig am ei gyfraniad ar y cae, ond hefyd am ei ysbrydoliaeth i genhedlaeth nesaf o athletwyr ar draws Cymru.
Ac ar hynny, hoffwn ddymuno'n dda i bob un o'r 115 sy'n cystadlu yng Ngemau'r Gymanwlad dros Gymru fis yma yn Glasgow, yn enwedig i'r rheini o Fangor Conwy Môn. Yn benodol, hoffwn ddymuno'r gorau i Cari Hughes o Fôn, yr athletwraig gyntaf i gystadlu yng Ngemau'r Gymanwlad sydd eisoes wedi cystadlu dros Ynys Môn yng Ngemau'r Ynysoedd. Mae hyn yn gamp anferthol ac yn amlygu rôl bwysig Gemau'r Ynysoedd, sy'n rhoi llwyfan i athletwyr lleol a sail gwirioneddol i feithrin talent a datblygu profiad.
Ac yn olaf, o Glasgow i Le Mans yn Ffrainc, hoffwn hefyd ddymuno'n dda i Martha Glwys Jones o Lanrwst, un o bedair sydd wedi'u dewis i gynrychioli tîm marchogaeth Prydain ym mhencampwriaeth Ewrop. Llongyfarchiadau gwresog i Martha—pob dymuniad da i ti, ac, wrth gwrs, i Cognac y ceffyl.
Last week, the glittering career of one of the giants of the world of rugby came to an end. Since winning his first cap for his country at 18, this giant from Anglesey, George North, went on to wear the red shirt of Wales 121 times, crossing the white line on 47 occasions. We all thank George very much, not only for his contribution on the field, but also for the inspiration that he has given to the next generation of athletes across Wales.
And on that note, I want to wish well every one of the 115 Welsh athletes competing in the Commonwealth Games this month in Glasgow, particularly those from Bangor Conwy Môn. Specifically, I'd like to wish Cari Hughes from Anglesey well, the first athlete to compete in the Commonwealth Games who has already competed for Anglesey in the Island Games. This is a huge achievement and clearly highlights the key role the Island Games have played in providing a platform for local athletes and to nurture talent and experience among those athletes.
Finally, from Glasgow to Le Mans in France, I would also like to wish Martha Glwys Jones from Llanrwst well. She is one of four who have been selected to represent the British equestrian team at the European championship. Many congratulations to Martha—I wish her well, and, of course, Cognac her horse.
Diolch.
Thank you.
Dadl Aelod o dan Reol Sefydlog 11.21(iv), trawma a phrofiadau niweidiol yn ystod plentyndod. Cyn inni ddechrau'r eitem hon, mae'r Aelod wedi rhoi gwybod i mi ymlaen llaw y bydd y ddadl yn codi pynciau sensitif y gallai rhai Aelodau a phobl sy'n gwylio eu cael yn anodd. Felly, cofiwch fod yn ymwybodol o hynny. Galwaf ar Beca Brown i wneud y cynnig.
Member debate under Standing Order 11.21(iv), trauma and adverse childhood experience. Before we begin this item, the Member has informed me in advance that the debate will raise sensitive topics that some Members and people watching may find difficult. So, please do be aware of that. I call on Beca Brown to move the motion.
Cynnig NDM9253 Beca Brown
Cefnogwyd gan Lynne Neagle, Janet Finch-Saunders, Carrie Harper, Marc Jones, John Davies, Jane Dodds, Gwyn Williams, Mair Rowlands, Sarah Rees, Zaynub Akbar, Lis McLean, Sara Crowley, Matthew Jones, Leticia Gonzalez, Elyn Stephens, Elfed Williams, Kiera Marshall, Sarah Cooper-Lesadd, Nick Carter, Paul Rock, Becca Martin
Cynnig bod y Senedd:
1. Yn cydnabod effaith ddwfn a pharhaol trawma ar unigolion drwy gydol eu bywydau, a'r ffordd y mae'n siapio profiadau ar draws pob agwedd ar fywyd.
2. Yn cydnabod bod tua hanner yr oedolion yng Nghymru wedi profi o leiaf un profiad niweidiol yn ystod plentyndod, sy'n gysylltiedig â risg uwch o ganlyniadau iechyd corfforol ac iechyd meddwl gwael, camddefnyddio sylweddau, a datblygu cyflyrau cronig yn ddiweddarach mewn bywyd.
3. Yn nodi bod camau i fynd i'r afael â phrofiadau niweidiol yn ystod plentyndod eisoes wedi'u hymgorffori ar draws ystod o feysydd polisi Llywodraeth Cymru.
4. Yn croesawu cyhoeddi Pecyn Cymorth Cyfathrebu Partner Hyb Profiadau Niweidiol yn ystod Plentyndod Cymru 2026, ac yn cydnabod y cyfle y mae'n ei gyflwyno i gefnogi a chryfhau dulliau sy'n ystyriol o drawma ar draws sefydliadau'r sector cyhoeddus.
5. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i barhau ag ymdrechion i integreiddio gwaith i atal ac ymateb i brofiadau niweidiol yn ystod plentyndod ar draws gwasanaethau cyhoeddus, a chryfhau’r ymdrechion hynny.
6. Yn galw ar Gomisiwn y Senedd i ystyried:
a) datblygu cynlluniau i fabwysiadu dulliau sy'n ystyriol o drawma ar draws holl weithgareddau a gwasanaethau'r Senedd, gan gynnwys (ond heb fod yn gyfyngedig i) cymorth i Aelodau a'u staff, yn ogystal ag ymgysylltu â'r cyhoedd ac allgymorth;
b) cynyddu ymwybyddiaeth o effaith trawma ymhlith Aelodau, staff y Comisiwn, a'r rhai sy'n ymgysylltu â'r Senedd, gan gynnwys drwy hyfforddiant a chanllawiau; ac
c) hyrwyddo dulliau sy'n rhoi unigolion wrth wraidd gwasanaethau, gan sicrhau bod prosesau, cyfathrebu ac amgylcheddau yn hygyrch, sensitif, ac nad ydynt yn ail-drawmateiddio unigolion yn anfwriadol.
Motion NDM9253 Beca Brown
Supported by Lynne Neagle, Janet Finch-Saunders, Carrie Harper, Marc Jones, John Davies, Jane Dodds, Gwyn Williams, Mair Rowlands, Sarah Rees, Zaynub Akbar, Lis McLean, Sara Crowley, Matthew Jones, Leticia Gonzalez, Elyn Stephens, Elfed Williams, Kiera Marshall, Sarah Cooper-Lesadd, Nick Carter, Paul Rock, Becca Martin
To propose that the Senedd:
1. Recognises the profound and lasting impact of trauma on individuals throughout their lives, and the way in which it shapes experiences across all aspects of life.
2. Acknowledges that approximately half of adults in Wales have experienced at least one Adverse Childhood Experience (ACE), which is associated with an increased risk of poorer physical and mental health outcomes, substance misuse, and the development of chronic conditions later in life.
3. Notes that action to address ACEs has already been embedded across a range of Welsh Government policy areas.
4. Welcomes the publication of the ACE Hub Wales Partner Communications Toolkit 2026, and recognises the opportunity it presents to support and strengthen trauma‑informed approaches across public sector organisations.
5. Calls on the Welsh Government to continue and strengthen efforts to integrate work to prevent and respond to ACEs across public services.
6. Calls on the Senedd Commission to consider:
a) developing plans to adopt trauma‑informed approaches across all Senedd activities and services, including (but not limited to) support for Members and their staff, as well as public engagement and outreach;
b) increasing awareness of the impact of trauma among Members, Commission staff, and those engaging with the Senedd, including through training and guidance; and
c) promoting approaches that place individuals at the centre of services, ensuring that processes, communications, and environments are accessible, sensitive, and do not inadvertently re‑traumatise individuals.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Diolch yn fawr iawn. So, we often hear the phrase, 'It takes a village to raise a child.' We hear it and we nod earnestly. We say it, and, of course, we mean it, but do we really consider what that phrase means or what it should mean at least? Being a village for children and for all children should mean committing to the promotion of their well-being, advocating for their needs and protecting them from harm at all times. This is everyone's job. It's our job as people out there in the world. And as politicians, it's down to us to put in place measures that support and sustain that nurturing village we all want for our children.
Being a part of that village should mean being curious and self-aware. Are we doing everything we can to make children's lives better, safer, healthier, happier? And when things do go wrong for a child or for a young person, how do we treat them? How do we help them heal? How do we speak to them? What kind of words do we use? And how do we speak about them and what narratives do we create around young people whose trauma makes them complicated, unpredictable and sometimes pretty hard work? Do we see them? And more importantly, do they feel seen by us?
My debate today is about adverse childhood experiences and about trauma, because far too many people live with really complex trauma that is often the result of their adverse childhood experiences or ACEs. Approximately half of adults in Wales have experienced at least one adverse childhood experience, and it's associated with an increased risk of poorer physical and mental health, an increased risk of substance misuse, and the increased likelihood of suffering from chronic conditions later in life.
Diolch yn fawr iawn. Felly, rydym yn aml yn clywed yr ymadrodd, 'Mae'n cymryd pentref i fagu plentyn.' Rydym yn ei glywed ac yn nodio'n daer. Rydym yn ei ddweud, ac wrth gwrs, rydym yn ei olygu, ond a ydym yn ystyried beth y mae'r ymadrodd hwnnw'n ei olygu mewn gwirionedd, neu o leiaf beth y dylai ei olygu? Dylai bod yn bentref i blant ac i bob plentyn olygu ymrwymo i hyrwyddo eu llesiant, eirioli dros eu hanghenion a'u gwarchod rhag niwed bob amser. Mae'n waith i bawb. Dyma ein gwaith ni fel pobl allan yno yn y byd. Ac fel gwleidyddion, mae'n gyfrifoldeb arnom i roi mesurau ar waith sy'n cefnogi ac yn cynnal y pentref meithringar y mae pob un ohonom ei eisiau ar gyfer ein plant.
Dylai bod yn rhan o'r pentref hwnnw olygu bod yn chwilfrydig ac yn hunanymwybodol. A ydym yn gwneud popeth yn ein gallu i wneud bywydau plant yn well, yn fwy diogel, yn iachach, yn hapusach? A phan fydd pethau'n mynd o chwith i blentyn neu unigolyn ifanc, sut rydym ni'n eu trin? Sut rydym ni'n eu helpu i wella? Sut rydym ni'n siarad â nhw? Pa fath o eiriau a ddefnyddiwn? A sut rydym ni'n siarad amdanynt a pha naratifau rydym ni'n eu creu o amgylch pobl ifanc y mae eu trawma'n eu gwneud yn gymhleth, yn anodd rhagweld eu hymddygiad ac weithiau'n waith caled? A ydym yn eu gweld? Ac yn bwysicach fyth, a ydynt yn teimlo ein bod ni'n eu gweld?
Mae a wnelo fy nadl heddiw â phrofiadau niweidiol yn ystod plentyndod a thrawma, gan fod gormod o bobl yn byw gyda thrawma cymhleth iawn sy'n aml yn deillio o brofiadau niweidiol yn ystod eu plentyndod. Mae oddeutu hanner yr oedolion yng Nghymru wedi cael o leiaf un profiad niweidiol yn ystod plentyndod, ac mae'n gysylltiedig â risg uwch o iechyd corfforol a meddyliol gwaeth, risg uwch o gamddefnyddio sylweddau, a'r tebygolrwydd uwch o ddioddef o gyflyrau cronig yn nes ymlaen mewn bywyd.
Adverse childhood experiences are usually grouped into three categories: abuse—emotional, physical, sexual; neglect—emotional and physical; household challenges, which include the following—a parent or caregiver with a mental illness, a parent or caregiver with a substance use problem, parental separation or divorce, witnessing domestic violence, a household member becoming incarcerated. These 10 experiences are the ones most commonly used in research and public health. But many researchers now recognise that they do not capture all significant adversities and that other experiences may have lasting effects. These include bullying, racism or hate crime, community violence, poverty and food insecurity, being in care or experiencing multiple placements, the death of a parent or sibling, serious illness in the child or a close family member, refugee or asylum experiences, parental conflict, homelessness or housing instability.
Fel arfer, mae profiadau niweidiol yn ystod plentyndod yn cael eu grwpio mewn tri chategori: cam-drin—emosiynol, corfforol, rhywiol; esgeulustod—emosiynol a chorfforol; heriau yn y cartref, sy'n cynnwys y canlynol—rhiant neu ofalwr â salwch meddwl, rhiant neu ofalwr â phroblem defnyddio sylweddau, rhieni'n gwahanu neu'n ysgaru, bod yn dyst i drais domestig, aelod o'r cartref yn cael eu carcharu. Y 10 profiad hyn yw'r rhai a ddefnyddir amlaf mewn ymchwil ac iechyd y cyhoedd. Ond mae llawer o ymchwilwyr bellach yn cydnabod nad ydynt yn cynnwys pob profiad niweidiol arwyddocaol, ac y gall profiadau eraill gael effeithiau parhaol. Mae'r rhain yn cynnwys bwlio, hiliaeth neu droseddau casineb, trais cymunedol, tlodi a diffyg diogeledd bwyd, bod mewn gofal neu fyw mewn lleoliadau lluosog, marwolaeth rhiant neu frawd neu chwaer, salwch difrifol y plentyn neu aelod agos o'r teulu, profiadau ffoaduriaid neu geiswyr lloches, gwrthdaro rhwng rhieni, digartrefedd neu ansefydlogrwydd o ran tai.
A phrin fod y sefyllfa o fod yn ddigartref neu brofi ansicrwydd tai yn cael ei thrafod o gwbl fel profiad niweidiol yn ystod plentyndod, sy’n rhyfeddol, a dweud y gwir, o ystyried mai 'cartref yw popeth', yng ngeiriau Shelter Cymru. Mae cartref yn hanfodol i blentyn deimlo’n ddiogel. Mae’n fwy na dim ond brics a mortar, ac yn ei gartref, mae plentyn yn dysgu ymlacio a chau’r drws ar helyntion y byd. Pan nad yw’r sail yna ar gael i blentyn, mae llety dros dro yn gallu creu, gwaethygu a pharhau trawma. Mae byw mewn llety dros dro yn amharu ar addysg, cwsg, iechyd, cylchoedd cyfeillgarwch a bywyd teuluol. Mae rhieni sy’n profi digartrefedd yn wynebu cynnydd mewn straen, gorbryder ac iechyd meddwl gwael, sy’n effeithio’r teulu cyfan.
The situation of being homeless or experiencing housing insecurity is hardly discussed at all as an adverse childhood experience, which is surprising, considering that 'home is everything', in the words of Shelter Cymru. A home is essential for a child to feel safe. It's more than just bricks and mortar, and it's at home that a child learns to relax and to close the door on the troubles of the world. When that foundation is not available to a child, temporary accommodation can create, exacerbate and perpetuate trauma. Living in temporary accommodation disrupts education, sleep, health, friendship circles and family life. Parents experiencing homelessness face increased stress, anxiety and poor mental health, which affects the whole family.
But home isn't always where the heart is, and the place where a child should feel safe, secure and loved can be a place of fear and trauma. It is estimated that 25,000 children and young people are sexually abused each year in Wales—a truly horrific statistic. Most child sexual abuse is perpetrated by someone the child knows and trusts, often within the family or wider home environment. Abuse can occur in the child's home, the perpetrator's home, or another familiar setting, as well as online. It occurs in institutions, schools, sports clubs, religious settings, and through online exploitation. Child abuse knows no boundaries, and perpetrators come from all walks of life. And the second we say to ourselves that that kind of thing doesn't happen here is the second we risk letting down a child.
The grooming of children and young people by adults for the purposes of sexual abuse is one of the most insidiously harmful and abhorrent crimes in society. I'm pleased that Plaid Cymru has committed to ensure that both learners and educators are fully informed on how to recognise and report signs of grooming through professional training and through RSE, relationships and sexuality education. Recognising harmful relationships and behaviours is a key part of RSE, and it has the potential to play a significant role in lowering the rates of adversity and harm for children in Wales.
Child sexual abuse creates layers of trauma that follow victims and survivors throughout their lives. Two thirds of children do not disclose abuse while it is happening to them. Research into adult survivors of childhood sexual abuse indicates that the average time for victims and survivors to disclose is 26 years.
There has been an 80 per cent increase in NSPCC helpline referrals to police and local authorities since lockdown. There were 349 children waiting for domestic or sexual abuse support in the last financial year in Wales. Waiting times for sexual abuse support for children have more than doubled since 2015, and tragically, child sexual abuse victims are between two and four times more likely to experience further sexual, physical or emotional abuse in their lifetime.
I would like to thank Venus for allowing me to share her story with you today. Venus was referred to the Rape and Sexual Abuse Support Centre North Wales by Sussex Police during an active investigation into prolonged childhood sexual abuse, which occurred over approximately 14 years, beginning at the age of three. Her presenting issues were suicidal ideation and plans, depression, anxiety, complex post-traumatic stress disorder, disassociation, anger, disordered eating, educational and employment difficulties, fear, isolation, guilt, shame, low self-esteem, mental health instability, loss of income, sleep disturbance, relationship difficulties, nightmares, obsessive compulsive disorder traits, panic attacks, historic and current self-harm and suicidal thoughts.
Here is what Venus has to say about her experience being supported by RASASC. 'I never felt like I wasn't believed. I was always treated with respect, and my experiences were never referred to as allegations before the trial. The support I received was centred on me and the feelings I was experiencing, rather than trying to fit me into labels or clinical models. Their trauma-informed approach meant they recognised how trauma can affect trust, communication, emotions and day-to-day life. It helped me understand myself better. They worked at my pace and I felt understood as a person, rather than defined by something that had happened to me.'
'As things improved, I felt empowered to share my story because of this. They helped me discover for myself what made me feel safe and what I enjoyed, instead of simply suggesting strategies or telling me what I should do. This helped me build confidence in my own ability to cope. I was given a safe, non-judgmental space to vent whenever I needed to, without pressure to have all the answers or go into the details of my trauma. I was supported throughout the entire criminal justice process, with the support adapting at each stage as my needs changed.'
'They didn't give up on me, even during the times when I found it difficult to engage or struggle to talk. Their patience, consistency and continued support made a significant difference, and I was never worried that the support would end abruptly. Knowing there was continuity and that I wouldn't suddenly be discharged gave me a sense of security and stability—an important part of my recovery.'
Thank you, Venus, for your bravery, for sharing your story and for helping us understand the complex effects of abuse and the importance of trauma-informed working, and diolch, RASASC, for your fantastic work.
If we are to create a village that actively promotes, supports and enables positive childhood experiences, a village that raises happy, healthy and protected children, then we must commit to preventing adversity as best we can and always be willing to ask, 'Is that child okay?' We cannot prevent all harm, but how do we help a child who has suffered adversity, whatever it may be? A child should not be the sum of his or her adverse childhood experiences, and, given the right environment and the right support, that child can go on to thrive.
We must commit to supporting positive childhood experiences and prioritise opportunities for trusting, therapeutic relationships. Research by the British Psychological Society tells us that our public services are not formed in ways that put the person and relationships first. Relational public services are ones built on human connection rather than bureaucracy. They treat relationships, not processes, not targets, not transactions, as the primary mechanism for change. When services become relational, they stop doing to people and start working with them.
We could embed relational health across Welsh Government and public services, ensure trauma-informed practice prioritises positive relationships, strengths and collaboration with people rather than transactional or process-driven services. We can invest in prevention by promoting positive childhood experiences, PCEs, create policies that strengthen parent-child relationships, therapeutic relationships and family strengths, and recognise the impact of poverty on relational health.
That is what a collective village that raises Welsh children could look like—a truly child-friendly space that always has its children's backs, where the child's voice is central to everything we do. We can all play our part in creating that village, in keeping children safe from harm and in supporting every child to thrive. Diolch yn fawr.
Ond nid hoff gan bawb ei gartref bob amser, a gall y man lle dylai plentyn deimlo'n ddiogel, a theimlo cariad fod yn lle o ofn a thrawma. Amcangyfrifir bod 25,000 o blant a phobl ifanc yn cael eu cam-drin yn rhywiol bob blwyddyn yng Nghymru—ystadegyn gwirioneddol erchyll. Mae'r rhan fwyaf o blant sy'n cael eu cam-drin yn rhywiol yn cael eu cam-drin gan rywun y maent yn eu hadnabod ac yn ymddiried ynddynt, yn aml o fewn y teulu neu amgylchedd ehangach y cartref. Gall cam-drin ddigwydd yng nghartref y plentyn, cartref y cyflawnwr, neu leoliad cyfarwydd arall, yn ogystal ag ar-lein. Mae'n digwydd mewn sefydliadau, ysgolion, clybiau chwaraeon, lleoliadau crefyddol, a thrwy gamfanteisio ar-lein. Nid oes unrhyw ffiniau i gam-drin plant, a daw troseddwyr o bob math o gefndir. A'r eiliad y dywedwn wrthym ein hunain nad yw'r math hwnnw o beth yn digwydd yma yw'r eiliad y byddwn mewn perygl o wneud cam â phlentyn.
Mae grŵmio plant a phobl ifanc gan oedolion at ddibenion cam-drin rhywiol yn un o'r troseddau mwyaf niweidiol a ffiaidd mewn cymdeithas. Rwy'n falch fod Plaid Cymru wedi ymrwymo i sicrhau bod dysgwyr ac addysgwyr fel ei gilydd yn cael eu dysgu sut i nodi ac adrodd am arwyddion o grŵmio drwy hyfforddiant proffesiynol a thrwy addysg cydberthynas a rhywioldeb. Mae nodi perthnasoedd ac ymddygiadau niweidiol yn rhan allweddol o addysg cydberthynas a rhywioldeb, ac mae ganddi botensial i chwarae rhan sylweddol yn lleihau cyfraddau trallod a niwed i blant yng Nghymru.
Mae cam-drin plant yn rhywiol yn creu haenau o drawma sy'n dilyn dioddefwyr a goroeswyr drwy gydol eu bywydau. Nid yw dwy ran o dair o blant yn datgelu camdriniaeth pan fo'n digwydd iddynt. Mae ymchwil i oedolion sydd wedi goroesi cam-drin rhywiol yn ystod plentyndod yn dangos ei bod yn cymryd 26 mlynedd ar gyfartaledd i ddioddefwyr a goroeswyr ddatgelu eu bod wedi cael eu cam-drin.
Mae cynnydd o 80 y cant wedi bod yn nifer yr atgyfeiriadau a wneir gan linell gymorth y Gymdeithas Genedlaethol er Atal Creulondeb i Blant i'r heddlu ac awdurdodau lleol ers y cyfyngiadau symud. Roedd 349 o blant yn aros am gymorth gyda cham-drin domestig neu rywiol yn y flwyddyn ariannol ddiwethaf yng Nghymru. Mae amseroedd aros am gymorth i blant sydd wedi cael eu cam-drin yn rhywiol wedi mwy na dyblu ers 2015, ac yn dorcalonnus, mae plant sydd wedi cael eu cam-drin yn rhywiol ddwy i bedair gwaith yn fwy tebygol o brofi rhagor o gam-drin rhywiol, corfforol neu emosiynol yn ystod eu hoes.
Hoffwn ddiolch i Venus am ganiatáu imi rannu ei stori gyda chi heddiw. Cyfeiriwyd Venus at Ganolfan Gymorth Trais a Cham-drin Rhywiol Gogledd Cymru gan Heddlu Sussex yn ystod ymchwiliad gweithredol i gam-drin rhywiol estynedig yn ystod plentyndod, a ddigwyddodd dros oddeutu 14 mlynedd, gan ddechrau pan oedd hi'n dair oed. Ymhlith y problemau yr ymgyflwynodd â nhw roedd cynlluniau a synio am hunanladdiad, iselder, gorbryder, anhwylder straen ôl-drawmatig cymhleth, datgysylltiad, dicter, anhwylderau bwyta, anawsterau gyda'i haddysg a chyflogaeth, ofn, ynysigrwydd, euogrwydd, cywilydd, hunan-barch isel, ansefydlogrwydd o ran iechyd meddwl, colli incwm, anhunedd, anawsterau gyda pherthnasau, hunllefau, nodweddion anhwylder obsesiynol-gorfodaethol, pyliau o banig, hunan-niweidio hanesyddol a chyfredol a theimladau hunanladdol.
Dyma sydd gan Venus i'w ddweud am ei phrofiad o gael ei chefnogi gan Ganolfan Gymorth Trais a Cham-drin Rhywiol Gogledd Cymru. 'Ni theimlais nad oedd neb yn fy nghredu. Cefais fy nhrin â pharch bob amser, ac ni chyfeiriwyd at fy mhrofiadau fel honiadau cyn yr achos. Roedd y gefnogaeth a gefais yn canolbwyntio arnaf i a fy nheimladau, yn hytrach na cheisio gosod label arnaf neu fy ffitio i fodel clinigol. Roedd eu dull o weithredu ystyriol o drawma yn golygu eu bod yn cydnabod sut y gall trawma effeithio ar ymddiriedaeth, cyfathrebu, emosiynau a bywyd bob dydd. Cefais fy nghynorthwyo i ddeall fy hun yn well. Roeddent yn gweithio ar fy nghyflymder i, ac roeddwn yn teimlo eu bod yn fy neall i fel unigolyn, yn hytrach na fy mod yn cael fy niffinio gan rywbeth a oedd wedi digwydd i mi.'
'Wrth i bethau wella, teimlais fy mod wedi fy ngrymuso i rannu fy stori oherwydd hyn. Fe wnaethant fy helpu i ddarganfod drosof fy hun beth oedd yn gwneud imi deimlo'n ddiogel a beth roeddwn i'n ei fwynhau, yn hytrach nag awgrymu strategaethau neu ddweud wrthyf beth y dylwn ei wneud. Fe wnaeth hyn fy helpu i feithrin hyder yn fy ngallu fy hun i ymdopi. Cefais le diogel heb unrhyw feirniadaeth i fynegi fy hun pryd bynnag y teimlwn yr angen i wneud hynny, heb bwysau i gael yr holl atebion na manylu ar fanylion fy nhrawma. Cefais fy nghefnogi drwy gydol y broses gyfiawnder troseddol gyfan, gyda'r gefnogaeth yn addasu ar bob cam wrth i fy anghenion newid.
'Ni wnaethant roi’r gorau i fy helpu, hyd yn oed ar yr adegau pan oeddwn yn ei chael hi’n anodd ymgysylltu neu siarad. Fe wnaeth eu hamynedd, eu cysondeb a’u cefnogaeth barhaus wahaniaeth sylweddol, ac nid oeddwn yn poeni ar unrhyw adeg y byddai’r gefnogaeth yn dod i ben yn ddirybudd. Roedd gwybod bod parhad ac na fyddwn yn cael fy rhyddhau'n ddirybudd yn rhoi ymdeimlad o ddiogelwch a sefydlogrwydd i mi—rhan bwysig o fy adferiad.'
Diolch, Venus, am eich dewrder, am rannu eich stori ac am ein helpu i ddeall effeithiau cymhleth camdriniaeth a phwysigrwydd gweithio sy'n ystyriol o drawma, a diolch i Ganolfan Gymorth Trais a Cham-drin Rhywiol Gogledd Cymru, am eich gwaith gwych.
Os ydym am greu pentref sy'n mynd ati'n weithredol i hybu, cefnogi a galluogi profiadau cadarnhaol yn ystod plentyndod, pentref sy'n magu plant hapus, iach a diogel, rhaid inni ymrwymo i atal trallod hyd y gallwn a bod yn barod bob amser i ofyn, 'A yw'r plentyn hwnnw'n iawn?' Ni allwn atal pob niwed, ond sut y gallwn helpu plentyn sydd wedi dioddef trallod, beth bynnag y bo? Ni ddylai plentyn gael eu diffinio gan brofiadau niweidiol yn ystod eu plentyndod, ac o gael yr amgylchedd cywir a'r gefnogaeth gywir, gall y plentyn hwnnw fynd yn eu blaen i ffynnu.
Rhaid inni ymrwymo i gefnogi profiadau cadarnhaol yn ystod plentyndod a blaenoriaethu cyfleoedd ar gyfer perthnasoedd therapiwtig, llawn ymddiriedaeth. Dywed ymchwil gan Gymdeithas Seicolegol Prydain wrthym nad yw ein gwasanaethau cyhoeddus wedi'u ffurfio mewn ffyrdd sy'n rhoi'r unigolyn a'r perthnasoedd yn gyntaf. Mae gwasanaethau cyhoeddus perthynol yn rhai sydd wedi'u hadeiladu ar gysylltiadau dynol yn hytrach na biwrocratiaeth. Maent yn trin perthnasoedd, nid prosesau, nid targedau, nid trafodiadau, fel y prif fecanwaith ar gyfer newid. Pan ddaw gwasanaethau'n berthynol, maent yn rhoi'r gorau i wneud pethau i bobl ac yn dechrau gweithio gyda nhw.
Gallem ymgorffori iechyd perthynol ar draws Llywodraeth Cymru a gwasanaethau cyhoeddus, sicrhau bod ymarfer sy'n ystyriol o drawma yn blaenoriaethu perthnasoedd cadarnhaol, cryfderau a chydweithio â phobl yn hytrach na gwasanaethau trafodaethol neu wedi'u gyrru gan brosesau. Gallwn fuddsoddi mewn atal drwy hyrwyddo profiadau cadarnhaol yn ystod plentyndod, creu polisïau sy'n cryfhau perthnasoedd rhwng rhieni a phlant, perthnasoedd therapiwtig a chryfderau teuluol, a chydnabod effaith tlodi ar iechyd perthynol.
Dyna sut olwg a allai fod ar bentref cydweithredol sy'n magu plant Cymru—lle sy'n wirioneddol gyfeillgar i blant ac sydd bob amser yn cefnogi ei blant, lle mae llais y plentyn yn ganolog i bopeth a wnawn. Gall pob un ohonom chwarae ein rhan yn creu'r pentref hwnnw, drwy gadw plant yn ddiogel rhag niwed a thrwy gynorthwyo pob plentyn i ffynnu. Diolch yn fawr.
This motion speaks of adverse child experiences of the half of adults in Wales who carry at least one. I want to be honest with this Senedd today—I am one of them. I did not learn about this from a policy paper. I lived them.
My story did not start with adoption. It began with loss. My birth mother died when I was three weeks old. She had postnatal psychosis, a severe, frightening and treatable condition, and she did not get the help she needed in time. Today, with her history known, she might have been seen before crisis ever came, supported through pregnancy, monitored in the weeks that followed, kept safe. She fell through every gap the system had, and the highest price was paid by her and by a three-week-old baby, me, who entered care because the mother who loved her could not be saved. My birth father took me in for a time, and then he gave me up too. So, before I was old enough to understand the world, I'd already been let go of twice. I was not told how she died until I was 10. People sometimes assume you cannot grieve someone you never really knew. You can. You mourn not who they were, but everything you never got to be. I have grieved my mother my entire life. I have two photographs, and never once heard her voice.
So, I did not come to these issues through a briefing, I came to them as the child in the file, the case number, the placement. I was adopted at seven, and I will tell you the truth of that too, because we are far too comfortable with the tidy version—the rescued child, the happy ending. I grew up housed in a family yet always somehow a guest in it, tolerated more than wanted, my place forever something I had to earn and feared I could lose. Adoption did not end my trauma, it gave it a new shape, and, as Kiera Marshall rightly reminded us, an adoption order does not settle everything a child carries. That is what trauma does. It does not close the file because the paperwork says the child is settled.
But I do not stand here only as someone who was failed, because others did not fail me. I did not get here alone. Along the way there were people, a family friend, teachers, others who simply took the time to listen, who saw past the file to the person and showed me that the world was wider than the one I’d been given. They did nothing extraordinary, but they chose to see me and to believe I might become something before I dared believe it myself. And that changed the entire course of my life.
And that is at the heart of it. The difference between a care-experienced child who thrives and the one who does not is rarely talent, and never worth. It is about whether someone in the system chooses to see them. And this is what trauma-informed practice means—not a slogan, not a toolkit gathering dust, but a culture in which the midwife, the teacher, the nurse, the social worker are equipped to see the person, not just the case.
And the evidence is not just soft. An unhealed childhood becomes measurably a costlier and a shorter adult life. So this is a matter of public prevention and of public money. Every £1 spent seeing a struggling mother or a frightened child is a £1 not spent later in our hospitals, our courts or our crisis services, and we do see the stark figures of care-experienced children, who do have a higher rate of homelessness. The figures tell you all that you need to know.
So, let me offer three specifics: first, that trauma-informed training should be standard for those on the front line, second, that a person should only have to tell their story once, not relive the worst of their life at every new desk, and, third, we recognise that trauma does not respect our administrative cliff edges—it does not end at adoption, it does not end at 18, it does not end once the file is closed, so neither should support.
I will end where I began, with her. I am in this life in part to live a life she never got the chance to, and to honour a mother I knew for three weeks but have carried every single day since. And honouring her does not end with this motion. I will keep pressing the Senedd next week and beyond to give care-experienced young people not warm words, but protections they can truly rely on. This includes my debate on corporate parenting next Wednesday.
If my being here means anything, let it mean this—that we build a Wales that sees a struggling mother and the frightened child before it is too late. That Wales might have saved her.
Mae'r cynnig hwn yn sôn bod hanner yr oedolion yng Nghymru wedi profi o leiaf un profiad niweidiol yn ystod plentyndod. Rwyf am fod yn onest gyda'r Senedd hon heddiw—rwy'n un ohonynt. Ni ddysgais am hyn o bapur polisi. Roeddwn i'n eu byw.
Ni ddechreuodd fy stori gyda mabwysiadu. Fe ddechreuodd gyda cholled. Bu farw fy mam fiolegol pan oeddwn i'n dair wythnos oed. Roedd ganddi seicosis ôl-enedigol, cyflwr difrifol, brawychus ac un yr oedd modd ei drin, ac ni chafodd y cymorth oedd ei angen arni mewn pryd. Heddiw, gyda'i hanes yn hysbys, gallai fod wedi cael ei gweld cyn i argyfwng ddigwydd, ei chefnogi drwy ei beichiogrwydd, ei monitro yn yr wythnosau dilynol, ei chadw'n ddiogel. Syrthiodd drwy bob un o'r bylchau yn y system, a thalwyd y pris uchaf ganddi hi a chan fabi tair wythnos oed, sef fi, a aeth i mewn i'r system ofal am nad oedd modd achub y fam a oedd yn ei charu. Cefais gartref gan fy nhad biolegol am gyfnod, ac yna rhoddodd yntau y gorau i ofalu amdanaf hefyd. Felly, cyn imi fod yn ddigon hen i ddeall y byd, roeddwn eisoes wedi cael fy rhoi ymaith ddwy waith. Ni ddywedwyd wrthyf sut y bu farw fy mam tan fy mod yn 10 oed. Mae pobl weithiau'n cymryd yn ganiataol na allwch alaru am rywun nad oeddech chi erioed yn eu hadnabod. Gallwch, fe allwch. Nid ydych chi'n galaru am bwy oeddent, ond am bopeth na chawsoch chi fod. Rwyf wedi galaru am fy mam ar hyd fy mywyd. Mae gennyf ddau lun, ac ni chlywais mo'i llais un waith.
Felly, ni ddeuthum at y materion hyn drwy sesiynau briffio, deuthum atynt fel y plentyn yn y ffeil, rhif achos, lleoliad. Cefais fy mabwysiadu yn saith oed, ac fe ddywedaf y gwir am hynny hefyd, oherwydd rydym yn llawer rhy gyfforddus gyda'r fersiwn daclus—y plentyn a achubwyd, y diweddglo hapus. Cefais fy magu mewn teulu ond bob amser yn westai ynddo rywsut, yn cael fy ngoddef yn fwy na fy eisiau, fy lle bob amser yn rhywbeth oedd yn rhaid imi ei ennill ac yr ofnwn y gallwn ei golli. Ni ddaeth fy nhrawma i ben gyda mabwysiadu, rhoddodd siâp newydd iddo, ac fel y gwnaeth Kiera Marshall ein hatgoffa, nid yw gorchymyn mabwysiadu yn setlo popeth y mae plentyn yn ei gario. Dyna beth y mae trawma yn ei wneud. Nid yw'n cau'r ffeil am fod y gwaith papur yn dweud bod y plentyn wedi setlo.
Ond nid wyf yn sefyll yma fel rhywun a gafodd gam, oherwydd roedd yna eraill na wnaeth gam â mi. Ni chyrhaeddais yma ar fy mhen fy hun. Ar hyd y ffordd roedd pobl, ffrind i'r teulu, athrawon, eraill a roddodd amser i wrando, a welodd heibio'r ffeil at yr unigolyn ac a ddangosodd i mi fod y byd yn fwy na'r un a roddwyd i mi. Ni wnaethant unrhyw beth anarferol, ond fe wnaethant ddewis fy ngweld i a chredu y gallwn fod yn rhywbeth cyn imi feiddio credu hynny fy hun. Ac fe newidiodd hynny gwrs fy mywyd.
A dyna yw craidd y peth. Anaml y bydd y gwahaniaeth rhwng plentyn sy'n ffynnu a'r un nad yw'n ffynnu yn fater o dalent, a byth yn fater o werth. Mae'n ymwneud ag a oes rhywun yn y system yn dewis eu gweld. A dyma beth y mae ymarfer sy'n ystyriol o drawma yn ei olygu—nid slogan, nid pecyn cymorth sy'n hel llwch, ond diwylliant lle mae'r fydwraig, yr athro, y nyrs, y gweithiwr cymdeithasol wedi'u paratoi i weld yr unigolyn, nid yr achos yn unig.
Ac nid tystiolaeth feddal yn unig yw hi. Mae plentyndod heb ei wella yn dod yn fywyd oedolyn y gellir ei fesur fel un sy'n ddrutach ac yn fyrrach. Felly mae hyn yn fater o atal cyhoeddus ac o arian cyhoeddus. Mae pob £1 a werir yn gweld mam sy'n ei chael hi'n anodd neu blentyn ofnus yn £1 na chaiff ei gwario yn ddiweddarach yn ein hysbytai, ein llysoedd neu ein gwasanaethau argyfwng, ac fe welwn ffigurau llwm am blant sydd â phrofiad o ofal, sydd â chyfradd uwch o ddigartrefedd. Mae'r ffigurau'n dweud popeth sydd angen i chi ei wybod.
Felly, gadewch imi gynnig tri pheth penodol: yn gyntaf, y dylai hyfforddiant sy'n ystyriol o drawma fod yn ofynnol i'r rhai ar y rheng flaen, yn ail, y dylai person orfod dweud ei stori unwaith yn unig, nid ail-fyw'r gwaethaf am eu bywyd wrth bob desg newydd, ac yn drydydd, ein bod yn cydnabod nad yw trawma'n parchu ein hymylon garw gweinyddol—nid yw'n dod i ben wrth fabwysiadu, nid yw'n gorffen yn 18 oed, nid yw'n gorffen ar ôl i'r ffeil gael ei chau, ac felly ni ddylai cymorth ddod i ben ar yr adegau hynny chwaith.
Rwyf am orffen lle dechreuais, gyda hi. Rwy'n y bywyd hwn yn rhannol i fyw bywyd na chafodd hi gyfle i'w fyw, ac i anrhydeddu mam y cefais ei hadnabod am dair wythnos ond a gariais gyda mi bob dydd ers hynny. Ac ni ddaw ei hanrhydeddu i ben gyda'r cynnig hwn. Byddaf yn parhau i bwyso ar y Senedd yr wythnos nesaf a thu hwnt i roi i bobl ifanc sydd â phrofiad o ofal, nid geiriau cynnes, ond amddiffyniadau y gallant ddibynnu arnynt go iawn. Mae'n cynnwys fy nadl ar rianta corfforaethol ddydd Mercher nesaf.
Os yw fy mhresenoldeb yma yn golygu unrhyw beth, gadewch iddo olygu hyn—ein bod yn adeiladu Cymru sy'n gweld mam sy'n ei chael hi'n anodd a'r plentyn ofnus cyn ei bod yn rhy hwyr. Y gallai Cymru fod wedi ei hachub.
It's very hard to follow that contribution. Can I thank you, Sarah, for your courage and your honesty? I think hearing your story will be really powerful for everyone, and it's really important that we listen to stories like that and that we act on what we've heard.
I wanted to thank Beca Brown as well for tabling this motion today, and I was very pleased to support it. I thought that your speech was really comprehensive and gave us an awful lot to think about. I'm not really sure we can do justice to this issue in an hour in this Chamber, but I'm glad we're having the discussion.
Mae'n anodd iawn dilyn y cyfraniad hwnnw. A gaf i ddiolch i chi, Sarah, am eich dewrder a'ch gonestrwydd? Rwy'n credu y bydd clywed eich stori yn wirioneddol bwerus i bawb, ac mae'n bwysig iawn ein bod ni'n gwrando ar straeon fel hynny a'n bod ni'n gweithredu ar yr hyn a glywsom.
Roeddwn i eisiau diolch i Beca Brown hefyd am gyflwyno'r cynnig hwn heddiw, ac roeddwn yn falch iawn o'i gefnogi. Roeddwn i'n meddwl bod eich araith yn gynhwysfawr iawn ac yn rhoi llawer inni feddwl yn ei gylch. Nid wyf yn siŵr y gallwn wneud cyfiawnder â'r mater hwn mewn awr yn y Siambr hon, ond rwy'n falch ein bod ni'n cael y drafodaeth.
I wanted to thank Beca for her acknowledgment that action to address adverse childhood experiences has already been embedded across a range of Welsh Government policies, and I was really delighted in Government to help launch the trauma-informed Wales framework, along with my former colleague Julie Morgan. That framework was developed by the Adverse Childhood Experiences Hub Wales and Traumatic Stress Wales, and I want to thank both of them for their ongoing work and commitment in this area, and in particular Dr Jo Hopkins at the ACEs hub, who has driven this work for years. I would encourage all Members of the Chamber to look at the framework, because there is something in there for everyone. It's based on four practice levels: trauma aware, trauma skilled, trauma enhanced and specialist interventions. Trauma aware applies to everyone and focuses on developing a basic understanding of trauma and adversity, recognising their impact and responding with compassion, empathy and respect. I really hope this debate will help us all to think about what more we can do in this space. We can all benefit from treating each other with kindness and empathy.
The trauma-aware level makes me think as well of the Samaritans Small Talk Saves Lives campaign. That was originally developed to prevent deaths by suicide on the railways, and it empowers people to start a simple conversation if they think someone isn't okay in a public place. The fact is that we can all have a lifesaving conversation. I've talked before about every interaction being an intervention in young people's mental health, and I think there is a lot we can learn from that in a workplace setting, even one that has as polarised views as we see here.
Now, being trauma informed, as Beca's alluded to, has a crucial role to play in our schools. As my colleague Shav said earlier, so much of the behaviour we see in schools is evidence of unmet need, and I really believe that all behaviour is communication in children and young people. We'll be talking later about the pressures in our ALN system, but many of the young people who are presenting with increasingly complex needs are living with trauma.
It was an absolute pleasure to visit Ysgol Gyfun Llangefni last year to see their work as a trauma-informed school, and, indeed, Ynys Môn has the distinction of being a trauma-informed island. I was blown away by my visit to Ysgol Gyfun Llangefni, who are the first and, as far as I'm aware, the only trauma-informed secondary school in the UK—an achievement I was delighted to highlight when I attended the international summit on the teaching profession in March. The programme is underpinned by the importance of strong relationships, and relationships are what it is all about in this space, and also having emotionally available adults to help support young people. One example of what they do in Ysgol Gyfun Llangefni is that all young people are met off the bus in the morning by staff who know them and understand their interests and needs, asking things like, 'How did the rugby go last night? Anything interesting happen to you last night?' The purpose of that is so that those young people know there is always an adult keeping them in mind, and the power of that, especially to a child who doesn't have strong relationships at home, is incalculable. It is exactly about creating that village around the child, and if young people haven't got that at home then we have to look for other mechanisms to do it.
One of the last things I did as a Minister was announce new funding of over £1.6 million for additional mental health and well-being support in schools over the next three years, on top of the around £12 million spent every year in Wales. One of those was for the Anna Freud Centre to develop strategies for safety and well-being for learners in year 5 and year 7, to give them knowledge, skills and understanding about mental health and how to access support, and it's designed to encourage young people to seek help when they need it. But I also announced funding to develop the introduction of trauma-informed practice in schools across Wales, based on the work that I saw in Llangefni, and that funding is going to be channelled through Dysgu. And I would just make a plea to the new Government that I very much hope that those initiatives will continue. I think there is consensus around supporting our young people with strong relational practice, and I hope that, regardless of political differences, we can all agree on that. Diolch yn fawr.
Roeddwn eisiau diolch i Beca am ei chydnabyddiaeth fod camau i fynd i'r afael â phrofiadau niweidiol yn ystod plentyndod eisoes wedi'u hymgorffori ar draws ystod o bolisïau Llywodraeth Cymru, ac roeddwn yn falch iawn pan oeddwn yn y Llywodraeth o helpu i lansio fframwaith Cymru sy'n ystyriol o drawma gyda fy nghyn gyd-Aelod Julie Morgan. Datblygwyd y fframwaith hwnnw gan Hyb Profiadau Niweidiol yn Ystod Plentyndod Cymru a Straen Trawmatig Cymru, a hoffwn ddiolch i'r ddau sefydliad am eu gwaith a'u hymrwymiad parhaus yn y maes hwn, ac yn enwedig Dr Jo Hopkins yn yr hyb profiadau niweidiol yn ystod plentyndod sydd wedi bod yn gyrru'r gwaith hwn ers blynyddoedd. Rwy'n annog pob Aelod o'r Siambr i edrych ar y fframwaith, oherwydd mae rhywbeth yno i bawb. Mae'n seiliedig ar bedair lefel ymarfer: ymwybyddiaeth o drawma, sgiliau trawma, dull ystyriol o drawma ac ymyriadau arbenigol. Mae ymwybyddiaeth o drawma yn berthnasol i bawb ac yn canolbwyntio ar ddatblygu dealltwriaeth sylfaenol o drawma a thrallod, cydnabod eu heffaith ac ymateb gyda thosturi, empathi a pharch. Rwy'n gobeithio y bydd y ddadl hon yn ein helpu ni i gyd i feddwl beth arall y gallwn ei wneud yn y gofod hwn. Gallwn i gyd elwa o drin ein gilydd gyda charedigrwydd ac empathi.
Mae'r lefel sy'n ymwybodol o drawma yn gwneud imi feddwl hefyd am ymgyrch y Samariaiad Small Talk Saves Lives. Fe'i datblygwyd yn wreiddiol i atal marwolaethau drwy hunanladdiad ar y rheilffyrdd, ac mae'n grymuso pobl i ddechrau sgwrs syml os ydynt yn meddwl nad yw rhywun yn iawn mewn man cyhoeddus. Y gwir amdani yw y gallwn ni i gyd gael sgwrs sy'n achub bywydau. Rwyf wedi siarad o'r blaen am bob rhyngweithiad yn ymyrraeth i iechyd meddwl pobl ifanc, ac rwy'n credu bod llawer y gallwn ei ddysgu o hynny mewn lleoliad gweithle, hyd yn oed un sydd â safbwyntiau mor begynol â'r hyn a welwn yma.
Nawr, fel y nododd Beca, mae rôl hanfodol gan ddull ystyriol o drawma i'w chwarae yn ein hysgolion. Fel y dywedodd fy nghyd-Aelod Shav yn gynharach, mae cymaint o'r ymddygiad a welwn mewn ysgolion yn dystiolaeth o angen heb ei ddiwallu, ac rwy'n credu bod pob ymddygiad yn gyfathrebu mewn plant a phobl ifanc. Byddwn yn siarad yn nes ymlaen am y pwysau yn ein system ADY, ond mae llawer o'r bobl ifanc sydd ag anghenion cynyddol gymhleth yn byw gyda thrawma.
Roedd yn bleser llwyr cael ymweld ag Ysgol Gyfun Llangefni y llynedd i weld eu gwaith fel ysgol sy'n ystyriol o drawma, ac yn wir, mae gan Ynys Môn yr enw o fod yn ynys sy'n ystyriol o drawma. Cefais fy syfrdanu gan fy ymweliad ag Ysgol Gyfun Llangefni, sef yr ysgol uwchradd gyntaf, a hyd y gwn i, yr unig ysgol uwchradd sy'n ystyriol o drawma yn y DU—cyflawniad yr oeddwn yn falch iawn o dynnu sylw ato pan fynychais yr uwchgynhadledd ryngwladol ar y proffesiwn addysgu ym mis Mawrth. Ategir y rhaglen gan bwysigrwydd perthnasoedd cryf, ac mae perthnasoedd yn hollbwysig yn y gofod hwn, a chael oedolion sydd ar gael yn emosiynol i helpu i gefnogi pobl ifanc. Un enghraifft o'r hyn a wnânt yn Ysgol Gyfun Llangefni yw bod staff yn cyfarfod â phob unigolyn ifanc oddi ar y bws yn y bore, staff sy'n eu hadnabod ac yn deall eu diddordebau a'u hanghenion, gan ofyn pethau fel, 'Sut aeth y rygbi neithiwr? A ddigwyddodd unrhyw beth diddorol i ti neithiwr?' Y diben yw i'r bobl ifanc hynny wybod bod oedolyn bob amser yn eu cadw mewn cof, ac mae pŵer hynny, yn enwedig i blentyn nad oes ganddo berthnasoedd cryf gartref, yn anfesuradwy. Mae'n ymwneud yn llwyr â chreu pentref o amgylch y plentyn, ac os nad yw pobl ifanc yn cael hynny gartref, rhaid inni chwilio am ffyrdd eraill o'i wneud.
Un o'r pethau olaf a wneuthum fel Gweinidog oedd cyhoeddi cyllid newydd o dros £1.6 miliwn ychwanegol ar gyfer cymorth iechyd meddwl a llesiant mewn ysgolion dros y tair blynedd nesaf, ar ben yr oddeutu £12 miliwn a gaiff ei wario bob blwyddyn yng Nghymru. Aeth peth ohono i Ganolfan Anna Freud i ddatblygu strategaethau ar gyfer diogelwch a llesiant i ddysgwyr ym mlwyddyn 5 a blwyddyn 7, i roi gwybodaeth, sgiliau a dealltwriaeth iddynt am iechyd meddwl a sut i gael gafael ar gymorth, ac fe'i lluniwyd i annog pobl ifanc i ofyn am gymorth pan fydd ei angen arnynt. Ond hefyd cyhoeddais gyllid i ddatblygu'r broses o gyflwyno ymarfer sy'n ystyriol o drawma mewn ysgolion ledled Cymru, yn seiliedig ar y gwaith a welais yn Llangefni, ac mae'r cyllid hwnnw'n mynd i gael ei sianelu drwy Dysgu. A hoffwn wneud apêl i'r Llywodraeth newydd fy mod i'n gobeithio'n fawr y bydd y mentrau hynny'n parhau. Rwy'n credu bod consensws ynglŷn â chefnogi ein pobl ifanc gydag ymarfer perthynol cryf, ac rwy'n gobeithio, beth bynnag y bo'r gwahaniaethau gwleidyddol, y gallwn ni i gyd gytuno ar hynny. Diolch yn fawr.
I'd like to thank Beca Brown for bringing forward this debate today, and I'd also like to thank Sarah Cooper-Lesadd for her contribution and for sharing that with us.
Like the Member, I want to use this opportunity to talk about the unique experience of adopted people. I've been speaking with an advocate from Cardiff on this, James Evans, and he was adopted from foster care in 2004, and with his permission, I'd like to tell a small part of his story. So, once his adoption order was granted, James and his parents were sent off by the local authority and regional adoption agency without support and expected to cope by themselves. Like a two-year-old being adopted was some happy fairy-tale ending that you'd see in a Disney movie and that, because he now had a loving and caring environment, a forever home, he would be like every other child, but it was, in fact, the very opposite. He grew up as a hypervigilant, traumatised child, drowning in the trauma he'd sustained and witnessed in his early years, constantly trying to survive. Without his trauma being recognised, neither he nor his parents were able to access the support they needed. He's been left fighting for and advocating on this issue ever since.
If we're serious about supporting young people to reach their potential and to thrive, we must not only support them, but recognise the trauma they've experienced. Without the recognition and support, an adopted child can be left with trauma, poor mental health and behavioural issues. And this is unfair, not only on the adopted young person, but also their adoptive families. What we need to see is recognition of previous trauma and the support that goes alongside it, which is why I wholly support the Member's motion today. On top of this, I'd really like to see the unique status of adopted people legally recognised, so that the support can be put in place.
I can't see a better way to end my contribution than with some words from James himself:
'Support should not be something that adoptive parents, kinship carers, and special guardians should have to fight for; it should be there from the start. Like how you can't expect a flower to bloom without water, you can't expect an adopted child to thrive without continual therapeutic support as they grow up. The love an adoptive family brings is like the soil a flower is planted in, but without the water to help it grow, the love isn't enough to help the child grow.'
Diolch.
Hoffwn ddiolch i Beca Brown am gyflwyno'r ddadl hon heddiw, a hoffwn ddiolch hefyd i Sarah Cooper-Lesadd am ei chyfraniad ac am rannu hynny gyda ni.
Fel yr Aelod, rwyf am fanteisio ar y cyfle hwn i siarad am brofiad unigryw pobl sydd wedi'u mabwysiadu. Rwyf wedi bod yn siarad ag eiriolwr o Gaerdydd ar hyn, James Evans, ac fe'i mabwysiadwyd o ofal maeth yn 2004, a chyda'i ganiatâd, hoffwn adrodd rhan fach o'i stori. Felly, ar ôl i'w orchymyn mabwysiadu gael ei ganiatáu, cafodd James a'i rieni eu hanfon ymaith gan yr awdurdod lleol a'r asiantaeth fabwysiadu ranbarthol heb gymorth ac roedd disgwyl iddynt ymdopi ar eu pen eu hunain. Fel pe bai mabwysiadu, i blentyn dwy oed, yn rhyw fath o ddiweddglo stori dylwyth teg hapus y byddech chi'n ei weld mewn ffilm Disney, ac am fod ganddo amgylchedd cariadus a gofalgar nawr, cartref am byth, y byddai'n debyg i bob plentyn arall, ond y gwrthwyneb oedd yn wir mewn gwirionedd. Cafodd ei fagu'n blentyn gorofalus, wedi'i drawmateiddio, yn boddi yn y trawma a ddioddefodd ac a welodd yn ei flynyddoedd cynnar, yn ymdrechu'n barhaus i oroesi. Heb i'w drawma gael ei gydnabod, nid oedd ef na'i rieni'n gallu cael mynediad at y gefnogaeth yr oeddent ei hangen. Mae wedi cael ei adael i ymladd ac eirioli ar y mater hwn byth ers hynny.
Os ydym o ddifrif ynglŷn â chefnogi pobl ifanc i gyrraedd eu potensial ac i ffynnu, rhaid inni gydnabod y trawma y maent wedi'i brofi yn ogystal â'u cefnogi. Heb y gydnabyddiaeth a'r gefnogaeth, gall plentyn mabwysiedig gael ei adael gyda thrawma, iechyd meddwl gwael a phroblemau ymddygiad. Ac mae hyn yn annheg, nid yn unig ar y person ifanc mabwysiedig, ond ar eu teuluoedd mabwysiadol hefyd. Yr hyn sydd angen inni ei weld yw cydnabyddiaeth o drawma blaenorol a'r gefnogaeth sy'n mynd ochr yn ochr â hynny, a dyna pam fy mod yn cefnogi cynnig yr Aelod yn llwyr heddiw. Ar ben hyn, hoffwn weld statws unigryw pobl fabwysiedig yn cael ei gydnabod yn gyfreithiol, fel y gellir rhoi'r gefnogaeth ar waith.
Ni allaf weld ffordd well o orffen fy nghyfraniad na chyda geiriau James ei hun:
'Ni ddylai cefnogaeth fod yn rhywbeth y dylai rhieni mabwysiadol, gofalwyr sy'n berthnasau a gwarcheidwaid arbennig orfod ymladd drosto; dylai fod yno o'r dechrau. Yn union fel na allwch ddisgwyl i flodyn flodeuo heb ddŵr, ni allwch ddisgwyl i blentyn mabwysiedig ffynnu heb gefnogaeth therapiwtig barhaus wrth iddynt dyfu i fyny. Mae'r cariad y mae teulu mabwysiadol yn ei gynnig fel y pridd y caiff blodyn ei blannu ynddo, ond heb y dŵr i'w helpu i dyfu, nid yw'r cariad yn ddigon i helpu'r plentyn i dyfu.'
Diolch.
I'm very pleased to be able to support this motion here today, and certainly grateful to the Member for tabling it, and to everybody so far who has spoken so powerfully in this place.
We've already heard of how trauma and adverse childhood experiences can have a profound impact on people's lives, and we're already aware, of course, that that's not just through their childhood, but they can shape educational outcomes, mental health, relationships, employment and physical well-being well into adulthood. And, of course, it's very important that early intervention takes place, but we also need to ensure that there's access to the right support for people who do disclose, or are going through reliving traumatic experiences later on as an adult as well.
We heard from the Member who presented the motion that it can take, on average, for any victims of childhood sexual abuse 26 years to disclose that abuse. At that stage, someone's well into their adulthood and needs appropriate support through that. It's in that context that, last week, I had the privilege of spending time with Stepping Stones, who are based in my constituency of Fflint Wrecsam, a fantastic charity that supports adult survivors of child sexual abuse, as well as supporting their wider families, carers and friends. Seeing their work first-hand was a powerful reminder that while policy is important, it absolutely has to be done right. It's often charities and community organisations that provide the support that people rely on day to day. It is important that those organisations, whilst commissioned perhaps by public bodies, whether it's health or local authorities, in this context, it's actually really important to have organisations that sit outside of Government, in a sense, because of issues of trust that can occur at times, with services that have existed for people in the past.
It's the dedicated staff and professional counsellors at Stepping Stones who provide a safe environment and services, aiming to protect and preserve the good health, both mental and physical, of people who've been victims of sexual abuse, and in particular by the provision of therapeutic intervention and individual and group counselling. That kind of counselling and therapeutic support can make an enormous difference, not only in helping individuals in the place they're in today, but also in preventing challenges from becoming more severe and requiring more intensive public services later on down the track—something that's already been alluded to in this place this afternoon.
But, Deputy Presiding Officer, one issue they raised with me last week really stood out, and it was that, despite the vital work they do, they operate with significant uncertainty, because much of their funding is allocated on an annual basis, and people who make use of those services need to know that those services and that support are there not just for this year, but for future years as well. Long-term support is absolutely necessary. So, currently, every year, this organisation, Stepping Stones, must reapply for funding without any guarantee that it will continue. Often, decisions are not confirmed until well into the financial year, making it incredibly difficult to plan services, retain those experienced staff or invest for the future.
Cabinet Minister, I appreciate that public finances are under pressure, but organisations delivering essential trauma-informed services should not have to spend so much time worrying about whether they will still exist the following year. As I say, the people who require that support need to know that services are there into the future as well. So, I wonder, in the Cabinet Minister's response, whether she would consider whether longer term funding arrangements could be introduced for charities such as this and, on the multi-year funding where appropriate, whether that would provide greater stability, allow organisations such as Stepping Stones to plan ahead, retain those skilled counsellors and focus their time on supporting those who need them, rather than continually bidding for short-term funding grants.
If we're serious about supporting people who've gone through these adverse childhood experiences, we must be serious about providing that sustainable support for the organisations doing this work day in and day out. I'm certainly grateful to everyone at Stepping Stones for welcoming me last week and for sharing their experiences. Their passion and dedication are really clear to see, and I hope the Welsh Government will reflect on the challenges that they have highlighted. Diolch yn fawr iawn.
Rwy'n falch iawn o allu cefnogi'r cynnig hwn yma heddiw, ac yn sicr yn ddiolchgar i'r Aelod am ei gyflwyno, ac i bawb sydd wedi siarad mor bwerus hyd yma yn y lle hwn.
Rydym eisoes wedi clywed sut y gall trawma a phrofiadau niweidiol yn ystod plentyndod gael effaith ddofn ar fywydau pobl, ac rydym eisoes yn ymwybodol, wrth gwrs, nad drwy eu plentyndod yn unig y bydd hynny'n digwydd, ond gallant siapio canlyniadau addysgol, iechyd meddwl, perthnasoedd, cyflogaeth a lles corfforol ymhell i mewn i'w bywydau fel oedolion. Ac wrth gwrs, mae'n bwysig iawn fod ymyrraeth gynnar yn digwydd, ond mae angen inni sicrhau hefyd fod mynediad at y gefnogaeth gywir yn cael ei chynnig i bobl sy'n datgelu, neu sy'n ail-fyw profiadau trawmatig yn ddiweddarach fel oedolion hefyd.
Clywsom gan yr Aelod a gyflwynodd y cynnig y gall gymryd 26 mlynedd ar gyfartaledd cyn i ddioddefwyr cam-drin rhywiol yn ystod plentyndod ddatgelu'r gamdriniaeth honno. Ar y cam hwnnw, maent ymhell i mewn i'w bywydau fel oedolyn ac mae angen cymorth priodol arnynt drwy hynny. Yn y cyd-destun hwnnw, yr wythnos diwethaf, cefais y fraint o dreulio amser gyda Cerrig Camu, sydd wedi'u lleoli yn fy etholaeth i, Fflint Wrecsam, elusen wych sy'n cefnogi oedolion sydd wedi goroesi cam-drin rhywiol yn ystod eu plentyndod, yn ogystal â chefnogi eu teuluoedd, eu gofalwyr a'u ffrindiau ehangach. Roedd gweld eu gwaith yn uniongyrchol yn atgoffa'n bwerus, er bod polisi'n bwysig, fod yn rhaid ei wneud yn iawn. Yn aml, elusennau a sefydliadau cymunedol sy'n darparu'r gefnogaeth y mae pobl yn dibynnu arni o ddydd i ddydd. Er eu bod wedi'u comisiynu gan gyrff cyhoeddus o bosibl, boed yn awdurdodau iechyd neu awdurdodau lleol, yn y cyd-destun hwn, mae'n bwysig fod y sefydliadau hynny'n bodoli oddi allan i Lywodraeth ar un ystyr, oherwydd materion yn ymwneud ag ymddiriedaeth a all ddigwydd ar adegau, gyda gwasanaethau sydd wedi bodoli i bobl yn y gorffennol.
Y staff ymroddedig a'r cwnselwyr proffesiynol yn Cerrig Camu sy'n darparu amgylchedd a gwasanaethau diogel, gyda'r nod o ddiogelu a gwarchod iechyd da meddyliol a chorfforol pobl sydd wedi bod yn ddioddefwyr cam-drin rhywiol, ac yn arbennig drwy ddarparu ymyrraeth therapiwtig a chwnsela i unigolion ac mewn grwpiau. Gall y math hwnnw o gymorth cwnsela a chymorth therapiwtig wneud gwahaniaeth enfawr, nid yn unig drwy helpu unigolion yn y sefyllfa y maent ynddi heddiw, ond hefyd drwy atal heriau rhag dod yn fwy difrifol gan alw am wasanaethau cyhoeddus mwy dwys yn nes ymlaen—rhywbeth y cyfeiriwyd ato eisoes yn y lle hwn y prynhawn yma.
Ond Ddirprwy Lywydd, roedd un mater a gafodd ei ddwyn i fy sylw yr wythnos diwethaf yn sefyll allan mewn gwirionedd, sef eu bod, er gwaethaf y gwaith hanfodol a wnânt, yn gweithredu gydag ansicrwydd sylweddol am fod llawer o'u cyllid yn cael ei ddyrannu ar sail flynyddol, ac mae angen i bobl sy'n defnyddio'r gwasanaethau hynny wybod bod y gwasanaethau hynny a'r gefnogaeth honno yno nid ar gyfer eleni yn unig, ond ar gyfer blynyddoedd i ddod hefyd. Mae cefnogaeth hirdymor yn gwbl angenrheidiol. Felly, ar hyn o bryd, bob blwyddyn, rhaid i'r sefydliad hwn, Cerrig Camu, ailymgeisio am gyllid heb unrhyw warant y bydd yn parhau. Yn aml, ni chaiff penderfyniadau eu cadarnhau tan ymhell i mewn i'r flwyddyn ariannol, gan ei gwneud hi'n anhygoel o anodd cynllunio gwasanaethau, cadw staff profiadol neu fuddsoddi ar gyfer y dyfodol.
Weinidog Cabinet, rwy'n derbyn bod cyllid cyhoeddus o dan bwysau, ond ni ddylai sefydliadau sy'n darparu gwasanaethau hanfodol sy'n ystyriol o drawma orfod treulio cymaint o amser yn poeni a fyddant yn dal i fodoli yn y flwyddyn ganlynol. Fel y dywedais, mae angen i'r bobl sydd angen y gefnogaeth honno wybod bod gwasanaethau yno yn y dyfodol hefyd. Felly, yn ymateb y Gweinidog Cabinet, tybed a fyddai'n ystyried y posibilrwydd o gyflwyno trefniadau cyllido mwy hirdymor ar gyfer elusennau fel hyn, a chyllid aml-flwyddyn lle bo hynny'n briodol, ac a fyddai hynny'n darparu mwy o sefydlogrwydd, yn caniatáu i sefydliadau fel Cerrig Camu gynllunio ymlaen llaw, cadw cwnselwyr medrus a chanolbwyntio eu hamser ar gefnogi'r rhai sydd eu hangen, yn hytrach na gorfod gwneud ceisiadau'n barhaus am grantiau cyllid tymor byr.
Os ydym o ddifrif ynglŷn â chefnogi pobl sydd wedi mynd drwy brofiadau niweidiol yn ystod plentyndod, rhaid inni fod o ddifrif ynglŷn â darparu'r gefnogaeth gynaliadwy honno i'r sefydliadau sy'n gwneud y gwaith hwn o ddydd i ddydd. Rwy'n sicr yn ddiolchgar i bawb yn Cerrig Camu am fy nghroesawu yr wythnos diwethaf ac am rannu eu profiadau. Mae eu hangerdd a'u hymroddiad yn glir iawn, ac rwy'n gobeithio y bydd Llywodraeth Cymru yn ystyried yr heriau a nodwyd ganddynt. Diolch yn fawr iawn.
Diolch yn fawr iawn i chi, Beca, am ddod â'r mater yma o'n blaenau ni.
Thank you very much, Beca, for bringing this issue before us this afternoon.
And a very special thank you to Sarah for sharing, very bravely and courageously, your experience. Thank you so much. That was really important for us to hear.
I was a child protection social worker for 25 years before I went to Westminster and then came to the Senedd, and my register of interests will show that my husband is still a child protection social worker. Despite those years of experience, I continue to learn, and for me that's so important.
During my time on the Equality and Social Justice Committee, as it was, one thing became abundantly clear to me: that adverse child experiences do not happen in isolation. They are a panoply of issues, and we must seek to address these to prevent adverse child experiences.
I want to start with someone affected. As we've heard really powerfully about James, I want to speak about Mimi from sir Gâr. She was adopted from Thailand as a baby, and she has reflected that early trauma linked to being taken into care as an infant shaped many of the difficulties she later faced. She also said that speaking with others with similar experiences, through support networks, has really helped her to make sense of what she's been through. She said,
'My mental health is better than what it was last year, but I still get those days where I cry a lot, overthink things and have no motivation.'
So, I hope we can think about what we can do—well, we've talked about prevention—and that we prevent ACEs wherever we can. That means, for me, investing in families early on, before they reach the crisis point, through strong early years services, parenting support and tackling child poverty. It also means embedding children's rights into every decision that we make. Last year, myself and other Members in the Senedd at the time, and cross-sector, developed Bil pob plentyn, a Bill for every child, which was about making sure that children's interests were paramount to every decision that we make.
Secondly, we need to respond better. An ACE should never define someone's future. That is why programmes such as Palix are so important. They help adults understand how childhood trauma has shaped their thoughts, behaviours and relationships, and I have worked with this programme and have seen the results and the outcomes. For many participants, simply understanding why they have felt or reacted in certain ways can be the first step towards recovery. But our institutions must also become trauma informed, and I would argue that we in the Senedd also need to be trauma informed. We need to be looking at trauma-informed training ourselves.
Public Health Wales have found that people with four or more ACEs are around 20 times more likely to have been incarcerated than those with none. We can change this, though. That is why we should explore trauma-informed training for judges and magistrates and those working in our judicial system. New Zealand already trains judges in trauma, child development and family violence. The result is better informed decision making, a greater focus on rehabilitation and a stronger chance of breaking the cycle of repeat offending. That surely is an approach worth taking here in Wales, and one that we can do within our current legislation.
Finally, ACEs are everyone's business. They affect our schools, our NHS, our housing services and our justice system. We cannot change a child's past, but we can change how we respond in the future. If we get prevention right, provide the right support and build trauma-informed institutions, we can ensure that childhood adversity does not determine someone's future. Let's do this on behalf of all the children I have worked with, all the children my husband continues to work with, all the children and adults in Wales who need us right now to understand and to listen to them. Diolch yn fawr iawn.
A diolch arbennig iawn i Sarah am rannu eich profiad yn ddewr iawn. Diolch yn fawr iawn. Roedd hynny'n bwysig iawn inni ei glywed.
Roeddwn i'n weithiwr cymdeithasol amddiffyn plant am 25 mlynedd cyn i mi fynd i San Steffan ac yna i'r Senedd, a bydd fy nghofrestr buddiannau'n dangos bod fy ngŵr yn dal i fod yn weithiwr cymdeithasol amddiffyn plant. Er gwaethaf y blynyddoedd hynny o brofiad, rwy'n parhau i ddysgu, ac i mi mae hynny mor bwysig.
Yn ystod fy amser ar y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol, fel yr oedd, daeth un peth yn hollol glir i mi: nad yw profiadau niweidiol plant yn digwydd yn annibynnol ar bob dim arall. Maent yn nifer helaeth o broblemau, ac mae'n rhaid inni geisio mynd i'r afael â'r rhain i atal profiadau niweidiol i blant.
Hoffwn ddechrau gyda rhywun yr effeithir arnynt. Fel y clywsom yn bwerus iawn am James, rwyf i am siarad am Mimi o sir Gâr. Cafodd ei mabwysiadu o Wlad Thai pan oedd yn fabi, ac mae hi'n ystyried bod trawma cynnar yn gysylltiedig â chael ei rhoi mewn gofal pan oedd yn fabi wedi siapio llawer o'r anawsterau a wynebodd yn ddiweddarach. Dywedodd hefyd fod siarad ag eraill â phrofiadau tebyg, drwy rwydweithiau cymorth, wedi ei helpu i wneud synnwyr o'r hyn y mae hi wedi bod drwyddo. Meddai
'Mae fy iechyd meddwl yn well na'r hyn ydoedd y llynedd, ond rwy'n dal i gael dyddiau lle rwy'n crio llawer, yn gorfeddwl pethau a heb unrhyw ysgogiad i wneud dim byd.'
Felly, rwy'n gobeithio y gallwn feddwl am yr hyn y gallwn ni ei wneud—wel, rydym wedi siarad am atal—a'n bod yn atal profiadau niweidiol yn ystod plentyndod lle bynnag y gallwn. I mi, mae hynny'n golygu buddsoddi mewn teuluoedd yn gynnar, cyn iddynt gyrraedd sefyllfa o argyfwng, drwy wasanaethau blynyddoedd cynnar cryf, cymorth rhianta a mynd i'r afael â thlodi plant. Mae hefyd yn golygu ymgorffori hawliau plant ym mhob penderfyniad a wnawn. Y llynedd, fe ddatblygais i ac Aelodau eraill yn y Senedd ar y pryd, yn draws-sector, y Bil pob plentyn, a oedd yn ymwneud â sicrhau bod buddiannau plant yn cael lle blaenllaw ym mhob penderfyniad a wnawn.
Yn ail, mae angen inni ymateb yn well. Ni ddylai profiad niweidiol yn ystod plentyndod byth ddiffinio dyfodol rhywun. Dyna pam y mae rhaglenni fel Palix mor bwysig. Maent yn helpu oedolion i ddeall sut y mae trawma plentyndod wedi siapio eu meddyliau, eu hymddygiadau a'u perthnasoedd, ac rwyf wedi gweithio gyda'r rhaglen hon ac wedi gweld y canlyniadau. I lawer o gyfranogwyr, gall deall pam eu bod wedi teimlo neu ymateb mewn ffyrdd penodol fod yn gam cyntaf tuag at adferiad. Ond rhaid i'n sefydliadau ddod yn ystyriol o drawma hefyd, a buaswn yn dadlau bod angen i ni yn y Senedd ddod yn ystyriol o drawma. Mae angen i ni edrych ar hyfforddiant ystyriol o drawma ein hunain.
Mae Iechyd Cyhoeddus Cymru wedi canfod bod pobl sydd wedi cael pedwar neu fwy o brofiadau niweidiol yn ystod plentyndod oddeutu 20 gwaith yn fwy tebygol o fod wedi cael eu carcharu na'r rhai sydd heb gael profiadau o'r fath. Ond fe allwn newid hyn. Dyna pam y dylem archwilio hyfforddiant sy'n ystyriol o drawma ar gyfer barnwyr ac ynadon a'r rhai sy'n gweithio yn ein system farnwrol. Mae Seland Newydd eisoes yn hyfforddi barnwyr mewn trawma, datblygiad plant a thrais teuluol. Y canlyniad yw bod penderfyniadau mwy gwybodus yn cael eu gwneud, mwy o ffocws ar adsefydlu a mwy o obaith o dorri'r cylch o aildroseddu. Mae hynny'n sicr yn ddull sy'n werth mynd ar ei drywydd yma yng Nghymru, ac yn un y gallwn ei wneud o fewn ein deddfwriaeth bresennol.
Yn olaf, mae profiadau niweidiol yn ystod plentyndod yn fusnes i bawb. Maent yn effeithio ar ein hysgolion, ein GIG, ein gwasanaethau tai a'n system gyfiawnder. Ni allwn newid gorffennol plentyn, ond gallwn newid y ffordd yr ymatebwn yn y dyfodol. Os ydym yn cael atal yn iawn, yn darparu'r gefnogaeth gywir ac yn adeiladu sefydliadau sy'n ystyriol o drawma, gallwn sicrhau nad yw profiadau niweidiol yn ystod plentyndod yn pennu dyfodol rhywun. Gadewch inni wneud hyn ar ran yr holl blant y gweithiais gyda nhw, yr holl blant y mae fy ngŵr yn parhau i weithio gyda nhw, yr holl blant ac oedolion yng Nghymru nawr sydd angen inni ddeall a gwrando arnynt. Diolch yn fawr iawn.
Hoffwn ddiolch i'r Aelod Beca Brown am gyflwyno'r ddadl bwysig hon heddiw, i Sarah am ei chyfraniad dewr, ac i bawb sydd wedi cyfrannu a gwneud pwyntiau hynod, hynod o bwysig. Mae'n amlwg o'r hyn rydym ni wedi ei glywed fod angen gwneud mwy i gydnabod effaith trawma yn ystod plentyndod. Mae'r profiadau erchyll hyn yn llunio bywydau unigolion ac yn cael effaith sylweddol ar eu bywyd o ddydd i ddydd. Ni ddylid byth diystyru neu anwybyddu unrhyw hanes o drawma ac mae'n hanfodol bod gan bobl y wybodaeth i ddeall yn llawn ei effaith a'r sgiliau i gefnogi dioddefwyr.
Dwi am ddefnyddio fy nghyfraniad i dynnu sylw at y gwaith blaengar sydd eisoes yn cael ei wneud yn fy etholaeth, a dwi'n ddiolchgar iawn i'r Aelod Lynne Neagle am sôn am y gwaith gwych yn Ysgol Gyfun Llangefni a Chyngor Sir Ynys Môn. Diolch i arweiniad Cyngor Sir Ynys Môn, dwi'n hynod o falch o'i statws fel ynys sy'n wybodus o drawma.
Mae'n daith barhaus i wella a dysgu, gan gael effaith gadarnhaol ar fywydau unigolion a chymunedau. Yn ymarferol, mae rhan o hyn yn golygu rhoi pwyslais ychwanegol ar gefnogi lles ein plant a'n pobl ifanc, a hynny, er enghraifft, drwy weithgareddau awyr agored; mae'n golygu sicrhau bod iaith gyffredin o ran deall trawma yn cael ei defnyddio ar draws gwasanaethau cyhoeddus yn y sir; ac mae'n golygu grymuso cynghreiriau cymunedau lleol i gyfrannu i raglenni sy'n llunio dyfodol eu milltiroedd sgwâr. Ond yn fwy na dim, fel mae rheolwr gwasanaethau plant a theuluoedd Cyngor Sir Ynys Môn wedi dweud,
'Nid yw bod yn gymuned sy'n ystyriol o drawma yn rhywbeth atodol, yn ymyriad neu yn rhywbeth y mae rhai yn ei wneud. Mae'n ddiwylliant.'
Dwi'n falch o'r gwaith sy'n digwydd ar draws Ynys Môn i feithrin y diwylliant hwnnw ar draws sefydliadau, ysgolion a gwasanaethau lleol er budd ein cymunedau a'n trigolion. Dwi'n annog cyrff cyhoeddus eraill i ddilyn arweiniad Cyngor Sir Ynys Môn ac yn edrych ymlaen at glywed y Gweinidog yn sôn am gynlluniau Llywodraeth Cymru yn hynny o beth. Diolch.
I'd like to give thanks to the Member Beca Brown for bringing forward this important debate today, to Sarah for her courageous contribution, and to everyone else who's contributed and made very, very important points. It's clear from what we've heard that we need to do more to recognise the impact of childhood trauma. These appalling experiences shape the lives of individuals and have a significant impact on their day-to-day lives. Any history of trauma should never be dismissed or ignored, and it's essential that people have the information to fully understand its impact and the skills to support victims.
I would like to use my contribution to highlight the progressive work that's already being done in my constituency, and I'm grateful to the Member Lynne Neagle for mentioning the excellent work at Ysgol Gyfun Llangefni and the Isle of Anglesey County Council. Thanks to the leadership of the Isle of Anglesey County Council, I'm extremely proud of its status as a trauma-informed island.
It is an ongoing journey of learning and improvement, having a positive impact on the lives of individuals and communities. In practice, part of this means placing an extra emphasis on supporting the well-being of our children and young people, through outdoor activities, for example; it means ensuring that there is a shared language for understanding trauma, and that that is used across public services in the county; and it means empowering local community groups to contribute to programmes that shape the future of their local areas. But above all, as Anglesey county council's child and family services manager has said,
'Being a Trauma Informed Community isn't a bolt-on, an intervention or something that a few do. It's a culture.'
I'm proud of the work that's happening across Anglesey to develop that culture across organisations, schools and local groups for the benefit of our communities and residents. I encourage other public bodies to follow Anglesey county council's lead, and I look forward to hearing the Minister talk about the Welsh Government's plans in that regard. Thank you.
Galwaf ar y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb, Sioned Williams.
I call on the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality, Sioned Williams.
Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Hoffwn i ddiolch i Beca Brown am gyflwyno'r cynnig pwysig hwn ac i bawb sydd wedi rhannu profiadau personol mewn ffordd mor rymus, yn enwedig Sarah. Diolch yn fawr am dy ddewrder ac am rannu dy wybodaeth di gyda ni.
Rydyn ni wedi clywed profiadau etholwyr a hefyd wedi clywed am brofiad mewn Llywodraeth—rhywun fel Lynne, sydd wedi gweld pwysigrwydd y gwaith o fewn Llywodraeth sydd angen cael ei wneud ar hyn. Mae'n gwbl glir i fi o glywed y drafodaeth yma heddiw. Gaf i ddweud rhywbeth hefyd am safon y drafodaeth heddiw? Mae'r cyfraniadau i gyd wedi bod nid yn unig yn rymus, ond yn hyddysg a hefyd yn cynnig ac yn codi cwestiynau ymarferol a defnyddiol. Dyma beth ddylai trafodaeth a dadl yn y Senedd yma fod.
Mae'n gwbl glir, fel y dywedais i, bod angen inni weithredu ar brofiadau niweidiol yn ystod plentyndod. Mae corff mawr o dystiolaeth gyda ni o Gymru ac o weddill y byd, ac rydym ni wedi clywed sôn amdano fe y prynhawn yma. Mae'n dangos y cysylltiad cryf yna rhwng profiadau niweidiol yn ystod plentyndod a chanlyniadau gwael wedyn drwy gydol bywyd. Mae hynny ar draws y meysydd polisi—ar draws addysg, ar draws iechyd ac iechyd meddwl, ar draws tai, ar draws gwasanaethau plant, y system gyfiawnder, fel y soniodd Jane Dodds. Dwi'n cydnabod hefyd y gwaith sydd angen ei wneud o ran atal tlodi a hefyd y pwyslais sydd angen ei roi ar hawliau plant o ran polisi.
Thank you very much, Dirprwy Lywydd. I'd like to thank Beca Brown for tabling this important motion and everyone who has shared personal experiences in such a powerful way, particularly Sarah. Thank you so much for your bravery and for sharing your knowledge with us.
We've heard the experiences of constituents, and we've heard about experiences in Government—somebody like Lynne, who has seen the importance of the work within Government, the work that needs to be done on this. It's clear to me from hearing this debate today. May I say something, too, about the quality and standard of the contributions to the debate? All of the contributions have been not just powerful but informed and have provided information about practical responses, useful responses. That's what such a debate should be like in this Senedd.
It's quite clear, as I said, that we need to take action on adverse childhood experiences. There is that large body of evidence from Wales and from elsewhere in the world, and we've heard mention made about it this afternoon. It demonstrates that strong link between adverse childhood experiences and poor outcomes throughout life. And that is across policy areas—across education, health, mental health, housing, children's services, the justice system, as Jane Dodds mentioned. I recognise, of course, the work that needs to be done in terms of poverty prevention and the emphasis on children's rights when it comes to policy.
Preventing ACEs is not only critical to the health and well-being of individuals, it's crucial to the well-being of our nation. The cost of not doing so impacts not only the individual in terms of the lost opportunity to enjoy a long, happy, healthy and productive life, but is also felt by families, communities, public services and our economy. One study that looked at the financial cost of ACEs in England and Wales estimated that the annual costs were nearly £43 billion, equivalent to around £1,800 per household per annum. So, as well as a moral obligation, we have an economic imperative to act on ACEs.
As I've previously stated, this Government is committed to ensuring all children in Wales have the best start in life. We know how important this is to our future physical and mental health and well-being and prosperity.
Mae atal profiadau niweidiol yn ystod plentyndod nid yn unig yn hanfodol i iechyd a lles unigolion, mae'n hanfodol i les ein cenedl. Mae'r gost o beidio â gwneud hynny yn effeithio nid yn unig ar yr unigolyn o ran y cyfle a gollwyd i fwynhau bywyd hir, hapus, iach a chynhyrchiol, ond hefyd yn cael ei deimlo gan deuluoedd, cymunedau, gwasanaethau cyhoeddus a'n heconomi. Amcangyfrifodd un astudiaeth a edrychodd ar gost ariannol profiadau niweidiol yn ystod plentyndod yng Nghymru a Lloegr fod y costau blynyddol bron yn £43 biliwn, sy'n cyfateb i oddeutu £1,800 y flwyddyn i bob aelwyd. Felly, yn ogystal â rhwymedigaeth foesol, mae rheidrwydd economaidd i weithredu ar brofiadau niweidiol yn ystod plentyndod.
Fel y dywedais o'r blaen, mae'r Llywodraeth hon wedi ymrwymo i sicrhau bod pob plentyn yng Nghymru yn cael y dechrau gorau mewn bywyd. Fe wyddom pa mor bwysig yw hyn i'n hiechyd corfforol a meddyliol a'n llesant a'n ffyniant yn y dyfodol.
Ac ar ben hynny, rŷn ni'n gwybod pa mor bwysig yw'r profiadau yn ystod y 1,000 o ddiwrnodau cyntaf a'r blynyddoedd cynnar. Felly, o ystyried hyn i gyd, mae'n rhaid inni wneud popeth o fewn ein gallu i helpu babanod a rhieni i ffurfio perthynas gadarnhaol â'i gilydd. Mae'n rhaid i'n plant fod yn ddiogel rhag niwed a theimlo'n ddiogel. Mae angen i ni greu amgylcheddau lle gall babanod a phlant ffynnu, gan osod sylfeini cadarn i'w helpu i gyflawni eu potensial, a meithrin eu gallu i ymdopi'n hyderus â heriau bywyd. Mae angen i hyn ddigwydd yn y cartref, yn y gymuned, yn ein lleoliadau gofal plant ac yn ein hysgolion.
Mae llawer gormod o'n teuluoedd yn parhau i'w chael hi'n anodd. Dyna pam mae lleihau tlodi plant a gwella cyfleoedd bywyd i blant a theuluoedd yn ddau o'r prif flaenoriaethau i mi ac i'r Llywodraeth. Rŷn ni wedi ymrwymo i weithio bob dydd i wella bywydau pobl Cymru, ac mae hyn yn golygu mynd i'r afael â'r materion a'r rhwystrau sy'n gallu atal plant rhag cael y dechrau gorau mewn bywyd, pa un a yw hynny'n deillio o brofiadau o fewn y teulu, profiadau niweidiol yn ystod plentyndod, neu o anghydraddoldebau strwythurol a chymdeithasol, fel tlodi a gwahaniaethu o bob math.
Mae'n ddegawd bellach ers i'r astudiaeth gyntaf yng Nghymru ar brofiadau niweidiol yn ystod plentyndod gael ei chyhoeddi. Arweiniodd canfyddiadau ysgytwol yr astudiaeth honno at alwad drawsbleidiol glir i weithredu, a dwi'n falch o glywed yr un alwad heddiw. Mae astudiaethau pellach wedi gwella ein dealltwriaeth o brofiadau niweidiol yn ystod plentyndod.
And in addition to that, we know how important experiences during the first 1,000 days and the early years are. So, with all of this in mind, we must do everything we can to help babies and parents to form a positive relationship with each other. Our children must be safe from harm, they must feel safe. We need to create environments where babies and children can thrive, laying solid foundations to help them achieve their potential and to develop their ability to confidently cope with life's challenges. All of this needs to happen in the home, in the community, in our childcare settings and in our schools.
Far too many of our families are still struggling. That's why reducing child poverty and improving life opportunities for children and families are two of my main priorities, and priorities for my Government, too. As a Government, we are committed to working every day to improve the lives of the people of Wales, and this means tackling the issues and the barriers that can prevent children from getting the best start in life, whether that emanates from experiences within the family, adverse childhood experiences, or from structural and social inequalities such as poverty or discrimination of any kind.
A decade has now passed since the first study in Wales on adverse childhood experiences was published. The shocking findings of that study led to a clear cross-party call to action. I'm pleased to hear that same call being made today. Further studies have improved our understanding of adverse childhood experiences.
The relationship between experience and outcome is complex. The risk of exposure to ACEs and of experiencing poorer outcomes can be influenced by a wide variety of factors, including various personal characteristics, race, gender, socioeconomic status, often termed as intersectionality. We know that the distribution of ACEs across society is unequal, as is their impact. We know that intersectionality increases the likelihood of experiencing ACEs, but it can also act as a compounding factor. An individual's personal characteristics can increase, therefore, the risk and likelihood of experiencing poorer outcomes related to ACEs. For example, we know that those from a socioeconomically deprived community experience higher levels of ACEs, and those who experience ACEs are at a greater risk of socioeconomic disadvantage in adulthood. That's why it's important our approach is holistic, cross-Government and multidisciplinary. Our approach towards tackling ACEs must be situated in the broader social and economic context of family life and the wider determinants of health, rather than adopting a narrow focus just on parental behaviours.
Mae'r berthynas rhwng profiad a chanlyniad yn gymhleth. Gall amrywiaeth eang o ffactorau ddylanwadu ar y risg o ddod i gysylltiad â phrofiadau niweidiol yn ystod plentyndod a phrofi canlyniadau gwael, gan gynnwys nodweddion personol amrywiol, hil, rhyw, statws economaidd-gymdeithasol, a elwir yn aml yn groestoriadedd. Gwyddom fod dosbarthiad profiadau niweidiol yn ystod plentyndod ar draws y gymdeithas yn anghyfartal, fel y mae eu heffaith. Fe wyddom fod croestoriadedd yn cynyddu'r tebygolrwydd o brofi profiadau niweidiol yn ystod plentyndod, ond gall hefyd weithredu fel ffactor sy'n eu gwaethygu. Felly, gall nodweddion personol unigolyn gynyddu'r risg a'r tebygolrwydd o brofi canlyniadau gwaeth sy'n gysylltiedig â phrofiadau niweidiol yn ystod plentyndod. Er enghraifft, fe wyddom fod pobl o gymuned ddifreintiedig yn economaidd-gymdeithasol yn profi lefelau uwch o brofiadau niweidiol yn ystod plentyndod, ac mae'r rhai sy'n profi profiadau niweidiol yn ystod plentyndod mewn mwy o berygl o anfantais economaidd-gymdeithasol pan fyddant yn oedolion. Dyna pam y mae'n bwysig fod ein dull yn gyfannol, yn drawslywodraethol ac yn amlddisgyblaethol. Rhaid i'n dull o fynd i'r afael â phrofiadau niweidiol yn ystod plentyndod fod wedi'i osod yng nghyd-destun cymdeithasol ac economaidd ehangach bywyd teuluol a phenderfynyddion ehangach iechyd, yn hytrach na mabwysiadu ffocws cul ar ymddygiadau rhieni yn unig.
Mae ein rhaglenni yn y blynyddoedd cynnar, magu plant, cymorth i deuluoedd a gofal plant yn chwarae rhan allweddol wrth sicrhau ein bod yn adnabod ac yn atal profiadau niweidiol yn gynnar, yn cynnig cymorth amserol, ac yn adeiladu gwytnwch ymhlith plant a theuluoedd. Yn ganolog i'r gwaith hwn mae Hyb ACE Cymru, y ganolfan arbenigedd ar drawma a phrofiadau niweidiol yn ystod plentyndod, sy'n chwarae rhan allweddol wrth ddatblygu unigolion, gwasanaethau a chymunedau sy'n ystyriol o drawma. O ganlyniad, mae'r hyb wedi bod yn allweddol i'n hymateb i brofiadau niweidiol yn ystod plentyndod. Elfen sylfaenol o waith yr hyb yw codi ymwybyddiaeth a dealltwriaeth y cyhoedd o ddulliau a gwasanaethau sy'n ystyriol o drawma, ac mae'r hyb yn llwyddo i wneud hynny drwy'r ymgyrch Amser i fod yn Garedig. Rwy'n falch iawn bod yr ymgyrch honno wedi cael ei chydnabod yn y cynnig ar gyfer y ddadl.
Mae'r cynnig yn galw ar y Llywodraeth i gryfhau a chefnogi dulliau sy'n ystyriol o drawma ar draws y sector cyhoeddus. Yn y bôn, mae dull sy'n ystyriol o drawma yn ymwneud â charedigrwydd, tosturi, empathi a dealltwriaeth, sef gofyn, fel y dywedodd Beca, 'Beth ddigwyddodd i chi?' yn hytrach na, 'Beth sy'n bod arnoch chi?' Gall hynny drawsnewid bywydau drwy helpu rhai sydd wedi'u heffeithio gan brofiadau newidiol a thrawma i wella, adennill ymddiriedaeth, a meithrin perthynas gadarnhaol ag eraill. Rwy'n siŵr y byddai Hyb ACE Cymru yn croesawu'r cyfle i weithio gyda Chomisiwn y Senedd pe bai'n penderfynu dod yn sefydliad sy'n ystyriol o drawma.
Ond nid hyfforddiant yn unig sydd ei angen. Mae angen newid meddylfryd, diwylliant a ffyrdd o weithio. Mae dod yn ystyriol o drawma yn daith yn hytrach na chyrchfan. Mae'r hyb wedi datblygu ystod eang o adnoddau i helpu sefydliadau a gwasanaethau i ddod yn fwy ystyriol o drawma. Mae hyn yn cynnwys hyfforddiant i godi ymwybyddiaeth sy'n addas i bawb, ynghyd â hyfforddiant mwy cynhwysfawr i’r rhai sy'n cefnogi pobl sydd wedi'u heffeithio gan drawma. Mae hefyd wedi cynhyrchu pecyn cymorth i helpu sefydliadau i ddod yn ystyriol o drawma a phrofiadau niweidiol yn ystod plentyndod. Mae gan yr hyb brofiad helaeth o weithio gyda sefydliadau a gwasanaethau ar draws ystod eang o sectorau i'w cefnogi yn y gwaith hwn.
Our early years programmes, and those on parenting, family support and childcare, play a key role in ensuring we identify and prevent adverse childhood experiences early, offer timely support, and build resilience among children and families. Central to this work is the ACE Hub Wales, which is a centre of expertise on trauma and adverse childhood experiences, which plays a key role in developing individuals, services and communities that are trauma informed. As a result, the hub has been critical to our response to adverse childhood experiences. A fundamental element of the work of ACE Hub Wales is to raise public awareness and understanding of methods and services that are trauma-informed, and the hub manages to do that through its Time to be Kind campaign. I'm very pleased that that campaign has been recognised in the motion for this debate.
The motion calls on the Government to strengthen and support trauma-informed approaches across the public sector. Fundamentally, a trauma-informed approach is about kindness, compassion, empathy and understanding, which means asking, as Beca said, 'What happened to you?' rather than asking, 'What's wrong with you?' This can transform lives by helping those affected by harmful experiences and trauma to heal, to regain trust and to build positive relationships with others. I'm sure that ACE Hub Wales would welcome the opportunity to work with the Senedd Commission if it decided to become a trauma-informed organisation.
But it's not just about training. We need to change mindsets, culture and ways of working. Becoming trauma-informed is a journey, rather than a destination. The Hub has developed a wide range of resources to help organisations and services to become more trauma informed. This includes introductory awareness training that is suitable for all, as well as more comprehensive training for those who support people affected by trauma. The hub has also produced a toolkit to help organisations become informed in regard to trauma and adverse childhood experiences. The hub has extensive experience of working with organisations and services across a wide range of sectors to support them in this work.
But I do recognise—and I want to finish with this, Dirprwy Lywydd—the importance of taking a cross-Government, system-wide, holistic approach to tackling childhood adversity and trauma, guided by the evidence and best practice. A commitment to working in an ACE and trauma-informed way is already embedded within Welsh Government policies, programmes and strategies, but I will continue to encourage and push for this as new policies and programmes are developed, and to ensure good practice is continued and shared. Diolch.
Ond rwy'n cydnabod—ac rwyf am orffen gyda hyn, Ddirprwy Lywydd—pwysigrwydd mabwysiadu dull trawslywodraethol cyfannol, system gyfan o fynd i'r afael â thrallod a thrawma yn ystod plentyndod, wedi'i arwain gan y dystiolaeth ac arferion gorau. Mae ymrwymiad i weithio mewn ffordd sy'n ystyriol o drawma a phrofiadau niweidiol yn ystod plentyndod eisoes wedi'i ymgorffori ym mholisïau, rhaglenni a strategaethau Llywodraeth Cymru, ond byddaf yn parhau i annog a gwthio am hyn wrth i bolisïau a rhaglenni newydd gael eu datblygu, ac i sicrhau bod arferion da yn cael eu parhau a'u rhannu. Diolch.
Galwaf ar y Llywydd i ymateb ar ran Comisiwn y Senedd.
I call on the Llywydd to respond on behalf of the Senedd Commission.
Diolch, Ddirprwy Lywydd. I just want to begin by thanking the Members who've brought forward and supported this debate and spoken in it. The contributions have been heartfelt and, as we've heard, informed often by personal experience, and therefore they've been quite selfless, generous and courageous too.
Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwyf am ddechrau drwy ddiolch i'r Aelodau sydd wedi cyflwyno a chefnogi'r ddadl hon ac wedi siarad ynddi. Mae'r cyfraniadau wedi bod yn galonogol ac fel y clywsom, wedi'u llywio'n aml gan brofiad personol, ac felly maent wedi bod yn anhunanol, yn hael ac yn ddewr iawn hefyd.
Mae'r ddadl hon yn ymdrin â mater o bwys mawr—effaith trawma, yn enwedig profiadau niweidiol yn ystod plentyndod, ar unigolion ac ar y gymdeithas gyfan ledled Cymru. Wrth gydnabod y materion pwysig hyn sydd wedi cael eu gosod gan yr Aelodau, mae'n glir bod trawma'n gallu achosi canlyniadau parhaol a phellgyrhaeddol. Mae'n effeithio ar brofiadau ar hyd oes, gan ddylanwadu ar iechyd, llesiant, cydberthnasau a chyfleoedd.
Mae'r dystiolaeth bod cyfran sylweddol o oedolion yng Nghymru wedi cael o leiaf un profiad niweidiol yn ystod plentyndod yn pwysleisio maint y broblem hon a phwysigrwydd ymateb cynaliadwy ar y cyd. Rwy'n siŵr, yn ôl beth yr ydym wedi'i glywed heddiw, y bydd Aelodau yn y Siambr hon sydd wedi wynebu o leiaf un yn ystod eu bywydau.
This debate deals with an issue of profound importance—the impact of trauma, particularly adverse childhood experiences, on individuals and society as a whole across Wales. In recognising these important matters set forward by Members, it is clear that trauma can have lasting and far-reaching consequences. It shapes experiences across the course of one's life, influencing health, well-being, relationships and opportunities.
The evidence that a significant proportion of adults in Wales have experienced at least one adverse childhood experience underlines the scale of the issue and the importance of a sustained collective response. I am sure, from what we have heard today, that Members in this Chamber will have encountered at least one during the course of their lives.
The links between such experiences and poorer outcomes, as we've heard, whether in physical or mental health or in wider life chances, are well established, but complex. Yet these carry not only individual or isolated impacts, but they're matters that affect communities, public services and the resilience of our society as a whole. It is therefore welcome that action to address adverse childhood experiences has already been embedded across a range of Welsh Government policy areas. Indeed, the publication of the ACE Hub Wales's partner communications toolkit also represents a significant further step forward. It offers practical support to strengthen trauma‑informed approaches across public sector organisations. If we take these together, these points reflect both a growing awareness and an increasing commitment across Wales to respond to trauma in a more informed and a more compassionate way.
Turning to the matters raised in point 6 of the motion, which relate specifically to the Senedd Commission, let me address each in turn. Firstly, on the question of developing plans to adopt trauma‑informed approaches across Senedd activities and services, the Commission firmly recognises the importance of considering how our working practices, our services and engagement can reflect an understanding of trauma. The Senedd is not only a legislative body, but it's also a public institution, and it is appropriate that we consider how our environment supports Members, staff and those who engage with us. This includes our reflections on our organisational culture, our accessibility and the way we design services and deliver those services.
Secondly, on increasing awareness of the impact of trauma among Members, among Commission staff and among others engaging with the Senedd, this awareness and understanding are the essential building blocks of a trauma‑informed approach. There is clear value in ensuring that those working within and alongside the Senedd are equipped with the appropriate knowledge and guidance. This can include opportunities for learning, for training, the sharing of good practice, enabling individuals to better understand the potential impact of trauma on our behaviour, our communication and our engagement.
Thirdly, on promoting the approaches that place individuals at the very centre of services, this speaks to the importance of ensuring that our communications, our processes, our physical and digital environments, are accessible and are sensitive and that they are inclusive. A trauma‑informed approach encourages us to consider how individuals experience the services that we provide, and that we seek to avoid unintended distress or retraumatisation. This aligns closely with our broader principles of dignity, respect and inclusion, which underpin the work of this very institution.
In supporting this approach, the Commission recognises that being truly people centred requires us to listen and to reflect lived experience in how we work. We are increasingly doing this through our engagement with our staff networks and with representative groups, which provide valuable insight into how policies and practices are experienced in reality. By shaping our approaches in partnership with those voices, we are better able to align and design our services and environments as ones that are inclusive, that are sensitive and that are grounded in real experience, rather than working on assumption.
Mae'r cysylltiadau rhwng profiadau o'r fath a chanlyniadau gwael, fel y clywsom, boed mewn iechyd corfforol neu feddyliol neu mewn cyfleoedd bywyd ehangach, wedi'u sefydlu'n drwyadl, ond maent yn gymhleth. Ond nid effeithiau unigol neu ynysig yn unig sydd i'r rhain, maent hefyd yn faterion sy'n effeithio ar gymunedau, gwasanaethau cyhoeddus a gwydnwch ein cymdeithas gyfan. Felly, mae'n galonogol fod camau i fynd i'r afael â phrofiadau niweidiol yn ystod plentyndod eisoes wedi'u hymgorffori ar draws ystod o feysydd polisi Llywodraeth Cymru. Yn wir, mae cyhoeddi pecyn cymorth cyfathrebu i bartneriaid Hyb Profiadau Niweidiol yn Ystod Plentyndod Cymru hefyd yn gam pellach sylweddol ymlaen. Mae'n cynnig cymorth ymarferol i gryfhau dulliau ystyriol o drawma ar draws sefydliadau'r sector cyhoeddus. Os cymerwn y rhain gyda'i gilydd, mae'r pwyntiau hyn yn adlewyrchu ymwybyddiaeth gynyddol ac ymrwymiad cynyddol ledled Cymru i ymateb i drawma mewn ffordd fwy ystyriol a mwy tosturiol.
Gan droi at y materion a godwyd ym mhwynt 6 o'r cynnig, sy'n ymwneud yn benodol â Chomisiwn y Senedd, gadewch imi fynd i'r afael â phob un yn eu tro. Yn gyntaf, ar y cwestiwn o ddatblygu cynlluniau i fabwysiadu dulliau ystyriol o drawma ar draws gweithgareddau a gwasanaethau'r Senedd, mae'r Comisiwn yn cydnabod yn gryf pa mor bwysig yw ystyried sut y gall ein harferion gwaith, ein gwasanaethau a'n hymgysylltiad adlewyrchu dealltwriaeth o drawma. Mae'r Senedd nid yn unig yn gorff deddfwriaethol, mae hefyd yn sefydliad cyhoeddus, ac mae'n briodol ein bod yn ystyried sut y mae ein hamgylchedd yn cefnogi Aelodau, staff a'r rhai sy'n ymgysylltu â ni. Mae hyn yn cynnwys ein hystyriaeth o'n diwylliant sefydliadol, ein hygyrchedd a'r ffordd y lluniwn wasanaethau ac y darparwn y gwasanaethau hynny.
Yn ail, ar gynyddu ymwybyddiaeth o effaith trawma ymhlith Aelodau, ymhlith staff y Comisiwn ac ymhlith eraill sy'n ymgysylltu â'r Senedd, mae'r ymwybyddiaeth a'r ddealltwriaeth hon yn seiliau hanfodol i ddull sy'n ystyriol o drawma. Mae gwerth amlwg mewn sicrhau bod y rhai sy'n gweithio yn y Senedd ac ochr yn ochr â hi yn meddu ar yr wybodaeth a'r arweiniad priodol. Gall hyn gynnwys cyfleoedd i ddysgu, ar gyfer hyfforddiant, rhannu arferion da, galluogi unigolion i ddeall yn well effaith bosibl trawma ar ein hymddygiad, ein cyfathrebu a'n hymgysylltiad.
Yn drydydd, ar hyrwyddo'r dulliau sy'n rhoi unigolion wrth wraidd gwasanaethau, mae'n bwysig sicrhau bod ein cyfathrebu, ein prosesau, ein hamgylcheddau ffisegol a digidol, yn hygyrch ac yn sensitif a'u bod yn gynhwysol. Mae dull sy'n ystyriol o drawma yn ein hannog i ystyried sut y mae unigolion yn profi'r gwasanaethau a ddarparwn, a'n bod yn ceisio osgoi trallod anfwriadol neu ail-drawmateiddio. Mae hyn yn cyd-fynd yn agos â'n hegwyddorion ehangach, sef urddas, parch a chynhwysiant, sy'n sail i waith y sefydliad hwn.
Wrth gefnogi'r dull hwn, mae'r Comisiwn yn cydnabod bod gwneud pobl yn wirioneddol ganolog i'r hyn a wnawn yn ei gwneud hi'n ofynnol inni wrando ac adlewyrchu profiad bywyd yn y ffordd y gweithiwn. Gwnawn hyn fwyfwy drwy ein hymgysylltiad â'n rhwydweithiau staff a chyda grwpiau cynrychioladol, sy'n rhoi mewnwelediad gwerthfawr i'r ffordd y mae polisïau ac arferion yn cael eu profi mewn gwirionedd. Drwy siapio ein dulliau o weithredu mewn partneriaeth â'r lleisiau hynny, gallwn alinio a llunio ein gwasanaethau a'n hamgylcheddau'n well fel rhai sy'n gynhwysol, yn sensitif ac sy'n seiliedig ar brofiad go iawn, yn hytrach na gweithio ar ragdybiaeth.
Aelodau, mae'r materion sydd wedi cael eu codi gan y cynnig hwn yn tynnu sylw nid yn unig at yr heriau sy'n gysylltiedig â thrawma, ond hefyd at y cyfle a'r cyfrifoldeb sydd gan gyrff cyhoeddus i ymateb mewn modd meddylgar ac effeithiol. Bydd Comisiwn y Senedd yn parhau i fyfyrio ynghylch sut y gall ei rôl, ei gyfrifoldebau a'i wasanaethau gyfrannu at y nod hwn, a hynny mewn modd sy'n gyson â'i ddyletswyddau a'i adnoddau. Diolch yn fawr iawn.
Members, the matters raised in this motion highlight not only the challenges associated with trauma, but also the opportunity and the responsibility for public bodies to respond thoughtfully and effectively. The Senedd Commission will continue to reflect on how its role, responsibilities and services can contribute to this aim in a manner consistent with its duties and its resources. Thank you very much.
Diolch, Lywydd. Galwaf ar Beca Brown i ymateb i'r ddadl.
Thank you, Llywydd. I call on Beca Brown to reply to the debate.
Diolch yn fawr. A heartfelt diolch—thank you so much to everyone who has spoken today. I know it's not an easy subject matter and I'm really grateful to those who have felt able to speak. Thank you to those who have shared the stories of constituents. Every word counts. Thank you, Lynne, for all your work on this matter. Thank you, Jane, for your points around incarceration.
Diolch yn fawr. Diolch o galon i bawb sydd wedi siarad heddiw. Rwy'n gwybod nad yw'n bwnc hawdd ac rwy'n ddiolchgar iawn i'r rhai sydd wedi teimlo eu bod yn gallu siarad. Diolch i'r rhai sydd wedi rhannu straeon etholwyr. Mae pob gair yn cyfrif. Diolch, Lynne, am eich holl waith ar y mater hwn. Diolch, Jane, am eich pwyntiau ynglŷn â charcharu.
Diolch, Mair, am dalu teyrnged ddyledus i Gyngor Sir Ynys Môn am eu gwaith gwych, a dwi'n falch o ddeall bod Cyngor Gwynedd hefyd ar yr un trywydd, a gobeithio y bydd y gwaith yna yn datblygu yn fuan iawn.
Thank you, Mair, for paying a deserved tribute to the Isle of Anglesey County Council for their excellent work, and I'm pleased to hear that Gwynedd Council is on the same track, and I hope that that work will develop very soon.
But can I say a very special 'thank you' to Sarah for her contribution? How brave of her to share such a personal story. I thank her from the bottom of my heart, and her words will stay with me for a very, very long time.
Thank you to the Minister and to the Llywydd for conveying such a deep understanding of trauma and ACEs, and for identifying the opportunities presented by ACE Hub Wales, and for sharing how we can build on the good work already done.
I'd like to say to any victims and survivors of abuse, or of any childhood sadness, adversity and trauma that are listening today: I am so sorry that this happened to you, and I hope you are receiving the support and the care that you need.
'Learning lessons' is a phrase that can sound so weak, unless it comes with true intent. And on the matter of sexual abuse, it is imperative that the painful lessons offered up by the 'Clywch' report, published in 2004, and the 'Our Bravery Brought Justice' report, published last year, are fully, truly and meaningfully learned.
Ond a gaf i ddiolch yn arbennig iawn i Sarah am ei chyfraniad? Roedd hi mor ddewr yn rhannu stori mor bersonol. Rwy'n diolch iddi o waelod fy nghalon, a bydd ei geiriau'n aros gyda mi am amser hir iawn.
Diolch i'r Gweinidog ac i'r Llywydd am gyfleu dealltwriaeth mor ddofn o drawma a phrofiadau niweidiol yn ystod plentyndod, ac am nodi'r cyfleoedd a gyflwynir gan Hyb Profiadau Niweidiol yn Ystod Plentyndod Cymru, ac am rannu sut y gallwn adeiladu ar y gwaith da sydd eisoes wedi'i wneud.
Hoffwn ddweud wrth unrhyw ddioddefwyr a goroeswyr camdriniaeth, neu unrhyw dristwch plentyndod, trallod a thrawma sy'n gwrando heddiw: mae'n ddrwg gennyf fod hyn wedi digwydd i chi, ac rwy'n gobeithio eich bod chi'n cael y gefnogaeth a'r gofal sydd ei angen arnoch.
Mae 'dysgu gwersi' yn ymadrodd sy'n gallu swnio mor wan, oni bai bod gwir fwriad yn dod i'w ganlyn. Ac ar gam-drin rhywiol, mae'n hanfodol fod y gwersi poenus a gynigiwyd gan adroddiad 'Clywch', a gyhoeddwyd yn 2004, a'r adroddiad 'Cyfiawnder trwy ein Dewrder', a gyhoeddwyd y llynedd, yn cael eu dysgu'n llawn, yn drwyadl ac yn ystyrlon.
Plant aeth i'r ysgol. Plant oedd i fod yn saff.
Children who went to school. Children who were supposed to be safe.
Children who went to school. Children who should've been safe. Let's commit to creating a Wales where all children can count so many positive childhood experiences that they run out of fingers and toes, and that adverse childhood experiences are few and far between. That's why it is so important that we strengthen the effort to tackle ACEs and use that as a foundation for the work we do here at this Senedd. Let's be that collective village for the children of Wales, and let's work together to make it the best it can be. Diolch yn fawr iawn.
Plant a aeth i'r ysgol. Plant a ddylai fod wedi bod yn ddiogel. Gadewch inni ymrwymo i greu Cymru lle gall pob plentyn gyfrif cymaint o brofiadau plentyndod cadarnhaol fel nad oes ganddynt ddigon o fysedd a bysedd traed, a bod profiadau niweidiol yn ystod plentyndod yn brin iawn. Dyna pam ei bod hi mor bwysig ein bod yn cryfhau'r ymdrech i fynd i'r afael â phrofiadau niweidiol yn ystod plentyndod a defnyddio hynny fel sylfaen ar gyfer y gwaith a wnawn yma yn y Senedd hon. Gadewch inni fod yn bentref cydweithredol i blant Cymru, a gadewch inni weithio gyda'n gilydd i'w wneud y gorau y gall fod. Diolch yn fawr iawn.
Diolch. Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Thank you. The proposal is to agree the motion. Does any Member object? No. The motion is therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Diolch i chi i gyd heddiw am y cyfraniadau tuag at y ddadl yma.
Thank you all for your contributions to that debate.
Detholwyd y gwelliant canlynol: gwelliant 1 yn enwau Heledd Fychan, Lynne Neagle, Jane Dodds, Anthony Slaughter a Paul Rock.
The following amendment has been selected: amendment 1 in the names of Heledd Fychan, Lynne Neagle, Jane Dodds, Anthony Slaughter and Paul Rock.
Rŷn ni'n symud ymlaen i ddadl Reform UK, cenedl noddfa. Galwaf ar Dan Thomas i wneud y cynnig.
We'll move now to the Reform UK debate on a nation of sanctuary. I call on Dan Thomas to move the motion.
Cynnig NDM9278 Dan Thomas
Cynnig bod y Senedd:
1. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i ddiddymu'r cynllun Cenedl Noddfa.
Motion NDM9278 Dan Thomas
To propose that the Senedd:
1. Calls on the Welsh Government to scrap the Nation of Sanctuary plan.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Diolch, Ddirprwy Lywydd. I move this motion, in my name, on behalf of Reform Wales.
Last year, an ITV opinion poll found that 49 per cent of people in Wales wanted to scrap the nation of sanctuary, compared to just 34 per cent who were in favour of keeping it. And following May's election, those who object to a nation of sanctuary now have a very strong voice in this Parliament, and Reform has a legitimate mandate to table this motion. Contributions to this debate from Reform Members will be varied and personal, because those who object to this policy do so for different but equally valid reasons. And opponents try to question our motives, suggesting that we're trying to divide or put people down. They simply can't comprehend that forcing the nation of sanctuary policy onto people who do not want it is in itself divisive.
Now, I believe if we didn't have uncontrolled, unplanned immigration that this country would be more united. Reform will not be put off by the labels given to us by our opponents—labels that are bandied around way too freely in today's political discourse. And we will not be pressured by walkouts or public protests by the vocal minority. Those are the tactics of an intolerant, liberal clique trying to shut down debate.
Now, I've been told by some supporters of the nation of sanctuary that they find my views offensive. Well, whilst I believe that debate should be civil and respectful, in a democracy that champions true freedom of speech, in a real democracy, nobody has the right not to be offended. And I apply that to myself. And it just so happens I am offended by the suggestion that illegal migrants should benefit from a resettlement policy that treats them better than people who've lived in the UK all of their lives. And for me, that policy is deeply unfair, but if anyone in this Chamber wants to support such a policy, it's their right to do so, and, as a parliamentarian, I will listen to their arguments.
Now, the large section of voters who oppose the nation of sanctuary are people who deserve to be listened to, and, as Labour discovered at the last election, we ignore them at our peril. They have genuine concerns about the policy and its role in welcoming and dispersing illegal immigrants in particular. They have concerns about safety. And they are understandably wary of offering sanctuary to young men who have been smuggled into this country, men who we know nothing about, and, in many cases, come from countries that have, to say the least, extremely poor track records when it comes to women's rights. Under the nation of sanctuary, these men are living in dispersal accommodation across Wales, free to come and go and roam the streets.
Now, during the Senedd election, politicians in favour of the nation of sanctuary were keen to suggest that fewer than 100 asylum seekers were living in Welsh hotels. But what they conveniently kept under wraps was that the total number of asylum seekers receiving support in Wales as of March 2026, and according to Senedd research, amounts to 3,400 migrants. That's the total figure when we include other types of accommodation and support vaguely labelled as contingency or dispersal accommodation, which often means houses in multiple occupation.
Now, the majority of the 3,400 are being housed across Cardiff, Newport and Swansea, and only a small minority of those fall under the Homes for Ukraine scheme. We all know the nation of sanctuary predates the illegal invasion of Ukraine, and we believe the UK and Welsh Governments were right to support Ukrainian refugees. They came here through legal routes. They were mainly women and children with documentation. But we did not need to be an open-to-all nation of sanctuary to support those genuine refugees. We could have had a specific assistance programme for them.
Supporters of nation of sanctuary tried to shut down debate on the topic by reminding us that immigration is a non-devolved matter, and we understand this. But the nation of sanctuary is a direct response to an immigration issue, and its very existence sends a message to Westminster that Wales is ready to play its part in the UK's chaotic and uncontrolled immigration policy. Wales is basically saying to London it's okay to send them to us.
Now, this overlaps with the real concern that an unconditional, open-to-all nation of sanctuary is a pull factor to those wanting to smuggle people into the UK and on to Wales, and it sends the message that no matter how you arrive, legally or not, invited or not, you will be welcomed and offered sanctuary regardless. And indeed, when the nation of sanctuary concept was first promoted, the then Labour Minister of the day celebrated the welcoming of asylum seekers who arrived through so-called spontaneous routes. 'Spontaneous' was an interesting description, and most people would call those routes illegal and dangerous.
We also have concerns about the motives of illegal migrants, and whether those who arrive on small boats are genuine asylum seekers. Why are those claiming to be asylum seekers passing through several safe countries to reach the UK? Surely, if they are fleeing for their lives, they would be happy to stop in the first safe country that they arrive at. And where are the supposedly oppressed—[Interruption.] I'll give way.
Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n cyflwyno'r cynnig hwn yn fy enw i, ar ran Reform Cymru.
Y llynedd, canfu arolwg barn ITV fod 49 y cant o bobl yng Nghymru eisiau cael gwared ar y genedl noddfa, o'i gymharu â dim ond 34 y cant a oedd o blaid ei chadw. Ac yn dilyn etholiad mis Mai, mae gan y rhai sy'n gwrthwynebu cenedl noddfa lais cryf iawn yn y Senedd hon, ac mae gan Reform fandad cyfreithlon i gyflwyno'r cynnig hwn. Bydd cyfraniadau i'r ddadl hon gan Aelodau Reform yn amrywiol ac yn bersonol, oherwydd mae'r rhai sy'n gwrthwynebu'r polisi hwn yn gwneud hynny am resymau gwahanol ond yr un mor ddilys. Ac mae gwrthwynebwyr yn ceisio cwestiynu ein cymhellion, gan awgrymu ein bod ni'n ceisio rhannu neu ladd ar bobl. Ni allant ddeall bod gorfodi'r polisi cenedl noddfa ar bobl nad ydynt ei eisiau ynddo'i hun yn ymrannol.
Nawr, pe na bai gennym fewnfudo heb ei reoli, heb ei gynllunio, rwy'n credu y byddai'r wlad hon yn fwy unedig. Ni fydd Reform yn cael ei atal gan y labeli a roddir arnom gan ein gwrthwynebwyr—labeli sy'n cael eu lluchio o gwmpas yn rhy hawdd mewn trafodaethau gwleidyddol heddiw. Ac ni roddir pwysau arnom gan rai'n cerdded allan na phrotestiadau cyhoeddus gan y lleiafrif llafar. Tactegau ciwed ryddfrydol, anoddefgar yw'r rheini sy'n ceisio atal dadl.
Nawr, mae rhai o gefnogwyr y genedl noddfa wedi dweud wrthyf eu bod yn ystyried bod fy safbwyntiau'n sarhaus. Wel, er fy mod yn credu y dylai dadl fod yn sifil ac yn barchus, mewn democratiaeth sy'n hyrwyddo gwir ryddid i lefaru, mewn democratiaeth go iawn, nid oes gan neb hawl i beidio â chael ei ddigio. Ac rwy'n fy nghynnwys i fy hun yn hynny. Ac yn digwydd bod, caf fy nigio gan yr awgrym y dylai ymfudwyr anghyfreithlon elwa o bolisi ailsefydlu sy'n eu trin yn well na phobl sydd wedi byw yn y DU drwy gydol eu hoes. Ac i mi, mae'r polisi hwnnw'n hynod annheg, ond os oes unrhyw un yn y Siambr hon eisiau cefnogi polisi o'r fath, dyna yw eu hawl, ac fel seneddwr, fe fyddaf yn gwrando ar eu dadleuon.
Nawr, mae'r gyfran fawr o bleidleiswyr sy'n gwrthwynebu'r genedl noddfa yn bobl sy'n haeddu cael eu clywed, ac fel y darganfu Llafur yn yr etholiad diwethaf, gwae ni os gwnawn eu hanwybyddu. Mae ganddynt bryderon gwirioneddol am y polisi a'i rôl yn croesawu a gwasgaru mewnfudwyr anghyfreithlon yn arbennig. Mae ganddynt bryderon ynghylch diogelwch. Ac yn ddealladwy, maent yn wyliadwrus o gynnig noddfa i ddynion ifanc sydd wedi cael eu smyglo i'r wlad hon, dynion nad ydym yn gwybod dim amdanynt, ac mewn llawer o achosion, dynion sy'n dod o wledydd sydd â hanes gwael iawn o ran hawliau menywod. O dan y genedl noddfa, mae'r dynion hyn yn byw mewn llety gwasgaru ledled Cymru, yn rhydd i fynd a dod a chrwydro'r strydoedd.
Nawr, yn ystod etholiad y Senedd, roedd gwleidyddion a oedd o blaid y genedl noddfa yn awyddus i awgrymu bod llai na 100 o geiswyr lloches yn byw mewn gwestai yng Nghymru. Ond yr hyn y gwnaethant ei gadw'n gudd yn gyfleus iawn oedd mai cyfanswm nifer y ceiswyr lloches sy'n cael cymorth yng Nghymru ym mis Mawrth 2026, ac yn ôl ymchwil y Senedd, yw 3,400 o ymfudwyr. Dyna'r cyfanswm pan fyddwn yn cynnwys mathau eraill o lety a chymorth sydd wedi'u labelu'n amwys fel llety wrth gefn neu lety gwasgaru, sy'n aml yn golygu tai amlfeddiannaeth.
Nawr, mae'r mwyafrif o'r 3,400 mewn darpariaethau llety ar draws Caerdydd, Casnewydd ac Abertawe, a dim ond lleiafrif bychan o'r rheini sy'n rhan o gynllun Cartrefi i Wcráin. Rydym i gyd yn gwybod bod y genedl noddfa'n bodoli cyn goresgyniad anghyfreithlon Wcráin, ac rydym o'r farn fod Llywodraeth y DU a Chymru yn iawn i gefnogi ffoaduriaid Wcráin. Fe ddaethant yma drwy lwybrau cyfreithiol. Menywod a phlant gyda dogfennaeth oeddent yn bennaf. Ond nid oedd angen inni fod yn genedl noddfa agored i bawb i gefnogi'r ffoaduriaid go iawn hynny. Gallem fod wedi cael rhaglen gymorth benodol ar eu cyfer.
Ceisiodd cefnogwyr y genedl noddfa gau dadl ar y pwnc drwy ein hatgoffa bod mewnfudo yn fater nad yw wedi'i ddatganoli, ac rydym yn deall hyn. Ond mae'r genedl noddfa yn ymateb uniongyrchol i fater mewnfudo, ac mae ei bodolaeth yn anfon neges i San Steffan fod Cymru'n barod i chwarae ei rhan ym mholisi mewnfudo anhrefnus a direolaeth y DU. Yn y bôn, mae Cymru'n dweud wrth Lundain ei bod hi'n iawn iddynt eu hanfon atom.
Nawr, mae hyn yn gorgyffwrdd â'r pryder gwirioneddol fod cenedl noddfa ddiamod, agored i bawb yn ffactor sy'n denu'r rhai sydd eisiau smyglo pobl i'r DU ac ymlaen i Gymru, ac mae'n anfon y neges, sut bynnag y cyrhaeddwch chi, yn gyfreithlon ai peidio, wedi eich gwahodd ai peidio, y cewch chi eich croesawu a chael cynnig noddfa. Ac yn wir, pan hyrwyddwyd y cysyniad o genedl noddfa gyntaf, dathlodd y Gweinidog Llafur ar y pryd y ffaith bod ceiswyr lloches a gyrhaeddodd drwy lwybrau dirybudd fel y'u gelwir yn cael croeso. Roedd 'dirybudd' yn ddisgrifiad diddorol, a byddai'r rhan fwyaf o bobl yn galw'r llwybrau hynny'n anghyfreithlon ac yn beryglus.
Mae gennym bryderon hefyd am gymhellion ymfudwyr anghyfreithlon, ac a yw'r rhai sy'n cyrraedd ar gychod bach yn geiswyr lloches go iawn. Pam y mae'r rhai sy'n honni eu bod yn geiswyr lloches yn pasio drwy sawl gwlad ddiogel i gyrraedd y DU? Yn sicr, os ydynt yn ffoi am eu bywydau, byddent yn hapus i aros yn y wlad ddiogel gyntaf y byddant yn ei chyrraedd. A ble mae'r rhai honedig orthrymedig—[Torri ar draws.] Fe ildiaf.
Daeth y Llywydd (Huw Irranca-Davies) i’r Gadair.
The Llywydd (Huw Irranca-Davies) took the Chair.
Thank you. I wonder if the Member would like to reflect on a statement:
'Barnet has a proud history of providing sanctuary to those fleeing persecution. Ours was the first London borough to resettle Afghan refugees and I am pleased that we can offer a total of five Afghan households the opportunity to resettle in Barnet. We continue to work with the Government and local organisations to offer a warm welcome to the families'.
Diolch. Tybed a hoffai'r Aelod fyfyrio ar ddatganiad:
'Mae gan Barnet hanes balch o ddarparu noddfa i'r rhai sy'n ffoi rhag erledigaeth. Ein bwrdeistref ni oedd y fwrdeistref gyntaf yn Llundain i ailsefydlu ffoaduriaid o Affganistan ac rwy'n falch ein bod yn gallu cynnig cyfle i gyfanswm o bum teulu o Affganistan ailsefydlu yn Barnet. Rydym yn parhau i weithio gyda'r Llywodraeth a sefydliadau lleol i gynnig croeso cynnes i'r teuluoedd'.
Short interventions, please.
Ymyriadau byr, os gwelwch yn dda.
'I am proud that Barnet is living up to our reputation as a welcoming, family friendly borough by supporting those in need.'
What would you say to the former leader of Barnet Council, a Councillor Dan Thomas, and why do you think he was wrong?
'Rwy'n falch fod Barnet yn cynnal ein henw da fel bwrdeistref groesawgar, gyfeillgar i deuluoedd drwy gefnogi'r rhai mewn angen.'
Beth fyddech chi'n ei ddweud wrth gyn-arweinydd Cyngor Barnet, y Cynghorydd Dan Thomas, a pham y credwch chi ei fod yn anghywir?
Thank you for giving me that opportunity. That just proves that, first of all, I believe in genuine asylum. And when I was leader of that council, the people that we welcomed were small in number—as you said, five—and they helped our British troops in Afghanistan. They spoke English. [Interruption.] They spoke English. They were ready to integrate. They were real refugees. We had vetted them. [Interruption.] Llywydd—[Interruption.] Llywydd—. We had vetted them. [Interruption.] I'm explaining. We had vetted them, and they were small in number. And since then, the floodgates have come open. They're coming over in small boats. You're comparing apples with pears. And I stand by that. It shows that I am a reasonable politician, and I stand by it.
Now, where are these supposedly young men coming from? They are coming from supposedly oppressed countries, from third-world countries, and they are finding large sums of money to pay traffickers, unlike the asylum seekers that you just quoted. And if their country is so unsafe, why are they leaving their wives, their children and their elders alone in dangerous homelands? I was once asked to put myself in the shoes of someone who is trying to get to the UK on a small boat. And I replied, if Wales was ever experiencing war or brutal oppression, the last thing I would do as a husband, a father, a son and a brother, is leave my defenceless family alone while I travel for thousands of miles over a period of months to stay in a HMO in a faraway country. Let's be honest, everybody—it just doesn't add up. Is it really the case that those arriving on boats are fleeing persecution? Or are they really, as most people believe, economic migrants trying to skip the visa and vetting process that other migrants have gone through for decades?
Then there is the concern about housing. We have a housing shortage in Wales, after all, and our left-behind communities are rightly asking why we’re housing 3,400 migrants when people who grew up in Wales are on housing waiting lists.
Llywydd, the nation of sanctuary is effectively an open invitation, welcoming the world to Wales, irrespective of their backgrounds, their motives, their skills, or their criminal record. And this policy puts illegal arrivals ahead of the queue. Now, Plaid claim to be the party of Wales, but that claim is undermined by the nation of sanctuary plan and their willingness to spend public money overseas whilst we have the poorest education and NHS outcomes in the UK.
We need to scrap this virtue signalling, we need to put Wales and its people first, and I urge all Members to support this motion. Thank you.
Diolch am roi'r cyfle hwnnw i mi. Mae hynny'n profi, yn gyntaf oll, fy mod yn credu mewn lloches go iawn. A phan oeddwn i'n arweinydd y cyngor hwnnw, roedd y bobl yr oeddem yn eu croesawu yn fach o ran nifer—fel y dywedoch chi, pump—ac fe wnaethant helpu ein milwyr Prydeinig yn Affganistan. Roeddent yn siarad Saesneg. [Torri ar draws.] Roeddent yn siarad Saesneg. Roeddent yn barod i integreiddio. Roeddent yn ffoaduriaid go iawn. Roeddem wedi eu fetio. [Torri ar draws.] Lywydd—[Torri ar draws.] Lywydd—. Roeddem wedi eu fetio. [Torri ar draws.] Rwy'n esbonio. Roeddem wedi eu fetio, ac roedd eu nifer yn fach. Ac ers hynny, mae'r llifddorau wedi agor. Maent yn dod draw mewn cychod bach. Rydych chi'n cymharu dau beth cwbl wahanol. Ac rwy'n sefyll wrth hynny. Mae'n dangos fy mod i'n wleidydd rhesymol, ac rwy'n sefyll wrth hynny.
Nawr, o ble y daw'r dynion ifanc hyn? Maent yn dod o wledydd honedig orthrymedig, o wledydd y trydydd byd, ac maent yn dod o hyd i symiau mawr o arian i dalu masnachwyr pobl, yn wahanol i'r ceiswyr lloches a nodwyd gennych chi nawr. Ac os yw eu gwlad mor anniogel, pam y maent yn gadael eu gwragedd, eu plant a'u pobl hŷn ar eu pen eu hunain mewn mamwlad beryglus? Gofynnwyd i mi unwaith roi fy hun yn esgidiau rhywun sy'n ceisio cyrraedd y DU ar gwch bach. Ac atebais innau, pe bai Cymru byth yn profi rhyfel neu ormes creulon, y peth olaf y buaswn i'n ei wneud fel gŵr, tad, mab a brawd, yw gadael fy nheulu diamddiffyn ar eu pen eu hunain a theithio am filoedd o filltiroedd dros gyfnod o fisoedd i aros mewn tŷ amlfeddiannaeth mewn gwlad bell. Gadewch inni fod yn onest, bawb—nid yw'n dal dŵr. A yw'n wir fod y rhai sy'n cyrraedd mewn cychod yn ffoi rhag erledigaeth? Neu a ydynt, fel y mae'r rhan fwyaf o bobl yn ei gredu, yn ymfudwyr economaidd sy'n ceisio osgoi'r broses fisa a fetio y mae ymfudwyr eraill wedi mynd drwyddi ers degawdau?
Yna mae'r pryder am dai. Mae gennym brinder tai yng Nghymru wedi'r cyfan, ac mae ein cymunedau sydd wedi'u gadael ar ôl yn iawn i ofyn pam ein bod ni'n cartrefu 3,400 o ymfudwyr pan fo pobl sydd wedi'u magu yng Nghymru ar restrau aros am dai.
Lywydd, mae'r genedl noddfa yn wahoddiad agored i bob pwrpas sy'n croesawu'r byd i Gymru, beth bynnag y bo'u cefndiroedd, eu cymhellion, eu sgiliau, neu eu cofnod troseddol. Ac mae'r polisi hwn yn rhoi'r rhai sy'n cyrraedd yn anghyfreithlon ar flaen y ciw. Nawr, mae Plaid Cymru yn honni mai hi yw plaid pobl Cymru, ond mae'r honiad hwnnw'n cael ei danseilio gan gynllun y genedl noddfa a'u parodrwydd i wario arian cyhoeddus dramor tra bod gennym y canlyniadau addysg a'r canlyniadau GIG gwaethaf yn y DU.
Mae angen inni roi diwedd ar y brolio rhinweddau, mae angen inni roi Cymru a'i phobl yn gyntaf, ac rwy'n annog pob Aelod i gefnogi'r cynnig hwn. Diolch.
Rwyf wedi dethol y gwelliant i'r cynnig. Galwaf ar y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb i gynnig yn ffurfiol welliant 1, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan.
I have selected the amendment to the motion. I call on the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality to move formally amendment 1, tabled in the name of Heledd Fychan.
Gwelliant 1—Heledd Fychan, Lynne Neagle, Jane Dodds, Paul Rock, Anthony Slaughter
Dileu popeth a rhoi yn ei le:
Cynnig bod y Senedd:
1. Yn nodi:
a) bod cenedl noddfa yn ddull o gefnogi pobl sy'n ceisio lloches, gan gynnwys ffoaduriaid o Wcrain sy’n ffoi rhag rhyfel ymosodol anghyfreithlon Putin;
b) bod polisi mewnfudo, gan gynnwys lloches a phenderfyniadau ynghylch lleoli pobl a nifer y bobl a leolir yng Nghymru, wedi’i gadw yn ôl i Lywodraeth y DU; ac
c) bod gan Gymru hanes hir o groesawu pobl sy'n ffoi rhag trais neu erledigaeth gyda pharch a thosturi.
2. Yn gresynu at y drafodaeth a'r rhethreg sy'n ceisio troi mewnfudo a lloches yn fater sy’n rhannu pobl a chymunedau.
3. Yn penderfynu cynnal egwyddor undod rhyngwladol a chefnogi cymunedau diogel, unedig trwy weithio gyda phartneriaid i gefnogi pobl sy'n ceisio noddfa i integreiddio a chyfrannu'n gadarnhaol i'n cenedl.
Amendment 1—Heledd Fychan, Lynne Neagle, Jane Dodds, Paul Rock, Anthony Slaughter
Delete all and replace with:
To propose that the Senedd:
1. Notes that:
a) the nation of sanctuary is an approach to supporting people seeking asylum, including Ukrainian refugees of Putin’s illegal war of aggression;
b) immigration policy, including asylum and decisions on the placement and number of people placed in Wales, is reserved to the UK Government; and
c) Wales has a long history of welcoming people fleeing violence or persecution with respect and compassion.
2. Regrets the discourse and rhetoric that seeks to turn immigration and asylum into an issue to divide people and communities.
3. Resolves to proudly uphold the principles of international solidarity of supporting safe, united communities by working with partners to support people seeking sanctuary to integrate and contribute positively to our nation.
Cynigiwyd gwelliant 1.
Amendment 1 moved.
Yn ffurfiol.
Formally.
Diolch yn fawr iawn. Shav Taj.
Thank you very much. Shav Taj.
Before I say anything more, I just wanted to say that I'm moving the joint amendment that we've co-submitted with the progressive voices in the Senedd, I am proud to say—with Plaid, the Greens and the Lib Dems.
Now, this debate is actually not about refugees. It's about whether Wales chooses confidence or fear. A couple of weeks ago, of course, I spoke in the Chamber. It has been well reported. I spoke about my dad and how Port Talbot welcomed him, Cardiff welcomed him, Bridgend welcomed him. And I'm really proud of the fact that I now get to represent Caerdydd Ffynnon Taf, and, of course, the amazing people who raised me, some of whom are here today.
Because today we are debating, actually, the kind of Wales that we are choosing to be. I think back to the early 1990s, when I was a pupil at Cathays High School, and refugees arrived from war-torn countries. They came to us as children. They carried lots of trauma, uncertainty and experiences that most of us could never actually imagine. At that point, we didn't actually have the kind of support that exists today, but we had something else. We had an instinctive understanding. Through a simple language club, volunteers like me helped lots of people to learn English, to find their feet and to actually begin to feel like they belonged. Even at that age, we understood something much simpler. These were vulnerable people here in Wales who actually needed our help. Because that instinct of solidarity, of compassion is not new. It is part of our Welsh history, of our actual fabric. We welcomed evacuees during the second world war. We offered refuge to those fleeing the Spanish civil war. And our national health service, born out of the Tredegar Medical Aid Society and the vision of Aneurin Bevan—a system built on the idea that everyone contributes and everyone is cared for—there is nothing more Welsh than that. And yet today—yet today—we have Reform who would have us believe that actually it is something very different, that the nation of sanctuary is somehow responsible for pressures on our NHS, for housing shortages, for insecurity in our communities. It isn't. That isn't evidence—that's scapegoating.
So, let us be clear about what the policy actually is all about. Now, the Welsh Government, you're right, does not actually decide who comes to the country. It doesn't control the borders. It doesn't grant asylum. Because those decisions, of course, are held in Westminster. But the nation of sanctuary actually begins after those decisions are already taken. It asks a very, very simple question: when people are already here, legally by then, actually, whether they are Ukrainian families escaping war, whether they are Afghan families who stood alongside British forces, or Syrian families actually fleeing civil war, do we help them to rebuild and to contribute, or do we actually make it harder for them to feel like they belong?
Now, integration isn't charity, it's common sense. A person who learns English or Welsh, finds work and contributes isn't actually a burden. They are an absolute golden asset. So, the real question is this: can Wales actually afford failed integration? Because exclusion costs us money. Isolation costs us money. Integration actually saves it. And in Wales, we don't just actually talk about integration, we deliver it. So, through programmes like the WARD scheme, the Wales Asylum Seeker and Refugee Doctors and Dentists programme, we are supporting refugee doctors and dentists to requalify and work in our NHS. The doctor you support today may be the one that is actually treating you tomorrow. That is what the nation of sanctuary looks like in practice. And we already see that contribution across our health service, of course, and many other areas as well.
Shortly before the election, I met with the British Association of Physicians of Indian Origin, BAPIO, representing doctors of not only Indian origin but also international origin sustaining our NHS every single day—people who have chosen to live here, to serve our communities and to care for people that we represent. That isn't actually a weakness, that's one of our greatest strengths, that we can actually help Welsh families or help those also seeking sanctuary. Now, some people think that there's a bit of a toss-up here, but actually it isn't true. No patient is treated faster because someone is denied the chance to integrate. No waiting list is ever shortened by exclusion. Scapegoats don't actually fix our public services. Because when you encourage fear instead of evidence, division instead of solutions, that isn't leadership. And Wales should never, ever get used to that kind of politics. Because, in Wales, we understood something really early on, much deeper. Our communities are stronger when people belong, safer when neighbours know each other, more prosperous when everyone can contribute. Belonging builds nations; division never actually ever has.
So, let's be clear: this debate isn't really about refugees, it's about us. It's about us. What kind of Wales do we choose to be: a Wales that governs with some confidence, or one that retreats into fear? I know which Wales I believe in: a Wales that's compassionate enough to belong, confident enough to integrate and strong enough to reject the politics of fear. A Wales that understands something simple—that we actually look after one another. That is the Wales that I will always be proud to call home. [Applause.]
Cyn i mi ddweud rhagor, roeddwn eisiau dweud fy mod i'n cynnig y gwelliant ar y cyd y gwnaethom ei gyd-gyflwyno gyda'r lleisiau blaengar yn y Senedd, rwy'n falch o ddweud—gyda Phlaid Cymru, y Gwyrddion a'r Democratiaid Rhyddfrydol.
Nawr, nid ymwneud â ffoaduriaid y mae'r ddadl hon mewn gwirionedd. Mae'n ymwneud ag a yw Cymru'n dewis hyder neu ofn. Ychydig wythnosau yn ôl, wrth gwrs, fe siaradais yn y Siambr. Mae wedi cael llawer o sylw. Siaradais am fy nhad a sut y cafodd groeso gan Bort Talbot, sut y cafodd groeso gan Gaerdydd, sut y cafodd groeso gan Ben-y-bont ar Ogwr. Ac rwy'n falch iawn o'r ffaith fy mod i bellach yn cael cynrychioli Caerdydd Ffynnon Taf, a'r bobl anhygoel a wnaeth fy magu wrth gwrs, ac mae rhai ohonynt yma heddiw.
Oherwydd heddiw rydym yn dadlau mewn gwirionedd am y math o Gymru rydym ni'n dewis bod. Rwy'n meddwl yn ôl i ddechrau'r 1990au, pan oeddwn yn ddisgybl yn Ysgol Uwchradd Cathays, a ffoaduriaid yn cyrraedd o wledydd wedi'u rhwygo gan ryfel. Roeddent yn dod atom yn blant. Roeddent yn cario llawer o drawma, ansicrwydd a phrofiadau na allai'r rhan fwyaf ohonom mo'u dychmygu byth. Ar y pwynt hwnnw, nid oedd gennym y math o gymorth sy'n bodoli heddiw, ond roedd gennym rywbeth arall. Roedd gennym ddealltwriaeth reddfol. Drwy glwb iaith syml, helpodd gwirfoddolwyr fel fi lawer o bobl i ddysgu Saesneg, i ddod o hyd i'w traed ac i ddechrau teimlo fel pe baent yn perthyn. Yr oedran hwnnw hyd yn oed, roeddem yn deall rhywbeth llawer symlach. Roedd y rhain yn bobl agored i niwed yma yng Nghymru a oedd angen ein help. Oherwydd nid yw'r reddf honno o undod ac o dosturi yn newydd. Mae'n rhan o hanes Cymru, o'n gwead. Fe wnaethom groesawu faciwîs yn ystod yr ail ryfel byd. Fe wnaethom gynnig lloches i'r rhai a oedd yn ffoi rhag rhyfel cartref Sbaen. A'n gwasanaeth iechyd gwladol, a anwyd o Gymdeithas Cymorth Meddygol Tredegar a gweledigaeth Aneurin Bevan—system wedi'i hadeiladu ar y syniad fod pawb yn cyfrannu a bod pawb yn cael gofal—nid oes dim sy'n fwy Cymreig na hynny. Ac eto heddiw—heddiw—mae gennym Reform a fyddai am i ni gredu ei fod yn rhywbeth gwahanol iawn mewn gwirionedd, fod y genedl noddfa rywsut yn gyfrifol am bwysau ar ein GIG, am brinder tai, am ansicrwydd yn ein cymunedau. Nid yw hynny'n wir. Nid tystiolaeth yw hynny—creu bychod dihangol ydyw.
Felly, gadewch inni fod yn glir ynglŷn â beth yw'r polisi mewn gwirionedd. Nawr, rydych chi'n iawn, nid Llywodraeth Cymru sy'n penderfynu pwy sy'n dod i'r wlad. Nid yw'n rheoli'r ffiniau. Nid yw'n rhoi lloches. Oherwydd San Steffan sy'n gwneud y penderfyniadau hynny, wrth gwrs. Ond mae'r genedl noddfa yn dechrau ar ôl i'r penderfyniadau hynny gael eu gwneud. Mae'n gofyn cwestiwn syml iawn: pan fydd pobl eisoes yma, yn gyfreithiol erbyn hynny, boed yn deuluoedd o Wcráin sy'n dianc rhag rhyfel, yn deuluoedd o Affganistan a fu'n sefyll ochr yn ochr â lluoedd Prydain, neu'n deuluoedd o Syria sy'n ffoi rhag rhyfel cartref, mae'n gofyn a ydym ni'n eu helpu i ailadeiladu ac i gyfrannu, neu a ydym ni'n ei gwneud hi'n anos iddynt deimlo eu bod yn perthyn?
Nawr, nid elusen yw integreiddio, ond synnwyr cyffredin. Nid yw unigolyn sy'n dysgu Cymraeg neu Saesneg, yn dod o hyd i waith ac yn cyfrannu yn faich mewn gwirionedd. Maent yn ased llwyr. Felly, y cwestiwn go iawn yw hwn: a all Cymru fforddio methu integreiddio? Oherwydd mae allgáu yn costio arian i ni. Mae ynysu yn costio arian i ni. Mae integreiddio yn ei arbed mewn gwirionedd. Ac yng Nghymru, nid siarad yn unig am integreiddio a wnawn, rydym yn ei gyflawni. Felly, drwy raglenni fel cynllun WARD, rhaglen Grŵp Meddygon a Deintyddion Ceiswyr Lloches a Ffoaduriaid Cymru, rydym yn cefnogi meddygon a deintyddion sy'n ffoaduriaid i ailgymhwyso a gweithio yn ein GIG. Efallai mai'r meddyg rydych chi'n ei gefnogi heddiw fydd yr un sy'n eich trin chi yfory. Dyna sut y mae'r genedl noddfa yn gweithio'n ymarferol. Ac rydym eisoes yn gweld y cyfraniad hwnnw ar draws ein gwasanaeth iechyd, a llawer o feysydd eraill hefyd.
Ychydig cyn yr etholiad, cyfarfûm â Cymdeithas Prydain ar gyfer Meddygon o Dras Indiaidd, BAPIO, sy'n cynrychioli meddygon nid yn unig o dras Indiaidd ond hefyd o dras rhyngwladol sy'n cynnal ein GIG bob dydd—pobl sydd wedi dewis byw yma, i wasanaethu ein cymunedau ac i ofalu am y bobl yr ydym yn eu cynrychioli. Nid gwendid yw hynny mewn gwirionedd, dyna un o'n cryfderau mwyaf, y gallwn helpu teuluoedd Cymreig neu helpu'r rhai sydd hefyd yn chwilio am noddfa. Nawr, mae rhai pobl yn meddwl bod un peth yn digwydd ar draul y llall yma, ond nid yw'n wir. Nid oes unrhyw glaf yn cael ei drin yn gyflymach am fod rhywun yn cael ei amddifadu o gyfle i integreiddio. Nid oes unrhyw restr aros byth yn lleihau drwy wahardd rhywun. Nid bychod dihangol sy'n mynd i drwsio ein gwasanaethau cyhoeddus mewn gwirionedd. Oherwydd pan fyddwch chi'n annog ofn yn hytrach na thystiolaeth, rhaniadau yn hytrach nag atebion, nid arweinyddiaeth yw hynny. Ac ni ddylai Cymru byth ddod i arfer â'r math hwnnw o wleidyddiaeth. Oherwydd, yng Nghymru, roeddem yn deall rhywbeth yn gynnar iawn, ac yn llawer dyfnach. Mae ein cymunedau'n gryfach pan fydd pobl yn perthyn, yn fwy diogel pan fydd cymdogion yn adnabod ei gilydd, yn fwy ffyniannus pan fydd pawb yn gallu cyfrannu. Perthyn sy'n adeiladu cenhedloedd; nid yw rhaniadau erioed wedi gallu gwneud hynny.
Felly, gadewch inni fod yn glir: nid oes a wnelo'r ddadl hon â ffoaduriaid mewn gwirionedd, mae'n ymwneud â ni. Mae'n ymwneud â ni. Pa fath o Gymru rydym ni'n dewis bod: Cymru sy'n llywodraethu gyda hyder, neu un sy'n cilio mewn ofn? Rwy'n gwybod pa Gymru rwy'n credu ynddi: Cymru sy'n ddigon tosturiol i berthyn, yn ddigon hyderus i integreiddio ac yn ddigon cryf i wrthod gwleidyddiaeth ofn. Cymru sy'n deall rhywbeth syml—ein bod ni'n edrych ar ôl ein gilydd. Dyna'r Gymru y byddaf i bob amser yn falch o'i galw'n gartref. [Cymeradwyaeth.]
If we could cut through the noise with a small 'n' in this Chamber today, we need to ground this debate in hard facts, not myths and total misinformation. Let's look at the actual numbers. The nation of sanctuary programme, which some here want to paint as some massive, excessive burden, actually makes up a tiny amount—0.05 per cent—of the Welsh Government's total budget. And let's be clear: about 91 per cent of that money goes directly to supporting people fleeing the horrific war in Ukraine—a war, by the way, that has lasted longer than world war one, and, apart from the Ukrainian lives, has claimed half a million Russian soldiers. I won’t even go into the numbers from Ukraine. Afghanistan has been mentioned. I'm very proud that I am the only Welsh politician to have visited our troops in Afghanistan and spoken to those translators who risked their lives protecting British troops, and they have come here seeking safety because the Taliban are particularly evil people.
Os gallwn dorri drwy'r rhethreg yn y Siambr hon heddiw, mae angen inni seilio'r ddadl hon mewn ffeithiau caled, nid mythau a chamwybodaeth lwyr. Gadewch inni edrych ar y niferoedd gwirioneddol. Mae'r rhaglen cenedl noddfa, y mae rhai yma eisiau ei darlunio fel rhyw faich enfawr, gormodol, mewn gwirionedd yn swm bychan—0.05 y cant—o gyfanswm cyllideb Llywodraeth Cymru. A gadewch inni fod yn glir: mae tua 91 y cant o'r arian hwnnw'n mynd yn uniongyrchol i gefnogi pobl sy'n ffoi rhag y rhyfel erchyll yn Wcráin—rhyfel, gyda llaw, sydd wedi para'n hwy na'r rhyfel byd cyntaf, ac ar wahân i'r bywydau Wcreinaidd, mae wedi hawlio hanner miliwn o filwyr Rwsia. Nid af i mewn i'r niferoedd o Wcráin. Mae Afffganistan wedi cael ei grybwyll. Rwy'n falch iawn o'r ffaith mai fi yw'r unig wleidydd o Gymru sydd wedi ymweld â'n milwyr yn Affganistan a siarad â'r cyfieithwyr a beryglodd eu bywydau yn diogelu milwyr Prydain, ac maent wedi dod yma i geisio diogelwch am fod y Taliban yn bobl arbennig o ddrwg.
The nation of sanctuary programme doesn't control immigration, as we have been reminded. It doesn't decide who comes to Wales. What it does is practical and common sense. It supports the people who are already here, helping them to learn English—or Welsh, of course—to get an education, find a job and pay into the system. That's what we want for everyone, isn't it, and yet we sit here and listen to arguments that completely contradict themselves. Some demand that people integrate, then you oppose the exact tools that make that integration happen. If you want people to speak English, don't vote against them having English language lessons. If you want people to work, don't oppose their employment support. If you want them to contribute, why on earth would you oppose the very means by which they can do so? Any divisive rhetoric today stands exposed for exactly what it is: it's a total contradiction, built on misrepresentation and a complete disregard of the evidence.
But, Llywydd, beyond the budget lines, there's something much deeper at stake today. Let me tell you about it. Listen please, because it's a story about our nation and who we are as a people. Growing up on a council estate just 12 miles from here in Penyrheol in the 1950s and 1960s, my street was home to four Polish families, one Italian, one Irish and even a Cockney family, who wore their mother-of-pearl jackets when we had carnivals and get-togethers, as they used to do in the 1950s and 1960s. We didn't see that diversity as a threat: it was the fabric of our community, it was ordinary life. And in our towns and villages, as has already been mentioned, the miners in the 1930s, Jack Russia, who lived across the road from me—you can guess he was a communist member; Jack Roberts was his real name—he went to Spain to fight fascism. The Basque children, my mother tells me, in the 1930s, when they were fleeing that same war, were welcomed into Abertridwr, when, my mother told me, 'We clothed and fed them and we didn't have two ha'pennies to rub together ourselves, due to the Government of the day at that time.'
In the 1970s, our village stepped up to support the Vietnamese boat people, and when a local hotel and social club closed down in the 1980s the local miners got together in Senghenydd, reflecting the lives and massive contributions of the people who made their homes there, and instead of the 'Universal Hotel', it was called 'The Ukrainian Club of Senghenydd'. My grandfather used to drink there. It changed from, 'Do you want a pint in the Uni?' to 'Do you want a pint in the Uki?' because that's how close these people were. And therefore, the nation of sanctuary, which is what this debate is all about, this isn't some new modern invention—this is who we are.
My grandfather went to Europe to fight. A generation later, my own father went to war. I go to Europe to connect, to learn, to share and, indeed, to holiday and enjoy myself. Because I see myself not just as a proud Welshman, but as a Welsh internationalist. This is something that I learned very early on. Wales is at its very best—. We're never inward-looking; we are outward-facing, confident in our own identity, and big-hearted enough to welcome others. So, let's not pretend this debate, I'm afraid brought by Reform today, is just about a line in a budget. It's a choice about whether we allow misinformation and narrow and, I'm afraid to say, hostile narratives to define Wales, or whether we take the real pride in our history and we back the practical, proportionate policies that help people integrate and thrive. You simply cannot claim integration is failing while simultaneously voting against the very policies designed to make it work. Llywydd, I can see that my time is up. I will finish. Wales has always been at its very best as a nation that looks outward, not inward, a nation that builds up rather than divides, a nation confident to extend that helping hand rather than turn our backs, and I, for one, am extremely proud of that. [Applause.]
Nid rheoli mewnfudo y mae'r rhaglen cenedl noddfa yn ei wneud, fel y cawsom ein hatgoffa. Nid yw'n penderfynu pwy sy'n dod i Gymru. Mae'r hyn y mae'n ei wneud yn ymarferol ac yn fater o synnwyr cyffredin. Mae'n cefnogi'r bobl sydd eisoes yma, gan eu helpu i ddysgu Saesneg—neu Gymraeg, wrth gwrs—i gael addysg, dod o hyd i swydd a thalu i mewn i'r system. Dyna beth rydym ei eisiau i bawb, onid e, ac eto rydym yn eistedd yma ac yn gwrando ar ddadleuon sy'n gwrth-ddweud eu hunain yn llwyr. Mae rhai'n mynnu bod pobl yn integreiddio, yna rydych chi'n gwrthwynebu'r union arfau sy'n gwneud i'r integreiddio hwnnw ddigwydd. Os ydych chi eisiau i bobl siarad Saesneg, peidiwch â phleidleisio yn erbyn gadael iddynt gael gwersi Saesneg. Os ydych chi eisiau i bobl weithio, peidiwch â gwrthwynebu eu cymorth cyflogaeth. Os ydych chi eisiau iddynt gyfrannu, pam ar y ddaear y byddech chi'n gwrthwynebu'r union fodd iddynt allu gwneud hynny? Mae unrhyw rethreg ymrannol heddiw yn cael ei weld am yr hyn ydyw: gwrth-ddweud pur, wedi'i adeiladu ar gamgyfleu a diffyg ystyriaeth lwyr o'r dystiolaeth.
Ond Lywydd, y tu hwnt i'r llinellau cyllideb, mae rhywbeth llawer dyfnach yn y fantol heddiw. Gadewch imi ddweud wrthych amdano. Gwrandewch os gwelwch yn dda, oherwydd mae'n stori am ein cenedl a phwy ydym ni fel pobl. Cefais fy magu ar ystad o dai cyngor 12 milltir o'r fan hon ym Mhenyrheol, ac yn y 1950au a'r 1960au, roedd fy stryd i'n gartref i bedwar teulu Pwylaidd, un Eidalaidd, un Gwyddelig a hyd yn oed teulu Cocni, a oedd yn gwisgo eu siacedi mam y perl pan fyddem yn cael carnifal neu'n dod at ein gilydd, fel yr arferent ei wneud yn y 1950au a'r 1960au. Nid oeddem yn gweld yr amrywiaeth honno fel bygythiad: dyna oedd gwead ein cymuned, dyna oedd bywyd cyffredin. Ac yn ein trefi a'n pentrefi, fel y soniwyd eisoes, y glowyr yn y 1930au, Jack Russia, a oedd yn byw ar draws y ffordd—gallwch ddyfalu ei fod yn aelod o'r blaid gomiwnyddol; Jack Roberts oedd ei enw go iawn—fe aeth i Sbaen i ymladd ffasgiaeth. Croesawyd plant o Wlad y Basg i Abertridwr yn y 1930au, meddai fy mam wrthyf, pan oeddent yn ffoi rhag yr un rhyfel, ac fel y dywedodd fy mam wrthyf, 'Fe wnaethom eu dilladu a'u bwydo ac nid oedd gennym ddwy geiniog i'w rhwbio gyda'i gilydd ein hunain, oherwydd Llywodraeth y dydd ar y pryd.'
Yn y 1970au, camodd ein pentref i'r adwy i gefnogi pobl y cychod o Fietnam, a phan gaeodd gwesty lleol a chlwb cymdeithasol yn yr 1980au, daeth y glowyr lleol at ei gilydd yn Senghenydd, gan adlewyrchu bywydau a chyfraniadau enfawr y bobl a wnaeth eu cartrefi yno, ac yn hytrach na'r 'Universal Hotel', fe'i gelwid yn 'The Ukrainian Club of Senghenydd'. Roedd fy nhad-cu yn arfer yfed yno. Newidiodd o, 'Beth am beint yn yr Uni?' i 'Beth am beint yn yr Uki?' gan mai dyna pa mor agos oedd y bobl hyn. Ac felly, y genedl noddfa, sef testun y ddadl hon, nid rhyw ddyfais fodern newydd yw hon—dyma pwy ydym ni.
Aeth fy nhad-cu i Ewrop i ymladd. Genhedlaeth yn ddiweddarach, aeth fy nhad i ryfel. Rwy'n mynd i Ewrop i gysylltu, i ddysgu, i rannu, ac yn wir, i fynd ar wyliau a mwynhau fy hun. Oherwydd rwy'n gweld fy hun nid yn unig fel Cymro balch, ond fel rhyngwladolwr Cymreig. Mae hyn yn rhywbeth a ddysgais yn gynnar iawn. Mae Cymru ar ei gorau—. Nid ydym byth yn edrych tuag at i mewn; rydym yn wynebu tuag at allan, yn hyderus yn ein hunaniaeth ein hunain, ac yn ddigon mawr i groesawu eraill. Felly, gadewch inni beidio ag esgus bod y ddadl hon a gafodd ei chyflwyno gan Reform heddiw yn fater o ddim ond llinell mewn cyllideb. Mae'n ddewis ynglŷn ag a ydym yn caniatáu camwybodaeth a naratifau cul, a gelyniaethus, mae arnaf ofn, i ddiffinio Cymru, neu a ydym yn ymfalchïo yn ein hanes ac yn cefnogi'r polisïau ymarferol, cymesur sy'n helpu pobl i integreiddio a ffynnu. Ni allwch honni bod integreiddio yn methu gan bleidleisio yn erbyn yr union bolisïau a luniwyd i wneud iddo weithio. Lywydd, gallaf weld bod fy amser ar ben. Fe wnaf orffen. Mae Cymru bob amser wedi bod ar ei gorau fel gwlad sy'n edrych allan, nid i mewn, cenedl sy'n adeiladu yn hytrach na rhannu, cenedl sy'n hyderus i estyn llaw yn hytrach na throi ein cefnau, ac rwy'n hynod o falch o hynny. [Cymeradwyaeth.]
I will be speaking in favour of the Reform motion. I begin with a true story from when I was working as a supply teacher at a school in south Wales. One day, the deputy head told me that a 16-year-old asylum seeker—let's call him Andy; not his real name—from a French-speaking country was joining the school, and could I teach Andy some English. After about a week of one-to-one English lessons, I was told that the police had discovered a picture of Andy's ID on his phone that showed that Andy was in fact 20 years old. I'd done my best to help this alleged child in need, and I felt that my kindness had been taken advantage of. And many in this country feel that our kindness is being abused. Of course, I'm not saying every asylum seeker is a liar. However, some are. This year, the BBC reported migrants falsely claiming domestic abuse or deceitfully claiming to be gay in order to claim asylum, in some cases successfully.
Andy told me he waited three weeks in Calais before entering the UK illegally and then coming to Wales. Why did Andy, a French speaker, not stay in France? Well, the outgoing Prime Minister has himself acknowledged that the UK's current asylum regime is a significant pull factor, more permissive than the European mainstream. Immigration policy is, of course, reserved to Westminster, but Wales has an open border with England and if the Welsh Government presents Wales as being uniquely welcoming through policies such as the nation of sanctuary, it should at least consider whether that reinforces the perception that we are an attractive destination. Let's not attract more Andys.
But, even in the case of genuine asylum seekers, I would argue that we should prioritise our own citizens, because it's not a case of, 'Do we help these asylum seekers or not?' I put it to you that the bigger picture, a more accurate framing, is actually as follows: here's an asylum seeker; here's a citizen in need. With our limited resources, do we prioritise the non-citizen or the citizen? Without hesitation, Reform say, 'Prioritise the citizen.' It is virtuous, actually, to prioritise the citizen. No reasonable person in this Chamber, if their family were in need, would give their food away to strangers while their own children go hungry. No major culture or religion, ancient or modern, east or west, says to help a stranger while your own children go hungry.
Let me give a few examples. In Hinduism, the concept of dharma says that one's duty is firstly to those nearest to you. The Roman philosopher Cicero had a similar idea, that the closest bond is that of the family, and next comes fellow citizens. St Thomas Aquinas said that charity ought to be more abundant towards those who are more closely united to us. The New Testament says that anyone who does not provide for their relatives, and especially for their own household, has denied the faith. So, yes, love thy neighbour, but look after your own first.
Byddaf yn siarad o blaid y cynnig Reform. Rwy'n dechrau gyda stori wir o'r adeg pan oeddwn i'n gweithio fel athro llanw mewn ysgol yn ne Cymru. Un diwrnod, dywedodd y dirprwy bennaeth wrthyf fod ceisiwr lloches 16 oed—gadewch inni ei alw'n Andy; nid ei enw go iawn—o wlad Ffrangeg ei hiaith yn ymuno â'r ysgol, ac a allwn i ddysgu ychydig o Saesneg i Andy. Ar ôl tua wythnos o wersi Saesneg un i un, dywedwyd wrthyf fod yr heddlu wedi darganfod llun o gerdyn adnabod Andy ar ei ffôn a oedd yn dangos bod Andy'n 20 oed mewn gwirionedd. Roeddwn i wedi gwneud fy ngorau i helpu'r plentyn mewn angen honedig hwn, ac roeddwn i'n teimlo ei fod wedi manteisio ar fy ngharedigrwydd. Ac mae llawer yn y wlad hon yn teimlo bod pobl yn camfanteisio ar ein caredigrwydd. Wrth gwrs, nid wyf yn dweud bod pob ceisiwr lloches yn gelwyddgi. Ond mae rhai. Eleni, adroddodd y BBC fod ymfudwyr yn honni ar gam eu bod wedi dioddef cam-drin domestig neu'n honni ar gam eu bod yn hoyw er mwyn hawlio lloches, ac maent yn llwyddo mewn rhai achosion.
Dywedodd Andy wrthyf ei fod wedi aros am dair wythnos yn Calais cyn dod i mewn i'r DU yn anghyfreithlon a dod i Gymru wedyn. Pam nad arhosodd Andy, siaradwr Ffrangeg, yn Ffrainc? Wel, mae'r Prif Weinidog ei hun wedi cydnabod bod cyfundrefn loches bresennol y DU yn ffactor sylweddol sy'n eu denu, ac yn fwy goddefgar na'r brif ffrwd Ewropeaidd. Mae polisi mewnfudo, wrth gwrs, wedi'i gadw'n ôl i San Steffan, ond mae gan Gymru ffin agored â Lloegr ac os yw Llywodraeth Cymru'n cyflwyno Cymru fel un sy'n unigryw o groesawgar drwy bolisïau fel y genedl noddfa, dylai o leiaf ystyried a yw hynny'n atgyfnerthu'r canfyddiad ein bod yn gyrchfan deniadol. Gadewch inni beidio â denu mwy o Andys.
Ond hyd yn oed yn achos ceiswyr lloches go iawn, buaswn yn dadlau y dylem flaenoriaethu ein dinasyddion ein hunain, oherwydd nid yw'n fater o, 'A ydym yn helpu'r ceiswyr lloches hyn ai peidio?' Rwy'n dadlau mai'r darlun ehangach, wedi'i fframio'n fwy cywir, yw hyn: dyma geisiwr lloches; dyma ddinesydd mewn angen. Gyda'n hadnoddau cyfyngedig, a ydym ni'n blaenoriaethu'r sawl nad yw'n ddinesydd neu'r dinesydd? Mae Reform yn dweud heb oedi, 'Rhowch flaenoriaeth i'r dinesydd.' Mae'n rhinweddol i flaenoriaethu'r dinesydd. Ni fyddai unrhyw berson rhesymol yn y Siambr, pe bai eu teulu mewn angen, yn rhoi eu bwyd i ddieithriaid tra bod eu plant eu hunain yn llwglyd. Nid oes unrhyw ddiwylliant na chrefydd fawr, hynafol neu fodern, yn y dwyrain neu'r gorllewin, yn dweud wrthych am helpu dieithryn tra bod eich plant eich hun yn llwglyd.
Gadewch imi roi ychydig o enghreifftiau. Mewn Hindŵaeth, mae'r cysyniad o dharma yn dweud bod dyletswydd gyntaf rhywun tuag at y rhai agosaf atoch chi. Roedd gan yr athronydd Rhufeinig Cicero syniad tebyg, mai'r cwlwm agosaf yw'r teulu, ac yna daw cyd-ddinasyddion. Dywedodd Sant Tomos o Acwin y dylai elusen fod yn fwy tuag at y rhai sydd wedi'u huno'n agosach â ni. Mae'r Testament Newydd yn dweud bod unrhyw un nad yw'n darparu ar gyfer eu perthnasau, ac yn enwedig ar gyfer eu cartref eu hunain, wedi gwadu'r ffydd. Felly, ie, carwch eich cymydog, ond gofalwch am eich pobl eich hun yn gyntaf.
Will you take an intervention?
A wnewch chi dderbyn ymyriad?
Will the Member take an intervention? Sorry.
A wnaiff yr Aelod dderbyn ymyriad? Mae'n ddrwg gennyf.
Mae'n ddrwg gennyf, ond hoffwn wneud cynnydd. Sori.
I'm sorry, but I would like to make some progress.
It is therefore—
Felly—
Have you heard of the Good Samaritan?
A ydych chi wedi clywed am y Samariad Trugarog?
Yes, do unto others as—
Ie, gwnewch i eraill fel—
[Inaudible.] Sorry, are you taking an intervention or not?
[Anghlywadwy.] Mae'n ddrwg gennyf, a ydych chi'n derbyn ymyriad neu beidio?
I'm not, sorry.
Nac ydw, mae'n ddrwg gennyf.
He's not taking an intervention.
Nid yw'n derbyn ymyriad.
I'll address that point later on.
It is therefore a virtue to provide for your own first before helping others. If you're going to virtue signal with things like the nation of sanctuary, at least get your virtue the right way round: put citizens first.
You care about child poverty—scrap the nation of sanctuary and help at least some of our own children who will go to bed hungry tonight. According to the official Welsh Government child poverty strategy monitoring framework, in the 2022 to 2024 financial period, 9 per cent of children in Wales, around 50,000 children, were living in material deprivation, which means their families cannot afford basic everyday essentials, directly leading to lives marked by hunger and cold. Those millions of pounds spent on the nation of sanctuary could help at least some of our own children in need.
Of course, you remain free as individuals to help refugees with your own money, and, in the parable of the Good Samaritan, Jesus was talking about individuals, not about the state. But this debate relates to taxpayers' money. To address the elephant in the room, you might say to me, 'But, Josh, you’re an immigrant.' Let me be clear: I’m a citizen first, an immigrant second. As a citizen, I want what is best for this country, and putting citizens first is in the best interests of this country. That is why this immigrant, who is now a citizen, fully supports the Reform motion to scrap the nation of sanctuary, because true virtue is looking after your own citizens first. Diolch.
Fe af i'r afael â'r pwynt hwnnw yn nes ymlaen.
Felly, mae'n rhinwedd darparu ar eich cyfer eich pobl eich hun yn gyntaf cyn helpu eraill. Os ydych chi'n mynd i frolio rhinwedd gyda phethau fel y genedl noddfa, o leiaf gwnewch yn siŵr bod eich rhinwedd yn y drefn gywir: rhowch ddinasyddion yn gyntaf.
Rydych chi'n poeni am dlodi plant—diddymwch y genedl noddfa a helpwch o leiaf rai o'n plant ein hunain a fydd yn mynd i'r gwely'n llwglyd heno. Yn ôl fframwaith monitro strategaeth tlodi plant swyddogol Llywodraeth Cymru, yn y cyfnod ariannol rhwng 2022 a 2024, roedd 9 y cant o blant yng Nghymru, tua 50,000 o blant, yn byw mewn amddifadedd materol, sy'n golygu na all eu teuluoedd fforddio hanfodion bob dydd sylfaenol, gan arwain yn uniongyrchol at fywydau wedi'u deifio gan newyn ac oerfel. Gallai'r miliynau o bunnoedd a werir ar y genedl noddfa helpu o leiaf rai o'n plant mewn angen ni ein hunain.
Wrth gwrs, rydych chi'n dal i fod yn rhydd fel unigolion i helpu ffoaduriaid gyda'ch arian eich hun, ac yn nameg y Samariad Trugarog, roedd Iesu'n siarad am unigolion, nid am y wladwriaeth. Ond mae'r ddadl hon yn ymwneud ag arian trethdalwyr. I annerch yr eliffant yn yr ystafell, efallai y byddech chi'n dweud wrthyf, 'Ond, Josh, rydych chi'n fewnfudwr.' Gadewch imi fod yn glir: rwy'n ddinesydd yn gyntaf, yn fewnfudwr yn ail. Fel dinesydd, rwyf eisiau'r hyn sydd orau i'r wlad hon, ac mae rhoi dinasyddion yn gyntaf o fudd i'r wlad hon. Dyna pam y mae'r mewnfudwr hwn, sydd bellach yn ddinesydd, yn cefnogi cynnig Reform i ddiddymu'r genedl noddfa, am mai gwir rinwedd yw gofalu am eich dinasyddion eich hun yn gyntaf. Diolch.
I want to start from a position of seriousness and responsibility. Wales is and always has been a welcoming nation, to people such as we have seen from Ukraine, and we should be proud of that. We stand with those Ukrainians who needed help, and this debate is not about whether Wales should help Ukrainians fleeing war and persecution; we should, and we will. The real question is whether that support requires a permanent, overarching nation of sanctuary framework at all. We do not believe it does. In fairness, the public are entitled to question how their money is spent, especially if it is being spent on those who arrived here illegally, as this is obviously not a devolved function. We must not forget that practical support for those who need it can be provided through existing public services, local authorities and targeted programmes, without maintaining a separate strategy covering a policy area that is not devolved.
As a past leader, I too welcomed Afghan interpreters into Monmouthshire. These were people who fought alongside my son in Afghanistan, and it was right and proper that we offered them sanctuary in Monmouthshire, and I'm very proud that we did that. Some have argued that this scheme is essential for integration, but the evidence does not support that claim. England, without a comparable overarching scheme, accommodates the vast majority of UK asylum seekers—around 88 per cent of the total—without a similar structure to the one we have here. So, we can be compassionate and supportive without a nation of sanctuary policy. In reality, much of the opposition to the nation of sanctuary plan is not directed at the practical support provided to legitimate people in need; it's directed at the overarching scheme itself.
The Conservatives believe Wales can continue to provide help where it is needed, without maintaining a programme that has become increasingly divisive and controversial. We support assistance to Ukrainians fleeing the war, but we do not believe that we require keeping a wider programme in a non-devolved area that targets support at those who arrived here illegally. If the Welsh Government believes support for Ukrainians demonstrates the success of the scheme, the existence—as we've heard—of the Ukrainian crisis does not prove the necessity of a nation of sanctuary plan. The nation of sanctuary plan, as we have heard, operated for more than three years before the invasion of Ukraine. It was not created in response to that crisis, and therefore the Government cannot use Ukraine alone as proof that the wider framework is necessary.
While we don't believe that the nation of sanctuary policy is needed, we do not share Reform’s approach. Reform have taken this debate to an extreme, particularly in their stance towards Ukraine, such as their request to have the Ukrainian flag taken down. We will not follow down that path. We will not question support for Ukraine, we will not undermine that solidarity, and we will not use rhetoric that risks damaging our international standing. There is a responsible, balanced position here, and that is where I and the Conservatives stand.
So, let me be clear: we support helping those in genuine need, and we support standing with Ukraine, but we do not believe the Welsh Government should be using this framework to offer support, as assistance can be delivered through practical measures and existing mechanisms, rather than through a separate overarching strategy, namely the nation of sanctuary. Wales can continue to help those in genuine need without retaining a permanent nation of sanctuary framework, and for those reasons, we support scrapping the nation of sanctuary plan, while continuing to stand firmly with Ukraine and those others who need our help most. Diolch.
Rwyf am ddechrau o safbwynt o ddifrifoldeb a chyfrifoldeb. Mae Cymru yn, ac wedi bod erioed, yn genedl groesawgar i bobl fel y rhai a welsom o Wcráin, a dylem fod yn falch o hynny. Rydym yn sefyll gydag Wcreiniaid a oedd angen help, ac nid yw'r ddadl hon yn ymwneud ag a ddylai Cymru helpu Wcreiniaid sy'n ffoi rhag rhyfel ac erledigaeth; fe ddylem, ac fe wnawn. Y cwestiwn go iawn yw a yw'r gefnogaeth honno'n galw am fframwaith cenedl noddfa parhaol, trosfwaol. Nid ydym yn credu ei bod. Er tegwch, mae gan y cyhoedd hawl i gwestiynu sut y mae eu harian yn cael ei wario, yn enwedig os yw'n cael ei wario ar y rhai a gyrhaeddodd yma'n anghyfreithlon, gan nad yw'n swyddogaeth ddatganoledig wrth gwrs. Rhaid inni beidio ag anghofio y gellir darparu cymorth ymarferol i'r rhai sydd ei angen drwy wasanaethau cyhoeddus presennol, awdurdodau lleol a rhaglenni wedi'u targedu, heb gynnal strategaeth ar wahân sy'n cwmpasu maes polisi nad yw wedi ei ddatganoli.
Fel cyn-arweinydd, fe wneuthum innau hefyd groesawu cyfieithwyr o Affganistan i sir Fynwy. Roedd y rhain yn bobl a ymladdodd ochr yn ochr â fy mab yn Affganistan, ac roedd hi'n iawn ac yn briodol ein bod ni'n cynnig noddfa iddynt yn sir Fynwy, ac rwy'n falch iawn ein bod ni wedi gwneud hynny. Mae rhai wedi dadlau bod y cynllun hwn yn hanfodol ar gyfer integreiddio, ond nid yw'r dystiolaeth yn cefnogi'r honiad hwnnw. Lloegr, heb gynllun trosfwaol tebyg, sy'n cartrefu'r mwyafrif helaeth o geiswyr lloches y DU—tua 88 y cant o'r cyfanswm—heb strwythur tebyg i'r un sydd gennym ni yma. Felly, gallwn fod yn dosturiol a chefnogol heb bolisi cenedl noddfa. Mewn gwirionedd, nid yw llawer o'r gwrthwynebiad i'r cynllun cenedl noddfa wedi'i gyfeirio at y gefnogaeth ymarferol a ddarperir i bobl gyfreithlon mewn angen; caiff ei gyfeirio at y cynllun trosfwaol ei hun.
Mae'r Ceidwadwyr yn credu y gall Cymru barhau i ddarparu cymorth lle mae ei angen, heb gynnal rhaglen sydd wedi dod yn fwyfwy ymrannol a dadleuol. Rydym yn cefnogi cymorth i Wcreiniaid sy'n ffoi rhag y rhyfel, ond nid ydym yn credu bod angen inni gadw rhaglen ehangach mewn maes nad yw wedi'i ddatganoli sy'n targedu cymorth i'r rhai a gyrhaeddodd yma'n anghyfreithlon. Os yw Llywodraeth Cymru yn credu bod cefnogaeth i Wcreiniaid yn dangos llwyddiant y cynllun, nid yw bodolaeth—fel y clywsom—argyfwng Wcráin yn profi bod angen cynllun cenedl noddfa. Fel y clywsom, roedd cynllun y genedl noddfa yn gweithredu am fwy na thair blynedd cyn goresgyniad Wcráin. Ni chafodd ei greu mewn ymateb i'r argyfwng hwnnw, ac felly ni all y Llywodraeth ddefnyddio Wcráin yn unig fel prawf fod y fframwaith ehangach yn angenrheidiol.
Er nad ydym yn credu bod angen polisi cenedl noddfa, nid ydym yn rhannu ymagwedd Reform. Mae Reform wedi mynd â'r ddadl hon i eithafion, yn enwedig yn eu safiad tuag at Wcráin, megis eu cais i dynnu baner Wcráin i lawr. Ni fyddwn ni'n dilyn y llwybr hwnnw. Ni fyddwn yn cwestiynu cefnogaeth i Wcráin, ni fyddwn yn tanseilio'r undod hwnnw, ac ni fyddwn yn defnyddio rhethreg sy'n creu perygl o niweidio ein statws rhyngwladol. Mae yna safbwynt cyfrifol a chytbwys yma, a dyna lle rwyf i a'r Ceidwadwyr yn sefyll.
Felly, gadewch imi fod yn glir: rydym yn cefnogi helpu'r rhai mewn gwir angen, ac rydym yn cefnogi sefyll gydag Wcráin, ond nid ydym yn credu y dylai Llywodraeth Cymru ddefnyddio'r fframwaith hwn i gynnig cefnogaeth, gan y gellir darparu cymorth drwy fesurau ymarferol a mecanweithiau presennol, yn hytrach na thrwy strategaeth drosfwaol annibynnol, sef y genedl noddfa. Gall Cymru barhau i helpu'r rhai mewn gwir angen heb gadw fframwaith cenedl noddfa parhaol, ac am y rhesymau hynny, rydym yn cefnogi diddymu cynllun y genedl noddfa, gan barhau i sefyll yn gadarn gydag Wcráin ac eraill sydd fwyaf o angen ein cymorth. Diolch.
Llywydd, if Members could just cast their minds back to 2011, they may recall how the Arab spring was spreading across north Africa and eventually reached Libya. Ultimately, 435,000 people fled from their homes during that conflict. Around 21,500 people are known to have been killed in it. There was a brilliant British Foreign and Commonwealth Office operation—a superb operation—that was launched to rescue stranded nationals in Libya, and those nationals included a steelworker from north Wales, who was known to be stationed at a particularly vulnerable facility in the desert.
He had been a steelworker in Shotton and, like many people in north-east Wales, struggled to find like-for-like work after more than 8,000 people lost their jobs in a single day at Shotton steelworks. So, many made their way abroad to find work. This particular man found his way to Libya, and he'd been training up apprentices there—apprentices from Libya itself, from Chad, from Iraq, from Egypt and from countries further afield. He was also responsible for the maintenance of the heavy lathes at that facility. And as rebels advanced and as Gaddafi's militia and armed forces pushed back against the uprising, it became very clear that foreign nationals were at risk of death.
The facility that that man was based at became the UK Government's most pressing concern in Libya because of the value of the oil reserves there. Contact with the facility had been lost and the British men were not able to be contacted for several days. But the one from Wales refused to leave the site when others began to flee. He refused to leave the people he had trained: his friends, people who did not have Governments that would rescue them, people who would likely die at the hands of the rebels or the militia or the armed forces of Gaddafi. That person did finally leave the site and witnessed horrific brutality as he made his way to Misrata and then across Tripoli to the international airport, where the final British rescue plane was waiting on the runway for the last British citizens remaining in Libya. I know all of this because that person was my late father, and he stayed as long as he could because he wanted to leave no-one behind to die, regardless of their race or nationality.
The first and only time I saw my dad cry was when he told me he had to say goodbye, with some of his colleagues begging him to help them escape from the war and get back to their families, when he told me in graphic detail about the brutal beating of women and children, although he tried to intervene, who were just trying to flee Libya and gain sanctuary in any place that would take them. The Brits did escape, the Americans escaped, the Canadians, they did too, the Germans, French, Italians, but some of my dad's friends he never heard from again nor did their families. So, I just ask this: could you look into the eyes of a friend you know might be dead in hours because there's no refuge to take them, and tell them you don't believe in sanctuary? [Applause.]
Lywydd, os gall yr Aelodau gofio'n ôl i 2011, efallai y byddant yn cofio sut y lledaenodd y gwanwyn Arabaidd ar draws gogledd Affrica a chyrraedd Libya yn y pen draw. Yn y diwedd, fe wnaeth 435,000 o bobl ffoi o'u cartrefi yn ystod y gwrthdaro hwnnw. Gwyddom fod tua 21,500 o bobl wedi cael eu lladd ynddo. Cafwyd ymgyrch ragorol gan Swyddfa Dramor a Chymanwlad Prydain—ymgyrch wych—a lansiwyd i achub dinasyddion a oedd yn gaeth yn Libya, ac roedd y dinasyddion hynny'n cynnwys gweithiwr dur o ogledd Cymru, a oedd wedi'i leoli mewn cyfleuster arbennig o fregus yn yr anialwch.
Roedd wedi bod yn weithiwr dur yn Shotton ac fel llawer o bobl yng ngogledd-ddwyrain Cymru, cafodd drafferth dod o hyd i waith tebyg ar ôl i fwy na 8,000 o bobl golli eu gwaith mewn un diwrnod yng ngwaith dur Shotton. Felly, fe wnaeth llawer ohonynt eu ffordd dramor i ddod o hyd i waith. Cyrhaeddodd y dyn hwn Libya, ac roedd wedi bod yn hyfforddi prentisiaid yno—prentisiaid o Libya ei hun, o Chad, o Irac, o'r Aifft ac o wledydd pellach. Roedd hefyd yn gyfrifol am gynnal a chadw'r turnau trwm yn y cyfleuster hwnnw. Ac wrth i wrthryfelwyr ddynesu ac wrth i filisia a lluoedd arfog Gaddafi wthio'n ôl yn erbyn y gwrthryfel, daeth yn amlwg iawn fod gwladolion tramor mewn perygl o gael eu lladd.
Daeth y cyfleuster yr oedd y dyn wedi'i leoli ynddo yn fater o bwys mawr i Lywodraeth y DU yn Libya oherwydd gwerth y cronfeydd olew yno. Roedd cyswllt â'r cyfleuster wedi cael ei golli ac nid oedd modd cysylltu â'r dynion o Brydain am sawl diwrnod. Ond gwrthododd yr un o Gymru adael y safle pan ddechreuodd eraill ffoi. Gwrthododd adael y bobl yr oedd wedi'u hyfforddi: ei ffrindiau, pobl nad oedd ganddynt Lywodraethau a fyddai'n eu hachub, pobl a fyddai'n debygol o farw yn nwylo'r gwrthryfelwyr neu'r milisia neu luoedd arfog Gaddafi. Gadawodd yr unigolyn hwnnw y safle yn y pen draw a gweld creulondeb ofnadwy wrth iddo wneud ei ffordd i Misrata ac yna ar draws Tripoli i'r maes awyr rhyngwladol, lle roedd yr awyren achub Brydeinig olaf yn aros ar y rhedfa am y dinasyddion Prydeinig olaf a oedd ar ôl yn Libya. Rwy'n gwybod hyn i gyd am mai'r unigolyn hwnnw oedd fy niweddar dad, ac fe arhosodd gyn hired ag y gallai am nad oedd eisiau gadael neb ar ôl i farw, beth bynnag eu hil neu eu cenedligrwydd.
Y tro cyntaf a'r unig dro imi weld fy nhad yn crio oedd pan ddywedodd wrthyf fod yn rhaid iddo ffarwelio, gyda rhai o'i gydweithwyr yn erfyn arno i'w helpu i ddianc o'r rhyfel a mynd yn ôl at eu teuluoedd, pan ddywedodd wrthyf yn fanwl iawn am y modd creulon y cafodd menywod a phlant eu curo, er iddo geisio ymyrryd, menywod a phlant a oedd ond yn ceisio ffoi o Libya a chael noddfa mewn unrhyw fan a fyddai'n eu derbyn. Fe wnaeth y Prydeinwyr ddianc, fe wnaeth yr Americanwyr ddianc, y rhai o Ganada hefyd, yr Almaenwyr, y Ffrancwyr, yr Eidalwyr, ond ni chlywodd fy nhad gan rai o'i ffrindiau byth wedyn, ac ni chlywodd eu teuluoedd ganddynt chwaith. Felly, rwy'n gofyn hyn: a allech chi edrych i mewn i lygaid ffrind y gwyddoch y gallai fod yn farw mewn oriau'n unig am nad oes lloches i'w derbyn, a dweud wrthynt nad ydych chi'n credu mewn noddfa? [Cymeradwyaeth.]
I'm going to have to adapt slightly what I say because Lindsay and Shav said many of the points that I was going to say, but I'm an adaptable soul and I'll work around that. First of all, I'm the kind of person who likes to try and understand why a situation is as it is—a clinician scientist, if you will—and I'm not really prone, myself, to any divisive rhetoric at all, I'm sure you'll be happy to know, for I do not intend to use any.
From a simple perspective, the nation of sanctuary, as we've heard, helps refugees who are already here to settle in, and from a benevolent perspective, it is a kindly and good thing, and from even a cynical perspective, it would reduce the chances of any problems occurring. But it is for refugees who are here anyway. So, then the question comes: why would people be against it?
Firstly, we have to recognise the fact that many people are. And I would even say that, on this side of the circle as well, we have friends, family and even colleagues at work—well, technically we have colleagues, because all on this side of the circle are against it—but even in our various workplaces, we have colleagues who are against it as well, people who are otherwise good people, well-meaning people. And are they the kind of people who are tub-thumping, Tommy Robinson-supporting racists or Voice of Wales subscribers? No, they're ordinary people, kind people, nice people, decent people, as are people in the Reform ranks as well, I'm sure. John Clark. The first time I came across him, he offered to bring me a glass of water. That's not the action of a rabidly racist man. And many of you are good people, for I've come to know several of them. So then the question is, 'Why?'
I'm glad that you used the Senedd research department, for I did also. And I asked them five questions, and I chose them specifically because I thought that the evidence would not be disputed. And now that you've used them as well, Mr Thomas, I'm glad. Great.
So, the first question is: how many asylum seekers are in Gŵyr Abertawe? And the answer came back: 677, although 18 are not in any accommodation, which is down from 844. And as you said, in all of Wales, there are 3,391. The second question I asked was: how many of them are Ukrainians? And the answer is: in Swansea, 353, which is slightly more than half. And I asked, although you've answered that question already: how many are in hotels? They said 'none'. The only place where they're in hotels is in Cardiff, and the number is less than 100, roughly the same number as are in this circle as we speak, if you include the Llywydd and the bench over there.
So, with the numbers relatively small and falling, why would people be so rabidly against it, if we're all using the same data set? And the answer is, 'We're not.' And this is why we're so privileged to be politicians, because we do canvassing and we go round the houses. A not insignificant number of people in Swansea are against the nation of sanctuary, and they come in various forms. If they weren't of the form that would chase me down the garden and I feared for my own safety, I would ask them and try to reason with them. And I'd say, 'Why? Why are you against the nation of sanctuary?' And they said, 'The numbers are too high.' And what I should have done, because I made a note of so many of these numbers, but I did not obtain any ethical approval for running a study and publishing it, but it would have been very interesting, because the numbers varied quite wildly, and none of them were accurate. The highest was 177,000 in Swansea alone, which is more than half the number of people in the city itself. And many people would mention local hotels. I won't mention the names of the hotels just in case I get into trouble, but I took the trouble to call the hotels to say, 'Do you have migrants?' Because they were so convincing. And the answer was, 'No, it's on social media. No, we'll put out something in the press.'
But in the news, you come across people who are worried, who go to the beach to be wary of migrants coming in, and they take binoculars so that they can make note of it, without realising that the other side of the sea in Swansea is England. But no-one has come ashore. So, then, why would this be the case? Because if you believed all these numbers, you might very well change your mind. So then there is that, quote, 'There are lies, there are damn lies, and then there's Facebook.' Although, to quote Richard Dawkins, 'Good people will do good things, bad people will do bad things, but in order for good people to do bad things, it takes Facebook.' That's another thing. Because there's not so much a misinformation, but a disinformation campaign.
And the fourth question I asked was: does the nation of sanctuary policy encourage illegal migration? There are many references here. The answer is 'no'. I'm running out of time, so I'll say the fifth quickly: what is the cause of the disinformation? Yada yada yada. Many, many references. Russia. Don't support Russia. Fight for our country, for Welsh valleys, for British valleys—for this side as well—and reject, vote against this Bill. Vote against it, please. Thank you. [Applause.]
Rwy'n mynd i orfod addasu ychydig o'r hyn rwy'n ei ddweud am fod Lindsay a Shav wedi dweud llawer o'r pwyntiau yr oeddwn am eu dweud, ond rwy'n un sy'n gallu addasu ac fe weithiaf o gwmpas hynny. Yn gyntaf oll, rwyf y math o berson sy'n hoffi ceisio deall pam y mae sefyllfa fel y mae—gwyddonydd clinigol, os mynnwch—ac nid wyf yn dueddol o arfer unrhyw rethreg ymrannol o gwbl, rwy'n siŵr y byddwch chi'n hapus i wybod, oherwydd nid wyf yn bwriadu ei defnyddio.
O safbwynt syml, mae'r genedl noddfa, fel y clywsom, yn helpu ffoaduriaid sydd eisoes yma i ymgartrefu, ac o safbwynt haelionus, mae'n beth caredig a da, ac o safbwynt sinigaidd hyd yn oed, byddai'n lleihau'r perygl y bydd unrhyw broblemau'n digwydd. Ond mae ar gyfer ffoaduriaid sydd yma beth bynnag. Felly, mae'n gwestiwn o: pam y byddai pobl yn ei erbyn?
Yn gyntaf, rhaid inni gydnabod y ffaith bod llawer o bobl yn ei erbyn. A buaswn hyd yn oed yn dweud, ar yr ochr hon i'r cylch hefyd, fod gennym ffrindiau, teulu a hyd yn oed cydweithwyr yn y gwaith—wel, cydweithwyr yn dechnegol, oherwydd mae pawb ar yr ochr hon i'r cylch yn ei erbyn—ond hyd yn oed yn ein gwahanol weithleoedd, mae gennym gydweithwyr sy'n ei erbyn hefyd, pobl sydd fel arall yn bobl dda, pobl sydd â bwriadau da. Ac a ydynt y math o bobl ymosodol, pobl hiliol sy'n cefnogi Tommy Robinson neu wylwyr Voice of Wales? Na, pobl gyffredin ydynt, pobl garedig, pobl neis, pobl weddus, fel pobl yn rhengoedd Reform hefyd, rwy'n siŵr. John Clark. Y tro cyntaf imi ddod ar ei draws, fe gynigiodd ddod â gwydraid o ddŵr i mi. Nid dyna weithred dyn ffyrnig o hiliol. Ac mae llawer ohonoch chi'n bobl dda, oherwydd rwyf wedi dod i adnabod sawl un ohonoch. Felly y cwestiwn wedyn yw, 'Pam?'
Rwy'n falch eich bod wedi defnyddio adran ymchwil y Senedd, oherwydd fe wneuthum innau hefyd. A gofynnais bum cwestiwn iddynt, ac fe wneuthum eu dewis yn benodol am fy mod i'n meddwl na fyddai modd dadlau yn erbyn y dystiolaeth. A nawr eich bod chi wedi eu defnyddio hefyd, Mr Thomas, rwy'n falch. Gwych.
Felly, y cwestiwn cyntaf yw: faint o geiswyr lloches sydd yna yng Ngŵyr Abertawe? A daeth yr ateb yn ôl: 677, er nad yw 18 ohonynt mewn unrhyw lety, sydd i lawr o 844. Ac fel y dywedoch chi, yng Nghymru gyfan, mae 3,391. Yr ail gwestiwn a ofynnais oedd: faint ohonynt sy'n Wcreiniaid? A'r ateb yw: yn Abertawe, 353, sydd ychydig yn fwy na hanner. A gofynnais, er eich bod chi wedi ateb y cwestiwn hwnnw eisoes: faint sydd mewn gwestai? 'Dim' oedd yr ateb. Yr unig le lle maent mewn gwestai yw yng Nghaerdydd, ac mae'r nifer yn llai na 100, tua'r un nifer ag sydd yn y cylch yma wrth inni siarad, os ydych chi'n cynnwys y Llywydd a'r fainc yno.
Felly, gyda'r niferoedd yn gymharol fach ac yn gostwng, pam y byddai pobl mor ffyrnig yn ei erbyn, os ydym i gyd yn defnyddio'r un set ddata? A'r ateb yw, 'Nid ydym.' A dyna pam ein bod mor freintiedig i fod yn wleidyddion, oherwydd rydym yn canfasio ac rydym yn mynd o gwmpas y tai. Mae nifer nad yw'n ddibwys o bobl yn Abertawe yn erbyn y genedl noddfa, ac maent yn amrywio. Os nad oeddent y math o bobl a fyddai'n fy erlid i lawr llwybr yr ardd gan wneud imi ofni am fy niogelwch fy hun, byddwn yn gofyn iddynt ac yn ceisio rhesymu gyda nhw. A byddwn i'n dweud, 'Pam? Pam ydych chi'n erbyn y genedl noddfa?' Ac roeddent yn dweud, 'Mae'r niferoedd yn rhy uchel.' A'r hyn y dylwn fod wedi ei wneud, oherwydd fe wneuthum nodyn o gymaint o'r niferoedd hyn, ond ni chefais unrhyw gymeradwyaeth foesegol i gynnal astudiaeth a'i chyhoeddi, ond byddai wedi bod yn ddiddorol iawn, am fod y niferoedd yn amrywio'n helaeth, ac nid oedd yr un ohonynt yn gywir. Yr uchaf oedd 177,000 yn Abertawe yn unig, sef mwy na hanner nifer y bobl yn y ddinas ei hun. A byddai llawer o bobl yn sôn am westai lleol. Nid wyf am enwi'r gwestai rhag mynd i helynt, ond euthum i'r drafferth i ffonio'r gwestai i ddweud, 'A oes gennych chi ymfudwyr?' Oherwydd roeddent mor argyhoeddedig. A'r ateb oedd, 'Na, mae ar y cyfryngau cymdeithasol. Na, fe roddwn rywbeth allan yn y wasg.'
Ond yn y newyddion, rydych chi'n dod ar draws pobl sy'n pryderu, sy'n mynd i'r traeth i wylio rhag i ymfudwyr ddod i mewn, ac maent yn mynd â'u binocwlars er mwyn iddynt allu gwneud nodyn ohonynt, heb sylweddoli mai Lloegr sydd ar yr ochr draw i'r môr yn Abertawe. Ond nid oes neb wedi dod i'r lan. Felly, pam y mae hyn yn digwydd? Oherwydd pe baech chi'n credu'r holl niferoedd hyn, efallai y byddech chi'n newid eich meddwl. Felly os caf ddyfynnu 'Mae yna gelwyddau, mae yna gelwyddau noeth, ac yna mae Facebook.' Er, i ddyfynnu Richard Dawkins, 'Bydd pobl dda'n gwneud pethau da, bydd pobl ddrwg yn gwneud pethau drwg, ond er mwyn i bobl dda wneud pethau drwg, mae angen Facebook.' Dyna rywbeth arall. Oherwydd mae'n fwy o ymgyrch twyllwybodaeth nag o gamwybodaeth.
A'r pedwerydd cwestiwn a ofynnais oedd: a yw polisi'r genedl noddfa yn annog ymfudo anghyfreithlon? Mae yna lawer o gyfeiriadau yma. Yr ateb yw 'na'. Rwy'n brin o amser, felly fe nodaf y pumed yn gyflym: beth yw achos y twyllwybodaeth? Bla, bla, bla. Llawer iawn o gyfeiriadau. Rwsia. Peidiwch â chefnogi Rwsia. Ymladdwch dros ein gwlad, dros gymoedd Cymru, dros gymoedd Prydain—dros yr ochr hon hefyd—a gwrthodwch, pleidleisiwch yn erbyn y Bil hwn. Pleidleisiwch yn ei erbyn, os gwelwch yn dda. Diolch. [Cymeradwyaeth.]
Like Gwyn, I find myself in a position that a lot of what I would have said has been said, but there are still things to say. It's obviously beyond disappointing and embarrassing to see vulnerable communities, vulnerable people, and community cohesion across Wales being treated as a political football in this Chamber. And what was interesting in the leader of Reform's opening remarks on this motion about the nation of sanctuary was that he hardly talked about the nation of sanctuary. He talked about a load of unrelated things. I can assure you that people in this Chamber on the progressive side, people watching, above and at home, know what this debate is for. We see you, we hear you, and we stand up to you.
People have mentioned facts. There are facts and emotions in this discussion. As we've already heard, the budget implication of the nation of sanctuary is tiny, but its impact on Welsh life is enormous. It is practical and common sense. Building on a cultural legacy of that warm Welsh hospitality that has been referenced, the nation of sanctuary helps people who have a right to be here to integrate, gain independence and contribute to Welsh society. It helps match the skills of people coming into Wales with the economic and employment gaps that already exist here—11,000 vacancies in construction, 5,000 in the NHS, 5,500 in the all-important social care sector.
Matching these skills and opportunities ensures that everyone in Wales feels the benefits of being a nation of sanctuary. It avoids wasting public money on separate services by consolidating sanctuary seekers' needs. It enables neighbourhoods and communities to build solutions and cohesion that lasts and benefits all. And let's be clear, scrapping the nation of sanctuary will not stop asylum seekers coming to the UK or coming to Wales. To suggest otherwise is deliberate and divisive misinformation. And on this point, though, we do need to remember that everyone fleeing persecution, war and horrors has the right to seek asylum in the UK under international law.
Scrapping the nation of sanctuary makes no sense. A more chaotic, less joined-up approach benefits no-one. It would remove the structure that allows everyone to benefit from integration, and removing it would also undermine community cohesion. Finally, I have touched on this in previous contributions, but Members of this Senedd must be aware that this conversation has ripple effects and consequences. Words matter. When they are divisive, they set the tone for conversations up and down the country, leaving communities isolated and fearful.
The Siambr floor is, unfortunately, being used today once again to polarise society and create social media content rather than create a better future for the people of Wales. We're not here to feed your algorithms. Misinformation has no place in this Chamber. The Wales Green Party—Paul and myself—are proud to co-move this amendment, alongside the other progressive parties in this Chamber. It shows the people of Wales that we understand what this debate is all about. It delivers the hope and belief that Wales can continue to support safe and united communities—a Wales we all want, we will create, and we can create; it's already there. A Wales where divisive political rhetoric no longer has a home or gets a hearing. Diolch. [Applause.]
Fel Gwyn, rwyf mewn sefyllfa lle mae llawer o'r hyn y byddwn wedi bod am ei ddweud wedi'i ddweud, ond mae yna bethau i'w dweud o hyd. Mae'n amlwg yn siomedig tu hwnt ac yn destun cywilydd gweld cymunedau agored i niwed, pobl agored i niwed, a chydlyniant cymunedol ledled Cymru yn cael eu trin fel pêl-droed wleidyddol yn y Siambr hon. A'r hyn oedd yn ddiddorol yn sylwadau agoriadol arweinydd Reform ar y cynnig hwn ynghylch y genedl noddfa, oedd ei fod prin yn sôn am y genedl noddfa. Siaradodd am lwyth o bethau digyswllt. Gallaf eich sicrhau bod pobl yn y Siambr hon ar yr ochr flaengar, pobl sy'n gwylio, uwchben a gartref, yn gwybod beth yw pwrpas y ddadl hon. Rydym yn eich gweld, rydym yn eich clywed, ac rydym yn eich gwrthwynebu.
Mae pobl wedi sôn am ffeithiau. Mae yna ffeithiau ac emosiynau yn y drafodaeth hon. Fel y clywsom eisoes, mae goblygiadau cyllidebol y genedl noddfa yn fach, ond mae ei heffaith ar fywyd Cymru yn enfawr. Mae'n ymarferol ac yn fater o synnwyr cyffredin. Gan adeiladu ar waddol diwylliannol y lletygarwch cynnes Cymreig y cyfeiriwyd ato, mae'r genedl noddfa yn helpu pobl sydd â hawl i fod yma i integreiddio, i fod yn annibynnol a chyfrannu at gymdeithas Cymru. Mae'n helpu i baru sgiliau pobl sy'n dod i Gymru â'r bylchau economaidd a chyflogaeth sydd eisoes yn bodoli yma—11,000 o swyddi gwag ym maes adeiladu, 5,000 yn y GIG, 5,500 yn y sector gofal cymdeithasol hollbwysig.
Mae paru'r sgiliau a'r cyfleoedd hyn yn sicrhau bod pawb yng Nghymru yn teimlo'r manteision o fod yn genedl noddfa. Mae'n osgoi gwastraffu arian cyhoeddus ar wasanaethau ar wahân drwy gydgrynhoi anghenion ceiswyr lloches. Mae'n galluogi cymdogaethau a chymunedau i adeiladu atebion a chydlyniant sy'n para ac o fudd i bawb. A gadewch inni fod yn glir, ni fydd cael gwared ar y genedl noddfa yn atal ceiswyr lloches rhag dod i'r DU neu ddod i Gymru. Mae awgrymu fel arall yn gamwybodaeth fwriadol ac ymrannol. Ac ar y pwynt hwn, fodd bynnag, mae angen inni gofio bod gan bawb sy'n ffoi rhag erledigaeth, rhyfel ac erchyllterau hawl i geisio lloches yn y DU o dan gyfraith ryngwladol.
Nid yw cael gwared ar y genedl noddfa yn gwneud unrhyw synnwyr. Nid yw dull mwy anhrefnus, llai cydgysylltiedig o fudd i neb. Byddai'n dileu'r strwythur sy'n caniatáu i bawb elwa o integreiddio, a byddai ei ddileu hefyd yn tanseilio cydlyniant cymunedol. Yn olaf, rwyf wedi cyffwrdd â hyn mewn cyfraniadau blaenorol, ond rhaid i Aelodau'r Senedd fod yn ymwybodol fod y sgwrs hon yn arwain at effeithiau a chanlyniadau. Mae geiriau'n bwysig. Pan fyddant yn ymrannol, maent yn gosod y cywair ar gyfer sgyrsiau ar hyd a lled y wlad, gan adael cymunedau'n ynysig ac yn ofnus.
Yn anffodus, mae llawr y Siambr yn cael ei ddefnyddio heddiw unwaith eto i wneud cymdeithas yn fwy pegynol ac i greu cynnwys ar gyfer y cyfryngau cymdeithasol yn hytrach na chreu dyfodol gwell i bobl Cymru. Nid ydym yma i fwydo eich algorithmau. Nid oes lle i gamwybodaeth yn y Siambr hon. Mae Plaid Werdd Cymru—Paul a minnau—yn falch o gyd-gyflwyno'r gwelliant hwn, ochr yn ochr â'r pleidiau blaengar eraill yn y Siambr. Mae'n dangos i bobl Cymru ein bod yn deall beth yw hanfod y ddadl hon. Mae'n darparu'r gobaith a'r gred y gall Cymru barhau i gefnogi cymunedau diogel ac unedig—Cymru y mae pawb ohonom ei heisiau, Cymru y byddwn yn ei chreu, ac y gallwn ei chreu; mae hi eisoes yno. Cymru lle nad oes gan rethreg wleidyddol ymrannol gartref a lle nad oes iddi wrandawiad mwyach. Diolch. [Cymeradwyaeth.]
I'm fully supporting this motion by Reform, and I'm going to give my rationale, as well as my own back story, to outline why I believe that. My parents were immigrants, I'm an immigrant. I was born in Baden, Aargau, Switzerland, in 1964. My parents left southern Italy and, along with thousands of Europeans, settled in Switzerland in the early 1960s as that Government sought to boost its economy and its infrastructure. My parents went as economic migrants, escaping the poverty of southern Italy at that time, in the hope of finding a home and being able to raise and start a family. All these people were admitted into the cantons of Switzerland, but were subject to rigorous checks and conditions based on where they were arriving from, as well as what skill sets they had and how they could contribute and integrate into those societies. Each family was issued with a family book, which carried the family's names and details, as well as a summary of the conditions of the Swiss Government for residents there.
Following that period and the influx into Wales by lots of Italians, my parents applied to come to Wales—again, as economic migrants—through the normal route. My father applied and was subsequently interviewed by the police and Home Office representatives and issued with an ID card in 1970, setting out the conditions for his and our stay in this country. He was required to carry this card at all times and produce it if and when requested by the police or any Home Office officials. My parents were also subject to further checks and vetting, which they both welcomed. It told them that this country that they were entering was a safe country that protected its people. Once here, my parents were not offered housing or any other benefits, no allowances or funds to assimilate into society, nor language classes—and nor were they expecting it. They had made a clear choice to seek a better life where they could contribute and call somewhere their home. My parents, especially my father, believed in making their own way in this world. He'd lost his father and mother when he was 14 years old. He believed that, if he had made a decision to come here, he was responsible, ultimately, for his own actions and to be able to support his own family.
Now, on to the salient point that I want to make: the nation of sanctuary project, whilst admirable in its ability to potentially identify and help people fleeing war zones, has somehow become a welcome banner for anyone wishing to come into the country. It is the very drain on our resources that my parents and others wanted to protect that is being used and being diverted from the most needy people and services in our society. Defenders of the nation of sanctuary will point to it as being small change. At the last count, it was £64 million, as if it's loose change that has suddenly been found down the back of the sofa. But every pound spent on an illegal immigrant who has come here simply to claim a better economic lifestyle, without contributing to the Welsh economy, is a pound that cannot be spent on the elderly, infirm, disadvantaged and homeless people of Wales. [Interruption.] I'm sorry, but respectfully, I'm going to carry on. It's quite a personal tale of my parents, so I'm just going to carry on here. Not to mention the services that require more funding, which are at breaking point.
I constantly hear the shouts of 'racist', which is nothing more than an intentional slur intended to close down a proper discussion around what my constituents and I are clearly saying is a major issue for them, as they struggle with the rising costs and failing services. And let's be very clear, I know what racism is. I didn't stand in a picket line, I didn't get a briefing on it, I didn't go to an online class. I suffered it. My parents suffered it. I watched as people racially abused my mother and father and mocked them because they couldn't speak proper English. We've got to move away from this. Mine is a lived experience, and I'm sure it was for other people in this Chamber. It was uncomfortable, sometimes very daunting, but my parents were always content and secure, and that was because they knew that all the vetting that they'd gone through wasn't simply to check their background and suitability. It was to allow them and others in this country the reassurance that we hadn't allowed people to be in this country who weren't meant to be here.
This policy banner of nation of sanctuary brings stress onto our economy that is not sustainable, as well as placing the people of Wales at risk from people who may—may—wish us harm, and criminals who have not been checked prior to resettlement in Wales. The nation of sanctuary has become the landing light that's been left on by the home owner. Unfortunately, by publicising it so strongly, the Welsh Government have also made the conscious decision to go downstairs and leave the front door open for everybody. The first obligation of any country is to make sure the welfare and the safety of its people are protected. I believe that, currently, this Government fails on that simple obligation. For that reason, I fully support the Reform motion today. Diolch.
Rwy'n llwyr gefnogi'r cynnig hwn gan Reform, ac rwy'n mynd i roi fy rhesymeg, yn ogystal â fy nghefndir fy hun, i amlinellu pam fy mod yn credu hynny. Roedd fy rhieni'n fewnfudwyr, rwy'n fewnfudwr. Cefais fy ngeni yn Baden, Aargau, y Swistir, ym 1964. Gadawodd fy rhieni dde'r Eidal, ac ynghyd â miloedd o Ewropeaid, fe wnaethant ymgartrefu yn y Swistir yn y 1960au cynnar wrth i'r Llywodraeth honno geisio gwella ei heconomi a'i seilwaith. Aeth fy rhieni yno fel mewnfudwyr economaidd, gan ddianc rhag tlodi de'r Eidal ar y pryd, yn y gobaith o ddod o hyd i gartref a gallu magu a dechrau teulu. Derbyniwyd yr holl bobl hyn i gantonau'r Swistir, ond roeddent yn ddarostyngedig i wiriadau ac amodau llym yn seiliedig ar ble y deuent ohono, yn ogystal â pha setiau sgiliau oedd ganddynt a sut y gallent gyfrannu ac integreiddio i'r cymunedau hynny. Rhoddwyd llyfr teulu i bob teulu, a oedd yn cynnwys enwau a manylion y teulu, yn ogystal â chrynodeb o amodau Llywodraeth y Swistir ar gyfer trigolion yno.
Yn dilyn y cyfnod hwnnw a'r mewnlifiad i Gymru gan lawer o Eidalwyr, gwnaeth fy rhieni gais i ddod i Gymru—unwaith eto, fel mudwyr economaidd—drwy'r llwybr arferol. Gwnaeth fy nhad gais, ac yna cafodd ei gyfweld gan yr heddlu a chynrychiolwyr y Swyddfa Gartref a chafodd gerdyn adnabod ym 1970, yn nodi'r amodau ar gyfer ei arhosiad ef a ninnau yn y wlad hon. Roedd yn ofynnol iddo gadw'r cerdyn hwn gydag ef bob amser a'i gyflwyno os a phan fyddai'r heddlu neu unrhyw un o swyddogion y Swyddfa Gartref yn gofyn amdano. Roedd fy rhieni hefyd yn ddarostyngedig i wiriadau a fetio pellach, ac roedd y ddau ohonynt yn croesawu hynny. Dangosai iddynt fod y wlad yr oeddent yn mynd iddi'n wlad ddiogel a oedd yn diogelu ei phobl. Ar ôl cyrraedd, ni chynigiwyd cartref nac unrhyw fudd-daliadau eraill i fy rhieni, dim lwfansau na chronfeydd i gymathu yn y gymdeithas, na dosbarthiadau iaith—ac nid oeddent yn disgwyl hynny chwaith. Roeddent wedi gwneud dewis clir i geisio bywyd gwell mewn man lle gallent gyfrannu a'i alw'n gartref. Roedd fy rhieni, yn enwedig fy nhad, yn credu mewn gwneud eu ffordd eu hunain yn y byd hwn. Roedd wedi colli ei dad a'i fam ei hun pan oedd yn 14 oed. O fod wedi gwneud penderfyniad i ddod yma, credai mai ef oedd yn gyfrifol yn y pen draw am ei weithredoedd ei hun ac am allu cynnal ei deulu ei hun.
Nawr, ymlaen at y prif bwynt yr hoffwn ei wneud: mae prosiect y genedl noddfa, er ei fod yn gymeradwy yn ei allu i nodi a chynorthwyo pobl sy'n ffoi rhag rhyfeloedd, wedi dod, rywsut, yn faner i groesawu unrhyw un sy'n dymuno dod i'r wlad. Mae'n ddraen ar yr adnoddau yr oedd fy rhieni ac eraill eisiau eu diogelu ac sy'n cael eu defnyddio a'u dargyfeirio oddi wrth y bobl a'r gwasanaethau mwyaf anghenus yn ein cymdeithas. Bydd y rhai sy'n amddiffyn y genedl noddfa yn nodi mai newid mân yw'r arian hwn. Ar y cyfrif diwethaf, roedd yn £64 miliwn, fel pe bai'n arian mân y daethoch o hyd iddo i lawr cefn y soffa. Ond mae pob punt a werir ar fewnfudwr anghyfreithlon sydd wedi dod yma i hawlio bywyd economaidd gwell, heb gyfrannu at economi Cymru, yn bunt na ellir ei gwario ar bobl oedrannus, eiddil, difreintiedig a digartref Cymru. [Torri ar draws.] Mae'n ddrwg gennyf, ond gyda phob parch, rwy'n mynd i barhau. Mae'n stori eithaf personol am fy rhieni, felly rwy'n mynd i barhau. Heb sôn am y gwasanaethau sydd angen mwy o gyllid ac sydd ar fin chwalu.
Rwy'n clywed pobl yn gweiddi 'hiliol' yn gyson, nad yw'n ddim mwy na sarhad bwriadol gyda'r bwriad o fygu trafodaeth briodol ynghylch yr hyn rwyf i a fy etholwyr yn nodi'n glir ei fod yn fater pwysig iddynt, wrth iddynt frwydro yn erbyn y costau cynyddol a gwasanaethau sy'n methu. A gadewch inni fod yn glir iawn, rwy'n gwybod beth yw hiliaeth. Ni sefais mewn llinell biced, ni chefais gyfarfod briffio arno, ni fynychais ddosbarth ar-lein. Fe'i dioddefais. Fe wnaeth fy rhieni ei dioddef. Gwyliais wrth i bobl gam-drin fy mam a fy nhad yn hiliol a'u gwawdio am na allent siarad Saesneg yn iawn. Rhaid inni ymbellhau oddi wrth hyn. Mae fy mhrofiad i yn brofiad bywyd, fel rwy'n siŵr ei fod i bobl eraill yn y Siambr hon. Roedd yn anghyfforddus, yn frawychus iawn weithiau, ond roedd fy rhieni bob amser yn fodlon ac yn ddiogel, a hynny am eu bod yn gwybod nad gwirio eu cefndir a'u haddasrwydd yn unig oedd diben yr holl fetio yr aethant drwyddo, ond er mwyn rhoi sicrwydd iddynt hwy ac i eraill yn y wlad hon nad oeddem wedi caniatáu i bobl nad oeddent i fod yma ddod i'r wlad hon.
Mae polisi'r genedl noddfa yn rhoi straen ar ein heconomi nad yw'n gynaliadwy, yn ogystal â rhoi pobl Cymru mewn perygl wrth i bobl a allai—a allai—fod eisiau gwneud niwed i ni, a throseddwyr na chawsant eu gwirio ailsefydlu yng Nghymru. Mae'r genedl noddfa wedi dod yn olau landin wedi'i adael ymlaen gan berchennog y tŷ. Yn anffodus, drwy ei hysbysebu mor gryf, mae Llywodraeth Cymru wedi gwneud y penderfyniad bwriadol i fynd i lawr y grisiau a gadael drws y tŷ ar agor i bawb. Prif rwymedigaeth unrhyw wlad yw sicrhau lles a diogelwch ei phobl. Ar hyn o bryd, ni chredaf fod y Llywodraeth hon yn cyflawni'r rhwymedigaeth syml honno. Am y rheswm hwnnw, rwy'n llwyr gefnogi'r cynnig hwn gan Reform heddiw. Diolch.
Galwaf yn awr ar y Dirprwy Brif Weinidog a'r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb, Sioned Williams.
I now call on the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality, Sioned Williams.
Diolch yn fawr, Lywydd. Rwy'n gwrthod y cynnig sydd ger ein bron heddiw. Nid oherwydd bod y Llywodraeth hon yn amharod i drafod mudo, integreiddio, ceisio lloches—ac mae ceisio lloches a mudo yn rhywbeth gwahanol—neu bwysau ar gymunedau. Rŷn ni'n fwy na pharod i wneud hynny. Ond oherwydd bod y cynnig yma yn ddim mwy na slogan yn lle trafodaeth ddifrifol ar adeg pan fo Cymru angen atebion ymarferol. Mae 'scrap the nation of sanctuary' yn swnio'n syml, ond dyw e ddim yn ateb o unrhyw fath. Mae'n dweud beth ddylai fynd, ond yn dweud dim byd am beth ddylai fod yna i gymunedau Cymru, i'r bobl sy'n chwilio am noddfa, i'r gwasanaethau cyhoeddus sy'n gweithio i'w cefnogi.
Gadewch i fi ddweud yn glir beth mae Llywodraeth Cymru yn gallu ei wneud a beth dyw Llywodraeth Cymru ddim yn gallu ei wneud. Achos mae'n amlwg i fi, o gyfraniadau Reform, nad ydych chi'n deall hynny o gwbl. Dŷn ni ddim yn gallu penderfynu ar statws mewnfudo unigolyn. Dŷn ni ddim yn gallu gwneud unrhyw benderfyniadau am geisiadau am loches. Dŷn ni ddim yn gallu penderfynu pwy sy'n cael ei leoli yma yng Nghymru, faint o bobl sy'n cael eu lleoli yma, nac i ba gymunedau y maen nhw'n mynd. Penderfyniadau Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol yw'r rheini, ac mae'r Aelodau gyferbyn yn gwybod hynny'n iawn. Ond mae'r cyhoedd yn haeddu gwybodaeth onest am hyn. Maen nhw'n haeddu'r gwirionedd.
Dyw'r cynnig yma ddim yn gallu newid y nifer o bobl sy'n cael eu lleoli yng Nghymru na ble maen nhw'n cael eu lleoli, ond fe fyddai'n diddymu'r cymorth sy'n galluogi pobl i integreiddio i ardal a diwylliant newydd, cymorth sy'n helpu pobl i ddysgu Cymraeg neu Saesneg, gwella eu sgiliau a'u gwneud yn fwy parod i weithio neu ddeall ein systemau ni a'r hyn sy'n ddisgwyliedig ohonyn nhw gan eu cymdogion. Byddai'n diddymu'r gwaith sy'n cael ei wneud i feithrin perthynas a helpu cymunedau i gyd-fyw yn well, gan fanteisio ar fuddiannau mudo. Byddai'n diddymu'r cymorth sy'n cael ei roi i weithio gydag awdurdodau lleol, sefydliadau gwirfoddol a chymunedau i sicrhau bod unrhyw bwysau ar y gymuned yn cael eu deall ac yn cael sylw priodol.
Dyw'r cynnig hwn ddim yn sôn am roi unrhyw beth arall yn ei le. Dyw cael gwared â chymorth ddim yn gwneud i'r heriau yma ddiflannu, ond mae'n eu gwneud yn llawer anoddach i'w rheoli ac yn llawer drutach i'w datrys yn nes ymlaen. Oherwydd heb y math yma o gynllun, byddai mwy o bobl yn debygol o fod yn ddigartref ac yn anghenus, byddai'r peryglon diogelu yn gallu cynyddu a'r gwasanaethau cyhoeddus yn gorfod delio â phroblemau mwy cymhleth a mwy costus. Dyna'r gwir amdani. Nid arweinyddiaeth fyddai hynny, ond troi cefn ar gyfrifoldebau.
Thank you, Llywydd. I reject the motion before us today. Not because this Government is unwilling to discuss migration, integration or asylum-seeking—and asylum-seeking and migration is a different thing—or community pressures. We are more than willing to do that. But because this motion is no more than a slogan, rather than a serious discussion at a time when Wales needs practical answers. 'Scrap the nation of sanctuary' sounds so simple, but it isn't a solution of any kind. It says what should go, but it doesn't say anything about what should be there for Wales's communities, for the people who are seeking sanctuary, and for the public services that work to support them.
Let me state clearly what the Welsh Government can do and what the Welsh Government cannot do. Because it is clear to me from Reform's contributions that you don't understand that at all. We can't decide an individual's immigration status. We can't make any decisions regarding asylum applications. We can't decide who is placed in Wales, how many people are placed here, nor in which communities they are placed. Those are decisions for the United Kingdom Government, and the Members opposite know that quite well. But the public deserve honest information about this. They deserve the truth.
This motion can't change the number of people placed in Wales nor where they are placed, but it would abolish the support that enables people to integrate in an area and into a new culture, support that helps people to learn Welsh or English, improves their skills and makes them more ready for employment, or that helps them understand our systems and what is expected from them by their neighbours. It would nullify the work that is being done to foster relationships and to help communities to live together in greater harmony, realising the benefits of migration. It would remove the support that is provided for collaboration by local authorities, voluntary organisations and communities to ensure that any pressures on communities are understood and receive due attention.
This motion makes no mention of putting anything else in its place. Getting rid of support does not make these challenges just disappear, but it makes them much harder to manage and far more costly to resolve later on. Because without this kind of scheme, more people would be likely to become homeless and in need of help, the safeguarding risks could increase and public services would have to deal with more costly and more complex problems later on. That is the truth about this situation. That would not be leadership, but an abrogation of responsibility.
Because the real question is this: when people arrive in Wales, as determined by the UK Government, how should the Welsh Government respond? Do we support efforts by communities and public services to understand and manage any pressures and foster cohesion, or do we step back and allow problems to escalate? This Government chooses to act and make a difference.
I've visited communities, spoken to local authorities, voluntary organisations and front-line workers, and I've heard directly from people about the experiences that brought them here—experiences of conflict, of trauma, of loss that few of us can begin to imagine. And I've also seen what happens when support is in place—people rebuilding their lives, people learning, working and contributing, people becoming part of their communities.
It's already happening. This isn't theoretical. Children arriving in Wales are learning Welsh, integrating into their local communities, making friends and feeling proud to be part of their new communities. Leyla, a single mother who arrived seeking sanctuary, has built My Sister's House into a successful Kurdish food business in Cardiff that brings people together and supports the local economy. The team behind Coffi Kava in Caerphilly have created a thriving cafe that blends cultures, provides jobs and offers a welcoming space for the wider community, bringing together Welsh and Ukrainian influences.
These are real, current examples of the contribution people seeking sanctuary are making across Wales. Have the Members on the Reform benches visited or seen the impact of any of these initiatives in their own communities? These aren't isolated stories; they're the result of a consistent approach that supports integration and strengthens our communities. It means supporting local authorities, schools, health services, advice providers and communities to manage change well. It means preventing destitution, reducing pressure, helping people understand their rights and responsibilities.
This is not a policy for one group over another; it's a policy for cohesive communities. We see that in how communities across Wales have responded, whether to people from Ukraine, Afghanistan, Syria or elsewhere. What kind of nation do we want to be—one that responds with respect, solidarity and fair play, or one that turns away and allows division to take hold?
And I just want to address what was said about the Christian faith, as a church elder myself. Cytûn, Churches Together in Wales, has said the call to love our neighbour has never stopped at a border, and the welcome of the stranger as a neighbour is one of the clearest of our Christian obligations.
Llywydd, this Government will continue to act responsibly, will continue to support communities across Wales. And as for the shameful accusation of virtue signalling, not only are you lacking in compassion, you are historically illiterate. After the horrors of world war two, Britain and its allies helped establish the principle that refugees deserve a fair chance to seek asylum. It was ensured that the statement 'never again' was manifested in international law. Never again would backs be turned when people deemed illegal—deemed illegal—stripped of their citizenship and their rights, dehumanised and persecuted, such are the Jewish people of Europe—. Backs would never be turned again. That legacy must be protected. When we say 'never again', we must mean it, we must live it, we must never undermine it. For those reasons, I urge Members to reject this motion and agree the amendment. [Applause.]
Oherwydd y cwestiwn go iawn yw hwn: pan fydd pobl yn cyrraedd Cymru, yn unol â phenderfyniad Llywodraeth y DU, sut y dylai Llywodraeth Cymru ymateb? A ydym yn cefnogi ymdrechion gan gymunedau a gwasanaethau cyhoeddus i ddeall a rheoli unrhyw bwysau a meithrin cydlyniant, neu a ydym yn camu'n ôl ac yn caniatáu i broblemau waethygu? Mae'r Llywodraeth hon yn dewis gweithredu a gwneud gwahaniaeth.
Rwyf wedi ymweld â chymunedau, wedi siarad ag awdurdodau lleol, sefydliadau gwirfoddol a gweithwyr rheng flaen, ac wedi clywed yn uniongyrchol gan bobl am y profiadau a ddaeth â nhw yma—profiadau o wrthdaro, o drawma, o golledion na all fawr neb ohonom ddechrau eu dychmygu. Ac rwyf hefyd wedi gweld beth sy'n digwydd pan fydd cymorth ar gael—pobl yn ailadeiladu eu bywydau, pobl yn dysgu, yn gweithio ac yn cyfrannu, pobl yn dod yn rhan o'u cymunedau.
Mae hyn eisoes yn digwydd. Nid rhywbeth damcaniaethol mohono. Mae plant sy'n cyrraedd Cymru yn dysgu Cymraeg, yn integreiddio yn eu cymunedau lleol, yn gwneud ffrindiau ac yn teimlo'n falch o fod yn rhan o'u cymunedau newydd. Mae Leyla, mam sengl a gyrhaeddodd i chwilio am noddfa, wedi datblygu My Sister's House, busnes bwyd Cwrdaidd llwyddiannus yng Nghaerdydd sy'n dod â phobl ynghyd ac yn cefnogi'r economi leol. Mae'r tîm sy'n gyfrifol am Coffi Kava yng Nghaerffili wedi creu caffi llewyrchus sy'n cyfuno diwylliannau, yn darparu swyddi ac yn cynnig lle croesawgar i'r gymuned ehangach, gan ddod â dylanwadau Cymreig ac Wcreinaidd ynghyd.
Mae'r rhain yn enghreifftiau go iawn a chyfredol o'r cyfraniad y mae pobl sy'n ceisio noddfa yn ei wneud ledled Cymru. A yw'r Aelodau ar feinciau Reform wedi ymweld ag unrhyw un o'r mentrau hyn yn eu cymunedau eu hunain neu wedi gweld effaith unrhyw un ohonynt? Nid yw'r rhain yn straeon neilltuol; maent yn ganlyniad i ddull cyson o weithredu sy'n cefnogi integreiddio ac yn cryfhau ein cymunedau. Mae'n golygu cefnogi awdurdodau lleol, ysgolion, gwasanaethau iechyd, darparwyr cyngor a chymunedau i reoli newid yn dda. Mae'n golygu atal amddifadedd, lleihau pwysau a chynorthwyo pobl i ddeall eu hawliau a'u cyfrifoldebau.
Nid polisi ar gyfer un grŵp ar draul grŵp arall mo hwn; mae'n bolisi ar gyfer cymunedau cydlynus. Gwelwn hynny yn y ffordd y mae cymunedau ledled Cymru wedi ymateb, boed i bobl o Wcráin, Affganistan, Syria neu lefydd eraill. Pa fath o genedl ydym ni am fod—un sy'n ymateb gyda pharch, undod a chwarae teg, neu un sy'n troi ei chefn ac yn caniatáu i ymraniad ymledu?
A hoffwn fynd i’r afael â’r hyn a ddywedwyd am y ffydd Gristnogol, fel diacon fy hun. Mae Cytûn, Eglwysi Ynghyd yng Nghymru, wedi dweud nad yw’r alwad i garu ein cymydog erioed wedi cael ei chyfyngu gan ffiniau, a bod croesawu’r dieithryn fel cymydog yn un o’n rhwymedigaethau Cristnogol cliriaf.
Lywydd, bydd y Llywodraeth hon yn parhau i weithredu'n gyfrifol, bydd yn parhau i gefnogi cymunedau ledled Cymru. Ac o ran y cyhuddiad gwarthus o frolio rhinweddau, nid yn unig eich bod yn brin o dosturi, rydych chi'n hanesyddol anllythrennog. Ar ôl erchyllterau'r ail ryfel byd, helpodd Prydain a'i chynghreiriaid i sefydlu'r egwyddor fod ffoaduriaid yn haeddu cyfle teg i geisio lloches. Sicrhawyd bod y datganiad 'byth eto' yn rhan o gyfraith ryngwladol. Ni fyddai cefnau byth eto'n troi pan fyddai pobl yr ystyrid eu bod yn anghyfreithlon—yr ystyrid eu bod yn anghyfreithlon—pobl a amddifadwyd o'u dinasyddiaeth a'u hawliau, yn cael eu dad-ddyneiddio a'u herlid, fel Iddewon Ewrop—. Ni fyddai cefnau byth eto'n troi. Rhaid diogelu'r etifeddiaeth honno. Pan ddywedwn 'byth eto', rhaid inni ei olygu, rhaid inni ei fyw, ni ddylem ei danseilio byth. Am y rhesymau hynny, rwy'n annog yr Aelodau i wrthod y cynnig hwn a derbyn y gwelliant. [Cymeradwyaeth.]
Galwaf ar Francesca O'Brien i ymateb i'r ddadl.
I call on Francesca O'Brien to reply to the debate.
Thank you, Presiding Member. Let me begin by thanking everyone who has participated this afternoon in what was undoubtedly going to be a heated debate. We have heard again today that the same rhetoric is pushed out by Labour and Plaid Cymru every single time this topic is discussed. A nation of sanctuary is an open-ended commitment written into Welsh Government policy that signals to everyone, regardless of how they arrived or why, that Wales is a place to come. The policy sends a clear message to those arriving illegally that they will be looked after. And please note, I said 'illegally', not because I say so, but the law says so.
There are safe and legal routes here, and the war in Ukraine is a prime example of that, with mostly women and children fleeing war-torn countries—up to 90 per cent of them are women and children—unlike the ones that we see mentioned by colleagues here. The Welsh Government—you’re absolutely right, Members who’ve commented here this afternoon—does not control immigration. That is correct. But the Welsh Government absolutely controls the signal it sends and the support it gives and the funds it supports them with. When you brand yourself the world’s first nation of sanctuary, you are making a choice. You are placing a neon sign above Wales.
And this is where I cannot agree with Members across the Chamber that it doesn’t impact our public services, and this is why: the cost of such a policy in financial terms by 2025—over £63 million has been spent on the scheme. But that is just the start. The UK Government’s own figures show that the average asylum seeker with a case granted under article 8 of the European convention on human rights is estimated to cost over £140,000 per person over the course of their lifetime. That includes housing, benefits and public services, and this is believed to be at the lower end of the estimate. All of this puts pressure on our services, whether you like it or not. Even in socialist-run Denmark, studies have shown the real cost could even be closer to £0.5 million per person. So, for the 3,400 asylum seekers we have in Wales, over the course of their lifetimes, that could be £1.7 billion. Let us look at housing—[Interruption.] It is fact. [Interruption.] No, it is fact.
Let us look at housing—[Interruption.] Let’s turn to housing, as we have discussed housing before. This is where the Government's position collapses entirely. When my colleague Steven Rodaway asked the Cabinet Minister a few weeks ago whether the nation of sanctuary programme had been factored into the target of the 20,000 social homes, the Minister admitted that the Welsh Government does not actually gather the data on the social housing that Wales allocates to those in refugee status, and directed him to the Home Office. Gwyn Williams has also confirmed today, with his research with the Senedd, that this is backed up, because he highlighted that they are not all in hotels. They are in our communities in HMOs and other rented accommodation.
No matter what Labour or Plaid Cymru might say, you do not have the monopoly on compassion. We all play our part in supporting communities, but when our roads are crumbling and public services are in chaos, and the cost of living is out of control, the people of Wales have to come first, and we are here to represent them.
Now, let me address the question, Plaid Cymru and Labour Members, who enjoyed muddying the waters—. Who exactly are we talking about? Because the Government would have you believe that every person arriving here under the asylum system has crossed the channel from a war zone on the first available boat. The reality, as we have heard from my colleagues, is rather different. The vast majority of those arriving on small boats have travelled through multiple safe countries to get here. France is a signatory to the refugee convention, Germany is, Belgium, the Netherlands, Italy—all of them. Under the Dublin regulation principle, asylum seekers are supposed to claim protection in the first country they reach. The decision to bypass all of those countries and continue to the United Kingdom is not a decision made by somebody simply fleeing danger, it is a destination choice.
Let me turn to the question of public safety, because I know Members of the opposite party find this subject deeply uncomfortable. Pointed out by colleagues previously, the analysis of the Ministry of Justice obtained under the freedom of information request found that, between 2021 and 2023, foreign nationals were convicted of sexual offences at a rate of 71 per cent higher than the British population as a whole. Those figures are not invented by Reform UK, those—[Interruption.] Yes, go on.
Diolch, Lywydd. Gadewch imi ddechrau drwy ddiolch i bawb sydd wedi cymryd rhan y prynhawn yma yn yr hyn a oedd, heb os, yn mynd i fod yn ddadl danbaid. Rydym wedi clywed unwaith eto heddiw fod yr un rhethreg yn cael ei hailadrodd gan Lafur a Phlaid Cymru bob tro y caiff y pwnc hwn ei drafod. Mae'r genedl noddfa yn ymrwymiad agored sy'n rhan o bolisi Llywodraeth Cymru ac sy'n arwydd i bawb, sut neu pam bynnag y daethant yma, fod Cymru yn lle i ddod iddo. Mae'r polisi'n anfon neges glir at y rhai sy'n cyrraedd yn anghyfreithlon y gofelir amdanynt. A nodwch, fe ddywedais 'yn anghyfreithlon', nid am fy mod i'n dweud hynny, ond am fod y gyfraith yn dweud hynny.
Mae llwybrau diogel a chyfreithlon yma, ac mae'r rhyfel yn Wcráin yn enghraifft berffaith o hynny, gyda menywod a phlant yn bennaf yn ffoi o wledydd sydd wedi'u dinistrio gan ryfel—hyd at 90 y cant ohonynt yn fenywod a phlant—yn wahanol i'r rheini a welwn yn cael eu crybwyll gan gyd-Aelodau yma. Nid yw Llywodraeth Cymru—rydych chi'n llygad eich lle, Aelodau sydd wedi gwneud sylwadau yma y prynhawn yma—yn rheoli mewnfudo. Mae hynny'n gywir. Ond mae Llywodraeth Cymru yn sicr yn rheoli'r neges y mae'n ei hanfon a'r cymorth y mae'n ei roi a'r arian y mae'n ei ddefnyddio i'w cefnogi. Pan fyddwch chi'n brandio eich hun fel cenedl noddfa gyntaf y byd, rydych chi'n gwneud dewis. Rydych chi'n gosod arwydd neon uwchben Cymru.
A dyma lle na allaf gytuno ag Aelodau ar draws y Siambr nad yw hyn yn cael effaith ar ein gwasanaethau cyhoeddus, a dyma pam: cost polisi o'r fath mewn termau ariannol erbyn 2025—mae dros £63 miliwn wedi'i wario ar y cynllun. Ond dim ond y dechrau yw hynny. Mae ffigurau Llywodraeth y DU ei hun yn amcangyfrif bod y ceisiwr lloches cyffredin gydag achos a ganiatawyd o dan erthygl 8 o gonfensiwn Ewrop ar hawliau dynol yn costio dros £140,000 y pen dros eu hoes. Mae hynny'n cynnwys tai, budd-daliadau a gwasanaethau cyhoeddus, a chredir bod hyn ar ben isaf yr amcangyfrif. Mae hyn oll yn rhoi pwysau ar ein gwasanaethau, hoffi hynny ai peidio. Hyd yn oed yn Nenmarc o dan y sosialwyr, mae astudiaethau wedi dangos y gallai'r gost wirioneddol fod yn agosach at £0.5 miliwn y pen hyd yn oed. Felly, ar gyfer y 3,400 o geiswyr lloches sydd gennym yng Nghymru, dros eu hoes, gallai hynny fod yn £1.7 biliwn. Gadewch inni edrych ar dai—[Torri ar draws.] Mae'n ffaith. [Torri ar draws.] Na, mae'n ffaith.
Gadewch inni edrych ar dai—[Torri ar draws.] Gadewch inni droi at dai, gan ein bod wedi trafod tai o'r blaen. Dyma lle mae dadl y Llywodraeth yn chwalu'n llwyr. Pan ofynnodd fy nghyd-Aelod Steven Rodaway i'r Gweinidog Cabinet ychydig wythnosau yn ôl a oedd rhaglen y genedl noddfa yn ffactor yn y targed o 20,000 o gartrefi cymdeithasol, cyfaddefodd y Gweinidog nad yw Llywodraeth Cymru yn casglu'r data ar y tai cymdeithasol y mae Cymru'n eu dyrannu i'r rhai sydd â statws ffoaduriaid, ac fe'i cyfeiriodd at y Swyddfa Gartref. Mae Gwyn Williams wedi cadarnhau heddiw hefyd, gyda'i ymchwil gyda'r Senedd, fod hyn wedi'i gadarnhau, gan iddo nodi nad yw pob un ohonynt mewn gwestai. Maent yn ein cymunedau mewn tai amlfeddiannaeth a llety rhent arall.
Ni waeth beth y mae Llafur neu Blaid Cymru yn ei ddweud, nid oes gennych fonopoli ar dosturi. Mae pob un ohonom yn chwarae ein rhan yn cefnogi cymunedau, ond pan fydd ein ffyrdd yn dirywio a gwasanaethau cyhoeddus mewn anhrefn, a chostau byw allan o reolaeth, rhaid i bobl Cymru ddod yn gyntaf, ac rydym ni yma i'w cynrychioli.
Nawr, gadewch imi fynd i'r afael â'r cwestiwn, Aelodau Plaid Cymru a Llafur, a oedd yn mwynhau cymylu'r dyfroedd—. Am bwy'n union rydym ni'n sôn? Oherwydd byddai'r Llywodraeth am ichi gredu bod pob unigolyn sy'n cyrraedd yma o dan y system loches wedi croesi'r sianel i ffoi rhag rhyfel ar y cwch cyntaf sydd ar gael. Mae'r realiti, fel y clywsom gan fy nghyd-Aelodau, yn eithaf gwahanol. Mae'r rhan helaethaf o'r rhai sy'n cyrraedd ar gychod bach wedi teithio drwy nifer o wledydd diogel i gyrraedd yma. Mae Ffrainc wedi arwyddo'r confensiwn ffoaduriaid, yn ogystal â'r Almaen, Gwlad Belg, yr Iseldiroedd, yr Eidal—pob un ohonynt. O dan egwyddor rheoliad Dulyn, mae ceiswyr lloches i fod i hawlio amddiffyniad yn y wlad gyntaf y maent yn ei chyrraedd. Nid yw'r penderfyniad i osgoi'r holl wledydd hynny a pharhau i'r Deyrnas Unedig yn benderfyniad gan rywun sy'n ffoi rhag perygl, mae'n ddewis cyrchfan.
Gadewch imi droi at fater diogelwch y cyhoedd, gan y gwn fod y pwnc hwn yn gwneud i Aelodau'r blaid gyferbyn deimlo'n anghyfforddus iawn. Fel y nodwyd eisoes gan fy nghyd-Aelodau, canfu dadansoddiad y Weinyddiaeth Gyfiawnder a ddarparwyd drwy gais rhyddid gwybodaeth, rhwng 2021 a 2023, fod gwladolion tramor wedi'u cael yn euog o droseddau rhywiol ar gyfradd o 71 y cant yn uwch na phoblogaeth Prydain yn gyffredinol. Nid yw'r ffigurau hynny wedi'u dyfeisio gan Reform UK, maent—[Torri ar draws.] Ie, ewch amdani.
Thank you. I just want to say that, as a woman, I'm sick of hearing constantly this being an excuse for the nation of sanctuary. When Sarah Everard was murdered by Wayne Couzens, where was the outrage? When a Sikh woman in the west midlands was raped and assaulted because of her religion and the colour of the skin, where was the outrage? When over 2,000 women have been murdered by men from all different backgrounds in the UK since 2014, where was the outrage? [Applause.]
Diolch. Hoffwn ddweud, fel menyw, fy mod wedi cael llond bol ar glywed hyn yn gyson fel esgus dros ymosod ar y genedl noddfa. Pan lofruddiwyd Sarah Everard gan Wayne Couzens, ble roedd y dicter? Pan ymosodwyd ar fenyw Sikhaidd yng ngorllewin canolbarth Lloegr a'i threisio oherwydd ei chrefydd a lliw ei chroen, ble roedd y dicter? Pan gafodd dros 2,000 o fenywod eu llofruddio gan ddynion o bob math o wahanol gefndiroedd yn y DU ers 2014, ble roedd y dicter? [Cymeradwyaeth.]
There we are. Thank you. I won't be taking lectures by the opposition on protecting women and children. In the last few weeks, I think that's a bit below par. So, I don't think so.
Why are we allowing them? Why are we allowing them? I've just given you the stats—a rate of 71 per cent higher than the British population as a whole, and we're allowing them to come in. Thank you.
Dyna ni. Diolch. Nid wyf am dderbyn pregeth gan yr ochr arall ar amddiffyn menywod a phlant. Yn yr wythnosau diwethaf, rwy'n credu bod hynny'n anfoddhaol braidd. Felly, na, nid wyf yn credu.
Pam ein bod yn eu caniatáu? Pam ein bod yn eu caniatáu? Rwyf newydd roi'r ystadegau i chi—cyfradd o 71 y cant yn uwch na phoblogaeth Prydain yn gyffredinol, ac rydym yn caniatáu iddynt ddod i mewn. Diolch.
Francesca, sorry, I've given you a little bit more because of the intervention, but if you could move to concluding remarks.
Francesca, mae'n ddrwg gennyf, rwyf wedi rhoi mwy o amser i chi oherwydd yr ymyriad, ond os gallech symud ymlaen i'ch sylwadau clo.
I'll wrap up super quick; it's not a problem.
Fe wnaf orffen yn gyflym iawn; nid yw'n broblem.
Llywydd, I can't hear because of the—[Inaudible.]. I think there's a protocol—[Inaudible.]
Lywydd, ni allaf glywed oherwydd yr—[Anghlywadwy.]. Rwy'n credu bod protocol—[Anghlywadwy.]
Indeed. Francesca, if you could conclude—
Yn wir. Francesca, os gallech ddirwyn i ben—
Yes, I'll speed up super quick. Thank you, Llywydd. Those figures are not invented by Reform UK, those are Ministry of Justice figures. So, I won't be taking any lectures on that.
I finish with an abstract I've taken from a resident of my constituency who recently contacted me because they knew we were debating about it:
'The quality of life has deteriorated, the streets are no longer as clean, community pride has diminished, and for the first time in my life, I no longer feel safe walking around my neighbourhood after dark. The nation of sanctuary policy might have been introduced with good intentions, but the reality on the ground is very different. Communities like mine are carrying the consequences while being expected to remain silent.'
And that is the key point. People won't be silenced anymore. Having this debate doesn't create division, but real division happens when you suppress people's voices. I now call for support for this motion in the name of Dan Thomas.
Iawn, fe wnaf gyflymu. Diolch, Lywydd. Nid Reform UK sydd wedi dyfeisio'r ffigurau hynny, ffigurau'r Weinyddiaeth Gyfiawnder ydynt. Felly, nid wyf am wrando ar unrhyw bregethau ar hynny.
Rwyf am gloi drwy ddyfynnu geiriau preswylydd yn fy etholaeth a gysylltodd â mi yn ddiweddar am eu bod yn gwybod ein bod yn trafod y peth:
'Mae ansawdd bywyd wedi dirywio, nid yw'r strydoedd mor lân mwyach, mae balchder cymunedol wedi lleihau, ac am y tro cyntaf yn fy mywyd, nid wyf i'n teimlo'n ddiogel bellach yn cerdded o gwmpas fy nghymdogaeth liw nos. Efallai fod polisi'r genedl noddfa wedi'i gyflwyno gyda bwriadau da, ond mae'r realiti ar lawr gwlad yn dra gwahanol. Mae cymunedau fel fy un i yn wynebu'r canlyniadau tra bo disgwyl iddynt aros yn dawel.'
A dyna'r pwynt allweddol. Nid yw pobl am gael eu tawelu mwyach. Nid yw cael y ddadl hon yn creu ymraniad, mae ymraniad go iawn yn digwydd pan fyddwch chi'n mygu lleisiau pobl. Rwy'n galw nawr am gefnogaeth i'r cynnig hwn yn enw Dan Thomas.
Before I move on to putting this motion forward and to see if there are any objections, can I just thank Elfed Williams for giving me some advance notice of a point of order that you wish to raise? Elfed.
Cyn imi symud ymlaen i gyflwyno'r cynnig hwn ac i weld a oes unrhyw wrthwynebiad, a gaf i ddiolch i Elfed Williams am roi gwybod ymlaen llaw i mi am bwynt o drefn yr hoffech ei godi? Elfed.
Thank you, Llywydd. Point of order under Standing Order 13.9(v). Dan Thomas referred to immigrants as 'illegal' in his opening statement. This is inaccurate. Under UK law and the 1951 UN convention, an asylum seeker is not illegal. Arriving by an irregular route does not make a person illegal. Such language misrepresents the law and risks lowering the dignity of this Senedd, and I'd ask you to make a ruling on this, please, Llywydd.
Diolch, Lywydd. Pwynt o drefn o dan Reol Sefydlog 13.9(v). Cyfeiriodd Dan Thomas at fewnfudwyr fel 'anghyfreithlon' yn ei ddatganiad agoriadol. Mae hyn yn anghywir. O dan gyfraith y DU a chonfensiwn y Cenhedloedd Unedig ym 1951, nid yw ceisiwr lloches yn anghyfreithlon. Nid yw cyrraedd drwy lwybr anarferol yn gwneud unigolyn yn anghyfreithlon. Mae iaith o'r fath yn camgyfleu'r gyfraith ac yn bygwth urddas y Senedd hon, a gofynnaf ichi wneud dyfarniad ar hyn, os gwelwch yn dda, Lywydd.
Thank you very much. And thank you for the advance notice, because I've been able to reflect with my clerking team as well. You're attempting to put a factual correction. This is not a point of order. It's not a matter for me, but I will give the Member an opportunity, should he wish, to clarify his remarks in light of the point that's been made—if the Member so wishes.
Diolch yn fawr iawn. A diolch am yr hysbysiad ymlaen llaw, gan fy mod wedi gallu ystyried gyda fy nhîm clercio hefyd. Rydych chi'n ceisio gwneud cywiriad ffeithiol. Nid yw hwn yn bwynt o drefn. Nid yw'n fater i mi, ond fe roddaf gyfle i'r Aelod, os yw'n dymuno, egluro ei sylwadau yng ngoleuni'r pwynt a wnaed—os yw'r Aelod yn dymuno gwneud hynny.
Thank you, Llywydd. It is illegal to enter this country without a passport, on a boat, having paid a people smuggler thousands of pounds, Lord knows where from. That is an illegal act to break into this country. You cannot go abroad—you cannot go to France without a passport. So, I will stand by my words, Llywydd. Thank you.
Diolch, Lywydd. Mae'n anghyfreithlon dod i mewn i'r wlad hon heb basbort, ar gwch, ar ôl talu miloedd o bunnoedd i smyglwr pobl, Duw a ŵyr o ble. Mae torri i mewn i'r wlad hon yn weithred anghyfreithlon. Ni allwch fynd dramor—ni allwch fynd i Ffrainc heb basbort. Felly, rwy'n dal at yr hyn a ddywedais, Lywydd. Diolch.
Felly, y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig heb ei ddiwygio? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Gohiriaf y bleidlais o dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.
So, the proposal is to agree the motion without amendment. Does any Member object? [Objection.] I will defer voting under this item until voting time.
Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.
Voting deferred until voting time.
Detholwyd y gwelliant canlynol: gwelliant 1 yn enw Heledd Fychan.
The following amendment has been selected: amendment 1 in the name of Heledd Fychan.
Rydyn ni'n symud nawr i eitem 8, dadl Llafur Cymru ar gyllid ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol yn y gyllideb atodol gyntaf ar gyfer 2026-27. Galwaf ar Lynne Neagle i wneud y cynnig.
We will move now to item 8, the Welsh Labour debate on funding for additional learning needs in the first supplementary budget for 2026-27. I call on Lynne Neagle to move the motion.
Cynnig NDM9277 Lynne Neagle
Cynnig bod y Senedd:
1. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i ddefnyddio ei chyllideb atodol gyntaf ar gyfer 2026-27 i ddyrannu cyllid canlyniadol o wariant Llywodraeth y DU ar anghenion addysgol arbennig i gefnogi plant a phobl ifanc ag anghenion dysgu ychwanegol yng Nghymru.
Motion NDM9277 Lynne Neagle
To propose that the Senedd:
1. Calls on the Welsh Government to use its first supplementary budget for 2026-27 to allocate consequential funding from the UK Government’s spending on special educational needs to support children and young people with additional learning needs in Wales.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Diolch, Lywydd. I move the motion in my name. I want to start this debate with the focus where it should be and where I hope it stays throughout this debate today—on our children and young people.
There are now over 40,000 children and young people in Wales with a statutory additional learning needs plan, known as an individual development plan. This is a very considerable increase on the number of children and young people with a statutory plan under the former special educational needs system, and these are some of the most vulnerable learners in our schools and communities.
Investing more funding in support for additional learning needs in this supplementary budget is the right thing to do. It's the right thing to do for these children and young people, it's the right thing to for their families and it's the right thing to do for our schools. Investing in the right support is absolutely crucial to making sure that these children, young people and their families can reach their potential. It's crucial to ensure that children can attend school, and it's crucial to tackling some of the behaviour issues we have in our schools.
Now, it's been well rehearsed that the UK Government's decision to invest in support for councils, schools and children with SEN and disabilities means that there is an additional £327 million now available to the Welsh Government this year—£550 million over three years. The need is there, it's crystal clear; our schools are under extreme pressure. This money was announced in March, shortly before the election and after the final budget for this year was passed. Notwithstanding this, I did make the case for moneys to be allocated to ALN, but I was told that this would need to be a matter for the incoming Government and for the supplementary budget.
The demand for additional learning needs support within Welsh schools is rising. Children and young people's needs require more complex, intensive and long-term support. The number of children requiring specialist placements is growing, and the number of children in special schools has gone up by a third. In the spring, the Welsh Local Government Association reported that the growing complexity of need was creating unsustainable financial strain. They said that education was one of the most acute pressures highlighted by councils, as ALN spending accounts for more than a quarter of all school budget pressures. And that's why every single Welsh council of every political stripe and all the teaching unions have called for this money to go to schools. And the National Association of Head Teachers Cymru have launched a petition calling for the funding to go to support additional learning needs in Wales. That petition only went live yesterday and has already had more than 2,000 signatures. It will hit the threshold for debate in no time at all.
Now, much has been made by the Government of the fact that the system is different in Wales, that local authorities haven't run up huge debts, that we didn't use a statutory override in Wales. But the pressures faced by local authorities are massive. Nearly a third of schools are in budget deficit. Increasingly, local authorities are issuing statutory warning notices to schools about deficits. And we've had strike action in some schools, due to staff restructuring, which can't be divorced from budget pressures. And yet, despite this, Plaid Cymru have not allocated a single penny of the £340 million that's available for children with additional learning needs to schools in Wales. We know what needs to be done. I commissioned a comprehensive legislative review of the ALN system. That identified five priorities for action. One was to develop a longer term vision for inclusive education in Wales.
Now, the Government has said the current system is unsustainable. The Government has talked about addressing this when recurrent funding becomes available in 2028-29. The Government has said it needs a long-term solution. I agree, but the work on a long-term solution needs to start now with this money.
We need investment in upskilling the workforce so that the whole workforce is trained in supporting children with ALN. We need the resources for differentiated teaching in our classrooms, and we need to tap into the phenomenal expertise of our special schools via a hub-and-spoke model, but we need to do that now. Investing in the well-being and the future of our children and young people is the most important thing a government can do. It is a duty, and supporting this motion today is a duty on all of us and I hope all parties choose to support this motion today. Diolch yn fawr.
Diolch, Lywydd. Rwy'n gwneud y cynnig yn fy enw i. Rwyf am ddechrau'r ddadl hon gyda'r ffocws lle dylai fod a lle rwy'n gobeithio y bydd yn aros drwy gydol y ddadl hon heddiw—ar ein plant a'n pobl ifanc.
Bellach, mae gan dros 40,000 o blant a phobl ifanc yng Nghymru gynllun anghenion dysgu ychwanegol statudol, a elwir yn gynllun datblygu unigol. Mae hyn yn gynnydd sylweddol iawn ar nifer y plant a'r bobl ifanc a oedd â chynllun statudol o dan y system anghenion addysgol arbennig flaenorol, ac mae'r rhain yn rhai o'r dysgwyr mwyaf agored i niwed yn ein hysgolion a'n cymunedau.
Buddsoddi mwy o gyllid i gefnogi anghenion dysgu ychwanegol yn y gyllideb atodol hon yw'r peth iawn i'w wneud. Dyma'r peth iawn i'w wneud ar gyfer y plant a'r bobl ifanc hyn, dyma'r peth iawn i'w wneud ar gyfer eu teuluoedd a dyma'r peth iawn i'w wneud ar gyfer ein hysgolion. Mae buddsoddi yn y cymorth cywir yn gwbl hanfodol i sicrhau y gall y plant, y bobl ifanc hyn a'u teuluoedd gyrraedd eu potensial. Mae'n hanfodol sicrhau y gall plant fynychu'r ysgol, ac mae'n hanfodol er mwyn mynd i'r afael â rhai o'r problemau ymddygiad sydd gennym yn ein hysgolion.
Nawr, mae'n dra hysbys fod penderfyniad Llywodraeth y DU i fuddsoddi mewn cymorth i gynghorau, ysgolion a phlant ag AAA ac anableddau yn golygu bod £327 miliwn ychwanegol ar gael i Lywodraeth Cymru eleni—£550 miliwn dros dair blynedd. Mae'r angen yno, mae'n glir iawn; mae ein hysgolion o dan bwysau eithafol. Cyhoeddwyd yr arian hwn ym mis Mawrth, ychydig cyn yr etholiad ac ar ôl i'r gyllideb derfynol ar gyfer eleni gael ei phasio. Er hynny, fe ddadleuais yr achos dros ddyrannu arian i ADY, ond dywedwyd wrthyf y byddai angen i hyn fod yn fater i'r Llywodraeth newydd ac i'r gyllideb atodol.
Mae'r galw am gymorth anghenion dysgu ychwanegol yn ysgolion Cymru yn cynyddu. Mae anghenion plant a phobl ifanc yn galw am gymorth mwy cymhleth, dwys a hirdymor. Mae nifer y plant sydd angen lleoliadau arbenigol yn tyfu, ac mae nifer y plant mewn ysgolion arbennig wedi codi draean. Yn y gwanwyn, adroddodd Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru fod cymhlethdod cynyddol yr angen yn creu straen ariannol anghynaliadwy. Dywedasant mai addysg oedd un o'r pwysau mwyaf acíwt a nodwyd gan gynghorau, gan fod gwariant ADY yn fwy na chwarter yr holl bwysau ar gyllidebau ysgolion. A dyna pam y mae pob cyngor o bob lliw gwleidyddol yng Nghymru a holl undebau'r athrawon wedi galw am i'r arian hwn fynd i ysgolion. Ac mae Cymdeithas Genedlaethol Prifathrawon Cymru wedi lansio deiseb yn galw am i'r cyllid gael ei wario ar gefnogi anghenion dysgu ychwanegol yng Nghymru. Cafodd y ddeiseb honno ei lansio ddoe ddiwethaf, ac mae eisoes wedi cael mwy na 2,000 o lofnodion. Bydd yn cyrraedd y trothwy ar gyfer dadl mewn dim o dro.
Nawr, mae'r Llywodraeth wedi rhoi llawer o sylw i'r ffaith bod y system yn wahanol yng Nghymru, nad yw awdurdodau lleol wedi cronni dyledion enfawr, nad ydym wedi defnyddio mesur lliniaru statudol yng Nghymru. Ond mae'r pwysau sy'n wynebu awdurdodau lleol yn enfawr. Mae bron i draean ein hysgolion mewn diffyg cyllidebol. Yn gynyddol, mae awdurdodau lleol yn cyhoeddi hysbysiadau rhybuddio statudol i ysgolion ynghylch diffygion. Ac rydym wedi cael streiciau mewn rhai ysgolion, oherwydd ailstrwythuro staff, cam na ellir honni nad yw'n ddim i'w wneud â phwysau cyllidebol. Ac eto, er gwaethaf hyn, nid yw Plaid Cymru wedi dyrannu'r un geiniog o'r £340 miliwn sydd ar gael i blant ag anghenion dysgu ychwanegol i ysgolion yng Nghymru. Gwyddom beth sydd angen ei wneud. Comisiynais adolygiad deddfwriaethol cynhwysfawr o'r system ADY. Nododd hwnnw bum blaenoriaeth ar gyfer gweithredu. Un oedd datblygu gweledigaeth fwy hirdymor ar gyfer addysg gynhwysol yng Nghymru.
Nawr, mae'r Llywodraeth wedi dweud nad yw'r system bresennol yn gynaliadwy. Mae'r Llywodraeth wedi sôn am fynd i'r afael â hyn pan ddaw cyllid cylchol ar gael yn 2028-29. Mae'r Llywodraeth wedi dweud bod angen ateb hirdymor arni. Rwy'n cytuno, ond mae angen i'r gwaith ar ateb hirdymor ddechrau nawr gyda'r arian hwn.
Mae angen buddsoddi mewn uwchsgilio'r gweithlu fel bod y gweithlu cyfan wedi'i hyfforddi i gefnogi plant ag ADY. Mae angen yr adnoddau arnom ar gyfer addysgu gwahaniaethol yn ein hystafelloedd dosbarth, ac mae angen inni fanteisio ar arbenigedd rhyfeddol ein hysgolion arbennig drwy fodel prif ganolfan a lloerennau, ond mae angen inni wneud hynny nawr. Buddsoddi yn llesiant a dyfodol ein plant a'n pobl ifanc yw'r peth pwysicaf y gall llywodraeth ei wneud. Mae'n ddyletswydd, ac mae cefnogi'r cynnig hwn heddiw yn ddyletswydd ar bob un ohonom, ac rwy'n gobeithio y bydd pob plaid yn dewis cefnogi'r cynnig hwn heddiw. Diolch yn fawr.
Daeth y Dirprwy Lywydd (Kerry Ferguson) i’r Gadair.
The Deputy Presiding Officer (Kerry Ferguson) took the Chair.
Diolch. Rwyf wedi dethol y gwelliant i'r cynnig. Galwaf ar y Gweinidog Cabinet dros Gyllid i gynnig yn ffurfiol welliant 1, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan.
Thank you. I have selected the amendment to the motion. I call on the Cabinet Minister for Finance to formally move amendment 1, tabled in the name of Heledd Fychan.
Gwelliant 1—Heledd Fychan
Dileu popeth a rhoi yn ei le:
Cynnig bod y Senedd:
1. Yn nodi bod cost gynyddol y ddarpariaeth anghenion dysgu ychwanegol (ADY) wedi cael ei hariannu'n wahanol yng Nghymru o gymharu â Lloegr.
2. Yn nodi'r £113 miliwn o gyllid ychwanegol a sicrhawyd ar gyfer llywodraeth leol o ganlyniad i'r cytundeb ar y gyllideb rhwng Plaid Cymru a Llywodraeth flaenorol Cymru ar gyfer 2026-27, sy'n gynnydd o 4.5 y cant i'r setliad gwreiddiol.
3. Yn nodi bod y gyllideb atodol a gyflwynwyd ar 23 Mehefin yn cadw dyraniadau Llywodraeth flaenorol Cymru ar gyfer darpariaeth ADY, ysgolion a gwasanaethau llywodraeth leol yn ehangach.
4. Yn credu bod y model presennol o gyllid ADY yn anghynaliadwy, fel y nodwyd gan ganfyddiadau adroddiad diweddar Archwilio Cymru.
5. Yn cydnabod mai athrawon, ysgolion, awdurdodau lleol a theuluoedd sydd wedi gorfod rheoli'r pwysau cynyddol yn y system ADY.
6. Yn ymrwymo i weithio gyda'r sector addysg, llywodraeth leol a phartïon eraill i sicrhau bod y system ADY yn gynaliadwy yn ariannol ac yn arwain at ddeiliannau gwell i ddisgyblion.
Amendment 1—Heledd Fychan
Delete all and replace with:
To propose that the Senedd:
1. Notes that the rising cost of ALN provision has been funded differently in Wales compared to England.
2. Notes the £113 million in additional funding secured for local government as a result of the budget deal between Plaid Cymru and the previous Welsh Government for 2026-27, representing a 4.5 per cent increase to the original settlement.
3. Notes that the supplementary budget introduced on 23 June retains the previous Welsh Government’s allocations for ALN provision, schools and local government services more broadly.
4. Believes that the current model of ALN funding is unsustainable, as highlighted by the findings of the recent Audit Wales report.
5. Recognises that growing pressures in the ALN system have had to be managed by teachers, schools, local authorities and families.
6. Resolves to work with the education sector, local government and other parties to ensure the ALN system is financially sustainable and leads to better outcomes for pupils.
Cynigiwyd gwelliant 1.
Amendment 1 moved.
Yn ffurfiol.
Formally.
We can all agree in this Siambr that improving the situation for children and young people with additional learning needs is crucial, and that these children and young people deserve the best support we can offer. Further, as many Members will know and as someone with significant lived experience of ALN, I am personally and acutely aware that improving the current system and support is critical, and this is why it's important that we look at how best to do this, how we can change the structures of ALN support and not just provide more sticking-plaster solutions. Our children and young people deserve that.
Therefore, I welcome Lynne Neagle bringing this debate on such an important topic forward, and I thank you, Lynne, for your constant championing of education and specifically ALN. However, it is important that we are clear about this issue. Some of the opposition have tried to frame the Government's plans as taking money away from ALN, but this is not true. ALN will not receive a penny less from the supplementary budget. Thanks to Plaid Cymru, we have secured an additional £113 million of funding for local government to support the growing demand on their services, including ALN. However, we know that there are still growing pressures and that further work is needed to ensure the long-term stability of local authorities, including a lasting and sustainable change to the way we support those with ALN.
We need a new approach that focuses on the long-term sustainability of the sector, which alleviates the pressure not just for the present, but also for the future. We need an approach that sees the outcomes of our work as the goal and not just the headlines of the amount spent. It is clear that we need a different way forward, one that ensures long-term sustainability, working with key stakeholders and partners to ensure the best outcomes for the benefit of those that need it. We must look past the immediate supplementary budget towards the Cymru we want to see, a Cymru that truly and meaningfully supports those with ALN. Diolch.
Gallwn i gyd gytuno yn y Siambr hon fod gwella'r sefyllfa i blant a phobl ifanc ag anghenion dysgu ychwanegol yn hanfodol, a bod y plant a'r bobl ifanc hyn yn haeddu'r gefnogaeth orau y gallwn ei chynnig. Ymhellach, fel y bydd llawer o'r Aelodau'n gwybod ac fel rhywun sydd â phrofiad bywyd sylweddol o ADY, rwy'n ymwybodol iawn fod gwella'r system a'r gefnogaeth bresennol yn hanfodol, a dyna pam ei bod hi'n bwysig ein bod yn edrych ar y ffordd orau o wneud hyn, sut y gallwn newid strwythurau cymorth ADY ac nid yn unig darparu mwy o atebion dros dro. Mae ein plant a'n pobl ifanc yn haeddu hynny.
Felly, rwy'n croesawu'r ffaith bod Lynne Neagle yn cyflwyno'r ddadl hon ar bwnc mor bwysig, ac rwy'n diolch i chi, Lynne, am hyrwyddo addysg yn gyson, ac ADY yn arbennig. Fodd bynnag, mae'n bwysig ein bod yn glir am y mater hwn. Mae rhai o'r wrthblaid wedi ceisio fframio cynlluniau'r Llywodraeth fel mynd ag arian oddi wrth ADY, ond nid yw hyn yn wir. Ni fydd ADY yn cael ceiniog yn llai o'r gyllideb atodol. Diolch i Blaid Cymru, rydym wedi sicrhau £113 miliwn ychwanegol o gyllid ar gyfer llywodraeth leol i gefnogi'r galw cynyddol am eu gwasanaethau, gan gynnwys ADY. Fodd bynnag, fe wyddom fod pwysau cynyddol o hyd a bod angen rhagor o waith i sicrhau sefydlogrwydd hirdymor awdurdodau lleol, gan gynnwys newid parhaol a chynaliadwy i'r ffordd y cefnogwn y rhai sydd ag ADY.
Mae angen dull o weithredu newydd arnom sy'n canolbwyntio ar gynaliadwyedd hirdymor y sector, ac sy'n lleddfu'r pwysau nid yn unig ar gyfer y presennol, ond ar gyfer y dyfodol hefyd. Mae angen dull o weithredu arnom sy'n gweld canlyniadau ein gwaith fel y nod ac nid penawdau'r swm a werir yn unig. Mae'n amlwg fod angen ffordd wahanol ymlaen, un sy'n sicrhau cynaliadwyedd hirdymor, gan weithio gyda rhanddeiliaid a phartneriaid allweddol i sicrhau'r canlyniadau gorau er budd y rhai sydd ei angen. Rhaid inni edrych y tu hwnt i'r gyllideb atodol uniongyrchol tuag at y Gymru rydym am ei gweld, Cymru sy'n rhoi cefnogaeth go iawn ac ystyrlon i'r rhai sydd ag ADY. Diolch.
Reform will be supporting this motion. Learners with additional learning needs are some of the most vulnerable people in our society, and the decision to divert all of the cash that could have been used to improve their lives will haunt the new Plaid Cymru Government for a long time. Starmer's Labour attacked the elderly, Rhun's Plaid has one-upped them by going after disabled children.
Just under three months ago, Audit Wales released a report titled 'Additional Learning Needs: a system under strain'. The report said, among other things, there were, quote, real
'concerns about the system’s financial sustainability'.
But, of course, I don't need to make this argument. Even Plaid's amendment to this debate says ALN funding is unsustainable. Plaid agrees that the system needs more money, and yet its solution is to give the system no more money. How does that work? Well, the half-baked excuse the Minister gave was that special education debts accumulated by local government in England, quote,
'do not exist in Wales in the same way.'
It may not be the case that it is the same way, but that doesn't mean the debts are not there. Between 2020 and this financial year, budgets associated with ALN increased by 95 per cent in Cardiff, my constituency. The council's budget brief sent to me yesterday said that ALN had become the council's biggest pressure area. If the Welsh Government fails to pass any of this money on to the ALN system, my constituents will most likely be forced to meet pressures in the system through higher council tax.
Further evidence that no additional funding going to ALN is a mistake comes from the National Association of Head Teachers, who say that school leaders sent over 5,000 letters to Welsh Government Ministers calling for the consequential funding to be protected, ring-fenced and invested in ALN provision. Now, with that cash being spent elsewhere, they have said teachers and teaching assistants will lose their jobs and that Welsh pupils will be unfairly disadvantaged compared to England. Plaid Cymru, Party of Wales—are you sure about that? I hope that Plaid's backbenchers can explain to their colleagues in Government that they are not prepared to vote to take the life raft away from learners with ALN, and I hope that, this afternoon, the entire Senedd will send a clear message to this Government that it will not be done in our name. Diolch, Ddirprwy Lywydd.
Bydd Reform yn cefnogi'r cynnig hwn. Dysgwyr ag anghenion dysgu ychwanegol yw rhai o'r bobl fwyaf agored i niwed yn ein cymdeithas, a bydd y penderfyniad i ddargyfeirio'r holl arian a allai fod wedi cael ei ddefnyddio i wella eu bywydau yn plagio Llywodraeth newydd Plaid Cymru am amser hir. Ymosododd Llafur Starmer ar yr henoed, mae Plaid Cymru Rhun wedi mynd gam ymhellach drwy fynd ar ôl plant anabl.
Ychydig o dan dri mis yn ôl, rhyddhaodd Archwilio Cymru adroddiad o'r enw 'Cymorth Anghenion Dysgu Ychwanegol: system dan straen'. Roedd yr adroddiad yn dweud, ymhlith pethau eraill, fod ganddynt
'bryderon ynghylch cynaliadwyedd ariannol y system'.
Ond, wrth gwrs, nid oes angen i mi wneud y ddadl hon. Mae hyd yn oed gwelliant Plaid Cymru i'r ddadl yn dweud bod cyllid ADY yn anghynaladwy. Mae Plaid Cymru'n cytuno bod angen mwy o arian ar y system, ac eto ei hateb yw peidio â rhoi mwy o arian i'r system. Sut y mae hynny'n gweithio? Wel, yr esgus hanner pob a roddodd y Gweinidog oedd nad oedd dyledion addysg arbennig a gronnwyd gan lywodraeth leol yn Lloegr,
'yn bodoli yn yr un ffordd yng Nghymru.'
Efallai nad ydynt yn bodoli yn yr un ffordd, ond nid yw hynny'n golygu nad yw'r dyledion yno. Rhwng 2020 a'r flwyddyn ariannol hon, cynyddodd cyllidebau sy'n gysylltiedig ag ADY 95 y cant yng Nghaerdydd, fy etholaeth i. Dywedodd briff cyllideb y cyngor a anfonwyd ataf ddoe fod ADY wedi dod yn faes pwysau mwyaf y cyngor. Os bydd Llywodraeth Cymru yn methu trosglwyddo dim o'r arian hwn i'r system ADY, mae'n debygol y bydd fy etholwyr yn cael eu gorfodi i ysgwyddo pwysau yn y system drwy dreth gyngor uwch.
Daw tystiolaeth bellach fod peidio â chyfeirio cyllid ychwanegol tuag at ADY yn gamgymeriad gan Gymdeithas Genedlaethol y Prifathrawon, sy'n dweud bod arweinwyr ysgolion wedi anfon dros 5,000 o lythyrau at Weinidogion Llywodraeth Cymru yn galw am ddiogelu'r cyllid canlyniadol, a'i glustnodi a'i fuddsoddi mewn darpariaeth ADY. Nawr, gyda'r arian hwnnw'n cael ei wario mewn mannau eraill, maent wedi dweud y bydd athrawon a chynorthwywyr addysgu yn colli eu swyddi ac y bydd disgyblion yng Nghymru dan anfantais annheg o gymharu â Lloegr. Plaid Cymru, Plaid pobl Cymru—ydych chi'n siŵr mai dyna ydych chi? Gobeithio y gall meinciau cefn Plaid Cymru egluro wrth eu cyd-Aelodau yn y Llywodraeth nad ydynt yn barod i bleidleisio dros amddifadu dysgwyr ag ADY o'u rhaff achub, ac rwy'n gobeithio y bydd y Senedd gyfan y prynhawn yma yn anfon neges glir i'r Llywodraeth hon na chaiff ei wneud yn ein henw ni. Diolch, Ddirprwy Lywydd.
We are, of course, today debating the use of the additional funding for additional learning needs through the first supplementary budget. But, at its heart, this is about whether the system of funding is actually keeping pace with the reality in our schools—and I will take a moment to declare a potential interest as an LEA governor of a school in north Wales. No-one disputes the importance of ensuring children and young people with additional learning needs need to receive the support that they require. That duty is fundamental to a fair education system. But the question we must ask is whether the funding is reaching the front line in a way that reflects the scale and urgency of need today.
There is a need absolutely for a debate around sustainable funding for ALN, but we're not addressing the need that is very present today, and I wonder if this has been properly understood by the Welsh Government. We heard a few moments ago from the previous education Minister that when that money was announced, she was asking for that money to be passported through to schools for ALN. I'm not sure the education Minister now is asking the same questions of the finance Minister, whether she's banging that door for that money to go to schools here in Wales, because, across Wales, schools are under significant financial pressures as ALN demands continue to rise. They would want their Government here in Wales to ensure they are properly funded to support those children.
Headteachers and governing bodies are increasingly being forced to absorb costs within already stretched budgets, and, in many cases, schools are running deficits not because of mismanagement, but because they're having to meet statutory responsibilities without sufficient timely funding to match rising need. And instead of additional learning needs provision being fully resourced through a coherent system, the burden has been shifted onto individual schools. Staff are being asked to do more with less, and school budgets are being stretched to breaking point. That is not sustainable and it risks undermining both educational outcomes and staff retention.
Here in Wales, too often, schools are left carrying the financial risk directly, with deficits building up at school level rather than being properly managed at a system level, and I think this is where, perhaps, some of the misunderstanding has come about. We've already heard from colleagues across the Chamber that the debt sits around ALN funding at an individual school level. To say that councils will not receive the same one-off funding to write off special education debts accumulated by local government in England because those debts do not exist in Wales in the same way does not reflect the reality on the ground. Of course, most of these pressures will not appear neatly labelled as an ALN debt on a budget ledger, but they are the reason why so many schools in Wales are now running those significant deficit budgets. Schools are running tens of millions of pounds in deficits. That is a very real debt within our education system, and ALN forms a substantial part of that pressure. And, yes, there has to be a sustainable way of dealing with that, but it has to be recognised and dealt with today also.
So, while today's motion rightly focuses on consequential funding and the importance of ensuring that money intended for special educational needs is used effectively, we also need to ensure that funding flows are transparent, timely and sufficient to meet actual demand today. If we're serious about improving outcomes for learners with ALN, we cannot continue a situation where schools are effectively subsidising the system through budget deficit. That approach, which is happening right now, is hollowing out wider school provision, as resources are diverted away from teaching support staff and wider learning well-being. So, I'd ask the Welsh Government directly: how will you ensure that today's pressures are being met for additional learning needs? Absolutely, there has to be a debate around sustainable funding of ALN, but the money is there today to deal with today's pressures and to deal with the deficits that schools have built up as a result of ALN. I would urge all Members to support this motion in front of us today.
Heddiw wrth gwrs rydym yn trafod y defnydd o'r cyllid ychwanegol ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol drwy'r gyllideb atodol gyntaf. Ond yn ei hanfod, mae hyn yn ymwneud ag i ba raddau y mae'r system ariannu yn cadw i fyny â'r realiti yn ein hysgolion—ac fe roddaf eiliad i ddatgan buddiant posibl fel llywodraethwr AALl mewn ysgol yng ngogledd Cymru. Nid oes unrhyw un yn amau pwysigrwydd sicrhau bod angen i blant a phobl ifanc ag anghenion dysgu ychwanegol gael y cymorth sydd ei angen arnynt. Mae'r ddyletswydd honno'n sylfaenol mewn system addysg deg. Ond y cwestiwn y mae'n rhaid inni ei ofyn yw a yw'r cyllid yn cyrraedd y rheng flaen mewn ffordd sy'n adlewyrchu maint a brys yr angen heddiw.
Yn sicr, mae angen dadl ynglŷn â chyllid cynaliadwy ar gyfer ADY, ond nid ydym yn mynd i'r afael â'r angen sy'n bresennol iawn heddiw, a tybed a yw Llywodraeth Cymru wedi deall hyn yn iawn. Clywsom ychydig funudau yn ôl gan y Gweinidog addysg blaenorol ei bod hi, pan gyhoeddwyd yr arian hwnnw, yn gofyn am i'r arian gael ei basbortio drwodd i ysgolion ar gyfer ADY. Nid wyf yn siŵr bod y Gweinidog addysg nawr yn gofyn yr un cwestiynau i'r Gweinidog cyllid, a yw hi'n codi llais dros weld yr arian hwnnw'n mynd i ysgolion yma yng Nghymru, oherwydd ledled Cymru, mae ysgolion dan bwysau ariannol sylweddol wrth i ofynion ADY barhau i gynyddu. Byddent eisiau i'w Llywodraeth yma yng Nghymru sicrhau eu bod yn cael eu hariannu'n briodol i gefnogi'r plant hynny.
Mae penaethiaid a chyrff llywodraethu yn cael eu gorfodi fwyfwy i amsugno costau o fewn cyllidebau sydd eisoes dan bwysau, ac mewn llawer o achosion, mae ysgolion yn gweithredu ar ddiffyg, nid oherwydd camreoli, ond am eu bod yn gorfod bodloni cyfrifoldebau statudol heb ddigon o gyllid amserol i gyd-fynd â'r angen cynyddol. Ac yn hytrach na bod y ddarpariaeth anghenion dysgu ychwanegol yn cael adnoddau llawn drwy system gydlynol, mae'r baich wedi'i symud ar ysgolion unigol. Gofynnir i staff wneud mwy gyda llai, ac mae cyllidebau ysgolion yn cael eu hymestyn i'r pen. Nid yw hynny'n gynaliadwy ac mae'n creu perygl o danseilio canlyniadau addysgol a lefelau cadw staff.
Yma yng Nghymru, yn rhy aml, mae ysgolion yn cael eu gadael i ysgwyddo'r risg ariannol yn uniongyrchol, gyda diffygion yn cronni ar lefel yr ysgol yn hytrach na chael eu rheoli'n iawn ar lefel y system, ac rwy'n credu mai dyma lle mae peth o'r gamddealltwriaeth wedi digwydd. Rydym eisoes wedi clywed gan gyd-Aelodau ar draws y Siambr fod y ddyled yn gysylltiedig â chyllid ADY ar lefel ysgolion unigol. Nid yw dweud na fydd cynghorau yn derbyn yr un cyllid untro i ddileu dyledion addysg arbennig a gronnwyd gan lywodraeth leol yn Lloegr am nad yw'r dyledion hynny yn bodoli yng Nghymru yn yr un ffordd yn adlewyrchu'r realiti ar lawr gwlad. Wrth gwrs, ni fydd y rhan fwyaf o'r pwysau hyn yn ymddangos wedi'u labelu'n daclus fel dyled ADY ar gyfriflyfr cyllideb, ond nhw yw'r rheswm pam y mae cymaint o ysgolion yng Nghymru bellach yn gweithredu cyllidebau diffyg sylweddol. Mae gan ysgolion ddegau o filiynau o bunnoedd o ddiffyg. Mae honno'n ddyled real iawn yn ein system addysg, ac mae ADY yn rhan sylweddol o'r pwysau. Ac oes, mae'n rhaid bod ffordd gynaliadwy o ddelio â hynny, ond mae'n rhaid ei gydnabod a rhoi sylw iddo heddiw hefyd.
Felly, er bod y cynnig heddiw yn canolbwyntio'n gywir ar gyllid canlyniadol a phwysigrwydd sicrhau bod arian a fwriedir ar gyfer anghenion addysgol arbennig yn cael ei ddefnyddio'n effeithiol, mae angen inni sicrhau hefyd fod llif cyllid yn dryloyw, yn amserol ac yn ddigonol i ateb y galw gwirioneddol heddiw. Os ydym o ddifrif ynglŷn â gwella canlyniadau i ddysgwyr ag ADY, ni allwn barhau â sefyllfa lle mae ysgolion yn sybsideiddio'r system i bob pwrpas drwy ddiffyg cyllidebol. Mae'r dull hwnnw, sy'n digwydd ar hyn o bryd, yn gwagio darpariaeth ehangach ysgolion, wrth i adnoddau gael eu dargyfeirio oddi wrth staff cymorth addysgu a lles dysgu ehangach. Felly, rwy'n gofyn i Lywodraeth Cymru yn uniongyrchol: sut y gwnewch chi sicrhau bod y pwysau ar anghenion dysgu ychwanegol heddiw yn cael ei ddileu? Yn bendant, rhaid cael dadl ynglŷn â chyllid ADY cynaliadwy, ond mae'r arian yno heddiw i ddelio â phwysau heddiw ac i ddelio â'r diffygion y mae ysgolion wedi'u cronni o ganlyniad i ADY. Rwy'n annog pob Aelod i gefnogi'r cynnig hwn sydd o'n blaenau heddiw.
I'm a school governor, which is on my declaration of interests. Councils in Wales continue to deliver support for children and young people with additional learning needs, but rising demand and costs are making it harder to sustain. Figures from the Welsh Local Government Association show that spending on additional learning needs and early years support was expected to rise by around 6 per cent in 2026-27, which amounts to an increase of around £46 million across Wales. Individual councils predicted increases of up to 14 per cent.
Schools across Wales are at breaking point. A significant number of school budgets are currently in deficit—for many, a crisis that is driven directly by severely underfunded ALN provision. Schools that had a substantial surplus have seen that money used for ALN provision, and once money is spent once, it can't be spent again. Spending on ALN reform has more than doubled over the last decade, rising significantly faster than available funding. School leaders and local authorities simply cannot sustain this pressure without support.
Thanks to major investments announced for special educational needs and disabilities provision in England, Wales is due to receive £500 million, of which there is £322 million in 2026-27 and £197 million recurrent from 2028-29 in consequential funding via the Barnett formula. However, the Welsh Government have refused to pass the money on to schools. It is fundamentally unfair that children in England benefit from increased investment whilst Welsh learners are left behind. I want the full consequential funding arising from SEN spending in England to be allocated to ALN provision in Wales. And I'm waiting for somebody in Plaid Cymru to explain that autism is different in England than it is in Wales. That's what they've been saying, isn't it—that it's not the same pressure. It's exactly the same pressure on exactly the same children with exactly the same problems. The funding must flow directly to local authorities and to the schools delivering support on the ground.
I recall, from the auditor general's report from earlier this year, that the report focused on the system that supports children and young people with additional learning needs in Wales in the context of changes brought about by the Additional Learning Needs and Education Tribunal (Wales) Act 2018. The auditor general looked at whether public bodies understand ALN demand, workforce capacity, and scale of costs and outcomes. The findings show that public bodies do not have a complete picture of these issues—they do not have enough information for effective planning and budgeting and to assess value for money. The auditor general had concerns about the current performance of the system in supporting learners to meet their full potential.
The available data shows that there is a 58 per cent reduction in the number of school learners recorded as having ALN or SEN between 2018-19 and 2024-25. The reasons are disputed. I would say that it's a sleight of hand in order to try and make budgets match rather than a reduction in need. Over the same period, the number of school learners with ALN having statutory support through an individual development plan increased by 164 per cent.
The spending involved in supporting learners with ALN has been increasing, putting pressure on wider budgets. The auditor general could not place a firm figure on it. The sums that can be easily identified suggest that the current annual spending approaches £1 billion. This is not the full picture, and the full cost will likely be higher. Councils' budgeted expenditure on ALN increased by 34 per cent in real terms between 2018-19 and 2025-26. The auditor general concluded that the system does not have good enough data to understand the extent of growing demand and complexity. Patchy workforce data limits the system's understanding of a range of capacity and skills challenges. Public bodies do not have a good enough understanding of ALN costs, and the auditor general had concerns about the system's financial sustainability.
The goals of the ALN system are clear, but there is only a limited picture on whether it is delivering good outcomes for learners, and the system remains adversarial, despite evidence of some improvement. Every parent who I've spoken to about ALN provision starts off with the same statement: 'We had to fight for it at every step of the journey'. One-to-one provision is in the plan, but it is very often one to two and sometimes one to three or four. Teaching assistants assigned to one-to-one support for pupils with additional learning needs are frequently pulled away from their designated role to assist the wider class, manage behaviour or support the teacher with general tasks. This dilutes the focused, personalised support that ALN pupils are entitled to and can be genuinely harmful, particularly for children with communication difficulties who depend on the consistency of that relationship to feel safe and access learning.
This is not a criticism of headteachers, who are having to work with very tight budgets and are having to try and manage schools in very difficult circumstances. There is not enough money in the ALN system to meet all of the needs. There is the money that has come to Wales as a consequence of ALN spending in England. It needs to be spent on additional learning needs in Wales, like it is being spent in England. I would urge people to support this.
Rwy'n llywodraethwr ysgol, ac mae hynny ar fy natganiad o fuddiannau. Mae cynghorau yng Nghymru yn parhau i ddarparu cymorth i blant a phobl ifanc sydd ag anghenion dysgu ychwanegol, ond mae'r galw a'r costau cynyddol yn ei gwneud hi'n anos ei gynnal. Mae ffigurau gan Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru yn dangos bod disgwyl i'r gwariant ar anghenion dysgu ychwanegol a chymorth blynyddoedd cynnar gynyddu tua 6 y cant yn 2026-27, sy'n gyfystyr â chynnydd o tua £46 miliwn ledled Cymru. Roedd cynghorau unigol yn rhagweld cynnydd o hyd at 14 y cant.
Mae ysgolion ledled Cymru wedi cyrraedd y pen. Mae nifer sylweddol o gyllidebau ysgolion mewn diffyg ar hyn bryd—i lawer, mae'n argyfwng sy'n cael ei yrru'n uniongyrchol gan ddarpariaeth ADY wedi'i thanariannu'n ddifrifol. Mae ysgolion a oedd ag arian sylweddol dros ben wedi gweld yr arian hwnnw'n cael ei ddefnyddio ar gyfer darparu ADY, a phan werir yr arian unwaith, ni ellir ei wario eto. Mae gwariant ar ddiwygio ADY wedi mwy na dyblu dros y degawd diwethaf, gan godi'n sylweddol gyflymach na'r cyllid sydd ar gael. Ni all arweinwyr ysgolion ac awdurdodau lleol gynnal y pwysau hwn heb gymorth.
Diolch i fuddsoddiadau mawr a gyhoeddwyd ar gyfer darpariaeth anghenion addysgol arbennig ac anableddau yn Lloegr, mae disgwyl i Gymru gael £500 miliwn, gyda £322 miliwn ohono yn 2026-27 a £197 miliwn yn gylchol o 2028-29 mewn cyllid canlyniadol drwy fformiwla Barnett. Fodd bynnag, mae Llywodraeth Cymru wedi gwrthod trosglwyddo'r arian ymlaen i ysgolion. Mae'n sylfaenol annheg fod plant yn Lloegr yn elwa o fwy o fuddsoddiad tra bod dysgwyr Cymru'n cael eu gadael ar ôl. Rwyf am i'r cyllid canlyniadol llawn sy'n deillio o wariant AAA yn Lloegr gael ei ddyrannu i ddarpariaeth ADY yng Nghymru. Ac rwy'n aros i rywun ym Mhlaid Cymru egluro bod awtistiaeth yn wahanol yn Lloegr i'r hyn ydyw yng Nghymru. Dyna maent wedi bod yn ei ddweud, onid e—nad yw'r pwysau yr un fath. Mae'n union yr un pwysau ar yr un plant yn union gyda'r un problemau yn union. Rhaid i'r cyllid lifo'n uniongyrchol i awdurdodau lleol ac i'r ysgolion sy'n darparu cymorth ar lawr gwlad.
Rwy'n cofio, o adroddiad yr archwilydd cyffredinol yn gynharach eleni, fod yr adroddiad yn canolbwyntio ar y system sy'n cefnogi plant a phobl ifanc ag anghenion dysgu ychwanegol yng Nghymru yng nghyd-destun newidiadau a achoswyd gan Ddeddf Anghenion Dysgu Ychwanegol a Thribiwnlys Addysg (Cymru) 2018. Edrychodd yr archwilydd cyffredinol i weld a yw cyrff cyhoeddus yn deall y galw ADY, capasiti'r gweithlu, a maint y costau a chanlyniadau. Mae'r canfyddiadau'n dangos nad oes gan gyrff cyhoeddus ddarlun cyflawn o'r materion hyn—nid oes ganddynt ddigon o wybodaeth ar gyfer cynllunio a chyllidebu'n effeithiol ac i asesu gwerth am arian. Roedd gan yr archwilydd cyffredinol bryderon am berfformiad presennol y system i gefnogi dysgwyr i gyflawni eu potensial llawn.
Mae'r data sydd ar gael yn dangos bod gostyngiad o 58 y cant yn nifer y dysgwyr ysgol a gofnodwyd fel rhai ag ADY neu AAA rhwng 2018-19 a 2024-25. Mae'r rhesymau'n destun dadl. Buaswn i'n dweud mai dyfais ydyw er mwyn ceisio gwneud i gyllidebau gyfateb yn hytrach na lleihau angen. Dros yr un cyfnod, cynyddodd nifer y dysgwyr ysgol ag ADY sy'n cael cymorth statudol drwy gynllun datblygu unigol 164 y cant.
Mae'r gwariant sy'n gysylltiedig â chefnogi dysgwyr ag ADY wedi bod yn cynyddu, gan roi pwysau ar gyllidebau ehangach. Ni allai'r archwilydd cyffredinol roi ffigur pendant arno. Mae'r symiau y gellir eu hadnabod yn hawdd yn awgrymu bod y gwariant blynyddol presennol yn agosáu at £1 biliwn. Nid dyma'r darlun llawn, ac mae'n debygol y bydd y gost lawn yn uwch. Cynyddodd gwariant cyllidebol cynghorau ar ADY 34 y cant mewn termau real rhwng 2018-19 a 2025-26. Daeth yr archwilydd cyffredinol i'r casgliad nad oes gan y system ddata digon da i ddeall maint y galw a'r cymhlethdod cynyddol. Mae data tameidiog am y gweithlu yn cyfyngu ar ddealltwriaeth y system o ystod o heriau capasiti a sgiliau. Nid oes gan gyrff cyhoeddus ddealltwriaeth ddigon da o gostau ADY, ac roedd gan yr archwilydd cyffredinol bryderon am gynaliadwyedd ariannol y system.
Mae nodau'r system ADY yn glir, ond dim ond darlun cyfyngedig a geir i weld a yw'n darparu canlyniadau da i ddysgwyr, ac mae'r system yn parhau i fod yn wrthwynebus, er gwaethaf tystiolaeth o rywfaint o welliant. Mae pob rhiant y siaradais â nhw am ddarpariaeth ADY yn dechrau gyda'r un datganiad: 'Roedd yn rhaid inni ymladd amdani ar bob cam o'r ffordd'. Mae darpariaeth un i un yn y cynllun, ond yn aml iawn mae'n un i ddau ac weithiau'n un i dri neu bedwar. Mae cynorthwywyr addysgu a neilltuwyd ar gyfer cymorth un i un i ddisgyblion ag anghenion dysgu ychwanegol yn aml yn cael eu tynnu o'u rôl ddynodedig i gynorthwyo'r dosbarth ehangach, rheoli ymddygiad neu gefnogi'r athro gyda thasgau cyffredinol. Mae hyn yn gwanhau'r gefnogaeth bersonol sy'n canolbwyntio ar yr unigolyn y mae gan ddisgyblion ADY hawl iddi a gall fod yn wirioneddol niweidiol, yn enwedig i blant ag anawsterau cyfathrebu sy'n dibynnu ar gysondeb y berthynas honno i deimlo'n ddiogel a chael mynediad at ddysgu.
Nid beirniadaeth o benaethiaid yw hyn. Maent yn gorfod gweithio gyda chyllidebau tynn iawn ac yn gorfod ceisio rheoli ysgolion mewn amgylchiadau anodd iawn. Nid oes digon o arian yn y system ADY i ddiwallu'r holl anghenion. Mae arian wedi dod i Gymru o ganlyniad i wariant ADY yn Lloegr. Mae angen ei wario ar anghenion dysgu ychwanegol yng Nghymru, fel y mae'n cael ei wario yn Lloegr. Rwy'n annog pobl i gefnogi hyn.
I’d like to start where I believe that we all are in agreement on this issue. I think we all agree in terms of the need for funding for children with ALN needs, not just because it’s incumbent upon us as a society to look after the most vulnerable children in our society, but also because I think it makes sound economic sense. The more of these children that are supported through ALN funding, the more likely they are to go on and succeed in life and become productive members of society in employment, allowing the Government, long term, to reap back the rewards in terms of income tax receipts and other forms of economic benefit.
I do also agree with the Government that this is a system that needs to be looked at in a strategic way. You’ll never see me stand up in this Chamber and argue against trying to find more efficient ways to spend Government money to solve a problem. But the significant issue at the moment is one that has been touched on by other Members already, particularly by Sam Rowlands, and that is that, whilst we work to try and come up with a more intelligent way of funding this issue, that doesn’t mean that the immediate cost pressures of this issue go away. By failing to provide the additional funding for ALN today, we risk those cost pressures compounding to the point where, when we do reach 2028-29 and the recurrent funding comes in, it may then no longer be sufficient to deal with the mounting pressures that have arisen.
My colleague, Cai, touched on a great point as well in terms of the comments about the debt not existing in the same way. Without this funding being given to relieve the cost pressures on ALN, we are, effectively, passing the buck on to the council tax payer, on to local councils where council taxes have gone up significantly over recent years, and putting local authorities into a position where they have to choose to increase council tax on people who are already struggling with the cost of living at the moment, or indeed cut other services that they depend on, to meet the statutory need to fund the ALN spend.
In terms of the long-term plan, something I would like to see the Government speak about is what the detail on this is. We know that the recurring funding is going to come in in 2028-29, but what work has already been done on identifying the ways to fund ALN needs more sustainably, and when will that work be published so that it can be scrutinised by this Chamber? I also think we set a little bit of a dangerous precedent at the moment in terms of the consequentials coming from Westminster to fund the ALN needs in Wales. If we’re not using that money, then what guarantee do we have that, in 2028-29, when the additional consequentials come, the Government just won't use the money for ALN at that point either? So, I believe it’s incumbent upon us to try and address the cost pressures that exist today to provide some immediate support to our schools, to our local authorities, to manage the cost pressures for ALN before the more recurrent sustainable model for funding can come in. So, I’m pleased to say that I will be supporting the Labour motion today. I do believe that we should be allocating this consequential to some of the most vulnerable children in our society, and I urge everybody else in the Chamber to support the motion as well. Diolch.
Hoffwn ddechrau lle credaf ein bod ni i gyd yn cytuno ar y mater hwn. Rwy'n credu ein bod ni i gyd yn cytuno ynghylch yr angen am gyllid i blant ag anghenion ADY, nid yn unig oherwydd ei bod yn ddyletswydd arnom fel cymdeithas i ofalu am y plant mwyaf agored i niwed yn ein cymdeithas, ond hefyd oherwydd fy mod yn credu ei fod yn gwneud synnwyr yn economaidd. Po fwyaf o'r plant hyn sy'n cael eu cefnogi drwy gyllid ADY, y mwyaf tebygol ydynt o fynd ymlaen i lwyddo mewn bywyd a dod yn aelodau cynhyrchiol o gymdeithas mewn cyflogaeth, gan ganiatáu i'r Llywodraeth, yn y tymor hir, elwa'n ôl ar ffurf derbyniadau treth incwm a mathau eraill o fudd economaidd.
Rwy'n cytuno â'r Llywodraeth hefyd fod hon yn system y mae angen ei hystyried mewn ffordd strategol. Ni fyddwch chi byth yn fy ngweld i'n codi yn y Siambr hon ac yn dadlau yn erbyn ceisio dod o hyd i ffyrdd mwy effeithlon o wario arian y Llywodraeth i ddatrys problem. Ond y broblem fawr ar hyn o bryd yw'r hyn y cyffyrddwyd arno gan Aelodau eraill eisoes, yn enwedig gan Sam Rowlands, sef, tra'n bod ni'n gweithio i geisio dod o hyd i ffordd fwy deallus o ariannu'r broblem, nid yw hynny'n golygu bod pwysau costau uniongyrchol y broblem yn diflannu. Drwy fethu darparu'r cyllid ychwanegol ar gyfer ADY heddiw, mae risg fod pwysau'r costau hynny'n gwaethygu i'r pwynt, erbyn y cyrhaeddwn ni 2028-29 pan ddaw'r cyllid cylchol i mewn, efallai na fydd bellach yn ddigon i gael gwared ar y pwysau cynyddol sydd wedi codi.
Fe wnaeth fy nghyd-Aelod, Cai, gyffwrdd â phwynt gwych hefyd o ran y sylwadau nad yw'r ddyled yn bodoli yn yr un modd. Heb i'r cyllid hwn gael ei roi tuag at leddfu pwysau costau ar ADY, rydym i bob pwrpas yn trosglwyddo'r baich ymlaen i dalwyr y dreth gyngor, ymlaen i gynghorau lleol lle mae trethi cyngor wedi codi'n sylweddol dros y blynyddoedd diwethaf, gan roi awdurdodau lleol mewn sefyllfa lle mae'n rhaid iddynt ddewis cynyddu'r dreth gyngor i bobl sydd eisoes yn cael trafferth gyda chostau byw ar hyn o bryd, neu dorri gwasanaethau eraill y maent yn dibynnu arnynt er mwyn diwallu'r angen statudol i ariannu'r gwariant ADY.
O ran y cynllun hirdymor, rhywbeth yr hoffwn weld y Llywodraeth yn siarad amdano yw beth yw'r manylion ar hyn. Fe wyddom y bydd y cyllid cylchol yn dod i mewn yn 2028-29, ond pa waith sydd eisoes wedi'i wneud ar nodi'r ffyrdd o ariannu anghenion ADY yn fwy cynaliadwy, a phryd y bydd y gwaith hwnnw'n cael ei gyhoeddi fel y gall y Siambr hon ei graffu? Rwy'n credu hefyd ein bod wedi gosod cynsail peryglus braidd o ran y cyllid canlyniadol sy'n dod o San Steffan i ariannu anghenion ADY yng Nghymru. Os nad ydym yn defnyddio'r arian hwnnw, pa warant sydd gennym na fydd y Llywodraeth yn 2028-29, pan ddaw'r arian canlyniadol ychwanegol, yn defnyddio'r arian ar gyfer ADY ar y pwynt hwnnw chwaith? Felly, rwy'n credu ei bod yn ddyletswydd arnom i geisio mynd i'r afael â'r pwysau costau sy'n bodoli heddiw i ddarparu rhywfaint o gefnogaeth uniongyrchol i'n hysgolion, i'n hawdurdodau lleol, i reoli pwysau costau ADY cyn i'r model cynaliadwy mwy cylchol ar gyfer cyllid allu dod i mewn. Felly, rwy'n falch o ddweud y byddaf yn cefnogi'r cynnig Llafur heddiw. Rwy'n credu y dylem ddyrannu hyn i rai o'r plant mwyaf agored i niwed yn ein cymdeithas, ac rwy'n annog pawb arall yn y Siambr i gefnogi'r cynnig hefyd. Diolch.
It is perplexing that we’re having this debate, isn’t it, because there’s an acknowledgement on all sides of the Chamber that the challenge of meeting the needs of pupils with additional learning needs is acute and growing. Sera spoke very powerfully of her experiences. There is also a recognition in this Chamber of the value and importance of prevention and early intervention as a policy principle. We had a high-quality debate on ACEs earlier. How many of those children in our schools today experiencing ACEs will also have an additional learning need? I wonder to what extent their whole-life outcomes will be better affected by having the most appropriate education provision as early as possible.
But, despite this consensus, the Plaid Cymru Government shows zero urgency in taking action now to address the funding pressures, as their amendment, sadly, shows. It's a response that's becoming typical of the new Government: 'Let's set up a meeting, let's have discussions, let's not act'—even though this is within your power.
Mae'n peri dryswch ein bod ni'n cael y ddadl hon, onid yw, oherwydd mae cydnabyddiaeth ar bob ochr i'r Siambr fod yr her o ddiwallu anghenion disgyblion ag anghenion dysgu ychwanegol yn acíwt ac yn tyfu. Siaradodd Sera'n bwerus iawn am ei phrofiadau. Mae cydnabyddiaeth hefyd yn y Siambr o werth a phwysigrwydd atal ac ymyrraeth gynnar fel egwyddor i bolisi. Cawsom ddadl o ansawdd uchel ar brofiadau niweidiol yn ystod plentyndod yn gynharach. Faint o'r plant hynny yn ein hysgolion heddiw sy'n profi profiadau niweidiol yn ystod plentyndod fydd ag angen dysgu ychwanegol hefyd? Tybed i ba raddau y bydd eu canlyniadau oes gyfan yn cael eu heffeithio'n well drwy gael y ddarpariaeth addysg fwyaf priodol cyn gynted â phosibl.
Ond er gwaethaf y consensws hwn, nid yw Llywodraeth Plaid Cymru yn dangos unrhyw frys i weithredu nawr i fynd i'r afael â'r pwysau ariannu, fel y dengys eu gwelliant, yn anffodus. Mae'n ymateb sy'n dod yn nodweddiadol o'r Llywodraeth newydd: 'Gadewch inni drefnu cyfarfod, gadewch inni gael trafodaethau, gadewch inni beidio â gweithredu'—er bod gennych bŵer i wneud hyn.
Mae angen gwneud, nid dweud. Dyna pam gwnes i, o leiaf, fynd i mewn i wleidyddiaeth—i gyflawni newid er gwell.
We need action, not words. That's why I, at least, came into politics—to deliver change for the better.
Now, there's no greater indictment of a broken system than the fact that the last UK Tory Government—I'm sorry to point this out, Sam—had to resort to a statutory override for councils in England to carry the costs of ALN as debt. And it's a demonstration of how the UK Labour Government now is clearing up that mess by providing the funding they have to English councils to draw this situation to an end. It is the consequentials of that decision that have given the Welsh Government an in-year cash boost of over £300 million.
Nawr, ni cheir dim sy'n fwy o gyhuddiad o system doredig na'r ffaith bod Llywodraeth Dorïaidd olaf y DU—mae'n ddrwg gennyf dynnu sylw at hyn, Sam—wedi gorfod troi at fesur lliniaru statudol er mwyn i gynghorau yn Lloegr ysgwyddo costau ADY fel dyled. Ac mae'n arddangosiad o sut y mae Llywodraeth Lafur y DU nawr yn clirio'r llanast hwnnw drwy ddarparu'r cyllid sydd ganddynt i gynghorau Lloegr er mwyn dod â'r sefyllfa hon i ben. Arian canlyniadol y penderfyniad hwnnw sydd wedi rhoi hwb ariannol o dros £300 miliwn i Lywodraeth Cymru.
Nawr, dwi'n derbyn yr egwyddor, jest oherwydd bod yr arian yna wedi cael ei wario ar rywbeth yn Lloegr, dylai'r consequentials hynny gael eu gwario ar yr un peth yng Nghymru. Dwi'n derbyn yr egwyddor hynny. Er gwaethaf hynny, jest achos bod cynghorau yng Nghymru wedi cael eu rheoli yn well a'u hariannu yn well nag yn Lloegr, dydy hynny ddim yn golygu nad ydy'r pwysau a'r wasgfa ar y sector addysg yma yn urgent ac yn acíwt. Jest edrychwch ar faint y deficit sy'n cael ei gario nawr gan ysgolion yng Nghymru.
Now, I accept the principle, just because that money was spent on something in England, that the consequentials should also be spent on the same thing in Wales. I accept that principle. But, despite that, just because councils in Wales have been better managed and better funded than they were in England, that doesn't mean that the pressure on the education sector here is not urgent and acute. Just look at the size of deficit now carried by schools in Wales.
And there's an opportunity to address that right now, thanks to a Labour Government that is rebuilding public services on the English side of the border. I will dwell on the finances, given my spokesperson role, because some on the Government benches will claim that the funding isn't there to do this. I don't accept this. Under the Government's supplementary budget, they are proposing to keep £246 million as an unallocated in-year reserve, essentially putting that money in the bank instead of using it to help schools. Others may argue that we need this money in reserve to manage in-year pressures in the health service. Again, I reject that claim.
Let's compare the amount of unallocated resources available at this year's supplementary with previous years. At the first supplementary budget last year, the unallocated funding available was just £1.8 million. At the same point the previous year, it was £36 million; the year before that, £60 million. Carrying £246 million of unallocated resources, as is proposed under the budget, is not typical. You have to go back to the COVID period to find a time when the supplementary budget had a greater level of funding that wasn't allocated. Yes, there is funding pressure from the NHS. There is always funding pressure from the NHS. It's the job of the health Minister, the finance Minister and now the Minister for Government efficiency to manage those pressures sustainably, as previous Governments have done. My fear—. And I hope I'm wrong, but my fear is that the real reason for keeping so much money back unallocated is to pay for Plaid Cymru's uncosted manifesto, and, in my view, to do so at the expense of our schools is simply wrong.
I've received numerous representations about this issue, and I want to finish today by quoting an e-mail from a headteacher in Fairwater in Caerdydd Penarth that I received a few hours ago: 'Additional ALN funding', she says, 'would make a meaningful difference. It would allow schools to employ and retain specialist staff, provide earlier intervention before needs escalate, reduce reliance on expensive agency staffing, develop more flexible learning provisions for pupils with more complex needs, protect core educational budgets from being diverted to cover unfunded ALN pressures and better support inclusion while ensuring the needs of all learners are met.' Not a sticking plaster, a meaningful difference. That is the opportunity we have today—to make a meaningful difference. [Interruption.] I'm running out of time, Darren.
Ac mae cyfle i fynd i'r afael â hynny nawr, diolch i Lywodraeth Lafur sy'n ailadeiladu gwasanaethau cyhoeddus ar ochr Lloegr i'r ffin. Fe ganolbwyntiaf ar y cyllid, o ystyried fy rôl fel llefarydd, oherwydd bydd rhai ar feinciau'r Llywodraeth yn honni nad yw'r cyllid yno i wneud hyn. Nid wyf yn derbyn hyn. O dan gyllideb atodol y Llywodraeth, maent yn bwriadu cadw £246 miliwn fel arian wrth gefn heb ei ddyrannu yn ystod y flwyddyn, gan roi'r arian hwnnw yn y banc i bob pwrpas yn hytrach na'i ddefnyddio i helpu ysgolion. Efallai y bydd eraill yn dadlau bod angen yr arian wrth gefn i reoli pwysau yn ystod y flwyddyn yn y gwasanaeth iechyd. Unwaith eto, rwy'n gwrthod yr honiad hwnnw.
Gadewch inni gymharu faint o adnoddau heb eu dyrannu sydd ar gael yn y gyllideb atodol eleni gyda blynyddoedd blaenorol. Yn y gyllideb atodol gyntaf y llynedd, dim ond £1.8 miliwn o gyllid heb ei ddyrannu oedd ar gael. Ar yr un pwynt yn y flwyddyn flaenorol, roedd yn £36 miliwn; y flwyddyn cyn hynny, £60 miliwn. Nid yw cario £246 miliwn o adnoddau heb eu dyrannu, fel yr argymhellir o dan y gyllideb, yn nodweddiadol. Rhaid ichi fynd yn ôl i gyfnod COVID i ddod o hyd i amser pan oedd gan y gyllideb atodol lefel uwch o gyllid nad oedd wedi'i ddyrannu. Oes, mae pwysau ariannol o gyfeiriad y GIG. Mae yna bob amser bwysau ariannol o gyfeiriad y GIG. Swydd y Gweinidog iechyd, y Gweinidog cyllid a'r Gweinidog dros effeithlonrwydd y Llywodraeth nawr yw rheoli'r pwysau hynny'n gynaliadwy, fel y mae Llywodraethau blaenorol wedi gwneud. Rwy'n ofni—. Ac rwy'n gobeithio fy mod i'n anghywir, ond rwy'n ofni mai'r gwir reswm dros gadw cymaint o arian yn ôl heb ei ddyrannu yw i dalu am faniffesto heb ei chostio Plaid Cymru, ac yn fy marn i, mae gwneud hynny ar draul ein hysgolion yn anghywir.
Rwyf wedi derbyn nifer o sylwadau am y mater hwn, ac rwyf am orffen heddiw drwy ddyfynnu e-bost gan brifathro yn y Tyllgoed yng Nghaerdydd Penarth a gefais ychydig oriau yn ôl: 'Byddai cyllid ADY ychwanegol', meddai, 'yn gwneud gwahaniaeth ystyrlon. Byddai'n caniatáu i ysgolion gyflogi a chadw staff arbenigol, yn darparu ymyrraeth gynharach cyn i anghenion waethygu, yn lleihau dibyniaeth ar staff asiantaeth drud, yn datblygu darpariaethau dysgu mwy hyblyg ar gyfer disgyblion ag anghenion mwy cymhleth, yn diogelu cyllidebau addysgol craidd rhag cael eu dargyfeirio i dalu am bwysau ADY heb eu hariannu ac yn cefnogi cynhwysiant yn well gan sicrhau bod anghenion pob dysgwr yn cael eu diwallu.' Nid ateb dros dro, ond gwahaniaeth ystyrlon. Dyna'r cyfle sydd gennym heddiw—i wneud gwahaniaeth ystyrlon. [Torri ar draws.] Mae fy amser bron ar ben, Darren.
I appreciate that. Just a very brief intervention. Look, we support the motion that's before us today. We want to see more money going into additional learning needs support. But do you accept some responsibility as a Labour Party for the mess that we're currently in, in terms of school budgets and in terms of the additional learning needs system, which isn't sustainable and isn't working properly?
Rwy'n deall hynny. Ymyriad byr iawn yn unig. Edrychwch, rydym yn cefnogi'r cynnig sydd o'n blaenau heddiw. Rydym am weld mwy o arian yn mynd tuag at gymorth anghenion dysgu ychwanegol. Ond a ydych chi'n derbyn rhywfaint o gyfrifoldeb fel Plaid Lafur am y llanast yr ydym ynddo ar hyn o bryd, o ran cyllidebau ysgolion ac o ran y system anghenion dysgu ychwanegol nad yw'n gynaliadwy ac nad yw'n gweithio'n iawn?
If the Deputy Llywydd will allow me to respond to that, I look at my past experience leading Cardiff Council, and there are multiple examples across Wales—it is education budgets that have been protected, alongside social services, to respond to the need that's grown increasingly over recent years; I think Mike was talking about a 34 per cent increase in Swansea. That is reflected across Wales. The funding has gone in, but other services had to suffer to pay for it.
So, today we have a meaningful opportunity to make a difference to our schools, to Wales's most vulnerable learners. I urge all Members to support the motion. Diolch yn fawr.
Os gwnaiff y Dirprwy Lywydd ganiatáu imi ymateb i hynny, rwy'n edrych ar fy mhrofiad blaenorol o arwain Cyngor Caerdydd, ac mae sawl enghraifft ledled Cymru—cyllidebau addysg sydd wedi'u diogelu, ochr yn ochr â gwasanaethau cymdeithasol, i ymateb i'r angen sydd wedi tyfu fwyfwy dros y blynyddoedd diwethaf; rwy'n credu bod Mike yn sôn am gynnydd o 34 y cant yn Abertawe. Caiff hynny ei adlewyrchu ledled Cymru. Mae'r cyllid wedi mynd i mewn, ond bu'n rhaid i wasanaethau eraill ddioddef i dalu amdano.
Felly, heddiw mae gennym gyfle ystyrlon i wneud gwahaniaeth i'n hysgolion, i ddysgwyr mwyaf agored i niwed Cymru. Rwy'n annog pob Aelod i gefnogi'r cynnig. Diolch yn fawr.
Rwy'n croesawu'r ffaith ein bod ni yma heddiw yn trafod anghenion dysgu ychwanegol. Mae'n bwnc mor bwysig i blant, pobl ifanc a'u teuluoedd, a'n hysgolion ledled Cymru.
Cyn dechrau, hoffwn ddatgan buddiant personol. Mae fy chwaer yn gweithio fel ALNCo—cydlynydd anghenion dysgu ychwanegol—mewn ysgol uwchradd, a thrwy ei phrofiadau hi rwy’n gweld yn uniongyrchol y pwysau sydd ar athrawon ac ar ysgolion bob dydd—y llwyth gwaith, cymhlethdod y system a’r ymrwymiad di-flino i wneud y peth iawn i bob dysgwr, er gwaethaf yr heriau.
Nid oes amheuaeth bod y system o dan bwysau. Mae teuluoedd yn ei weld, mae dysgwyr yn ei deimlo, ac mae staff ein hysgolion a’n hunedau arbennig yn ei fyw bob dydd. Ac rwy’n falch bod Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo’n i gryfhau’r system anghenion dysgu ychwanegol, a gwneud hynny mewn ffordd gynaliadwy a chynhwysfawr.
Rwy’n cytuno bod angen gweithredu, ond nid yw’r cynnig gerbron heddiw yn mynd i’r afael â’r heriau sylfaenol sydd gennym ni. Mae angen ateb tymor hir arnom, system sydd ar seiliau cadarn, sy’n gweithio i deuluoedd ac i ddysgwyr ym mhob rhan o Gymru. Mae hynny’n golygu symleiddio’r system, sicrhau cysondeb rhwng awdurdodau lleol, a rhoi hyfforddiant cywir i athrawon. Mae’n golygu hefyd adeiladu dull gwirioneddol integredig, dod ag addysg, iechyd, gofal cymdeithasol a gwasanaethau ieuenctid at ei gilydd i gefnogi’r plentyn cyfan.
Rwy’n gweld enghreifftiau cadarnhaol o hyn eisoes yn lleol, er enghraifft yng nghyngor Ynys Môn, lle mae ymdrechion i integreiddio gwasanaethau anghenion dysgu ychwanegol, cynhwysiant a gofal cymdeithasol i greu gwasanaeth mwy cydlynol. Dyma’r math o newid strwythurol sydd ei angen. Ac mewn ardaloedd gwledig, rhaid i ni hefyd fod yn onest am yr heriau penodol—mynediad at arbenigedd, capasiti, a daearyddiaeth a darpariaeth Gymraeg—ac ymateb i hynny’n briodol.
Yr hyn sydd ei angen arnom yw cynllunio ar sail gadarn a chynaliadwy ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol yng Nghymru, gyda gwerthusiad llawer mwy cynhwysfawr o’n sefyllfa bresennol o ran cyllid ADY, a sut y gall y Llywodraeth gynllunio gwasanaeth sy’n darparu’n well i rieni a phlant, yn deg, ledled Cymru, ac mewn ffordd sy’n gynaliadwy ar gyfer y dyfodol.
I welcome the fact that we are here today discussing additional learning needs. It’s such an important topic for children, young people and their families, and our schools across Wales.
At the outset, I’d like to declare a personal interest. My sister works as an additional learning needs co-ordinator in a secondary school, and, through her experiences, I see first-hand the pressure that teachers and schools face every day—the workload, the complexity of the system and the tireless commitment to do the right thing for every learner, despite the challenges.
There can be no doubt that the system is under pressure. Families see it, learners feel it, and the staff of our schools and special needs units live it every day. And I’m pleased that the Welsh Government is fully committed to strengthening the additional learning needs system, and doing so in a sustainable and comprehensive way.
I agree that action is needed, but the motion before us today does not address the fundamental challenges we face. We need a long-term solution, a system built on solid foundations, that works for families and learners in all parts of Wales. That means simplifying the system, ensuring consistency between local authorities and giving the teachers the right training. It also means building a truly integrated approach, bringing education, health, social care and youth services together to support the whole child.
I’ve already seen positive examples of this locally, for example at Anglesey council, where there are efforts to integrate ALN services, inclusion and social care services to create a more coherent service. This is the kind of structural change we need. And in rural areas, we must also be honest about the specific challenges faced, such as access to expertise, capacity, geography and Welsh language provision, and respond to them appropriately.
What we need is planning on a sound and sustainable basis for additional learning needs in Wales, with a much more comprehensive evaluation of our current situation in terms of ALN funding, and how the Government can plan a service that better provides for parents and children, fairly, throughout Wales, and in a way that is sustainable for the future.
Ac yn olaf, Vikki Howells.
And finally, Vikki Howells.
Diolch, Ddirprwy Lywydd. I speak today in support of the motion tabled by my colleague Lynne Neagle, and I'll focus on support for learners within our colleges, our further education sector. Because this isn't just an issue that stops when our young people leave school.
I want to make it clear that I understand the points that Plaid Cymru have made and will make about the Barnett consequentials. I understand them, but, in this case, I reject them. Firstly, it's a practical point. This is a Senedd without one party having a majority. That's nothing new; we've been here before. But we know that that means policy and decision making need to be approached in a spirit of consensus. And I would urge the First Minister and his Government to listen.
And, secondly, it's a point of principle. It's about supporting some of our most vulnerable children and young people. No urge to do things differently from Westminster can justify taking away money that is available to support learners with ALN, so that they lose out, so that they get a worse deal than young people in England. And my position is informed by my own experience as a previous Minister for Further and Higher Education in the last Senedd term. During my time in Government, I visited every college in Wales more than once and, consistently on those visits, the No. 1 pressure that was raised with me by principals, by staff and by students was ALN. And I have to say I find it very disappointing that my successor, the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education, is not in the Chamber today to hear these points.
My thanks to ColegauCymru and everyone in the sector who has spoken to me in preparation for this debate today. We're in the first full year of ALN implementation within the FE sector. Colleges face significant challenges in meeting aspects of their statutory duties. These include increased workload linked to transition—a point identified in the previous Welsh Government's review of the ALN legislative framework early last year—and other challenges around information management and engagement with learners and stakeholders. And a key challenge has emerged from the design of the Additional Learning Needs and Education Tribunal (Wales) Act and code, particularly during the autumn term. Colleges are expected to undertake person-centred reviews, individual development plans, and implement additional learning provision, while managing a growing volume of examination access arrangements, and the sector tells me consistently that this is proving extremely difficult to deliver concurrently.
In Government, Welsh Labour was able to deliver an additional £3.2 million of funding to FE institutions earlier this year, building on tens of millions of additional funding that we'd already allocated. That is on top of a £5 million capital investment to create more accessible and inclusive learning environments in our colleges.
Other concerns in the sector relate to how they are meeting staffing requirements to ensure they can fulfil their duties in the coming year. Of the 13 FE colleges in Wales, only four feel confident they can do this. There are further challenges linked to the absence of a coherent, sector-wide digital platform for IDPs. Addressing this requires investment, something that the sector feels is currently beyond their financial capacity.
It may sound like I am focusing on structure and staffing, but this is the scaffolding that is needed to ensure the needs of those learners are met. There’s also the issue of how best to meet the education and training needs of young people with very complex needs. Demand for high-cost placements at independent specialist provision has been increasing. Local authorities are encountering growing challenges in funding these, and this pressure is likely to intensify following last year's judicial review, which clarified expectations around the potential for extended periods of placement. The long-term financial implications of meeting these needs, taken in the most equitable and effective way, must be considered.
All of this underscores why I find it so unfathomable that this Plaid Government is ditching all of the work that I had completed in Government to prepare for an overhaul of the whole tertiary system—our colleges, our adult learning networks and our universities. They’re doing this in favour of a new review that will focus solely on HE, neglecting the needs of our post-16 learners who are furthest from the job market, neglecting the needs of post-16 learners with ALN, turning their backs on those most vulnerable young people in society. These are certainly not the actions of the progressive Government they claimed they would be. And Plaid's refusal to support Welsh Labour's call to invest this consequential funding in the futures of our young people makes this clear.
Before I close, I just want to turn to the Government's amendment. It sets out the unsustainability of the current funding model and recognises pressures within the system, but it does not commit to take action and use the money that’s available to make things better. That’s inexplicable and, worst of all, it lets down our learners, it lets down their families and it lets down Wales.
Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n siarad heddiw i gefnogi'r cynnig a gyflwynwyd gan fy nghyd-Aelod Lynne Neagle, a byddaf yn canolbwyntio ar gefnogi dysgwyr yn ein colegau, ein sector addysg bellach. Oherwydd nid dim ond mater sy'n dod i ben pan fydd ein pobl ifanc yn gadael yr ysgol yw hwn.
Rwyf am ddweud yn glir fy mod yn deall y pwyntiau y mae Plaid Cymru wedi'u gwneud ac y bydd yn eu gwneud ynglŷn â symiau canlyniadol Barnett. Rwy'n eu deall, ond yn yr achos hwn, rwy'n eu gwrthod. Yn gyntaf, mae'n bwynt ymarferol. Mae hon yn Senedd lle nad oes gan un blaid fwyafrif. Nid yw hynny'n ddim byd newydd; rydym wedi bod yma o'r blaen. Ond gwyddom fod hynny'n golygu bod angen ymdrin â pholisi a'r broses o wneud penderfyniadau mewn ysbryd o gonsensws. Ac rwy'n annog y Prif Weinidog a'i Lywodraeth i wrando.
Ac yn ail, mae'n bwynt o egwyddor. Mae'n ymwneud â chefnogi rhai o'n plant a'n pobl ifanc mwyaf agored i niwed. Ni all unrhyw awydd i wneud pethau'n wahanol i San Steffan gyfiawnhau cymryd arian sydd ar gael i gefnogi dysgwyr ag ADY, fel eu bod nhw ar eu colled, fel eu bod nhw'n cael bargen waeth na phobl ifanc yn Lloegr. Ac mae fy safbwynt wedi ei lywio gan fy mhrofiad fy hun fel cyn Weinidog dros Addysg Bellach ac Uwch yn nhymor diwethaf y Senedd. Yn ystod fy nghyfnod yn y Llywodraeth, ymwelais â phob coleg yng Nghymru fwy nag unwaith, ac yn gyson ar yr ymweliadau hynny, y pwysau mwyaf a gâi ei ddwyn i fy sylw gan brifathrawon, gan staff a chan fyfyrwyr oedd ADY. Ac mae'n rhaid imi ddweud fy mod yn siomedig iawn nad yw fy olynydd, y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol, yn y Siambr heddiw i glywed y pwyntiau hyn.
Diolch i ColegauCymru a phawb yn y sector sydd wedi siarad â mi wrth baratoi ar gyfer y ddadl hon heddiw. Rydym yn y flwyddyn lawn gyntaf o weithredu ADY yn y sector addysg bellach. Mae colegau'n wynebu heriau sylweddol wrth gyflawni agweddau ar eu dyletswyddau statudol. Mae'r rhain yn cynnwys mwy o lwyth gwaith sy'n gysylltiedig â newid—pwynt a nodwyd yn adolygiad blaenorol Llywodraeth Cymru o'r fframwaith deddfwriaethol ADY yn gynnar y llynedd—a heriau eraill ynghylch rheoli gwybodaeth ac ymgysylltu â dysgwyr a rhanddeiliaid. Ac mae her allweddol wedi dod i'r amlwg gyda chynllun cod a Deddf Anghenion Dysgu Ychwanegol a Thribiwnlys Addysg (Cymru), yn enwedig yn ystod tymor yr hydref. Disgwylir i golegau gynnal adolygiadau sy'n canolbwyntio ar yr unigolyn, cynlluniau datblygu unigol, a gweithredu darpariaeth ddysgu ychwanegol, gan reoli nifer cynyddol o drefniadau mynediad at arholiadau ar yr un pryd, ac mae'r sector yn dweud wrthyf yn gyson bod hyn yn profi'n anodd iawn i'w gyflawni'n gydamserol.
Fel Llywodraeth, llwyddodd Llafur Cymru i ddarparu £3.2 miliwn ychwanegol o gyllid i sefydliadau addysg bellach yn gynharach eleni, gan adeiladu ar ddegau o filiynau o gyllid ychwanegol yr oeddem eisoes wedi'i ddyrannu. Mae hynny'n ychwanegol at fuddsoddiad cyfalaf o £5 miliwn i greu amgylcheddau dysgu mwy hygyrch a chynhwysol yn ein colegau.
Mae pryderon eraill yn y sector yn ymwneud â sut y maent yn bodloni gofynion staffio i sicrhau y gallant gyflawni eu dyletswyddau yn y flwyddyn i ddod. O'r 13 coleg addysg bellach yng Nghymru, dim ond pedwar sy'n teimlo'n hyderus y gallant wneud hyn. Mae yna heriau pellach yn gysylltiedig â diffyg platfform digidol cydlynol ledled y sector ar gyfer cynlluniau datblygu unigol. Mae mynd i'r afael â hyn yn galw am fuddsoddiad, rhywbeth y mae'r sector yn teimlo ei fod y tu hwnt i'w gallu ariannol ar hyn o bryd.
Efallai ei fod yn swnio fel pe bawn yn canolbwyntio ar strwythur a staffio, ond dyma'r sgaffaldiau sydd eu hangen i sicrhau bod anghenion y dysgwyr hynny'n cael eu diwallu. Mae cwestiwn yn codi hefyd ynghylch y ffordd orau o ddiwallu anghenion addysg a hyfforddiant pobl ifanc ag anghenion cymhleth iawn. Mae'r galw am leoliadau cost uchel mewn darpariaeth arbenigol annibynnol wedi bod yn cynyddu. Mae awdurdodau lleol yn wynebu heriau cynyddol gydag ariannu'r rhain, ac mae'r pwysau hwn yn debygol o ddwysáu yn dilyn adolygiad barnwrol y llynedd, a eglurodd ddisgwyliadau ynghylch y potensial ar gyfer lleoliadau am gyfnodau estynedig. Rhaid ystyried goblygiadau ariannol hirdymor diwallu'r anghenion hyn, a gwneud hynny yn y ffordd fwyaf teg ac effeithiol.
Mae hyn i gyd yn tanlinellu pam rwy'n ei hystyried yn anhygoel fod Llywodraeth Plaid Cymru'n rhoi'r gorau i'r holl waith a gwblhawyd gennyf yn y Llywodraeth i baratoi ar gyfer ailwampio'r system drydyddol gyfan—ein colegau, ein rhwydweithiau dysgu oedolion a'n prifysgolion. Maent yn gwneud hynny o blaid adolygiad newydd a fydd yn canolbwyntio ar addysg uwch yn unig, gan esgeuluso anghenion ein dysgwyr ôl-16 sydd bellaf o'r farchnad swyddi, gan esgeuluso anghenion dysgwyr ôl-16 sydd ag ADY, gan droi eu cefnau ar y bobl ifanc mwyaf agored i niwed mewn cymdeithas. Yn sicr, nid gweithredoedd y Llywodraeth flaengar y maent yn honni bod yw'r rhain. Ac mae gwrthodiad Plaid Cymru i gefnogi galwad Llafur Cymru i fuddsoddi'r cyllid canlyniadol hwn yn nyfodol ein pobl ifanc yn dangos hyn yn glir.
Cyn imi orffen, rwyf am droi at welliant y Llywodraeth. Mae'n nodi anghynaliadwyedd y model cyllido presennol ac yn cydnabod pwysau o fewn y system, ond nid yw'n ymrwymo i weithredu a defnyddio'r arian sydd ar gael i wneud pethau'n well. Mae hynny'n anesboniadwy ac yn waeth na dim, mae'n gwneud cam â'n dysgwyr, mae'n gwneud cam â'u teuluoedd ac mae'n gwneud cam â Chymru.
Diolch. Galwaf ar y Gweinidog Cabinet dros Gyllid, Elin Jones.
Thank you. I call on the Cabinet Minister for Finance, Elin Jones.
Ddirprwy Lywydd, diolch am y cyfle i ymateb i'r ddadl yma. Mae'r rhain yn faterion pwysig i blant, teuluoedd ac ysgolion ledled Cymru. Dwi am ddechrau drwy fod yn glir: mae'r Llywodraeth hon wedi gwneud ymrwymiad i blant a phobl ifanc ag anghenion dysgu ychwanegol. Rŷn ni'n mabwysiadu dull strategol i wneud y system anghenion dysgu ychwanegol yn gynaliadwy, system sydd wir yn taclo'r heriau sylfaenol yn hytrach na jest ymateb i bwysau tymor byr.
Mae ein maniffesto yn cynnwys cyfres o fesurau i'r perwyl yma, ac mae'r Gweinidog addysg eisoes yn gweithio ar flaenoriaethau anghenion dysgu ychwanegol, rhai ymarferol a chyllidebol. Mae hwn yn fater cymhleth ac mae angen cyfres o ymatebion cymhleth iddo, a dyna pam mae'r Llywodraeth wedi cyflwyno'r gwelliant heddiw.
Yn gyntaf, dwi am ymdrin â'r dybiaeth sylfaenol sy'n sail i'r cynnig yma. Mae'n awgrymu y dylai'r cyllid sy'n dod i law o ganlyniad i benderfyniadau yn Lloegr gael ei drosglwyddo i'r un maes polisi yng Nghymru. Nid felly mae datganoli'n gweithio. Gweinidogion Cymru sy'n gyfrifol am benderfynu sut mae cyllid yn cael ei neilltuo. Dyma'n union sut roedd Llywodraeth flaenorol Cymru'n gweithio, a dyna sut bydd y Llywodraeth yma hefyd yn gweithredu.
Yn ail, Ddirprwy Lywydd, mae'n rhaid i ni fod yn glir am natur y cyllid canlyniadol penodol yma. Dyw'r cyllid canlyniadol a ddaeth i law ddim yn adlewyrchu buddsoddiad newydd i wella gwasanaethau yn Lloegr. Mae'n gyllid y mae Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol wedi ei roi i ddileu diffygion ariannol hanesyddol oedd wedi cronni mewn awdurdodau lleol yn Lloegr mewn perthynas ag anghenion addysgol arbennig. Yn Lloegr, felly, dyw'r cyllid ychwanegol yma ddim yn mynd i gefnogi gwasanaethau addysg arbennig, a dyw'r cyllid canlyniadol ddim yn recurrent. Cyllid untro'n unig yw'r arian am y flwyddyn eleni, ac mae'r cyllid recurrent i gyrraedd yn 2028-29.
Mae adroddiad Archwilio Cymru, sy'n cael ei grybwyll yn ein gwelliant ni, yn rhoi darlun clir o system sy'n rhoi straen gynyddol ar ein hawdurdodau lleol. Mae gwariant awdurdodau lleol ar ddarpariaeth anghenion dysgu ychwanegol bellach yn tynnu tuag at o leiaf £1 biliwn y flwyddyn. Ar ben hyn, yn ôl yr adroddiad, does gan y system ddim trefniadau cadarn ar gyfer casglu data, does gan gyrff cyhoeddus ddim dealltwriaeth iawn o'r costau, ac mae anghysondeb mawr o ran darpariaeth a mynediad teg. Mae gwaith mawr o flaen y Llywodraeth i daclo'r diffygion yma i gyd a chreu cyfundrefn llawer mwy effeithiol a chynaliadwy.
Dirprwy Lywydd, thank you for the opportunity to respond to this debate, as these are such important matters for children, families and schools across Wales. I want to begin by making it clear that this Government has made a commitment to children and young people with additional learning needs. We adopt a strategic approach to make the ALN system sustainable, a system that truly tackles the fundamental challenges rather than responding to short-term pressures.
Our manifesto includes a suite of measures to this end, and the Cabinet Minister for education is already working on priorities for additional learning needs, practical and financial measures. This is a complex matter and it demands a series of complex responses, and that's why the Government has tabled its amendment today.
First of all, I want to deal with the basic assumption that underpins this motion. It suggests that the funding that we receive as a result of decisions made in England should be allocated to the same policy area in Wales. That's not how devolution works. It's Welsh Ministers who are responsible for deciding how funding is earmarked. That's exactly how the previous Welsh Government worked, and that's how this Government will operate too.
Secondly, Dirprwy Lywydd, we must be clear about the nature of this specific consequential funding. The consequential funding received does not reflect new investment to improve services in England. It's funding that the United Kingdom Government has allocated to tackle historical financial deficits that had accumulated in local authorities in England with regard to additional learning needs. In England, therefore, this additional funding is not going towards supporting special educational services, and the consequential is not recurrent. It's one-off funding for this financial year, and the recurrent funding is to arrive in 2028-29.
The Audit Wales report, referred to in our amendment, provides a clear picture of a system that places increasing strain on our local authorities. Local authority expenditure on additional learning needs provision now approaches at least £1 billion per annum. Moreover, according to the report, the system does not have robust arrangements for gathering data, public bodies do not have a full understanding of the costs, and there are major inconsistencies when it comes to provision and fair access. There is a major task ahead for the Government to tackle these multiple deficiencies and to create a far more effective and sustainable system.
As a Government, we recognise and agree with the analysis outlined by Lynne Neagle in introducing this debate. You know better than most, Lynne, of the pressures within our schools and within additional learning needs in contributing to that. We agree that the solution needs to start this financial year, but it does not necessarily need a supplementary budget to start this work; it is already under way, as I said, by the Government Minister.
It is important at this point, I think, to rehearse again what the resource allocations proposed in this supplementary budget are. It is an addition of £164 million resource only within year, the largest part of which is the £100 million to the NHS to reduce waiting times. Whilst its use will be different to the previous Government's way of tackling waiting lists, it is inherently the same quantum as spent by the previous Labour Government on a waiting list initiative that was brought to an abrupt end just before the election.
The second largest allocation is to childcare: £45 million. Let's break down this £45 million. It is made up of three parts: £18 million to fully fund the commitment made by the previous Government and unfunded in the budget passed on to us; another £7 million is for a workforce rates increase commitment made by the previous Government, but unfunded; and only a £20 million allocation to start the roll-out of Plaid Cymru's additional childcare provision.
Next comes the transport resource allocation of £10 million: £8 million of this to extend the young person's £1 bus fare pilot until the end of March, which was started by the previous Labour Government, with Lib Dem support, and now continued by this Government; then, £2 million is for the north-south bus route—again, a plan started by the previous Government. Indeed, the eight buses for this route were purchased by the previous Government's transport Minister. Plaid Cymru's contribution in this supplementary budget is to allocate resource funding to put drivers in the buses.
The final part of the supplementary budget is a £9 million allocation to priorities primarily identified as Plaid Cymru manifesto commitments: secondary school free school meals; Cynnal, the child poverty payment; and a school swimming programme. This only accounts for £9 million of the £164 million resource allocation.
In voting for this motion today, are Members asking this Government only to reallocate this £9 million to ALN education, or the total of £344 million to ALN, as proposed by Mike Hedges? Or are you saying, as Members, that you do not want us to spend on reducing waiting lists at all, not to spend on childcare commitments made by Labour in Government, not to carry on the £1 bus fare for young people, for where else does the money come from?
And here we come to the crux of this Government's financial position, as inherited from the previous Government. So, yes, when I became finance Minister, I was told that there was a one-off non-recurrent consequential of over £300 million to the Welsh budget as a result of local authority debt write-off in England. But, at the same time, I was told that there were unfunded in-year financial pressures in the budget that I inherited of over £300 million in the NHS and more elsewhere, including childcare, as I have already outlined. So, in one fell swoop, I was both up £300 million and down £300 million. This is why the supplementary budget includes £246 million of unallocated resource to deal with in-year pressures.
Now, careful consideration will be given to the prioritisation of the unallocated funding over the next few months, but it is too early to do so yet, in this first supplementary budget, only two months into this new Government. And things can change over the next months. In fact, they've already changed since my appearance in front of the Finance Committee yesterday morning. Yesterday's UK defence investment plan by the Labour UK Government is to have a negative consequential on our capital budget. Our estimate of a 1 per cent cut in UK Government capital budgets, if it were applied evenly across all UK departments, would lead to a reduction of at least £25 million to £30 million in the Welsh Government's capital budget this financial year, with further similar reductions in future years up to 2029-30. This will cumulatively be significant for the Welsh Government's budget, not miniscule, as some have suggested, with a direct impact on schools, hospitals and transport investment. We also know that the UK Government has indicated there is a further £4.7 billion to be found at the autumn budget. So, this £25 million to £30 million is the minimum cut we can expect to face. It could be cut further within this financial year.
I suspect that the die is already cast on the vote on this motion today. Over my time in this Senedd, I have seen many alliances and coalitions come and go. It seems today that we may well see the birth of a new grand alliance in this Senedd's seventh term: an alliance of right-left-right, a broader church alliance than ever seen before, an alliance forged from political opportunity for some behind me, rather than shared values. I urge all Members to support the Government amendment.
I finish with a genuine offer to interested parties in this Chamber to use this moment, to use this focus on additional learning needs, and to work with us on these benches to design, with local authorities, a sustainable, affordable plan for additional learning needs that provides better outcomes for our young people, and to do so in a long-term, impactful way.
Fel Llywodraeth, rydym yn cydnabod ac yn cytuno â'r dadansoddiad a amlinellwyd gan Lynne Neagle wrth gyflwyno'r ddadl hon. Rydych chi'n gwybod yn well na'r mwyafrif, Lynne, am y pwysau yn ein hysgolion ac o fewn anghenion dysgu ychwanegol sy'n cyfrannu at hynny. Rydym yn cytuno bod angen i'r ateb ddechrau y flwyddyn ariannol hon, ond nid oes angen cyllideb atodol o reidrwydd i ddechrau'r gwaith; mae eisoes ar y gweill, fel y dywedais, gan Weinidog y Llywodraeth.
Mae'n bwysig ar y pwynt hwn, rwy'n credu, i ailadrodd eto beth yw'r dyraniadau adnoddau a gynigir yn y gyllideb atodol hon. Mae'n adnodd ychwanegol o £164 miliwn o fewn y flwyddyn yn unig, a'r rhan fwyaf ohono yw'r £100 miliwn i'r GIG i leihau amseroedd aros. Er y bydd ei ddefnydd yn wahanol i ffordd y Llywodraeth flaenorol o fynd i'r afael â rhestrau aros, yn ei hanfod, mae yr un faint o arian ag a wariwyd gan y Llywodraeth Lafur flaenorol ar gynllun rhestrau aros a ddaeth i ben yn sydyn ychydig cyn yr etholiad.
Mae'r ail ddyraniad mwyaf i ofal plant: £45 miliwn. Gadewch inni ddadansoddi'r £45 miliwn hwn. Mae'n cynnwys tair rhan: £18 miliwn i ariannu'r ymrwymiad a wnaed gan y Llywodraeth flaenorol yn llawn a heb ei ariannu yn y gyllideb a'i drosglwyddo i ni; mae £7 miliwn arall ar gyfer ymrwymiad i gynyddu cyfraddau'r gweithlu a wnaed gan y Llywodraeth flaenorol, ond heb ei ariannu; a dim ond dyraniad o £20 miliwn i ddechrau cyflwyno darpariaeth gofal plant ychwanegol Plaid Cymru.
Wedyn daw'r dyraniad adnoddau trafnidiaeth o £10 miliwn: £8 miliwn ohono i ymestyn y cynllun peilot tocyn bws £1 i bobl ifanc tan ddiwedd mis Mawrth, cynllun a ddechreuwyd gan y Llywodraeth Lafur flaenorol gyda chefnogaeth y Democratiaid Rhyddfrydol, ac sydd bellach yn cael ei barhau gan y Llywodraeth hon; yna, mae £2 filiwn ar gyfer y llwybr bws o'r gogledd i'r de—unwaith eto, cynllun a ddechreuwyd gan y Llywodraeth flaenorol. Yn wir, prynwyd yr wyth bws ar gyfer y llwybr hwn gan Weinidog trafnidiaeth y Llywodraeth flaenorol. Cyfraniad Plaid Cymru yn y gyllideb atodol hon yw dyrannu cyllid adnoddau i roi gyrwyr yn y bysiau.
Rhan olaf y gyllideb atodol yw dyraniad o £9 miliwn i flaenoriaethau a nodwyd yn bennaf fel ymrwymiadau maniffesto Plaid Cymru: prydau ysgol am ddim i ysgolion uwchradd; Cynnal, y taliad tlodi plant; a'r rhaglen nofio i ysgolion. Dim ond £9 miliwn o'r dyraniad adnoddau o £164 miliwn yw hyn.
Wrth bleidleisio dros y cynnig hwn heddiw, a yw'r Aelodau'n gofyn i'r Llywodraeth ailddyrannu'r £9 miliwn hwn i addysg ADY, neu'r cyfanswm o £344 miliwn i ADY, fel y cynigiwyd gan Mike Hedges? Neu a ydych chi'n dweud, fel Aelodau, nad ydych chi am inni wario ar leihau rhestrau aros o gwbl, peidio â gwario ar ymrwymiadau gofal plant a wnaed gan Lafur mewn grym, peidio â pharhau'r tocyn bws £1 i bobl ifanc, oherwydd o ble arall y daw'r arian?
A dyma ni'n dod at graidd sefyllfa ariannol y Llywodraeth hon, fel y'i hetifeddwyd gan y Llywodraeth flaenorol. Felly, do, pan ddeuthum yn Weinidog cyllid, dywedwyd wrthyf fod arian canlyniadol untro nad yw'n arian cylchol o dros £300 miliwn i gyllideb Cymru o ganlyniad i ddileu dyled awdurdodau lleol yn Lloegr. Ond ar yr un pryd, dywedwyd wrthyf fod pwysau ariannol heb eu hariannu yn y gyllideb a etifeddais o dros £300 miliwn yn y GIG a mwy mewn mannau eraill, gan gynnwys gofal plant, fel y nodais eisoes. Felly, ar amrantiad, roeddwn £300 miliwn ar fy ennill a £300 miliwn ar fy ngholled. Dyna pam y mae'r gyllideb atodol yn cynnwys £246 miliwn o adnoddau heb eu dyrannu i ddelio â phwysau yn ystod y flwyddyn.
Nawr, bydd ystyriaeth ofalus yn cael ei rhoi i flaenoriaethu'r cyllid heb ei ddyrannu dros y misoedd nesaf, ond mae'n rhy gynnar i wneud hynny eto yn y gyllideb atodol gyntaf hon, ddau fis yn unig ers ffurfio'r Llywodraeth newydd. A gall pethau newid dros y misoedd nesaf. Mewn gwirionedd, maent eisoes wedi newid ers fy ymddangosiad ger bron y Pwyllgor Cyllid bore ddoe. Mae cynllun buddsoddiad amddiffyn y DU ddoe gan Lywodraeth Lafur y DU yn mynd i gael effaith negyddol ar ein cyllideb gyfalaf. Byddai ein hamcangyfrif o doriad o 1 y cant yng nghyllideb gyfalaf Llywodraeth y DU, pe bai'n cael ei gymhwyso'n gyfartal ar draws holl adrannau'r DU, yn arwain at ostyngiad o £25 miliwn i £30 miliwn fan lleiaf yng nghyllideb gyfalaf Llywodraeth Cymru yn y flwyddyn ariannol hon, gyda gostyngiadau pellach tebyg yn y blynyddoedd i ddod hyd at 2029-30. Bydd hyn yn fwyfwy sylweddol i gyllideb Llywodraeth Cymru, nid yn fach iawn fel y mae rhai wedi awgrymu, gydag effaith uniongyrchol ar fuddsoddiad mewn ysgolion, ysbytai a thrafnidiaeth. Fe wyddom hefyd fod Llywodraeth y DU wedi nodi y bydd angen dod o hyd i £4.7 biliwn arall yng nghyllideb yr hydref. Felly, y £25 miliwn i £30 miliwn hwn yw'r lleiafswm o doriad y gallwn ddisgwyl ei wynebu. Gallai gael ei dorri ymhellach yn y flwyddyn ariannol hon.
Rwy'n amau bod y dis eisoes wedi'i fwrw ar y bleidlais ar y cynnig hwn heddiw. Dros fy amser yn y Senedd hon, rwyf wedi gweld llawer o gynghreiriau a chlymbleidiau'n dod ac yn mynd. Mae'n ymddangos heddiw y gallwn weld geni cynghrair fawr newydd yn seithfed tymor y Senedd hon: cynghrair dde-chwith-de, cynghrair eglwys ehangach nag a welwyd erioed o'r blaen, cynghrair wedi'i ffurfio o gyfle gwleidyddol i rai y tu ôl i mi yn hytrach na gwerthoedd a rennir. Rwy'n annog pob Aelod i gefnogi gwelliant y Llywodraeth.
Rwy'n gorffen gyda chynnig diffuant i'r rhai sydd â diddordeb yn y Siambr hon i ddefnyddio'r foment hon, i ddefnyddio'r ffocws hwn ar anghenion dysgu ychwanegol, ac i weithio gyda ni ar y meinciau hyn, gydag awdurdodau lleol, i lunio cynllun cynaliadwy, fforddiadwy ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol sy'n darparu canlyniadau gwell i'n pobl ifanc, ac i wneud hynny mewn ffordd hirdymor ac effeithiol.
Diolch. Galwaf ar Lynne Neagle i ymateb i'r ddadl.
Thank you. I call on Lynne Neagle to reply to the debate.
Diolch, Ddirprwy Lywydd. I'll try, in the time I've got available, to respond to as many points as I can. Sera, if I can start with you, thank you for your contribution, and I want to recognise your own lived experience in this area, which is vitally important. But you and Mair Rowlands both made points that do seem to be very much the Plaid Cymru line on this at the moment, that there needs to be a long-term solution to this. I have to tell you that that work has been done. I had a legislative review. I asked for money from the spring statement. That money was based on what officials told me we could spend in year. So, that work has been done. We all know that we need to move to a more inclusive system. Nobody is suggesting that the system could stay the same. But moving to an inclusive system involves investment—investment in the workforce, investment in staffing—and working together differently. It can't be done without the funding.
Thank you, Cai Parry-Jones, for your support for the debate as well. Sam, you made some really important points about the pressures on schools, from your experience as a governor, which I think is very much welcome, and I've seen those pressures all the time. Thank you, Mike, you've been a real champion always for local government pressures, and we know that the pressures are absolutely immense.
One of the things I was going to highlight that came out of the legislative review, in relation to Mike's points where he said that families say it's always a fight, that came through very strongly in the legislative review. That's why we launched a parent toolkit on ALN. But a further piece of work was done; we commissioned a review of advocacy services. I would like to see an independent advocacy service operating right across Wales. That cannot run on fresh air. That is going to need resources to take the conflict out of the issue.
Several Members have raised the issue of data. I don't disagree at all on that. That's why I took forward a consultation and subsequent changes on data, so that we've got a much richer set of information, so that we can see what is happening in the system.
Can I thank Benjamin Hodge Mckenna for his points in the debate, which I think were very well made? You're absolutely right; as I say, nobody is talking about doing the same thing over and over again. We're talking about moving to an inclusive system, which will require resources. You did make a particularly important point, where you said that delaying the response to this would compound the pressures, and that is my fear—that if we get to 2028-29, the system will be so acutely under pressure that it will be practically in a position to fall over, and we cannot let it get to that position.
Thank you, Huw, for your comments. Just to pick up on a couple of those points, yes, we had a debate about trauma earlier on. And what we're seeing in schools isn't ALN in the traditional sense that we were all used to anymore; we're seeing children who aren't able to learn because of lack of school readiness, because their speech and language isn't developed, because parents haven't been speaking to them in the same way as before. I've had headteachers tell me they've had whole classrooms where the children are practically non-verbal, and it's not to do with any health condition, it's because of that getting ready for school and developing speech and language. The same thing goes for trauma. What I would like to see is us move to a system where all children's needs are met effectively in the classroom.
You made a very important point about the amount of money the Plaid Cymru Government is leaving unallocated. Elin, you cannot say that you were left a really difficult financial legacy when you were party to the budget that was agreed. When we left you £120 million in capital and all this revenue money, which I asked for and couldn't get allocated for education, you cannot say that and then say that you were left a bad financial legacy. I am worried about the amount of money that you are leaving unallocated, and I have to say to you, if you were saving that money for a rainy day, it is raining now in education and we need that money now. I hope Members will support this motion today.
Diolch, Ddirprwy Lywydd. Yn yr amser sydd gennyf, fe geisiaf ymateb i gymaint o bwyntiau ag y gallaf. Sera, os caf ddechrau gyda chi, diolch am eich cyfraniad, ac rwyf am gydnabod eich profiad bywyd eich hun yn y maes hwn, sy'n hanfodol bwysig. Ond fe wnaethoch chi a Mair Rowlands bwyntiau sydd i'w gweld yn crisialu safbwynt Plaid Cymru ar hyn o bryd, sef bod angen ateb hirdymor i hyn. Rhaid imi ddweud wrthych fod y gwaith hwnnw wedi'i wneud. Cefais adolygiad deddfwriaethol. Gofynnais am arian o ddatganiad y gwanwyn. Roedd yr arian hwnnw'n seiliedig ar yr hyn a ddywedodd swyddogion wrthyf y gallem ei wario yn ystod y flwyddyn. Felly, mae'r gwaith hwnnw wedi'i wneud. Rydym i gyd yn gwybod bod angen inni symud tuag at system fwy cynhwysol. Nid oes neb yn awgrymu y gallai'r system aros yr un fath. Ond mae symud i system gynhwysol yn golygu buddsoddiad—buddsoddi yn y gweithlu, buddsoddi mewn staff—a gweithio gyda'n gilydd yn wahanol. Ni ellir ei wneud heb y cyllid.
Diolch, Cai Parry-Jones, am eich cefnogaeth chi i'r ddadl hefyd. Sam, fe wnaethoch chi bwyntiau pwysig iawn sydd i'w croesawu'n fawr am y pwysau ar ysgolion o'ch profiad fel llywodraethwr, ac rwyf wedi gweld y pwysau hynny bob amser. Diolch, Mike, rydych chi bob amser yn tynnu sylw at y pwysau ar lywodraeth leol, ac rydym yn gwybod bod y pwysau'n hollol enfawr.
Un o'r pethau roeddwn i'n mynd i dynnu sylw atynt a ddaeth allan o'r adolygiad deddfwriaethol, mewn perthynas â phwyntiau Mike lle dywedodd fod teuluoedd yn dweud ei bod bob hi amser yn frwydr, daeth hynny drwodd yn gryf iawn yn yr adolygiad deddfwriaethol. Dyna pam y gwnaethom lansio pecyn cymorth i rieni ar ADY. Ond gwnaethpwyd gwaith arall; fe wnaethom gomisiynu adolygiad o wasanaethau eiriolaeth. Hoffwn weld gwasanaeth eiriolaeth annibynnol yn gweithredu ledled Cymru. Ni all hynny redeg ar awyr iach. Mae angen adnoddau i dynnu'r frwydr allan o'r peth.
Mae sawl Aelod wedi codi mater data. Nid wyf yn anghytuno o gwbl ar hynny. Dyna pam y gwneuthum fwrw ymlaen ag ymgynghoriad a newidiadau dilynol ar ddata, fel bod gennym set lawer cyfoethocach o wybodaeth, inni allu gweld beth sy'n digwydd yn y system.
A gaf i ddiolch i Benjamin Hodge Mckenna am ei bwyntiau yn y ddadl, ac rwy'n meddwl eu bod wedi'u gwneud yn dda iawn? Rydych chi'n hollol iawn; fel y dywedaf, nid oes neb yn sôn am wneud yr un peth drosodd a throsodd. Rydym yn siarad am symud tuag at system gynhwysol, a fydd yn galw am adnoddau. Fe wnaethoch chi bwynt arbennig o bwysig, pan ddywedoch chi y byddai oedi cyn ymateb i hyn yn gwaethygu'r pwysau, a dyna fy ofn i—os cyrhaeddwn 2028-29, bydd y system dan bwysau mor ddifrifol nes y bydd bron â chwalu, ac ni allwn adael iddi gyrraedd y sefyllfa honno.
Diolch am eich sylwadau, Huw. Os caf fynd ar drywydd un neu ddau o'r pwyntiau hynny, do, fe gawsom ddadl am drawma yn gynharach. Ac nid yw'r hyn a welwn bellach mewn ysgolion yn anghenion dysgu ychwanegol yn yr ystyr draddodiadol yr oeddem wedi arfer â hi; rydym yn gweld plant nad ydynt yn gallu dysgu am nad ydynt yn barod ar gyfer yr ysgol, am nad yw eu lleferydd a'u hiaith wedi'u datblygu, am nad yw rhieni wedi bod yn siarad â nhw yn yr un ffordd ag o'r blaen. Rwyf wedi cael penaethiaid yn dweud wrthyf eu bod wedi cael ystafelloedd dosbarth cyfan lle mae'r plant i gyd bron yn ddi-eiriau, ac nid yw'n deillio o unrhyw gyflwr iechyd, mae'n ganlyniad i'r ffaith nad ydynt yn barod ar gyfer yr ysgol a heb ddatblygu lleferydd ac iaith. Mae'r un peth yn wir am drawma. Yr hyn yr hoffwn ei weld yw ein bod yn symud at system lle caiff holl anghenion plant eu diwallu'n effeithiol yn yr ystafell ddosbarth.
Fe wnaethoch chi bwynt pwysig iawn ynglŷn â'r swm o arian y mae Llywodraeth Plaid Cymru yn ei adael heb ei ddyrannu. Elin, ni allwch ddweud eich bod wedi etifeddu sefyllfa ariannol anodd iawn pan oeddech chi'n rhan o'r gyllideb a gytunwyd. Pan wnaethom adael £120 miliwn mewn cyfalaf i chi a'r holl arian refeniw, y gofynnais amdano ac na allwn ei ddyrannu ar gyfer addysg, ni allwch ddweud hynny ac yna dweud eich bod wedi etifeddu sefyllfa ariannol wael. Rwy'n poeni am y swm o arian rydych chi'n ei adael heb ei ddyrannu, ac mae'n rhaid imi ddweud wrthych, os ydych chi'n cynilo'r arian hwnnw ar gyfer diwrnod glawog, mae'n bwrw glaw nawr ar addysg ac mae angen yr arian hwnnw arnom nawr. Gobeithio y gwnaiff yr Aelodau gefnogi'r cynnig hwn heddiw.
Diolch. Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig heb ei ddiwygio? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Gohiriaf y bleidlais o dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.
Thank you. The proposal is to agree the motion without amendment. Does any Member object? [Objection.] I will defer voting under this item until voting time.
Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.
Voting deferred until voting time.
Oni bai bod pump Aelod yn dymuno i mi ganu'r gloch, symudaf yn syth i'r cyfnod pleidleisio.
Unless five Members wish for the bell to be rung, I will proceed directly to voting time.
Dadl Reform UK, cenedl noddfa. Galwaf am bleidlais ar y cynnig, a gyflwynwyd yn enw Dan Thomas. Os gwrthodir y cynnig, byddwn yn pleidleisio ar y gwelliant a gyflwynwyd i'r cynnig. Agorwch y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 38, ymatal dim, yn erbyn 52, cyfanswm 90. Mae'r cynnig wedi ei wrthod.
Reform UK debate, nation of sanctuary. I call for a vote on the motion, tabled in the name of Dan Thomas. If the proposal is not agreed, we will vote on the amendment tabled to the motion. Open the vote. Close the vote. In favour 38, no abstentions, 52 against, total votes cast 90. The motion is therefore not agreed.
Eitem 7. Dadl Reform UK - Cenedl Noddfa. Cynnig heb ei ddiwygio. : O blaid: 38, Yn erbyn: 52, Ymatal: 0
Gwrthodwyd y cynnig
Item 7. Reform UK Debate - Nation of Sanctuary. Motion without amendment. : For: 38, Against: 52, Abstain: 0
Motion has been rejected
Galwaf am bleidlais ar welliant 1, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan. Agorwch y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 52, ymatal dim, yn erbyn 38, cyfanswm 90. Mae'r gwelliant wedi ei dderbyn.
I now call for a vote on amendment 1, tabled in the name of Heledd Fychan. Open the vote. Close the vote. In favour 52, no abstentions, 38 against, total votes cast 90. The amendment is therefore agreed.
Eitem 7. Dadl Reform UK - Cenedl Noddfa. Gwelliant 1, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan.: O blaid: 52, Yn erbyn: 38, Ymatal: 0
Derbyniwyd y gwelliant
Item 7. Reform UK Debate - Nation of Sanctuary. Amendment 1, tabled in the name of Heledd Fychan.: For: 52, Against: 38, Abstain: 0
Amendment has been agreed
Galwaf nawr am bleidlais ar y cynnig wedi'i ddiwygio.
I now call for a vote on the motion as amended.
Cynnig NDM9278 fel y'i diwygiwyd:
Cynnig bod y Senedd:
1. Yn nodi:
a) bod cenedl noddfa yn ddull o gefnogi pobl sy'n ceisio lloches, gan gynnwys ffoaduriaid o Wcrain sy’n ffoi rhag rhyfel ymosodol anghyfreithlon Putin;
b) bod polisi mewnfudo, gan gynnwys lloches a phenderfyniadau ynghylch lleoli pobl a nifer y bobl a leolir yng Nghymru, wedi’i gadw yn ôl i Lywodraeth y DU; ac
c) bod gan Gymru hanes hir o groesawu pobl sy'n ffoi rhag trais neu erledigaeth gyda pharch a thosturi.
2. Yn gresynu at y drafodaeth a'r rhethreg sy'n ceisio troi mewnfudo a lloches yn fater sy’n rhannu pobl a chymunedau.
3. Yn penderfynu cynnal egwyddor undod rhyngwladol a chefnogi cymunedau diogel, unedig trwy weithio gyda phartneriaid i gefnogi pobl sy'n ceisio noddfa i integreiddio a chyfrannu'n gadarnhaol i'n cenedl.
Motion NDM9278 as amended:
To propose that the Senedd:
1. Notes that:
a) the nation of sanctuary is an approach to supporting people seeking asylum, including Ukrainian refugees of Putin’s illegal war of aggression;
b) immigration policy, including asylum and decisions on the placement and number of people placed in Wales, is reserved to the UK Government; and
c) Wales has a long history of welcoming people fleeing violence or persecution with respect and compassion.
2. Regrets the discourse and rhetoric that seeks to turn immigration and asylum into an issue to divide people and communities.
3. Resolves to proudly uphold the principles of international solidarity of supporting safe, united communities by working with partners to support people seeking sanctuary to integrate and contribute positively to our nation.
Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. O blaid 52, ymatal dim, yn erbyn 38, cyfanswm 90. Mae'r cynnig wedi'i ddiwygio wedi'i dderbyn.
Open the vote. Close the vote. In favour 52, no abstentions, 38 against, total number of votes cast 90. The motion as amended is therefore agreed.
Eitem 7. Dadl Reform UK - Cenedl Noddfa. Cynnig wedi’i ddiwygio. : O blaid: 52, Yn erbyn: 38, Ymatal: 0
Derbyniwyd y cynnig fel y'i diwygiwyd
Item 7. Reform UK Debate - Nation of Sanctuary. Motion as amended. : For: 52, Against: 38, Abstain: 0
Motion as amended has been agreed
Dadl Llafur Cymru, cyllid ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol yn y gyllideb atodol cyntaf ar gyfer 2026-27. Galwaf am bleidlais ar y cynnig, a gyflwynwyd yn enw Lynne Neagle. Os gwrthodir y cynnig, byddwn ni'n pleidleisio ar y gwelliant a gyflwynwyd i'r cynnig. Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. O blaid 46, ymatal tri, yn erbyn 41, cyfanswm 90. Mae'r cynnig wedi'i dderbyn.
We'll now move to the Welsh Labour debate, funding for additional learning needs in the first supplementary budget 2026-27. I call for a vote on the motion, tabled in the name of Lynne Neagle. If the proposal is not agreed, we will vote on the amendment tabled to the motion. Open the vote. Close the vote. In favour 46, three abstentions, 41 against, total number of votes cast 90. The motion is therefore agreed.
Eitem 8. Dadl Llafur Cymru - Cyllid ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol yn y Gyllideb Atodol gyntaf ar gyfer 2026-27. Cynnig heb ei ddiwygio. : O blaid: 46, Yn erbyn: 41, Ymatal: 3
Derbyniwyd y cynnig
Item 8. Welsh Labour Debate - Funding for additional learning needs in the first Supplementary Budget 2026-27. Motion without amendment. : For: 46, Against: 41, Abstain: 3
Motion has been agreed
Ymlaen i'r ddadl fer. Os ydych chi'n gadael y Siambr, plis gwnewch hynny yn dawel ac yn sydyn.
We move now to the short debate. If you are leaving the Chamber, please do so quietly and quickly.
If you are leaving the Chamber, please do so quickly and quietly so that we can move on to the short debate. Diolch yn fawr.
Os ydych chi'n gadael y Siambr, gwnewch hynny'n gyflym ac yn dawel, os gwelwch yn dda, er mwyn inni allu symud ymlaen at y ddadl fer. Diolch yn fawr.
Symudaf yn awr i ddadl fer heddiw. Galwaf ar Mair Rowlands i siarad am y pwnc a ddewiswyd ganddi.
I now move to today's short debate. I call on Mair Rowlands to speak to the topic that she has chosen.
Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Lywydd. Dwi wedi cael dau gais am gyfraniad i'r ddadl—gan fy nghyd-Aelod Plaid Cymru Bangor Conwy Môn, Elfed Williams, a Peredur Owen Griffiths. Byddaf yn rhoi munud yr un iddynt gyfrannu.
Thank you very much, Dirprwy Lywydd. I have received two requests to speak—from my fellow Plaid Cymru member for Bangor Conwy Môn, Elfed Williams, and from Peredur Owen Griffiths. I'll be giving them both a minute each to contribute.
From the maritime heritage of Holyhead to the Victorian architecture of Llandudno, the quaint high street of Llanrwst, and the longest high street in all of Wales in Bangor, which is recognised as the oldest city in Wales, the constituency of Bangor Conwy Môn is home to a number of well-known and much-loved town centres and high streets, all with their own unique history and identity. Far from being centres in name alone, these places were once centres of economic growth and community activity, but the wider trend facing high streets across Wales and the UK of decreasing footfall and turnover alongside sharp increases in online retail and empty shops means many of our town centres locally have seen better days.
It's important to point out at the outset of this debate that, despite the increasingly challenging climate facing our high streets, there are still a number of excellent examples in Bangor Conwy Môn and across Wales, I'm sure, of businesses and community initiatives that are keeping our town centres alive. It should be our determination to better the conditions for those still there, along with our determination to deliver vibrant town centres for our local communities, that drives us on to aim high for our high streets over this parliamentary term and beyond.
O dreftadaeth forwrol Caergybi i bensaernïaeth Fictoraidd Llandudno, stryd fawr hyfryd Llanrwst, a'r stryd fawr hiraf yng Nghymru gyfan ym Mangor, sy'n cael ei chydnabod fel y ddinas hynaf yng Nghymru, mae etholaeth Bangor Conwy Môn yn gartref i nifer o ganol trefi a strydoedd mawr adnabyddus a phoblogaidd, pob un â'u hanes a'u hunaniaeth unigryw eu hunain. Ymhell o fod yn ganolfannau mewn enw yn unig, roedd y lleoedd hyn unwaith yn ganolfannau twf economaidd a gweithgarwch cymunedol, ond mae'r duedd ehangach sy'n wynebu strydoedd mawr ledled Cymru a'r DU o ostyngiad yn nifer yr ymwelwyr a'r trosiant ochr yn ochr â chynnydd mawr mewn manwerthu ar-lein a siopau gwag yn golygu bod llawer o'n canol trefi lleol wedi gweld dyddiau gwell.
Mae'n bwysig nodi ar ddechrau'r ddadl hon, er gwaethaf yr hinsawdd gynyddol heriol sy'n wynebu ein strydoedd mawr, fod nifer o enghreifftiau rhagorol o hyd ym Mangor Conwy Môn ac ar draws Cymru, rwy'n siŵr, o fusnesau a mentrau cymunedol sy'n cadw ein canol trefi'n fyw. Dylem fod yn benderfynol o wella'r amodau i'r rhai sy'n dal yno, ac o ddarparu canol trefi bywiog i'n cymunedau lleol, gan ein hysgogi i anelu'n uchel ar ran ein strydoedd mawr dros y tymor seneddol hwn a thu hwnt.
Ddirprwy Lywydd, yn aml mae'r drafodaeth ynghylch adfywio strydoedd mawr yn canolbwyntio ar adfer beth oedd yno o'r blaen, yn hytrach nag ailddychmygu ac ailddiffinio beth allai ein canol trefi fod yn y dyfodol. Yr hyn y byddwn i'n ei annog heddiw wrth edrych tuag at ddyfodol ein strydoedd mawr yw ein bod ni'n gwneud yn union hynny: edrych ymlaen, nid edrych yn ôl. Ie, defnyddio'r gorffennol fel conglfaen ar gyfer hunaniaeth ein trefi, ond nid fel glasbrint ar gyfer gwireddu strydoedd mawr addas i bwrpas ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain.
Dirprwy Lywydd, often the debate around regenerating our high streets focuses on restoring what was there before, rather than reimagining and redefining what our town centres could be in the future. What I would encourage today, as we look towards the future of our high streets, is that we do exactly that: look forward rather than look back. Yes, use the past as a cornerstone for the identity of our towns, but not as a blueprint for creating high streets that are fit for purpose for the twenty-first century.
Edward Thomas Jones and Carl Mather of Bangor University stated in their recent article on the city's high streets for the Institute of Welsh Affairs that, to move forward, the focus needs to shift towards creating meaningful experiences and encouraging real engagement in the city centre. That means giving people a clear voice in shaping what they want to see and do. Listening not just to service users, but service providers, will be the key if we are to deliver the solutions needed to bring new life to our high streets in Bangor Conwy Môn.
What are those solutions? For businesses already on our high streets, the priority must be to level the playing field. I was proud to stand on a manifesto that committed to reforming business rates in order to address the long-existing imbalance that better supports out-of-town shopping over businesses within the town centre, and I would appreciate if the Cabinet Minister could provide an update on that work in his response.
But supporting existing businesses alone won’t be enough to address the empty, often boarded-up properties that have unfortunately become commonplace on our high streets. To bring new energy into our town centres, we must encourage the creation of new businesses and tap into the entrepreneurial spirit among the younger generation in particular. In Bangor Conwy Môn, it means playing to our strengths and using our history and our resources far more effectively as platforms for economic growth and business creation in our town centres. It means using our reputation for food production to support our hospitality sector. It means using our close proximity to both seaside and highland to bolster the leisure sector. And it means using the thriving tourism sector as a building block for the retail sector. We have all the components to create thriving businesses for our high streets in Bangor Conwy Môn, but we must create the right economic ecosystem for them to grow.
Dywedodd Edward Thomas Jones a Carl Mather o Brifysgol Bangor yn eu herthygl ddiweddar ar strydoedd mawr y ddinas ar gyfer y Sefydliad Materion Cymreig, er mwyn symud ymlaen, fod angen i'r ffocws symud tuag at greu profiadau ystyrlon ac annog ymgysylltiad go iawn yng nghanol y ddinas. Mae hynny'n golygu rhoi llais clir i bobl lunio'r hyn y maent eisiau ei weld a'i wneud. Gwrando nid yn unig ar ddefnyddwyr gwasanaethau, ond ar ddarparwyr gwasanaethau, fydd yr allwedd os ydym am ddarparu'r atebion sydd eu hangen i ddod â bywyd newydd i'n strydoedd mawr ym Mangor Conwy Môn.
Beth yw'r atebion hynny? I fusnesau sydd eisoes ar ein strydoedd mawr, rhaid i sicrhau chwarae teg gael blaenoriaeth. Roeddwn yn falch o sefyll ar faniffesto a oedd yn ymrwymo i ddiwygio ardrethi busnes er mwyn mynd i'r afael â'r anghydbwysedd hirsefydlog sy'n golygu bod siopau ar gyrion y dref y cael mwy o gefnogaeth na busnesau yng nghanol y dref, a buaswn yn gwerthfawrogi pe gallai'r Gweinidog Cabinet roi'r wybodaeth ddiweddaraf am y gwaith hwnnw yn ei ymateb.
Ond ni fydd cefnogi busnesau presennol yn unig yn ddigon i fynd i'r afael â'r eiddo gwag, sy'n aml wedi'i fyrddio ac sydd, yn anffodus, wedi dod yn gyffredin ar ein strydoedd mawr. Er mwyn dod ag egni newydd i ganol y dref, rhaid inni annog creu busnesau newydd a manteisio ar yr ysbryd entrepreneuraidd ymhlith y genhedlaeth iau yn enwedig. Ym Mangor Conwy Môn, mae'n golygu gwneud yn fawr o'n cryfderau a defnyddio ein hanes a'n hadnoddau yn llawer mwy effeithiol fel llwyfannau ar gyfer twf economaidd a chreu busnesau yng nghanol ein trefi. Mae'n golygu defnyddio ein henw da am gynhyrchu bwyd i gefnogi ein sector lletygarwch. Mae'n golygu defnyddio ein hagosrwydd at lan y môr a'r ucheldir fel ei gilydd i gryfhau'r sector hamdden. Ac mae'n golygu defnyddio'r sector twristiaeth ffyniannus fel bloc adeiladu ar gyfer y sector manwerthu. Mae gennym yr holl elfennau i greu busnesau ffyniannus ar ein strydoedd mawr ym Mangor Conwy Môn, ond mae'n rhaid inni greu'r ecosystem economaidd gywir iddynt dyfu.
Wrth droi at wasanaethau, mae’n anodd cuddio’r difrod y mae’r cwymp sylweddol mewn gwasanaethau ar ein strydoedd mawr wedi’i gael ar eu prysurdeb: banciau masnachol yn anghofio’u dyletswydd i’w cwsmeriaid mewn cymunedau cefn gwlad drwy gau’r gangen olaf o fewn amser teithio rhesymol; fferyllfeydd yn canoli gwasanaethau; asiantaethau teithio yn cynnig gwell bargenion ar-lein; busnesau yn cynnig apwyntiadau rhithiol er mwyn arbed costau swyddfa. Nid yw pob un o’r enghreifftiau yna’n afresymol; i’r gwrthwyneb, mae rhai ohonynt yn gwneud cael mynediad at wasanaethau yn haws. Ond mae pob un ohonynt yn golygu bod y nifer o resymau sydd gan bobl i alw draw i’r stryd fawr yn lleihau. Ond, fel sy'n wir gyda’n hagwedd tuag at fusnesau, rhaid i’r egwyddor o arloesi yn hytrach nag adfer fod yn ganolog i’r strategaeth at wasanaethau hefyd.
Yng Nghaergybi, fel enghraifft, mae’r hwb fancio newydd, sydd yn cynnig yr holl wasanaethau dydd i ddydd fyddai banc masnachol yn ei gynnig, wedi profi i fod yn ased gwerthfawr i’r gymuned, yn dilyn nifer o ganghennau yn cau yn y dref dros y blynyddoedd diwethaf. Mae’r cynlluniau sydd ar y gweill i ddefnyddio’r gwagle hirsefydlog mewn eiddo masnachol ym Mangor ar gyfer hwb iechyd nid yn unig yn ateb y galw am fwy o wasanaethau meddygol mewn poblogaeth oedrannus, ond hefyd yn denu mwy o bobl i’r stryd fawr yn hytrach nag i’n hysbytai. Mae’n anochel yn yr oes dechnolegol sydd ohoni fod defnyddwyr a darparwyr gwasanaeth yn newid eu harferion, ond drwy arloesi a symud gyda’r amser, nid oes rhaid i’n strydoedd mawr golli allan o’u herwydd.
Ar y cwestiwn o bwy sy’n gyfrifol am yrru’r gwaith ymlaen, dwi’n credu mai’r Prif Weinidog atebodd hynny orau ar lawr y Siambr rai wythnosau yn ôl pan ddywedodd mai 'partneriaeth' oedd y gair allweddol. Llywodraeth Cymru, awdurdodau lleol, busnesau, buddsoddwyr preifat, byrddau iechyd, prifysgolion a nifer o rhanddeiliaid allweddol eraill—mae gan bawb eu rhan i’w chwarae. Ond, yn bwysicaf oll, pobl a chymunedau lleol. Nhw sydd yn gosod y cyfeiriad ar gyfer ein strydoedd mawr, a chyfrifoldeb y gweddill ohonom yw ymateb i’r galw hwnnw.
Turning to services, it's hard to hide the damage that the significant decrease in services on our high streets has had on their use: commercial banks forgetting their duty to customers in rural communities by closing the last branch within reasonable travelling times; pharmacies centralising services; travel agencies offering better bargains online; businesses offering virtual appointments to save on office costs. Not all of those examples are unreasonable; to the contrary, some of them make accessing services easier. But every one of them means that the number of reasons that people have for popping into the high street decreases. But, as is the case for our attitude towards businesses, the principle of innovating rather than restoring should be central to our strategy for services too.
In Holyhead, for example, the new banking hub, which offers all of the day-to-day services that a commercial bank would offer, has proved to be a valuable asset for the community. Following the closure of a number of branches in the town over the past few years, the proposed plans to use the long-standing vacant space in Bangor for a health hub would not only meet the demand for additional healthcare services for an older population, but also would attract more people to the high street rather than to hospitals. It's inevitable in this technological age that service users and providers are changing their practices, but through innovating and moving with the times, our high streets need not necessarily lose out.
On the question on who is responsible for driving this work forward, I believe that the First Minister answered that best in the Chamber a few weeks ago when he said that 'partnership' is the key word. The Welsh Government, local authorities, businesses, private investors, health boards, universities and many other key stakeholders—everyone has a part to play. But most important are the local people and communities. They set the direction for our high streets, and it is the responsibility of the rest of us to respond to that demand.
I will finish where I began, on the cobbled streets of Conwy, with the sound of the Menai strait in the air in Porthaethwy and the sight of Penrhyn quarry on the horizon in Bethesda. Our high streets in Bangor Conwy Môn, and across Wales, can once again become centres of economic growth, activity and community life, but we will achieve that not by looking to yesterday's solutions, but by responding to the needs and opportunities of today and tomorrow. Diolch yn fawr.
Fe wnaf orffen lle dechreuais, ar strydoedd cobls Conwy, gyda sŵn afon Menai yn yr aer ym Mhorthaethwy a'r olwg ar chwarel y Penrhyn ar y gorwel ym Methesda. Gall ein strydoedd mawr ym Mangor Conwy Môn, a ledled Cymru, ddod yn ganolfannau twf economaidd, gweithgarwch a bywyd cymunedol unwaith eto, ond nid trwy edrych ar atebion ddoe y gwnawn gyflawni hynny, ond trwy ymateb i anghenion a chyfleoedd heddiw ac yfory. Diolch yn fawr.
I'd like to concentrate on a high street further south, in my constituency of Casnewydd Islwyn. High streets like Newport's are more than just places to shop. They are where people meet, where small businesses make their living and where the character of a city is shaped. I know this from personal experience. After university, my own career began in a bank on Newport high street, and I saw first-hand how important those businesses are as employers and community anchors. But the pressure is clear. Large businesses are leaving high streets, footfall is changing and too many empty units are becoming visible signs of decline. That affects independent traders, hospitality businesses and local confidence. Business rates are central to this. For many traders, they are the biggest fixed cost, regardless of whether takings rise or fall. So, can the Minister set out what further considerations are being given to business rates reform and what expectations are being placed on local authorities to use every available lever to support high streets like Newport? Diolch yn fawr.
Hoffwn ganolbwyntio ar stryd fawr ymhellach i'r de, yn fy etholaeth i, Casnewydd Islwyn. Mae strydoedd mawr fel un Casnewydd yn fwy na dim ond llefydd i siopa. Dyma lle mae pobl yn cyfarfod, lle mae busnesau bach yn gwneud eu bywoliaeth a lle mae cymeriad dinas yn cael ei siapio. Rwy'n gwybod hyn o brofiad personol. Ar ôl y brifysgol, dechreuodd fy ngyrfa fy hun mewn banc ar stryd fawr Casnewydd, a gwelais drosof fy hun pa mor bwysig yw'r busnesau hynny fel cyflogwyr ac angorau cymunedol. Ond mae'r pwysau'n glir. Mae busnesau mawr yn gadael y strydoedd mawr, mae nifer yr ymwelwyr yn newid ac mae gormod o unedau gwag yn dod yn arwyddion gweladwy o ddirywiad. Mae hynny'n effeithio ar fasnachwyr annibynnol, busnesau lletygarwch a hyder lleol. Mae ardrethi busnes yn ganolog i hyn. I lawer o fasnachwyr, dyna yw'r gost sefydlog fwyaf, ni waeth a yw derbyniadau'n codi neu'n gostwng. Felly, a all y Gweinidog nodi pa ystyriaethau pellach sy'n cael eu rhoi i ddiwygio ardrethi busnes a pha ddisgwyliadau sy'n cael eu gosod ar awdurdodau lleol i ddefnyddio pob ysgogiad sydd ar gael i gefnogi strydoedd mawr fel un Casnewydd? Diolch yn fawr.
Dwi'n diolch i'r Aelod am godi mater sydd mor gyfredol ym Mangor Conwy Môn. Gyda'r etholaeth yn gartref i nifer fawr o gymunedau gwledig, mae gan ein strydoedd mawr rôl annatod i'w chwarae wrth sicrhau bod trigolion gyda mynediad cyfleus at wasanaethau allweddol. Ond fel mae'r Aelod eisoes wedi nodi, mae'r dirywiad yn ein canol trefi dros y blynyddoedd diwethaf wedi golygu bod nifer o'r gwasanaethau hynny wedi diflannu, a chymunedau cefn gwlad sydd rŵan ar eu colled.
Wrth fynd ati i ailadeiladu ein strydoedd mawr yn y dyfodol, mae'n rhaid sicrhau bod anghenion cymunedau gwledig yn ganolog i'r drafodaeth a bod pob ymdrech yn cael ei gwneud i arloesi fel bod y gwasanaethau sy'n hanfodol i fywyd pob dydd ar gael yn gyfartal i bawb, beth bynnag eu cod post. Diolch.
I thank the Member for raising an issue that is so current in Bangor Conwy Môn. With the constituency being home to a number of rural communities, our high streets have an integral role in ensuring that residents have convenient access to key services. But as the Member has already set out, the decline in our town centres over recent years has meant that many of those services have disappeared, and it's rural communities that are missing out now.
In rebuilding our high streets for the future, we must ensure that the needs of rural communities are central to that discussion and that every effort is made to innovate to ensure that essential services for everyday life are equally available for everyone, whatever their postcode. Thank you.
Galwaf ar y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio i ymateb i'r ddadl—Siân Gwenllian.
I call on the Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning to reply to the debate—Siân Gwenllian.
Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd, a diolch yn fawr iawn i Mair Rowlands am ddod â'r ddadl bwysig yma i'r Senedd. Mae'n fater sy'n bwysig nid yn unig i gymunedau ym Mangor Conwy Môn, ond yn fater pwysig ar draws Cymru gyfan, ac mae Peredur Owen Griffiths wedi tynnu'n sylw ni at y sefyllfa yng Nghasnewydd. Diolch hefyd i Elfed am sôn yn benodol am gymunedau gwledig sydd hefyd yn wynebu rhwystrau. Mae'r stryd fawr a chael stryd fawr fywiog yn galon i'n cymunedau ni ac i'n heconomïau lleol ni. Mae'r Llywodraeth yma wedi ymrwymo i sicrhau eu bod nhw'n parhau i fod yn llefydd gwydn, yn llefydd amrywiol ac yn llefydd cynaliadwy i'r dyfodol.
Dwi'n gyfarwydd iawn efo stryd fawr Bangor ac efo dinas Bangor. Roedd yn fraint imi fod yn cynrychioli'r ddinas yma yn y Senedd ddiwethaf. Mae'n braf gweld Mair yn parhau i ymorol dros Fangor a dros y stryd fawr. Dŷn ni'n gwybod bod cyflwr rhannau o'r stryd fawr a'r defnydd ohonyn nhw yn peri pryder gweladwy i bobl leol. Mae'r sefyllfa ym Mangor yn adlewyrchu newidiadau strwythurol ehangach yn y ffordd y mae pobl yn siopa, yn gweithio ac yn defnyddio canol ein trefi ni.
Ar draws Bangor Conwy Môn, dŷn ni'n gweld pwysau tebyg, ac ar draws Cymru yn ogystal: eiddo gwag, newid o ran faint sy'n ymweld â'r stryd fawr, pobl yn cael eu denu i'r canolfannau tu allan i'r canolfannau trefol traddodiadol, a'r angen i ddod ag adeiladau yn ôl i ddefnydd. Mae'r rhain i gyd yn rhan o'r darlun cyfarwydd i ni ar draws Cymru. Ond mae yna gyfleoedd clir hefyd, ac mae'n rhaid inni fynd ati i ailddiffinio canol ein trefi ni ar gyfer y dyfodol. Dim ond os byddan nhw'n esblygu y bydd canol ein trefi ni'n llwyddo, ac rydyn ni yn y Llywodraeth yma'n benderfynol o gefnogi'r newid hwnnw.
Mae yna rywfaint o waith adfywio i'w weld ar draws Cymru ac ar draws rhanbarth Bangor Conwy Môn. Mae gweithio efo awdurdodau lleol a phartneriaid i gyflawni newid gwirioneddol ar lawr gwlad yn dechrau digwydd mewn sawl lle. Er gwaetha'r problemau ym Mangor, mae yna gamau wedi cael eu cymryd i dargedu mynd i'r afael ag eiddo gwag a chefnogi'r gwaith o ailddefnyddio adeiladau allweddol. Mae hyn yn digwydd ochr yn ochr â gwaith i gryfhau'r cysylltiadau rhwng canol y ddinas, y brifysgol, Pontio a Storiel, er mwyn cynyddu nifer yr ymwelwyr. Ac ar draws Conwy, mae yna waith yn digwydd ar brosiectau fel safle Plas yn Dre yn Llanrwst i ddatgloi safle canol tref allweddol ar gyfer ei ddatblygu yn y dyfodol. Mae hynny'n cynnwys tai a defnydd masnachol, gan ddangos sut mae mynd ati i adfywio mewn trefi gwledig a chanolfannau mwy fel ei gilydd.
Thank you very much, Dirprwy Lywydd, and thank you very much to Mair Rowlands for bringing this important debate to the Senedd. It's an issue that's important not only to communities in Bangor Conwy Môn, but it's an important issue across the whole of Wales, as Peredur Owen Griffiths has highlighted in terms of the situation in Newport. Thank you also to Elfed for giving specific attention to rural communities that are also facing barriers. The high street and having a vibrant high street is at the heart of our communities and our local economies. This Government is committed to ensuring that they continue to be resilient, diverse and sustainable places for the future.
I am very familiar with Bangor high street and with the city of Bangor. It was a privilege to represent that city in the last Senedd. It's good to see Mair continuing to advocate for Bangor and for the high street there. We know that the state of parts of the high street and the use of the high street are a visible cause of concern for local people. The situation in Bangor reflects structural changes more broadly in the way people shop, work and use our town centres.
Across Bangor Conwy Môn, we see similar pressures, and the same is true across the whole of Wales too: vacant properties, a change in the numbers actually visiting the high street, people being attracted to out-of-town shopping centres beyond the traditional town centres, and the need to bring buildings back into use. These are all things that we have become familiar with across Wales. But there are clear opportunities too, and we must redefine our town centres for the future. It's only if they evolve that town centres will succeed, and we in this Government are determined to support that change.
There is some regeneration work to be seen across Wales and across the Bangor Conwy Môn constituency. Working with local authorities and partners to deliver real change on the ground is starting to happen in a number of different areas. Despite the problems in Bangor, steps have been taken to target vacant properties and to support the work of reusing key buildings. This is happening alongside the work to strengthen the links between the town centre, the university, Pontio and Storiel, in order to increase the number of visitors. And across Conwy, there is work happening on projects such as the Plas yn Dre site in Llanrwst in order to unlock a key town-centre site for development in the future. That includes housing and commercial developments, showing how we can regenerate rural towns and larger centres alike.
Mewn ardaloedd eraill ar draws y rhanbarth, dŷn ni'n gweld lle mae gwaith adfywio yn creu canlyniadau cadarnhaol, mewn trefi fel Bethesda a Blaenau Ffestiniog. Mae buddsoddiad wedi cefnogi gwaith adfywio o dan arweiniad y gymuned, lle mae partneriaid lleol wedi perchnogi eiddo canol trefi a'u defnyddio nhw'n llwyddiannus unwaith eto fel busnesau cymunedol a gwasanaethau. Mae hyn yn cynnwys gwaith sy'n digwydd efo sefydliadau fel Cwmni Bro Ffestiniog, Antur Stiniog ym Mlaenau Ffestiniog a Tabernacl (Bethesda) Cyf ym Methesda, lle mae cymorth Llywodraeth Cymru wedi helpu mewn blynyddoedd diweddar i sbarduno gweithgarwch economaidd ehangach ac adfywio dros y tymor hwy.
Ar Ynys Môn, mae'r gefnogaeth yn helpu i gyflwyno prosiectau mewn llefydd fel Caergybi sy'n canolbwyntio ar adfywio, gweithgarwch economaidd a gwella'r arlwy yng nghanol y dre, ochr yn ochr â chynlluniau fel terfynfa forol Amlwch, sy'n gwneud defnydd o safleoedd allweddol unwaith eto ac yn cefnogi swyddi. Mae hyn yn adlewyrchu dull sy'n seiliedig ar leoedd, gan weithio efo partneriaid lleol i ymateb i'r heriau a'r cyfleoedd penodol ymhob ardal, a sicrhau bod gwaith adfywio yn cael ei wreiddio yn anghenion cymunedau lleol. Mae dull o greu canolfannau trefi bywiog defnydd cymysg sy'n diwallu anghenion cymunedau rŵan ac yn y dyfodol yn hollbwysig i'r Llywodraeth yma.
Ond, wrth gwrs, rhan o'r darlun ydy hynny. Dŷch chi i gyd yn gyfarwydd iawn â'r ochr arall sydd i bethau hefyd. Felly, mae'n hanfodol ein bod ni'n parhau i gefnogi canol trefi i barhau i fod yn berthnasol i sut mae pobl yn byw. Mae hynny'n golygu dod â mwy o gartrefi i ganol trefi, gwneud gwell defnydd o ofodau uwchben siopau a sicrhau bod gwasanaethau, busnesau a gweithgarwch cymunedol yn datblygu yng nghanol ein trefi ni. Ac mae hynny'n cydnabod bod angen atebion gwahanol ar gyfer gwahanol lefydd, boed hynny'n cryfhau cysylltiadau mewn canolfannau mwy fel Bangor, neu ddatgloi cyfleoedd newydd mewn trefi llai a gwledig fel Llanrwst a'r rheini ar draws Ynys Môn.
Mae angen gwneud llawer iawn mwy. Dŷn ni i gyd yn gwybod hynny. Wrth edrych ymlaen, dwi yn benderfynol o wneud mwy i fynd i'r afael â'r heriau strwythurol sy'n wynebu'n strydoedd mawr. Mae hyn yn cynnwys diwygio ardrethi busnes, fel yr oedd yr Aelod yn holi, ac fel, dwi'n meddwl, yr oedd Mair hefyd yn sôn, yr angen i greu balans gwell o ran ardrethi busnes. Felly, mae'r gwaith yna wedi cychwyn i gefnogi busnesau'r strydoedd mawr yn well. Mae o'n cynnwys cefnogaeth barhaus i'r sector lletygarwch a'i gwneud hi'n haws i ddod ag adeiladau yn ôl i ddefnydd.
At ei gilydd, mae hyn i gyd yn golygu sicrhau bod canol trefi'n parhau i fod yn llefydd deniadol i redeg busnes, i fuddsoddi ac i dreulio amser ynddyn nhw. Fel rhan o'r gwaith yma, dŷn ni wrthi'n sefydlu tasglu canol trefi fydd yn dod ag arbenigedd at ei gilydd i sbarduno atebion ymarferol a chyflymu'r gwaith cyflawni ar lawr gwlad. Mi fydd y tasglu'n canolbwyntio ar fynd i'r afael â'r rhwystrau allweddol i adfywio—ac ardrethi busnes, ie, ydy un o'r rhwystrau rheini, ond mae problemau cynllunio, problemau pan mae rhywun eisiau newid defnydd adeilad. Mae yna lot o rwystrau, ond dŷn ni'n benderfynol, drwy'r tasglu yma, i roi ffocws clir ar sut i ddatrys y problemau yna ac ar sut y gall canol ein trefi ni barhau i addasu ac ymateb i anghenion sy'n newid. Ac mae o'n golygu gweithio mewn ffyrdd sydd wedi'u cysylltu â'i gilydd yn well, tynnu partneriaid at ei gilydd yn well a chanolbwyntio ar weithredu, gan sicrhau ein bod ni nid yn unig yn cefnogi gweithgarwch yng nghanol ein trefi ni, ond hefyd yn creu'r amodau cywir ar gyfer newid hirdymor cynaliadwy.
Dŷn ni'n parhau i fod wedi ymrwymo i weithio mewn partneriaeth efo awdurdodau lleol, busnesau a chymunedau ar draws Bangor Conwy Môn i gefnogi'r gwaith o adfywio ein stryd fawr ac i wneud yr un math o beth, yn amlwg, ar draws Cymru.
Felly, er bod yr heriau yn rhai sylweddol, mae yna hefyd gyfleoedd clir i ail-greu, i ail-lunio, i ailddiffinio canol ein trefi ni i adlewyrchu yn well sut mae pobl yn byw, yn gweithio ac yn treulio eu hamser heddiw. Felly, drwy gydweithio parhaus a ffocws cryf ar gyflawni, mi fyddwn ni'n sicrhau y gall canol ein trefi ni addasu, denu gweithgarwch a ffynnu yn y blynyddoedd i ddod.
Felly, diolch yn fawr iawn i'r Aelod am gyflwyno'r ddadl bwysig yma. Dwi'n edrych ymlaen at fanylu ar nifer o'r materion dwi ddim ond wedi cyffwrdd â nhw heddiw, gan gynnwys dod ag adroddiad ar gynnydd efo sefydlu'r tasglu canol trefi o fewn can diwrnod cyntaf y Llywodraeth yma. Diolch.
In other areas across the region, we see where regeneration work is bringing about positive outcomes, in towns such as Bethesda and Blaenau Ffestiniog. Investment has supported regeneration work led by the community, where local partners have taken ownership of town-centre properties and used them successfully once again as community businesses and service providers. This includes work that is ongoing with organisations such as Cwmni Bro Ffestiniog, Antur Stiniog in Blaenau Ffestiniog and Tabernacle (Bethesda) Cyf in Bethesda, where Welsh Government support has assisted in recent years to engender economic activities more broadly and to regenerate over the longer term.
On Anglesey, the support is helping to introduce projects in places like Holyhead, where there is a focus on regeneration, economic activity and improving the offer in the town centre, along with plans such as the Amlwch marine terminal, which makes use of key sites once again and supports job creation. This does reflect an approach that is place based, working with local partners to respond to the challenges and opportunities in every area, and to ensure that regeneration work is rooted in the needs of local communities. An approach to creating vibrant mixed-use town centres that meet the needs of communities now and for the future is crucially important for this Government.
But, of course, that's just part of the picture. You're all very familiar with the other side of the coin too. Therefore, it is crucial that we continue to support our town centres to continue to be relevant to people's daily lives. That means bringing more homes into town centres, making better use of spaces above shops and ensuring that services, business and community activities are developed within our town centres. And that recognises that we need different solutions for different places, be that strengthening connections in larger centres like Bangor, or unlocking new opportunities in smaller rural towns like Llanrwst and those across Anglesey.
We do need to do far more. We all know that. In looking to the future, I am determined to do more to tackle the structural challenges facing our high streets. This includes reforming business rates, as the Member asked about, and, I think, as Mair mentioned, the need to create a better balance in terms of business rates. So, that work has commenced in order to support our high-street businesses more effectively. It includes ongoing support for the hospitality sector and making it easier to bring buildings back into use.
All taken together, this means ensuring that town centres continue to be attractive spaces to run businesses, to invest and to spend time in them. As part of this work, we are establishing a town-centre taskforce that will bring expertise together to find practical solutions and to accelerate delivery on the ground. The taskforce will focus on addressing the key barriers to regeneration—and business rates, yes, is one of those barriers, but there are issues in planning, issues when one wants to change the use of a building. There are a number of barriers in place, but we are determined, through this taskforce, to give a clear focus on resolving those issues and on how our town centres can continue to adapt and evolve and respond to changing needs and demands. And it does mean working in ways that are better connected, drawing partners together more effectively and focusing on action, in order to ensure that we not only support activities in our town centres, but also create the right conditions for long-term sustainable change.
We continue to be committed to working in partnership with local authorities, businesses and communities across Bangor Conwy Môn in order to support the regeneration work on our high streets and to take the same approach, obviously, across Wales.
So, although the challenges are great, there are also clear opportunities to reconstruct, redesign and redefine our town centres to better reflect how people live, work and spend their time today. So, through ongoing collaboration and a clear focus on delivery, we will ensure that our town centres can adapt, attract activity and prosper in the coming years.
So, thank you very much to the Member for bringing forward this important debate. I look forward to focusing on many of the issues that I've only just touched upon today, including bringing a report on progress on the establishment of the town-centre taskforce within the first 100 days of this Government. Thank you.
Diolch, Weinidog, a diolch i chi am eich cyfraniadau eto heddiw. Daw hynny â thrafodion heddiw i ben.
Thank you, Minister, and thank you for all your contributions again today. That brings today's proceedings to a close.
Daeth y cyfarfod i ben am 19:12.
The meeting ended at 19:12.