Y Cyfarfod Llawn

Plenary

21/06/2023

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.

Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 12:45 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 12:45 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

1. Eitem ar y cyd â Senedd Ieuenctid Cymru
1. Joint item with the Welsh Youth Parliament

Prynhawn da, bawb, a chroeso i'r Cyfarfod Llawn o'r Senedd a'r Senedd Ieuenctid ar y cyd.

Good afternoon, all, and welcome to this joint Plenary meeting of the Senedd and the Welsh Youth Parliament.

I think we've just lowered the average age of the Chamber by about 30 years. Thank you to all the young people who are joining us today to enable us to do that. This, of course, is the first sitting of the Youth Parliament, the newly elected, second Youth Parliament of the Senedd, with the Senedd. [Applause.]

Credaf ein bod newydd ostwng oedran cyfartalog y Siambr oddeutu 30 mlynedd. Diolch i’r holl bobl ifanc sy’n ymuno â ni heddiw i’n galluogi i wneud hynny. Hwn, wrth gwrs, yw'r tro cyntaf i'r Senedd Ieuenctid, sef yr ail Senedd Ieuenctid, sydd newydd ei hethol, eistedd gyda’r Senedd. [Cymeradwyaeth.]

Felly, mae ein Senedd Ieuenctid ni yn ei hail dymor, a braf yw bod yn dyst i'r berthynas sydd yn datblygu rhwng y Senedd Ieuenctid a'r Senedd, wrth i'r gwaith pwysig o gynrychioli buddiannau pobl ifanc Cymru fynd rhagddo.

Felly, heb oedi ymhellach, dwi'n mynd i ofyn i Ffion Williams agor y sesiwn. Ffion Williams yw Aelod etholaeth Gorllewin Caerdydd. Ffion Williams.

So, our Youth Parliament is in its second term, and it's wonderful to witness the relationship develop between the Youth Parliament and the Senedd, as the important work of representing the interests of the young people of Wales proceeds.

So, without further ado, I am going to call Ffion Williams to open the session. Ffion Williams is the constituency Member for Cardiff West. Ffion Williams.

Diolch, Llywydd. It is a pleasure to be at the Senedd today with our first joint session between Members of the Senedd and the second cohort of Welsh Youth Parliament Members.

I know that I and fellow Members are grateful for the opportunity to be here today, and hope the session will be valuable to both Senedd Members and the Welsh Youth Parliament in furthering our work. As a Welsh Youth Parliament Member, it has been incredibly rewarding to see the progress we have made in our sub-committees on mental health, the environment, and education. Our November session in the Senedd really proved our success in listening to young people across Wales and vocalising their views to ensure every voice is represented. Furthermore, I and other members have also benefited from previous sessions and experiences shared between the Welsh Youth Parliament and Members of the Senedd to inform and influence our politics here in Wales.

Of course, our work has built on the foundations laid by the inaugural Welsh Youth Parliament, with the continuation of these sub-committees and certain themes within these topics being a testimony to how these issues remain prevalent for young people. We hope that today's session will inspire Members to further engage with the work we are doing and support our efforts as a Welsh Youth Parliament. In turn, we also hope that, as Welsh Youth Parliament Members, we gain insight into how the Senedd is responding to the issues facing young people, and ensure we are recognising this in our work. Thank you. [Applause.]

Diolch, Lywydd. Mae’n bleser bod yn y Senedd heddiw gyda’n sesiwn gyntaf ar y cyd rhwng Aelodau o’r Senedd a’r ail garfan o Aelodau o Senedd Ieuenctid Cymru.

Gwn fy mod i a’m cyd-Aelodau’n ddiolchgar am y cyfle i fod yma heddiw, ac rwy'n gobeithio y bydd y sesiwn yn werthfawr i Aelodau o’r Senedd ac i Senedd Ieuenctid Cymru wrth ddatblygu ein gwaith. Fel Aelod o Senedd Ieuenctid Cymru, mae wedi bod yn hynod galonogol gweld y cynnydd rydym wedi’i wneud yn ein his-bwyllgorau iechyd meddwl, yr amgylchedd, ac addysg. Dangosodd ein sesiwn yn y Senedd ym mis Tachwedd ein llwyddiant yn gwrando ar bobl ifanc ledled Cymru, gan roi sylw i'w barn i sicrhau bod pob llais yn cael ei gynrychioli. Yn ogystal â hynny, rwyf fi ac Aelodau eraill hefyd wedi elwa o sesiynau a phrofiadau blaenorol a rannwyd rhwng Senedd Ieuenctid Cymru ac Aelodau o’r Senedd i lywio a dylanwadu ar ein gwleidyddiaeth yma yng Nghymru.

Wrth gwrs, mae ein gwaith wedi adeiladu ar y sylfeini a osodwyd gan Senedd Ieuenctid gyntaf Cymru, gyda pharhad yr is-bwyllgorau hyn a rhai themâu o fewn y pynciau hyn yn dyst i sut mae’r materion hyn yn dal i fod yn bwysig i bobl ifanc. Gobeithiwn y bydd sesiwn heddiw yn ysbrydoli'r Aelodau i ymgysylltu ymhellach â’r gwaith a wnawn ac i gefnogi ein hymdrechion fel Senedd Ieuenctid Cymru. Yn ein tro, rydym hefyd yn gobeithio, fel Aelodau o Senedd Ieuenctid Cymru, y byddwn yn dysgu sut mae’r Senedd yn ymateb i’r materion sy’n wynebu pobl ifanc, ac yn sicrhau ein bod yn cydnabod hyn yn ein gwaith. Diolch. [Cymeradwyaeth.]

Diolch yn fawr i Ffion Williams.

Thank you very much to Ffion Williams.

Now we have representatives speaking on behalf of the three committees of the Senedd Ieuenctid that have been set up, and to speak, first of all, on behalf of the committee for education and school curriculum, it's Leaola Roberts-Biggs from the constituency of Alyn and Deeside.

Nawr, mae gennym gynrychiolwyr yn siarad ar ran tri phwyllgor y Senedd Ieuenctid a sefydlwyd, ac i siarad, yn gyntaf oll, ar ran y pwyllgor addysg a'r cwricwlwm ysgol, Leaola Roberts-Biggs o etholaeth Alun a Glannau Dyfrdwy.

Diolch, Llywydd, and thank you for the opportunity to share the update on the work of the education and curriculum committee with you all. As a committee, we found that common topics we wished to explore consisted of life skills, extra-curricular opportunities, equality and inclusion, in addition to the current support systems in place for young people from disadvantaged backgrounds.

Committee members have had the opportunity to meet with Welsh Government representatives to learn more about the new Curriculum for Wales, in addition to many of us being part of insightful discussions with Qualifications Wales in regard to new subject qualifications and the changes to the way some of the subjects will now be assessed. As a collective, we hold many different experiences within the Welsh education system, and thus we hope we've been able to provide substantial value to these discussions.

We have recently launched our consultation on the school day, with our main focus being for the Welsh Youth Parliament Members to understand if making changes to the length of our school day would have any positive correlation or impacts to improved student well-being, their confidence, greater support for those from disadvantaged backgrounds to achieve in their place of study, as well as potential increased social and personal skills, especially following the effects of the COVID-19 pandemic.

As part of our consultation, we would like to hear not only from students, but also teachers, parents and guardians in order for us to gain a better perspective on how this could affect a greater proportion of our population. The consultation will build on previous Welsh Government trials where activities such as digital arts, storytelling and outdoor adventure activities have been delivered in addition to the current school hours in place. The consultation at present is being promoted on social media platforms, through school workshops and youth groups, as well as public events such as the Royal Welsh Show and the National Eisteddfod, in addition to others.

We look forward to presenting a subsequent report in the Chamber in November, and we would like to emphasise the importance and encourage as many young people to get involved as possible, to ensure that they have their say. [Applause.]

Diolch, Lywydd, a diolch am y cyfle i rannu’r wybodaeth ddiweddaraf am waith y pwyllgor addysg a'r cwricwlwm gyda phob un ohonoch. Fel pwyllgor, canfuom fod y pynciau cyffredin roeddem am eu harchwilio yn cynnwys sgiliau bywyd, cyfleoedd allgyrsiol, cydraddoldeb a chynhwysiant, yn ogystal â’r systemau cymorth presennol sydd ar waith ar gyfer pobl ifanc o gefndiroedd difreintiedig.

Mae aelodau’r pwyllgor wedi cael cyfle i gyfarfod â chynrychiolwyr Llywodraeth Cymru i ddysgu mwy am y Cwricwlwm newydd i Gymru, yn ogystal â'r ffaith bod llawer ohonom yn rhan o drafodaethau craff â Cymwysterau Cymru ynghylch cymwysterau pynciau newydd a’r newidiadau i’r ffordd y bydd rhai o’r pynciau'n cael eu hasesu bellach. Fel grŵp, mae gennym lawer o brofiadau gwahanol o system addysg Cymru, ac felly gobeithiwn ein bod wedi gallu ychwanegu gwerth sylweddol i’r trafodaethau hyn.

Yn ddiweddar, rydym wedi lansio ein hymgynghoriad ar y diwrnod ysgol, gyda’n prif ffocws ar sicrhau bod yr Aelodau o Senedd Ieuenctid Cymru yn deall a fyddai gwneud newidiadau i hyd ein diwrnod ysgol yn cael unrhyw effeithiau neu gydberthynas gadarnhaol ar wella llesiant myfyrwyr, eu hyder, mwy o gymorth i rai o gefndiroedd difreintiedig lwyddo yn eu man astudio, yn ogystal â mwy o sgiliau cymdeithasol a phersonol posibl, yn enwedig yn dilyn effeithiau pandemig COVID-19.

Yn rhan o’n hymgynghoriad, hoffem glywed nid yn unig gan fyfyrwyr, ond hefyd gan athrawon, rhieni a gwarcheidwaid er mwyn inni gael gwell syniad o sut y gallai hyn effeithio ar gyfran fwy o’n poblogaeth. Bydd yr ymgynghoriad yn adeiladu ar dreialon blaenorol Llywodraeth Cymru, lle mae gweithgareddau fel celfyddydau digidol, adrodd straeon a gweithgareddau antur awyr agored wedi cael eu cynnig yn ychwanegol at yr oriau ysgol presennol. Ar hyn o bryd, mae’r ymgynghoriad yn cael ei hyrwyddo ar blatfformau cyfryngau cymdeithasol, drwy weithdai mewn ysgolion a grwpiau ieuenctid, yn ogystal â digwyddiadau cyhoeddus megis Sioe Frenhinol Cymru a’r Eisteddfod Genedlaethol, ac eraill.

Edrychwn ymlaen at gyflwyno adroddiad dilynol yn y Siambr ym mis Tachwedd, a hoffem bwysleisio pwysigrwydd cymryd rhan ac annog cymaint o bobl ifanc â phosibl i wneud hynny, er mwyn sicrhau eu bod yn cael dweud eu dweud. [Cymeradwyaeth.]

Ac ar ran y pwyllgor iechyd meddwl a llesiant—.

And on behalf of the mental health and well-being committee—.

I'm being very generous in allowing applause in the Chamber this afternoon. I hope the Senedd doesn't continue it after the Senedd Ieuenctid has finished our session.

Rwy’n bod yn hael iawn wrth ganiatáu cymeradwyaeth yn y Siambr y prynhawn yma. Gobeithio na fydd y Senedd yn parhau â hynny ar ôl i'r Senedd Ieuenctid gwblhau ein sesiwn.

Ocê, ar ran y pwyllgor iechyd meddwl a llesiant—

On behalf of the mental health and well-being committee—

—the committee on mental health and well-being, Harriet Wright-Nicholas from the Caerphilly constituency.

—y pwyllgor iechyd meddwl a llesiant, Harriet Wright-Nicholas o etholaeth Caerffili.

12:50

Diolch, Llywydd. Ers lansio ein hymgyrch, mae'r pwyllgor iechyd meddwl a lles wedi bod yn gweithio’n galed i godi ymwybyddiaeth o nifer o broblemau allweddol o fewn y gwasanaethau iechyd meddwl sydd ar gael i blant a phobl ifanc ledled Cymru.

Thank you, Llywydd. Since launching our campaign, the mental health and well-being committee has been working hard to raise awareness of a number of key issues within the current mental health services available to children and young people across Wales.

We began our research by sending out a survey, asking children, young people and adults, about their opinion of the current mental health and well-being services and provisions available to them. We received over 3,500 responses, and discovered that, despite the first Welsh Youth Parliament’s impressive work to try and improve provisions, mental health services are still not hitting the mark. In fact, we found little to no difference in how often young people are struggling with their mental health when compared with the first Welsh Youth’s Parliament survey, carried out in 2020. Despite the increase in spending in an attempt to improve services, there hasn’t been enough change. Obviously, mental health provisions need an urgent overhaul. Based on our survey’s results and discussion with children and young people in a number of settings, we formed our report, which included our findings and our recommendations for improvement to the Welsh Government.

Last November, we had the opportunity to meet with decision makers at the Senedd at our residential meeting. We discussed the report and the recommendations we made. Our key suggestions included: one recognised, central one-stop shop for information, resources, and support; greater emphasis on ensuring that families and friends are equipped to support young people, including the provision of training, information and materials to better enable those who young people trust and confide in to help; training programmes for professionals who work with and support young people. The aim would be to improve awareness and understanding of the mental health challenges faced by young people from different backgrounds, including neurodiverse people, those with a disability, members of the LGBTQ+ community, those in poverty, those living in rural areas, and young people of different ethnicities. Finally, we called for better support for young people at an earlier stage to lower the demand on child and adolescent mental health services.

Since the report launch, members of the committee have been involved in opportunities to speak up on the issue, including at events such as Wonderfest with Platfform at Glamorgan cricket ground.

Fe ddechreuasom ein hymchwil drwy gynnal arolwg o farn plant, pobl ifanc ac oedolion ynglŷn â'r gwasanaethau iechyd meddwl a lles presennol a’r darpariaethau sydd ar gael iddynt. Cawsom dros 3,500 o ymatebion, a chanfod, er gwaethaf gwaith caled Senedd Ieuenctid gyntaf Cymru i geisio gwella darpariaethau, nad yw gwasanaethau iechyd meddwl yn ddigonol o hyd. Mewn gwirionedd, ychydig iawn o wahaniaeth, os o gwbl, a welsom o ran pa mor aml y mae pobl ifanc yn cael trafferthion gyda’u hiechyd meddwl o gymharu ag arolwg Senedd Ieuenctid gyntaf Cymru, a gynhaliwyd yn 2020. Er gwaethaf y cynnydd mewn gwariant mewn ymgais i wella gwasanaethau, nid oes digon o newid wedi bod. Yn amlwg, mae angen ailwampio darpariaethau iechyd meddwl ar frys. Ar sail canlyniadau ein harolwg a thrafodaethau â phlant a phobl ifanc mewn nifer o leoliadau, fe wnaethom lunio ein hadroddiad, a oedd yn cynnwys ein canfyddiadau a’n hargymhellion ar gyfer gwelliannau i Lywodraeth Cymru.

Fis Tachwedd diwethaf, cawsom gyfle i gyfarfod â’r rhai sy’n gwneud penderfyniadau yn y Senedd yn ein cyfarfod preswyl. Buom yn trafod yr adroddiad a'r argymhellion a wnaed gennym. Roedd ein hawgrymiadau allweddol yn cynnwys: un 'siop un stop' ganolog a chydnabyddedig ar gyfer gwybodaeth, adnoddau a chymorth; mwy o bwyslais ar sicrhau bod teuluoedd a ffrindiau'n cael cymorth i gefnogi pobl ifanc, gan gynnwys darparu hyfforddiant, gwybodaeth a deunyddiau i alluogi’r rhai y mae pobl ifanc yn ymddiried ynddynt i helpu’n well; rhaglenni hyfforddi ar gyfer gweithwyr proffesiynol sy'n cefnogi ac yn gweithio gyda phobl ifanc. Y nod fyddai gwella ymwybyddiaeth a dealltwriaeth o'r heriau iechyd meddwl y mae pobl ifanc o wahanol gefndiroedd yn eu hwynebu, gan gynnwys pobl niwroamrywiol, pobl ag anableddau, aelodau o'r gymuned LHDTC+, pobl sy'n byw mewn tlodi, pobl sy'n byw mewn ardaloedd gwledig, a phobl ifanc o wahanol gefndiroedd ethnig. Yn olaf, fe wnaethom alw am well cymorth i bobl ifanc yn gynharach er mwyn lleihau’r pwysau ar wasanaethau iechyd meddwl plant a’r glasoed.

Ers lansio’r adroddiad, mae aelodau’r pwyllgor wedi cymryd rhan mewn cyfleoedd i godi llais ar y mater, gan gynnwys mewn digwyddiadau fel Wonderfest gyda Platfform ar faes criced Morgannwg.

Hoffwn orffen drwy ddiolch i'r Dirprwy Weinidog am ei hymateb ysgrifenedig i'r adroddiad, a’i chynnig i weithio gyda Senedd Ieuenctid Cymru dros y misoedd nesaf. Rydym wrthi ar hyn o bryd yn trefnu cyfarfod gyda'r Dirprwy Weinidog. Yn dilyn y cyfarfod, edrychwn ymlaen at weld rhai os nad pob un o’n hargymhellion yn cael eu gweithredu gan Lywodraeth Cymru. Diolch. [Cymeradwyaeth.]

I would like to finish by thanking the Deputy Minister for her written response to the report and her offer to work with the Welsh Youth Parliament over the coming months. We are currently in the process of arranging a meeting with the Deputy Minister. Following this meeting, we look forward to seeing some if not all of our recommendations put into effect by Welsh Government. Thank you very much. [Applause.]

Diolch yn fawr i Harriet. Felly, ar ran y pwyllgor amgylchedd a newid hinsawdd, nesaf, Harrison Williams.

Thank you to Harriet. Now, on behalf of the climate and environment committee, Harrison Williams.

Harrison Williams, representing the Boys and Girls Clubs of Wales. Harrison.

Harrison Williams, yn cynrychioli Clybiau Bechgyn a Merched Cymru. Harrison.

Good afternoon. My name is Harrison Williams and I represent the Boys and Girls Clubs of Wales. Today I’ll be providing an update on the work of the climate and environment committee. During our meeting here in November, as a committee, we met to help decide whether we wanted to focus on biodiversity, public transport or school and education campaigns. After some very informative presentations and discussions with experts on these issues, we ultimately decided to direct our focus on the area of public transport and sustainable travel. As a committee, we came to this decision due to the issues presented to us, such as the use, reliability and cost of public transport in Wales, as well as our desire to encourage more people to travel sustainably.

Our consultation looks at the barriers to public transport and active travel presented to young people, and looks at what more can be done to travel sustainably. The consultation is being undertaken through our Sustainable Ways survey, which has gathered over 1,000 responses through promotion in schools, youth groups and events such as the Urdd Eisteddfod. The survey will be live until the end of July. Early findings suggest that the cost of public transport is a major factor for young people when deciding to use public transport, with those in rural areas highlighting issues in the reliability and frequency of it. The committee’s been particularly keen in understanding these experiences in more rural and poorer areas, which is why we have held focus group events and spoken to young people in our local areas to understand the challenges they face. Furthermore, the survey has shown that there has been an increase in car and walking trips since the pandemic.

As well as the survey, public engagement events have played an excellent role in raising awareness of the benefits of sustainable travel and letting young people express their opinion on the topic through interactive activity stalls and engaging guest speakers. We recently held events in Blaenau Ffestiniog and, more locally for me, in Pontypridd, which were well attended. We will be at the Royal Welsh Show next month, and we invite anyone interested to come and have their say.

The environment committee report will be published in the autumn term, where we will be able to relay our full findings. This will enable us to work together to tackle the current issues of public transport and to continue to raise awareness of sustainable travel.

To finish, having green travel systems is an essential part of a sustainable future. By reducing our carbon footprint, promoting healthier living, saving money and reducing traffic congestion, we can build a better future not just for ourselves, but for future generations, and, together, we must work to make green travel options more accessible and convenient for everyone. Diolch. [Applause.]

Prynhawn da. Fy enw i yw Harrison Williams, ac rwy'n cynrychioli Clybiau Bechgyn a Merched Cymru. Heddiw, byddaf yn rhoi’r wybodaeth ddiweddaraf am waith pwyllgor yr hinsawdd a’r amgylchedd. Yn ystod ein cyfarfod yma ym mis Tachwedd, fel pwyllgor, cyfarfuom i helpu i benderfynu a oeddem am ganolbwyntio ar fioamrywiaeth, trafnidiaeth gyhoeddus neu ymgyrchoedd ysgol ac addysg. Ar ôl cyflwyniadau addysgiadol iawn a thrafodaethau ag arbenigwyr ar y materion hyn, yn y pen draw, fe benderfynasom ganolbwyntio ar drafnidiaeth gyhoeddus a theithio cynaliadwy. Fel pwyllgor, fe wnaethom y penderfyniad hwn oherwydd y materion a gyflwynwyd i ni, megis defnydd, dibynadwyedd, a chost trafnidiaeth gyhoeddus yng Nghymru, yn ogystal â’n dymuniad i annog mwy o bobl i deithio’n gynaliadwy.

Mae ein hymgynghoriad yn edrych ar y rhwystrau i drafnidiaeth gyhoeddus a theithio llesol sy'n wynebu pobl ifanc, ac yn edrych ar beth arall y gellir ei wneud i deithio’n gynaliadwy. Mae’r ymgynghoriad yn cael ei gynnal drwy ein harolwg Ffyrdd Gwyrdd, sydd wedi casglu dros 1,000 o ymatebion drwy ei hyrwyddo mewn ysgolion, grwpiau ieuenctid a digwyddiadau fel Eisteddfod yr Urdd. Bydd yr arolwg yn weithredol tan ddiwedd mis Gorffennaf. Mae canfyddiadau cynnar yn awgrymu bod cost trafnidiaeth gyhoeddus yn ffactor pwysig i bobl ifanc wrth benderfynu defnyddio trafnidiaeth gyhoeddus, gyda’r rheini mewn ardaloedd gwledig yn tynnu sylw at faterion i ymwneud â dibynadwyedd ac amlder. Mae’r pwyllgor wedi bod yn arbennig o awyddus i ddeall y profiadau hyn mewn ardaloedd mwy gwledig a thlotach, a dyna pam ein bod wedi cynnal digwyddiadau grwpiau ffocws ac wedi siarad â phobl ifanc yn ein hardaloedd lleol i ddeall yr heriau y maent yn eu hwynebu. Yn ogystal â hynny, mae’r arolwg wedi dangos y bu cynnydd mewn teithiau car a cherdded ers y pandemig.

Yn ogystal â’r arolwg, mae digwyddiadau ymgysylltu â’r cyhoedd wedi chwarae rhan wych yn codi ymwybyddiaeth o fanteision teithio cynaliadwy a gadael i bobl ifanc fynegi eu barn ar y pwnc drwy stondinau gweithgareddau rhyngweithiol a defnyddio siaradwyr gwadd. Yn ddiweddar, rydym wedi cynnal digwyddiadau ym Mlaenau Ffestiniog, ac yn fwy lleol i mi, ym Mhontypridd, a fynychwyd gan lawer. Byddwn yn Sioe Frenhinol Cymru fis nesaf, ac rydym yn gwahodd unrhyw un a chanddynt diddordeb i ddod i ddweud eu dweud.

Bydd adroddiad pwyllgor yr amgylchedd yn cael ei gyhoeddi yn nhymor yr hydref, lle byddwn yn gallu nodi ein canfyddiadau llawn. Bydd hyn yn ein galluogi i weithio gyda'n gilydd i fynd i'r afael â phroblemau presennol trafnidiaeth gyhoeddus ac i barhau i godi ymwybyddiaeth o deithio cynaliadwy.

I gloi, mae cael systemau teithio gwyrdd yn rhan hanfodol o ddyfodol cynaliadwy. Drwy leihau ein hôl troed carbon, hybu byw’n iachach, arbed arian a lleihau tagfeydd traffig, gallwn adeiladu dyfodol gwell nid yn unig i ni ein hunain, ond i genedlaethau’r dyfodol, a chyda’n gilydd, mae'n rhaid inni weithio i wneud opsiynau teithio gwyrdd yn fwy hygyrch a chyfleus i bawb. Diolch. [Cymeradwyaeth.]

12:55

Diolch yn fawr i chi i gyd, felly, am y cyfraniadau ar ran gwahanol bwyllgorau'r Senedd Ieuenctid. Awn ni ymlaen nawr i gael ymatebion byr oddi wrth y Prif Weinidog, arweinwyr y pleidiau, a hefyd Gadeirydd y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg. Felly, yn gyntaf, y Prif Weinidog, Mark Drakeford.

Thank you, all, for those updates on behalf of the various Youth Parliament committees. We will now hear brief responses from the First Minister, the party leaders, and also the Chair of the Children, Young People and Education Committee. So, first of all, the First Minister, Mark Drakeford.

Wel, Llywydd, prynhawn da a diolch yn fawr. Hoffwn i ddechrau drwy longyfarch holl Aelodau'r Senedd Ieuenctid ar eu hetholiad. Wythnos diwethaf, fe wnes i gwrdd gyda rhywun oedd wedi bod yn Aelod o'r Senedd gyntaf o bobl ifanc yma yng Nghymru. Dywedodd e wrthyf i fod y profiad wedi newid ei fywyd. Dwi'n gobeithio y bydd yr amser rydych chi'n rhoi a'r ymrwymiad rydych chi wedi'i ddangos yn cael ei wobrwyo mewn ffordd debyg. Mae'r gwaith rydych chi eisoes wedi'i gwblhau'n adlewyrchu'n gryf prif ofidion pobl ifanc yng Nghymru heddiw. Diolch am yr adroddiadau ar addysg a'r cwricwlwm. Bydd yr argymhellion yn eich gwaith ar iechyd meddwl a llesiant yn ddylanwadol ar draws Llywodraeth Cymru. Bydd yr arolwg presennol, sy'n archwilio'r hinsawdd a'r amgylchedd, yn sicrhau bod llais heriol pobl ifanc ar bynciau mwyaf dwys y dydd yn cael ei glywed yn glir ac effeithiol yng ngwaith y Senedd.

Llywydd, good afternoon and thank you very much. I'd like to start by congratulating all Members of the Youth Parliament on being elected. Last week, I met with somebody who had been a Member of the first Youth Parliament here in Wales. He told me that the experience had changed his life, and I hope that the time that you give and the commitment that you've shown will be rewarded in a similar fashion. The work that you've already done reflects the main concerns of young people in Wales today. Thank you for the reports on education and the curriculum. The recommendations in your work on mental health and well-being will be very influential across the Welsh Government. The current survey, which investigates the climate and the environment, will ensure that the challenging voice of young people on the most serious subjects of the day will be heard clearly and effectively in the work of the Senedd.

Thank you, all, for joining us today. You can be sure that you have the whole support of the Senedd in the important work that you will carry out not simply on behalf of young people in Wales, but on behalf of Wales as a whole. Diolch yn fawr.

Diolch, bawb, am ymuno â ni heddiw. Gallwch fod yn sicr fod gennych holl gefnogaeth y Senedd yn y gwaith pwysig a wnewch nid yn unig ar ran pobl ifanc Cymru, ond ar ran Cymru gyfan. Diolch yn fawr.

Diolch yn fawr. No, you don't need to clap the First Minister or the leaders of your respective parties, if you don't mind. Nice try, Hefin David, but no thank you. [Laughter.]

Diolch yn fawr. Na, nid oes angen ichi gymeradwyo'r Prif Weinidog nac arweinwyr eich pleidiau, os nad oes ots gennych. Ymgais lew, Hefin David, ond dim diolch. [Chwerthin.]

Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, Andrew R.T. Davies.

The leader of the Welsh Conservatives, Andrew R.T. Davies. 

Thank you, Presiding Officer. There must be a reshuffle in the air or something, with the backbenchers clapping. [Laughter.]

It's a real pleasure to be here for the second occasion that this current Youth Parliament has come together in the Oriel, in the Senedd Chamber, to obviously meet with MSs. I've had the pleasure of meeting various youth parliamentarians—I look at Ruben across the desk there who, whilst not of my political party, by the logos he puts on social media, has really genuinely engaged with politicians across this Chamber, whether they be Labour politicians, Plaid Cymru, or ourselves, bringing us into the schools to meet students at Llanishen High School, and I'm sure that's gone on right across the Youth Parliament, and obviously opened the doors to many people to see what actually the Welsh Parliament does and the responsibilities that we have, and that hopefully you will obviously be able to inform with the reports that you've done.

It's so heartening to hear the work that you've done in particular around the school day, and around mental health in particular. Today, in The Daily Telegraph, for example, there's a report, as we come out of the COVID pandemic, around eating disorders and how that's affecting young people and the help and support that's required to be put in place there. What better people to inform the measures that need to be put in place than young people themselves? And then, also, reflecting on the school day and the changes that I know the Government are talking about bringing forward, it's heartening to see that dialogue between the Government bench and the youth parliamentarians in the work that you've done.

So, I wish you well and continued success in your work. I understand that you have another six months of work until this term comes to an end—I think I'm right in saying that, Presiding Officer, 2023—and, from your initial presentations, you've indicated, obviously, that there'll be reports coming forward in the autumn. I, certainly, and, I know, my colleagues on the Conservative benches have enjoyed working with fellow youth parliamentarians, and we look forward to continuing that work and the support. Hopefully, it'll open the door to many of you coming forward and putting yourself forward at election time, to be considered by the electorate more generally, irrespective of whatever party that is, because democracy flourishes when people do stand for election and offer that choice, that broad choice to the electorate, so that their voices can be heard. So, I wish you all well in your continued work, and thank you for taking the time to be with us here today.

Diolch, Lywydd. Mae'n rhaid bod ad-drefnu ar y gweill neu rywbeth, gyda'r Aelodau ar y meinciau cefn yn cymeradwyo. [Chwerthin.]

Mae’n bleser pur cael bod yma am yr eildro i’r Senedd Ieuenctid bresennol hon ddod at ei gilydd yn yr Oriel, yn Siambr y Senedd, i gyfarfod, yn amlwg, ag Aelodau o'r Senedd. Rwyf wedi cael y pleser o gyfarfod â gwahanol seneddwyr ieuenctid—rwy'n edrych ar Ruben ar ochr arall y ddesg, ac er nad yw'n cefnogi fy mhlaid wleidyddol, yn ôl y logos y mae’n eu rhoi ar y cyfryngau cymdeithasol, mae wedi ymgysylltu’n agos â gwleidyddion ar draws y Siambr hon, boed yn wleidyddion Llafur, Plaid Cymru, neu ni ein hunain, a dod â ni i mewn i'r ysgolion i gyfarfod â myfyrwyr yn Ysgol Uwchradd Llanisien, ac rwy'n siŵr fod hynny wedi digwydd ar draws y Senedd Ieuenctid, ac yn amlwg, wedi agor y drysau i lawer o bobl weld beth mae Senedd Cymru yn ei wneud mewn gwirionedd, a'r cyfrifoldebau sydd gennym, a gobeithio y byddwch yn gallu llywio ein gwaith gyda'r adroddiadau rydych wedi'u gwneud.

Mae mor galonogol clywed y gwaith rydych wedi'i wneud ar y diwrnod ysgol yn arbennig, ac ar iechyd meddwl yn benodol. Heddiw, yn y Daily Telegraph, er enghraifft, mae adroddiad, wrth inni ddod allan o pandemig COVID, ar anhwylderau bwyta a sut mae hynny’n effeithio ar bobl ifanc a’r cymorth a’r gefnogaeth sydd angen eu darparu yn hynny o beth. Pa bobl well i lywio’r mesurau sydd angen eu rhoi ar waith na phobl ifanc eu hunain? A hefyd, wrth fyfyrio ar y diwrnod ysgol a'r newidiadau y gwn fod y Llywodraeth yn sôn am eu cyflwyno, mae'n galonogol gweld y ddeialog rhwng mainc y Llywodraeth a'r seneddwyr ieuenctid yn y gwaith rydych wedi'i wneud.

Felly, rwy'n dymuno'n dda i chi, a phob llwyddiant yn eich gwaith. Rwy’n deall bod gennych chwe mis arall o waith tan y daw’r tymor hwn i ben—rwy’n credu fy mod yn iawn yn dweud hynny, Lywydd, 2023—ac o’ch cyflwyniadau cychwynnol, rydych wedi nodi, yn amlwg, y bydd adroddiadau'n cael eu cyflwyno yn yr hydref, ac rwyf fi, yn sicr, a'm cyd-Aelodau ar feinciau’r Ceidwadwyr, rwy'n gwybod, wedi mwynhau gweithio gyda'n cyd-seneddwyr ieuenctid, ac edrychwn ymlaen at barhau â’r gwaith a’r gefnogaeth honno. Bydd hynny'n agor y drws, gobeithio, i lawer ohonoch sefyll mewn etholiadau, i gael eich ystyried gan yr etholwyr yn fwy cyffredinol, ni waeth ym mha blaid, gan fod democratiaeth yn ffynnu pan fydd pobl yn sefyll etholiadau ac yn cynnig y dewis, y dewis eang hwnnw i’r etholwyr, er mwyn i’w lleisiau gael eu clywed. Felly, rwy'n dymuno’n dda i bob un ohonoch yn eich gwaith parhaus, a diolch am roi eich amser i fod gyda ni yma heddiw.

13:00

Arweinydd Plaid Cymru, Rhun ap Iorweth.

Leader of Plaid Cymru, Rhun ap Iorwerth.

Diolch yn fawr iawn, Llywydd, ac mae hi yn fraint wirioneddol i mi gael bod yma yn gwrando arnoch chi ac yn dysgu gennych chi heddiw yma.

Thank you very much, Llywydd, and it is a real privilege for me to be here listening to you and learning from you today.

I should say that we adults tend to think that we're younger than we actually are, so to be literally surrounded by actual young people, and such terrifically bright young people, is a bit frightening, so go easy on us, is my request.

Dylwn ddweud ein bod ni fel oedolion yn tueddu i feddwl ein bod yn iau nag ydym, felly mae cael ein hamgylchynu, yn llythrennol, gan bobl ifanc, a phobl ifanc mor eithriadol o ddeallus, ychydig yn frawychus, felly peidiwch â bod yn rhy galed arnom, yw fy nghais.

Rŵan, er fy mod i ychydig bach yn hŷn na chi, mae gennym ni un peth sy'n gyffredin iawn, sef chwilfrydedd. Dwi newydd ddod yn arweinydd ar fy mhlaid i ac wedi fy nghyffroi am y posibiliadau sy'n dod o hynny, wrth greu Cymru well. Ac yn yr un modd, dwi'n gwybod y bydd eich llygaid chithau yn lled y pen ar agor, ie, i'r heriau, ond hefyd i'r cyfleoedd cyffrous sy'n dod o'n blaenau ni fel cenedl.

Now, although I am a little older than you, we do have one thing in common, and that is curiosity. I've just become leader of my party and am excited by the possibilities that that will bring in creating a better Wales. And likewise, I know that your eyes will be wide-open, yes, to the challenges, but also the exciting opportunities facing us as a nation.

I want to thank you for the important work that you do and assure you that your priorities are, in so many ways, my priorities and our priorities too. And today, having you here, really is a timely reminder that I and my fellow Senedd Members aren't here for ourselves; we're here for you. In everything we say and do, we should ask ourselves the simple question, 'Will we be leaving our nation in a better place as a consequence of our actions?' I know that young people face so many challenges—the pandemic turned schooling upside down. Who would have thought that the dining room, the kitchen, would become the classroom? But you showed resilience, an ability to adapt and an eagerness to learn, and your ability as a generation to weather the storm is something that we can learn from.

Hoffwn ddiolch i chi am y gwaith pwysig a wnewch a rhoi sicrwydd i chi fod eich blaenoriaethau, mewn cymaint o ffyrdd, yr un fath â'm blaenoriaethau i a'n blaenoriaethau ninnau hefyd. Ac mae eich cael chi yma heddiw yn fy atgoffa nad wyf fi a'm cyd-Aelodau o'r Senedd yma er ein mwyn ein hunain; rydym yma ar eich cyfer chi. Ym mhopeth a ddywedwn ac a wnawn, dylem ofyn y cwestiwn syml i ni'n hunain, 'A fyddwn yn gadael ein cenedl mewn lle gwell o ganlyniad i'n gweithredoedd?' Gwn fod pobl ifanc yn wynebu cymaint o heriau—trodd y pandemig addysg wyneb i waered. Pwy fyddai wedi meddwl y byddai'r ystafell fwyta, y gegin, yn dod yn ystafell ddosbarth? Ond fe ddangosoch chi wytnwch, gallu i ymaddasu ac awydd i ddysgu, ac mae eich gallu chi fel cenhedlaeth i oroesi'r storm yn rhywbeth y gallwn ddysgu ohono.

Dwi'n gwybod bod COVID wedi creu cymaint o heriau i chi, wrth inni drio cadw'n gilydd yn ddiogel—yr unigrwydd ddaeth o hynny. Mae peidio â chael ein ffrindiau agos o'n cwmpas ni yn rhywbeth sy'n anodd ac yn gallu bod yn heriol o ran iechyd meddwl. Ond mae'n glod mawr i chi eich bod chi wedi gwneud iechyd meddwl yn rhywbeth normal i siarad amdano fo—rhywbeth oedd yn rhy anodd i'n cenhedlaeth ni i siarad amdano fo yn y gorffennol.

Un o'r pryderon mwyaf sydd gennym ni fel byd, wrth gwrs, ydy newid hinsawdd. Fel dywedodd Greta Thunberg:

I know that COVID created so many challenges for you, as we tried to keep each other safe—the loneliness that came from that. Not having our close friends around us can be difficult and challenging in terms of mental health. And it's a cause of great praise for you that you made mental health something that could be talked about—something that was too difficult for our generation to talk about in the past.

One of the greatest concerns we have as a world, of course, is climate change. As Greta Thunberg said:

'Once we start to act, hope is everywhere.'

'Unwaith y byddwn yn dechrau gweithredu, mae gobaith ym mhob man.'

Ac efo gweithredu cyflym, yn sgil pwysau gan eich cenhedlaeth chi, mi allwn ni wneud y byd yma yn lle gwell. Yr her i ni yn fan hyn, wrth gwrs, ydy dangos ein bod ni yn clywed, yn gwrando ac yn barod i weithredu ar yr hyn rydym ni'n ei glywed gennych chi. Diolch am fod yma heddiw yma.

And with swift action as a result of pressure from your generation, we can make this world a better place. The challenge for us here, of course, is to show that we are hearing, that we are listening and willing to take action on what we hear from you. Thank you for being with us today.

Arweinydd y Democratiaid Rhyddfrydol, Jane Dodds.

Leader of the Liberal Democrat, Jane Dodds.

Diolch yn fawr iawn, Llywydd, a gwych eich gweld chi i gyd yma heddiw.

Thank you very much, Llywydd, and it's great to see you all here today.

I really just want to say one thing: I am the only woman party leader in Wales, and I am the only woman party leader who doesn't share a role across the whole of the UK, so it's brilliant seeing all these young women here today. May you continue into politics, because we need you more than ever.

Un peth yr hoffwn ei ddweud, yn y bôn: fi yw'r unig fenyw sy'n arweinydd plaid yng Nghymru, a fi yw'r unig fenyw sy'n arweinydd plaid ac nad yw'n rhannu rôl yn y DU gyfan, felly mae'n wych gweld yr holl fenywod ifanc hyn yma heddiw. Boed ichi barhau i mewn i fyd gwleidyddiaeth, gan fod arnom eich angen yn fwy nag erioed.

Diolch yn fawr iawn am ddod yma. Mae'ch gwaith chi ar iechyd meddwl wedi bod yn ardderchog, yn enwedig yn canolbwyntio ar lefydd gwledig, llefydd dwi'n eu cynrychioli, a phobl eraill hefyd. Dwi'n gobeithio mai hwn ydy dechrau eich rôl chi yn siapio Cymru a'r dyfodol. Mae angen syniadau newydd, wynebau newydd, a wynebau â phob amryw, i greu democratiaeth a bywyd dinesig bywiog a pherthnasol, a dwi'n gobeithio y byddwch chi yn rhan o wireddu hynny yma yng Nghymru. Diolch yn fawr iawn am ddod.

Thank you very much for coming here. Your work on mental health has been excellent, particularly in focusing on rural areas, which I represent, and others as well. I hope that this is the start of your role in terms of shaping Wales and the future. We need new ideas, new faces, and all kinds of new faces, to create an active and relevant democracy and civic life, and I hope that you will be part of realising that here in Wales. Thank you very much for coming.

Diolch yn fawr i arweinwyr y pleidiau. Cadeirydd y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg sydd nesaf, Jayne Bryant.

Thank you very much to the party leaders. Now, the Chair of the Children, Young People and Education Committee, Jayne Bryant

Diolch, Llywydd, and it really is wonderful that both Parliaments are here today, sitting. It's a real privilege to be here, and I'd like to thank the Welsh Youth Parliament Members who've spoken this afternoon and the Welsh Youth Parliament Members for their continuing hard work. You are making sure that the voices of children and young people are really listened to at the highest level of policy and decision making in Wales.

As Chair of the Children, Young People and Education Committee, I am very happy to say that the work that has already been done by this Youth Parliament has helped inform our thinking and our recommendations. We reflected on the findings of 'Young Minds Matter' in our recent report on mental health in higher education, and we will continue to think about these findings in any future work we do on children and young people’s emotional and mental well-being. I look forward to reading the reports of both the education and the school curriculum committee, and the climate and environment committee, and I’m sure that we will find both of these reports as helpful as the mental health and well-being committee’s report.

We’ve been incredibly lucky to hear directly from some of our Youth Parliament Members in our committee. Most recently, Georgia Miggins gave evidence to us and talked about her experiences in school, for our inquiry asking whether disabled children and young people have equal access to education. Rosie Squires played a huge part in our inquiry into care-experienced children; she came to the committee, played a big role in our stakeholder event, and has been a wonderful advocate for care-experienced children across Wales. We were really impressed with the passion and confidence of both Georgia and Rosie and their ideas for positive change, ideas that we will not lose sight of.

So, diolch yn fawr. Thank you, once again, to all those Welsh Youth Parliament Members for their hard work making sure that children and young people’s voices are heard loudly and clearly across Wales.

Diolch, Lywydd, ac mae'n wirioneddol wych fod y ddwy Senedd yn eistedd yma heddiw. Mae'n fraint wirioneddol cael bod yma, a hoffwn ddiolch i'r Aelodau o Senedd Ieuenctid Cymru sydd wedi siarad y prynhawn yma ac i'r Aelodau o Senedd Ieuenctid Cymru am eu gwaith caled parhaus. Rydych yn sicrhau bod lleisiau plant a phobl ifanc yn cael eu clywed ar lefel uchaf y gwaith o lunio polisïau a gwneud penderfyniadau yng Nghymru.

Fel Cadeirydd y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg, rwy'n falch iawn o ddweud bod y gwaith sydd eisoes wedi'i wneud gan y Senedd Ieuenctid hon wedi helpu i lywio ein syniadau a'n hargymhellion. Fe wnaethom fyfyrio ar ganfyddiadau 'Meddyliau Iau o Bwys' yn ein hadroddiad diweddar ar iechyd meddwl mewn addysg uwch, a byddwn yn parhau i feddwl am y canfyddiadau hyn mewn unrhyw waith a wnawn yn y dyfodol ar les emosiynol a meddyliol plant a phobl ifanc. Edrychaf ymlaen at ddarllen adroddiadau'r pwyllgor addysg a'r cwricwlwm ysgol, a phwyllgor yr hinsawdd a'r amgylchedd, ac rwy'n siŵr y bydd y ddau adroddiad yr un mor ddefnyddiol ag adroddiad y pwyllgor iechyd meddwl a llesiant.

Rydym wedi bod yn hynod lwcus i glywed yn uniongyrchol gan rai o Aelodau ein Senedd Ieuenctid ar ein pwyllgor. Yn fwyaf diweddar, rhoddodd Georgia Miggins dystiolaeth i ni a soniodd am ei phrofiadau yn yr ysgol ar gyfer ein hymchwiliad yn gofyn a yw plant a phobl ifanc anabl yn cael mynediad cyfartal at addysg. Chwaraeodd Rosie Squires ran enfawr yn ein hymchwiliad i blant â phrofiad o fod mewn gofal; daeth i'r pwyllgor, chwaraeodd ran fawr yn ein digwyddiad rhanddeiliaid, ac mae wedi bod yn eiriolwr gwych dros blant â phrofiad o fod mewn gofal ledled Cymru. Roeddem yn edmygu angerdd a hyder Georgia a Rosie a'u syniadau am newid cadarnhaol, syniadau na fyddwn yn colli golwg arnynt.

Felly, diolch yn fawr. Diolch unwaith eto, i'r holl Aelodau o Senedd Ieuenctid Cymru am eu gwaith caled i sicrhau bod lleisiau plant a phobl ifanc yn cael eu clywed yn uchel ac yn glir ledled Cymru.

13:05

Diolch yn fawr iawn i Gadeirydd y pwyllgor. Felly, y rhan nesaf nawr fydd cyfres o gwestiynau gan yr Aelodau Senedd Ieuenctid i amrywiol Weinidogion Llywodraeth Cymru. Ac felly, mae'r set gyntaf o gwestiynau i gael ei hateb gan Weinidog y Gymraeg ac Addysg, a thri chwestiwn felly gan Jake Dillon, Ruben Kelman a Keira Bailey-Hughes. Y cwestiwn cyntaf, Jake Dillon.

Thank you very much to the committee Chair. So, the next part of the session will be a series of questions from Members of the Welsh Youth Parliament to various Ministers within Welsh Government. So, the first set of questions is to be answered by the Minister for Education and the Welsh Language. We have three questions from Jake Dillon, Ruben Kelman and Keira Bailey-Hughes. The first question, Jake Dillon.

Thank you. How will this Government make sure that the new curriculum is adapted for children across the country struggling with learning difficulties?

Diolch. Sut fydd y Llywodraeth hon yn sicrhau bod y cwricwlwm newydd yn cael ei addasu ar gyfer plant ag anawsterau dysgu ledled y wlad?

And I should have introduced you, Jake, as the Member for Maldwyn, Montgomeryshire, and I was prompted to do so by the cheers from another Member representing the constituency of Montgomeryshire. So, thank you for that question.

A dylwn fod wedi eich cyflwyno, Jake, fel yr Aelod dros Faldwyn, sir Drefaldwyn, ac fe'm hysgogwyd i wneud hynny gan fonllef Aelod arall sy'n cynrychioli etholaeth sir Drefaldwyn. Felly, diolch am eich cwestiwn.

Ruben Kelman nesaf, cwestiwn eto i'r Gweinidog.

Ruben Kelman, again with a question for the Minister for education. 

Diolch, Llywydd. Communication regarding the new curriculum, there is very little. In the words of a teacher I know, it is the biggest failure in education since devolution. 

Diolch, Lywydd. Ychydig iawn o gyfathrebu a gafwyd ynglŷn â'r cwricwlwm newydd. Yng ngeiriau athro rwy'n ei adnabod, dyma'r methiant mwyaf ym myd addysg ers datganoli.

Felly, Gweinidog, sut ydych chi'n mynd i sicrhau bod y newidiadau cyffrous yma ddim yn fethiant llwyr?

So, Minister, how are you going to ensure that the exciting changes aren't a complete failure? 

A Reuben yn Aelod o'r Senedd Ieuenctid yn cynrychioli Gogledd Caerdydd. A Keira Bailey-Hughes, y cwestiwn nesaf i'r Gweinidog addysg. Keira Bailey-Hughes yn cynrychioli sefydliad partner Gisda, felly Keira.

And Reuben is a Member of the Youth Parliament representing Cardiff North. Keira Bailey-Hughes with the next question to the Minister for education. Keira Bailey-Hughes representing partner organisation Gisda. Keira.

Gorffennais ysgol flwyddyn yn ôl, ac nid oedd yn brofiad da i mi na llawer o fy ffrindiau LHDT+, yn enwedig i fy ffrindiau transgender. Roedd ysgol yn lle peryglus iddyn nhw. Roedd camwybodaeth ac anwybodaeth am bobl draws yn sicrhau hyn. Fy nghwestiwn i ydy: a allwn ddisgwyl gweld mwy o addysg i gefnogi agweddau iach tuag at lleiafrifoedd yn y cwricwlwm newydd, a sut olwg fydd ar hynny?

I finished school a year ago, and it wasn't a good experience for me or many of my friends who are LGBT+, and particularly my transgender friends. School was a dangerous place for them. There was misinformation and disinformation about trans people that ensured that. My question is: can we expect to see more education to support healthy attitudes towards minorities in the new curriculum, and what will that look like?

Diolch am y tri chwestiwn. Y Gweinidog nawr, felly, i ateb y tri ohonyn nhw. 

Thank you for all three questions. The Minister now to respond. 

Diolch, Llywydd, a diolch i'r tri am y cwestiynau ar feysydd pwysig iawn. I ateb cwestiwn Jake—

Thank you, Llywydd, and thank you to all three for the questions on very important issues. To respond to Jake's question—

—it's a really important question, Jake, that you ask. The Curriculum for Wales framework is designed to be inclusive for all learners and designed to reflect the needs of each individual learner in the classroom. So, it's imperative, obviously, that it meets the needs of learners with additional learning needs as with all their peers in school. The framework guidance has been designed by teachers and specialists who have particular knowledge of ALN, so that it captures the range of needs that young people may have. The progression code, which is a fundamental part of the framework for the new curriculum, sets out expectations about progression for each learner, and then there are specific interventions and support available if particular learners aren't perhaps making the progress that they themselves would wish to see. So, there's a lot of resources being made available to schools as well at the moment to make sure that teachers are able to support the needs of each individual learner, including obviously those with additional learning needs. But it’s really important that we continue to focus on that as a Government, so that we can meet the needs of each individual learner.

Ruben, your question—I mean, you’re absolutely right that we need to make sure that teachers have the tools that they need to make the curriculum a success. Just to give you a little bit of reassurance, I hope, on Hwb there is an extensive range of resources available to support teachers in rolling out the curriculum. I know that Llanishen has been doing that since September of last year for Year 7. Obviously, that will then continue over the coming years. We’ll be working with schools to find out where they may need additional support and they’ve told us some areas, for example, around assessment and progression, so we’re providing particular support in relation to that, and we have a very, very significant professional learning programme that we fund as a Government, providing money for schools so that teachers can spend that money to develop their skills in particular areas in the curriculum. There’s a national framework. It’s a Curriculum for Wales, so there are statements of what matters, which tell teachers what they need to cover in the curriculum. But the whole point of the curriculum, alongside a strong national framework and expectations, is that we’re trusting teachers to design and deliver curricula that work for their learners, in their communities, in their schools, and so we use the national network across the school system to listen to teachers, to hear what more support they need to get the assistance they need to develop and design the curriculum for their school.

Keira, your point is really, really important. I’m absolutely committed to making sure that our school system and our curriculum are fully inclusive. The point you make about the experience of trans students is very, very important. We are working on guidance at the moment, which we’ll be putting out for consultation in the coming months, addressing a number of the points that you’ve made there. I hear from young people all the time that they need the extra guidance that we will be providing to schools. I’m really proud that we have a curriculum and a relationships and sexuality education curriculum that is fully LGBTQ+ inclusive. That’s very important to me personally. But we also want to make sure that every young person’s experience is reflected back at them, so, as you will also know, we’re the first part of the UK to make the teaching of the experiences and histories of black, Asian and minority ethnic people part of the curriculum, so I’m really proud of the work that we’re doing in that area. We’re all committed to making sure that schools are fully inclusive.

—mae'n gwestiwn pwysig iawn rydych yn ei ofyn, Jake. Mae fframwaith y Cwricwlwm i Gymru wedi'i gynllunio i fod yn gynhwysol i bob dysgwr ac wedi'i gynllunio i adlewyrchu anghenion pob dysgwr unigol yn yr ystafell ddosbarth. Felly, mae'n hanfodol, yn amlwg, ei fod yn diwallu anghenion dysgwyr ag anghenion dysgu ychwanegol i'r un graddau â'u holl gyfoedion yn yr ysgol. Mae canllawiau'r fframwaith wedi'u dylunio gan athrawon ac arbenigwyr a chanddynt wybodaeth benodol am anghenion dysgu ychwanegol, fel eu bod yn cyfleu'r ystod o anghenion sydd gan bobl ifanc. Mae'r cod cynnydd, sy'n rhan sylfaenol o'r fframwaith ar gyfer y cwricwlwm newydd, yn nodi'r disgwyliadau ynghylch cynnydd i bob dysgwr, ac yna, mae ymyriadau a chymorth penodol ar gael os nad yw dysgwyr penodol yn gwneud y cynnydd y byddent hwy eu hunain yn dymuno ei wneud o bosibl. Felly, mae llawer o adnoddau ar gael i ysgolion hefyd ar hyn o bryd i sicrhau bod athrawon yn gallu cefnogi anghenion pob dysgwr unigol, gan gynnwys y rheini ag anghenion dysgu ychwanegol, yn amlwg. Ond mae'n bwysig iawn ein bod yn parhau i ganolbwyntio ar hynny fel Llywodraeth, fel y gallwn ddiwallu anghenion pob dysgwr unigol.

Ruben, eich cwestiwn—rydych yn llygad eich lle fod angen inni sicrhau bod gan athrawon y dulliau gweithredu sydd eu hangen arnynt i wneud y cwricwlwm yn llwyddiant. I roi rhywfaint o sicrwydd i chi, gobeithio, ar Hwb, mae ystod eang o adnoddau ar gael i gefnogi athrawon i gyflwyno'r cwricwlwm. Gwn fod Llanisien wedi bod yn gwneud hynny ers mis Medi y llynedd ar gyfer Blwyddyn 7. Yn amlwg, bydd hynny'n parhau dros y blynyddoedd nesaf. Byddwn yn gweithio gydag ysgolion i ddarganfod lle gallai fod angen cymorth ychwanegol arnynt, ac maent wedi sôn wrthym am rai meysydd, er enghraifft, ynghylch asesu a chynnydd, felly rydym yn darparu cymorth penodol mewn perthynas â hynny, ac mae gennym raglen dysgu proffesiynol sylweddol iawn rydym yn ei hariannu fel Llywodraeth, yn darparu arian i ysgolion fel y gall athrawon wario'r arian hwnnw i ddatblygu eu sgiliau mewn meysydd penodol yn y cwricwlwm. Mae yna fframwaith cenedlaethol. Mae'n Gwricwlwm i Gymru, felly mae'n cynnwys datganiadau o'r hyn sy'n bwysig, sy'n dweud wrth athrawon beth sydd angen iddynt ei gynnwys yn y cwricwlwm. Ond holl bwynt y cwricwlwm, ochr yn ochr â fframwaith a disgwyliadau cenedlaethol cryf, yw ein bod yn ymddiried mewn athrawon i gynllunio a chyflwyno cwricwla sy'n gweithio i'w dysgwyr, yn eu cymunedau, yn eu hysgolion, ac felly rydym yn defnyddio'r rhwydwaith cenedlaethol ar draws y system ysgolion i wrando ar athrawon, i glywed pa gymorth arall sydd ei angen arnynt i gael y gefnogaeth sydd ei hangen arnynt i ddatblygu a chynllunio'r cwricwlwm ar gyfer eu hysgol.

Keira, mae eich pwynt yn wirioneddol bwysig. Rwyf wedi llwyr ymrwymo i sicrhau bod ein system ysgolion a'n cwricwlwm yn gwbl gynhwysol. Mae'r pwynt a wnewch am brofiad myfyrwyr traws yn bwysig iawn. Rydym yn gweithio ar ganllawiau ar hyn o bryd, y byddwn yn cynnal ymgynghoriad arnynt yn ystod y misoedd nesaf, i fynd i'r afael â nifer o'r pwyntiau a godwyd gennych. Rwy'n clywed gan bobl ifanc drwy'r amser fod arnynt angen y canllawiau ychwanegol y byddwn yn eu darparu i ysgolion. Rwy'n falch iawn fod gennym gwricwlwm a chwricwlwm addysg cydberthynas a rhywioldeb sy'n gwbl LHDTC+-gynhwysol. Mae hynny'n bwysig iawn i mi yn bersonol. Ond rydym hefyd am sicrhau bod profiadau pob unigolyn ifanc yn cael eu hadlewyrchu'n ôl arnynt, felly, fel y gwyddoch hefyd, ni yw'r rhan gyntaf o'r DU i wneud addysgu am brofiadau a hanesion pobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig yn rhan o'r cwricwlwm, felly rwy'n falch iawn o'r gwaith rydym yn ei wneud yn y maes hwnnw. Mae pob un ohonom wedi ymrwymo i sicrhau bod ysgolion yn gwbl gynhwysol.

13:10

Diolch yn fawr i'r Gweinidog am yr ymateb. Mae'r cwestiwn nesaf i'w ateb gan y Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd. Ella Kenny o Ddwyrain Abertawe—

Thank you very much to the Minister for those responses. The next question is to be answered by the Deputy Minister for Climate Change, and is to be asked by Ella Kenny from Swansea East. 

—Swansea East, to ask this question.

—Dwyrain Abertawe, i ofyn y cwestiwn hwn.

With the passing of the draconian Public Order Bill prohibiting groups like Extinction Rebellion from effective protest and greenhouse gases at a 4.5 million year high, what are the Welsh Government's plans to ensure radical transition to net zero, and how do they intend to hold Westminster accountable in stopping new oil and gas?

Gyda chyflwyno'r Bil Trefn Gyhoeddus draconaidd, sy'n gwahardd grwpiau fel Gwrthryfel Difodiant rhag protestio'n effeithiol, a nwyon tŷ gwydr ar eu lefel uchaf ers 4.5 miliwn flynyddoedd, beth yw cynlluniau Llywodraeth Cymru i sicrhau pontio radical i sero net, a sut maent yn bwriadu dwyn San Steffan i gyfrif wrth atal olew a nwy newydd?

Well, I thank Ella for the question, and for the advocacy she has shown on this vital issue. I think it's important to say that 60 per cent of the emissions that we need to cut by 2050 are in the hands of the UK Government and 40 per cent are in the hands of the Welsh Government. We need to make sure that we achieve our 40 per cent cut. We know that, over the next 10 years, we have to make deeper cuts than we've managed over the course of the whole of the last three decades put together. That gives you a sense of the stretch that we're going to have to face to meet these vital targets. And there's a great deal that we're doing. In fact, Julie James is today—my colleague—in Brussels at a meeting of the Under2 Coalition, a network of cities and regions from across the world who are working at a sub-state level to look at what we can do. So, I think that's absolutely what we should be focusing on, the optimism of the will, if you like, of what we must do.

The UK Government, of course, has a major part to play, too, and it's fair to say that they're better on talk than they are on action. The fact that they're on the brink of authorising a brand new oilfield in Rosebank, with 500 million barrels of oil set to be approved, shows how out of step they are with both the science and with public opinion. I think that is a retrograde step. It's not too late for Grant Shapps to stop, and I hope that he will. Keir Starmer has said that if there's a Labour Government he would block all North sea oil drilling, and that is the right thing to do. We both have responsibilities, not just to talk, but to act. 

Wel, diolch i Ella am ei chwestiwn, ac am ei heiriolaeth dros y mater hollbwysig hwn. Credaf ei bod yn bwysig dweud bod 60 y cant o'r allyriadau y mae angen inni eu torri erbyn 2050 yn nwylo Llywodraeth y DU a 40 y cant yn nwylo Llywodraeth Cymru. Mae angen inni sicrhau ein bod yn cyflawni ein toriad o 40 y cant. Gwyddom fod yn rhaid i ni, dros y 10 mlynedd nesaf, wneud toriadau mwy nag rydym wedi llwyddo eu gwneud dros y tri degawd diwethaf gyda'i gilydd. Mae hynny'n rhoi ymdeimlad i chi o'r ymdrech y bydd yn rhaid i ni ei gwneud i gyflawni'r targedau hanfodol hyn. Ac rydym yn gwneud llawer iawn. Mewn gwirionedd, mae Julie James—fy nghyd-Aelod—ym Mrwsel heddiw yn un o gyfarfodydd Cynghrair Dan2, rhwydwaith o ddinasoedd a rhanbarthau o bob cwr o'r byd sy'n gweithio ar lefel is-wladwriaethol i edrych ar yr hyn y gallwn ei wneud. Felly, credaf mai dyna'n union y dylem fod yn canolbwyntio arno, gyda'r ewyllys yn llawn gobaith, os mynnwch, o ran yr hyn y mae'n rhaid i ni ei wneud.

Mae gan Lywodraeth y DU, wrth gwrs, ran bwysig i'w chwarae hefyd, ac mae'n deg dweud eu bod yn well am siarad nag am weithredu. Mae'r ffaith eu bod ar fin awdurdodi maes olew newydd sbon yn Rosebank, gyda 500 miliwn o gasgenni o olew i'w cymeradwyo, yn dangos diffyg cysylltiad â'r wyddoniaeth a barn y cyhoedd. Credaf fod hynny'n gam yn ôl. Nid yw'n rhy hwyr i Grant Shapps atal hyn, a gobeithio y bydd yn gwneud hynny. Mae Keir Starmer wedi dweud, os daw Llywodraeth Lafur, y byddai'n atal unrhyw ddrilio am olew ym môr y Gogledd, a dyna'r peth iawn i'w wneud. Mae gan y ddau ohonom gyfrifoldebau, nid yn unig i siarad, ond i weithredu.

Diolch i'r Dirprwy Weinidog. 

I thank the Deputy Minister. 

Tegan Skyrme is next to ask her question to the Deputy Minister for Mental Health and Well-being, and Tegan represents Learning Disability Wales. Tegan.

Tegan Skyrme sydd nesaf, i ofyn ei chwestiwn i'r Dirprwy Weinidog Iechyd Meddwl a Llesiant, ac mae Tegan yn cynrychioli Anabledd Dysgu Cymru. Tegan.

13:15

Everyone needs access to good mental health support. I know first-hand that people with disabilities often struggle with their mental health more than others because of the challenges they have to face, but mental health services aren't always accessible to them. How do you plan on ensuring that mental health services are accessible?

Mae pawb angen mynediad at gymorth iechyd meddwl da. O fy mhrofiad fy hun, gwn fod pobl ag anableddau yn aml yn cael mwy o drafferth gyda'u hiechyd meddwl nag eraill oherwydd yr heriau y mae'n rhaid iddynt eu hwynebu, ond nid yw gwasanaethau iechyd meddwl bob amser yn hygyrch iddynt. Sut ydych chi'n bwriadu sicrhau bod gwasanaethau iechyd meddwl yn hygyrch?

Thank you very much for that question, Tegan. It's really important to me that everyone can access the support they need from our mental health services and that there are no barriers to getting support. All health boards are responsible for planning care to meet everyone's needs, and that includes making sure services are accessible. In fact, the NHS has a legal responsibility to do this under the Equality Act 2010, so that means that services have to make adjustments to ensure all access and communication needs are met. We as a Welsh Government are working with the Royal National Institute of Blind People, the Royal National Institute for Deaf People, the British Deaf Association and NHS organisations to help us understand what we need to do better so that people with sensory loss can access our services easily. I've also asked for a review of our community mental health teams to help tell us what needs to change to make these services more accessible for disabled people. Together, these will help us understand what improvements we need to make. But my aim is to make sure there are more ways of accessing support so that people can choose the way that works best for them. Some people might find it easier to talk face to face or on the phone, some people might like to use their computer or text.

Yesterday, I launched the new '111 press 2' for urgent mental health support in Wales, which means that people, including children and young people, can use this service at any time of the day or night, including the weekend. We'll make sure that people can use text-to-speech and speech-to-text to access the service, and we'll also have video support for British Sign Language and training for staff in neurodivergence. Our 111 helpline has been linked with our CALL helpline, which has just expanded their offer to include a neurodivergent listening line so that families, parents, young people can discuss concerns and find the right services to support them. What we want is for services to work together to make sure people get the help they need, and we call that the 'no wrong door' approach. We're trying really hard to design services so that everyone can access mental health support when and where they need it, and we've developed our NEST/NYTH framework to help services plan that.

Our ambition is to make mental health support available in schools, in care, in foster homes, in workplaces and even in your own homes, and we want to do that by giving teachers, social workers, parents and carers the training and support they need to support young people. We've made a really good start, we're already rolling this out in schools through our whole-school approach, and well-being is now part of everyday learning in Wales. We're linking every school in Wales with their local mental health service, who can come to the school and help support young people and teachers. We also have our workforce plan for mental health, so that we can train specialist staff and anyone who needs it, and that includes developing training to help everyone in Wales spot the signs of trauma so that they can help when someone has had really bad experiences in their lives that can lead to mental health problems. We also have training for our mental health staff and other workers on helping people with neurological differences so that they can treat that person in a way that works for them.

I do understand, though, that things are not perfect and that we need to do more to improve access for everyone. We're currently working on our new strategy for mental health in Wales, and that gives us a chance to say what we'll do next to make things better. Making sure services are accessible for everyone is a really important part of this, and last week we launched a survey so that people get their chance to help us think about how we improve support going forward. I would really encourage everyone to take part in this survey, so that you can help us think about how we can improve mental health services for everyone. I'm especially keen to hear from children and young people. Diolch.

Diolch yn fawr iawn am eich cwestiwn, Tegan. Mae'n bwysig iawn i mi fod pawb yn gallu cael mynediad at y cymorth sydd ei angen arnynt gan ein gwasanaethau iechyd meddwl ac nad oes rhwystrau i gael cymorth. Mae pob bwrdd iechyd yn gyfrifol am gynllunio gofal i ddiwallu anghenion pawb, ac mae hynny'n cynnwys sicrhau bod gwasanaethau'n hygyrch. Mewn gwirionedd, mae gan y GIG gyfrifoldeb cyfreithiol i wneud hyn o dan Ddeddf Cydraddoldeb 2010, felly golyga hynny fod yn rhaid i wasanaethau wneud addasiadau i sicrhau bod yr holl anghenion mynediad a chyfathrebu yn cael eu diwallu. Rydym ni fel Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda Sefydliad Cenedlaethol Brenhinol Pobl Ddall, Sefydliad Cenedlaethol Brenhinol Pobl Fyddar, Cymdeithas Pobl Fyddar Prydain a sefydliadau'r GIG i'n helpu i ddeall beth sydd angen i ni ei wneud yn well fel y gall pobl â nam ar y synhwyrau gael mynediad hawdd at ein gwasanaethau. Rwyf hefyd wedi gofyn am adolygiad o'n timau iechyd meddwl cymunedol i helpu i ddweud wrthym beth sydd angen ei newid i wneud y gwasanaethau hyn yn fwy hygyrch i bobl anabl. Gyda'n gilydd, bydd y rhain yn ein helpu i ddeall pa welliannau y mae angen i ni eu gwneud. Ond fy nod yw sicrhau bod mwy o ffyrdd o gael mynediad at gymorth fel y gall pobl ddewis y ffordd sy'n gweithio orau iddynt hwy. Efallai y bydd rhai pobl yn ei chael hi'n haws siarad wyneb yn wyneb neu ar y ffôn, efallai y bydd rhai pobl yn hoffi defnyddio eu cyfrifiadur neu neges destun.

Ddoe, lansiais y gwasanaeth '111 pwyso 2' newydd ar gyfer cymorth iechyd meddwl brys yng Nghymru, sy'n golygu y gall pobl, gan gynnwys plant a phobl ifanc, ddefnyddio'r gwasanaeth hwn ar unrhyw adeg o'r dydd neu'r nos, gan gynnwys y penwythnos. Byddwn yn sicrhau y gall pobl ddefnyddio technoleg testun-i-lais a llais-i-destun i gael mynediad at y gwasanaeth, a bydd gennym gymorth fideo ar gyfer Iaith Arwyddion Prydain hefyd a hyfforddiant i staff mewn niwrowahaniaethau. Mae ein llinell gymorth 111 wedi'i chysylltu â'n llinell gymorth CALL, sydd newydd ehangu eu cynnig i gynnwys llinell wrando niwrowahanol fel y gall teuluoedd, rhieni a phobl ifanc drafod pryderon a dod o hyd i'r gwasanaethau cywir i'w cefnogi. Yr hyn yr hoffem ei weld yw gwasanaethau'n gweithio gyda'i gilydd i sicrhau bod pobl yn cael y cymorth sydd ei angen arnynt, a'r term am hynny yw'r dull 'dim drws anghywir'. Rydym yn ymdrechu'n galed iawn i gynllunio gwasanaethau fel y gall pawb gael gafael ar gymorth iechyd meddwl pan a ble mae arnynt ei angen, ac rydym wedi datblygu ein fframwaith NYTH i helpu gwasanaethau i gynllunio hynny.

Ein huchelgais yw sicrhau bod cymorth iechyd meddwl ar gael mewn ysgolion, mewn gofal, mewn cartrefi maeth, mewn gweithleoedd a hyd yn oed yn eich cartrefi eich hun, ac rydym am wneud hynny drwy roi'r hyfforddiant a'r cymorth sydd ei angen ar athrawon, gweithwyr cymdeithasol, rhieni a gofalwyr i gefnogi pobl ifanc. Rydym wedi gwneud dechrau da iawn, rydym eisoes yn cyflwyno hyn mewn ysgolion drwy ein dull ysgol gyfan, ac mae llesiant bellach yn rhan o ddysgu bob dydd yng Nghymru. Rydym yn cysylltu pob ysgol yng Nghymru â'u gwasanaeth iechyd meddwl lleol, a all ddod i'r ysgol a helpu i gefnogi pobl ifanc ac athrawon. Mae gennym hefyd gynllun y gweithlu ar gyfer iechyd meddwl, fel y gallwn hyfforddi staff arbenigol ac unrhyw un sydd ei angen, ac mae hynny'n cynnwys datblygu hyfforddiant i helpu pawb yng Nghymru i nodi arwyddion trawma fel y gallant helpu pan fydd rhywun wedi cael profiadau gwael iawn yn eu bywydau a all arwain at broblemau iechyd meddwl. Hefyd, mae gennym hyfforddiant i'n staff iechyd meddwl a gweithwyr eraill ar helpu pobl â gwahaniaethau niwrolegol fel y gallant drin yr unigolyn hwnnw mewn ffordd sy'n gweithio iddynt hwy.

Rwy'n deall, serch hynny, nad yw pethau'n berffaith a bod angen inni wneud mwy i wella mynediad i bawb. Ar hyn o bryd, rydym yn gweithio ar ein strategaeth newydd ar gyfer iechyd meddwl yng Nghymru, ac mae hynny'n rhoi cyfle inni ddweud beth fyddwn yn ei wneud nesaf i wella pethau. Mae sicrhau bod gwasanaethau'n hygyrch i bawb yn rhan bwysig iawn o hyn, a'r wythnos diwethaf, lansiwyd arolwg gennym fel bod pobl yn cael eu cyfle i'n helpu i feddwl sut i wella cymorth wrth symud ymlaen. Hoffwn annog pawb i gymryd rhan yn yr arolwg hwn, fel y gallwch ein helpu i feddwl sut y gallwn wella gwasanaethau iechyd meddwl i bawb. Rwy'n arbennig o awyddus i glywed gan blant a phobl ifanc. Diolch.

Diolch to the Deputy Minister. The last word in this session does go and should go to a Member of the Youth Parliament, Ollie Mallin, who represents the Carers Trust in Wales.

Diolch i'r Dirprwy Weinidog. Bydd y gair olaf yn y sesiwn hon yn dod, ac fe ddylai ddod, gan Aelod o'r Senedd Ieuenctid, Ollie Mallin, sy'n cynrychioli Ymddiriedolaeth Gofalwyr Cymru.

13:20

First of all, I'd like to say what an honour it is to be standing here today at the second joint session between our Parliaments. I've been so lucky to stand twice in this Chamber with you and your predecessors.

Between the last session and today, Wales has changed dramatically. We've faced a global pandemic, multiple Prime Ministers, and now a cost-of-living crisis. But Wales and its people have never been stronger or as united as a nation. I speak for the whole Welsh Youth Parliament and myself when I say that I hope the Welsh Government and the rest of the Senedd take on our recommendations with the full intent of acting on them. I believe that the Youth Parliament is one of the best—if not the best—sources that the Welsh Government have when it comes to finding out what the young people of Wales want, what the next generation of Wales want.

I wanted to talk about my experience as a Welsh Youth Parliament Member, to show you how important the role of the Youth Parliament really is, and how much of an impact it has, not just in Wales, but on my personal life. When I first applied for my first-ever seat on the first Welsh Youth Parliament, I was only 11. I had no voice, no platform, but I had ideas, and I wanted to make a change. I knew the struggles I faced getting support for being a young carer, and I knew that that was wrong. I knew that the system needed challenging, so at 12 years old, the Welsh Youth Parliament gave me a pathway to do that. And now, here, I'm 17, and Wales has its very own national ID card for young carers to help them through their roles.

My little sister, who is a carer, is nine. She has access to services that I never had or could have dreamt of at her age, and for me, that's my job done. I've helped one person, made a difference to one person's life. What else really matters? So, when I reflect on my time in the Senedd, I think if just me as a single Member can do what I've done and help the people I've helped, imagine what 60 of us can do. Imagine what the next 60, the next 60, and so on, will achieve. Bit by bit, we're making Wales the best version of itself possible.

However, there is only so much we can do before we need your help. So, we ask you, please, to take our recommendations and consider them all, act on them all. These recommendations come straight from the young people of Wales, so I urge you here today, where the heart of Wales lies, to bring these recommendations to life.

I'm lucky enough to have seen the development of the Youth Parliament and to experience first-hand the impact our voices can have. The fact that as a nation we have a joint Parliament in the first place shows that Wales are ahead of the game. We have votes at 16, which is incredible, and I think it's so important that we keep moving forward and striving to be better.

Lastly, thank you to the Llywydd and the Members for welcoming us into the Chamber to speak to you today. The work that we can achieve if we work together is immense.

Yn gyntaf oll, hoffwn ddweud ei bod yn anrhydedd sefyll yma heddiw yn yr ail sesiwn ar y cyd rhwng ein Seneddau. Rwyf wedi bod mor ffodus i sefyll ddwywaith yn y Siambr hon gyda'ch chi a'ch rhagflaenwyr.

Rhwng y sesiwn ddiwethaf a heddiw, mae Cymru wedi newid yn sylweddol. Rydym wedi wynebu pandemig byd-eang, sawl Prif Weinidog y DU, a bellach, argyfwng costau byw. Ond ni fu Cymru a'i phobl erioed yn gryfach nac mor unedig fel cenedl. Rwy'n siarad ar ran y Senedd Ieuenctid gyfan a minnau pan ddywedaf fy mod yn gobeithio y bydd Llywodraeth Cymru a gweddill y Senedd yn derbyn ein hargymhellion gan lawn fwriadu eu rhoi ar waith. Credaf fod y Senedd Ieuenctid yn un o'r ffynonellau gorau—os nad y gorau—sydd gan Lywodraeth Cymru i ddarganfod beth mae pobl ifanc Cymru ei eisiau, beth mae cenhedlaeth nesaf Cymru ei eisiau.

Hoffwn siarad am fy mhrofiad fel Aelod o Senedd Ieuenctid Cymru, i ddangos i chi pa mor bwysig yw rôl y Senedd Ieuenctid, a faint o effaith y mae'n ei chael, nid yn unig yng Nghymru, ond ar fy mywyd personol. Pan ymgeisiais am fy sedd gyntaf erioed ar Senedd Ieuenctid gyntaf Cymru, dim ond 11 oed oeddwn i. Nid oedd gennyf lais, nid oedd gennyf blatfform, ond roedd gennyf syniadau, ac roeddwn yn awyddus i greu newid. Roeddwn yn gwybod am y trafferthion a wynebais i gael cymorth i fod yn ofalwr ifanc, ac roeddwn yn gwybod nad oedd hynny'n iawn. Roeddwn yn gwybod bod angen herio'r system, felly pan oeddwn yn 12 oed, rhoddodd Senedd Ieuenctid Cymru lwybr imi wneud hynny. A bellach, rwy'n 17 oed, ac mae gan Gymru ei cherdyn adnabod cenedlaethol ei hun i ofalwyr ifanc i'w helpu yn eu rolau.

Mae fy chwaer fach, sy'n ofalwr, yn naw oed. Mae ganddi fynediad at wasanaethau na chefais i ac na allwn wneud dim ond breuddwydio amdanynt pan oeddwn yr un oed â hi, ac i mi, dyna fy nhasg i wedi'i chyflawni. Rwyf wedi helpu un unigolyn, wedi gwneud gwahaniaeth i fywyd un unigolyn. Beth arall sy'n bwysig mewn gwirionedd? Felly, pan fyddaf yn myfyrio ar fy nghyfnod yn y Senedd, os gallaf i fel un Aelod wneud yr hyn rwyf wedi'i wneud a helpu'r bobl rwyf wedi'u helpu, dychmygwch beth y gall 60 ohonom ei wneud. Dychmygwch beth fydd y 60 nesaf, y 60 nesaf, ac yn y blaen, yn ei gyflawni. Fesul tipyn, rydym yn creu'r fersiwn orau bosibl o Gymru.

Fodd bynnag, dim ond hyn a hyn y gallwn ei wneud cyn bod angen eich help chi arnom. Felly, gofynnwn i chi dderbyn ein hargymhellion ac ystyried pob un ohonynt, cymryd camau ar bob un ohonynt. Daw'r argymhellion hyn yn syth gan bobl ifanc Cymru, felly rwy'n eich annog yma heddiw, lle mae calon Cymru'n curo, i wireddu'r argymhellion hyn.

Rwy'n ddigon ffodus o fod wedi gweld datblygiad y Senedd Ieuenctid ac i gael profiad uniongyrchol o'r effaith y gall ein lleisiau ei chael. Mae'r ffaith bod gennym ni fel cenedl Senedd ar y cyd yn y lle cyntaf yn dangos bod Cymru ar flaen y gad. Mae gennym bleidlais i bobl 16 oed, sy'n anhygoel, a chredaf ei bod mor bwysig ein bod yn parhau i symud ymlaen ac yn ymdrechu i fod yn well.

Yn olaf, diolch i'r Llywydd a'r Aelodau am ein croesawu i'r Siambr i siarad â chi heddiw. Mae'r gwaith y gallwn ei gyflawni os ydym yn gweithio gyda'n gilydd yn aruthrol.

Diolch am wrando. [Cymeradwyaeth.]

 Thank you for listening. [Applause.]

I don't think we could have had finer words to end our session than the words we've just heard from you, Ollie. So, thank you for that, and thank you for being an inspiration to your fellow Members as youth parliamentarians, as well as an inspiration and a challenge to us as Members of the Senedd. And by the way, we haven't had a bow tie in this Chamber since we had a Member called David Melding, who you remind us of today, I think, in the words that you've uttered.

Thank you to all of you as young people who've joined with us today—those of you who have spoken, and those of you who have been here present with us. It's great that so many of you have made the effort to be with us today, and some of you as well on Zoom. Thank you for all the work that you do within the Senedd and the committees, and the work that you will continue to do with your time remaining. You've all been really succinct and clear in everything that you've said to us, and I'm hoping that that will translate to your partner Senedd in what's left for the remainder of this day.

I'm going to suspend proceedings now, so that we can make some changes to our environment here in the Chamber, and we will reconvene in around 10 minutes.

Ni chredaf y gallem fod wedi cael geiriau gwell i gloi ein sesiwn na'r geiriau rydym newydd glywed gennych chi, Ollie. Felly, diolch am hynny, a diolch am fod yn ysbrydoliaeth i'ch cyd-Aelodau fel seneddwyr ieuenctid, yn ogystal ag ysbrydoliaeth a her i ni fel Aelodau o'r Senedd. Gyda llaw, nid ydym wedi cael dici-bô yn y Siambr hon er pan oedd gennym Aelod o'r enw David Melding, ac rwy'n credu eich bod yn ein hatgoffa ohono heddiw gyda'ch geiriau hefyd.

Diolch i bob un ohonoch fel pobl ifanc sydd wedi ymuno â ni heddiw—y rhai ohonoch sydd wedi siarad, a'r rhai ohonoch sydd wedi bod yn bresennol yma gyda ni. Mae'n wych fod cymaint ohonoch wedi gwneud ymdrech i fod gyda ni heddiw, a rhai ohonoch chi hefyd ar Zoom. Diolch am yr holl waith a wnewch yn y Senedd a'r pwyllgorau, a'r gwaith y byddwch yn parhau i'w wneud gyda'r amser sy'n weddill gennych. Mae pob un ohonoch wedi bod yn gryno ac yn glir iawn gyda phopeth rydych wedi'i ddweud wrthym, a gobeithio y gall hynny barhau gyda'ch Senedd bartner yn yr hyn sy'n weddill heddiw.

Fe fyddwn ni nawr yn cymryd toriad byr, fel y gallwn wneud rhai newidiadau i'n hamgylchedd yma yn y Siambr, a byddwn yn ailymgynnull mewn tua 10 munud.

Diolch i chi i gyd am y blaenoriaethau ŷch chi fel pobl ifanc, Aelodau o'r Senedd Ieuenctid, wedi'u cyflwyno i ni y prynhawn yma. Mae eich blaenoriaethau chi nawr yn flaenoriaethau i ni hefyd, ac rŷn ni'n edrych ymlaen i gydweithio gyda chi i'r dyfodol hefyd. Diolch yn fawr i bawb. [Cymeradwyaeth.]

Thank you, all, for setting out your priorities as young people and Members of the Welsh Youth Parliament. Your priorities are now our priorities too, and we look forward to working with you in the future too. Thank you all very much. [Applause.]

13:25

Ataliwyd y Cyfarfod Llawn am 13:25.

Plenary was suspended at 13:25.

13:35

Ailymgynullodd y Senedd am 13:35, gyda'r Llywydd yn y Gadair.

The Senedd reconvened at 13:35, with the Llywydd in the Chair.

2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol a'r Prif Chwip
2. Questions to the Minister for Social Justice and Chief Whip

Gwnawn ni ailddechrau nawr. Yr eitem gyntaf nesaf ar ein agenda ni y prynhawn yma yw'r cwestiynau i'r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Rhys ab Owen. 

We will reconvene. The next item on our agenda this afternoon is questions to the Minister for Social Justice, and the first question is from Rhys ab Owen. 

Noeth-chwilio Plant
Strip Searches on Children

1. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gyda'r heddlu ac asiantaethau cyfiawnder troseddol ac ieuenctid eraill ynghylch dod â noeth-chwilio plant i ben, yn dilyn yr argymhelliad yn adroddiad Comisiynwyr Plant Gogledd Iwerddon, yr Alban a Chymru i Bwyllgor y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau'r Plentyn? OQ59680

1. What discussions has the Minister had with the police and other criminal and youth justice agencies about ending strip searches on children, following the recommendation in the report of the Children’s Commissioners of Northern Ireland, Scotland and Wales to the United Nations Committee on the Rights of the Child? OQ59680

Diolch yn fawr am eich cwestiwn. 

Thank you very much for your question. 

I was extremely concerned to hear about the report into strip searches of children, published by the Children's Commissioner for England on 27 March. I have discussed this issue with the lead police and crime commissioner this week to clarify the position in Wales.

Roeddwn yn bryderus iawn o glywed am yr adroddiad i noeth-chwilio plant, a gyhoeddwyd gan Gomisiynydd Plant Lloegr ar 27 Mawrth. Rwyf wedi trafod y mater hwn gyda'r comisiynydd heddlu a throseddu arweiniol yr wythnos hon i gael eglurhad ynghylch y sefyllfa yng Nghymru.

Diolch, Gweinidog. The issue of stop and search was raised this week with the Home Secretary, Suella Braverman, by Plaid Cymru's Westminster leader, Liz Saville Roberts, and again highlighted the lack of Wales-specific data—which we hear very often in this Chamber—on stop and search rates by population. Minister, do you support the recommendation of the children's commissioner to abolish child strip searches in Wales?

Diolch, Weinidog. Yr wythnos hon, codwyd mater stopio a chwilio gyda'r Ysgrifennydd Cartref, Suella Braverman, gan arweinydd Plaid Cymru yn San Steffan, Liz Saville Roberts, ac unwaith eto roedd yn tynnu sylw at ddiffyg data penodol i Gymru—rhywbeth y clywn amdano'n aml iawn yn y Siambr hon—ar gyfraddau stopio a chwilio yn ôl poblogaeth. Weinidog, a ydych chi'n cefnogi argymhelliad y comisiynydd plant i gael gwared ar noeth-chwilio plant yng Nghymru?

What is important now is that we look at the extent and use of strip searches. I've raised this with the police and crime commissioner, as I've said, and we recognise that strip searches are potentially extremely traumatic for young people, and it's crucial that we understand from the police what the data is. And, as you say, this is something that we are concerned about.

I have met with the children's commissioner on this issue, and I have been assured that policing in Wales leads are bringing together data from each force in Wales, to ensure that we have a full picture of how such searches are used, where the issues are, and where we need to take action. So, that will give us a more complete picture than the one that we currently have, and also, a picture of any disproportionality. I have stressed the urgency of this task, and asked for a projected timescale, and I have written to the Children's Commissioner for Wales to confirm how seriously we take this issue, and I'm happy to report back when we get that data picture on what appropriate action should be taken in terms of this practice. 

Yr hyn sy'n bwysig nawr yw ein bod yn edrych ar raddfa a defnydd o noeth-chwilio. Rwyf wedi codi hyn gyda chomisiynydd yr heddlu a throseddu, fel y dywedais, ac rydym yn cydnabod y gallai noeth-chwilio fod yn hynod drawmatig i bobl ifanc, ac mae'n hanfodol ein bod yn cael gwybod gan yr heddlu beth yw'r data. Ac fel y dywedwch, mae hyn yn rhywbeth rydym yn poeni amdano.

Rwyf wedi cyfarfod â'r comisiynydd plant i drafod y mater, ac rwyf wedi cael sicrwydd bod arweinwyr plismona yng Nghymru yn dod â data o bob heddlu yng Nghymru ynghyd, er mwyn sicrhau bod gennym ddarlun llawn o sut y defnyddir chwiliadau o'r fath, lle mae'r problemau, a lle mae angen i ni weithredu. Felly, bydd hynny'n rhoi darlun mwy cyflawn i ni na'r un sydd gennym ar hyn o bryd, a darlun o unrhyw anghymesuredd hefyd. Rwyf wedi pwysleisio bod angen cyflawni'r dasg hon ar frys, ac wedi gofyn am amserlen ragamcanol, ac rwyf wedi ysgrifennu at Gomisiynydd Plant Cymru i gadarnhau pa mor bwysig yw'r mater i ni, ac rwy'n hapus i adrodd yn ôl pan gawn y darlun data ar ba gamau priodol y dylid eu cymryd ynghylch yr arfer hwn. 

Y Sector Gwirfoddol yn Sir Drefaldwyn
The Voluntary Sector in Montgomeryshire

2. Sut mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi'r sector gwirfoddol yn sir Drefaldwyn? OQ59693

2. How is the Welsh Government supporting the voluntary sector in Montgomeryshire? OQ59693

Diolch yn fawr, Russell George. I am funding Third Sector Support Wales just over £7 million per year until March 2025; £346,463 of this funding goes to Powys Association of Voluntary Organisations every year, to help local voluntary organisations with fundraising, good governance, safeguarding and volunteering.

Diolch yn fawr, Russell George. Rwy'n neilltuo ychydig dros £7 miliwn y flwyddyn, tan fis Mawrth 2025, i Cefnogi Trydydd Sector Cymru; mae £346,463 o'r cyllid hwn yn mynd i Gymdeithas Mudiadau Gwirfoddol Powys bob blwyddyn i helpu mudiadau gwirfoddol lleol gyda chodi arian, diogelu, gwirfoddoli a llywodraethu da.

Thank you for your answer, Minister. The National Cyber Security centre issued a report last year that outlined the cyber threat that charities of all sizes face, and I'm particularly concerned about the charities in Montgomeryshire—smaller charities that do not have the resources to strengthen their cyber security without support. And, of course, a lot of smaller charities are more likely to rely on staff using personal IT, where it's less easy to secure and manage than centrally used IT. 

So, can you outline, Minister, what the Welsh Government is doing to help charities become more secure? And the money that you outlined in your first response to me—how can that be used in relation to combating cyber security threats to the third sector?

Diolch am eich ateb, Weinidog. Cyhoeddodd y Ganolfan Seiberddiogelwch Genedlaethol adroddiad y llynedd a oedd yn amlinellu'r bygythiad seiber y mae elusennau o bob maint yn ei wynebu, ac rwy'n arbennig o bryderus am yr elusennau yn sir Drefaldwyn—elusennau llai nad oes ganddynt adnoddau i gryfhau eu seiberddiogelwch heb gymorth. Ac wrth gwrs, mae llawer o elusennau llai yn fwy tebygol o ddibynnu ar staff sy'n defnyddio TG personol, sy'n anos i'w ddiogelu a'i reoli na TG a ddefnyddir yn ganolog. 

Felly, Weinidog, a wnewch chi amlinellu yr hyn y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i helpu elusennau i fod yn fwy diogel? A'r arian a amlinellwyd gennych yn eich ymateb cyntaf—sut y gellir defnyddio hwnnw mewn perthynas â brwydro yn erbyn bygythiadau seiberddiogelwch i'r trydydd sector?

Well, I'd like to thank the Member for raising a very important issue for the third sector, not just in your constituency in Powys and Montgomeryshire, but also, for the whole of Wales. And it is often the smaller charities that are caught by this, not understanding safeguarding responsibilities and threats in terms of cyber security. 

I think it's important that we have put additional support into Third Sector Support Wales, and that is to address these very issues. It's going to enable the Newid partnership, which is led by the Wales Council for Voluntary Action, the Wales Co-operative Centre, and ProMo-Cymru, to continue supporting digital skills in the voluntary sector, which will help to start to address this. It's £1.2 million over this and the next three financial years. But it will benefit those voluntary organisations and the vulnerable people they work with as well, which they will encounter on these issues, and certainly, this is something I will raise at the next third sector partnership council meeting.  

Wel, hoffwn ddiolch i'r Aelod am godi mater pwysig iawn i'r trydydd sector, nid yn unig yn eich etholaeth ym Mhowys a sir Drefaldwyn, ond hefyd dros Gymru gyfan. Ac yn aml yr elusennau llai sy'n cael eu dal gan hyn, am nad ydynt yn deall cyfrifoldebau diogelu a bygythiadau seiberddiogelwch. 

Rwy'n credu ei bod yn bwysig ein bod wedi rhoi cymorth ychwanegol i Cefnogi Trydydd Sector Cymru, er mwyn mynd i'r afael â'r union faterion hyn. Bydd yn galluogi partneriaeth Newid, a arweinir gan Gyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru, Canolfan Cydweithredol Cymru, a ProMo-Cymru, i barhau i gefnogi sgiliau digidol yn y sector gwirfoddol, a fydd yn helpu i ddechrau mynd i'r afael â hyn. Mae'n £1.2 miliwn dros y flwyddyn ariannol hon a'r tair blynedd ariannol nesaf. Ond bydd o fudd i'r sefydliadau gwirfoddol hynny a'r bobl agored i niwed y maent yn gweithio gyda nhw hefyd, y byddant yn dod ar eu traws mewn perthynas â'r materion hyn, ac yn sicr, mae hwn yn rhywbeth y byddaf yn ei godi yng nghyfarfod nesaf cyngor partneriaeth y trydydd sector.  

13:40
Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Llefarwyr y pleidiau nesaf. Llefarydd y Ceidwadwyr, Altaf Hussain. 

We will now move to the party spokespeople. The Conservatives spokesperson, Altaf Hussain.  

Diolch, Presiding Officer. Minister, at the weekend, the capital once again hosted a very successful Pride Cymru—yet another sign of how far we have come in terms of LGBT rights. At the event, the First Minister reiterated the Welsh Government's intentions for Wales to become the most LGBT-friendly nation in Europe by the end of this decade—an aim my party fully supports. However, it appears that reality is not keeping pace with the rhetoric. Lesbian couples in Wales are being told they must prove infertility with 12 unsuccessful cycles of intrauterine insemination—double the original six—before accessing NHS-funded IVF. Not all health boards fund IUI, therefore, access to NHS fertility healthcare is inconsistent and dependent on where individuals seeking healthcare live in Wales. Minister, why are we treating same-sex couples differently from heterosexual couples? Surely, if Wales is to become the most LGBT-friendly nation in Europe, we could start with ensuring equal access to healthcare. Thank you. 

Diolch, Lywydd. Weinidog, dros y penwythnos, fe wnaeth y brifddinas gynnal Pride Cymru llwyddiannus iawn unwaith eto—arwydd arall eto o ba mor bell rydym wedi dod gyda hawliau LHDT. Yn y digwyddiad, ailadroddodd y Prif Weinidog fwriad Llywodraeth Cymru i sicrhau mai Cymru fydd y genedl fwyaf cyfeillgar i LHDT yn Ewrop erbyn diwedd y degawd hwn—nod y mae fy mhlaid yn ei gefnogi'n llawn. Fodd bynnag, mae'n ymddangos nad yw realiti yn dal i fyny â'r rhethreg. Mae cyplau lesbiaidd yng Nghymru yn cael gwybod bod yn rhaid iddynt brofi anffrwythlondeb gyda 12 cylch aflwyddiannus o ffrwythloni mewngroth—dwbl y chwech gwreiddiol—cyn cael mynediad at ffrwythloni in vitro a ariennir gan y GIG. Nid yw pob bwrdd iechyd yn ariannu ffrwythloni mewngroth, felly, mae mynediad at ofal iechyd ffrwythlondeb y GIG yn anghyson ac yn ddibynnol ar ble mae unigolion sy'n ceisio gofal iechyd yn byw yng Nghymru. Weinidog, pam rydym yn trin cyplau o'r un rhyw yn wahanol i gyplau heterorywiol? Yn sicr, os ydym am sicrhau mai Cymru yw'r genedl fwyaf cyfeillgar i LHDT yn Ewrop, gallem ddechrau drwy sicrhau mynediad cyfartal at ofal iechyd. Diolch. 

Diolch yn fawr am eich cwestiwn. 

Thank you very much for your question. 

And it is an important question. I just wanted to say thank you for acknowledging the fantastic support that was received, and led not just by the First Minister, but my colleagues, the Deputy Minister for Social Services, Julie Morgan and Jeremy Miles. There was great support from Welsh Government, as well as from across this Senedd, at the event on Saturday, and all of the support in terms of the LGBTQ+ action plan, which, of course, is led by my colleague. But our support for Plaid Cymru, particularly extending—. I'm going to a procession in my constituency in Cowbridge on Saturday. 

You raise a very important point, which is the responsibility, particularly in terms of healthcare, of my colleague, the Minister for Health and Social Services, and you are referring to a consultation proposal in terms of changes. So, I think, it is very important that you do look at the Welsh Health Specialised Services Committee consultation on this issue. 

Ac mae'n gwestiwn pwysig. Roeddwn eisiau dweud diolch am gydnabod y gefnogaeth wych a gafwyd, ac a gafodd ei arwain nid yn unig gan y Prif Weinidog, ond fy nghyd-Aelodau, y Dirprwy Weinidog Gwasanaethau Cymdeithasol, Julie Morgan a Jeremy Miles. Cafwyd cefnogaeth wych gan Lywodraeth Cymru, yn ogystal ag o bob rhan o'r Senedd hon, yn y digwyddiad ddydd Sadwrn, a'r holl gefnogaeth i'r cynllun gweithredu LHDTC+, sydd, wrth gwrs, yn cael ei arwain gan fy nghyd-Aelod. Ond mae ein cefnogaeth i Blaid Cymru, yn ymestyn yn arbennig—. Rwy'n mynd i orymdaith yn fy etholaeth yn y Bont-faen ddydd Sadwrn. 

Rydych yn codi pwynt pwysig iawn, yn arbennig mewn perthynas â gofal iechyd, sef cyfrifoldeb fy nghyd-Aelod, y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, ac rydych yn cyfeirio at gynnig ymgynghoriad ar gyfer newidiadau. Felly, rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn eich bod yn edrych ar ymgynghoriad Pwyllgor Gwasanaethau Iechyd Arbenigol Cymru ar y mater hwn. 

Thank you for that answer, Minister. We certainly still have a long way to go if we are to create a more equal Wales. It is certainly not helped by extremists on the left and the right seeking to sow division between various groups. We have seen this play out in the past week, when Westminster held a debate about the definition of ‘sex’ in the Equality Act 2010. Attacks on the trans community and on women who are concerned about single-sex spaces help no-one and do nothing to address either side's concerns. Minister, your LGBTQ+ action plan aims to address the issue of gender recognition here in Wales. What steps are you taking to ensure that we can have a measured approach here in Wales, an approach without the name calling or death threats, without the vitriol and spite? How can we guarantee that everyone’s rights are respected?

Diolch am yr ateb hwnnw, Weinidog. Yn sicr, mae gennym ffordd bell i fynd os ydym am greu Cymru fwy cyfartal. Yn sicr, nid yw'r sefyllfa'n cael ei helpu gan eithafwyr ar y chwith a'r dde sy'n ceisio hau rhaniad rhwng gwahanol grwpiau. Gwelsom hyn yn digwydd dros yr wythnos ddiwethaf, pan gynhaliodd San Steffan ddadl am ddiffiniad o 'ryw' yn Neddf Cydraddoldeb 2010. Nid yw ymosodiadau ar y gymuned draws ac ar fenywod sy'n poeni am fannau un rhyw yn helpu neb nac yn gwneud dim i fynd i'r afael â phryderon y naill ochr na'r llall. Weinidog, nod eich cynllun gweithredu LHDTC+ yw mynd i'r afael â mater cydnabod rhywedd yma yng Nghymru. Pa gamau rydych chi'n eu cymryd i sicrhau y gallwn ni fabwysiadu dull pwyllog yma yng Nghymru, dull sy'n codi uwchlaw'r galw enwau a'r negeseuon sy'n bygwth lladd, dull heb y malais a'r gwenwyn? Sut y gallwn ni sicrhau bod hawliau pawb yn cael eu parchu?

Diolch yn fawr for your question. But, I have to say that LGBTQ+ rights, including trans rights, are human rights, and the LGBTQ+ action plan—. I think the thousands of people who attended on Saturday, particularly in our capital city, acknowledge what we're doing. It is important, and you acknowledged it earlier on, that we're committed to making Wales the most LGBTQ+-friendly nation in Europe, and that's why we've developed such a robust and cross-cutting action plan, and why it strengthens protections for LGBTQ+ people and promotes equality for all. But can I just say also that I think it is very important that we look at the impact of our education and the important ways in which—? Today, even in our Youth Parliament, the Minister was able to respond to this point. Actually, the inclusive education curriculum for Wales, relationships and sexuality education, I think today we saw how important it is, how important that that commenced last September and that it has such a positive and protective role in learners' education. It's our children and young people who will, as we've seen today, show the way forward in our learning curriculum.

Diolch yn fawr am eich cwestiwn. Ond mae'n rhaid i mi ddweud bod hawliau LHDTC+, gan gynnwys hawliau traws, yn hawliau dynol, ac mae'r cynllun gweithredu LHDTC+—. Rwy'n credu bod y miloedd o bobl a fynychodd ddydd Sadwrn, yn enwedig yn ein prifddinas, yn cydnabod yr hyn rydym yn ei wneud. Mae'n bwysig, ac fe wnaethoch chi ei gydnabod yn gynharach, ein bod wedi ymrwymo i sicrhau mai Cymru yw'r genedl fwyaf cyfeillgar i bobl LHDTC+ yn Ewrop, a dyna pam rydym wedi datblygu cynllun gweithredu mor gadarn a thrawsbynciol, a pham ei fod yn cryfhau amddiffyniadau i bobl LHDTC+ ac yn hyrwyddo cydraddoldeb i bawb. Ond a gaf fi ddweud hefyd fy mod yn credu ei bod yn bwysig iawn ein bod yn edrych ar effaith ein haddysg a'r ffyrdd pwysig y mae—? Heddiw, hyd yn oed yn ein Senedd Ieuenctid, llwyddodd y Gweinidog i ymateb i'r pwynt hwn. A dweud y gwir, mewn perthynas â'r cwricwlwm addysg cynhwysol i Gymru, addysg cydberthynas a rhywioldeb, rwy'n credu ein bod wedi gweld pa mor bwysig ydyw heddiw, pa mor bwysig oedd hi fod hwnnw wedi dechrau fis Medi diwethaf a bod ganddo rôl mor gadarnhaol ac amddiffynnol yn addysg dysgwyr. Fel y gwelsom heddiw, ein plant a'n pobl ifanc fydd yn dangos y ffordd ymlaen yn ein cwricwlwm dysgu.

13:45

Thank you, Minister. All of us have a role to play in removing the heat from and bringing light to such discussions. All of us have a role to play in combating hate, which is why I was delighted to learn yesterday that the organisers of the Glastonbury Festival have decided to cancel a screening of the documentary, Oh, Jeremy Corbyn: The Big Lie. The film claims to tell the story of what caused the Corbyn project to fail. Seventeen minutes in, after presenting evidence of an orchestrated campaign against Corbyn, the narrator, Alexei Sayle, asks: 'But if it was an orchestrated campaign, who was in the orchestra?' There follows a silent montage showing the Board of Deputies of British Jews, the Jewish Labour Movement, Labour Friends of Israel, and the Israel Advocacy Movement, using captions and pictures to state that which, if spoken aloud, would be blatant antisemitism, which is why the Board of Deputies of British Jews called upon Glastonbury organisers to cancel the showing—

Diolch yn fawr, Weinidog. Mae gan bob un ohonom ran i'w chwarae yn taflu goleuni ar drafodaethau o'r fath a sicrhau nad ydynt yn mynd yn rhy danbaid. Mae gan bob un ohonom ran i'w chwarae wrth fynd i'r afael â chasineb, a dyna pam roeddwn wrth fy modd yn dysgu ddoe bod trefnwyr Gŵyl Glastonbury wedi penderfynu canslo dangosiad o'r rhaglen ddogfen, Oh, Jeremy Corbyn: The Big Lie. Mae'r ffilm yn honni ei bod yn adrodd hanes yr hyn a achosodd i brosiect Corbyn fethu. Dwy funud ar bymtheg i mewn, ar ôl cyflwyno tystiolaeth o ymgyrch a gyd-drefnwyd yn erbyn Corbyn, mae'r adroddwr, Alexei Sayle, yn gofyn: 'Ond os oedd hi'n ymgyrch a gyd-drefnwyd, pwy oedd y trefnwyr?' Yna, ceir cyfosodiad tawel yn dangos Bwrdd Dirprwyon Iddewig Prydain, y Mudiad Llafur Iddewig, Cyfeillion Llafur Israel, a'r Mudiad Eirioli dros Israel, gan ddefnyddio capsiynau a lluniau a fyddai'n wrthsemitiaeth amlwg pe baent yn cael eu siarad, a dyna pam y galwodd Bwrdd Dirprwyon Iddewig Prydain ar drefnwyr Glastonbury i ganslo'r dangosiad—

I think the Minister has many responsibilities, but the responsibility for what's shown in Glastonbury probably is not hers. So, we'll need to come to your question.

Rwy'n credu bod gan y Gweinidog lawer o gyfrifoldebau, ond mae'n debyg nad hi sy'n gyfrifol am yr hyn a ddangosir yn Glastonbury. Felly, bydd angen i chi ddod at eich cwestiwn.

Minister, do you agree that this attempt to rewrite history and its shameful antisemitic tropes have no place in Wales, and will you join me in calling upon all venues in Wales not to screen this hateful film?

Weinidog, a ydych chi'n cytuno nad oes lle yng Nghymru i'r ymgais hon i ailysgrifennu hanes a'i drosiadau gwrthsemitig cywilyddus, ac a wnewch chi ymuno â mi i alw ar bob lleoliad yng Nghymru i beidio â sgrinio'r ffilm atgas hon?

Llywydd, can I just say, and also it's an opportunity to remind the Member and Members in the Chamber, that, in 2017, the Welsh Government adopted the International Holocaust Remembrance Alliance's working definition of antisemitism in full and without qualification? 

Lywydd, a gaf fi ddweud, a hefyd mae'n gyfle i atgoffa'r Aelod a'r Aelodau yn y Siambr, fod Llywodraeth Cymru, yn 2017, wedi mabwysiadu diffiniad gweithredol Cynghrair Rhyngwladol Cofio'r Holocost o wrthsemitiaeth yn llawn ac yn ddiamod?

Llefarydd Plaid Cymru nawr, Sioned Williams.

Plaid Cymru spokesperson, Sioned Williams.

Diolch, Llywydd. Prynhawn da, Weinidog. 

Thank you, Llywydd. Good afternoon, Minister.

Plaid Cymru welcomes the fact that the Welsh Government has launched a refreshed child poverty strategy this week, something that we've been calling for for some time, and it's eight years, of course, since the last strategy was published. Data published this month by Loughborough University shows there's been very little progress made over that time. We welcome the fact that it reaffirms the commitment on measures such as the delivery of the free school meals programme, which reflects the positive and constructive legacy of our co-operation agreement.

I’m also glad, Minister, to see commitment to accelerate work on establishing a Welsh benefits system. You know that I have consistently advocated for this and received the Senedd’s support for my call for a Bill to ensure that every £1 of Welsh support goes to the right pocket at the right time as easily and quickly as possible and in a consistent way throughout Wales. So, will there be a statutory element to local authority delivery of these support payments through this Welsh benefits system to ensure this?

And turning to the fifth priority of the plan, on enabling co-operation, Minister, how do you envisage the commitment to establish and support a communities of practice approach working on a practical basis? Will there be additional frameworks for relevant stakeholders to ensure that the different elements of the plan are co-ordinated effectively?

Mae Plaid Cymru yn croesawu'r ffaith bod Llywodraeth Cymru wedi lansio strategaeth tlodi plant ddiwygiedig yr wythnos hon, rhywbeth rydym wedi bod yn galw amdano ers peth amser, ac mae'n wyth mlynedd ers cyhoeddi'r strategaeth ddiwethaf wrth gwrs. Mae data a gyhoeddwyd y mis hwn gan Brifysgol Loughborough yn dangos mai ychydig iawn o gynnydd a wnaed dros y cyfnod hwnnw. Rydym yn croesawu'r ffaith ei fod yn ailddatgan yr ymrwymiad mewn perthynas â mesurau fel cyflwyno'r rhaglen prydau ysgol am ddim, sy'n adlewyrchu gwaddol cadarnhaol ac adeiladol ein cytundeb cydweithio.

Rwyf hefyd yn falch o weld ymrwymiad i gyflymu'r gwaith o sefydlu system fudd-daliadau yng Nghymru. Fe wyddoch fy mod wedi dadlau'n gyson dros hyn ac wedi derbyn cefnogaeth y Senedd i'm galwad am Fil i sicrhau bod pob £1 o gymorth Cymreig yn mynd i'r boced cywir ar yr adeg gywir mor hawdd a chyflym â phosibl ac mewn ffordd gyson ledled Cymru. Felly, a fydd elfen statudol i ddarpariaeth awdurdodau lleol o'r taliadau cymorth hyn drwy'r system fudd-daliadau yng Nghymru i sicrhau hyn?

Gan droi at bumed blaenoriaeth y cynllun, ar alluogi cydweithredu, Weinidog, sut rydych yn rhagweld yr ymrwymiad i sefydlu a chefnogi dull cymunedau maes sy'n gweithio'n ymarferol? A fydd fframweithiau ychwanegol ar gyfer rhanddeiliaid perthnasol i sicrhau bod gwahanol elfennau'r cynllun yn cael eu cydlynu'n effeithiol?

Diolch yn fawr, Sioned Williams. I am very pleased that we were able to launch the revised child poverty strategy for Wales. It is now open for consultation, so I look forward to having the in-depth response, of course, from yourselves and from Wales, and particularly from children and young people, on all of the aspects that you raised. 

It is a 12-week consultation, launched on Monday, and it has been based, in terms of the way in which we've developed it, in terms of the involvement of 3,000 children and young people and families and organisations already, to develop this draft revised child poverty strategy. So, I think you're right in focusing on the issues where we can make the most difference. It's the policies where we can make the most difference, identify priority areas, and I'm particularly interested in those points that you raise. On the policy in practice, I'm meeting with the Bevan Foundation very shortly and, in fact, I'm being joined by Siân Gwenllian, because it's part of looking at our commitments in the co-operation agreement, and looking at what this could mean in terms of our development of our Welsh benefits system, which, of course, is crucial in terms of tackling child poverty.

Diolch yn fawr, Sioned Williams. Rwy'n falch iawn ein bod wedi gallu lansio'r strategaeth tlodi plant ddiwygiedig ar gyfer Cymru. Mae bellach yn destun ymgynghoriad, felly edrychaf ymlaen at gael ymatebion manwl gennych chi eich hunain a Chymru wrth gwrs, ac yn enwedig gan blant a phobl ifanc, ar yr holl agweddau a godwyd gennych. 

Mae'n ymgynghoriad 12 wythnos a lansiwyd ddydd Llun, ac mae wedi'i seilio, o ran y ffordd rydym wedi'i ddatblygu, gyda chyfranogiad 3,000 o blant a phobl ifanc a theuluoedd a sefydliadau eisoes, i ddatblygu'r drafft o'r strategaeth ddiwygiedig ar gyfer tlodi plant. Felly, rwy'n credu eich bod yn iawn i ganolbwyntio ar y materion lle gallwn ni wneud y gwahaniaeth mwyaf. Dyma'r polisïau lle gallwn wneud y gwahaniaeth mwyaf, gan nodi meysydd blaenoriaeth, ac mae gennyf ddiddordeb arbennig yn y pwyntiau rydych yn eu codi. O ran y polisi'n ymarferol, byddaf yn cyfarfod â Sefydliad Bevan yn fuan iawn, ac mewn gwirionedd, bydd Siân Gwenllian yn ymuno â mi, oherwydd mae'n ymwneud ag edrych ar ein hymrwymiadau yn y cytundeb cydweithio, ac edrych ar yr hyn y gallai hyn ei olygu mewn perthynas â'r gwaith o ddatblygu system fudd-daliadau yng Nghymru, sydd, wrth gwrs, yn hanfodol o ran mynd i'r afael â thlodi plant.

13:50

Diolch, Weinidog. A more general point about the plan that has actually been made by Dr Steffan Evans of the Bevan Foundation—he points to the lack of detail in the plan generally, and cites the example of the commitment, for example, on childcare and transport costs, which merely says,

'focus work across government to find affordable solutions to childcare and transport costs to remove barriers to work and make work pay'.

He asks what does this mean in practice and if there is a target as to how many children should have access to free or affordable childcare in the next five years. What barriers will the Welsh Government be seeking to remove to enable more access to affordable transport for children? Why aren't there specific targets in this plan, Minister?  

Diolch, Weinidog. Mae Dr Steffan Evans o Sefydliad Bevan wedi gwneud pwynt mwy cyffredinol am y cynllun—mae'n tynnu sylw at ddiffyg manylder yn y cynllun yn gyffredinol, ac yn cyfeirio at esiampl yr ymrwymiad, er enghraifft, ar gostau gofal plant a thrafnidiaeth, sydd ond yn dweud,

'canolbwyntio ar waith ar draws y llywodraeth i ddod o hyd i atebion fforddiadwy i gostau gofal plant a thrafnidiaeth i gael gwared ar rwystrau i waith a gwneud i waith dalu'.

Mae'n gofyn beth mae hyn yn ei olygu yn ymarferol ac a oes targed o ran faint o blant a ddylai gael mynediad at ofal plant am ddim neu ofal plant fforddiadwy yn y pum mlynedd nesaf. Pa rwystrau fydd Llywodraeth Cymru yn ceisio eu dileu er mwyn galluogi mwy o fynediad at drafnidiaeth fforddiadwy i blant? Pam nad oes targedau penodol yn y cynllun hwn, Weinidog?  

Well, thank you very much for that question, and I'm, obviously, very keen to hear and learn from what the Bevan Foundation—. I've already responded to that point, but also the Wales Centre for Public Policy have helped us in terms of moving us forward and the key issues that came forward that we need to address. So, yes, in terms of childcare, where we have got the best offer in Wales, particularly enhanced by our expanding Flying Start offer for free childcare, which, of course, reaches out to the most disadvantaged—. But also, looking at transport, it's important that, actually, we acknowledge that the 20 mph speed limit is an important factor in terms of just protecting children in terms of tackling child poverty, but also looking at transport in terms of access to work and opportunities.

I think it is important to acknowledge the issues around the fact that we need to recognise that we have to have outcomes from this child poverty strategy. We don't hold all the levers necessary to bring about a real change in levels of child poverty in Wales, and I hope you will join us, as you know, in calling on UK Ministers to do what they need to do to tackle child poverty—abolish the benefit cap and two-child limit and to increase local housing allowance. But what we are doing is looking at ways in which can develop a monitoring framework—it says that in the draft strategy—so we can have real, transparent accountability for those things that we don't have the powers over.

Wel, diolch yn fawr iawn am y cwestiwn hwnnw, ac yn amlwg, rwy'n awyddus iawn i glywed a dysgu o'r hyn y mae Sefydliad Bevan—. Rwyf eisoes wedi ymateb i'r pwynt hwnnw, ond hefyd mae Canolfan Polisi Cyhoeddus Cymru wedi ein helpu i symud ymlaen a'r materion allweddol a gyflwynwyd y mae angen inni fynd i'r afael â hwy. Felly, ie, ar ofal plant, lle mae gennym y cynnig gorau yng Nghymru, sydd wedi'i gyfoethogi gan gynnig estynedig Dechrau'n Deg ar gyfer gofal plant am ddim, sydd, wrth gwrs, yn estyn allan at y rhai mwyaf difreintiedig—. Ond hefyd, o edrych ar drafnidiaeth, mae'n bwysig, mewn gwirionedd, ein bod yn cydnabod bod y terfyn cyflymder o 20 mya yn ffactor pwysig mewn perthynas ag amddiffyn plant o ran mynd i'r afael â thlodi plant, ond hefyd edrych ar drafnidiaeth o ran mynediad at waith a chyfleoedd.

Credaf ei bod yn bwysig cydnabod y materion sy'n codi ynghylch y ffaith bod angen inni gydnabod bod yn rhaid inni gael canlyniadau o'r strategaeth tlodi plant hon. Nid oes gennym yr holl ysgogiadau angenrheidiol i sicrhau newid gwirioneddol yn lefelau tlodi plant yng Nghymru, a gobeithio y byddwch yn ymuno â ni, fel y gwyddoch, wrth inni alw ar Weinidogion y DU i wneud yr hyn sydd angen iddynt ei wneud i fynd i'r afael â thlodi plant—dileu'r cap budd-daliadau a'r terfyn dau blentyn a chynyddu'r lwfans tai lleol. Ond yr hyn rydym yn ei wneud yw edrych ar ffyrdd o ddatblygu fframwaith monitro—mae'n dweud hynny yn y strategaeth ddrafft—fel y gallwn gael atebolrwydd gwirioneddol, tryloyw am y pethau hynny nad oes gennym ni bwerau drostynt.

Trais ar Sail Rhywedd
Gender-based Violence

3. A wnaiff Llywodraeth Cymru roi'r wybodaeth ddiweddaraf am gynnydd o ran datblygu canllawiau i fynd i'r afael â phryderon am y berthynas rhwng rhannu data a pharodrwydd goroeswyr trais ar sail rhywedd i geisio cymorth? OQ59702

3. Will the Welsh Government provide an update on progress in relation to developing guidance to address concerns about the relationship between data sharing and the willingness of survivors of gender-based violence to seek support? OQ59702

Diolch yn fawr, Sarah Murphy. While the issue of police data sharing is not devolved, the Welsh Government is working closely with criminal justice partners through our blueprint approach to delivering the violence against women, domestic abuse and sexual violence national strategy. This includes a focus on empowering survivors to seek safety and support with confidence that patient information is safeguarded.

Diolch yn fawr, Sarah Murphy. Er nad yw mater rhannu data'r heddlu wedi'i ddatganoli, mae Llywodraeth Cymru yn gweithio'n agos gyda phartneriaid cyfiawnder troseddol drwy ein dull glasbrint o gyflawni'r strategaeth genedlaethol ar drais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol. Mae hyn yn cynnwys ffocws ar rymuso goroeswyr i geisio diogelwch a chefnogaeth gyda'r hyder bod gwybodaeth am gleifion yn cael ei diogelu.

Diolch, Minister. Imagine coming to this country and being unable to receive the support you desperately need. Imagine coming to this country and being scared to reach out to not only the police, but also agencies that are meant to protect you from gender-based violence. Imagine coming to this country and being beaten, battered and bruised. And imagine, if you report this violence to the authorities, that you are deported, without your children, just like the perpetrator told you would be if you spoke out. Sadly, Minister, this is far too common, as the Equality and Social Justice Committee report, 'Gender based violence: The needs of migrant women', highlighted last year. I was proud to take part in the investigation conducted by the committee, and I thank the chair, Jenny Rathbone, for leading the charge on this issue.

Minister, I was pleased that the Welsh Government accepted in principle recommendation 13 of the report, which stated that a firewall should be established that restricts the data sharing between agencies of those who seek support for sexual and gender-based violence. Elizabeth Jiménez-Yáñez of the Step Up Migrant Women coalition suggested that a firewall would not only have the positive result of allowing victims to report safely, it would also take the burden from statutory services, including the police, to have to do immigration-related actions. So, Minister, can you provide a specific update in relation to recommendation 13 and how the Welsh Government should establish a firewall that restricts the sharing of data between agencies on those who seek support for sexual and gender-based violence? Diolch.

Diolch, Weinidog. Dychmygwch ddod i'r wlad hon a methu cael y gefnogaeth rydych ei hangen yn daer. Dychmygwch ddod i'r wlad hon a bod ofn estyn allan nid yn unig at yr heddlu, ond hefyd at asiantaethau sydd i fod i'ch amddiffyn rhag trais ar sail rhywedd. Dychmygwch ddod i'r wlad hon a chael eich curo, eich dyrnu a'ch cleisio. A phe byddech yn dweud wrth yr awdurdodau am y trais hwn, dychmygwch gael eich allgludo, heb eich plant, yn union fel y dywedodd y cyflawnwr fyddai'n digwydd pe baech yn rhoi gwybod am y trais. Yn anffodus, Weinidog, mae hyn yn llawer rhy gyffredin, fel yr amlygwyd yn adroddiad y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol, 'Trais ar sail rhywedd: Anghenion menywod mudol' y llynedd. Roeddwn yn falch o gymryd rhan yn yr ymchwiliad a gynhaliwyd gan y pwyllgor, a diolch i'r cadeirydd, Jenny Rathbone, am arwain ar y mater hwn.

Weinidog, roeddwn yn falch fod Llywodraeth Cymru wedi derbyn argymhelliad 13 o'r adroddiad mewn egwyddor, a oedd yn nodi y dylid sefydlu wal dân sy'n cyfyngu ar rannu data rhwng asiantaethau'r rhai sy'n ceisio cefnogaeth ar gyfer trais rhywiol a thrais ar sail rhywedd. Awgrymodd Elizabeth Jiménez-Yáñez o gynghrair Menywod Mudol Step Up y byddai wal dân nid yn unig yn arwain at y canlyniad cadarnhaol o ganiatáu i ddioddefwyr roi gwybod yn ddiogel, byddai hefyd yn tynnu'r baich oddi ar wasanaethau statudol, gan gynnwys yr heddlu, i orfod cymryd camau gweithredu sy'n gysylltiedig â mewnfudo. Felly, Weinidog, a allwch chi roi diweddariad penodol mewn perthynas ag argymhelliad 13 a sut y dylai Llywodraeth Cymru sefydlu wal dân sy'n cyfyngu ar rannu data rhwng asiantaethau ar y rhai sy'n ceisio cymorth ar gyfer trais rhywiol a thrais ar sail rhywedd? Diolch.

Diolch yn fawr, Sarah Murphy, and can I thank you for not just this powerful question today, but also for the leading role that you're playing, I have to say, in this Senedd, in developing understanding and expertise in data justice? I think we recognise that, and we turn to you, and we are learning from you on these issues in terms of your contributions, particularly on the Equality and Social Justice Committee, and this particular inquiry that you undertook in the committee and the recommendation.

Now, it is important that we recognise, as I said, that safety ought to come before status, absolutely, in terms of immigration and support. We've got to protect and support victims and survivors of abuse; it's got to be the first priority for all services, including the police. This is something I'm now raising in the national implementation board of our strategy, the violence against women, domestic abuse and sexual violence strategy. We did accept the recommendation in principle. We can't direct the police or other reserved authorities, but we're considering with them how barriers can be removed to accessing services and how we can actually make this a delivery mechanism for our national strategy.

Diolch yn fawr, Sarah Murphy, ac a gaf fi ddiolch i chi, nid yn unig am y cwestiwn pwerus hwn heddiw, ond hefyd am y rôl arweiniol rydych chi'n ei chwarae yn y Senedd hon, mae'n rhaid i mi ddweud, yn datblygu dealltwriaeth ac arbenigedd mewn cyfiawnder data? Rwy'n credu ein bod yn cydnabod hynny, ac rydym yn troi atoch chi, ac rydym yn dysgu gennych chi am y materion hyn gyda'ch cyfraniadau, yn enwedig ar y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol, a'r ymchwiliad penodol hwn a gynhaliwyd gennych yn y pwyllgor a'r argymhelliad.

Nawr, mae'n bwysig ein bod yn cydnabod, fel y dywedais, y dylai diogelwch fod yn bwysicach na statws, yn bendant, o ran mewnfudo a chymorth. Mae'n rhaid inni amddiffyn a chefnogi dioddefwyr a goroeswyr camdriniaeth; mae'n hollbwysig mai dyna yw'r flaenoriaeth gyntaf i bob gwasanaeth, gan gynnwys yr heddlu. Mae hyn yn rhywbeth rwy'n ei godi nawr ar fwrdd gweithredu cenedlaethol ein strategaeth, y strategaeth ar drais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol. Rydym wedi derbyn yr argymhelliad mewn egwyddor. Ni allwn gyfarwyddo'r heddlu nac awdurdodau eraill a gedwir yn ôl, ond rydym yn ystyried gyda nhw sut y gellir dileu rhwystrau i gael mynediad at wasanaethau a sut y gallwn ei wneud yn fecanwaith cyflawni ar gyfer ein strategaeth genedlaethol mewn gwirionedd.

13:55

Cwestiwn 4 sydd nesaf, ac mae cwestiwn 4 gan Carolyn Thomas.

Question 4 is next, and is to be asked by Carolyn Thomas.

Pobl sy'n ceisio Lloches
People Seeking Asylum

4. Sut mae Llywodraeth Cymru yn gweithio i sicrhau bod tosturi yn cael ei gynnwys mewn systemau cymorth i bobl sy'n ceisio lloches yng Nghymru? OQ59708

4. How is the Welsh Government working to ensure compassion is built into support systems for people seeking asylum in Wales? OQ59708

Diolch yn fawr, Carolyn Thomas. Our vision for Wales is to be a nation of sanctuary, embedding compassion as a key principle. Our nation of sanctuary plan aims to ensure people seeking sanctuary are welcomed from day one of arrival in Wales, and our support includes advice services, information about rights, entitlements, and integration services.

Diolch yn fawr, Carolyn Thomas. Ein gweledigaeth ar gyfer Cymru yw bod yn genedl noddfa, gan ymgorffori tosturi fel egwyddor allweddol. Nod ein cynllun cenedl noddfa yw sicrhau bod pobl sy'n ceisio noddfa yn cael eu croesawu o'r diwrnod cyntaf y byddant yn cyrraedd Cymru, ac mae ein cefnogaeth yn cynnwys gwasanaethau cynghori, gwybodaeth am hawliau, a gwasanaethau integreiddio.

Thank you for that answer, Minister. I recently visited Holywell world dance festival, which was, in part, to help refugees now resettled in north-east Wales feel more included and to give them the chance to share their culture with others. I enjoyed chatting to refugees from Afghanistan and Ukraine along with fair-minded, kind, Welsh, English and Chinese people from around the area who believe in hope rather than hate. The mayor of Mold, Councillor Teresa Carberry, is having an event on Friday, and she's called for a widening of compassion and empathy to celebrate diversity, and this is the message that I believe political leaders should be sharing. It saddens my heart when I hear UK Government Ministers who consistently encourage hatred and fear towards asylum seekers, in an attempt to appeal to the far right. They're all people, after all. There are good and bad people everywhere, so I just don't understand it. Minister, do you agree with me that this makes it all the more important that here in Wales we continue to highlight that we are proud to be a nation of sanctuary, and are dedicated to supporting those that are seeking asylum? Thank you.

Diolch am yr ateb hwnnw, Weinidog. Yn ddiweddar, ymwelais â gŵyl ddawns y byd yn Nhreffynnon, a oedd, yn rhannol, yn helpu ffoaduriaid sydd bellach wedi ymgartrefu yng ngogledd-ddwyrain Cymru i deimlo'u bod wedi'u cynnwys yn well ac i roi cyfle iddynt rannu eu diwylliant ag eraill. Mwynheais sgwrsio â ffoaduriaid o Affganistan ac Wcráin ynghyd â phobl garedig a theg o Gymru, Lloegr a Tsieina o gwmpas yr ardal sy'n credu mewn gobaith yn hytrach na chasineb. Mae maer yr Wyddgrug, y Cynghorydd Teresa Carberry, yn cynnal digwyddiad ddydd Gwener, ac mae hi wedi galw am fwy o dosturi ac empathi i ddathlu amrywiaeth, a dyma'r neges y credaf y dylai arweinwyr gwleidyddol fod yn ei rhannu. Mae'n fy nhristáu pan fyddaf yn clywed Gweinidogion Llywodraeth y DU yn annog ofn a chasineb tuag at geiswyr lloches yn gyson, mewn ymgais i apelio at y dde eithafol. Maent i gyd yn bobl wedi'r cyfan. Mae yna bobl dda a phobl ddrwg ym mhobman, felly nid wyf yn deall. Weinidog, a ydych yn cytuno â mi fod hyn yn ei gwneud yn bwysicach fyth ein bod ni yma yng Nghymru yn parhau i dynnu sylw at y ffaith ein bod ni'n falch o fod yn genedl noddfa, ac yn ymroddedig i gefnogi'r rhai sy'n ceisio lloches? Diolch.

Well, diolch yn fawr, Carolyn Thomas. How important it is to recognise that compassion that was shown in the Holywell world dance festival, with such integration and such compassion, and, of course, such benefit that the whole community was feeling from that integration. We are in Refugee Week, and the theme is compassion, and earlier this week I attended a school—and I'm meeting other schools, and, in fact, there are events going on in schools across Wales—who are working on embedding this in the curriculum, but it's also something where towns, communities, councils and universities are embracing the nation of sanctuary and actually also engaging with City of Sanctuary, who were with us yesterday when we met with the Welsh Refugee Council. This is about Wales being a compassionate and welcoming place for those seeking sanctuary, and it is important that you highlight today, from that community in your constituency, in your region of North Wales, the support that's coming, with the mayor of Mold actually also playing her part. It's leadership, and it does mean that we should all play our part in terms of that warm welcome, and recognise that we're enriched by the skills and experiences of those sanctuary seekers who come here, who we can care for in Wales.

Wel, diolch yn fawr, Carolyn Thomas. Mae'n hollbwysig cydnabod y tosturi a ddangoswyd yng ngŵyl ddawns y byd yn Nhreffynnon, gyda'r fath integreiddio a'r fath dosturi, ac wrth gwrs, y fath fudd a deimlai'r gymuned gyfan o'r integreiddio hwnnw. Mae'n Wythnos y Ffoaduriaid, a'r thema yw tosturi, ac yn gynharach yr wythnos hon mynychais ysgol—ac rwy'n cyfarfod ag ysgolion eraill, ac mewn gwirionedd, mae digwyddiadau'n digwydd mewn ysgolion ledled Cymru—sy'n gweithio ar wreiddio hyn yn y cwricwlwm, ond mae trefi, cymunedau, cynghorau a phrifysgolion yn cofleidio'r genedl noddfa hefyd ac yn ymgysylltu â Dinas Noddfa, a oedd gyda ni ddoe pan wnaethom gyfarfod â Chyngor Ffoaduriaid Cymru. Mae'n ymwneud â bod Cymru'n lle tosturiol a chroesawgar i'r rhai sy'n ceisio noddfa, ac mae'n bwysig eich bod yn tynnu sylw heddiw, o'r gymuned honno yn eich etholaeth chi, yn eich rhanbarth, sef Gogledd Cymru, at y gefnogaeth sydd ar gael, gyda maer yr Wyddgrug hefyd yn chwarae ei rhan. Mae'n arweinyddiaeth, ac mae'n golygu y dylem i gyd chwarae ein rhan i ddarparu'r croeso cynnes hwnnw, a chydnabod ein bod yn cael ein cyfoethogi gan sgiliau a phrofiadau'r ceiswyr lloches sy'n dod yma, ac y gallwn ofalu amdanynt yng Nghymru.

Cwestiwn 5. Joel James. O, mae'n ddrwg gen i, sori—

Question 5. Joel James. I do apologise—

—I mixed up my Sams there. I was looking for Sam Kurtz when, in fact, it's Sam Rowlands I have down. So, I mixed up my Sams. Apologies for that. A supplementary—Sam Rowlands.

—Drysais rhwng fy Sams yno. Roeddwn i'n chwilio am Sam Kurtz ond Sam Rowlands sydd gennyf i lawr yma mewn gwirionedd. Felly, fe ddrysais rhwng fy Sams. Ymddiheuriadau am hynny. Cwestiwn atodol—Sam Rowlands.

14:00

Not at all, Llywydd, and thank you for the opportunity. It's wonderful to hear of the Holywell world dance festival. Sadly, I wasn't able to make it there; I'm not sure whether Holywell would have been ready for my dance moves on that occasion—[Laughter.]—but I thank Carolyn Thomas for raising the important point today.

Of course, Minister, you'll know that the United Kingdom has a history of accepting and welcoming those seeking asylum and refuge from around the world for centuries. In Britain, of course, we always maintain that welcome and heart of compassion. If you look back, in the sixteenth century, from the French Huguenots, right through to the present day with Ukrainians, Syrians and people from Hong Kong seeking that refuge, in Wales, and in the UK as a whole, we maintain those open arms and that haven for those who need it.

Focusing on my region, Minister, you'll be aware, I'm sure, of proposals for a hotel to be used, in Northop Hall, as a site for 400 single male refugees. I'd like to know what the Welsh Government's view is on this, please. 

Ddim o gwbl, Lywydd, a diolch am y cyfle. Mae'n hyfryd clywed am ŵyl ddawns y byd Treffynnon. Yn anffodus, ni lwyddais i gyrraedd yno; nid wyf yn siŵr a fyddai Treffynnon wedi bod yn barod ar gyfer fy symudiadau dawns—[Chwerthin.]—ond diolch i Carolyn Thomas am godi'r pwynt pwysig heddiw.

Wrth gwrs, Weinidog, fe wyddoch fod gan y Deyrnas Unedig hanes o dderbyn a chroesawu'r rhai sy'n ceisio lloches o bob cwr o'r byd ers canrifoedd. Ym Mhrydain, wrth gwrs, rydym bob amser yn dangos croeso a thosturi. Os edrychwch yn ôl, yn yr unfed ganrif ar bymtheg, o'r Huguenotiaid Ffrengig, hyd heddiw gydag Wcreiniaid, Syriaid a phobl o Hong Kong yn ceisio lloches yng Nghymru, ac yn y DU gyfan, mae gennym freichiau agored a hafan i'r rhai sydd ei hangen.

Os caf ganolbwyntio ar fy rhanbarth i, Weinidog, fe fyddwch yn ymwybodol, rwy'n siŵr, o gynigion i westy gael ei ddefnyddio, yn Neuadd Llaneurgain, fel safle ar gyfer 400 o ffoaduriaid gwrywaidd sengl. Hoffwn wybod beth yw safbwynt Llywodraeth Cymru ar hyn, os gwelwch yn dda. 

Diolch yn fawr, Sam Rowlands, and thank you for your recognition of the nation of sanctuary and the recognition of the support and welcome in north Wales, in your region, and the ways in which local authorities are also playing such a crucial role in terms of support. Now, obviously, this is an area where it is not—migration policy—devolved to Wales, but we work very closely on the point of integration with all of the local services that we provide. I think it is important that this is where the team Wales approach has been so successful, not just in terms of our response to the Ukrainian humanitarian response, which continues, as we discuss here in the Senedd, but, before that, the response to the Afghan evacuation, where we have, as has already been said, Afghan refugees living all over Wales whom we support, and the Syrians who are also with us and who are so much part of our communities.

It is important that we recognise that this is a Home Office responsibility. We are concerned about the ways in which the Home Office is not engaging sufficiently with our local authorities, particularly in terms of support and the response—the multi-agency response. I think you know that the particular site that you mentioned is subject to planning now. But, indeed, we now have a nation of sanctuary ministerial board, which met this morning with Ministers, and including representatives from the Welsh Local Government Association and the Wales Council for Voluntary Action. So, we are working on a team Wales approach to ensure that we can offer the support we can, but also raise with the Home Office our particular concerns about the way in which they are using, inappropriately, these locations.

Now, I would say, and I think we said this yesterday in terms of the Illegal Migration Bill, I do ask again whether you and your colleagues can raise these issues with the UK Government. I'm not talking about the Illegal Migration Bill at this point; I'm actually saying, 'Can you join us in saying that what the UK Government needs to do is improve the processing facility for asylum applications for those in need?' The House of Commons Home Affairs Select Committee has got a range—and that's cross-party—of recommendations in this area. If they could improve the asylum applications, then there would be less need for people to have to come to stay in unsuitable venues and locations. We need to ensure that they can swiftly, as they used to be, be accommodated and settled, or, indeed, there can be effective return agreements for those with invalid claims and an exceptional process to ensure asylum for those in particular need.

I am making this point, Llywydd, today, because it is something that we could unite on—call for those safe and legal routes, and ensure that we can get some of those safe and legal routes like, as I said yesterday, the Dubs scheme, named after Lord Alf Dubs. I think, if you can join with us on that—. I'll be meeting with the immigration Minister, as local government has very recently, for clarity, better engagement and raising concerns about the impact of large sites on integration and cohesion.

Diolch yn fawr, Sam Rowlands, a diolch am gydnabod y genedl noddfa a'r gefnogaeth a'r croeso yng ngogledd Cymru, yn eich rhanbarth, a'r ffyrdd y mae awdurdodau lleol hefyd yn chwarae rhan mor hanfodol gyda'u cefnogaeth. Nawr, yn amlwg, dyma faes lle nad ydyw—polisi mudo—wedi'i ddatganoli i Gymru, ond rydym yn gweithio'n agos iawn ar y pwynt integreiddio â'r holl wasanaethau lleol rydym yn eu darparu. Rwy'n credu ei bod yn bwysig mai dyma lle mae dull tîm Cymru wedi bod mor llwyddiannus, nid yn unig o ran ein hymateb i ymateb dyngarol Wcráin, sy'n parhau wrth inni drafod yma yn y Senedd, ond cyn hynny, yr ymateb i adael Affganistan, lle rydym wedi cefnogi ffoaduriaid o Affganistan sy'n byw ledled Cymru, fel sydd wedi'i ddweud eisoes, a'r Syriaid sydd gyda ni ac sy'n gymaint o ran o'n cymunedau.

Mae'n bwysig ein bod yn cydnabod mai cyfrifoldeb y Swyddfa Gartref yw hyn. Rydym yn pryderu am y ffyrdd nad yw'r Swyddfa Gartref yn ymgysylltu'n ddigonol â'n hawdurdodau lleol, yn enwedig mewn perthynas â chymorth a'r ymateb—yr ymateb amlasiantaethol. Rwy'n credu eich bod yn gwybod bod y safle penodol y sonioch chi amdano yn amodol ar ganiatâd cynllunio nawr. Ond yn wir, mae gennym fwrdd gweinidogol cenedl noddfa nawr, ac fe gyfarfu â Gweinidogion y bore yma, ac mae'n cynnwys cynrychiolwyr o Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru a Chyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru. Felly, rydym yn gweithio ar ddull tîm Cymru i sicrhau y gallwn gynnig y gefnogaeth y gallwn ei rhoi, ond hefyd yn codi ein pryderon penodol gyda'r Swyddfa Gartref am y ffordd y maent yn defnyddio'r lleoliadau hyn yn amhriodol.

Nawr, byddwn i'n dweud, ac rwy'n credu ein bod wedi dweud hyn ddoe mewn perthynas â'r Bil Mudo Anghyfreithlon, rwy'n gofyn eto a allwch chi a'ch cyd-Aelodau godi'r materion hyn gyda Llywodraeth y DU. Nid wyf yn siarad am y Bil Mudo Anghyfreithlon ar y pwynt hwn; rwy'n dweud, 'A wnewch chi ymuno â ni i ddweud mai'r hyn y mae angen i Lywodraeth y DU ei wneud yw gwella'r cyfleuster prosesu ar gyfer ceisiadau lloches i'r rhai mewn angen?' Mae gan Bwyllgor Dethol Materion Cartref Tŷ'r Cyffredin ystod o argymhellion—a hynny'n drawsbleidiol—yn y maes hwn. Pe gallent wella'r ceisiadau lloches, byddai llai o angen i bobl orfod dod i aros mewn lleoliadau anaddas. Mae angen inni sicrhau y gellir eu cartrefu'n gyflym, fel oedd yn arfer digwydd, neu'n wir, y gall fod cytundebau dychwelyd effeithiol i'r rhai â cheisiadau annilys a phroses eithriadol i sicrhau lloches i'r rhai mewn angen arbennig.

Rwy'n gwneud y pwynt hwn heddiw, Lywydd, oherwydd mae'n rhywbeth y gallem uno yn ei gylch—galw am lwybrau diogel a chyfreithiol, a sicrhau y gallwn gael rhai o'r llwybrau diogel a chyfreithiol hynny, fel y dywedais ddoe, fel cynllun Dubs, a enwyd ar ôl yr Arglwydd Alf Dubs. Os gallwch ymuno â ni ar hynny—. Byddaf yn cyfarfod â'r Gweinidog mewnfudo, fel y gwnaeth llywodraeth leol yn ddiweddar, er mwyn sicrhau eglurder, ymgysylltu gwell a chodi pryderon am effaith safleoedd mawr ar integreiddio a chydlyniant.

14:05
Undebau Credyd
Credit Unions

5. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am sut mae undebau credyd yn cefnogi teuluoedd yng Nghymru? OQ59701

5. Will the Minister provide an update on how credit unions are supporting families in Wales? OQ59701

Diolch yn fawr, Joel James. We're working closely with credit unions to provide ethical loans and savings, delivered through 13 projects. In addition, we are providing £1.2 million for a loan expansion scheme. I also engage regularly with responsible lenders, to ensure they're doing all they can to support people through the cost-of-living crisis.

Diolch yn fawr, Joel James. Rydym yn gweithio'n agos gydag undebau credyd i ddarparu benthyciadau a chynilion moesegol, a ddarperir drwy 13 prosiect. Yn ogystal, rydym yn darparu £1.2 miliwn ar gyfer cynllun ehangu benthyciadau. Rwyf hefyd yn ymgysylltu'n rheolaidd â benthycwyr cyfrifol, er mwyn sicrhau eu bod yn gwneud popeth yn eu gallu i gefnogi pobl drwy'r argyfwng costau byw.

Thank you, Minister, for your response. According to their website, Cardiff and Vale Credit Union, while selling themselves as an organisation that, and I quote,

'offer flexible loans on fair terms, with low rates, no fees'

seem to be offering quite staggering interest rates for loans that are massively above market rates. In fact, Minister, a standard family loan for £1,000 would incur an interest rate of 41.2 per cent, and a loyalty loan for £1,000 would see someone paying 40.2 per cent in interest. Indeed, most of the rates they offered on loans of different amounts were considerably higher than someone would get from a bank or building society. And, though they do offer competitive loan rates, these are restricted-access only and won't be available to many people who will be applying for them. I'm most concerned that, for family loans, listed for school uniforms, trips, holidays, Christmas and family holidays, Cardiff and Vale Credit Union will now accept child benefit as a method of payment. So, the benefit paid to families to make sure children are properly fed and clothed can now be used to pay the 41.2 per cent interest on loans to the credit union. However you look at this, Minister, it's wrong for a family that is struggling and needs money for school uniforms to pay 41.2 per cent interest, which is an interest rate within the region of the infamous pay-day loan companies. With this in mind, do you believe that this rate is punishing people for being poor and that it's not within the ethos of the credit union's stated aims of fair terms and low rates? Thank you.

Diolch am eich ymateb, Weinidog. Yn ôl eu gwefan, mae Undeb Credyd Caerdydd a'r Fro, er yn gwerthu eu hunain fel sefydliad sydd, ac rwy'n dyfynnu,

'yn cynnig benthyciadau hyblyg ar delerau teg, gyda chyfraddau isel, dim ffioedd'

yn ymddangos fel pe baent yn cynnig cyfraddau llog eithaf syfrdanol ar fenthyciadau sy'n uwch na chyfraddau'r farchnad. Mewn gwirionedd, Weinidog, byddai benthyciad teuluol safonol o £1,000 yn arwain at gyfradd llog o 41.2 y cant, a byddai benthyciad teyrngarwch o £1,000 yn golygu bod rhywun yn talu 40.2 y cant mewn llog. Yn wir, roedd y rhan fwyaf o'r cyfraddau a gynigiwyd ganddynt ar fenthyciadau o symiau gwahanol gryn dipyn yn uwch nag y byddai rhywun yn ei gael gan fanc neu gymdeithas adeiladu. Ac er eu bod yn cynnig cyfraddau benthyg cystadleuol, mynediad cyfyngedig a geir at y rhain ac ni fyddant ar gael i lawer o bobl a fydd yn gwneud cais amdanynt. Rwy'n poeni'n fwy na dim y bydd Undeb Credyd Caerdydd a'r Fro nawr yn derbyn budd-dal plant fel dull o dalu am fenthyciadau teuluol, a restrir ar gyfer gwisgoedd ysgol, tripiau, y Nadolig a gwyliau teulu. Felly, gellir defnyddio'r budd-dal sy'n cael ei dalu i deuluoedd i sicrhau bod plant yn cael eu bwydo a'u gwisgo'n briodol i dalu'r llog o 41.2 y cant ar fenthyciadau i'r undeb credyd. Sut bynnag yr edrychwch chi ar hyn, Weinidog, mae'n anghywir i deulu sy'n ei chael hi'n anodd ac sydd angen arian ar gyfer gwisgoedd ysgol dalu llog o 41.2 y cant, sy'n gyfradd llog nad yw'n annhebyg i gyfraddau llog y cwmnïau benthyciadau diwrnod cyflog gwarthus. Gyda hyn mewn golwg, a ydych chi'n credu bod y gyfradd hon yn cosbi pobl am fod yn dlawd ac nad yw o fewn ethos nodau datganedig yr undeb credyd o delerau teg a chyfraddau isel? Diolch.

Well, thank you for that question. I'm a very proud member—I should declare that interest—of Cardiff and Vale Credit Union, as are so many others, and I would urge you to visit Cardiff and Vale Credit Union. We visited credit unions after Christmas to congratulate them on the work that they're doing and, indeed, to support them as ethical lenders, providing access to affordable credit, setting up community hubs, working with families through the school-saving scheme.

But I think it is important to say we have supported them with this loan expansion scheme. So, £1.2 million's been provided to 10 credit unions for this loan expansion scheme, and it does allow people with poor credit history to access affordable credit. Up until March of this year, almost 1,700 loans were issued through this scheme, and that's continuing to increase. There are financial challenges being faced by households across Wales, but the credit unions across Wales—and I've visited many, and I do encourage Members to do so, across the Chamber—have welcomed this particular loan expansion scheme. And, let's face it, in terms of supporting the cost of living, £1.2 million was given to credit unions in the last financial year to expand their lending. That's been recycled into this financial year, and it's the ethically driven credit union sector that's attracting and serving those very financially vulnerable new members.

But can I also take the opportunity to say that more than 35 per cent of credit union borrowers are lone parents with dependent children? They provide family loans, where repayments are deducted automatically from benefit payments. It's very popular—it opens up access to affordable credit and, with the savings element, it helps parents to save more regularly. They're very engaged with their members, credit unions. They're affordable, not for profit and ethical.

And finally, can I say we're also joining with Fair4All Finance? And we're joining with Scotland—all devolved nations, as well as England—we're joining with them, and responsible lenders, to test a no-interest loan scheme, which I'm sure the Member will be interested in. So, credit unions in Wales will be referral partners for it. It's being delivered by Social Investment Cymru, Fair4All and Salad Money, and I shall be glad to report on how that pilot is going.

Wel, diolch am y cwestiwn. Rwy'n aelod balch iawn—dylwn ddatgan y buddiant hwnnw—o Undeb Credyd Caerdydd a'r Fro, fel y mae cymaint o bobl eraill, a byddwn yn eich annog i ymweld ag Undeb Credyd Caerdydd a'r Fro. Fe wnaethom ymweld ag undebau credyd ar ôl y Nadolig i'w llongyfarch ar y gwaith y maent yn ei wneud ac yn wir, i'w cefnogi fel benthycwyr moesegol, sy'n darparu mynediad at gredyd fforddiadwy, yn sefydlu hybiau cymunedol, ac yn gweithio gyda theuluoedd drwy gynllun cynilo'r ysgolion.

Ond rwy'n credu ei bod yn bwysig dweud ein bod wedi eu cefnogi gyda'r cynllun ehangu benthyciadau hwn. Felly, mae £1.2 miliwn wedi'i ddarparu i 10 undeb credyd ar gyfer y cynllun ehangu benthyciadau, ac mae'n caniatáu i bobl sydd â hanes credyd gwael gael mynediad at gredyd fforddiadwy. Hyd at fis Mawrth eleni, rhoddwyd bron i 1,700 o fenthyciadau drwy'r cynllun hwn, ac mae hynny'n parhau i gynyddu. Mae yna heriau ariannol yn wynebu aelwydydd ledled Cymru, ond mae'r undebau credyd ledled Cymru—ac rwyf wedi ymweld â llawer ohonynt, ac rwy'n annog yr Aelodau i wneud hynny, ar draws y Siambr—wedi croesawu'r cynllun penodol hwn i ehangu benthyciadau. A gadewch inni wynebu'r peth, ar gyfer cefnogi costau byw, rhoddwyd £1.2 miliwn i undebau credyd yn ystod y flwyddyn ariannol ddiwethaf i ehangu eu benthyca. Mae hwnnw wedi'i ailgylchu i mewn i'r flwyddyn ariannol hon, a'r sector undebau credyd moesegol sy'n denu ac yn gwasanaethu'r aelodau newydd hynod fregus yn ariannol hynny.

Ond a gaf fi hefyd achub ar y cyfle i ddweud bod mwy na 35 y cant o fenthycwyr undebau credyd yn rhieni sengl â phlant dibynnol? Maent yn darparu benthyciadau teuluol, lle caiff ad-daliadau eu didynnu'n awtomatig o daliadau budd-dal. Mae'n boblogaidd iawn—mae'n agor mynediad at gredyd fforddiadwy a chyda'r elfen gynilo, mae'n helpu rhieni i gynilo'n fwy rheolaidd. Maent yn ymwneud yn agos â'u haelodau, undebau credyd. Maent yn fforddiadwy, yn ddi-elw ac yn foesegol.

Ac yn olaf, a gaf fi ddweud ein bod hefyd yn ymuno â Fair4All Finance? Ac rydym yn ymuno â'r Alban—yr holl genhedloedd datganoledig, yn ogystal â Lloegr—rydym yn ymuno â nhw, a benthycwyr cyfrifol, i brofi cynllun benthyciad dim llog, ac rwy'n siŵr y bydd gan yr Aelod ddiddordeb ynddo. Felly, bydd undebau credyd yng Nghymru yn bartneriaid cyfeirio ar ei gyfer. Mae'n cael ei ddarparu gan Buddsoddiad Cymdeithasol Cymru, Fair4All a Salad Money, a byddaf yn falch o adrodd ar sut mae'r peilot hwnnw'n mynd.

Y cwestiwn nesaf gan Darren Millar—cwestiwn 6.

The next question is from Darren Millar—question 6.

Allgáu Digidol
Digital Exclusion

6. Pa gamau y mae'r Gweinidog yn eu cymryd i fynd i'r afael ag allgáu digidol? OQ59689

6. What action is the Minister taking to address digital exclusion? OQ59689

Our national digital inclusion and health programme, Digital Communities Wales, supports organisations across all communities and sectors to help people engage with digital. The digital strategy for Wales makes clear that for people who cannot, or decide not to, participate digitally, alternative ways to access public services in Wales must remain available.

Mae ein rhaglen cynhwysiant digidol ac iechyd genedlaethol, Cymunedau Digidol Cymru, yn cefnogi sefydliadau ar draws pob cymuned a sector i helpu pobl i ymgysylltu â'r byd digidol. Mae strategaeth ddigidol Cymru yn ei gwneud yn glir fod yn rhaid parhau i ddarparu ffyrdd amgen i bobl na allant, neu sy'n dewis peidio â chael mynediad at wasanaethau cyhoeddus yng Nghymru drwy ddulliau digidol, allu gwneud hynny.

14:10

Thank you for that response, and I'm very pleased to hear you say that access to services in a non-digital way should be available. We know that only 41 per cent of the over-75s have digital skills, and 32 per cent of people aged 75 plus feel that they are digitally excluded. And, unfortunately, this is leading to problems in those individuals being able to access vital services, such as access to blue badges. Research by Age Cymru has shown that, very often, older people are being told by their local authorities that the only way to apply is online. When they ask for help because they're not able to apply online, they're told, 'We can't offer any help', and clearly that isn't good enough. What action are you going to take, as the Deputy Minister with the responsibility for this issue, to ensure that local authorities do live up to the aspirations that you've set them as a Welsh Government to make sure that applications for blue badges—and, indeed, any other public service—are available for people who are not able to do things like online applications? 

Diolch am yr ymateb hwnnw, ac rwy'n falch iawn o'ch clywed yn dweud y dylai mynediad at wasanaethau mewn ffordd nad yw'n ddigidol fod ar gael. Gwyddom mai dim ond 41 y cant o'r rhai dros 75 oed sydd â sgiliau digidol, ac mae 32 y cant o bobl 75 oed a hŷn yn teimlo eu bod wedi'u hallgáu'n ddigidol. Ac yn anffodus, mae hyn yn arwain at broblemau i'r unigolion hynny allu cael mynediad at wasanaethau hanfodol, megis mynediad at fathodynnau glas. Mae ymchwil gan Age Cymru wedi dangos bod pobl hŷn, yn aml iawn, yn cael gwybod gan eu hawdurdodau lleol mai'r unig ffordd o wneud cais yw ar-lein. Pan fyddant yn gofyn am help am nad ydynt yn gallu gwneud cais ar-lein, dywedir wrthynt, 'Ni allwn gynnig unrhyw help', ac yn amlwg nid yw hynny'n ddigon da. Pa gamau y bwriadwch eu cymryd, fel y Dirprwy Weinidog â chyfrifoldeb am y mater hwn, i sicrhau bod awdurdodau lleol yn cyflawni'r dyheadau rydych chi wedi'u gosod fel Llywodraeth Cymru i wneud yn siŵr fod ceisiadau am fathodynnau glas—ac unrhyw wasanaeth cyhoeddus arall, yn wir—ar gael i bobl nad ydynt yn gallu gwneud pethau fel ceisiadau ar-lein? 

Can I thank Darren Millar for the question? I know this is something that you've raised in this Senedd Chamber before, and it's definitely something I think all of us collectively share concerns about, that people cannot always still access services, because you pointed to the 32 per cent figure of people 75 and over in Wales who do not personally use the internet, or people that don't know how to or don't feel confident using it as well. So, I'll certainly pick up the points you made specifically on blue badges, but if there are any other concerns, any specific cases you want to write to me or Jane Hutt to raise, we can make sure that's followed up in our conversations and implementing this with colleagues in local government and beyond as well.

We're also doing some work—we've commissioned the University of Liverpool to do some research for us on a minimum digital living standard for Wales. So, basically, building a consensus for citizen organisations to consider what they might need to do more of and the way that they need to do things to have minimum digital inclusion, but that they would always have that alternative in place as well.  

A gaf fi ddiolch i Darren Millar am y cwestiwn? Rwy'n gwybod bod hyn yn rhywbeth rydych wedi'i godi yn Siambr y Senedd hon o'r blaen, ac mae'n bendant yn rhywbeth rwy'n credu bod pob un ohonom yn rhannu pryderon yn ei gylch, na all pobl ddal i gael mynediad at wasanaethau bob amser, oherwydd fe wnaethoch chi dynnu sylw at ffigur o 32 y cant o bobl 75 oed a hŷn yng Nghymru nad ydynt yn defnyddio'r rhyngrwyd yn bersonol, neu bobl nad ydynt yn gwybod sut i'w ddefnyddio, neu rai nad ydynt yn teimlo'n hyderus yn ei ddefnyddio yn ogystal. Felly, byddaf yn sicr yn codi'r pwyntiau a wnaethoch yn benodol am fathodynnau glas, ond os oes unrhyw bryderon eraill, unrhyw achosion penodol yr hoffech ysgrifennu ataf fi neu Jane Hutt i'w codi, gallwn sicrhau ein bod yn mynd ar drywydd hynny yn ein sgyrsiau ac yn gweithredu hyn gyda chydweithwyr mewn llywodraeth leol a thu hwnt hefyd.

Rydym hefyd yn gwneud gwaith—rydym wedi comisiynu Prifysgol Lerpwl i wneud ymchwil ar ein rhan ar safon byw digidol gofynnol i Gymru. Felly, yn y bôn, adeiladu consensws i sefydliadau dinasyddion ystyried yr hyn y gallai fod angen iddynt wneud mwy ohono a'r ffordd y mae angen iddynt wneud pethau i gael y cynhwysiant digidol gofynnol, ond y byddai ganddynt y dewis arall hwnnw ar waith bob amser hefyd.  

Heddlu Cymunedol yn Sir Ddinbych
Community Policing in Denbighshire

7. A wnaiff y Gweinidog amlinellu uchelgais Llywodraeth Cymru ar gyfer cynyddu darpariaeth heddlu cymunedol yn Sir Ddinbych? OQ59715

7. Will the Minister outline the Welsh Government's ambition for increasing community police provision in Denbighshire? OQ59715

Thank you for the question. The Welsh Government is committed to community safety in Wales. One of our programme for government commitments is to maintain funding for 500 police community support officers and increase their number by 100 over the period of this Senedd term. And there are currently 34 PCSOs based in Denbighshire.

Diolch am y cwestiwn. Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i ddiogelwch cymunedol yng Nghymru. Un o ymrwymiadau ein rhaglen lywodraethu yw cynnal cyllid ar gyfer 500 o swyddogion cymorth cymunedol yr heddlu a chynnydd o 100 yn eu nifer dros dymor y Senedd hon. Ac ar hyn o bryd mae 34 o swyddogion cymorth cymunedol yr heddlu wedi'u lleoli yn sir Ddinbych.

Thank you very much for your response, Minister, and the reason I want to raise this question this afternoon is that recently I spent three shifts on the beat with north Wales local policing teams. I did two shifts in Rhyl and one in Denbigh, and one of the common themes that has been recognised is the need for the enhancement of a local policing presence on the streets to increase the visibility and be a natural deterrent to crimes in our towns and villages in Denbighshire. As you mentioned in your initial response, Minister, it was in the Welsh Labour Party's 2021 Senedd election manifesto that you were committed to increasing PCSOs in their hundreds, and, two years on, we're still waiting to see evidence of this pledge on the streets. Can you give us an update on this matter and a bit of a timeline as to when these PCSOs are going to be delivered, or is it just more warm words from the Labour Party in Wales? 

Diolch yn fawr iawn am eich ymateb, Weinidog, a'r rheswm pam rwyf am godi'r cwestiwn hwn y prynhawn yma yw fy mod wedi treulio tair shifft yn ddiweddar gyda thimau plismona lleol gogledd Cymru. Fe wneuthum ddwy shifft yn y Rhyl ac un yn Ninbych, ac un o'r themâu cyffredin sydd wedi cael eu cydnabod yw'r angen i wella presenoldeb plismona lleol ar y strydoedd i gynyddu gwelededd ac i fod yn rhwystr naturiol i droseddau yn ein trefi a'n pentrefi yn sir Ddinbych. Fel y sonioch chi yn eich ymateb cychwynnol, Weinidog, ym maniffesto etholiad Senedd Cymru 2021 y Blaid Lafur fe wnaethoch ymrwymo i gynyddu swyddogion cymorth cymunedol yr heddlu yn eu cannoedd, a ddwy flynedd yn ddiweddarach, rydym yn dal i aros i weld tystiolaeth o'r addewid hwn ar y strydoedd. A allwch roi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni am y mater ac amserlen ar gyfer pryd y bydd y caiff y swyddogion hyn eu cyflwyno, neu ai dim ond rhagor o eiriau gwag gan y Blaid Lafur yng Nghymru oedd hyn? 

I'm very glad you have actually welcomed the fact that it is a Welsh Labour Government that is not only funding 500 PCSOs, but also increasing their number by 100 over the period of this Senedd term, and that is important in terms of the timeline—I will come on to the timeline. But also, can I take from that an indication that you might also perhaps be warming to the fact that we feel that devolution of policing to Wales would be the most appropriate way forward, so that we can actually meet the neighbourhood policing needs of our communities? And I congratulate you on joining three shifts on the beat. I myself joined a shift on the beat—a ride-around, as they call it—recently, and learnt a lot from that experience, as many Senedd Members have also mentioned over a period of time. 

So, we're providing over £22 million of funding for PCSOs in this financial year, despite the fact that, as I say, at present policing is reserved. We want to devolve it. We've got a very challenging fiscal position, and that's because of your Government and cuts and austerity for 13 years. But you have got 34 police community support officers in Denbighshire—23 PCSOs are based in Denbigh and Abergele coastal, a further 11 are based in Denbigh and Conwy rural—and this is a mixture of Welsh Government and force-funded PCSOs. We're funding more than half of the total funding for PCSOs in north Wales in 2023-24, and that's an agreement with the force.

Just finally, Llywydd, I want to give one example of a very important neighbourhood policing team project in north Wales, and you will be aware of it, I’m sure, north Wales Members. The neighbourhood policing team have been supporting the Blossom and Bloom project. It’s a charity supporting young mums in the area, and actually it was the local neighbourhood policing team that helped with the funding application for this charity to continue their work. This just shows how the PCSOs play such a crucial role in the community, working with young people, offering fitness sessions to mums at a local boxing gym. One of you can claim this project, I’m sure, at some point. But also, the local boxing gym won an award at the police and crime commissioners community awards ceremony, so Wales is on the map in terms of the support we’re giving to those important PCSOs.

Rwy'n falch iawn eich bod wedi croesawu'r ffaith mai Llywodraeth Lafur Cymru sydd nid yn unig yn ariannu 500 o swyddogion cymorth cymunedol yr heddlu ond sydd hefyd yn sicrhau cynnydd o 100 yn eu nifer dros dymor y Senedd hon, ac mae hynny'n bwysig o ran yr amserlen—fe ddof at yr amserlen. Ond hefyd, a gaf fi gymryd o hynny y gallech chithau hefyd fod yn cynhesu at y ffaith ein bod yn teimlo mai datganoli plismona i Gymru fyddai'r ffordd fwyaf priodol ymlaen, fel y gallwn ddiwallu anghenion plismona yn y gymdogaeth ein cymunedau mewn gwirionedd? Ac rwy'n eich llongyfarch ar ymuno â thair shifft ar y strydoedd. Fe ymunais innau â shifft ar y strydoedd—reid o gwmpas, fel y maent yn ei galw—yn ddiweddar, a dysgu llawer o'r profiad hwnnw, fel y mae llawer o Aelodau'r Senedd wedi sôn dros gyfnod o amser. 

Felly, rydym yn darparu dros £22 miliwn o gyllid ar gyfer swyddogion cymorth cymunedol yr heddlu yn y flwyddyn ariannol hon, er bod plismona wedi'i gadw'n ôl ar hyn o bryd, fel y dywedaf. Rydym eisiau ei ddatganoli. Mae gennym sefyllfa ariannol heriol iawn, a hynny oherwydd eich Llywodraeth chi a thoriadau a chyni ers 13 mlynedd. Ond mae gennych 34 o swyddogion cymorth cymunedol yr heddlu yn sir Ddinbych—mae 23 swyddog cymorth cymunedol yr heddlu wedi'u lleoli yn Ninbych arfordirol ac Abergele, mae 11 arall wedi'u lleoli Ninbych wledig a Chonwy—ac mae'n cynnwys cymysgedd o swyddogion cymorth cymunedol yr heddlu a ariennir gan Lywodraeth Cymru a chan yr heddlu. Rydym yn ariannu mwy na hanner cyfanswm y cyllid ar gyfer swyddogion cymorth cymunedol yr heddlu yng ngogledd Cymru yn 2023-24, a hynny drwy gytundeb â'r heddlu.

Yn olaf, Lywydd, rwyf am roi un enghraifft o brosiect pwysig iawn gan y tîm plismona yn y gymdogaeth yng ngogledd Cymru, ac fe fyddwch yn ymwybodol ohono, rwy'n siŵr, Aelodau gogledd Cymru. Mae'r tîm plismona yn y gymdogaeth wedi bod yn cefnogi prosiect Blossom and Bloom. Elusen yw hi sy'n cefnogi mamau ifanc yn yr ardal, ac mewn gwirionedd y tîm plismona yn y gymdogaeth lleol a helpodd gyda'r cais am gyllid i'r elusen hon barhau â'u gwaith. Mae hyn yn dangos sut mae swyddogion cymorth cymunedol yr heddlu yn chwarae rhan mor hanfodol yn y gymuned, gan weithio gyda phobl ifanc, a chynnig sesiynau ffitrwydd i famau mewn campfa focsio leol. Gall un ohonoch hawlio'r prosiect hwn ar ryw bwynt, rwy'n siŵr. Ond hefyd, enillodd y gampfa focsio leol wobr yn seremoni gwobrau cymunedol comisiynwyr yr heddlu a throseddu, felly mae Cymru ar y map o ran y gefnogaeth a rown i'r swyddogion cymorth cymunedol pwysig hynny.

14:15
Masnachu Pobl
People Trafficking

8. Pa drafodaethau diweddar y mae'r Gweinidog wedi'u cael gyda chomisiynwyr heddlu a throseddu ynghylch mynd i'r afael â masnachu pobl yn ne Cymru? OQ59688

8. What recent discussions has the Minister had with police and crime commissioners about tackling people trafficking in south Wales? OQ59688

Whilst crime and justice are reserved matters, we continue to work collaboratively with the police and other relevant partners across Wales. Our policing partnership board for Wales provides opportunities to discuss a range of issues, including people trafficking. 

Er bod trosedd a chyfiawnder yn faterion a gadwyd yn ôl, rydym yn parhau i weithio ar y cyd â'r heddlu a phartneriaid perthnasol eraill ledled Cymru. Mae ein bwrdd partneriaeth plismona ar gyfer Cymru yn darparu cyfleoedd i drafod amrywiaeth o faterion, gan gynnwys masnachu pobl.

Yes, this is firmly one of those issues that falls within that either jagged or fuzzy edge of devolved and retained competences, but my time out on the beat regularly with our local police has highlighted this issue of the trafficking of people, vulnerable people, into drugs farming in residential or empty properties in the south Wales valleys. It affects those communities, it takes police resource, and it impacts directly on vulnerable individuals who are often trafficked into these situations, exploited, and then they are the ones who are prosecuted, and the big criminals running the operations escape to run their operations from another property, on another day, with another exploited individual, but still impacting these often most disadvantaged communities, where the properties are cheapest and most viable for criminal operations like this. 

So, what discussions can the Minister have with the PCCs and the chief constables on this? And, until policing is devolved, as it is to the Mayor of London, in effect, what discussions with the Home Secretary too, to end this exploitation of trafficked individuals and the exploitation of disadvantaged communities?

Ie, dyma un o'r pethau sy'n dod o fewn y rhwyg neu'r ymylon aneglur rhwng cymwyseddau datganoledig a chymwyseddau a gadwyd yn ôl, ond mae fy amser allan ar y stryd yn rheolaidd gyda'n heddlu lleol wedi tynnu sylw at broblem masnachu pobl, pobl fregus, i mewn i ffermio cyffuriau mewn eiddo preswyl neu wag yng nghymoedd de Cymru. Mae'n effeithio ar y cymunedau hynny, mae'n llyncu adnoddau'r heddlu, ac mae'n effeithio'n uniongyrchol ar unigolion bregus sy'n aml yn cael eu masnachu i'r sefyllfaoedd hyn, a'u hecsbloetio, a nhw yw'r rhai sy'n cael eu herlyn, ac mae'r troseddwyr mawr sy'n rhedeg y gweithredoedd yn dianc i weithredu o eiddo arall, ar ddiwrnod arall, gydag unigolyn arall sy'n cael ei ecsbloetio, ond yn dal i effeithio ar y cymunedau mwyaf difreintiedig lle ceir yr eiddo rhataf a'r mwyaf addas ar gyfer gweithredoedd troseddol fel hyn. 

Felly, pa drafodaethau y gall y Gweinidog eu cael gyda'r comisiynwyr heddlu a throseddu a'r prif gwnstabliaid ar hyn? A hyd nes y caiff plismona ei ddatganoli, fel y mae i Faer Llundain i bob pwrpas, pa drafodaethau y gellir eu cael gyda'r Ysgrifennydd Cartref hefyd, i ddod ag ecsbloetio unigolion a fasnachir a chymunedau difreintiedig i ben?

I thank the Member for his question. You're right to raise the impact that this sort of abhorrent behaviour, this human trafficking, has not just on the vulnerable individuals that become victims of it, but the impact on communities as a whole, and also the knock-on effect, as I said, in terms of resourcing for our colleagues in the police services as well.

Like I said before, we do work very closely in partnership, even though it falls within that area that isn't devolved, but we do have a modern slavery division within Welsh Government to address these issues too. We'll certainly do that through our lead PCC—it's currently Jeff Cuthbert—around modern slavery, about how we can make sure we are working as closely together as we can and also raising those concerns with our colleagues in the UK Government. Clearly, we heard in this place yesterday, and I'm sure we will hear again, concerns around the Illegal Migration Bill, and actually that makes things more difficult for people who are victims of being trafficked, rather than actually seeking to support them and crack down on those people who seek to exploit those vulnerable people in instances of human trafficking.

So, we're committed to continuing to work in collaboration and to approach this from a position of empathy and compassion, and actually working with our colleagues and the police community support officers in supporting local communities and on the need for community cohesion too, at the same time.

Diolch i'r Aelod am ei gwestiwn. Rydych yn iawn i godi'r effaith y mae'r math hwn o ymddygiad ffiaidd, masnachu pobl, yn ei chael nid yn unig ar yr unigolion bregus sy'n dioddef o'i herwydd, ond hefyd yr effaith ar gymunedau yn gyffredinol, a'r sgil-effaith, fel y dywedais, ar adnoddau i'n cydweithwyr yng ngwasanaethau'r heddlu hefyd.

Fel y dywedais o'r blaen, rydym yn gweithio mewn partneriaeth agos iawn, er ei fod yn dod o fewn maes nad yw wedi'i ddatganoli, ond mae gennym adran gaethwasiaeth fodern o fewn Llywodraeth Cymru i fynd i'r afael â'r materion hyn hefyd. Byddwn yn sicr yn gwneud hynny drwy ein comisiynydd heddlu a throseddu arweiniol—Jeff Cuthbert ar hyn o bryd—ar gaethwasiaeth fodern, ynglŷn â sut y gallwn sicrhau ein bod yn gweithio mor agos ag y gallwn a chodi'r pryderon hynny gyda'n cymheiriaid yn Llywodraeth y DU. Yn amlwg, clywsom yn y lle hwn ddoe, ac rwy'n siŵr y byddwn yn clywed eto, y pryderon ynghylch y Bil Mudo Anghyfreithlon, ac mewn gwirionedd mae hwnnw'n gwneud pethau'n anos i bobl sy'n ddioddefwyr masnachu pobl, yn hytrach na cheisio eu cefnogi a mynd i'r afael â'r bobl sy'n ceisio ecsbloetio pobl fregus sy'n cael eu masnachu.

Felly, rydym wedi ymrwymo i barhau i weithio ar y cyd ac i fynd i'r afael â hyn gydag empathi a thosturi, a gweithio gyda'n cydweithwyr a swyddogion cymorth cymunedol yr heddlu i gefnogi cymunedau lleol ac ar yr angen am gydlyniant cymunedol hefyd, ar yr un pryd.

Strategaeth Tlodi Plant
Child Poverty Strategy

9. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gyda Gweinidog yr Economi ynghylch mesurau trawsbynciol i'w cynnwys yn y strategaeth tlodi plant wedi'i diweddaru? OQ59710

9. What discussions has the Minister had with the Minister for Economy regarding cross-cutting measures for inclusion in the refreshed child poverty strategy? OQ59710

Diolch yn fawr, Luke Fletcher. I met with the Minister for Economy recently as part of a series of bilateral meetings on cross-cutting measures for inclusion in the draft child poverty strategy. The draft strategy, of course, went out to consultation on Monday this week.

Diolch yn fawr, Luke Fletcher. Cyfarfûm â Gweinidog yr Economi yn ddiweddar fel rhan o gyfres o gyfarfodydd dwyochrog ar fesurau trawsbynciol i'w cynnwys yn y strategaeth ddrafft ar dlodi plant. Agorwyd cyfnod o ymgynghori ar strategaeth ddrafft ddydd Llun yr wythnos hon wrth gwrs.

Diolch am yr ateb, Gweinidog.

Thank you for the answer, Minister.

Following the publication of the June ONS statistics showing a pattern of declining Welsh employment rates and economic activity, I asked the Minister for Economy last week whether we need a far more candid and brutally honest assessment of the state of the Welsh economy. Now, the 2022 progress report on the child poverty strategy alludes to the fact that children are at increased risk of poverty in households that are struggling to get into work. But, of course, we have had a scenario for quite some time where the prospect of in-work poverty has been dramatically extended to an ever greater number of households in Wales. The refreshed child poverty strategy is, I think, a real chance to implement some ambitious measures to change this. So, in light of the recent ONS figures, is any additional resource being allocated to this and what fresh thinking is being generated between your officials and the economy Minister's to tackle what is a long-standing issue here in Wales?

Yn dilyn cyhoeddi ystadegau'r Swyddfa Ystadegau Gwladol ar gyfer mis Mehefin yn dangos patrwm o ostyngiad yng nghyfraddau cyflogaeth a gweithgarwch economaidd Cymru, gofynnais i Weinidog yr Economi yr wythnos diwethaf p'un a oes angen asesiad llawer mwy gonest o gyflwr economi Cymru. Nawr, mae adroddiad cynnydd 2022 ar y strategaeth tlodi plant yn cyfeirio at y ffaith bod plant mewn mwy o berygl o fod yn byw mewn tlodi mewn aelwydydd sy'n ei chael hi'n anodd cael gwaith. Ond wrth gwrs, rydym wedi cael senario ers cryn dipyn o amser lle mae'r posibilrwydd o dlodi mewn gwaith wedi cael ei ymestyn yn ddramatig i nifer cynyddol o aelwydydd yng Nghymru. Credaf fod y strategaeth tlodi plant newydd yn gyfle gwirioneddol i weithredu mesurau uchelgeisiol i newid hyn. Felly, yng ngoleuni ffigurau diweddar y Swyddfa Ystadegau Gwladol, a oes unrhyw adnoddau ychwanegol yn cael eu dyrannu i hyn a pha syniadau ffres sy'n cael eu cynhyrchu rhwng eich swyddogion chi a swyddogion Gweinidog yr Economi i fynd i'r afael â'r broblem hirsefydlog hon yma yng Nghymru?

14:20

Thank you very much for those really important comments and, in your question, reflections on the opportunities we have now with this draft child poverty strategy, which I encourage Members to consult in their constituencies about, and consult on the opportunities that the strategy provides us, despite the fact that we are very constrained in terms of our powers in relation to tax and benefits. But I think the key point about the strategy is it is cross-Government and all members of Cabinet, of course, endorsed the draft strategy for the 12-week consultation.

It is about supporting pathways out of poverty. You focused on the employment figures on economic inactivity, although the First Minister made clear that there is a picture of opportunity here as well, in terms of the Welsh economy. But it is about pathways out of poverty through those early years, education, employment, employment and skills, and the employability and skills plan is crucial to that, and that was a key point of my discussions with the Minister for Economy.

But it is about how we can strengthen the Welsh Government approach to integration of policy and funding to enable longer term collaboration. It's regional, local anti-poverty work and working with our partners to create a Wales where every child, young person and family can prosper.

Diolch yn fawr am y sylwadau pwysig iawn hynny ac yn eich cwestiwn, am y myfyrdodau ar y cyfleoedd sydd gennym nawr gyda'r strategaeth tlodi plant ddrafft hon, yr anogaf yr Aelodau i ymgynghori yn eu hetholaethau yn ei chylch, ac ymgynghori ynghylch y cyfleoedd y mae'r strategaeth yn eu cynnig inni, er mai cyfyngedig yw ein pwerau mewn perthynas â threthiant a budd-daliadau. Ond rwy'n credu mai'r pwynt allweddol am y strategaeth yw ei bod yn drawslywodraethol ac wrth gwrs, cymeradwyodd holl aelodau'r Cabinet y strategaeth ddrafft ar gyfer yr ymgynghoriad 12 wythnos.

Mae'n ymwneud â chefnogi llwybrau allan o dlodi. Roeddech yn canolbwyntio yn y ffigurau cyflogaeth ar anweithgarwch economaidd, er i'r Prif Weinidog egluro bod darlun o gyfle yma hefyd, o ran economi Cymru. Ond mae'n ymwneud â llwybrau allan o dlodi drwy'r blynyddoedd cynnar, addysg, cyflogaeth, cyflogaeth a sgiliau, ac mae'r cynllun cyflogadwyedd a sgiliau yn hanfodol i hynny, ac roedd hwnnw'n bwynt allweddol yn fy nhrafodaethau gyda Gweinidog yr Economi.

Ond mae'n ymwneud â sut y gallwn gryfhau dull Llywodraeth Cymru o integreiddio polisi a chyllid er mwyn galluogi cydweithredu mwy hirdymor. Mae'n waith gwrthdlodi rhanbarthol, lleol a gweithio gyda'n partneriaid i greu Cymru lle gall pob plentyn, person ifanc a theulu ffynnu.

3. Cwestiynau i'r Cwnsler Cyffredinol a Gweinidog y Cyfansoddiad
3. Questions to the Counsel General and Minister for the Constitution

Yr eitem nesaf, felly, fydd y cwestiynau i'r Cwnsler Cyffredinol a Gweinidog y Cyfansoddiad. Mae'r cwestiwn cyntaf gan Jenny Rathbone.

The next item will be questions to the Counsel General and Minister for the Constitution. The first question is from Jenny Rathbone.

Profiad Pobl Ifanc o'r System Lysoedd
Youth Experience of the Courts System

1. Pa drafodaethau y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'u cael gyda Chymdeithas yr Ynadon ynghylch profiad pobl ifanc o'r system lysoedd? OQ59712

1. What discussions has the Counsel General had with the Magistrates Association regarding youth experience of the courts system? OQ59712

Thank you for your question. I have not yet had discussions with the Magistrates Association on this issue. However, a Wales youth justice academic advisory group is currently reviewing the opportunities that arise from youth justice devolution, at our behest. The operation of the youth courts is part of that review, and magistrates are being consulted.

Diolch am eich cwestiwn. Nid wyf wedi cael trafodaethau gyda Chymdeithas yr Ynadon ar y mater hyd yma. Fodd bynnag, ar ein cais ni, mae grŵp cynghori academaidd Cymru ar gyfiawnder ieuenctid wrthi'n adolygu'r cyfleoedd sy'n codi o ddatganoli cyfiawnder ieuenctid. Mae gweithrediad y llysoedd ieuenctid yn rhan o'r adolygiad hwnnw, ac mae ymgynghori'n digwydd gydag ynadon.

Thank you, Minister, for that. The Counsel General may be aware that the Equality and Social Justice Committee report, called '60%—Giving them a Voice', is due to be published and is due to be debated in the Senedd next week, and that it highlights that at least 60 per cent of young people who become involved with the youth justice system have speech, language and other communication difficulties.

During our inquiry, we heard about the best practice established by Neath Port Talbot and Swansea bay youth justice areas and what a difference that has made, to have people who are communication experts supporting young people so that their voices are properly heard and, more importantly, so that they understand the process that they have got themselves involved with. I wonder whether this important issue is due to come up in the conversations that you have with magistrates, and what influence magistrates have on ensuring the quality of support required to ensure there are no miscarriages of justice involving young people who simply do not understand what is going on.

Diolch am hynny, Weinidog. Efallai y bydd y Cwnsler Cyffredinol yn ymwybodol fod adroddiad y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol, o'r enw '60%—Rhoi llais iddyn nhw', i fod i gael ei gyhoeddi a'i drafod yn y Senedd yr wythnos nesaf, a'i fod yn tynnu sylw at y ffaith bod gan o leiaf 60 y cant o bobl ifanc sy'n dod i gysylltiad â'r system cyfiawnder ieuenctid anawsterau lleferydd ac iaith a mathau eraill o anawsterau cyfathrebu.

Yn ystod ein hymchwiliad, clywsom am yr arferion gorau a sefydlwyd gan ardaloedd cyfiawnder ieuenctid Castell-nedd Port Talbot a bae Abertawe a'r gwahaniaeth y mae hynny wedi'i wneud, i gael pobl sy'n arbenigwyr cyfathrebu i gefnogi pobl ifanc fel bod eu lleisiau'n cael eu clywed yn iawn ac yn bwysicach, fel eu bod nhw'n deall y broses y maent wedi dod yn rhan ohoni. Tybed a fydd y mater pwysig hwn yn codi yn y sgyrsiau a gewch gydag ynadon, a pha ddylanwad sydd gan ynadon ar sicrhau ansawdd y cymorth sydd ei angen i sicrhau nad oes camweinyddu cyfiawnder yn digwydd mewn perthynas â phobl ifanc nad ydynt yn deall beth sy'n digwydd.

Thank you for your supplementary question, and I very much do welcome the report. It's not appropriate for me to respond to that report, because it'll obviously be going for debate in the Siambr and also before the Minister for Social Justice, I understand. But what it does highlight is that a number of young people who get involved and come into contact with the justice system come from, often, very difficult backgrounds, and often have a high proportion of additional learning needs, and those have been identified in that particular report.

What I would say is that we have a multi-agency approach that I think diverts many young people from the justice system in Wales, and that has had a very significant impact in reducing the number of cases that go before the youth courts. But what it is is a recognition that the appropriate way of dealing with many of those issues that arise is to actually keep young people out of the criminal justice system, and also to engage all the agencies, the overwhelming majority of which are devolved, more in the form of a problem-solving response. And I really do wonder that whilst we give further consideration to the recommendations of the Law Commission in terms of tribunal reform, whether there's a role within a reformed tribunal system where, for example, you already have the issue of mental health, where you have the expertise in respect of learning needs, and no doubt at some stage in terms of exclusions, that this will be an appropriate area where that expertise would benefit within a reformed tribunal system.

Diolch am eich cwestiwn atodol ac rwy'n croesawu'r adroddiad yn fawr. Nid yw'n briodol i mi ymateb i'r adroddiad hwnnw, oherwydd yn amlwg fe fydd yn destun dadl yn y Siambr a hefyd yn mynd ger bron y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol, rwy'n deall. Ond yr hyn y mae'n ei amlygu yw bod nifer o bobl ifanc sy'n dod i gysylltiad â'r system gyfiawnder yn aml yn dod o gefndiroedd anodd iawn, ac yn aml mae ganddynt gyfran uchel o anghenion dysgu ychwanegol, ac mae'r rheini wedi'u nodi yn yr adroddiad penodol hwnnw.

Yr hyn y byddwn i'n ei ddweud yw bod gennym ddull amlasiantaethol sydd, yn fy marn i, yn dargyfeirio llawer o bobl ifanc o'r system gyfiawnder yng Nghymru, ac mae hynny wedi cael effaith sylweddol iawn ar leihau nifer yr achosion sy'n mynd ger bron y llysoedd ieuenctid. Ond yr hyn ydyw yw cydnabyddiaeth mai'r ffordd briodol o ymdrin â llawer o'r materion hynny sy'n codi yw cadw pobl ifanc allan o'r system cyfiawnder troseddol, ac ymgysylltu â'r holl asiantaethau, y mae'r mwyafrif llethol ohonynt wedi'u datganoli, mewn ffordd sy'n fwy o ymateb datrys problemau. Ac er ein bod yn rhoi ystyriaeth bellach i argymhellion Comisiwn y Gyfraith o ran diwygio tribiwnlysoedd, rwy'n sicr yn meddwl tybed a oes rôl o fewn system dribiwnlysoedd ddiwygiedig lle, er enghraifft, mae gennych broblem iechyd meddwl eisoes, lle mae gennych yr arbenigedd mewn perthynas ag anghenion dysgu, ac yn ddiamau ar ryw adeg o ran gwaharddiadau, y bydd hwn yn faes priodol lle byddai'r arbenigedd hwnnw'n elwa o fewn system dribiwnlysoedd ddiwygiedig.

14:25
Deddf Trefn Gyhoeddus 2023
The Public Order Act 2023

2. Pa drafodaethau y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'u cael gyda swyddogion eraill y gyfraith ynghylch yr effaith a gaiff y gwelliannau a wnaed i Ddeddf Trefn Gyhoeddus 2023 ar Gymru? OQ59717

2. What discussions has the Counsel General had with other law officers regarding the impact on Wales of amendments made to the Public Order Act 2023? OQ59717

Thank you for your question. The amendments to the Public Order Act 1986 concern reserved matters, and the UK Government did not inform us of their intention to give the police yet further powers in relation to protests. It is vital that people have the right to express concerns freely, and in a safe and peaceful way.

Diolch am eich cwestiwn. Mae'r diwygiadau i Ddeddf Trefn Gyhoeddus 1986 yn ymwneud â materion a gadwyd yn ôl, ac ni wnaeth Llywodraeth y DU ein hysbysu o'u bwriad i roi rhagor o bwerau eto i'r heddlu mewn perthynas â phrotestiadau. Mae'n hanfodol fod gan bobl hawl i fynegi pryderon yn rhydd, ac mewn ffordd ddiogel a heddychlon.

I thank the Counsel General for his answer, and can I agree entirely with the comments he made there? It is the case that, in the last Senedd elections, the people of Cymru backed Welsh Labour in record numbers. They backed a bold First Minister in Mark Drakeford and they backed a bold manifesto that included pursuing the case for the devolution of policing.

Counsel General, as the Public Order Act gives more powers to the police, what further discussions have you had with law officers in Westminster, ensuring that the justice system as a whole in Wales really does reflect the priorities of the people of Wales?

Diolch i'r Cwnsler Cyffredinol am ei ateb, ac a gaf fi gytuno'n llwyr â'r sylwadau a wnaeth? Yn etholiadau diwethaf y Senedd, mae'n wir fod niferoedd mwy nag erioed o bobl Cymru wedi cefnogi Llafur Cymru. Fe wnaethant gefnogi'r Prif Weinidog beiddgar Mark Drakeford ac fe wnaethant gefnogi maniffesto beiddgar a oedd yn cynnwys mynd ar drywydd yr achos dros ddatganoli plismona.

Gwnsler Cyffredinol, gan fod y Ddeddf Trefn Gyhoeddus yn rhoi mwy o bwerau i'r heddlu, pa drafodaethau pellach a gawsoch gyda swyddogion y gyfraith yn San Steffan, i sicrhau bod y system gyfiawnder gyfan yng Nghymru yn adlewyrchu blaenoriaethau pobl Cymru mewn gwirionedd?

Our concerns about the changes that have been made have been well made, both in discussions and in correspondence. As we are aware, policing is a reserved matter, and as I've already said, we were not engaged. The Public Order Act 2023 includes powers that we think are far too widely drawn, and the rush to commence the legislation before the King's coronation, I think, has resulted in excessive onus being put on the police to try and make sense of what is badly drafted legislation.

It's also important to note as well, within that, that one of the reasons underlying our concerns is because these proposals were discussed previously in the House of Lords, who actually voted down similar amendments during the passage of the Public Order Act 2023. So, this is now using secondary legislation to actually bypass Parliament.

There have been a number of commentaries, and it hasn't all been from the Labour side. David Davis, former Cabinet Member, said that:

'There’s an issue about what’s legal and I think we’ve lost sight of it.'

He said,

'The truth is, you have a piece of law, that goes into law, and seven days later the Commissioner of the Met has to apologise to people he’s wrongfully arrested under that law.'

He asked,

'It says there’s something wrong, doesn’t it?'

Sir Charles Walker, another Conservative MP, said,

'I think the Public Order Bill, we saw the policing of protests over the Coronation weekend—I entirely disagree with my party on that...More importantly, I warned when we were criminalising protest during the Covid lockdowns where it would all end up.'

Our opposition is clear. Our ability to influence that because it's a reserved matter is limited, but we, of course, do engage with policing and with other bodies within our communities, and we do hope that there is a responsible approach to the application of what is badly drafted and very unfortunate legislation, which has been imposed without the wish and without the merit, really, of proper consideration.

Mae ein pryderon am y newidiadau a wnaed wedi'u gwneud yn dda, mewn trafodaethau ac mewn gohebiaeth. Fel y gwyddom, mae plismona'n fater a gadwyd yn ôl, ac fel rwyf eisoes wedi'i ddweud, ni chawsom ein cynnwys. Mae Deddf Trefn Gyhoeddus 2023 yn cynnwys pwerau y credwn eu bod yn rhy eang, ac rwy'n credu bod y rhuthr i gychwyn y ddeddfwriaeth cyn coroni'r Brenin wedi arwain at ormod o gyfrifoldeb ar yr heddlu i geisio gwneud synnwyr o ddeddfwriaeth sydd wedi'i drafftio'n wael.

Mae hefyd yn bwysig nodi yn rhan o hynny mai un o'r rhesymau sy'n sail i'n pryderon yw oherwydd bod y cynigion hyn wedi cael eu trafod yn Nhŷ'r Arglwyddi yn flaenorol, ac fe wnaethant hwy bleidleisio yn erbyn diwygiadau tebyg yn ystod taith Deddf Trefn Gyhoeddus 2023 mewn gwirionedd. Felly, defnyddio is-ddeddfwriaeth i osgoi'r Senedd yw hyn bellach mewn gwirionedd.

Mae nifer o sylwebaethau wedi bod, ac nid yw'r cyfan wedi dod o ochr Llafur. Dywedodd David Davis, cyn-Aelod o'r Cabinet:

'Mae yna broblem ynglŷn â beth sy'n gyfreithlon ac rwy'n credu ein bod wedi colli golwg ar hynny.'

Dywedodd,

'Y gwir amdani yw bod gennych ddarn o gyfraith, sy'n dod yn gyfraith, a saith diwrnod yn ddiweddarach mae'n rhaid i Gomisiynydd y Met ymddiheuro i bobl y mae wedi'u harestio'n anghywir o dan y gyfraith honno.'

Gofynnodd,

'Mae'n dweud bod rhywbeth o'i le, onid yw?'

Dywedodd Syr Charles Walker, AS Ceidwadol arall:

'Rwy'n meddwl bod y Bil Trefn Gyhoeddus, y gwelsom blismona protestiadau dros benwythnos y Coroni—rwy'n anghytuno'n llwyr â fy mhlaid ar hynny... Yn bwysicach fyth, pan oeddem yn troseddoli protestiadau yn ystod y cyfyngiadau symud Covid, fe wneuthum rybuddio i lle byddai'r cyfan yn arwain.'

Mae ein gwrthwynebiad yn glir. Mae ein gallu i ddylanwadu ar hynny oherwydd ei fod yn fater a gadwyd yn ôl yn gyfyngedig, ond wrth gwrs, rydym yn ymgysylltu â chyrff plismona a chyrff eraill yn ein cymunedau, ac rydym yn gobeithio bod yna ddull cyfrifol o weithredu deddfwriaeth anffodus sydd wedi'i drafftio'n wael a orfodwyd arnom heb unrhyw awydd i'w hystyried yn briodol, a heb y manteision o wneud hynny.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Llefarydd y Ceidwadwyr nawr i ofyn cwestiwn, Mark Isherwood.

The Welsh Conservatives' spokesperson to ask a question, Mark Isherwood.

Diolch, Llywydd. In The Law Society Gazette article of 27 January on the future direction of Welsh Government's justice policy, you state that the Welsh Government's agenda for the law and legal sector includes a tender to assess the need for solicitor apprenticeships in Wales. The Solicitors Regulation Authority, the largest regulator of legal services in England and Wales, covering around 90 per cent of the regulated market and overseeing more than 4,000 solicitors and 400 law firms in Wales, is championing solicitor apprenticeships as an alternative to the traditional qualification route through university for candidates who want to earn as they learn. They also point out that aspiring solicitors can already qualify through a solicitor apprenticeship in England, which typically takes five to six years to complete. Why, therefore, are you only assessing the need for this in Wales, when it already operates in England, opening up opportunities for people who might not otherwise enter the profession to do so, and helping the profession's need for new entrants?

Diolch, Lywydd. Mewn erthygl yn The Law Society Gazette ar 27 Ionawr ar gyfeiriad polisi cyfiawnder Llywodraeth Cymru yn y dyfodol, rydych chi'n dweud bod agenda Llywodraeth Cymru ar gyfer sector y gyfraith a chyfreithiol yn cynnwys tendr i asesu'r angen am brentisiaethau cyfreithwyr yng Nghymru. Mae'r Awdurdod Rheoleiddio Cyfreithwyr, y rheoleiddiwr gwasanaethau cyfreithiol mwyaf yng Nghymru a Lloegr, sy'n cwmpasu tua 90 y cant o'r farchnad a reoleiddir ac yn goruchwylio mwy na 4,000 o gyfreithwyr a 400 o gwmnïau cyfreithiol yng Nghymru, yn hyrwyddo prentisiaethau cyfreithwyr fel dewis arall yn lle'r llwybr cymwysterau traddodiadol drwy'r brifysgol i ymgeiswyr sydd am ennill cyflog wrth iddynt ddysgu. Maent hefyd yn nodi bod modd i ddarpar gyfreithwyr gymhwyso yn Lloegr drwy brentisiaeth cyfreithiwr eisoes, proses sydd fel arfer yn cymryd pump i chwe blynedd i'w chwblhau. Pam, felly, eich bod chi ond yn asesu'r angen am hyn yng Nghymru, pan fo eisoes yn weithredol yn Lloegr, gan agor cyfleoedd i bobl na fyddent fel arall yn ymuno â'r proffesiwn i wneud hynny, a helpu angen y proffesiwn am newydd-ddyfodiaid?

14:30

Thank you. It is a good question. The answer to it, really, is because what has been implemented in England I don't think has been thought through very well. We want to support access into the legal profession, we want to support increased social mobility and diversity, but what we don't want to do is to fund legal apprenticeships that basically merely replace the funding that law firms are already spending on that. That actually advances nothing—it just gives a bonus and a boost to law firms in what they're already doing. So, the approach we've adopted is this: we've adopted support at the legal executive level in terms of assisting those coming into that. What we want to understand is how we can actually support apprenticeships in the legal profession that go into the areas where we actually want more lawyers, where we need more lawyers, particularly into the advice deserts, and how we also do that in a way that we are sure that the people who we're supporting are the ones who would not normally get that support from existing law firms in Wales. It's not an easy task in order to achieve those objectives, but it is something we have been addressing our minds to. We do want that research to be carried out, to give us a further understanding of how we might best use public money, firstly to support the legal profession in Wales, but also to support it in those particular areas of our communities that most need that legal expertise and advice.

Diolch. Mae’n gwestiwn da. Yr ateb iddo, mewn gwirionedd, yw oherwydd nad wyf yn credu bod yr hyn a roddwyd ar waith yn Lloegr wedi cael ei ystyried yn dda iawn. Rydym am gefnogi mynediad at y proffesiwn cyfreithiol, rydym am gefnogi mwy o symudedd cymdeithasol ac amrywiaeth, ond yr hyn nad ydym am ei wneud yw ariannu prentisiaethau cyfreithiol sydd, yn y bôn, yn disodli’r cyllid y mae cwmnïau cyfreithiol eisoes yn ei wario ar hynny. Nid yw hynny'n symud unrhyw beth yn ei flaen, mewn gwirionedd—mae'n rhoi bonws a hwb i gwmnïau cyfreithiol yn yr hyn y maent eisoes yn ei wneud. Felly, y dull gweithredu rydym wedi'i fabwysiadu yw hyn: rydym wedi mabwysiadu cymorth ar lefel y gweithredwr cyfreithiol o ran cynorthwyo'r rhai sy'n dod i mewn i hynny. Yr hyn rydym am ei ddeall yw sut y gallwn gefnogi prentisiaethau yn y proffesiwn cyfreithiol sy'n mynd i'r meysydd lle rydym am gael mwy o gyfreithwyr, lle mae angen mwy o gyfreithwyr arnom, yn enwedig i'r anialdiroedd cyngor, a sut rydym hefyd yn gwneud hynny mewn ffordd lle rydym yn sicr mai’r bobl rydym yn eu cefnogi yw’r rhai na fyddent fel arfer yn cael y cymorth hwnnw gan gwmnïau cyfreithiol presennol yng Nghymru. Nid yw cyflawni'r amcanion hynny'n dasg hawdd, ond mae'n rhywbeth rydym wedi bod yn meddwl amdano. Rydym am i’r ymchwil hwnnw gael ei gwblhau, er mwyn rhoi dealltwriaeth bellach i ni o’r ffordd orau o ddefnyddio arian cyhoeddus, yn gyntaf er mwyn cefnogi’r proffesiwn cyfreithiol yng Nghymru, ond hefyd i’w gefnogi yn y mannau penodol hynny yn ein cymunedau sydd angen yr arbenigedd a'r cyngor cyfreithiol hwnnw fwyaf.

I hope you're consulting the Solicitors Regulation Authority regarding the practicalities they've already addressed elsewhere regarding this.

How do you respond to concern raised with me by a barrister and King's Counsel who copied me on the article of 27 January in The Law Society Gazette? His concern was that the present discussion may set in train incremental development where reform of criminal law and justice in Wales leads ultimately to a situation where the civil law of Wales becomes separated from the civil law of England. He added that, although the Thomas commission of 2019 did not recommend this—and the Counsel General would doubtless say there was no intention to do it—the logic of criminal law and justice change, combined with the pace of legislative output from the Welsh Government on devolved matters, would mean that two legal systems would emerge. This would bring about an end to the existing law of England and Wales, which has existed for nearly 500 years, which 'would be disastrous for the Welsh economy and prosperity, and for most people in Wales'.

Gobeithio eich bod yn ymgynghori â'r Awdurdod Rheoleiddio Cyfreithwyr ynghylch yr agweddau ymarferol y maent eisoes wedi sôn amdanynt mewn perthynas â hyn.

Sut rydych chi'n ymateb i bryder a godwyd gyda mi gan fargyfreithiwr a Chwnsler y Brenin a dynnodd fy sylw at erthygl yn y The Law Society Gazette ar 27 Ionawr? Ei bryder oedd y gallai’r drafodaeth bresennol sbarduno datblygiad cynyddrannol lle mae diwygio cyfraith trosedd a chyfiawnder yng Nghymru yn arwain, yn y pen draw, at sefyllfa lle mae cyfraith sifil Cymru yn cael ei gwahanu oddi wrth gyfraith sifil Lloegr. Ychwanegodd, er nad oedd comisiwn Thomas yn 2019 yn argymell hyn—ac yn ddi-os, byddai’r Cwnsler Cyffredinol yn dweud nad oedd unrhyw fwriad i'w wneud—byddai rhesymeg newid cyfiawnder a chyfraith trosedd, ynghyd â chyflymder allbwn deddfwriaethol gan Lywodraeth Cymru ar faterion datganoledig, yn arwain at ddwy system gyfreithiol. Byddai hyn yn dod â chyfraith bresennol Cymru a Lloegr, sydd wedi bodoli ers bron i 500 mlynedd, i ben, a fyddai 'yn drychinebus i economi a ffyniant Cymru, ac i'r rhan fwyaf o bobl Cymru'.

Thank you. I think the question is one that we've addressed on quite a number of occasions, and continue to address. My engagement with the legal profession and legal institutions is to make it absolutely clear that we're not talking about reforms that lead to any barriers being created. But there are clear anomalies, even if we just take the jurisdictional one as one example. You'll remember that we had a Bill in 2016, I think, and of course it is an area that the Law Society themselves are now addressing. So, if, for example, you have a law on education passed by the UK Parliament, it becomes the law on education for England and Wales, even though it only applies to England. If we have a law on education in Wales, it becomes the education law (Wales). There clearly is an anomaly, isn't there? Any legislation coming from the UK Parliament that only applies to England should actually clearly specify that it is from England, so people know where that law applies and what the jurisdiction is.

There is no difficulty whatsoever in the concept that, when a court sits within Wales, it is part of the Welsh jurisdiction, but when it sits in England, it's part of the English jurisdiction. The laws of England and Wales and the laws specifically just of Wales that apply within Wales clearly form part of the Welsh jurisdiction, and the same applies in respect of England. I don't believe those are difficult concepts. I think the fundamental interest we have is that there are no barriers in terms of the judiciary, there are no barriers in respect of the lawyers. What is important though, of course, is that, in the training of lawyers, in the training of judges, and training of those who work within the legal profession, there is an understanding that there are distinctions. That divergence comes not just from what we do in Wales; that divergence also comes from what the UK Parliament does in England. It doesn't cause major problems and difficulties in terms of a jurisdiction in Northern Ireland or in terms of a jurisdiction in Scotland, and neither should it in Wales.

Diolch. Credaf fod y cwestiwn yn un rydym wedi'i drafod ar sawl achlysur, ac yn parhau i'w drafod. Fy ymgysylltiad â’r proffesiwn cyfreithiol a sefydliadau cyfreithiol yw ei gwneud yn gwbl glir nad ydym yn sôn am ddiwygiadau sy’n arwain at greu unrhyw rwystrau. Ond ceir anomaleddau amlwg, hyd yn oed os cymerwn yr un awdurdodaethol fel un enghraifft yn unig. Byddwch yn cofio inni gael Bil yn 2016, rwy’n credu, ac wrth gwrs, mae’n faes y mae Cymdeithas y Cyfreithwyr eu hunain yn ymdrin ag ef ar hyn o bryd. Felly, er enghraifft, os oes gennych gyfraith ar addysg a gyflwynir gan Senedd y DU, daw’n gyfraith ar addysg i Gymru a Lloegr, er mai dim ond i Loegr y mae’n berthnasol. Os oes gennym gyfraith ar addysg yng Nghymru, daw’n gyfraith addysg (Cymru). Mae'n amlwg fod anomaledd yn hynny, onid oes? Dylai unrhyw ddeddfwriaeth sy’n dod o Senedd y DU ac sydd ond yn berthnasol i Loegr nodi’n glir ei bod yn dod o Loegr, fel bod pobl yn gwybod lle mae’r gyfraith honno’n berthnasol a beth yw’r awdurdodaeth.

Nid oes unrhyw anhawster o gwbl yn y cysyniad, pan fydd llys yn eistedd yng Nghymru, ei fod yn rhan o awdurdodaeth Cymru, ond pan fydd yn eistedd yn Lloegr, mae'n rhan o awdurdodaeth Lloegr. Mae cyfreithiau Cymru a Lloegr a chyfreithiau sy'n benodol i Gymru yn unig ac sy’n berthnasol yng Nghymru yn amlwg yn ffurfio rhan o awdurdodaeth Cymru, ac mae’r un peth yn berthnasol i Loegr. Ni chredaf fod y rheini'n gysyniadau anodd. Credaf mai'r diddordeb sylfaenol sydd gennym yw nad oes unrhyw rwystrau o ran y farnwriaeth, nad oes unrhyw rwystrau o ran y cyfreithwyr. Yr hyn sy'n bwysig, serch hynny, wrth gwrs, wrth hyfforddi cyfreithwyr, wrth hyfforddi barnwyr, ac wrth hyfforddi'r rheini sy'n gweithio yn y proffesiwn cyfreithiol, yw y ceir dealltwriaeth fod gwahaniaethau'n bodoli. Daw’r gwahaniaeth hwnnw nid yn unig o’r hyn a wnawn yng Nghymru; daw'r gwahaniaeth hwnnw hefyd o’r hyn y mae Senedd y DU yn ei wneud yn Lloegr. Nid yw’n achosi problemau ac anawsterau mawr o ran awdurdodaeth yng Ngogledd Iwerddon nac o ran awdurdodaeth yn yr Alban, ac ni ddylai achosi problemau yng Nghymru ychwaith.

14:35

The senior barrister and KC I referred to, whose representations were very recent, further stated that the end of the existing law of England and Wales would be 'disastrous in two respects. First, the current law of England and Wales has been, and remains, the gold standard across the world for commercial contracts and business relationships, but the existence, or even the mere prospect of, a different jurisdiction in Wales would have a hugely damaging effect on investment in Wales from business in England or overseas, adding significantly to the cost of doing day-to-day business. It becomes seriously problematic in the event of disputes, not just because of cost, but also because of uncertainty of outcome—which law applies to which part of the transaction, what happens when there is conflict. This would create mountains of work for lawyers and the losers would be everyone else. The second big problem, briefly, is for people who live on either side of the Anglo-Welsh border, and who may live in England and work in Wales, or vice versa. They would find their daily lives subject to two sets of laws.' How, therefore, do you respond to such concerns being raised by senior lawyers who are stating that, and I quote again, 'this is a big issue because two jurisdictions would be a huge problem'?

Dywedodd yr uwch fargyfreithiwr a Chwnsler y Brenin y cyfeiriais ato, a wnaeth ei sylwadau'n ddiweddar iawn, y byddai diwedd cyfraith bresennol Cymru a Lloegr yn 'drychinebus mewn dwy ffordd. Yn gyntaf, mae cyfraith bresennol Cymru a Lloegr wedi bod, ac yn parhau i fod, yn safon aur ledled y byd ar gyfer contractau masnachol a chysylltiadau busnes, ond byddai bodolaeth, neu hyd yn oed y syniad o awdurdodaeth wahanol yng Nghymru yn cael effaith hynod niweidiol ar fuddsoddiad yng Nghymru gan fusnesau yn Lloegr neu dramor, gan ychwanegu’n sylweddol at y gost o wneud busnes o ddydd i ddydd. Mae’n dod yn broblem ddifrifol mewn anghydfodau, nid yn unig oherwydd y gost, ond hefyd oherwydd ansicrwydd y canlyniadau—pa gyfraith sy’n berthnasol i ba ran o’r trafodiad, beth sy’n digwydd lle ceir gwrthdaro. Byddai hyn yn creu mynyddoedd o waith i gyfreithwyr, a byddai pawb arall ar eu colled. Yr ail broblem fawr, yn gryno, yw'r un i bobl sy’n byw ar y naill ochr neu'r llall i’r ffin rhwng Cymru a Lloegr, ac sydd efallai’n byw yn Lloegr ac yn gweithio yng Nghymru, neu fel arall. Byddai eu bywydau bob dydd yn ddarostyngedig i ddwy set o ddeddfau.' Sut, felly, rydych chi'n ymateb i bryderon o’r fath sy’n cael eu codi gan uwch gyfreithwyr sy’n datgan, ac rwy’n dyfynnu eto, fod 'hwn yn fater pwysig gan y byddai dwy awdurdodaeth yn broblem enfawr’?

Can I firstly say that, in respect of the overwhelming majority of lawyers that I've dealt with, many of whom practice just in England, though some have practiced both in England and Wales, and some just practice in Wales as well, none of those actually see it as a problem? Many of them are absolutely very positive about some of the reforms and changes that are taking place. They also recognise the absolute logic that, where you have more than one parliament passing legislation, then, clearly, you have a jurisdiction for that legislation to take place. 

I do sense a certain paranoia about the concept of England and Wales. It was reflected by the previous Secretaries of State for Wales in the UK Government, but I think it was without foundation; I think it was without any evidence. It seems to me a very straightforward matter that, where you have laws that apply within Wales, that are passed by this Parliament, well, clearly, not only should they be heard in Wales, but they become part of a Welsh jurisdiction. And the same thing, every time England passes legislation that only applies to England—and there's quite a lot of it being passed on that side—where is the problem? Lawyers adapt to what the law is. They need to understand what the law is. The judges need to do so. The England and Wales jurisdiction is just a sort of historic mirage. It represented a situation where there was just one parliament. I think maybe your colleague needs to keep up with the fact that we actually have four parliaments in the UK passing legislation, and that legislation creates its own legal jurisdiction. 

A gaf fi ddweud, yn gyntaf, mewn perthynas â mwyafrif helaeth y cyfreithwyr yr ymdriniais â hwy, y mae llawer ohonynt yn ymarfer yn Lloegr yn unig, er bod rhai wedi ymarfer yng Nghymru a Lloegr, a rhai'n ymarfer yng Nghymru yn unig hefyd, nad oes yr un ohonynt yn ystyried hyn yn broblem? Mae llawer ohonynt yn gadarnhaol iawn am rai o’r diwygiadau a’r newidiadau sy’n digwydd. Maent hefyd yn cydnabod y rhesymeg absoliwt, lle mae gennych fwy nag un senedd yn pasio deddf, yna, yn amlwg, mae gennych awdurdodaeth i’r ddeddfwriaeth honno ddigwydd.

Rwy'n synhwyro rhyw fath o baranoia am y cysyniad o Gymru a Lloegr. Cafodd ei adlewyrchu gan Ysgrifenyddion Gwladol blaenorol Cymru yn Llywodraeth y DU, ond credaf ei fod yn ddi-sail; ni chredaf fod unrhyw dystiolaeth dros hynny. Mae'n ymddangos yn fater syml iawn i mi, lle mae gennych ddeddfau sy'n berthnasol yng Nghymru, sy'n cael eu pasio gan y Senedd hon, wel, yn amlwg, nid yn unig y dylent gael eu clywed yng Nghymru, ond maent yn dod yn rhan o awdurdodaeth Gymreig. A'r un peth, bob tro y bydd Lloegr yn pasio deddfwriaeth sydd ond yn berthnasol i Loegr—ac mae cryn dipyn o hynny'n digwydd ar yr ochr honno—ble mae'r broblem? Mae cyfreithwyr yn addasu i'r hyn sy'n gyfraith. Mae angen iddynt ddeall beth yw'r gyfraith. Mae angen i'r barnwyr wneud hynny. Bron nad rhyw fath o rithlun hanesyddol yw awdurdodaeth Cymru a Lloegr. Roedd yn cynrychioli sefyllfa lle nad oedd ond un senedd. Credaf efallai fod angen i’ch cyfaill dderbyn y ffaith bod gennym bedair senedd yn pasio deddfwriaeth yn y DU, a bod deddfwriaeth yn creu ei hawdurdodaeth gyfreithiol ei hun.

Llefarydd Plaid Cymru, Peredur Owen Griffiths. 

Plaid Cymru spokesperson, Peredur Owen Griffiths. 

Diolch, Llywydd. Cwnsler Cyffredinol, last week, the Scottish Government published a paper on devolution since the Brexit referendum, providing a neat summary of the way in which devolution has been rolled back since 2016. It makes for extremely worrying reading. I think there would be value in the Welsh Government undertaking to produce a similar paper. I'm certain that it would arrive at a similar conclusion, namely that there cannot be true self-government under a devolution settlement that retains Westminster supremacy. Westminster supremacy was given brute expression in the UK Government's use of section 35 of the Scotland Act 1998 to block Scotland's gender recognition Bill.

It was also reflected in the recent controversy surrounding Scotland's proposed deposit-return scheme. As the Minister will be aware, the scheme has effectively been blocked by UK Ministers exercising power under the United Kingdom Internal Market Act 2020. Specifically, the Scottish Government has been prohibited from including glass products in the scheme, a decision that should, by right, be its and not Westminster's to make. Can I ask the Minister if he believes that the UK is a union of co-equal territories, and if so, is this belief not undermined by this kind of Westminster overreach? The Welsh Government has insisted that plans to develop its own DRS, including glass, remain ongoing. Can the Minister provide an update on these plans and, in particular, on discussions with the UK Government about them in light of the decision on the Scottish scheme? Diolch. 

Diolch, Lywydd. Gwnsler Cyffredinol, yr wythnos diwethaf, cyhoeddodd Llywodraeth yr Alban bapur ar ddatganoli ers refferendwm Brexit, yn rhoi crynodeb taclus o’r ffordd y mae datganoli wedi’i ddadwneud yn raddol ers 2016. Mae’r papur yn peri cryn bryder. Credaf y byddai'n werth i Lywodraeth Cymru ymrwymo i gynhyrchu papur tebyg. Rwy’n sicr y byddai’n dod i gasgliad tebyg, sef na all fod gwir hunanlywodraeth o dan setliad datganoli sy’n cadw goruchafiaeth San Steffan. Amlygwyd goruchafiaeth San Steffan yn gadarn yn nefnydd Llywodraeth y DU o adran 35 o Ddeddf yr Alban 1998 i rwystro Bil cydnabod rhywedd yr Alban.

Cafodd ei adlewyrchu hefyd yn y dadleuon diweddar ynghylch cynllun dychwelyd ernes arfaethedig yr Alban. Fel y gŵyr y Gweinidog, mae’r cynllun wedi’i rwystro i bob pwrpas wrth i Weinidogion y DU arfer eu pŵer o dan Ddeddf Marchnad Fewnol y Deyrnas Unedig 2020. Yn benodol, mae Llywodraeth yr Alban wedi’i gwahardd rhag cynnwys cynhyrchion gwydr yn y cynllun, penderfyniad a ddylai fod yn benderfyniad iddynt hwy ac nid i San Steffan. A gaf fi ofyn i’r Gweinidog a yw’n credu bod y DU yn undeb o diriogaethau cydradd, ac os felly, onid yw’r gred hon yn cael ei thanseilio gan y math hwn o orgyrraedd yn San Steffan? Mae Llywodraeth Cymru wedi mynnu bod cynlluniau i ddatblygu ei chynllun dychwelyd ernes ei hun, yn cynnwys gwydr, yn parhau i fod ar y gweill. A all y Gweinidog roi’r wybodaeth ddiweddaraf am y cynlluniau hyn, ac yn fwyaf arbennig, am drafodaethau yn eu cylch gyda Llywodraeth y DU yng ngoleuni’r penderfyniad ar gynllun yr Alban? Diolch.

14:40

Firstly, thank you for your question. Yes, I am aware of the Scottish paper. I have read it. It's 38 pages. I don't think it adds anything further to what we know in terms of the Scottish Government's position. The Scottish Government have their own mandate and they obviously pursue that. We have produced our own papers in terms of the way in which we think the future of the UK should look, 'Reforming our Union'. The position that we've adopted consistently is that we see the UK as a voluntary union of four nations, but within that it has a significant number of constitutional dysfunctions. Rather than us producing papers—. I think that would be most inappropriate when we actually have our own independent commission that is doing a considerable amount of work. I gave evidence to it recently, other Ministers have and many other bodies and Ministers from across the UK and elsewhere have done so as well. I think it's due to produce its report towards the end of this year, and I very much look forward to reading that report. That seems to me to be the body that will, I think, influence the debate that takes place in this Chamber on constitutional reforms. 

The point you raise, though, in terms of the deposit-return scheme is a very valid one. It was agreed within the common frameworks that there was an agreement between Wales, Scotland and the UK Government in terms of the need for such a scheme. Work has been under way at different paces, quite advanced within Scotland. The request for an exclusion under the internal market Act has only been partially given, and it seems to me that what has happened is that English Ministers, using UK legislation, have actually disrupted what was a co-operative agreement on an important area of environmental policy. What you actually have are UK Ministers who are now, basically, undermining those collaborative efforts—that common work that formed the basis of the common frameworks, which was established in order to ensure that there was a cohesive discussion amongst the nations and within the various devolved responsibilities of the internal market once we left.

I think the internal market Act is an abuse. The pulling out and the attempts to use the internal market in this way, I think, is extremely unfortunate. Our position is that we do not think the internal market Act overrides our own devolved competence. We will be continuing to develop our own policy and work in that particular direction. But clearly there are common interests across the whole of the UK, there is some form of policy in this that everyone can buy into, and I think it is really most unfortunate that effectively the UK Government for England has become an outlier in this process. 

Yn gyntaf, diolch am eich cwestiwn. Ydw, rwy’n ymwybodol o bapur yr Alban. Rwyf wedi ei ddarllen. Mae'n 38 tudalen. Ni chredaf ei fod yn ychwanegu unrhyw beth pellach at yr hyn a wyddom am safbwynt Llywodraeth yr Alban. Mae gan Lywodraeth yr Alban eu mandad eu hunain, ac maent yn amlwg yn mynd ar drywydd hynny. Rydym wedi cynhyrchu ein papurau ein hunain ar y ffordd y credwn y dylai dyfodol y DU edrych, 'Diwygio ein Hundeb’. Y safbwynt rydym wedi’i fabwysiadu’n gyson yw ein bod yn ystyried y DU yn undeb gwirfoddol o bedair gwlad, ond o fewn hynny, fod ganddi nifer sylweddol o gamweithrediadau cyfansoddiadol. Yn hytrach na'n bod ni'n cynhyrchu papurau—. Credaf y byddai hynny’n amhriodol iawn pan fo gennym ein comisiwn annibynnol ein hunain sy’n gwneud cryn dipyn o waith. Rhoddais dystiolaeth iddo yn ddiweddar, ac mae Gweinidogion eraill a llawer o gyrff a Gweinidogion eraill o bob rhan o’r DU a mannau eraill wedi gwneud hynny hefyd. Credaf y bydd yn cynhyrchu ei adroddiad oddeutu diwedd y flwyddyn, ac edrychaf ymlaen yn fawr at ddarllen yr adroddiad hwnnw. Ymddengys i mi mai dyna’r corff a fydd yn dylanwadu ar y ddadl a geir yn y Siambr hon ar ddiwygiadau cyfansoddiadol.

Serch hynny, mae’r pwynt a godwch am y cynllun dychwelyd ernes yn un dilys iawn. Cytunwyd o fewn y fframweithiau cyffredin fod cytundeb rhwng Cymru, yr Alban a Llywodraeth y DU ynghylch yr angen am gynllun o’r fath. Mae gwaith wedi bod yn mynd rhagddo ar gyflymder gwahanol, ac mae wedi mynd yn eithaf pell yn yr Alban. Dim ond yn rhannol y mae’r cais am eithriad o dan Ddeddf y farchnad fewnol wedi’i roi, ac ymddengys i mi mai’r hyn sydd wedi digwydd yw bod Gweinidogion Lloegr, gan ddefnyddio deddfwriaeth y DU, wedi tarfu ar yr hyn a oedd yn gytundeb cydweithredol ar faes polisi amgylcheddol pwysig. Yr hyn sydd gennych mewn gwirionedd yw Gweinidogion y DU sydd bellach, yn y bôn, yn tanseilio’r ymdrechion cydweithredol hynny—y gwaith ar y cyd a oedd yn sail i’r fframweithiau cyffredin, a sefydlwyd er mwyn sicrhau trafodaeth gydlynol rhwng y cenhedloedd ac o fewn gwahanol gyfrifoldebau datganoledig y farchnad fewnol ar ôl inni adael.

Credaf fod Deddf y farchnad fewnol yn gyfeiliornus. Mae tynnu allan a’r ymdrechion i ddefnyddio’r farchnad fewnol yn y ffordd hon yn hynod anffodus yn fy marn i. Ein safbwynt ni yw nad ydym yn credu bod Deddf y farchnad fewnol yn drech na'n cymhwysedd datganoledig ein hunain. Byddwn yn parhau i ddatblygu ein polisi ein hunain ac yn gweithio i'r cyfeiriad penodol hwnnw. Ond yn amlwg, ceir buddiannau cyffredin ar draws y DU gyfan, mae rhyw fath o bolisi yn hyn y gall pawb ei gefnogi, a chredaf ei bod yn anffodus iawn fod Llywodraeth y DU ar ran Lloegr i bob pwrpas, wedi dod yn allanolyn yn y broses hon.

I thank you for that response, although I have to say I still remain deeply concerned about what the UK Government's decision on Scotland's DRS may mean for developing an equivalent scheme here in Wales. Further, I am concerned by the process by which the decision was taken and what this tells us about the ambiguities of the internal market Act, and you've expressed some of those concerns there in your answer. Correspondence between the Scottish and UK Governments revealed that UK Ministers were confused, and even contradicted themselves, around the process for applying for exclusions from the internal market Act, a process the UK Government itself outlined in a ministerial statement in December 2021. It seems that the Scottish Government was required to jump through a series of additional unexpected hoops to get a decision on the DRS. This added to the delay around UK Government Ministers making and publishing such a decision. The Welsh Government has raised concerns that this represented the ad hoc addition of further steps to the process of seeking an exclusion from the UK internal market Act. Can I ask what assurances the Minister has secured that the UK Government will not be making any further changes to the mutually agreed common frameworks process? Does he ultimately agree with me that the episode reveals the deep dysfunction of inter-governmental relations in the UK? And finally, does he also agree with me that the reports this week that the UK Labour leadership has repeatedly chastised the Welsh Government for its characterisation of the UK as a union of four nations revealed that this dysfunction is not liable to improve with a change of Westminster Government? Diolch.

Diolch am eich ymateb, er bod yn rhaid imi ddweud fy mod yn dal i fod yn bryderus iawn ynghylch yr hyn y gallai penderfyniad Llywodraeth y DU ar gynllun dychwelyd ernes yr Alban ei olygu ar gyfer datblygu cynllun cyfatebol yma yng Nghymru. Yn ogystal, rwy'n bryderus ynghylch y broses a ddefnyddiwyd i wneud y penderfyniad a’r hyn y mae hynny'n ei ddweud wrthym am amwysedd Deddf y farchnad fewnol, ac rydych wedi mynegi rhai o’r pryderon hynny yn eich ateb. Datgelodd gohebiaeth rhwng Llywodraethau’r Alban a’r DU fod Gweinidogion y DU yn ddryslyd, a hyd yn oed yn gwrth-ddweud eu hunain, ynghylch y broses ar gyfer gwneud cais am eithriadau o Ddeddf y farchnad fewnol, proses a amlinellwyd gan Lywodraeth y DU ei hun mewn datganiad gweinidogol ym mis Rhagfyr 2021. Mae'n ymddangos ei bod wedi bod yn ofynnol i Lywodraeth yr Alban gymryd llawer o gamau ychwanegol annisgwyl i gael penderfyniad ar y cynllun dychwelyd ernes. Ychwanegodd hyn at yr oedi cyn i Weinidogion Llywodraeth y DU wneud a chyhoeddi penderfyniad o’r fath. Mae Llywodraeth Cymru wedi codi pryderon fod hyn yn golygu ychwanegiad ad hoc o gamau pellach at y broses o geisio eithriad o Ddeddf marchnad fewnol y DU. A gaf fi ofyn pa sicrwydd y mae’r Gweinidog wedi’i gael na fydd Llywodraeth y DU yn gwneud unrhyw newidiadau pellach i’r broses fframweithiau cyffredin y mae pob ochr wedi cytuno arni? A yw'n cytuno â mi fod y bennod hon, yn y pen draw, yn datgelu camweithrediad difrifol o ran cysylltiadau rhynglywodraethol yn y DU? Ac yn olaf, a yw hefyd yn cytuno â mi fod yr adroddiadau yr wythnos hon fod arweinyddiaeth Llafur y DU wedi ceryddu Llywodraeth Cymru dro ar ôl tro am gyfeirio at y DU fel undeb o bedair gwlad wedi datgelu nad yw'r camweithrediad hwn yn debygol o wella gyda Llywodraeth wahanol yn San Steffan? Diolch.

14:45

Daeth y Dirprwy Lywydd (David Rees) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (David Rees) took the Chair.

Perhaps if I just take the last googly that you gave me right at the end there, I can tell you I've not been chastised by anyone. I have stated it at every opportunity I get, whether at UK level, England level or whatever, and I will be doing it in front of an important legal conference next week. I will also be making the point again in terms of the position that the UK is a union of nations, and it must be the case, because you have four Parliaments passing legislation and constitutionally, maybe we have dysfunctions and it hasn't caught up to date, but that is the position that I make. I've not had it actually challenged at any particular level. I've not seen any valid argument that actually challenges that either.

In terms of the point you raised with regard to Scotland and the deposit scheme that you referred to, yes, it does undermine inter-relations within the UK, and yes, it does drive a coach and horses through common frameworks, because within the common frameworks it was agreed that there would be a voluntary agreement that, where there was a need for an exclusion, evidence would be placed and that would be worked out by agreement between all those participating within the common frameworks, and it is the UK Government acting on behalf of England who helped, actually, to change that. They have basically just changed their position. Why they have changed their position, no doubt, maybe at some stage we will find out what it is that has put pressure on the UK Government to change that particular position, but we are left with that, and yes, it causes those dysfunctions, and yes, at every opportunity we are raising those. We are raising it in correspondence, and at the inter-ministerial standing committee meeting that I attended only a few weeks ago, this very issue was raised and concerns about the failure of the UK Government to support the exclusion was raised, or to actually take a decision on the exclusion. We now have a decision and it's an unsatisfactory one.

I ateb y gwgli olaf a roesoch i mi ar ddiwedd eich cyfraniad, gallaf ddweud wrthych nad wyf wedi cael fy ngheryddu gan unrhyw un. Rwyf wedi datgan hynny ar bob cyfle a gaf, boed ar lefel y DU, lefel Lloegr neu beth bynnag, a byddaf yn ei ddatgan ger bron cynhadledd gyfreithiol bwysig yr wythnos nesaf. Byddaf hefyd yn gwneud y pwynt eto ar y safbwynt fod y DU yn undeb o genhedloedd, ac mae'n rhaid bod hynny'n wir, gan fod gennych bedair Senedd yn pasio deddfwriaeth, ac yn gyfansoddiadol, efallai fod gennym gamweithrediadau ac nad yw pethau wedi dal i fyny eto, ond dyna fy safbwynt. Nid yw wedi cael ei herio ar unrhyw lefel arbennig mewn gwirionedd. Nid wyf wedi gweld unrhyw ddadl ddilys sy'n yn herio hynny ychwaith.

Ar y pwynt a godwyd gennych ynglŷn â’r Alban a’r cynllun ernes y cyfeirioch chi ato, ydy, mae’n tanseilio rhyng-gysylltiadau o fewn y DU, ac ydy, mae’n gyrru ceffyl a throl drwy fframweithiau cyffredin, oherwydd o fewn y fframweithiau cyffredin, cytunwyd y ceid cytundeb gwirfoddol y byddai tystiolaeth yn cael ei gosod lle roedd angen eithriad ac y byddai hynny’n cael ei bennu drwy gytundeb rhwng pawb a oedd yn cymryd rhan o fewn y fframweithiau cyffredin, a Llywodraeth y DU, yn gweithredu ar ran Lloegr, a helpodd i newid hynny mewn gwirionedd. Yn y bôn, maent wedi newid eu safbwynt. Pam eu bod wedi newid eu safbwynt, mae'n siŵr y cawn wybod ar ryw gam beth sydd wedi rhoi pwysau ar Lywodraeth y DU i newid y safbwynt penodol hwnnw, ond cawn ein gadael gyda hynny, ac ydy, mae'n achosi camweithrediad, ac ydym, rydym yn codi hynny ar bob cyfle. Rydym yn codi hynny mewn gohebiaeth, ac yng nghyfarfod y pwyllgor sefydlog rhyngweinidogol a fynychais ychydig wythnosau’n ôl, codwyd yr union fater hwn a phryderon ynghylch methiant Llywodraeth y DU i gefnogi’r eithriad, neu i wneud penderfyniad ar yr eithriad. Rydym wedi cael penderfyniad bellach, ac mae'n un anfoddhaol.

Polisi Cyfansoddiadol Llywodraeth Cymru
The Welsh Government's Constitutional Policy

3. Pa drafodaethau y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'u cael am fanteisio i'r eithaf ar y cyfleoedd a ddarperir gan Brexit ar gyfer polisi cyfansoddiadol Llywodraeth Cymru? OQ59716

3. What discussions has the Counsel General had about maximising the opportunities provided by Brexit for the Welsh Government's constitutional policy? OQ59716

It could be a short answer. The United Kingdom's departure from the European Union should have resulted in enhanced devolved competence. Instead, the UK Government's unacceptable imposition of legislative constraints on the devolved institutions and its repeated breaches of the Sewel convention are threatening the Welsh constitutional settlement, and placing a strain on the United Kingdom.

Gallai fod yn ateb byr. Dylai ymadawiad y Deyrnas Unedig â’r Undeb Ewropeaidd fod wedi arwain at fwy o gymhwysedd datganoledig. Yn hytrach, mae cyfyngiadau deddfwriaethol annerbyniol Llywodraeth y DU ar y sefydliadau datganoledig wrth iddi fynd yn groes i gonfensiwn Sewel dro ar ôl tro yn bygwth setliad cyfansoddiadol Cymru, ac yn rhoi straen ar y Deyrnas Unedig.

Thank you for your response, Counsel General, and the reason I want to ask this question today is that, on Friday, we celebrate the seventh anniversary of the people of Rhyl, Prestatyn, Vale of Clwyd, Denbighshire, north Wales, Wales and the UK voting to leave the European Union and setting us on an independent course away from the bureaucratic constitutional chaos that held us back since the 1970s.

Now, what the Welsh people have seen is an ideological denial from people on those benches whose constituents voted to leave the EU, including in Alyn and Deeside and Blaenau Gwent. Despite their own constituents voting to the contrary in 2016 in voting for Brexit, they tried every method in the ensuing years to deny their own constituents the benefits of leaving the EU and maximising the potential to the Welsh economy. It was only yesterday that Andrew R.T. Davies quizzed the First Minister on the fact that Wales has the worst employment figures, and the fact of the matter is that the Welsh Government is failing to deliver the benefits of Brexit to the people who indeed voted for it. So, can you outline, on the seventh anniversary of Brexit, Counsel General, the discussions you and your Government have had with UK and European Ministers and officials to alleviate unemployment figures and make sure that the Welsh economy benefits from Brexit?

Diolch am eich ymateb, Gwnsler Cyffredinol, a’r rheswm pam rwyf am ofyn y cwestiwn hwn heddiw yw am ein bod ni, ddydd Gwener, yn dathlu saith mlynedd ers i bobl y Rhyl, Prestatyn, Dyffryn Clwyd, sir Ddinbych, gogledd Cymru, Cymru a’r DU bleidleisio dros adael yr Undeb Ewropeaidd a’n rhoi ar lwybr annibynnol oddi wrth yr anhrefn cyfansoddiadol biwrocrataidd a oedd wedi bod yn ein dal yn ôl ers y 1970au.

Nawr, yr hyn y mae pobl Cymru wedi’i weld yw ymwrthodiad ideolegol gan bobl ar y meinciau hynny y pleidleisiodd eu hetholwyr dros adael yr UE, gan gynnwys yn Alun a Glannau Dyfrdwy a Blaenau Gwent. Er i’w hetholwyr eu hunain bleidleisio i’r gwrthwyneb yn 2016 wrth bleidleisio dros Brexit, rhoesant gynnig ar bob dull yn y blynyddoedd canlynol i atal eu hetholwyr eu hunain rhag elwa ar fanteision gadael yr UE a gwneud y mwyaf o’r potensial i economi Cymru. Ddoe ddiwethaf, roedd Andrew R.T. Davies yn holi’r Prif Weinidog am y ffaith mai Cymru sydd â’r ffigurau cyflogaeth gwaethaf, a’r gwir amdani yw bod Llywodraeth Cymru yn methu sicrhau manteision Brexit i’r bobl a bleidleisiodd drosto. Felly, Gwnsler Cyffredinol, saith mlynedd ers Brexit, a wnewch chi amlinellu'r trafodaethau rydych chi a'ch Llywodraeth wedi'u cael gyda Gweinidogion a swyddogion y DU ac Ewrop ar liniaru ffigurau diweithdra a sicrhau bod economi Cymru yn elwa o Brexit?

Well, can I refer you to the response to those particular issues that the First Minister gave yesterday, and on the advances and progress that have been made in terms of the employment situation within Wales? Can I also say that, yes, as we come across that anniversary in another week's time, I can probably do no better than to refer the Member to the Office for Budget Responsibility, who tell me that we will be celebrating—this is in their report—a reduction of 4 per cent in productivity as a result of Brexit and a reduction of 15 per cent exports as a result of Brexit, but that we can celebrate many new trade deals with non-EU countries, but that these will not have a material economic impact because they mainly duplicate pre-existing EU deals? But I can also refer to the one positive, and, of course, the one positive comes from veteran Conservative Brexiteer, Peter Bone, who really sums up the benefits of Brexit. He says, 'We have got to start talking about the benefits of Brexit’, as the Member is now doing. He said that there had been a lot, even small ones—the £50 off motor insurance—but we're not talking enough about them. The fact that that £50 off motor insurance is actually nothing to do with Brexit, but, nevertheless, it is certainly something that he feels is important to highlight, even if it is not true. But then that probably represents most of what the Brexit arguments were.

What we do recognise is that, of course, having left the European Union, there are many changes and strains on our economy. We recognise the need for commonality in some policy areas and even consistency and minimum standards—and one of the positions is—[Inaudible.]—to maintain standards—to do all we can, actually, to protect employment from the impact of Brexit and what we already see, which is the transfer of jobs to the European Union from the UK, and also the reduction in trade through Wales as a result of Brexit as well.

Wel, a gaf fi eich cyfeirio at yr ymateb i’r materion penodol hynny a roddodd y Prif Weinidog ddoe, ac ar y datblygiadau a’r cynnydd a wnaed o ran y sefyllfa gyflogaeth yng Nghymru? A gaf fi ddweud hefyd, wrth inni agosáu at y garreg filltir honno ymhen wythnos arall, mae'n debyg na allaf wneud yn well na chyfeirio'r Aelod at y Swyddfa Cyfrifoldeb Cyllidebol, sy'n dweud wrthyf y byddwn yn dathlu—mae hyn yn eu hadroddiad—gostyngiad o 4 y cant mewn cynhyrchiant o ganlyniad i Brexit, a gostyngiad o 15 y cant mewn allforion o ganlyniad i Brexit, ond y gallwn ddathlu llawer o gytundebau masnach newydd â gwledydd y tu allan i’r UE, ond na fydd y rhain yn cael effaith economaidd berthnasol gan eu bod, ar y cyfan, yn dyblygu cytundebau'r UE a oedd yn bodoli eisoes? Ond gallaf hefyd gyfeirio at yr un budd, ac wrth gwrs, daw'r un budd gan y cefnogwr Brexit Ceidwadol, Peter Bone, sy'n crynhoi manteision Brexit. Meddai, 'Mae'n rhaid inni ddechrau sôn am fanteision Brexit’, fel y mae’r Aelod yn ei wneud nawr. Dywedodd fod llawer wedi bod, hyd yn oed rhai bach—y £50 oddi ar yswiriant moduro—ond nad ydym yn sôn digon amdanynt. Y ffaith amdani yw nad yw’r £50 hwnnw oddi ar yswiriant moduron yn ddim i’w wneud â Brexit mewn gwirionedd, ond serch hynny, mae’n sicr yn rhywbeth y mae’n teimlo ei bod yn bwysig tynnu sylw ato, hyd yn oed os nad yw’n wir. Ond mae'n debyg fod hynny'n wir am y rhan fwyaf o'r dadleuon o blaid Brexit.

Yr hyn rydym yn ei gydnabod, wrth gwrs, ar ôl gadael yr Undeb Ewropeaidd, yw bod llawer o newidiadau a phwysau ar ein heconomi. Rydym yn cydnabod yr angen am gyffredinedd mewn rhai meysydd polisi a hyd yn oed cysondeb a safonau gofynnol—ac un o’r safbwyntiau yw—[Anghlywadwy.]—cynnal safonau—i wneud popeth yn ein gallu, mewn gwirionedd, i amddiffyn cyflogaeth rhag effaith Brexit a’r hyn rydym yn ei weld eisoes, sef trosglwyddo swyddi i’r Undeb Ewropeaidd o’r DU, a hefyd y gostyngiad mewn masnach drwy Gymru o ganlyniad i Brexit hefyd.

14:50
Y Nifer sy'n Pleidleisio
Electoral Turnout

4. Pa asesiad y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i wneud o'r nifer sy'n pleidleisio yng Nghymru? OQ59707

4. What assessment has the Counsel General made of electoral turnout in Wales? OQ59707

Thank you for your question. Turnout is lower than we would want it to be. Having enfranchised more people than ever to take part in devolved elections, we are now working to encourage participation, as outlined in our electoral administration and reform White Paper and targeted projects to drive engagement.

Diolch am eich cwestiwn. Mae'r nifer sy'n pleidleisio yn is nag y byddem am iddo fod. Ar ôl etholfreinio mwy o bobl nag erioed i gymryd rhan mewn etholiadau datganoledig, rydym bellach yn gweithio i annog cyfranogiad, fel yr amlinellwyd yn ein Papur Gwyn ar weinyddu a diwygio etholiadol a phrosiectau wedi'u targedu i ysgogi ymgysylltiad.

Thank you for the answer, Counsel General. I believe that 15 per cent of those eligible to be on the electoral register have not registered to vote, and I know you agree with me, Counsel General, that this is 15 per cent too many. But it's not the only challenge we face to improving democratic participation. For the first time last month, voters in England were required to bring photo identification to polling stations, and this has had a significant impact. For instance, in Hull, just one in five eligible voters exercised their democratic right. I'm grateful that the Welsh Government has ensured that ID will not be required for Senedd and local elections in Wales, but this will still impact Welsh voters during the next general election. So, may I ask what Welsh Government is doing to encourage people in Wales to register to vote and, following the local elections in England, what representations you have made to the UK Government calling for a u-turn on voter ID? And I believe that Rees-Mogg actually said that the gerrymandering of the Tory Government actually shot themselves in the foot.

Diolch am eich ateb, Gwnsler Cyffredinol. Credaf nad yw 15 y cant o’r bobl sy’n gymwys i fod ar y gofrestr etholiadol wedi cofrestru i bleidleisio, a gwn eich bod yn cytuno â mi, Gwnsler Cyffredinol, ei fod 15 y cant yn ormod. Ond nid dyma'r unig her sy'n ein hwynebu i wella cyfranogiad democrataidd. Am y tro cyntaf, fis diwethaf, roedd yn ofynnol i bleidleiswyr yn Lloegr ddod â dull adnabod ffotograffig i orsafoedd pleidleisio, ac mae hyn wedi cael effaith sylweddol. Er enghraifft, yn Hull, dim ond un o bob pum pleidleisiwr cymwys a arferodd eu hawl ddemocrataidd. Rwy'n ddiolchgar fod Llywodraeth Cymru wedi sicrhau na fydd angen dull adnabod ar gyfer etholiadau'r Senedd ac etholiadau lleol yng Nghymru, ond bydd hyn yn dal i effeithio ar bleidleiswyr Cymru yn ystod yr etholiad cyffredinol nesaf. Felly, a gaf fi ofyn beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i annog pobl yng Nghymru i gofrestru i bleidleisio, ac yn dilyn yr etholiadau lleol yn Lloegr, pa sylwadau rydych wedi'u gwneud i Lywodraeth y DU yn galw am dro pedol ar ddull adnabod i bleidleiswyr? A chredaf fod Rees-Mogg wedi dweud bod ad-drefnu tueddol y Llywodraeth Dorïaidd wedi cael effaith negyddol arnynt eu hunain mewn gwirionedd.

Thank you for your question. Just to make one point, of course, voter turnout in the 2021 Senedd elections was the highest ever with the wider franchise of eligible voters. However, it is still not high enough and there's still important work that needs to be done, I think, across all elections that take place across Wales and across the UK, because participation is really the key to the stability and strength of our democracy. We have a democratic engagement grant of £300,000 per annum, £260,000 of which has been allocated for 2023-24 to 12 to separate projects that aim at engaging and supporting communities to become active citizens.

I've made the point very clearly in the past in terms of the Welsh Government's opposition to voter ID and the reasons for it. They are well known, they are well understood. The estimate we see is that somewhere in the region of 9,000 were turned away during the English local government elections. But there is work that is under way. I attended recently an inter-ministerial group on elections. One of the purposes of that group is to actually look at the common interest we all have in actually management of elections, even though there is divergence taking place. So, it was a very positive meeting for that purpose, and we recognise the difference of opinion that we actually have. The UK Government is carrying out its own assessment of the impact of voter ID, so we await that. We also await the work of the Electoral Commission, which will be publishing their initial findings later this month, and we will then assess further the impact of that.

Diolch am eich cwestiwn. Os caf wneud un pwynt, wrth gwrs, pleidleisiodd y nifer uchaf erioed yn etholiadau’r Senedd yn 2021, gyda’r etholfraint ehangach o bleidleiswyr cymwys. Fodd bynnag, nid yw'n ddigon uchel o hyd, ac mae gwaith pwysig i'w wneud o hyd yn fy marn i, ar draws yr holl etholiadau a gynhelir ledled Cymru a ledled y DU, gan fod cyfranogiad yn allweddol i sefydlogrwydd a chryfder ein democratiaeth. Mae gennym grant ymgysylltu â democratiaeth o £300,000 y flwyddyn, y mae £260,000 ohono wedi’i ddyrannu ar gyfer 2023-24 i 12 i brosiectau gwahanol gyda'r nod o ymgysylltu â chymunedau a’u cefnogi i ddod yn ddinasyddion gweithredol.

Rwyf wedi gwneud y pwynt yn glir iawn yn y gorffennol ynghylch gwrthwynebiad Llywodraeth Cymru i ddulliau adnabod pleidleiswyr a'r rhesymau dros hynny. Maent yn hysbys, mae pobl yn eu deall. Yr amcangyfrif a welwn yw bod oddeutu 9,000 o bobl wedi eu gwrthod yn ystod etholiadau llywodraeth leol Lloegr. Ond mae yna waith ar y gweill. Mynychais grŵp rhyngweinidogol ar etholiadau yn ddiweddar. Un o ddibenion y grŵp hwnnw yw edrych ar y buddiant cyffredin sydd gan bob un ohonom mewn rheoli etholiadau, er bod gwahanol safbwyntiau'n bodoli. Felly, roedd yn gyfarfod cadarnhaol iawn i'r diben hwnnw, ac rydym yn cydnabod y gwahaniaeth barn sydd gennym. Mae Llywodraeth y DU yn cynnal ei hasesiad ei hun o effaith dulliau adnabod pleidleiswyr, felly rydym yn aros am hynny. Rydym hefyd yn aros am waith y Comisiwn Etholiadol, a fydd yn cyhoeddi eu canfyddiadau cychwynnol yn ddiweddarach y mis hwn, a byddwn yn asesu effaith hynny ymhellach wedyn.

I thank the Counsel General for his acknowledgment of some of the concerns around the turnout for elections for Senedd elections. Indeed, as the Counsel General will know, in the last UK general election, the turnout in Wales was 66.6 per cent, and in the last Senedd election, the turnout was 46.6 per cent—a full 20 percentage points lower in elections for this place than for the UK Parliament. I must say, it was a brave suggestion, I felt, from Carolyn Thomas, that representations made from this place or from the Welsh Government to UK Government around advice, perhaps, around elections, when, indeed, elections for that place are showing a 20 per cent higher turnout than elections for this place. I agree with the Counsel General that it's absolutely imperative that we see a higher turnout for elections for this place, because that's what provides its legitimacy, not just in terms of the Government here, but as parliamentarians of the Welsh Parliament.

So, Counsel General, you commented on some of the actions being taken by Welsh Government to see that increased engagement in Senedd elections. Could you point to which single action you think could make the biggest difference to that turnout?

Diolch i’r Cwnsler Cyffredinol am ei gydnabyddiaeth o rai o’r pryderon ynghylch y nifer sy’n pleidleisio yn etholiadau’r Senedd. Yn wir, fel y gŵyr y Cwnsler Cyffredinol, yn etholiad cyffredinol diwethaf y DU, y ganran a bleidleisiodd yng Nghymru oedd 66.6 y cant, ac yn etholiad diwethaf y Senedd, y ganran a bleidleisiodd oedd 46.6 y cant—20 pwynt canran yn is mewn etholiadau ar gyfer y lle hwn nag ar gyfer Senedd y DU. Mae'n rhaid imi ddweud, teimlwn fod awgrym Carolyn Thomas yn un dewr, fod sylwadau a wnaed o'r lle hwn neu gan Lywodraeth Cymru i Lywodraeth y DU ynghylch cyngor ar etholiadau, efallai, pan fo'r nifer sy'n pleidleisio 20 y cant yn uwch yn yr etholiadau ar gyfer y lle hwnnw nag yn yr etholiadau ar gyfer y lle hwn. Rwy'n cytuno â’r Cwnsler Cyffredinol ei bod yn gwbl hanfodol ein bod yn gweld nifer uwch yn pleidleisio mewn etholiadau ar gyfer y lle hwn, gan mai dyna sy’n rhoi cyfiawnhad, nid yn unig i'r Llywodraeth yma, ond i ni fel seneddwyr yn Senedd Cymru.

Felly, Gwnsler Cyffredinol, fe wnaethoch sylwadau ar rai o’r camau sy’n cael eu cymryd gan Lywodraeth Cymru i sicrhau'r ymgysylltiad cynyddol hwnnw yn etholiadau’r Senedd. A wnewch chi nodi pa weithred unigol, yn eich barn chi, a allai wneud y gwahaniaeth mwyaf i'r nifer sy'n pleidleisio?

14:55

I think the biggest difference was actually in the increase in the registration that took place. Those who took up the offer of support for electoral registration support officers almost unanimously suffered significant increases in the number of registrations. I think that was important; those who didn't get the benefit of that. I think that was significant.

I think what is probably more significant is that, of course, we are looking at the issue of electoral reform and the issues such as automatic registration, and, of course, you'll be aware of the sorts of consultations around those particular reforms. I think there are a number of things that are important. I think automatic registration, whilst making sure that people are on there doesn't force people to vote, but it does mean that there's an obligation then, I think, on the political parties and the democratic institutions around Wales to actually provide the incentive to vote. I have to say, my own personal view is that the voting system we have, the first-past-the-post voting system, I don't think actually creates that climate where people can feel that every vote is helpful. So, there is a lot of work to be done, but I think a lot of that work is dependent on us as politicians and our political parties to actually show that voting makes a difference in the way in which we actually engage with people, particularly those who are disconnected from that.

Credaf fod y gwahaniaeth mwyaf yn y cynnydd a gofrestrodd. Gwelodd y rhai a fanteisiodd ar y cynnig o gefnogaeth i swyddogion cymorth cofrestru etholiadol gynnydd sylweddol, bron yn ddiwahân, yn nifer y cofrestriadau. Credaf fod hynny’n bwysig; ni chafodd y rhai na wnaeth hynny y budd a ddaeth yn sgil hynny. Credaf fod hynny’n arwyddocaol.

Credaf mai'r hyn sy'n bwysicach, yn ôl pob tebyg, yw ein bod, wrth gwrs, yn edrych ar fater diwygio etholiadol a materion fel cofrestru awtomatig, ac wrth gwrs, fe fyddwch yn ymwybodol o'r mathau o ymgynghoriadau ynghylch y diwygiadau penodol hynny. Credaf fod nifer o bethau’n bwysig. Er bod cofrestru awtomatig yn sicrhau nad yw hynny'n gorfodi pobl i bleidleisio, mae'n golygu bod rhwymedigaeth felly ar y pleidiau gwleidyddol a’r sefydliadau democrataidd ledled Cymru i roi cymhelliad i bobl bleidleisio. Mae'n rhaid imi ddweud, fy marn bersonol i yw nad wyf yn credu bod y system bleidleisio sydd gennym, system bleidleisio'r cyntaf i'r felin, yn creu hinsawdd lle gall pobl deimlo bod pob pleidlais yn ddefnyddiol. Felly, mae llawer o waith i'w wneud, ond credaf fod llawer o'r gwaith hwnnw'n dibynnu arnom ni fel gwleidyddion a'n pleidiau gwleidyddol i ddangos bod pleidleisio'n gwneud gwahaniaeth yn y ffordd rydym yn ymgysylltu â phobl, yn enwedig y rhai sy'n teimlo eu bod wedi eu datgysylltu oddi wrth hynny.

Diwygio'r Senedd
Senedd Reform

5. A wnaiff y Cwnsler Cyffredinol roi'r wybodaeth ddiweddaraf am gynigion ac amserlen Llywodraeth Cymru ar gyfer diwygio'r Senedd? OQ59679

5. Will the Counsel General provide an update on the Welsh Government's proposals and timetable for Senedd reform? OQ59679

Thank you for your question. We continue to make good progress on translating the recommendations of the special purpose committee on Senedd reform into legislative provisions. As part of the co-operation agreement with Plaid Cymru, I look forward to introducing legislation with a view to changes coming into effect for the 2026 Senedd elections.

Diolch am eich cwestiwn. Rydym yn parhau i wneud cynnydd da ar drosi argymhellion y pwyllgor diben arbennig ar ddiwygio’r Senedd yn ddarpariaethau deddfwriaethol. Fel rhan o’r cytundeb cydweithio â Phlaid Cymru, edrychaf ymlaen at gyflwyno deddfwriaeth gyda'r bwriad o weld newidiadau'n dod i rym ar gyfer etholiadau’r Senedd yn 2026.

Thank you, Counsel General. Accountability is very important, and in February 2023, the First Minister misled the Senedd when he claimed that he and others were advised by the auditor general to take Betsi Cadwaladr out of special measures ahead of the 2021 Senedd elections. It transpires that this wasn't the case; he misled the Senedd.

Just last week, the health Minister told the Senedd that forensic accountants from Ernst & Young Consultancy were asked to look at the body's accounts on advice from the Welsh Government. However, two senior officials from an NHS body told the BBC that the Welsh Government was not involved, with the health Minister later admitting that there was no direct conversation on the matter: she misled the Senedd. When Ministers mislead politicians in other parliaments, the Labour benches here call it a disgrace, corruption, and that those people should be sacked. So, in Senedd reform, it's important that we look back at making sure that we improve transparency and accountability. So, Counsel General, will the Welsh Labour Government support a move to establish a privileges committee in the Senedd so that those who mislead, hinder, or prevent the work of the Senedd are held accountable for their actions, and receive a measurable punishment?

Diolch, Gwnsler Cyffredinol. Mae atebolrwydd yn bwysig iawn, ac ym mis Chwefror 2023, fe wnaeth y Prif Weinidog gamarwain y Senedd pan honnodd ei fod ef ac eraill wedi cael eu cynghori gan yr archwilydd cyffredinol i dynnu bwrdd Betsi Cadwaladr allan o fesurau arbennig cyn etholiadau’r Senedd yn 2021. Ymddengys nad oedd hyn yn wir; fe gamarweiniodd y Senedd.

Yr wythnos diwethaf, dywedodd y Gweinidog iechyd wrth y Senedd fod cyfrifwyr fforensig o ymgynghoriaeth Ernst & Young wedi cael cais i edrych ar gyfrifon y corff ar gyngor Llywodraeth Cymru. Fodd bynnag, dywedodd dau uwch swyddog o un o gyrff y GIG wrth y BBC nad oedd gan Lywodraeth Cymru ran yn y mater, gyda’r Gweinidog iechyd yn cyfaddef yn ddiweddarach na chafwyd sgwrs uniongyrchol ar y mater: fe wnaeth hi gamarwain y Senedd. Pan fydd Gweinidogion yn camarwain gwleidyddion mewn seneddau eraill, mae’r meinciau Llafur yma yn ei alw’n warth, yn llygredigaeth, ac y dylai’r bobl hynny gael eu diswyddo. Felly, wrth ddiwygio’r Senedd, mae’n bwysig inni edrych yn ôl ar sicrhau ein bod yn gwella tryloywder ac atebolrwydd. Felly, Gwnsler Cyffredinol, a wnaiff Llywodraeth Lafur Cymru gefnogi ymdrech i sefydlu pwyllgor breintiau yn y Senedd fel bod y rhai sy’n camarwain, yn llesteirio, neu'n atal gwaith y Senedd yn cael eu dwyn i gyfrif am eu gweithredoedd, ac yn cael cosb fesuradwy?

Well, can I firstly say that the supplementary question, it doesn't seem to me, actually particularly relates to the issue of Senedd reform? Can I say that, in respect of the point you raised in terms of a privileges committee, that is a matter for the Senedd? It's not a matter for Government; it's not a matter for me in terms of my responsibilities. And can I say how disappointing it was that when we witnessed within Westminster an important privileges committee report being there, how many—[Interruption.]—how many of the—[Interruption.]—how many of the Conservative Members of Parliament actually declined to actually participate within that? But this is not a matter for me, it's not a matter for Welsh Government; it's a matter to raise as a matter of Senedd policy. It's not right for Government to be establishing these; it's a matter for Parliament itself to do so.

Wel, a gaf fi ddweud yn gyntaf nad yw'n ymddangos i mi fod y cwestiwn atodol yn ymwneud â mater diwygio'r Senedd mewn gwirionedd? A gaf fi ddweud, ar y pwynt a godwyd gennych ynglŷn â phwyllgor breintiau, mai mater i’r Senedd yw hwnnw? Nid yw’n fater i’r Llywodraeth; nid yw’n fater i mi o ran fy nghyfrifoldebau i. Ac a gaf fi ddweud pa mor siomedig oedd gweld, yn San Steffan, adroddiad pwysig gan y pwyllgor breintiau yno, faint—[Torri ar draws.]—faint o'r—[Torri ar draws.]—faint o'r Aelodau Seneddol Ceidwadol a wrthododd gymryd rhan yn hynny? Ond nid mater i mi yw hwn, nid yw'n fater i Lywodraeth Cymru; mae’n fater i’w godi fel mater o bolisi’r Senedd. Nid yw'n iawn i'r Llywodraeth fod yn sefydlu'r rhain; mater i'r Senedd ei hun yw gwneud hynny.

15:00

I will take the point of order at the end of the Counsel General's questions. 

Fe gymeraf y pwynt o drefn ar ddiwedd cwestiynau'r Cwnsler Cyffredinol. 

Cwestiwn 6. John Griffiths.

Question 6. John Griffiths.

Trefniadau Gweithio
Working Arrangements

6. Pa asesiad y mae'r Gweinidog wedi'i wneud o effeithiolrwydd y trefniadau gweithio rhwng Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU? OQ59718

6. What assessment has the Minister made of the effectiveness of the working arrangements between the Welsh Government and the UK Government? OQ59718

Thank you for your question. The inter-governmental relations review provides a sound basis to support inter-governmental working, but its impact continues to be undermined by the UK Government’s lack of respect for the principles and approach set out in the review and for devolution more widely.

Diolch am eich cwestiwn. Mae'r adolygiad o gysylltiadau rhynglywodraethol yn darparu sylfaen gadarn i gefnogi gweithio rhynglywodraethol, ond mae ei effaith yn parhau i gael ei thanseilio gan ddiffyg parch Llywodraeth y DU tuag at yr egwyddorion a'r dull gweithredu a nodir yn yr adolygiad ac at ddatganoli yn ehangach.

Counsel General, at the end of last year, the First Minister stated that for nearly 20 years the Sewel convention was observed by UK Governments so that UK Government legislative proposals that might intrude into devolved areas in Wales were only taken forward with the Senedd's consent, but that recent Tory UK Governments have not respected the convention and this is bringing the devolution settlement to a 'very difficult place'. Counsel General, in light of those remarks from the First Minister and the importance of these matters to the constitutional future of Wales and the UK, what is your current assessment of the position under the current UK Government?

Gwnsler Cyffredinol, ddiwedd y llynedd, dywedodd Prif Weinidog Cymru fod Llywodraethau'r DU wedi dilyn Confensiwn Sewel ers bron i 20 mlynedd er mwyn sicrhau nad yw cynigion deddfwriaethol Llywodraeth y DU a allai ymyrryd mewn meysydd datganoledig yng Nghymru ond yn bwrw ymlaen gyda chydsyniad y Senedd, ond nid yw Llywodraethau Torïaidd diweddar y DU wedi parchu'r confensiwn ac mae hyn yn golygu bod y setliad datganoli mewn 'lle anodd iawn'. Gwnsler Cyffredinol, yng ngoleuni'r sylwadau hynny gan y Prif Weinidog a phwysigrwydd y materion hyn i ddyfodol cyfansoddiadol Cymru a'r DU, beth yw eich asesiad cyfredol o'r sefyllfa o dan Lywodraeth bresennol y DU?

Well, can I say that it is only in, really, the last couple of years that we have seen what is a major series of breaches of the Sewel convention? It is suggested from time to time that, of course, these are all only related to constitutional issues around Brexit, but that is clearly not the case, as we've recently seen with the levelling-up Bill, as we've seen with the Energy Bill and with numerous other pieces of legislation.

The Sewel convention really is the oil of the constitutional engine; it's what enables the Governments to work together with confidence and trust. So, the breaches of it are something that I have raised at every opportunity at the interministerial level, and that the First Minister has raised, and other Ministers. We raise it consistently in terms of UK Government legislation that is coming through, where legislative consent is required.

For me, the real challenge is that Sewel needs to be redefined; it needs to be codified and it needs some form of justiciability, and that's why I quite welcome the recommendations that are concluded within the Gordon Brown report, that the next Labour Government will actually introduce reforms that will require a constitutional ceiling for the UK Parliament to be able to overrule devolved legislation or to, basically, breach Sewel. I think some step in that direction would be a significant step forward. I think it probably needs a longer term and more thoughtful way of resolving, ultimately, the relations between the four nations of the UK and also the nature of inter-governmental relations.

We have a structure that could work, but it is very much a structure that is dependent on trust and goodwill. Unfortunately, with the UK Government in these areas at the moment, trust and goodwill are in very short supply. 

Wel, a gaf fi ddweud mai dim ond yn ystod yr ychydig flynyddoedd diwethaf y gwelsom yr hyn sy'n gyfres fawr o enghreifftiau o dorri confensiwn Sewel? Awgrymir o bryd i'w gilydd, wrth gwrs, mai dim ond materion cyfansoddiadol yn gysylltiedig â Brexit yw'r rhain i gyd, ond yn amlwg nid yw hynny'n wir, fel y gwelsom yn ddiweddar gyda'r Bil ffyniant bro, fel y gwelsom gyda'r Bil Ynni a nifer o ddeddfau eraill.

Confensiwn Sewel yw'r olew yn yr injan gyfansoddiadol mewn gwirionedd; dyna sy'n galluogi'r Llywodraethau i gydweithio â hyder ac ymddiriedaeth. Felly, mae'r toriadau'n rhywbeth rwyf wedi'i godi ar bob cyfle ar y lefel ryngweinidogol, a rhywbeth y mae'r Prif Weinidog wedi'i godi, a Gweinidogion eraill. Rydym yn ei godi'n gyson mewn perthynas â deddfwriaeth Llywodraeth y DU sy'n dod drwodd, lle mae angen cydsyniad deddfwriaethol.

I mi, yr her go iawn yw bod angen ailddiffinio Sewel; mae angen ei godio ac mae angen rhyw fath o draddodadwyedd, a dyna pam rwy'n croesawu'r argymhellion a nodwyd yn adroddiad Gordon Brown, y bydd y Llywodraeth Lafur nesaf yn cyflwyno diwygiadau a fydd yn galw am derfyn cyfansoddiadol i Senedd y DU allu diystyru deddfwriaeth ddatganoledig, neu dorri confensiwn Sewel yn y bôn. Rwy'n credu y byddai rhyw gam i'r cyfeiriad hwnnw yn gam sylweddol ymlaen. Rwy'n credu ei bod yn debygol y bydd angen ffordd fwy meddylgar a mwy hirdymor, yn y pen draw, o adfer y berthynas rhwng pedair gwlad y DU a natur cysylltiadau rhynglywodraethol.

Mae gennym strwythur a allai weithio, ond mae'n strwythur sy'n ddibynnol i raddau helaeth ar ymddiriedaeth ac ewyllys da. Yn anffodus, gyda Llywodraeth y DU, yn y meysydd hyn ar hyn o bryd, mae ymddiriedaeth ac ewyllys da yn bethau prin iawn. 

Systemau Adnabod Pleidleiswyr a Systemau Cofrestru
Voter ID and Registration Systems

7. Pa asesiad y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i wneud o'r effaith y caiff y gwahaniaeth rhwng systemau adnabod pleidleiswyr a systemau cofrestru yn etholiadau cyffredinol y DU ac etholiadau yng Nghymru ar ymddygiad pleidleiswyr? OQ59690

7. What assessment has the Counsel General made of the impact on voter behaviour of the divergence between voter ID and registration systems at UK general elections and Wales-based elections? OQ59690

Thank you. The Welsh Government is committed to inclusive and accessible voting in Senedd and local government elections, and wants to encourage participation rather than to restrict it. That is why we don’t support voter ID and want to introduce automatic registration for all local government electors in Wales.

Diolch. Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i bleidleisio cynhwysol a hygyrch yn etholiadau'r Senedd a llywodraeth leol, ac mae eisiau annog cyfranogiad yn hytrach na'i gyfyngu. Dyna pam nad ydym yn cefnogi dull adnabod pleidleiswyr a pham ein bod eisiau cyflwyno cofrestru awtomatig ar gyfer pob etholwr llywodraeth leol yng Nghymru.

Well, the voters in Wales are very astute and very intelligent in their choices always, and they will be able to find their way through this morass. But there is genuine scope for confusion as they lurch from a general election at a UK level, where all of the evidence shows that there was clear voter suppression—there were forms of voter ID that were not usable, including, I have to say, NHS photo ID that was not usable or young people's photo ID that was not usable—and then a Wales-based approach at local and Senedd elections that is designed to extend the franchise and make it more available to people, while still maintaining the security of our voting. So, I understand, Counsel General, there is a review that will now be carried out, at a UK level, of how it went. Well, I think everyone informed, including the independent assessors of the election, has made clear the view already: the vote was suppressed, people were turned away; people turned up to vote and couldn't get in. So, would the Welsh Government consider, either in its interministerial meetings or as part of that review, submitting its own views to them, that the way to avoid voter confusion is, actually, to scrap what they're doing in the UK and follow the Welsh example?

Wel, mae'r pleidleiswyr yng Nghymru yn graff iawn ac yn ddeallus iawn yn eu dewisiadau bob amser, a byddant yn gallu dod o hyd i ffordd drwy'r sefyllfa ddryslyd hon. Ond mae perygl gwirioneddol o ddryswch wrth iddynt symud o etholiad cyffredinol ar lefel y DU, lle mae'r holl dystiolaeth yn dangos yn glir fod pleidleiswyr wedi'u hatal—roedd yna fathau o ddulliau adnabod pleidleiswyr nad oedd modd eu defnyddio, gan gynnwys, mae'n rhaid imi ddweud, llun adnabod y GIG nad oedd modd ei ddefnyddio neu lun adnabod pobl ifanc nad oedd modd ei defnyddio—a dull Cymreig o bleidleisio mewn etholiadau lleol ac etholiadau'r Senedd sydd wedi'i gynllunio i ymestyn yr etholfraint a sicrhau ei bod ar gael yn ehangach i bobl, gan barhau i gynnal diogelwch ein hetholiadau. Felly, rwy'n deall, Gwnsler Cyffredinol, y bydd adolygiad yn cael ei gynnal nawr ar lefel y DU o sut aeth pethau. Wel, rwy'n credu bod pawb a gafodd wybod, gan gynnwys aseswyr annibynnol yr etholiad, wedi datgan eu barn yn glir yn barod: cafodd y bleidlais ei hatal, cafodd pobl eu troi ymaith; aeth pobl i bleidleisio ac ni chawsant eu gadael i mewn. Felly, a fyddai Llywodraeth Cymru yn ystyried cyflwyno ei barn ei hun iddynt, naill ai yn ei chyfarfodydd rhyngweinidogol neu'n rhan o'r adolygiad hwnnw, mai'r ffordd i osgoi dryswch i bleidleiswyr mewn gwirionedd yw cael gwared ar yr hyn y maent yn ei wneud yn y DU a dilyn esiampl Cymru?

15:05

Can I thank you? And the point you make, of course, is that those aspects of the UK Government's Elections Act 2022 were another example of the UK Government diverging from what was the previous consensus around the format of elections. It's created divergence, because, clearly, Scotland and Wales were not prepared to go along with those particular changes, having a different direction. I would say that our approach within Wales is one of modernising the electoral system, to use technology and the ability to maximise inclusivity and accessibility.

But can I just say, just referring, as I did earlier, to the interministerial group that took place not long ago—the first one of these on elections—is that there was a very frank discussion between all the parties in terms of the differences that we have? We recognise that those differences are there. What I do believe there was was a common belief that we have to make the system work mutually, that we can't allow a change in one election to adversely impact on the others, and we have to look at the ways in which our systems operate collectively, the way in which we avoid confusion, and that does depend, to a degree, I think, on the sort of communications, the explanations, we have when elections actually take place. So, there is further work that's taking place on that.

We will consider very carefully the UK Government's own review and, indeed, the Electoral Commission's reviews, when they take place, and there will certainly be further discussions in this Chamber as well on these issues. Because reform is inevitable within our system in Wales; we do want to press ahead with modernisation, inclusivity and accessibility, but we have to ensure that we do also work collaboratively with the UK Government to ensure that those common areas that we have in terms of the administration of elections work for the benefit of everyone.

A gaf fi ddiolch i chi? A'r pwynt rydych chi'n ei wneud, wrth gwrs, yw bod yr agweddau hynny ar Ddeddf Etholiadau Llywodraeth y DU 2022 yn enghraifft arall o Lywodraeth y DU yn dargyfeirio o'r consensws blaenorol ynghylch fformat etholiadau. Mae wedi arwain at ddargyfeirio, oherwydd, yn amlwg, nid oedd yr Alban a Chymru yn barod i gyd-fynd â'r newidiadau penodol hynny, gan fod ganddynt gyfeiriad gwahanol. Byddwn yn dweud bod ein dull gweithredu yng Nghymru yn un sy'n ceisio moderneiddio'r system etholiadol, i ddefnyddio technoleg a'r gallu i sicrhau cymaint â phosibl o gynhwysiant a hygyrchedd.

Ond a gaf fi ddweud, i gyfeirio, fel y gwneuthum yn gynharach, at gyfarfod y grŵp rhyngweinidogol a gynhaliwyd heb fod yn hir yn ôl—y cyntaf o'r rhain ar etholiadau—fod trafodaeth onest iawn wedi bod rhwng yr holl bleidiau am y gwahaniaethau sydd gennym? Rydym yn cydnabod bod y gwahaniaethau hynny yno. Rwy'n credu bod cred gyffredin fod yn rhaid inni wneud i'r system weithio i bawb, na allwn ganiatáu i newid mewn un etholiad gael effaith andwyol ar y lleill, a bod yn rhaid inni edrych ar y ffyrdd y mae ein systemau'n gweithredu gyda'n gilydd, y ffordd rydym yn osgoi dryswch, ac mae hynny'n dibynnu, i raddau, rwy'n credu, ar y math o gyfathrebu, a'r esboniadau, sydd gennym pan fo etholiadau'n digwydd mewn gwirionedd. Felly, mae gwaith pellach yn cael ei wneud ar hynny.

Byddwn yn ystyried adolygiad Llywodraeth y DU ei hun yn ofalus iawn, ac yn wir, adolygiadau'r Comisiwn Etholiadol, pan fyddant yn cael eu cynnal, ac yn sicr bydd trafodaethau pellach yn y Siambr hon ar y materion hyn hefyd. Oherwydd mae diwygio'n anochel o fewn ein system yng Nghymru; rydym am fwrw ymlaen â moderneiddio, cynwysoldeb a hygyrchedd, ond mae'n rhaid inni sicrhau ein bod hefyd yn cydweithio â Llywodraeth y DU i sicrhau bod y meysydd cyffredin hynny sydd gennym o ran gweinyddu etholiadau yn gweithio er budd pawb.

Trefniadau Awdurdodaeth
Jurisdictional Arrangements

8. Pa ystyriaeth y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i rhoi i'r angen am gywirdeb ac eglurder yn y termau a ddefnyddir i ddisgrifio trefniadau awdurdodaeth yn y dyfodol? OQ59681

8. What consideration has the Counsel General given to the need for accuracy and clarity in the terms used to describe future jurisdictional arrangements? OQ59681

Thank you for your question. Accuracy and clarity are crucial to all aspects of the law, including future jurisdictional arrangements. The current terminology of an England-and-Wales jurisdiction does not reflect the reality that, clearly, the law here is different.

Diolch am eich cwestiwn. Mae cywirdeb ac eglurder yn hanfodol i bob agwedd ar y gyfraith, gan gynnwys trefniadau awdurdodaethol yn y dyfodol. Nid yw terminoleg gyfredol awdurdodaeth Cymru a Lloegr yn adlewyrchu'r realiti fod y gyfraith yma, yn amlwg, yn wahanol.

Diolch yn fawr, Cwnsler Cyffredinol. As you indicated, uncertainty is always a bad thing within a justice system, and, as indicated by Mark Isherwood earlier in this question session, any suggestion of the devolution of justice will create anxiety with some within the legal profession in Wales and England. It's very important, then, that we're clear and accurate in the terms used when we are discussing any future jurisdictional arrangements. What discussions are you therefore having, Cwnsler Cyffredinol, with the legal professions, and also law schools, to make sure that Wales remains an attractive place to practise law?

Diolch yn fawr, Gwnsler Cyffredinol. Fel y nodwyd gennych, mae ansicrwydd bob amser yn beth drwg o fewn system gyfiawnder, ac fel y nodwyd gan Mark Isherwood yn gynharach yn y sesiwn gwestiynau hon, bydd unrhyw awgrym o ddatganoli cyfiawnder yn peri pryder i rai o fewn proffesiwn y gyfraith yng Nghymru a Lloegr. Mae'n bwysig iawn, felly, ein bod yn glir ac yn gywir yn y termau a ddefnyddir pan fyddwn yn trafod unrhyw drefniadau awdurdodaethol yn y dyfodol. Pa drafodaethau rydych chi'n eu cael felly, Gwnsler Cyffredinol, gyda'r proffesiynau cyfreithiol, ac ysgolion y gyfraith hefyd, i wneud yn siŵr fod Cymru'n parhau i fod yn lle deniadol i ymarfer y gyfraith?

Well, thank you for those important comments. Can I just say, I've been having a lot of discussions in many legal fora in the whole area of justice, social justice, accessibility and devolution of justice? The issue of jurisdiction is one that frequently arises and, of course, as you know, this was raised and set out in draft form, actually, in the Government and Laws in Wales Bill that was published in 2017, which was about the clarification. It wasn't actually about devolution of justice, it was just about the establishment of a recognition of the legal jurisdictions that exist in practice, or exist in reality, although the actual practice and processes and operation of the administration of law don't necessarily reflect that.

Can I say also that I have been engaged with the Law Society Wales, and very positive and constructive engagements they have been? And I do very much welcome the recent work by Law Society Wales on this issue, and was pleased to note their endorsement of the paper entitled 'A Separate Legal Jurisdiction for Wales' last week. So, I think within the legal professions there is an increasing recognition of that and the importance of that. It is also, though, equally important in terms of the training and in respect of the law schools. Of course, not everybody comes into the profession through law schools, but we're very pleased with, for example, the work of the Solicitors Regulation Authority and the specific requirement for students to have to learn about Welsh law. And of course they should have to, just as a Welsh law student should have to learn about English law, and, in fact, are required to learn about English law. 

So, as I said earlier, in some of the earlier questions, these are not things that are complicated or difficult to understand. Once we recognise the fact that with four Parliaments you have, effectively, the creation of four jurisdictions, maybe those jurisdictions overlap and there's commonality. In some areas there may be barriers, but, between England and Wales, we don't see the need for any barriers. But you're absolutely right: education, training and clarity I think are the three key components. 

Diolch am y sylwadau pwysig hynny. A gaf fi ddweud, rwyf wedi bod yn cael llawer o drafodaethau mewn llawer o fforymau cyfreithiol ym meysydd cyfiawnder, cyfiawnder cymdeithasol, hygyrchedd a datganoli cyfiawnder? Mae mater awdurdodaeth yn un sy'n codi'n aml, ac wrth gwrs, fel y gwyddoch, cafodd y mater hwn ei godi a'i nodi ar ffurf ddrafft, mewn gwirionedd, yn y Bil Llywodraeth a Chyfreithiau yng Nghymru a gyhoeddwyd yn 2017, a oedd yn ymwneud â'r eglurhad. Nid oedd yn ymwneud â datganoli cyfiawnder mewn gwirionedd, roedd yn ymwneud yn unig â sefydlu cydnabyddiaeth o'r awdurdodaethau cyfreithiol sy'n bodoli'n ymarferol, neu'n bodoli mewn realiti, er nad yw arferion a phrosesau a gweithrediad gweinyddiaeth y gyfraith o reidrwydd yn adlewyrchu hynny.

A gaf fi ddweud hefyd fy mod wedi bod yn ymwneud â Chymdeithas y Gyfraith, ac mae wedi bod yn ymwneud cadarnhaol ac adeiladol iawn? Ac rwy'n croesawu gwaith diweddar Cymdeithas y Gyfraith ar y mater hwn, ac roeddwn yn falch o nodi eu bod yn cymeradwyo papur 'Awdurdodaeth gyfreithiol ar wahân ar gyfer Cymru' yr wythnos diwethaf. Felly, o fewn y proffesiynau cyfreithiol, rwy'n credu bod cydnabyddiaeth gynyddol o hynny a phwysigrwydd hynny. Mae hefyd, fodd bynnag, yr un mor bwysig o ran yr hyfforddiant ac o ran ysgolion y gyfraith. Wrth gwrs, nid yw pawb yn dod i mewn i'r proffesiwn drwy ysgolion y gyfraith, ond rydym yn falch iawn, er enghraifft, o waith yr Awdurdod Rheoleiddio Cyfreithwyr a'r gofyniad penodol i fyfyrwyr orfod dysgu am gyfraith Cymru. Ac wrth gwrs, dylent orfod gwneud hynny, yn union fel y dylai myfyriwr y gyfraith yng Nghymru orfod dysgu am gyfraith Lloegr, ac mewn gwirionedd, mae'n ofynnol iddynt ddysgu am gyfraith Lloegr. 

Felly, fel y dywedais yn gynharach, mewn rhai o'r cwestiynau cynharach, nid yw'r rhain yn bethau cymhleth nac anodd eu deall. Wedi inni gydnabod y ffaith, gyda phedair Senedd, fod pedair awdurdodaeth yn cael ei chreu i bob pwrpas, efallai fod yr awdurdodaethau hynny'n gorgyffwrdd a bod yna gyffredinedd. Mae'n bosibl y bydd rhwystrau mewn rhai meysydd, ond rhwng Cymru a Lloegr, nid ydym yn gweld yr angen am unrhyw rwystrau. Ond rydych chi'n llygad eich lle: rwy'n credu mai addysg, hyfforddiant ac eglurder yw'r tair elfen allweddol. 

15:10

Diolch i'r Cwnsler Cyffredinol. Pwynt o drefn, a galwaf ar Alun Davies i godi'r pwynt o drefn. 

I thank the Counsel General. Point of order, and I call on Alun Davies. 

Thank you very much, Deputy Presiding Officer. During questions, the Member for Brecon and Radnorshire made a number of serious allegations against Ministers, stating that both the health Minister and the First Minister had deliberately misled this Chamber. I was certainly in the Chamber when the Conservative chief whip raised some matters with the health Minister, and she then corrected the record. I believe that the First Minister's also clarified remarks that he's made here where there's been some dispute, but I recognise some of his remarks remain contested by others. But it is unacceptable, of course, when a Member is talking about misleading the Chamber that he himself misleads the Chamber. 

Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Lywydd. Yn ystod y cwestiynau, fe wnaeth yr Aelod dros Frycheiniog a Sir Faesyfed nifer o honiadau difrifol yn erbyn Gweinidogion, gan ddweud bod y Gweinidog iechyd a'r Prif Weinidog wedi camarwain y Siambr hon yn fwriadol. Roeddwn yn sicr yn bresennol yn y Siambr pan gododd prif chwip y Ceidwadwyr rai materion gyda'r Gweinidog iechyd, ac yna fe gywirodd y cofnod. Rwy'n credu bod y Prif Weinidog hefyd wedi egluro sylwadau a wnaeth yma lle bu rhyw anghydfod, ond rwy'n cydnabod bod rhai o'i sylwadau'n parhau i gael eu herio gan eraill. Ond mae'n annerbyniol, wrth gwrs, pan fo Aelod yn sôn am gamarwain y Siambr ei fod yntau ei hun yn camarwain y Siambr. 

I thank you for that point of order and I will reflect upon the contribution on the record, and I'm sure the Member will also reflect on the contribution on the record. And we will both reflect upon the accuracy of the events identified in that contribution, and I will look then carefully after that. 

Diolch i chi am y pwynt o drefn hwnnw ac fe fyddaf yn ystyried y cyfraniad a gofnodwyd, ac rwy'n siŵr y bydd yr Aelod hefyd yn ystyried y cyfraniad a gofnodwyd. A bydd y ddau ohonom yn ystyried cywirdeb y digwyddiadau a nodwyd yn y cyfraniad hwnnw, a byddaf yn edrych yn ofalus ar hynny. 

4. Cwestiynau i Gomisiwn y Senedd
4. Questions to the Senedd Commission

Eitem 4 y prynhawn yma yw cwestiynau i Gomisiwn y Senedd. Ac, yn gyntaf, Heledd Fychan. 

Item 4 is questions to the Senedd Commission. First of all, Heledd Fychan. 

Yr Anghydfod Llafur gydag Undeb y PCS
The Trade Dispute with the PCS Union

1. Pa gamau y mae'r Comisiwn wedi'u cymryd i ddatrys yr anghydfod llafur gydag undeb y PCS? OQ59703

1. What action has the Commission taken to resolve the trade dispute with the PCS union? OQ59703

Mae undeb y PCS ar hyn o bryd yn gweithredu’n ddiwydiannol mewn perthynas â’u hawliad cyflog i Lywodraeth y Deyrnas Unedig. Mae’r hawliad cyflog yn ymestyn i gynllun pensiwn gwasanaeth sifil y Deyrnas Unedig, i gytundeb sicrwydd swydd arfaethedig ac i delerau cynllun iawndal gwasanaeth sifil y Deyrnas Unedig. Er bod aelodau PCS y Comisiwn wedi pleidleisio o blaid gweithredu diwydiannol, mae’r sail dros y gweithredu hwn yn ymwneud yn gyfan gwbl â chynlluniau gwasanaeth sifil y Deyrnas Unedig, sef materion sydd y tu hwnt i gylch gwaith y Comisiwn. 

The PCS union is currently taking industrial action in relation to its pay claim with the UK Government. The pay claim extends to the UK civil service pension scheme, a proposed job security agreement and to the terms of the UK civil service compensation scheme. Whilst Commission PCS members have voted in favour of industrial action, the grounds for this action relate exclusively to the UK civil service schemes, namely matters that are beyond the remit of the Commission. 

Diolch i chi, Llywydd, ac mi wnaethoch chi ymateb ar 25 Ionawr hefyd yn cadarnhau does yna ddim anghytundeb penodol gyda staff yma'n lleol, felly dwi yn deall o ran yr elfen efo'r Deyrnas Unedig. 

Thank you, Llywydd, and you responded on 25 January confirming that there was no specific dispute locally with staff here, so I do understand the elements related to the UK. 

But I do understand that, since then, the PCS union has written to you setting out not only how this is a matter that the Commissioners have some local control over, but also how the Commission, as a public service employer, should be using its bargaining power with the Cabinet Office to resolve these matters not only for those staff supporting us in this place, but for the wider civil and public services. Could you provide an update on how Commissioners have made representations to the UK Government to attempt to resolve the wider matters of the dispute? And what local mitigations have been put in place to avoid any escalation of the dispute that could result in a greater impact on Senedd business?  

Ond rwy'n deall, ers hynny, fod undeb y gwasanaethau cyhoeddus a masnachol wedi ysgrifennu atoch yn nodi sut mae hwn yn fater y mae gan y Comisiynwyr rywfaint o reolaeth leol drosto, ond hefyd sut y dylai'r Comisiwn, fel cyflogwr gwasanaeth cyhoeddus, fod yn defnyddio ei bŵer bargeinio gyda Swyddfa'r Cabinet i ddatrys y materion hyn, nid yn unig ar gyfer y staff sy'n ein cefnogi yn y lle hwn, ond ar gyfer y gwasanaethau sifil a chyhoeddus ehangach. A wnewch chi ddarparu'r wybodaeth ddiweddaraf ynglŷn â sut mae Comisiynwyr wedi cyflwyno sylwadau i Lywodraeth y DU i geisio datrys materion ehangach yr anghydfod? A pha fesurau lliniaru lleol sydd wedi'u rhoi ar waith i osgoi unrhyw gynnydd yn yr anghydfod a allai gael mwy o effaith ar fusnes y Senedd?  

Diolch am y cwestiwn atodol. Fe dderbyniwyd llythyr gan undeb PCS i'r perwyl rŷch chi'n ei gyflwyno fanna. Hyd yn hyn, dyw'r Comisiwn heb ymyrryd yn uniongyrchol â Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol ar y mater yma. Fy marn i ar y cyfan yw taw mater i'r pleidiau gwleidyddol yn y lle yma sydd â chynrychiolwyr ar y Comisiwn yw i ddwyn pwysau, os ydyn nhw yn credu yn hynny fel pleidiau gwleidyddol, ar y materion yma drwy'r ffyrdd sydd yn berthnasol iddyn nhw. Nid mater i'r Comisiwn yw ymyrryd yn uniongyrchol gyda Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol. Dim ond i ychwanegu unwaith eto, felly, taw anghydfod gyda Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol yw'r anghydfod yma gyda PCS. Mae ein cydweithredu ni, gobeithio, fel Comisiwn, gydag undeb y PCS a gyda'n staff ni yn gyffredinol yn un sydd yn gweithio mewn ffordd barchus ac mewn ffordd sydd yn gallu adweithio i'r sefyllfa ariannol bresennol mae nifer o'n gweithwyr ni yn ffeindio eu hunain ynddi. Ac, wrth gwrs, rŷn ni wedi ymateb yn hynny o beth drwy ddarparu rhywfaint o gefnogaeth i'r gweithwyr hynny drwy daliad uniongyrchol yn ystod y flwyddyn ariannol diwethaf, a drwy ystod o fesurau sydd ar gael i'n gweithwyr ni sydd yn wynebu problemau difrifol yn eu bywydau bob dydd oherwydd yr argyfwng costau byw.

Thank you for that additional question. I did receive a letter from the PCS union to the ends that you outlined there. So far, the Commission hasn't intervened directly with the UK Government on this issue. My opinion on the whole is that it is for the political parties in this place that have representation on the Commission to apply some pressure, if they believe in that as political parties, on these issues through the ways that are relevant to them. It's not a matter for the Commission to intervene directly with the UK Government. Just to add once again that this is a dispute with the UK Government, this dispute with PCS. Our co-operation, I hope, as a Commission, with the PCS union and with our staff generally is one that operates in a respectful way and a way that can react to the current financial situation that a number of our workers find themselves in. And, of course, we have responded in that sense by providing some support to those workers in the form of a direct payment in the last financial year, and through a range of measures available to our workers who face serious problems in their everyday lives because of the cost-of-living crisis.

15:15

I chair the PCS cross-party group in the Senedd. The Senedd has prided itself for very good reason on being a good employer, and I am sure most Members, if not all Members in here, are very pleased that we see ourselves, and have been seen by others, as being a very good employer. Can I associate myself with the questions raised by Heledd Fychan, which you'll be thankful that I'm not going to repeat? What I am going to ask, however, is what discussions the Commission had with PCS to discuss the concerns of PCS and to work towards resolving this dispute.

Rwy'n cadeirio grŵp trawsbleidiol undeb y gwasanaethau cyhoeddus a masnachol yn y Senedd. Mae'r Senedd yn ymfalchïo yn y ffaith ei bod yn gyflogwr da, a hynny am reswm da, ac rwy'n siŵr fod y rhan fwyaf o'r Aelodau, os nad pob Aelod yma, yn falch iawn ein bod yn ystyried ein hunain, ac yn cael ein hystyried gan eraill, yn gyflogwr da iawn. Hoffwn gysylltu fy hun â'r cwestiynau a godwyd gan Heledd Fychan, ac fe fyddwch yn ddiolchgar na fyddaf yn eu hailadrodd. Yr hyn rwyf am ei ofyn, fodd bynnag, yw pa drafodaethau a gafodd y Comisiwn gyda PCS i drafod pryderon PCS ac i weithio tuag at ddatrys yr anghydfod hwn.

Well, I'm not privy myself to those discussions as chair of the Commission. They're undertaken by the staff responsible within the Commission to hold the discussions on any matter that the PCS bring forward as a trade union within our structures here, in discussing both the current dispute, yes, but also how we prepare ourselves for further negotiations into the future on pay and terms and conditions for our staff here. To reiterate the point that both Heledd Fychan and Mike Hedges have said, we are served in this place by excellent staff who go very often beyond what would be expected of them, especially during the particularly challenging times we have had. We hope that we are able to respond to our staff needs when they develop, and in a respectful way with our trade union partners in particular.

Wel, nid wyf yn gyfarwydd â'r trafodaethau hynny fel cadeirydd y Comisiwn. Maent yn cael eu cynnal gan y staff sy'n gyfrifol o fewn y Comisiwn am gynnal trafodaethau ar unrhyw fater y mae PCS yn ei gyflwyno fel undeb llafur o fewn ein strwythurau yma, i drafod yr anghydfod presennol, ie, ond hefyd sut rydym yn paratoi ein hunain ar gyfer trafodaethau pellach yn y dyfodol ar gyflog a thelerau ac amodau i'n staff yma. I ailadrodd y pwynt y mae Heledd Fychan a Mike Hedges wedi'i wneud, cawn ein gwasanaethu yn y lle hwn gan staff rhagorol sy'n mynd y tu hwnt i'r disgwyl yn aml, yn enwedig yn ystod y cyfnodau arbennig o heriol a gawsom. Rydym yn gobeithio y gallwn ymateb i anghenion ein staff pan fyddant yn codi, ac y gallwn wneud hynny mewn ffordd barchus gyda'n partneriaid undebau llafur yn enwedig.

Y Bwrdd Taliadau Annibynnol
The Independent Remuneration Board

2. Pa drafodaethau diweddar y mae'r Comisiwn wedi'u cael gyda bwrdd taliadau annibynnol y Senedd? OQ59697

2. What recent discussions has the Commission had with the independent remuneration board of the Senedd? OQ59697

Mae’r Comisiynwyr wedi cael dau lythyr gan y bwrdd taliadau annibynnol yn ddiweddar. Roedd y llythyr cyntaf yn tynnu sylw at ymgynghoriad cyfredol y bwrdd ynghylch newidiadau arfaethedig i’r penderfyniad ar gyflogau a lwfansau'r Aelodau ar gyfer 2023-24. Cytunodd y Comisiwn i ymateb i’r ymgynghoriad i dynnu sylw at y goblygiadau i broses gyllidebu’r Comisiwn. Roedd yr ail lythyr yn nodi cais gan y bwrdd i gyfrannu at ddeialog gyda’r Comisiwn ynghylch sut y caiff cymorth ei ddarparu i’r Aelodau yn y dyfodol i gyflawni’u dyletswyddau drwy wasanaethau’r Comisiwn a phenderfyniad y bwrdd.

Trafododd y Comisiynwyr arwyddocâd gwarchod uniondeb y ddau gorff, gan bwysleisio pwysigrwydd peidio â chreu dryswch ynglŷn â’u rolau perthynol a gwarchod y rhaniad rhwng y ddau gorff.

The Commissioners have received two letters from the independent remuneration board recently. The first letter highlighted the board’s current consultation on proposed changes to the determination on Members’ pay and allowances for 2023-24. The Commission agreed to respond to the consultation to highlight the implications for the Commission's budgeting process. The second letter identified a request from the board to engage in dialogue with the Commission about how support will be provided for Members in the future to deliver their duties through Commission services and the board’s determination.

Commissioners discussed the significance of protecting the integrity of the two bodies, and emphasised the importance of not creating confusion about their respective roles and safeguarding the separation between the two.

Thank you for that answer, Presiding Officer. In my view, the remuneration board is not fit for purpose, and frankly doesn't have a place in this institution anymore. The rem board, as it's often known, is not accountable to anyone, meaning they can do whatever they want without proper scrutiny. The board does not act in a fair manner and there's a long list of reasons why I'm wholeheartedly against it, but I haven't got enough time to go through all of them today. I firmly believe the rem board should be scrapped and an alternative body should be put in its place. For example, the UK Parliament has the Independent Parliamentary Standards Authority in place, and based on conversations I've had with parliamentarians from all different parties here, they are fairly well received. So, I'd be interested to know if the Commission's thoughts are indeed going to be on perhaps replacing the rem board going forward, and if any discussions about this have taken place, because surely the board's lack of accountability to anyone or anything is undemocratic and raises some serious questions going forward in this Welsh Parliament.

Diolch am yr ateb hwnnw, Lywydd. Yn fy marn i, nid yw'r bwrdd taliadau'n addas i'r diben, ac a dweud y gwir nid oes iddo le yn y sefydliad hwn mwyach. Nid yw'r bwrdd taliadau yn atebol i unrhyw un, sy'n golygu y gallant wneud fel y mynnant heb fod yn ddarostyngedig i graffu priodol. Nid yw'r bwrdd yn gweithredu mewn modd teg ac mae rhestr hir o resymau pam fy mod yn ei wrthwynebu'n llwyr, ond nid oes gennyf ddigon o amser i fynd trwy bob un ohonynt heddiw. Rwy'n credu'n gryf y dylai'r bwrdd taliadau gael ei ddiddymu ac y dylid sefydlu corff arall yn ei le. Er enghraifft, mae gan Senedd y DU yr Awdurdod Safonau Seneddol Annibynnol ar waith, ac yn seiliedig ar sgyrsiau a gefais gyda seneddwyr o bob plaid wahanol yma, maent wedi cael derbyniad eithaf da. Felly, byddai gennyf ddiddordeb mewn gwybod a fydd y Comisiwn yn ystyried disodli'r bwrdd taliadau yn y dyfodol o bosibl, ac a oes unrhyw drafodaethau wedi bod ynglŷn â hyn, oherwydd yn sicr mae diffyg atebolrwydd y bwrdd i unrhyw un neu unrhyw beth yn annemocrataidd ac yn codi cwestiynau difrifol yn Senedd Cymru wrth symud ymlaen.

I am aware, Natasha Asghar, that you weren't here in 2010. Some of us were, when we passed the National Assembly for Wales (Remuneration) Measure 2010, which established the board's independence from any influence by the Senedd or the Senedd Commission when exercising its functions. I was here prior to 2010, and that lack of independence that Senedd Members here had at that time from decision making on our own salaries or the resources available to us led us to very difficult situations in our own accountability to our constituents. I would urge the Member to be careful what you wish for here. That independence between the remuneration board and ourselves as a Senedd is something to be protected. We do not want to go back to a situation where Members here are voting for our own salaries and are responsible for decisions that put resources at our disposal or not.

Your conversations with MPs about what is in place in other Parliaments seems to be at odds with some of the conversations I have with MPs about how they are served as well. So, the independence, the fact that the remuneration board is a statutory body, I don't need to highlight to a Member of this place what that would entail. We would need new legislation. It's not for us just to stand up and to say that it's not fit for purpose; we would need new legislation if ever that was to happen.

What I would say, though, in a more constructive way, is that these issues—new legislation even—are always open to have that debate. I think, in the context of Senedd reform, and as we prepare for 2026 and beyond, I think it's right to have a wider discussion about the roles and responsibilities that both the Senedd and a body such as the remuneration board can have into the future. So, in that respect, in a longer term respect, I think that having that conversation would be welcomed, even by the remuneration board itself as well as the Senedd.

Rwy'n gwybod nad oeddech chi yma yn 2010, Natasha Asghar. Roedd rhai ohonom yma pan wnaethom basio Mesur Cynulliad Cenedlaethol Cymru (Taliadau) 2010, a sefydlodd annibyniaeth y bwrdd rhag unrhyw ddylanwad gan y Senedd neu Gomisiwn y Senedd wrth arfer ei swyddogaethau. Roeddwn i yma cyn 2010, ac arweiniodd diffyg annibyniaeth Aelodau'r Senedd yma ar y pryd rhag gwneud penderfyniadau ar ein cyflogau ein hunain a'r adnoddau a oedd ar gael i ni at sefyllfaoedd anodd iawn o ran ein hatebolrwydd ein hunain i'n hetholwyr. Hoffwn annog yr Aelod i fod yn ofalus am yr hyn rydych yn ei ddymuno yma. Mae'r annibyniaeth rhwng y bwrdd taliadau a ni fel Senedd yn rhywbeth i'w warchod. Nid ydym eisiau dychwelyd i sefyllfa lle mae'r Aelodau yma'n pleidleisio ar ein cyflogau ein hunain ac yn gyfrifol am benderfyniadau sy'n rhoi adnoddau at ein defnydd neu beidio.

Mae'n ymddangos bod eich sgyrsiau gydag Aelodau Seneddol am yr hyn sydd ar waith mewn Seneddau eraill yn groes i rai o'r sgyrsiau rwy'n eu cael gydag Aelodau Seneddol ynglŷn â sut y cânt eu gwasanaethu hefyd. Felly, o ran yr annibyniaeth, a'r ffaith bod y bwrdd taliadau'n gorff statudol, nid oes angen imi ddweud wrth Aelod yn y lle hwn beth fyddai hynny'n ei olygu. Byddai angen deddfwriaeth newydd arnom. Nid mater i ni yn unig yw codi a dweud nad yw'n addas i'r diben; byddai angen deddfwriaeth newydd arnom pe bai hynny'n digwydd.

Yr hyn y byddwn yn ei ddweud, serch hynny, mewn ffordd fwy adeiladol, yw bod y materion hyn—deddfwriaeth newydd hyd yn oed—bob amser yn agored i gael y ddadl honno. Yng nghyd-destun diwygio'r Senedd, ac wrth inni baratoi ar gyfer 2026 a thu hwnt, rwy'n credu ei bod yn iawn cael trafodaeth ehangach am y rolau a'r cyfrifoldebau y gall y Senedd a chorff fel y bwrdd taliadau eu cael yn y dyfodol. Felly, yn hynny o beth, yn fwy hirdymor, rwy'n credu y byddai'r sgwrs honno'n cael ei chroesawu, hyd yn oed gan y bwrdd taliadau ei hun yn ogystal â'r Senedd.

15:20
Ymgysylltiad y Senedd â'r Cyhoedd
The Senedd's Public Engagement

3. Pa gamau y bydd y Comisiwn yn eu cymryd i wella ymgysylltiad y Senedd â'r cyhoedd yng Nghymru? OQ59698

3. What steps will the Commission take to enhance the Senedd's engagement with the Welsh public? OQ59698

Mae ymgysylltu â phobl Cymru yn un o dair blaenoriaeth strategol y Comisiwn. Rydym wedi sefydlu systemau newydd ar gyfer mesur cyrhaeddiad ac effaith ein gwaith ar wella dealltwriaeth y cyhoedd o’r Senedd. Ddwy flynedd yn ôl, fe wnaethom gomisiynu'r Athro Diana Stirbu o Brifysgol Fetropolitan Llundain i gynnal asesiad allanol o sut rydym yn ymgysylltu â’r cyhoedd. Rydym nawr yn rhoi ei hargymhellion ar waith. Mae hyn yn cynnwys datblygu dulliau ymgysylltu ar-lein newydd i alluogi’r cyhoedd i gyfrannu at ymchwiliadau pwyllgorau’r Senedd mewn ffyrdd newydd gan ddefnyddio dulliau digidol yn arbennig.

Engaging with the people of Wales is one of the Commission’s three strategic priorities. We have set up new systems for measuring the reach and impact that our work has on improving the public’s understanding of the Senedd. Two years ago, we commissioned Professor Diana Stirbu from London Metropolitan University to undertake an external assessment of how we engage with the public. We are now implementing her recommendations. This includes developing new online engagement tools to enable the public to contribute to Senedd committee inquiries in new ways by using digital methods in particular.

Diolch, Llywydd. I think the earlier joint session between the Senedd and the Welsh Youth Parliament was a very powerful demonstration of just how interesting, important and uplifting it is for the Senedd to engage with our young people. I know that our Senedd education team do a fantastic job with schools and colleges across Wales, again, increasing that engagement between Welsh democracy and our young people. I have very much enjoyed attending sessions in Newport East, most recently at Lliswerry Primary School. I'm very encouraged, Llywydd, to hear that work has taken place and will take place to look at how we increase and strengthen our engagement with the Welsh public, and I certainly think that any more that we can do to engage with our young people, as well as the general population across Wales, is absolutely invaluable. I wonder if you could say a little bit more about your own thinking on these matters. 

Diolch, Lywydd. Rwy'n credu bod y sesiwn ar y cyd a gynhaliwyd yn gynharach rhwng y Senedd a Senedd Ieuenctid Cymru yn arddangosiad pwerus iawn o ba mor ddiddorol, pwysig a chalonogol yw hi i'r Senedd ymgysylltu â'n pobl ifanc. Rwy'n gwybod bod ein tîm addysg yn y Senedd yn gwneud gwaith gwych gydag ysgolion a cholegau ledled Cymru, gan gynyddu'r ymgysylltiad hwnnw, unwaith eto, rhwng democratiaeth Gymreig a'n pobl ifanc. Rwyf wedi mwynhau mynychu sesiynau yn Nwyrain Casnewydd, yn fwyaf diweddar yn Ysgol Gynradd Llyswyry. Lywydd, mae'n galonogol iawn clywed bod gwaith wedi digwydd, ac y bydd gwaith yn digwydd, i edrych ar sut rydym yn cynyddu ac yn cryfhau ein hymgysylltiad â'r cyhoedd yng Nghymru, ac rwy'n sicr yn credu bod unrhyw beth arall y gallwn ei wneud i ymgysylltu â'n pobl ifanc, yn ogystal â'r boblogaeth gyffredinol ledled Cymru, yn gwbl amhrisiadwy. Tybed a allech chi ddweud ychydig mwy am eich syniadau eich hun am y materion hyn. 

Thank you for all those comments leading up to your question. I think we all found the session with our Youth Parliament this afternoon to be an uplifting experience, challenging for Welsh Government and Ministers, challenging for us as Members as well to think about how the priorities that our Senedd Ieuenctid have can be reflected in the work that we do in this Chamber and in our committees. The young people of Wales, represented in their Youth Parliament, are a clear voice and a challenge to us as Members.

We should reflect that in the work that we do, as you've outlined in your constituency, and we all do in our constituencies, in having that direct contact with young people in their school environments and in the wider community. That's an area of work that we need to continue to improve directly as a Senedd as well, and provide as great and as much opportunity for young people to witness directly our work here in the Senedd, but also to have the ability via digital platforms these days to have that direct contact with young people in their own communities.

So, as you’ve challenged, John, there is more to do; there is good work already happening, but there is always more to do, and more young people to have direct discussion with. And as a point that you’ve made in the past in this Chamber, we need to make sure as a Commission and as elected Members that we’re not always going to the same young people; that we are going to young people who are not the usual suspects, or from usual schools, even, that have that relationship with us, and that we continue our efforts to reach every community and every young person in Wales.

Diolch am yr holl sylwadau a arweiniodd at eich cwestiwn. Rwy'n credu bod y sesiwn gyda'n Senedd Ieuenctid y prynhawn yma yn brofiad calonogol, yn heriol i Lywodraeth Cymru a Gweinidogion, yn heriol i ni fel Aelodau hefyd i feddwl sut y gellir adlewyrchu blaenoriaethau ein Senedd Ieuenctid yn y gwaith a wnawn yn y Siambr hon ac yn ein pwyllgorau. Mae pobl ifanc Cymru, sy'n cael eu cynrychioli yn eu Senedd Ieuenctid, yn llais clir ac yn her i ni fel Aelodau.

Dylem adlewyrchu hynny yn y gwaith a wnawn, fel rydych wedi'i amlinellu yn eich etholaeth, ac fel rydym i gyd yn ei wneud yn ein hetholaethau, a chael cyswllt uniongyrchol â phobl ifanc yn eu hamgylchedd ysgol ac yn y gymuned ehangach. Mae hwnnw'n faes gwaith y mae angen inni barhau i'w wella'n uniongyrchol fel Senedd hefyd, a darparu cymaint ag sy'n bosibl o gyfleoedd gwych i bobl ifanc weld ein gwaith yn uniongyrchol yma yn y Senedd, ond mae angen inni hefyd allu cael cyswllt uniongyrchol â phobl ifanc yn eu cymunedau eu hunain drwy blatfformau digidol y dyddiau hyn.

Felly, fel rydych chi wedi herio, John, mae mwy i'w wneud; mae gwaith da eisoes ar y gweill, ond mae mwy i'w wneud bob amser, ac mae mwy o bobl ifanc i gael trafodaethau uniongyrchol â nhw. Ac fel pwynt rydych wedi'i wneud yn y gorffennol yn y Siambr hon, mae angen inni sicrhau fel Comisiwn ac fel Aelodau etholedig nad ydym bob amser yn mynd at yr un bobl ifanc; ein bod yn mynd at bobl ifanc wahanol yn hytrach na'r un rhai bob tro, neu o ysgolion, hyd yn oed, sy'n wahanol i'r rhai sydd â'r berthynas honno gyda ni, a'n bod yn parhau â'n hymdrechion i gyrraedd pob cymuned a phob person ifanc yng Nghymru.

15:25
Diwygio Etholiadol
Electoral Reform

4. Pa baratoadau sy'n cael eu gwneud gan y Comisiwn ar gyfer diwygio etholiadol y Senedd erbyn 2026? OQ59691

4. What preparations are being made by the Commission for electoral reform of the Senedd by 2026? OQ59691

7. A wnaiff y Comisiwn roi'r wybodaeth ddiweddaraf am ei rôl o ran diwygio'r Senedd? OQ59696

7. Will the Commission provide an update on its role in Senedd reform? OQ59696

Dirprwy Lywydd, dwi'n deall eich bod chi wedi cytuno i grwpio'r cwestiwn yma a chwestiwn Rhif 7 hefyd.

Mae Comisiwn y Senedd yn paratoi mewn pedair ffordd tuag at y gwaith yma. Yn gyntaf, mae’n paratoi i gefnogi gwaith craffu ar ddeddfwriaeth diwygio’r Senedd. Mae’n hanfodol bod y Senedd yn cael y cymorth fydd ei angen arni i wneud gwaith craffu trylwyr ar ddeddfwriaeth Llywodraeth Cymru ar ddiwygio’r Senedd, pan ddaw.

Yn ail, mae Comisiwn y Senedd, fel rhanddeiliad blaenllaw, yn paratoi i gynorthwyo’r Senedd a’i phwyllgorau wrth iddynt ystyried deddfwriaeth diwygio’r Senedd, er enghraifft, os bydd un o’r pwyllgorau’n gwahodd Comisiwn y Senedd i gyfrannu at ei waith sgrwtini ar unrhyw ddeddfwriaeth. Ar hyn o bryd, mae’r Comisiwn yn ymateb i geisiadau Llywodraeth Cymru am wybodaeth am amcangyfrif o’r costau i Gomisiwn y Senedd a allai ddeillio o ddeddfwriaeth diwygio’r Senedd. 

Ac yn drydydd, rhaid i’r Comisiwn baratoi ar gyfer y newid sy'n bosib hefyd. Heb achub y blaen ar benderfyniadau’r Senedd ynghylch diwygio’r Senedd, mae’r newid arfaethedig mor fawr fel y bu’n rhaid i Gomisiwn y Senedd fynd ati i baratoi ar gyfer y posibilrwydd mewn ffordd ddarbodus. 

Ac yn olaf, os bydd y Senedd yn deddfu ar ddiwygio’r Senedd, yna bydd angen i’r Comisiwn, mewn partneriaeth â sefydliadau eraill, helpu i gyfleu unrhyw newidiadau etholiadol i’r cyhoedd yn glir cyn etholiad y Senedd yn 2026.

Deputy Presiding Officer, I understand that you've given your permission to group this question and question No. 7.

The Senedd Commission is preparing in four ways for this work. Firstly, it is preparing to support scrutiny of Senedd reform legislation. It is essential that the Senedd receives the support it needs to thoroughly scrutinise the Welsh Government’s legislation on Senedd reform, when it comes.

And secondly, the Senedd Commission, as a leading stakeholder, is preparing to assist the Senedd and its committees when they come to consider Senedd reform legislation, for example, should a committee invite the Senedd Commission to contribute to its scrutiny work on any legislation. The Commission is currently responding to requests by the Welsh Government for information on an estimate of the costs to the Senedd Commission that might arise from the Welsh Government’s legislation on Senedd reform.

Thirdly, the Commission must prepare for the potential change. Without pre-empting the Senedd’s decisions on Senedd reform, the scale of the proposed change is such that the Senedd Commission has had to start preparing for the possibility in a prudent way. 

And finally, if the Senedd legislates for Senedd reform, then the Commission, in partnership with other organisations, will need to help communicate clearly any electoral changes to the public ahead of the Senedd election in 2026.

Thank you very much for that answer, and I’m really glad to see that sensible preparations are being made across a range of areas, because certainly, it’s not simply to do with the physical adjustments that will need to be made in terms of the support for an enlarged Senedd, in terms of the Members and the support that’s often invisible to many members of the public. But it could also be aspects to do with internal reconfigurations of things like Standing Orders, the way of business, the number of Commissioners, et cetera, et cetera, the way we operate within this Senedd Chamber. So, I’m glad to see that proceeding.

Will the Commission also be turning its mind to how we do this, as we've tried very hard over the years to do, utilising very much a value-for-money approach as well? Democracy doesn’t come free; we actually have to spend money to have good accountability, good transparency and good democracy. But what we don’t want to do is see some of the excessive spending that we might have seen in other places within the UK, curiously, because whilst it’s lovely to be grouped together with Tom on this question, he might be coming from a different angle, and it would be good to see, for example, some of the money that’s been spent on the enlargement of the second chamber in the Houses of Parliament being directed this way, because we could do a lot with that.

Diolch yn fawr iawn am yr ateb hwnnw, ac rwy'n falch iawn o weld bod paratoadau synhwyrol yn cael eu gwneud ar draws ystod o feysydd, oherwydd yn sicr, mae'n ymwneud â mwy na'r addasiadau ffisegol y bydd angen eu gwneud yn unig, o ran y gefnogaeth i Senedd fwy, o ran yr Aelodau a'r gefnogaeth sy'n aml yn anweledig i lawer o'r cyhoedd. Ond gallai hefyd fod yn agweddau sy'n ymwneud ag ailwampio mewnol pethau fel y Rheolau Sefydlog, y ffordd o wneud busnes, nifer y Comisiynwyr, ac ati, y ffordd rydym yn gweithredu yn Siambr y Senedd hon. Felly, rwy'n falch o weld hynny'n mynd rhagddo.

A fydd y Comisiwn hefyd yn rhoi ystyriaeth i sut y gwnawn hyn, fel rydym wedi ymdrechu'n galed iawn dros y blynyddoedd i'w wneud, gan ddefnyddio dull sy'n canolbwyntio'n gryf ar werth am arian hefyd? Nid yw democratiaeth yn rhad ac am ddim; mae'n rhaid inni wario arian i sicrhau atebolrwydd da, tryloywder da a democratiaeth dda. Ond nid ydym eisiau gweld y gwariant gormodol a welsom mewn mannau eraill yn y DU, oherwydd, er ei bod yn hyfryd cael fy ngrwpio gyda Tom ar y cwestiwn hwn, efallai fod ganddo safbwynt gwahanol, a byddai'n dda gweld, er enghraifft, rhywfaint o'r arian sydd wedi cael ei wario ar ehangu'r ail siambr yn Senedd y DU yn cael ei gyfeirio atom ni, oherwydd gallem wneud llawer gyda'r arian hwnnw.

As I outlined in my original answer, and as you’ve expanded there in your contribution, Huw Irranca-Davies, there are so many facets to this work. Some of the work is currently being done in preparing for and in responding to the request from Welsh Government in providing costings for the legislation that will come forward in the usual way. I’ve no doubt, as we move to a scrutiny stage of this legislation, when it comes forward, that those costings and the finances that we intend or put forward to spending on Senedd reform will be highly scrutinised by Members across the political divides here.

As a Cardi Chair of the Commission, I will make sure that those costings provide for the people of Wales the value for money that democracy requires of us as well. So, this is an area of work that will be open to the people of Wales to watch what we do and what we decide, and, in that context, I'm looking forward to the introduction of the Senedd reform legislation. It feels a bit like we're shadow-boxing at the moment, but we're waiting for that day when we see some of the detail on all of this. That day will come, and this Senedd will have its view.

Fel yr amlinellais yn fy ateb gwreiddiol, ac fel y gwnaethoch chi ehangu arno yn eich cyfraniad, Huw Irranca-Davies, ceir cymaint o agweddau ar y gwaith hwn. Mae rhywfaint o'r gwaith yn cael ei wneud ar hyn o bryd wrth baratoi ar gyfer ac wrth ymateb i'r cais gan Lywodraeth Cymru i ddarparu costau'r ddeddfwriaeth a fydd yn cael eu cyflwyno yn y ffordd arferol. Wrth inni symud i gyfnod craffu ar y ddeddfwriaeth hon, pan gaiff ei chyflwyno, nid oes gennyf unrhyw amheuaeth y bydd yr Aelodau ar draws y rhaniadau gwleidyddol yma yn craffu'n fanwl ar y costau hynny a'r cyllid y bwriadwn neu yr argymhellwn ei wario ar ddiwygio'r Senedd .

Fel Cadeirydd y Comisiwn sydd hefyd yn Gardi, byddaf yn sicrhau hefyd fod y costau hynny'n darparu'r gwerth am arian i bobl Cymru y mae democratiaeth yn ei gwneud yn ofynnol inni ei wneud. Felly, mae hwn yn faes a fydd yn agored i bobl Cymru i wylio'r hyn a wnawn a'r hyn a benderfynwn, ac yn y cyd-destun hwnnw, rwy'n edrych ymlaen at gyflwyno deddfwriaeth i ddiwygio'r Senedd. Mae'n teimlo braidd fel pe baem yn ymlid cysgodion ar hyn o bryd, ond rydym yn aros am y diwrnod pan welwn rywfaint o'r manylion mewn perthynas â hyn i gyd. Fe ddaw'r diwrnod hwnnw, ac fe fydd gan y Senedd hon ei safbwynt.

15:30

Can I just first follow up, Llywydd, on your latter point there about costings, just to know exactly when you anticipate they'll be available, and whether, in the interests of transparency and scrutiny, those costings will be made available to all Members of the Senedd, and also to have an understanding of how the costings perhaps have come about?

But the actual question I wanted to ask—. Huw alluded to the enjoyment that he and I have had sitting on this bench together; I've actually enjoyed the last couple of months sat here on our Labour bench, particularly having many conversations with my friend Carolyn Thomas as well. One of the reasons I'm sitting here, obviously, is the physical construction of this Chamber. You would have been elected in the very first Senedd, and I think the Senedd at that time was meant to be a very modern Parliament—the physical construction of this building suggests that. But obviously, the physical reason why there are 15 seats over there is dictated by the number of computers, for example, that are in this Chamber. So, will the Commission look at whether that is still a modern requirement? Lots of us use laptops and iPads, and so on, in this Chamber to do some of the work that perhaps wouldn't have been envisioned when the Senedd itself was constructed. You can take that to the outside of this Chamber as well—things like the press conference room. In my two years, I don't think we've had a press conference. So, will the Commission be looking at whether what was perhaps intended as being very modern when the building was opened is still very modern and forward-looking today, or will it be a museum, if you like, to the mid noughties?

Lywydd, a gaf fi yn gyntaf fynd ar drywydd eich pwynt olaf ar gostau, i wybod pryd yn union y rhagwelwch y byddant ar gael, ac er tryloywder ac at ddibenion craffu, a fydd y costau hynny ar gael i holl Aelodau'r Senedd, a hefyd i gael dealltwriaeth o sut y gallai'r costau fod wedi'u cyfrif?

Ond y cwestiwn roeddwn i eisiau ei ofyn—. Cyfeiriodd Huw at y mwynhad a gefais ef a minnau yn eistedd ar y fainc hon gyda'n gilydd; rwyf wedi mwynhau'r ychydig fisoedd diwethaf yn eistedd yma ar fainc Llafur, yn enwedig y sgyrsiau niferus a gefais gyda fy ffrind Carolyn Thomas hefyd. Un o'r rhesymau pam rwy'n eistedd yma, yn amlwg, yw adeiladwaith ffisegol y Siambr hon. Fe fyddech chi wedi cael eich ethol yn y Senedd gyntaf un, a chredaf fod y Senedd bryd hynny i fod yn Senedd fodern iawn—mae adeiladwaith ffisegol yr adeilad hwn yn awgrymu hynny. Ond yn amlwg, yr hyn sydd i gyfrif am y rheswm ffisegol pam fod 15 sedd draw acw, er enghraifft, yw nifer y cyfrifiaduron sydd yn y Siambr hon. Felly, a wnaiff y Comisiwn ystyried a yw hynny'n dal i fod yn ofyniad modern? Mae llawer ohonom yn defnyddio gliniaduron ac iPads ac yn y blaen yn y Siambr hon i wneud peth o'r gwaith na fyddai wedi cael ei ragweld efallai pan gafodd y Senedd ei hun ei hadeiladu. Gallwch fynd â hynny allan o'r Siambr hon hefyd—pethau fel ystafell gynhadledd y wasg. Yn ystod fy nwy flynedd, nid wyf yn credu ein bod wedi cael cynhadledd i'r wasg. Felly, a fydd y Comisiwn yn edrych i weld a yw'r hyn a fwriadwyd efallai fel rhywbeth modern iawn pan agorwyd yr adeilad yn dal i fod fodern iawn ac yn flaengar heddiw, neu a fydd yn amgueddfa, os mynnwch, i ganol y 2000au?

The museum is next door, in Tŷ Hywel. 

Just to answer the off-the-cuff question you asked at the start, of course the costings of the legislation will be scrutinised when the legislation is introduced by the Welsh Government, and they will go through the usual processes of scrutiny here in this Senedd, as they will in terms of public consultation as well, as part of the legislative scrutiny. We have a legislative statement next week by the First Minister. Who knows, we may get an inkling then as to when to expect the Welsh Government to introduce this piece of legislation.

I remember a colleague of mine, Steffan Lewis, who stood on these benches and who urged in one of his earliest of contributions in this place that these computers were taken away, and that we didn't focus on what was on the computer in front of us but rather on the debate around us, and that stays in my mind to this day. Mind you, sometimes, I forgot to call him, because he hadn't been able to get the message to me in the Chair, because of the issues around that. But as you say, how we design this Chamber, if we have 96 or more Members—. No, sorry, I need to rephrase that; I didn't mean more than 96 Members, I mean more than 60 Members for the 2026 Parliament. How we design it will be a matter that we can discuss, and it may well be that, by then, these phones are enough for all of us and that we do not need the computer screens that we have in front of us, and that will provide us with greater flexibility as to how we can extend this Chamber to meet the requirements of the 2026 Parliament.

Mae'r amgueddfa drws nesaf, yn Nhŷ Hywel. 

I ateb y cwestiwn byrfyfyr a ofynnwyd gennych ar y dechrau, wrth gwrs bydd costau'r ddeddfwriaeth yn destun craffu pan fydd y ddeddfwriaeth yn cael ei chyflwyno gan Lywodraeth Cymru, a byddant yn mynd drwy'r prosesau craffu arferol yma yn y Senedd hon, fel y byddant mewn ymgynghoriad cyhoeddus hefyd, fel rhan o'r craffu deddfwriaethol. Mae gennym ddatganiad deddfwriaethol yr wythnos nesaf gan y Prif Weinidog. Pwy a ŵyr, efallai y cawn ni syniad bryd hynny pa bryd y gallwn ddisgwyl i Lywodraeth Cymru gyflwyno'r ddeddfwriaeth hon.

Rwy'n cofio cyd-Aelod i mi, Steffan Lewis, yn sefyll ar y meinciau hyn i annog yn un o'i gyfraniadau cynharaf yn y lle hwn i'r cyfrifiaduron hyn gael eu tynnu allan, ac y dylem ganolbwyntio ar y ddadl a oedd yn mynd rhagddi yn hytrach na'r hyn a oedd ar y cyfrifiadur o'n blaenau, ac mae hynny'n dal yn fy meddwl hyd heddiw. Cofiwch chi, weithiau, fe anghofiais ei alw, am nad oedd wedi gallu cael y neges ataf yn y Gadair, oherwydd y problemau gyda hynny. Ond fel y dywedwch, mae sut y cynlluniwn y Siambr, os oes gennym 96 neu fwy o Aelodau—. Na, mae'n ddrwg gennyf, mae angen i mi ail-ddweud hynny; nid oeddwn yn golygu mwy na 96 o Aelodau, rwy'n golygu mwy na 60 Aelod ar gyfer Senedd 2026. Bydd sut rydym yn ei chynllunio yn fater y gallwn ei drafod, ac mae'n ddigon posibl y bydd y ffonau hyn yn ddigon i bob un ohonom erbyn hynny ac na fydd angen y sgriniau cyfrifiadurol sydd gennym o'n blaenau, a bydd hynny'n rhoi mwy o hyblygrwydd i ni o ran sut y gallwn ehangu'r Siambr i fodloni gofynion Senedd 2026.

Ymweliadau â'r Senedd
Senedd Visits

5. Pa asesiad y mae'r Comisiwn wedi'i wneud o effaith costau cynyddol ar allu plant ysgol i ymweld â'r Senedd? OQ59706

5. What assessment has the Commission made of the impact of rising costs on the ability of school children to visit the Senedd? OQ59706

Mae swyddogion y Senedd wrthi’n adolygu cynllun cymhorthdal teithio y Senedd, sydd ar gael i ysgolion a cholegau sy’n cymryd rhan mewn sesiynau addysg yn y Senedd. Bydd yr adolygiad yma yn ystyried y cynnydd mewn costau y mae ysgolion a cholegau’n ei wynebu yn erbyn gwerth presennol ein cynnig, a chyfleoedd i flaenoriaethu grwpiau o ardaloedd tlotach.

Senedd officials are currently in the process of reviewing the Senedd’s travel subsidy scheme, which is available to schools and colleges participating in education sessions at the Senedd. This review will consider the rising costs schools and colleges face against the current value of our offer, and opportunities to prioritise groups form poorer areas.

Thank you for the response, Llywydd. I'd like to start by placing on record my thanks to the Commission, and the engagement team in particular, for the fantastic work that they do with schools right across Wales, to reach children and to teach them about democracy and the Senedd. I think they do a fantastic job, actually, in schools, and bringing children here as well. That choice that they have to do it virtually or in person is really good. An important part of that is the schools visits here, particularly for children from north Wales to come here and to actually see Cardiff as well, and the Senedd and its setting. The travel subsidy is vital, really, to ensure that they can get here. I know that school transport costs have increased by 40 per cent, so I just hope that, going forward, that is considered, and I'm grateful for your response. Thank you very much. 

Diolch am yr ymateb, Lywydd. Hoffwn ddechrau drwy gofnodi fy niolch i'r Comisiwn, a'r tîm ymgysylltu yn benodol, am y gwaith gwych y maent yn ei wneud gydag ysgolion ledled Cymru, i gyrraedd plant a'u haddysgu am ddemocratiaeth a'r Senedd. Rwy'n credu eu bod yn gwneud gwaith gwych mewn ysgolion, ac yn dod â phlant yma hefyd. Mae'r dewis i'w wneud yn rhithwir neu yn y cnawd yn dda iawn. Rhan bwysig o hynny yw ymweliadau ysgolion â'r lle hwn, yn enwedig i blant o ogledd Cymru ddod yma ac i weld Caerdydd hefyd, a'r Senedd a'i lleoliad. Mae'r cymhorthdal teithio yn hanfodol er mwyn sicrhau y gallant gyrraedd yma. Rwy'n gwybod bod costau cludiant ysgol wedi cynyddu 40 y cant, felly rwy'n gobeithio, wrth symud ymlaen, y caiff hynny ei ystyried, ac rwy'n ddiolchgar am eich ymateb. Diolch yn fawr iawn. 

15:35

As I said in my response, Carolyn Thomas, the costs associated with schools being able to visit Cardiff and our Senedd have changed quite considerably—over the past 12 months, even. We need to consider how we reflect that in the offer that we make to schools to be able to come the Senedd. So, we're reviewing that at this point, and it will take on board the points that you and other Members have made in this Chamber over the last few sessions, as we think about how we promote this Senedd to schoolchildren and colleges throughout Wales and make sure that everybody, in every place, is not prohibited from visiting here merely by the cost of doing so. 

Fel y dywedais yn fy ymateb, Carolyn Thomas, mae'r costau sy'n gysylltiedig ag ysgolion yn gallu ymweld â Chaerdydd a'n Senedd wedi newid yn eithaf sylweddol—dros y 12 mis diwethaf, hyd yn oed. Mae angen inni ystyried sut rydym yn adlewyrchu hynny yn y cynnig a wnawn i ysgolion i'w galluogi i ddod i'r Senedd. Felly, rydym yn adolygu hynny ar hyn o bryd, a bydd yn ystyried y pwyntiau rydych chi ac Aelodau eraill wedi'u gwneud yn y Siambr dros y sesiynau diwethaf, wrth inni feddwl sut i hyrwyddo'r Senedd i blant ysgol a cholegau ledled Cymru a sicrhau nad oes neb, yn unman, yn cael eu hatal rhag ymweld â'r lle hwn gan y gost o wneud hynny. 

Contractwyr Allanol
External Contractors

6. A wnaiff y Comisiwn roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Senedd am gynlluniau i ddod â gwasanaethau a ddarperir ar hyn o bryd gan gontractwyr allanol yn fewnol? OQ59682

6. Will the Commission update the Senedd on plans to bring services currently provided by external contractors in-house? OQ59682

The Commission currently outsources four non-core specialist services, those being facilities management, catering, cleaning and broadcasting. The Commission specifically considers the option of bringing these services in-house whenever contracts are renewed. Our most recent assessment of bringing services in-house identified that it would result, of course, in a significant cost and resourcing increase. However, we remain utterly committed to positively exploring and assessing in-house options as existing contracts reach completion.

Ar hyn o bryd mae'r Comisiwn yn allanoli pedwar gwasanaeth arbenigol nad ydynt yn rhai craidd, sef rheoli cyfleusterau, arlwyo, glanhau a darlledu. Mae'r Comisiwn yn ystyried yn benodol yr opsiwn o ddod â'r gwasanaethau hyn yn fewnol pan gaiff contractau eu hadnewyddu. Nododd ein hasesiad diweddaraf o ddod â gwasanaethau'n fewnol y byddai'n arwain, wrth gwrs, at gynnydd sylweddol mewn costau ac adnoddau. Fodd bynnag, rydym yn parhau i fod yn gwbl ymrwymedig i archwilio ac asesu opsiynau mewnol yn gadarnhaol wrth i gontractau presennol ddod i ben.

I thank the Commissioner for his answer, and I'm grateful for the comments he made. As I'm sure he's aware, and Members are aware, concerns have been raised about the terms and conditions of staff working in outsourced services within the Senedd. This, coupled with concerns over individual cases, has led to a boycott of the canteen by support staff, who are, for the record, Deputy Presiding Officer, fellow members of Unite the Union. I believe the Government also has a contact with that firm in question. Deputy Presiding Officer, it's clear to me that people working alongside each other in the same building in the Senedd should not face huge disparities in treatment. To put it rather simply, some staff missing out on cost-of-living payments is wrong. I'd be grateful if the Commissioner could comment further on how parity of conditions could be achieved, and perhaps provide a timescale as to when we might see that happen. 

Diolch i'r Comisiynydd am ei ateb, ac rwy'n ddiolchgar am y sylwadau a wnaeth. Fel rwy'n siŵr ei fod yn gwybod, ac fel mae'r Aelodau'n gwybod, mynegwyd pryderon am delerau ac amodau staff sy'n gweithio mewn gwasanaethau ar gontract allanol o fewn y Senedd. Mae hyn, ynghyd â phryderon ynghylch achosion unigol, wedi arwain at foicotio'r ffreutur gan staff cymorth, sydd, dylwn gofnodi, Ddirprwy Lywydd, yn gyd-aelodau o Unite the Union. Rwy'n credu bod gan y Llywodraeth hefyd gysylltiad â'r cwmni dan sylw. Ddirprwy Lywydd, mae'n amlwg i mi na ddylai pobl sy'n gweithio ochr yn ochr â'i gilydd yn yr un adeilad yn y Senedd wynebu gwahaniaethau enfawr o ran y ffordd y cânt eu trin. I'w roi'n syml, mae'n anghywir fod rhai aelodau o staff yn cael eu hamddifadu o daliadau costau byw. Byddwn yn ddiolchgar pe gallai'r Comisiynydd wneud sylw pellach ar sut y gellid cyflawni cydraddoldeb o ran amodau, a darparu amserlen efallai ar gyfer pryd y gallem weld hynny'n digwydd. 

Can I say, first of all, that I think that all staff, regardless of whether they're Commission staff, Member support staff or contracted staff, should all be treated equally and fairly, in line with the respect and dignity at work agenda, and with fair work?

In terms of the process that we're going to be following, and the time frame, the first thing that I should say is that the arrangements that are in place at the moment for contracts are the same as what was initiated back in 1999. And so, we're considering, in bringing services in-house, something that's not been done before, and that's why a thorough examination of the costs and the time frames is being initiated. 

I think it's fair to say that, with the exception of the broadcasting contract, all other services would require pretty significant financial and human resource. We've calculated it, in our most recent assessment, as just under £1 million additional financial requirement each financial year for bringing in 47 full-time equivalent staff and the cost of creating staff within the Commission to be able to manage those services coming in-house. That's the top line for the maximum amount that we estimate. Of course there are other options; we wouldn't necessarily need to consider bringing all services in at the same time.

The first contract that is up for renewal is the catering contract, which is up for renewal in September 2024. That's because we agreed on a shorter contract back in 2022 with options to extend by two single years. So, that's the first contract. The cleaning contract began in February 2020, and is due to expire in February 2025. So, all options are being examined, including the simpler and more straightforward option of bringing staff in-house and to maintain certain contracts externally. So, all options are being examined.

Whilst we do this, it's also important to say that the process wouldn't be straightforward in terms of time frame. We estimate that it could take between 12 and 18 months to plan for such a significant change. However, in the meantime, I think it's important to stress that, as a result of dialogue that takes place between the Senedd Commission and contractor companies, many staff are offered enhanced terms and conditions over the average that those companies offer to their employees. However, I would encourage any employees who are with contracted services, if they do have concerns, first of all, to raise those concerns with their line managers, because, as I say, it's absolutely essential that all people who are working within our estate are treated equally and fairly. 

A gaf fi ddweud yn gyntaf oll fy mod yn credu y dylid trin pob aelod o staff, boed yn staff Comisiwn, staff cymorth Aelodau neu'n staff dan gontract, i gyd yn gyfartal ac yn deg, yn unol â'r agenda parch ac urddas yn y gwaith, a chyda gwaith teg?

O ran y broses y byddwn yn ei dilyn, a'r amserlen, y peth cyntaf y dylwn ei ddweud yw bod y trefniadau sydd ar waith ar hyn o bryd ar gyfer contractau yr un fath â'r hyn a gychwynnwyd yn ôl yn 1999. Ac felly, wrth ddod â gwasanaethau'n fewnol, rydym yn ystyried rhywbeth nad yw wedi'i wneud o'r blaen, a dyna pam mae archwiliad trylwyr o'r costau a'r amserlenni yn cael ei gychwyn. 

Rwy'n credu ei bod yn deg dweud, ac eithrio'r contract darlledu, y byddai angen adnoddau ariannol a dynol eithaf sylweddol ar bob gwasanaeth arall. Rydym wedi ei gyfrifo, yn ein hasesiad diweddaraf, fel ychydig o dan £1 filiwn o ofyniad ariannol ychwanegol bob blwyddyn ariannol ar gyfer dod â 47 o staff cyfwerth ag amser llawn i mewn a chost creu staff o fewn y Comisiwn i allu rheoli'r gwasanaethau a fyddai'n dod yn fewnol. Dyna'r llinell uchaf ar gyfer yr uchafswm a amcangyfrifir gennym. Wrth gwrs, mae yna opsiynau eraill; ni fyddai angen o reidrwydd inni ystyried dod â'r holl wasanaethau i mewn ar yr un pryd.

Y contract cyntaf sydd ar fin cael ei adnewyddu yw'r contract arlwyo, sydd i fod i gael ei adnewyddu ym mis Medi 2024. Mae hynny oherwydd ein bod wedi cytuno ar gontract byrrach yn ôl yn 2022 gydag opsiynau i'w ymestyn am ddwy flynedd sengl. Felly, dyna'r cytundeb cyntaf. Dechreuodd y contract glanhau ym mis Chwefror 2020, ac mae i ddod i ben ym mis Chwefror 2025. Felly, mae'r holl opsiynau'n cael eu harchwilio, gan gynnwys yr opsiwn symlach a mwy uniongyrchol o ddod â staff yn fewnol a chynnal contractau penodol yn allanol. Felly, mae'r holl opsiynau'n cael eu harchwilio.

Er ein bod yn gwneud hyn, mae hefyd yn bwysig dweud na fyddai'r broses yn syml o ran amserlen. Rydym yn amcangyfrif y gallai gymryd rhwng 12 a 18 mis i gynllunio ar gyfer newid mor sylweddol. Fodd bynnag, yn y cyfamser, credaf ei bod yn bwysig pwysleisio, o ganlyniad i ddeialog sy'n digwydd rhwng Comisiwn y Senedd a chwmnïau contractwyr, fod llawer o staff yn cael cynnig telerau ac amodau gwell uwchlaw'r cyfartaledd y mae'r cwmnïau hynny'n eu cynnig i'w gweithwyr. Fodd bynnag, byddwn yn annog unrhyw weithwyr mewn gwasanaethau dan gontract, os oes ganddynt bryderon, y dylent godi'r pryderon hynny gyda'u rheolwyr llinell yn gyntaf oll, oherwydd, fel y dywedaf, mae'n gwbl hanfodol fod pawb sy'n gweithio ar ein hystad yn cael eu trin yn gyfartal ac yn deg. 

15:40

Cafodd cwestiwn 7 ei grwpio gyda chwestiwn 4, felly cwestiwn 8, James Evans. 

Question 7 was grouped with question 4, so question 8, James Evans. 

Hyfforddiant CPR a Diffibriliwr
CPR and Defibrillator Training

8. Sut mae'r Comisiwn yn hyrwyddo hyfforddiant CPR a diffibriliwr i Aelodau o'r Senedd a staff Comisiwn y Senedd? OQ59678

8. How is the Commission promoting CPR and defibrillator training to Senedd Members and Senedd Commission staff? OQ59678

Mae’r Comisiwn yn darparu ystod o gefnogaeth cymorth cyntaf, sy’n cynnwys diffibrilwyr symudol. Mae’r Comisiwn hefyd yn darparu ystod o hyfforddiant cymorth cyntaf sy’n cynnwys rhoi CPR a defnyddio diffibrilwyr. Er mwyn codi ymwybyddiaeth o weithdrefnau ar y safle, bydd y Comisiwn yn darparu sesiynau galw heibio ym Mae Caerdydd dros doriad yr haf a thymor yr hydref ac yn darparu sesiynau hyfforddi byr a fydd yn ymdrin â CPR. Bydd y sesiynau ar agor i Aelodau o’r Senedd, staff cymorth, staff y Comisiwn, a chontractwyr ar y safle.  

The Commission provides a range of first aid support, including portable defibrillators. The Commission also provides a range of first aid training, which includes performing CPR and the use of defibrillators. To raise awareness of onsite procedures, the Commission will be providing drop-in sessions in Cardiff Bay over the summer recess and autumn term and will provide short training sessions that will cover CPR. The sessions will be open to Members of the Senedd, support staff, Commission staff, and on-site contractors.  

Diolch. I'd like to thank the Llywydd for that response. As I went for my blood pressure check with my good colleague Jack Sargeant, I was quite alarmed, actually, by what my blood pressure said, and I needed to take it a bit more easy. But it did actually raise genuine questions within myself, that if a Member was going to be here, or a member of Commission staff, late at night, that they are made aware exactly where defibrillators are within the estate and exactly how to use them, because we don't want to be in a situation that if a Member or member of staff here need medical help or attention that no Member or any other person here would be able to access that. I'm very grateful for your reply, Llywydd.  

Diolch. Hoffwn ddiolch i'r Llywydd am yr ymateb hwnnw. Wrth imi fynd am fy archwiliad pwysedd gwaed gyda fy nghyd-Aelod Jack Sargeant, dychrynais wrth weld yr hyn a ddywedai fy mhwysedd gwaed, a bod angen imi wneud ychydig bach llai. Ond mewn gwirionedd fe wnaeth imi ofyn cwestiynau gonest i mi fy hun, pe bai Aelod yn mynd i fod yma, neu aelod o staff y Comisiwn, yn hwyr y nos, eu bod yn cael gwybod yn union ble mae diffibrilwyr ar yr ystad a sut i'w defnyddio, oherwydd os oes angen help neu sylw meddygol ar Aelod neu aelod o staff yma, nid ydym am fod mewn sefyllfa lle nad oes unrhyw Aelod nac unrhyw berson arall yma yn gallu cael mynediad at y cyfarpar hwnnw. Rwy'n ddiolchgar iawn am eich ymateb, Lywydd.  

Yes, and to ensure as well that Members are aware, and staff members are aware, that in any instance to ring 6333 during a first aid emergency and they would be guaranteed onsite trained first aiders that are supplied by our 24-hour security officers at the moment. They have the training to provide that service. As you've noted, of course, there may be a need for Members and staff members to be here all times of day or night, and our security team, also, is here 24 hours and are trained in order to provide the service to us. Hopefully, nobody will need it. 

Ac os caf sicrhau hefyd fod yr Aelodau'n ymwybodol, a bod aelodau staff yn ymwybodol, mewn unrhyw achos, y dylid ffonio 6333 mewn argyfwng cymorth cyntaf ac y byddent yn sicr o gael sylw swyddogion cymorth cyntaf ar y safle sydd wedi cael hyfforddiant, cymorth sy'n cael ei ddarparu gan ein swyddogion diogelwch 24 awr ar hyn o bryd. Maent wedi cael hyfforddiant i ddarparu'r gwasanaeth hwnnw. Fel rydych chi wedi nodi, wrth gwrs, efallai y bydd angen i Aelodau ac aelodau staff fod yma ar bob adeg o'r dydd neu'r nos, ac mae ein tîm diogelwch hefyd yma 24 awr ac wedi'u hyfforddi er mwyn darparu'r gwasanaeth i ni. Gobeithio na fydd neb ei angen. 

Gwastraff Bwyd ar Ystâd y Senedd
Food Waste on the Senedd Estate

9. Pa gynnydd y mae'r Comisiwn wedi'i wneud o ran lleihau faint o wastraff bwyd a gynhyrchir ar ystâd y Senedd eleni o'i gymharu â'r cyfnod cymharol y llynedd? OQ59711

9. What progress has the Commission made in reducing the amount of food waste generated on the Senedd estate this year compared with the comparable period last year? OQ59711

Thank you. I thank the Member for asking me the question. During the past financial year, the tonnage of food waste collected from the Senedd estate has increased, but is still less than half the pre-pandemic figures. The reasons for the recent increase are manifold, but primarily due to increased use of the estate, with more staff coming to the office and the number of events held here doubling compared to the previous year. 

We do work closely with the catering contractor to ensure food waste is minimised. Indeed, the contractor’s kitchen produces less than a third of the waste of a commercial outlet. Food waste on the estate is also generated from staff and visitor lunches and is not something that we have control over. The catering contractor works with event organisers to minimise food waste. Most buffets are organised by external parties and food left at the end of them simply cannot legally be donated to other outlets.

Diolch. Diolch i'r Aelod am ofyn y cwestiwn i mi. Yn ystod y flwyddyn ariannol ddiwethaf, mae'r tunelli o wastraff bwyd a gasglwyd o ystad y Senedd wedi cynyddu, ond mae'n dal i fod yn llai na hanner y ffigurau cyn y pandemig. Mae'r rhesymau dros y cynnydd diweddar yn amrywio, ond yn bennaf oherwydd defnydd cynyddol o'r ystad, gyda mwy o staff yn dod i'r swyddfa a nifer y digwyddiadau a gynhelir yma'n dyblu o'i gymharu â'r flwyddyn flaenorol. 

Rydym yn gweithio'n agos gyda'r contractwr arlwyo i sicrhau cyn lleied â phosibl o wastraff bwyd. Yn wir, mae cegin y contractwr yn cynhyrchu llai na thraean o wastraff cwmni masnachol. Mae gwastraff bwyd ar yr ystad yn cael ei gynhyrchu hefyd gan giniawau staff ac ymwelwyr ac nid yw'n rhywbeth y mae gennym reolaeth drosto. Mae'r contractwr arlwyo'n gweithio gyda threfnwyr digwyddiadau i leihau gwastraff bwyd. Mae'r rhan fwyaf o brydau bwffe yn cael eu trefnu gan bartïon allanol ac yn gyfreithiol nid oes modd i fwyd sy'n weddill ar ddiwedd y rhain gael ei roi i sefydliadau eraill.

Thank you for that. As the Commissioner is also a member of the climate change committee along with myself, you will be aware that the Climate Change Committee's latest progress report on Wales to achieve our targets in 'Beyond Recycling' reminds us of our target to reduce all food waste across Wales by one third by 2030. And therefore, I would challenge the Commissioner to reveal how you think we can possibly tell the rest of Wales what to do if we don't do it ourselves, and what you think needs to be put in place to reduce our food waste.

Diolch am hynny. Gan fod y Comisiynydd hefyd yn aelod o'r pwyllgor newid hinsawdd gyda mi, fe fyddwch yn ymwybodol fod adroddiad cynnydd diweddaraf y Pwyllgor Newid Hinsawdd ar Gymru i gyflawni ein targedau yn 'Tu hwnt i Ailgylchu' yn ein hatgoffa o'n targed i sicrhau gostyngiad o draean i'r holl wastraff bwyd ledled Cymru erbyn 2030. Ac felly, hoffwn herio'r Comisiynydd i ddatgelu sut rydych chi'n meddwl y gallwn ni ddweud wrth weddill Cymru beth i'w wneud os nad ydym yn ei wneud ein hunain, a beth y credwch chi fod angen ei roi ar waith i leihau ein gwastraff bwyd.

15:45

Thank you. I would just say, yes, I'm pleased to be a member of the climate change committee. But I was also brought up to waste not, want not, and when we think of children living in poverty, to think that we would be wasting any extra food here would not sit with me comfortably, Jenny, so I'm really grateful to you for asking the question.

As I say, there are some positives. Awareness amongst members of staff of disposal facilities around the estate is improving. Counters in the restaurant are condensed towards the end of lunch instead of replenishing the whole counter for fewer diners. I mean, I've got to be honest; anybody in business now producing food, for here or anywhere, with the cost of food and the food price increases, it's even more important now than ever that this is grasped. Fresh vegetables are reused to make soup. Menu planning ensures that any uncooked ingredients can be utilised in making other dishes. In relation to the hospitality, buffet menus offered are calculated on a per-head basis so as to avoid waste, and food that is unused, such as biscuits, will often be reused where health and safety rules allow. Food caddies in kitchens across Tŷ Hywel are provided for the collection of fruit and vegetable peelings, tea bags and other foods to prevent any food waste from being landfilled.

I can assure you, whilst I am in this post as the Commissioner, in this area, that I probably am as keen as you to ensure that we don't see any food wastage over more than what is practically reasonable. There will be times, because of certain—. Sometimes, I see receptions where there is lots of food left over, and then on other occasions, there's very little food left over, so it's about the contractors actually working with us as well. Thank you.

Diolch. Hoffwn ddweud fy mod yn falch o fod yn aelod o'r pwyllgor newid hinsawdd. Ond cefais fy magu hefyd i beidio â gwastraffu, a phan feddyliwn am blant sy'n byw mewn tlodi, ni fyddwn yn gyffyrddus wrth feddwl y byddem yn gwastraffu unrhyw fwyd ychwanegol yma, Jenny, felly rwy'n ddiolchgar iawn i chi am ofyn y cwestiwn.

Fel y dywedaf, mae yna rai pethau cadarnhaol. Mae ymwybyddiaeth aelodau staff o gyfleusterau gwaredu o amgylch yr ystad yn gwella. Mae cownteri yn y bwyty yn cynnwys llai o fwyd tuag at ddiwedd amser cinio yn hytrach nag ailgyflenwi'r cownter cyfan ar gyfer llai o giniawyr. Mae'n rhaid imi fod yn onest; i unrhyw un yn y byd busnes sy'n cynhyrchu bwyd nawr, ar gyfer y lle hwn neu unrhyw le, gyda chost bwyd a phrisiau bwyd yn codi, mae'n bwysicach nag erioed fod hyn yn cael ei wneud. Caiff llysiau ffres eu hailddefnyddio i wneud cawl. Mae cynllunio bwydlenni yn sicrhau y gellir defnyddio unrhyw gynhwysion heb eu coginio i wneud prydau eraill. O ran y lletygarwch, caiff bwydlenni bwffe a gynigir eu cyfrifo fesul y pen er mwyn osgoi gwastraff, a bydd bwyd nad yw'n cael ei ddefnyddio, fel bisgedi, yn aml yn cael ei ailddefnyddio lle mae rheolau iechyd a diogelwch yn caniatáu. Darperir cadi bwyd mewn ceginau ar draws Tŷ Hywel ar gyfer casglu pilion ffrwythau a llysiau, bagiau te a bwydydd eraill i atal unrhyw wastraff bwyd rhag mynd i safle tirlenwi.

Er fy mod yn y swydd hon fel y Comisiynydd, yn y maes hwn, gallaf eich sicrhau fy mod lawn mor awyddus â chi mae'n debyg i sicrhau nad ydym yn gweld unrhyw fwyd yn mynd yn wastraff y tu hwnt i'r hyn sy'n rhesymol yn ymarferol. Bydd yna adegau, oherwydd ambell—. Weithiau, rwy'n gweld derbyniadau lle mae llawer o fwyd ar ôl, ac ar adegau eraill, ychydig iawn o fwyd sydd ar ôl, felly mae'n ymwneud â'r contractwyr yn gweithio gyda ni hefyd. Diolch.

5. Cwestiynau Amserol
5. Topical Questions

Eitem 5 y prynhawn yma yw'r cwestiynau amserol, a bydd y cwestiwn cyntaf gan Andrew R.T. Davies.

Item 5 this afternoon is topical questions, and the first question will be asked by Andrew R.T. Davies.

1. Pa asesiad y mae'r Gweinidog wedi'i wneud o 61 o fanwerthwyr diodydd sy'n gweithredu yng Nghymru yn ysgrifennu llythyr agored at Lywodraeth Cymru yn galw am eithrio gwydr o'i gynllun dychwelyd ernes yn unol â gweddill y DU? TQ800

1. What assessment has the Minister made of 61 drink retailers operating in Wales writing an open letter to the Welsh Government calling for the exclusion of glass from its deposit-return scheme in line with the rest of the UK? TQ800

Thank you. We welcome the engagement of the drink retailers in the development of the deposit-return scheme, and we will work with them to bring forward a successful and effective scheme.

Diolch. Rydym yn croesawu ymgysylltiad y manwerthwyr diodydd wrth ddatblygu'r cynllun dychwelyd ernes, a byddwn yn gweithio gyda nhw i gyflwyno cynllun llwyddiannus ac effeithiol.

Thank you, Deputy Minister, for that response. Do you recognise the genuine concerns that these businesses, 61 of them, have made to the Welsh Government over the complexity, the commercial disadvantage, and what they say and others have made representations over is that there is not the necessary impact on recycling targets and actually, the complexity of recycling that could come about by the deposit-return scheme including glass?

At the moment, we have good recycling rates, something I do commend the Welsh Government over, and we do have good kerbside recycling as well, but these concerns raised by businesses on the front line that are employing and creating wealth in communities the length and breadth of Wales do need to be taken seriously, and in particular, based on the comments that the First Minister made yesterday about cost recovery, if the Welsh Government do continue to proceed down this road of including glass in the deposit-return scheme, will the Welsh Government make available financial moneys so that they can be compensated for the extra measures they have to put in place and the extra machinery and training they will have to do, because the First Minister indicated that that should be a priority for any Government that is introducing regulatory reforms in any area that it's responsible for?

Diolch am yr ymateb hwnnw, Ddirprwy Weinidog. A ydych yn cydnabod y pryderon gwirioneddol y mae'r busnesau hyn, 61 ohonynt, wedi'u lleisio i Lywodraeth Cymru ynghylch y cymhlethdod, yr anfantais fasnachol, a'r hyn y maent yn ei ddweud ac y mae eraill wedi cyflwyno sylwadau yn ei gylch yw na cheir yr effaith angenrheidiol ar dargedau ailgylchu ac mewn gwirionedd, y cymhlethdod ailgylchu y gallai'r cynllun dychwelyd ernes ei wynebu drwy gynnwys gwydr?

Ar hyn o bryd, mae gennym gyfraddau ailgylchu da, rhywbeth rwy'n cymeradwyo Llywodraeth Cymru yn ei gylch, ac mae gennym ailgylchu da wrth ymyl y ffordd hefyd, ond mae angen rhoi ystyriaeth ddifrifol i'r pryderon a godwyd gan fusnesau ar y rheng flaen sy'n cyflogi ac yn creu cyfoeth mewn cymunedau ar hyd a lled Cymru, ac yn fwyaf arbennig, yn seiliedig ar y sylwadau a wnaeth y Prif Weinidog ddoe ynghylch adennill costau, os bydd Llywodraeth Cymru yn parhau i fwrw ymlaen ar hyd y llwybr o gynnwys gwydr yn y cynllun dychwelyd ernes, a wnaiff Llywodraeth Cymru sicrhau bod arian ar gael fel y gellir eu digolledu am y mesurau ychwanegol y mae'n rhaid iddynt eu rhoi ar waith a'r peiriannau a'r hyfforddiant ychwanegol y bydd yn rhaid iddynt eu cael, oherwydd nododd y Prif Weinidog y dylai hynny fod yn flaenoriaeth i unrhyw Lywodraeth sy'n cyflwyno diwygiadau rheoliadol mewn unrhyw faes y mae'n gyfrifol amdano?

Well,

'Scotland's Deposit Return Scheme will help tackle the plague of glass bottles littering communities because its inclusion of glass will see the recycling of an additional 53,000 tonnes of containers. It would be fantastic to see such a boost to recycling here in Wales too'.

That's a quote from Janet Finch-Saunders, who has consistently argued in favour of including glass in the deposit-return scheme. And in fairness to Janet Finch-Saunders, that, in fact, was in the Conservative manifesto in the 2019 election, and it was the basis on which we have consulted with the public, jointly with the UK Government and the Scottish Government and the Northern Ireland Government all along, and that’s why it forms the basis of our proposals.

Now, I’ve seen Andrew R.T. Davies saying on social media that the Welsh Government is trying to be different for the sake of it by going ahead with glass recycling when England have decided late in the day not to do so, and the reverse is true. The outlier here is the Government in England, which has decided, in the face of industry pressure—. And I recognise the quotes he makes, because those are quotes directly from the big business lobby groups; he’s parroting these lines that are not consistent with the Conservative manifesto, not consistent with Janet Finch-Saunders and other Conservative support and not consistent with the consultation we jointly did in good faith with the UK Government. Eighty-six per cent of people when we consulted, and we consulted twice, supported the inclusion of glass. It makes the scheme more efficient; it makes it simpler; it brings significant savings; it’ll reduce litter and it will cut carbon emissions. It’ll also bring benefits of more than £126 million if it’s all done together.

By singling out glass, it makes it a disadvantage for plastic and aluminium producers—I’m not sure if he’s had any representations from their lobby groups. But he is deciding for some reason to single out one sector versus the others. And also, in terms of the impact on litter, because the evidence shows that we’ll see a reduction of between 60 and 80 per cent in drinks litter with the inclusion of glass in the deposit scheme. So, I don’t think the position he’s making is consistent with Conservative manifestos; it’s not consistent with the decisions of this Senedd; it’s not consistent with the public consultation, nor is it consistent with his so-called support for bringing down emissions. Because to bring down emissions, as we said to the Youth Parliament earlier—and he was keen to listen to what they had to say—. They’re telling us very clearly: we’ve got to hit net zero by 2050. It’s no good approving that in principle, if, every time we bring forward a practical step to do that, he opposes it.

Wel,

'Bydd Cynllun Dychwelyd Ernes yr Alban yn helpu i fynd i’r afael â phla sbwriel poteli gwydr mewn cymunedau, gan y bydd cynnwys gwydr yn arwain at ailgylchu 53,000 tunnell ychwanegol o gynwysyddion. Byddai’n wych gweld cymaint o hwb i ailgylchu yma yng Nghymru hefyd'.

Dyna ddyfyniad gan Janet Finch-Saunders, sydd wedi dadlau'n gyson o blaid cynnwys gwydr yn y cynllun dychwelyd ernes. Ac er tegwch i Janet Finch-Saunders, roedd hynny ym maniffesto'r Ceidwadwyr yn etholiad 2019, a dyma oedd y sail y gwnaethom ymgynghori â'r cyhoedd, ar y cyd â Llywodraeth y DU a Llywodraeth yr Alban a Llywodraeth Gogledd Iwerddon arni o'r dechrau, a dyna pam ei fod yn sail i'n cynigion ni.

Nawr, rwyf wedi gweld Andrew R.T. Davies yn dweud ar y cyfryngau cymdeithasol fod Llywodraeth Cymru yn ceisio bod yn wahanol er mwyn bod yn wahanol drwy fwrw ymlaen ag ailgylchu gwydr pan fo Lloegr wedi penderfynu yn hwyr yn y dydd i beidio â gwneud hynny, a'r gwrthwyneb sy'n wir. Yr eithriad yn hyn o beth yw Llywodraeth Lloegr, sydd wedi penderfynu, yn wyneb pwysau gan y diwydiant—. Ac rwy'n cydnabod y dyfyniadau y mae'n eu gwneud, oherwydd daw'r dyfyniadau hynny'n uniongyrchol gan grwpiau lobïo'r busnesau mawr; mae'n adleisio safbwyntiau nad ydynt yn gyson â maniffesto'r Ceidwadwyr, nad ydynt yn gyson â Janet Finch-Saunders a chefnogaeth arall gan y Ceidwadwyr ac nid yw'n gyson â'r ymgynghoriad a wnaethom ar y cyd gyda phob ewyllys da gyda Llywodraeth y DU. Roedd 86 y cant o bobl pan wnaethom ymgynghori, ac fe wnaethom ymgynghori ddwywaith, yn cefnogi cynnwys gwydr. Mae'n gwneud y cynllun yn fwy effeithlon; mae'n ei wneud yn symlach; mae'n dod ag arbedion sylweddol; bydd yn lleihau sbwriel a bydd yn lleihau allyriadau carbon. Bydd hefyd yn creu buddion o fwy na £126 miliwn os yw'r cyfan yn cael ei wneud gyda'i gilydd.

Drwy hepgor gwydr, mae'n ei gwneud yn anfantais i gynhyrchwyr plastig ac alwminiwm—nid wyf yn siŵr a yw wedi cael unrhyw sylwadau gan eu grwpiau lobïo nhw. Ond mae'n penderfynu neilltuo un sector yn erbyn y lleill am ryw reswm. A hefyd, o ran yr effaith ar sbwriel, oherwydd mae'r dystiolaeth yn dangos y byddwn yn gweld gostyngiad o rhwng 60 ac 80 y cant mewn sbwriel diodydd drwy gynnwys gwydr yn y cynllun ernes. Felly, nid wyf yn credu bod ei safbwynt yn gyson â maniffestos y Ceidwadwyr; nid yw'n gyson â phenderfyniadau'r Senedd hon; nid yw'n gyson â'r ymgynghoriad cyhoeddus, ac nid yw'n gyson â'i gefnogaeth honedig i leihau allyriadau. Oherwydd fel y dywedasom wrth y Senedd Ieuenctid yn gynharach, er mwyn lleihau allyriadau—ac roedd yn awyddus i wrando ar yr hyn a oedd ganddynt i'w ddweud—. Maent yn dweud wrthym yn glir iawn: mae'n rhaid inni gyrraedd sero net erbyn 2050. Nid oes unrhyw ddiben cymeradwyo hynny mewn egwyddor, os yw'n gwrthwynebu bob tro y byddwn yn cyflwyno cam ymarferol i wneud hynny.

15:50

Mae'r pwyntiau roeddech chi'n eu gwneud, Dirprwy Weinidog, yn bwerus. Yn lle edrych dim ond ar beth sy'n digwydd gyda'r Llywodraeth yn Lloegr, roeddwn i eisiau gofyn ichi beth dŷch chi wedi'i ddysgu o'r profiadau mewn rhanbarthau neu wledydd eraill sydd wedi llwyddo i fewnblannu cynllun dychwelyd ernes sydd yn cynnwys gwydr—pa wersi; pa fewnwelediad sydd yn cael ei gynnig? Achos os ydym ni'n gallu astudio achosion llwyddiannus, byddwch chi fel Llywodraeth, a byddwn ni fel gwlad, yn gallu elwa o'r wybodaeth werthfawr yna sydd yn cael ei ddefnyddio i weld sut byddai hyn yn gallu gweithio, fel dŷch chi wedi'i ddweud, fel ein bod ni'n gallu mynd i'r afael â'r creisis sydd yn ein hwynebu ni i gyd. A dwi'n meddwl bod y cyhoedd eisiau inni wneud rhywbeth sydd yn weledol ac sydd yn mynd i fod yn effeithlon ac yn effeithiol. Felly, buaswn i wir yn hoffi gwybod beth ydych chi wedi'i ddysgu wrth wledydd eraill sydd wedi gwneud hyn neu sydd yn gobeithio gwneud hyn gyda chynlluniau.

The points that you made, Deputy Minister, are very powerful. Instead of just looking at what's happening with the Government in England, I wanted to ask you what you've learned from the experiences in other regions or countries that have succeeded in implementing a deposit-return scheme that includes glass—what lessons and insights have emerged? Because by studying successful cases, you as a Government, and we as a country, can benefit from valuable information that can be used to see how this could work, as you've said, so that we can tackle the crisis that faces us all. And I think that the public wants us to do something that is visible and that is going to be effective and efficient. So, I would like to know what you've learned from other countries that have done this, or hope to do this with schemes.

Thank you, and the Member makes a strong point. It is typical in schemes around the world to include glass, and that shows to be a much more effective way of doing it. By taking a comprehensive approach, it's much clearer for the consumer, it's easier for the industry to know where it stands and it reduces greater emissions. We don't want to get to the position where we constantly recycle things rather than reuse them, because every time we crush it, and reheat it, there's considerable embodied carbon in that process. So, by being able to reuse things through washing them, that's a far more sustainable way of operating.

And in terms of the international evidence, the other effects of it are also fascinating. So, a paper by Keep Wales Tidy on drink-container littering referenced a study by Cardiff University researching the comparison of bottle and glass attacks between Helsinki and Cardiff, and Helsinki has a population twice the size of Cardiff. And in 2003, that study noted that there were 133 bottle-related assaults in Cardiff, but just one in Helsinki, which has glass in its deposit-return scheme. So, there are multiple benefits from including glass in the scheme, going way beyond the original intent. I'm afraid that's been lost in the debate. And, as I say, it's really disappointing the way the UK Government have treated the Scottish Government in this, trying to wreck a scheme. They've spent a considerable amount of money, which is now too late to pull back from, on the assumption that we were all working together on a common goal, as continuously agreed. And for them to pull the plug at the last minute is deeply disrespectful, and undermines the devolution settlement. And this is the sort of thing that fuels local grievance about the union. So, they need to think very carefully about continuing to behave like this.

Diolch, ac mae'r Aelod yn gwneud pwynt cryf. Mae cynnwys gwydr yn arferol mewn cynlluniau ledled y byd, ac mae hynny'n dangos ei bod yn ffordd lawer mwy effeithiol o'i wneud. Trwy fabwysiadu ymagwedd gynhwysfawr, mae'n llawer cliriach i'r defnyddiwr, mae'n haws i'r diwydiant wybod lle mae'n sefyll ac mae'n lleihau allyriadau'n well. Nid ydym am gyrraedd sefyllfa lle rydym yn ailgylchu pethau drwy'r amser yn hytrach na'u hailddefnyddio, oherwydd bob tro y byddwn yn ei wasgu, a'i ailgynhesu, mae cryn dipyn o garbon ymgorfforedig yn y broses honno. Felly, mae gallu ailddefnyddio pethau drwy eu golchi yn ffordd lawer mwy cynaliadwy o weithredu.

Ac ar y dystiolaeth ryngwladol, mae effeithiau eraill y peth hefyd yn ddiddorol. Felly, roedd papur gan Cadwch Gymru'n Daclus ar sbwriel cynwysyddion diodydd yn cyfeirio at astudiaeth gan Brifysgol Caerdydd yn ymchwilio i gymharu ymosodiadau poteli a gwydr rhwng Helsinki a Chaerdydd, ac mae gan Helsinki boblogaeth ddwywaith maint Caerdydd. Ac yn 2003, nododd yr astudiaeth honno fod 133 o ymosodiadau cysylltiedig â photeli yng Nghaerdydd, a dim ond un yn Helsinki, sydd â gwydr yn eu cynllun dychwelyd ernes. Felly, ceir nifer o fanteision o gynnwys gwydr yn y cynllun, sy'n mynd ymhell y tu hwnt i'r bwriad gwreiddiol. Rwy'n ofni bod hyn wedi'i golli yn y ddadl. Ac fel y dywedais, mae'r ffordd y mae Llywodraeth y DU wedi trin Llywodraeth yr Alban yn hyn o beth, a cheisio difetha cynllun, yn siomedig iawn. Maent wedi gwario swm sylweddol o arian, ac mae'n rhy hwyr bellach i dynnu'n ôl ohono, gan dybio ein bod i gyd yn gweithio gyda'n gilydd ar nod cyffredin, fel y cytunwyd yn barhaus. Ac mae'r ffaith eu bod yn tynnu'r plwg ar y funud olaf yn amharchus iawn, ac yn tanseilio'r setliad datganoli. A dyma'r math o beth sy'n tanio cwynion lleol am yr undeb. Felly, mae angen iddynt feddwl yn ofalus iawn ynglŷn â pharhau i ymddwyn fel hyn.

15:55

Diolch i'r Dirprwy Weinidog. Nawr, yr ail gwestiwn amserol gan Jenny Rathbone.

I thank the Deputy Minister. The second topical question is from Jenny Rathbone.

Windrush
Windrush

2. Yn sgil datgeliadau diweddar, pa drafodaethau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cael gyda Llywodraeth y DU ynghylch faint o aelodau o genhedlaeth Windrush o Gymru ag afiechyd cronig a meddyliol a gafodd eu halltudio? TQ801

2. In light of recent revelations, what discussions has the Welsh Government had with the UK Government regarding how many members of the Windrush generation from Wales with chronic and mental illness were deported? TQ801

Thank you very much, Jenny Rathbone for that question. We are seeking specific figures for Wales on this historic injustice revealed by the BBC, and we continue to call on the UK Government to ensure that the Windrush generation receives the respect, justice and compensation they deserve, and to implement in full the 'Windrush Lessons Learned Review' recommendations.

Diolch yn fawr iawn am y cwestiwn, Jenny Rathbone. Rydym yn chwilio am ffigurau penodol i Gymru ar yr anghyfiawnder hanesyddol hwn a ddatgelwyd gan y BBC, ac rydym yn parhau i alw ar Lywodraeth y DU i sicrhau bod cenhedlaeth Windrush yn cael y parch, y cyfiawnder a'r iawndal y maent yn ei haeddu, ac i weithredu argymhellion 'Adolygiad Gwersi a Ddysgwyd Windrush' yn llawn.

The BBC has dug out the fact that at least 411 mentally unwell people were deported between 1950s and the early 1970s, but, as the UK Government has less than comprehensive records, it could involve many more British citizens from the Windrush generation. So, experts are flagging up that repatriating British citizens to a country where they were born may have been unlawful as it's really unlikely that many of these individuals would have been well enough to have the mental capacity to consent to be sent to a country where mental health services were largely non-existent.

As it involved separating unwell people from their loved ones, including dependent children, some of whom were then taken into care as a result of the absence of their parent, the idea that each of these individuals would have expressed a wish to return is far fetched. At the time, the Jamaican high commissioner complained to the British Government that UK hospitals were requesting repatriations largely on the grounds of pressure on beds or other hospital services. This is just the latest shameful revelation of how the Windrush generation were treated, and the ongoing failure to compensate them for the absence, the absolute abuse of their human rights.

What role can or has the Welsh Government played to help the UK Government identify families in Wales who are victims of this injustice, to inform them of what happened to their deported loved ones? Unless we learn from history, we are destined to repeat it. So, have you had any discussions with UK Government on establishing a formal public inquiry to learn from this shameful part of our post-colonial history?

Mae'r BBC wedi datgelu bod o leiaf 411 o bobl â salwch meddwl wedi cael eu hallgludo rhwng y 1950au a dechrau'r 1970au, ond am fod y cofnodion sydd gan Lywodraeth y DU yn llai na chynhwysfawr, gallai gynnwys llawer mwy o ddinasyddion Prydeinig o genhedlaeth Windrush. Felly, mae arbenigwyr yn tynnu sylw at  ffaith y gallai dychwelyd dinasyddion Prydain i wlad lle cawsant eu geni fod wedi bod yn anghyfreithlon gan ei bod yn annhebygol iawn y byddai llawer o'r unigolion hyn wedi bod yn ddigon iach i fod â'r gallu meddyliol i gydsynio i gael eu hanfon i wlad lle nad oedd gwasanaethau iechyd meddwl yn bodoli i raddau helaeth.

Gan ei fod yn golygu gwahanu pobl sâl oddi wrth eu hanwyliaid, gan gynnwys plant dibynnol y cafodd rhai ohonynt eu derbyn i ofal o ganlyniad i absenoldeb eu rhiant, mae'r syniad y byddai pob un o'r unigolion hyn wedi mynegi dymuniad i ddychwelyd yn anodd iawn ei gredu. Ar y pryd, cwynodd uchel gomisiynydd Jamaica wrth Lywodraeth Prydain fod ysbytai'r DU yn gofyn am ddychwelyd pobl i'w mamwlad yn bennaf ar sail pwysau ar welyau neu wasanaethau ysbyty eraill. Dyma'r datgeliad cywilyddus diweddaraf ynglŷn â sut y cafodd cenhedlaeth Windrush ei thrin, a'r methiant parhaus i'w digolledu am y ffordd y cafodd eu hawliau dynol eu hanwybyddu a'u cam-drin yn llwyr.

Pa rôl y gall Llywodraeth Cymru ei chwarae neu a chwaraewyd ganddi i helpu Llywodraeth y DU i nodi teuluoedd yng Nghymru sy'n dioddef yr anghyfiawnder hwn, i'w hysbysu o'r hyn a ddigwyddodd i'w hanwyliaid a allgludwyd? Oni bai ein bod yn dysgu gwersi o hanes, rydym wedi ein tynghedu i'w ailadrodd. Felly, a ydych chi wedi cael unrhyw drafodaethau gyda Llywodraeth y DU ar sefydlu ymchwiliad cyhoeddus ffurfiol i ddysgu gwersi o'r bennod gywilyddus hon o'n hanes ôl-drefedigaethol?

Thank you, Jenny Rathbone, and as I said in response to your really important question today, on the eve of the day when we are celebrating Windrush 75 here in the Senedd—it's an event that's sponsored by Commissioner Joyce Watson, and the Llywydd, the First Minister and many of us will be attending—these revelations from the BBC are extremely disturbing, and so, we will be calling on the UK Government to tackle these injustices and to right the wrongs faced by those in the Windrush generation.

We will do what we can, from a Welsh Government perspective. Obviously, the data will be held by the UK Government. But, as I said, this comes alongside our call anyway on the UK Government to address the injustices and to deliver on the lessons learned report by Wendy Williams. I'm very concerned that, actually, the Home Secretary has said that she will not implement all of the Windrush lessons learned recommendations. And one of those recommendations, importantly, was about having reconciliation events. There is so much we always learn when we meet with our Windrush elders, and we're meeting with distinguished Windrush elders tomorrow here in the Senedd, and I'm sure that that will provide an opportunity to learn other lessons. But can I just say that tomorrow, we'll be paying tribute to the contributions made to Wales by the Windrush generation and their descendants and all other migrant communities who came before and after?

Diolch, Jenny Rathbone, ac fel y dywedais mewn ymateb i'ch cwestiwn pwysig iawn heddiw, ar drothwy'r dydd pan fyddwn yn nodi Windrush 75 yma yn y Senedd—mae'n ddigwyddiad sy'n cael ei noddi gan y Comisiynydd Joyce Watson, a bydd y Llywydd, y Prif Weinidog a llawer ohonom yn bresennol—mae'r datguddiadau hyn gan y BBC yn hynod ofidus, ac felly, byddwn yn galw ar Lywodraeth y DU i fynd i'r afael â'r anghyfiawnderau hyn ac i unioni'r camweddau sy'n wynebu pobl cenhedlaeth Windrush.

Byddwn yn gwneud yr hyn a allwn o safbwynt Llywodraeth Cymru. Yn amlwg, bydd y data wedi'i gadw gan Lywodraeth y DU. Ond fel y dywedais, daw hyn ochr yn ochr â'n galwad beth bynnag ar Lywodraeth y DU i fynd i'r afael â'r anghyfiawnderau ac i gyflawni nodau'r adroddiad gwersi a ddysgwyd gan Wendy Williams. Rwy'n pryderu'n fawr, mewn gwirionedd, fod yr Ysgrifennydd Cartref wedi dweud na fydd yn gweithredu'r holl argymhellion o adroddiad gwersi a ddysgwyd Windrush. Ac yn bwysig iawn, roedd un o'r argymhellion hynny'n ymwneud â digwyddiadau cymodi. Mae cymaint rydym bob amser yn ei ddysgu pan fyddwn yn cyfarfod â'n hynafgwyr Windrush, ac rydym yn cyfarfod â hynafgwyr Windrush blaenllaw yfory yma yn y Senedd, ac rwy'n siŵr y bydd hynny'n rhoi cyfle i ddysgu gwersi eraill. Ond a gaf fi ddweud y byddwn ni, yfory, yn talu teyrnged i'r cyfraniadau a wnaed i Gymru gan genhedlaeth Windrush a'u disgynyddion a'r holl gymunedau mudol eraill a ddaeth yma o'u blaenau ac ar eu holau?

Daeth y Llywydd i’r Gadair.

The Llywydd took the Chair.

I'm grateful to Jenny Rathbone for raising this important question, but I don't think, Minister, you touched on the nub of what Jenny pressed you over, which is what action the Welsh Government is taking to try and uncover the injustices that Welsh families caught up in this debacle and this gross injustice between 1958 and 1970, so that maybe from a position—. And this isn't the fault of Welsh Government, this is a historical issue, it is, but you have corridors and avenues that you can proceed down to try and extract that information so that we can be in a position to assist those families who are still blighted by this injustice, who still have loved ones caught up in this scandal. We know from BBC's investigative work that about 400 families potentially have been affected by this repatriation. So, can you give a commitment in response to this question that the Welsh Government will work with the UK Government to identify those affected here in Wales, and will you commit to reporting back to the Welsh Senedd so that we can understand exactly what help the Welsh Government, when those names are identified, can offer the families who have been affected by this injustice, which is an historical injustice between the years of 1958 and 1970?

Rwy'n ddiolchgar i Jenny Rathbone am godi'r cwestiwn pwysig hwn, ond nid wyf yn credu, Weinidog, eich bod wedi cyffwrdd â chraidd yr hyn y pwysodd Jenny arnoch yn ei gylch, sef pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i geisio datgelu'r anghyfiawnder i deuluoedd Cymru yn y llanast hwn a'r anghyfiawnder difrifol hwn rhwng 1958 a 1970, fel bod modd efallai o safbwynt—. Ac nid bai Llywodraeth Cymru yw hyn, mae'n fater hanesyddol, ond mae gennych goridorau a llwybrau y gallwch fynd ar hyd-ddynt i geisio tynnu'r wybodaeth honno allan fel y gallwn fod mewn sefyllfa i gynorthwyo'r teuluoedd sy'n dal i ddioddef yn sgil yr anghyfiawnder hwn, sy'n dal i fod ag anwyliaid wedi'u dal yn y sgandal hon. Gwyddom o waith ymchwiliol y BBC y gallai tua 400 o deuluoedd fod wedi'u heffeithio gan y broses o ddychwelyd y bobl hyn i'w mamwlad. Felly, a wnewch chi roi ymrwymiad mewn ymateb i'r cwestiwn y bydd Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda Llywodraeth y DU i nodi'r rhai yr effeithir arnynt yma yng Nghymru, ac a wnewch chi ymrwymo i adrodd yn ôl i Senedd Cymru pan nodir yr enwau hynny fel y gallwn ddeall yn union pa gymorth y gall Llywodraeth Cymru ei gynnig i'r teuluoedd y mae'r anghyfiawnder hwn wedi effeithio arnynt, sy'n anghyfiawnder hanesyddol rhwng 1958 a 1970?

16:00

Well, I'm grateful that you do recognise, Andrew R.T. Davies, that this is a historical injustice. It's a historical injustice, and, as we look to what's been revealed in this report, unearthed through the BBC unearthing documents in the National Archives revealing the scale of the policy—. And it was a policy—it was a policy of the UK Government at that time, pre devolution. But, of course, as I said, we will be not only calling on the UK Government to tackle these injustices, but we will do everything that we can to support those citizens who have been affected.

I do hope, as leader of the opposition, that you will join with us, and I'm sure other Members across the Chamber, to call on the UK Government to implement the Windrush lessons learned review recommendations in full. It's very important that we have that call across the Chamber, I think, today. I was very concerned to hear that the Home Office might be winding down their Windrush unit, for example; that was in the headlines this week. So, can we have a united front here? We will play our part, but the UK Government has to take the lead and right these wrongs.

Wel, rwy'n ddiolchgar eich bod yn cydnabod bod hwn yn anghyfiawnder hanesyddol, Andrew R.T. Davies. Mae'n anghyfiawnder hanesyddol, ac wrth inni edrych ar yr hyn sydd wedi'i ddatgelu yn yr adroddiad hwn, wrth i'r BBC ddod o hyd i ddogfennau yn yr Archifau Gwladol sy'n datgelu graddfa'r polisi—. Ac roedd yn bolisi—roedd yn bolisi Llywodraeth y DU ar y pryd, cyn datganoli. Ond wrth gwrs, fel y dywedais, byddwn nid yn unig yn galw ar Lywodraeth y DU i fynd i'r afael â'r anghyfiawnderau hyn, byddwn hefyd yn gwneud ein gorau glas i gefnogi'r dinasyddion yr effeithiwyd arnynt.

Fel arweinydd yr wrthblaid, rwy'n gobeithio y gwnewch chi ymuno â ni, ac Aelodau eraill ar draws y Siambr, rwy’n siŵr, i alw ar Lywodraeth y DU i roi argymhellion yr adolygiad o'r gwersi a ddysgwyd yn sgil Windrush ar waith yn llawn. Mae'n bwysig iawn ein bod yn cael yr alwad honno ar draws y Siambr heddiw yn fy marn i. Roedd yn flin iawn gennyf glywed y gallai’r Swyddfa Gartref fod yn dirwyn eu huned Windrush i ben, er enghraifft; roedd hynny yn y penawdau yr wythnos hon. Felly, a gawn ni sefyll gyda'n gilydd ar hyn? Byddwn yn chwarae ein rhan, ond mae’n rhaid i Lywodraeth y DU gymryd yr awenau ac unioni'r camweddau hyn.

Plaid Cymru will certainly support those calls and join with you in those calls to address these historic injustices. I want to thank Jenny Rathbone for tabling this important question. Tomorrow, I'm going to be joining Neath Port Talbot Black Minority Ethnic Community Association and Neath Port Talbot libraries for a special day to honour and celebrate the legacy of the Windrush generation and the significant contributions they and their descendents have made to my region. I was glad to hear also that there was a new woodland grove planted in Neath to commemorate 75 years, and want to thank Coed Cadw for helping facilitate the creation of the Windrush grove with Windrush elders in Brynau, the largest woodland creation project ever to be undertaken by a charity in Wales.

So, yes, we must learn from the past, Minister, and we must address these historic injustices, and, given the debate we had yesterday and the irresponsible language used by some Conservative politicians when discussing immigration, what tools are at our disposal in Wales to counter the colonial and xenophobic attitudes that led to the inhumane treatment of those from the Windrush generation, some of whom were deported against their will, and, Minister, what more can we do in Wales to promote the important contribution of Windrush elders now and into the future?

Bydd Plaid Cymru, yn sicr, yn cefnogi’r galwadau hynny ac yn ymuno â chi yn y galwadau hynny i fynd i’r afael â’r anghyfiawnderau hanesyddol hyn. Hoffwn ddiolch i Jenny Rathbone am gyflwyno’r cwestiwn pwysig hwn. Yfory, byddaf yn ymuno â Chymdeithas Pobl Dduon a Lleiafrifoedd Ethnig Castell-nedd Port Talbot a llyfrgelloedd Castell-nedd Port Talbot ar ddiwrnod arbennig i anrhydeddu a dathlu gwaddol cenhedlaeth Windrush a’r cyfraniadau arwyddocaol y maent hwy a’u disgynyddion wedi’u gwneud i fy rhanbarth. Roeddwn yn falch o glywed hefyd fod celli wedi’i phlannu yng Nghastell-nedd i goffáu 75 mlynedd, a hoffwn ddiolch i Coed Cadw am helpu i hwyluso’r gwaith o greu celli Windrush gyda hynafgwyr Windrush ym Mrynau, y prosiect creu coetir mwyaf erioed i'w gynnal gan elusen yng Nghymru.

Felly, oes, mae'n rhaid inni ddysgu o’r gorffennol, Weinidog, ac mae'n rhaid inni fynd i’r afael â’r anghyfiawnderau hanesyddol hyn, ac o ystyried y ddadl a gawsom ddoe a’r iaith anghyfrifol a ddefnyddiwyd gan rai gwleidyddion Ceidwadol wrth drafod mewnfudo, pa ddulliau gweithredu sydd ar gael i ni yng Nghymru i wrthsefyll yr agweddau trefedigaethol a senoffobig a arweiniodd at y modd creulon y cafodd pobl cenhedlaeth Windrush eu trin, yn cynnwys allgludo rhai ohonynt yn erbyn eu hewyllys, a beth arall y gallwn ei wneud yng Nghymru, Weinidog, i hyrwyddo cyfraniad pwysig hynafgwyr Windrush nawr ac yn y dyfodol?

Well, diolch yn fawr—thank you very much, Sioned Williams, for your support for the Windrush generation and also for your support for some of the many events that are taking place in Wales, across the whole of Wales. I hope Members across the Chamber will attend them. We have made funding available—and I made this point in my statement last week about Refugee Week—we've made funding available. Funding has been delivered to projects across Wales; you're clearly attending one. We've got an important event tomorrow here in the Senedd, as I've said, where we will hear more from those Windrush elders, the legacy of their contributions here—Vernesta Cyril OBE, former midwife—the extraordinary contributions of Windrush elders and also the pain and discrimination that they faced, I'm sure, will come up, which has now been highlighted by this latest revelation in terms of historic injustice. That wasn't the only historic injustice: families being ripped apart, and losing their parents as a result of this policy that's been revealed. So, yes, we will do everything we can to ensure that the legacy of the Windrush generation—. In fact, a film is being made; we've commissioned a film about the Windrush generation and legacy, and we will be able to then ensure that this reaches out, to show what the Windrush generation have delivered and supported in the NHS, in the economy, in businesses, in education, in every aspect of life, and let's celebrate those Windrush elders and the Windrush generation here in Wales tomorrow.

Wel, diolch yn fawr—diolch yn fawr iawn, Sioned Williams, am eich cefnogaeth i genhedlaeth Windrush a hefyd am eich cefnogaeth i rai o'r digwyddiadau niferus sy'n cael eu cynnal yng Nghymru, ledled Cymru gyfan. Gobeithio y bydd Aelodau ar draws y Siambr yn eu mynychu. Rydym wedi sicrhau bod cyllid ar gael—a gwneuthum y pwynt hwn yn fy natganiad yr wythnos diwethaf am Wythnos y Ffoaduriaid—rydym wedi sicrhau bod cyllid ar gael. Mae cyllid wedi'i ddarparu i brosiectau ledled Cymru; yn amlwg, rydych chi'n mynychu un ohonynt. Mae gennym ddigwyddiad pwysig yfory yma yn y Senedd, fel y dywedais, lle byddwn yn clywed mwy gan hynafgwyr Windrush, a gwaddol eu cyfraniadau yma—Vernesta Cyril OBE, cyn-fydwraig—cyfraniadau rhyfeddol hynafgwyr Windrush, ac rwy'n siŵr y bydd y boen a'r gwahaniaethu a wynebwyd ganddynt yn codi, gyda hynny bellach wedi'i amlygu gan y datgeliad diweddaraf hwn o anghyfiawnder hanesyddol. Nid dyna oedd yr unig anghyfiawnder hanesyddol: teuluoedd yn cael eu rhwygo, ac yn colli eu rhieni o ganlyniad i'r polisi hwn sydd wedi'i ddatgelu. Felly, byddwn yn gwneud popeth yn ein gallu i sicrhau bod gwaddol cenhedlaeth Windrush—. Mewn gwirionedd, mae ffilm yn cael ei chreu; rydym wedi comisiynu ffilm am genhedlaeth Windrush a'i gwaddol, a byddwn wedyn yn gallu sicrhau bod hyn yn estyn allan, i ddangos yr hyn y mae cenhedlaeth Windrush wedi’i gyflawni a’i gefnogi yn y GIG, yn yr economi, mewn busnesau, mewn addysg, ym mhob agwedd ar fywyd, a gadewch inni ddathlu hynafgwyr Windrush a chenhedlaeth Windrush yma yng Nghymru yfory.

16:05

Diolch i'r Gweinidog. Y cwestiwn olaf amserol y prynhawn yma yw'r un gan Altaf Hussain.

I thank the Minister. The final topical question is from Altaf Hussain.

Diogelwch Dŵr
Water Safety

3. Pa gamau uniongyrchol y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i weithio gydag ysgolion i addysgu pobl ifanc am ddiogelwch dŵr yn dilyn y boddi trasig ger pier Aberafan nos Lun? TQ802

3. What immediate action is the Welsh Government taking to work with schools to educate young people about water safety following the tragic drowning at Aberavon pier on Monday evening? TQ802

My condolences and thoughts are with the family, friends and community affected by this tragedy. We are implementing the Petitions Committee recommendations on Mark Allen's law, which is underpinned by the drowning prevention strategy. The strategy will enable people to be safer in, on and around water. It promotes and encourages a consistent approach to water safety engagement, education and awareness.

Rwy'n cydymdeimlo'n llwyr gyda’r teulu, y ffrindiau a’r gymuned yr effeithiwyd arnynt gan y drasiedi hon. Rydym yn gweithredu argymhellion y Pwyllgor Deisebau ar gyfraith Mark Allen, a ategir gan y strategaeth atal boddi. Bydd y strategaeth yn galluogi pobl i fod yn fwy diogel yn, ar ac o gwmpas dŵr. Mae'n hyrwyddo ac yn annog dull cyson o weithredu addysg, ymwybyddiaeth ac ymgysylltiad diogelwch dŵr.

Thank you, Minister. I would like to add my condolences to the family and friends of David and to all at St Joseph's RC High School in Port Talbot. It is a tragedy whenever someone loses their life, but doubly so for one so young. This young man had his whole life ahead of him, celebrating the end of his exam with friends, when disaster struck. Unfortunately, when we are young, we think we are invincible and pay little or no heed to the signs warning us of danger ahead. Aberavon pier is off limits for very good reasons, but the water is so enticing that people will ignore the warnings. Minister, as our summers become ever hotter, our bodies of water become ever more appealing to young people. Last year, we had drowning in ponds and in rivers and now we have this tragic case. What more can we do to get the message across to young people inside and outside of schools about the dangers of swimming in unpatrolled waterways?

Diolch, Weinidog. Hoffwn innau gydymdeimlo â theulu a ffrindiau David a phawb yn Ysgol Uwchradd Gatholig Joseff Sant ym Mhort Talbot. Mae’n drasiedi ni waeth pryd y bydd rhywun yn colli ei fywyd, ond yn fwy felly i un mor ifanc. Roedd gan y dyn ifanc hwn ei fywyd cyfan o’i flaen wrth iddo ddathlu diwedd ei arholiadau gyda'i ffrindiau, pan ddigwyddodd y drasiedi hon. Yn anffodus, pan ydym yn ifanc, rydym yn credu ein bod yn anorchfygol ac nid ydym yn talu fawr ddim sylw, os o gwbl, i'r arwyddion sy'n ein rhybuddio am beryglon. Mae pier Aberafan dan waharddiad am resymau da iawn, ond mae'r dŵr mor ddeniadol fel y bydd pobl yn anwybyddu'r rhybuddion. Weinidog, wrth i’n hafau ddod yn boethach ac yn boethach, mae ein crynofeydd dŵr yn dod yn fwyfwy deniadol i bobl ifanc. Y llynedd, cawsom bobl yn boddi mewn pyllau ac mewn afonydd, a nawr, mae gennym yr achos trasig hwn. Beth arall y gallwn ei wneud i gyfleu’r neges i bobl ifanc mewn ysgolion a thu hwnt ynglŷn â pheryglon nofio mewn dyfrffyrdd nad ydynt yn cael eu patrolio?

Well, this is a very serious subject, and I offer my sympathies to anyone who has been affected by drowning incidents in Wales—this, or, indeed, others. As Altaf Hussain alludes to in his question, there are still too many water-related incidents occurring in Wales and elsewhere, including water-related deaths. Implementing the recommendations in the Petitions Committee report on Mark Allen's law is a key priority for us as a Government, as it will enhance the drowning prevention strategy, which we published in 2020, by Water Safety Wales.

Over recent years, we've seen in Wales a substantial growth in outdoor activity. Outdoor spaces are important for our physical and mental health, and we support water activities and encourage everyone to enjoy water in a safe way. As an awful coincidence, Llywydd, this week also marks the Royal Life Saving Society's Drowning Prevention Week, one of the largest summer water safety campaigns across the UK and Ireland, actually, and so Members might wish to visit the RLSS website and share information about that campaign with their constituents on their various social media channels.

From our point of view, we are aiming to raise awareness of the profile of swimming and water safety more broadly in our school curriculum, working with Water Safety Wales to make sure that there's a coherent education and water safety programme in our schools, delivered from a young age. It goes absolutely without saying how important it is that learners are able to keep safe in and around water, and the statutory guidance for the Curriculum for Wales, which all schools, of course, must consider, as the Member will be aware, emphasises that physical activity in water is important for developing physical health and well-being, and so swimming, in that sense, is a clear and obvious choice for schools. But it's also understanding the risks of doing so and being able to manage those risks, including in relation to life-saving skills and first aid.

Wel, mae hwn yn bwnc difrifol iawn, ac rwy’n cydymdeimlo ag unrhyw un yr effeithiwyd arnynt gan achosion o foddi yng Nghymru—yr achos hwn, neu achosion eraill yn wir. Fel y noda Altaf Hussain yn ei gwestiwn, mae gormod o ddigwyddiadau sy'n gysylltiedig â dŵr yn digwydd yng Nghymru ac mewn mannau eraill o hyd, gan gynnwys marwolaethau sy'n gysylltiedig â dŵr. Mae gweithredu’r argymhellion yn adroddiad y Pwyllgor Deisebau ar gyfraith Mark Allen yn flaenoriaeth allweddol i ni fel Llywodraeth, gan y bydd yn gwella’r strategaeth atal boddi, a gyhoeddwyd gennym yn 2020, gan Diogelwch Dŵr Cymru.

Dros y blynyddoedd diwethaf, rydym wedi gweld cynnydd sylweddol yng Nghymru mewn gweithgareddau awyr agored. Mae mannau awyr agored yn bwysig i’n hiechyd corfforol a meddyliol, ac rydym yn cefnogi gweithgareddau dŵr ac yn annog pawb i fwynhau dŵr mewn ffordd ddiogel. Fel cyd-ddigwyddiad ofnadwy, Lywydd, mae’r wythnos hon hefyd yn nodi Wythnos Atal Boddi’r Gymdeithas Frenhinol Achub Bywydau, un o ymgyrchoedd diogelwch dŵr yr haf mwyaf y DU ac Iwerddon, mewn gwirionedd, ac felly efallai yr hoffai'r Aelodau ymweld â gwefan y Gymdeithas Frenhinol Achub Bywydau a rhannu gwybodaeth am yr ymgyrch honno gyda'u hetholwyr ar eu sianeli cyfryngau cymdeithasol amrywiol.

O’n safbwynt ni, rydym yn anelu i godi ymwybyddiaeth o broffil nofio a diogelwch dŵr yn ehangach yn ein cwricwlwm ysgol, gan weithio gyda Diogelwch Dŵr Cymru i sicrhau bod rhaglen addysg a diogelwch dŵr gydlynol yn ein hysgolion, yn cael ei darparu o oed ifanc. Afraid dweud pa mor bwysig yw hi fod dysgwyr yn gallu cadw’n ddiogel mewn dŵr ac o’i gwmpas, ac mae’r canllawiau statudol ar gyfer y Cwricwlwm i Gymru, y mae’n rhaid i bob ysgol eu hystyried wrth gwrs, fel y gŵyr yr Aelod, yn pwysleisio bod gweithgarwch corfforol mewn dŵr yn bwysig ar gyfer datblygu iechyd a lles corfforol, ac felly mae nofio, yn yr ystyr hwnnw, yn ddewis clir ac amlwg i ysgolion. Ond mae'n ymwneud hefyd â deall risgiau gwneud hynny a gallu rheoli'r risgiau hynny, gan gynnwys mewn perthynas â sgiliau achub bywyd a chymorth cyntaf.

Can I join the Minister and Altaf Hussain in sending condolences to David's family and his friends, and to the wider community in the constituency of Aberavon? This is a tragic incident. A young man who was celebrating his end of exams, looking forward to the future ahead of him, and unfortunately he passed away as a consequence of an incident that we are yet to find out the full details of. Can I also praise St Joseph's RC High School, who have put in place support for the pupils, the friends of David and others in the community that are suffering as a consequence of this incident? That support is going to be important, Minister. What discussions are you having with your colleagues in the Cabinet about the support systems in place when events like this happen? We can educate people about open water, the dangers of open water, we can show them that, actually, it's not the same as a swimming pool—there are a lot of huge unknown challenges in open water—but, unfortunately, events do occur, and we need to make sure that people are supported, not just the pupils of the school, or the families or friends, or the community, but also the emergency workers who attend these events, because some of them suffer terribly as well as a consequence of attending these.

So, can you tell us what discussions you're having with your colleagues to put those things in place? And when you talk about the open-water development and training—you said about outdoor activities—will you ensure that, for any outdoor activity that involves water activities, the proper training is put in place, and that young people are aware of the dangers? I've known too many occasions when boys have gone into reservoirs—I can name you where they are—or rivers, because it's something—. They want to cool down. They want to have a break. They want to have some fun. But there are dangers there that we never appreciate, and this is one of the incidents, unfortunately, where that danger has led to a horrific situation. 

A gaf fi ymuno â’r Gweinidog ac Altaf Hussain a chydymdeimlo â theulu David a’i ffrindiau, ac â’r gymuned ehangach yn etholaeth Aberafan? Mae hwn yn ddigwyddiad trasig. Gŵr ifanc a oedd yn dathlu diwedd ei arholiadau, yn edrych ymlaen at y dyfodol o’i flaen, ac yn anffodus, bu farw o ganlyniad i ddigwyddiad nad ydym wedi darganfod y manylion llawn amdano eto. A gaf fi hefyd ganmol Ysgol Uwchradd Gatholig Joseff Sant, sydd wedi rhoi cymorth ar waith i’r disgyblion, ffrindiau David ac eraill yn y gymuned sy’n dioddef o ganlyniad i’r digwyddiad hwn? Mae’r gefnogaeth honno’n mynd i fod yn bwysig, Weinidog. Pa drafodaethau rydych yn eu cael gyda’ch cyd-Aelodau yn y Cabinet am y systemau cymorth sydd ar waith pan fydd digwyddiadau fel hyn yn digwydd? Gallwn addysgu pobl am ddŵr agored, am beryglon dŵr agored, gallwn ddangos iddynt, mewn gwirionedd, nad yw'r un peth â phwll nofio—mae llawer o heriau annisgwyl enfawr mewn dŵr agored—ond yn anffodus, mae damweiniau'n digwydd, ac mae angen inni sicrhau bod pobl yn cael eu cefnogi, nid yn unig disgyblion yr ysgol, neu’r teuluoedd a ffrindiau, neu’r gymuned, ond hefyd y gweithwyr brys sy’n mynychu’r digwyddiadau hyn, gan fod rhai ohonynt yn dioddef yn ofnadwy hefyd o ganlyniad i fynychu'r digwyddiadau hyn.

Felly, a allwch chi ddweud wrthym pa drafodaethau rydych yn eu cael gyda'ch cyd-Aelodau i roi'r pethau hynny ar waith? A phan soniwch am hyfforddi a datblygu mewn perthynas â dŵr agored—fe sonioch chi am weithgareddau awyr agored—ar gyfer unrhyw weithgaredd awyr agored sy’n cynnwys gweithgareddau dŵr, a wnewch chi sicrhau bod yr hyfforddiant priodol yn cael ei ddarparu, a bod pobl ifanc yn ymwybodol o’r peryglon? Rwyf wedi clywed am ormod o achlysuron pan fydd bechgyn wedi mynd i gronfeydd dŵr—gallaf ddweud wrthych lle maent—neu afonydd, gan ei fod yn rhywbeth—. Mae arnynt eisiau oeri. Mae arnynt eisiau seibiant. Mae arnynt eisiau ychydig o hwyl. Ond mae peryglon yno nad ydym yn talu sylw iddynt, ac yn anffodus, dyma un o’r digwyddiadau lle mae’r perygl hwnnw wedi arwain at sefyllfa erchyll.

16:10

I thank David Rees for that supplementary question and associate myself with his remarks about the school as well, and the work that they're doing to support their young people and their families. The awareness of danger to which he importantly referred in his question is very much at the heart of the statutory guidance about supporting our learners to understand how to identify the risks, and how best to respond to them and manage them in a way that protects their safety. So, that is part of the guidance to which I referred earlier. 

He asked about cross-Government work in this area. I actually met with Dawn Bowden most recently in relation to some of the challenges that schools are facing in providing swimming lessons for learners, which, for various reasons, is more challenging now than perhaps it has been in the past. And we're discussing how we can best support schools with this, in collaboration with Swim Wales. He'll also know the work that I do with my colleague the Deputy Minister for Mental Health and Well-being in relation to the support at a school level for pupils' well-being, and it will respond to circumstances such as this. The funding that we provide through the whole-school approach funding stream enables schools to make decisions about how best to support their pupils in relation to counselling and so on in this kind of situation.

I'm aware that Neath Port Talbot Council are currently offering additional counselling services to pupils and staff at the school, and, as the need arises, will be looking at providing support to other schools and the communities in the area affected by this awful event. Children and staff who may need extra support can then request that through the school or via the local authority. 

Diolch i David Rees am ei gwestiwn atodol ac rwy’n cytuno â’i sylwadau am yr ysgol hefyd, a’r gwaith y maent yn ei wneud i gefnogi eu pobl ifanc a’u teuluoedd. Mae’r ymwybyddiaeth o berygl y cyfeiriodd ati yn ei gwestiwn yn greiddiol i’r canllawiau statudol ar gefnogi ein dysgwyr i ddeall sut i nodi'r risgiau, a’r ffordd orau i ymateb iddynt a’u rheoli mewn ffordd sy’n gwarchod eu diogelwch. Felly, mae hynny’n rhan o’r canllawiau y cyfeiriais atynt yn gynharach.

Gofynnodd am waith trawslywodraethol yn y maes hwn. Cyfarfûm â Dawn Bowden yn ddiweddar mewn perthynas â rhai o’r heriau y mae ysgolion yn eu hwynebu wrth ddarparu gwersi nofio i ddysgwyr, sydd, am wahanol resymau, yn fwy heriol heddiw nag yn y gorffennol o bosibl. Ac rydym yn trafod beth yw'r ffordd orau y gallwn gefnogi ysgolion gyda hyn, mewn cydweithrediad â Nofio Cymru. Bydd hefyd yn gwybod am y gwaith a wnaf gyda fy nghyd-Aelod, y Dirprwy Weinidog Iechyd Meddwl a Llesiant mewn perthynas â’r cymorth ar lefel ysgol i lesiant disgyblion, a bydd y gwaith hwnnw'n ymateb i amgylchiadau fel hyn. Mae’r cyllid a ddarparwn drwy ffrwd ariannu'r dull ysgol gyfan yn galluogi ysgolion i wneud penderfyniadau ynghylch y ffordd orau o gefnogi eu disgyblion gyda chwnsela ac ati mewn sefyllfa fel hon.

Rwy’n ymwybodol fod Cyngor Castell-nedd Port Talbot yn cynnig gwasanaethau cwnsela ychwanegol i ddisgyblion a staff yn yr ysgol, ac yn ôl yr angen, byddant yn edrych ar ddarparu cymorth i ysgolion a chymunedau eraill yn yr ardal yr effeithiwyd arni gan y digwyddiad ofnadwy hwn. Yna, gall plant a staff y gallai fod angen cymorth ychwanegol arnynt ofyn am hynny drwy'r ysgol neu drwy'r awdurdod lleol.

6. Datganiadau 90 Eiliad
6. 90-second Statements

Ac felly, yr eitem nesaf fydd y datganiadau 90 eiliad. Y datganiad cyntaf y prynhawn yma gan Tom Giffard. 

We now move to our next item, the 90-second statements. And the first statement this afternoon is from Tom Giffard. 

Diolch yn fawr iawn, Llywydd, and I'm delighted to be here today to celebrate the historic achievement of the Welsh team in the PDC World Cup of Darts 2023. As you all know, our team of Gerwyn Price and Jonny Clayton lifted the trophy in Frankfurt last Sunday after a stunning 10-2 victory over Scotland in the final. They showed incredible skill, nerve and teamwork throughout the tournament, beating some of the best teams in the world, including England, Sweden and Belgium. This is a proud moment for Wales and for darts as a sport. We've always had a passion for darts, I think, in our country and our team has always inspired a new generation of fans and players with their performance. They've also shown the world that Wales is a nation of champions, capable of competing and winning at the highest level, and I'd like to congratulate Gerwyn and Jonny on behalf of the Welsh Parliament and the whole nation. You've done us all proud and we're all grateful for your dedication and talent. You are true ambassadors for Wales and for darts.

I'd also like to thank the organisers, officials and fans of the event who made it possible and successful. The World Cup of Darts is a fantastic showcase of the diversity, excitement and camaraderie of this sport. It brings people together from different countries and cultures united by the love of darts. I hope you all enjoy this celebration and join me in celebrating our Welsh heroes. Long live Wales and long live darts.

And you might think that’s an odd ending to a speech, Llywydd, but I can declare an interest, to say that was the first speech, I think, made in this Chamber written by ChatGPT.

Diolch yn fawr iawn, Lywydd, ac rwy’n falch iawn o fod yma heddiw i ddathlu cyflawniad hanesyddol tîm Cymru yng Nghwpan Dartiau’r Byd y PDC 2023. Fel y gwyddoch, cododd chwaraewyr ein tîm, Gerwyn Price a Jonny Clayton, y tlws yn Frankfurt ddydd Sul diwethaf ar ôl buddugoliaeth syfrdanol o 10-2 dros yr Alban yn y rownd derfynol. Fe wnaethant ddangos sgìl, hyder a gwaith tîm anhygoel drwy gydol y gystadleuaeth, gan guro rhai o dimau gorau’r byd, gan gynnwys Lloegr, Sweden a Gwlad Belg. Mae hon yn foment falch i Gymru ac i ddartiau fel camp. Credaf ein bod bob amser wedi bod yn angerddol am ddartiau yn ein gwlad, ac mae ein tîm bob amser wedi ysbrydoli cenhedlaeth newydd o gefnogwyr a chwaraewyr gyda'u perfformiad. Maent hefyd wedi dangos i’r byd fod Cymru'n genedl o bencampwyr, sy'n gallu cystadlu ac ennill ar y lefel uchaf, a hoffwn longyfarch Gerwyn a Jonny ar ran Senedd Cymru a’r genedl gyfan. Rydych wedi gwneud pob un ohonom yn falch, ac mae pob un ohonom yn ddiolchgar am eich ymroddiad a'ch dawn. Rydych yn llysgenhadon go iawn dros Gymru a thros ddartiau.

Hoffwn ddiolch hefyd i drefnwyr, swyddogion a chefnogwyr y digwyddiad a'i gwnaeth yn bosibl ac yn llwyddiant. Mae Cwpan Dartiau'r Byd yn gyfle gwych i arddangos amrywiaeth, cyffro a chyfeillgarwch y gamp hon. Mae'n dod â phobl ynghyd o wahanol wledydd a diwylliannau sydd wedi'u huno gan gariad at ddartiau. Gobeithio y bydd pob un ohonoch yn mwynhau'r dathlu ac yn ymuno â mi wrth inni ddathlu ein harwyr Cymreig. Hir oes i Gymru, a hir oes i ddartiau.

Ac efallai eich bod yn credu bod hwnnw'n ddiweddglo rhyfedd i araith, Lywydd, ond gallaf ddatgan buddiant a dweud mai dyna oedd yr araith gyntaf, rwy'n credu, a wnaed yn y Siambr hon wedi'i hysgrifennu gan ChatGPT.

16:15

Thank you for that, yes, indeed.

Diolch am hynny, ie, yn wir.

Llongyfarchiadau i dîm Cymru ar yr ennill yna. Samuel Kurtz nesaf.

Congratulations to the Wales team on that victory. Samuel Kurtz next.

Diolch, Llywydd. This week marks the second annual NFU Cymru Welsh Food and Farming Week, a celebration and recognition of Wales's world-renowned produce, climate-friendly production and the millions of pounds contributed to Wales's economy by our agricultural industry year on year.

Farming is the silver thread running through the fabric of Wales's national identity. Welsh agriculture is not only a vital part of our economy, but it is part of our rich culture and protects both our language and our environmental beauty. Welsh farming is the foundation of Wales's £7.9 billion food sector, with 53,000 of the 239,000 people employed across the Welsh food and drink sector employed on Welsh farms. These farmers not only work year round to produce world-class food and implement sophisticated breeding built on generations of experience, but are pioneers of global climate change initiatives, shown by their commitment to targets such as reaching net zero by 2040. It’s therefore these farmers and families who protect the land, celebrate animal welfare standards and consistently deliver the highest quality Welsh food to our tables.

From our multi-award-winning Pembrokeshire potatoes to Gower saltmarsh lamb, we have a plethora of people and produce to celebrate this week. With this in mind, Llywydd, this week-long campaign of activities to promote all that’s great about Welsh food and farming is a perfect opportunity for us to unite and to take a moment to say thank you to our farmers for their continuous hard work, 24 hours a day, 365 days a year, and for giving so much to ensure rural Wales prospers. Diolch.

Diolch, Lywydd. Mae’r wythnos hon yn nodi ail Wythnos Bwyd a Ffermio Cymru NFU Cymru, cydnabyddiaeth a dathliad blynyddol o gynnyrch byd-enwog Cymru, cynhyrchiant sy’n gyfeillgar i’r hinsawdd a’r miliynau o bunnoedd a gyfrannir i economi Cymru gan ein diwydiant amaethyddol flwyddyn ar ôl blwyddyn.

Ffermio yw'r edefyn arian sy'n rhedeg drwy wead hunaniaeth genedlaethol Cymru. Mae amaethyddiaeth Cymru nid yn unig yn rhan hanfodol o’n heconomi, mae’n rhan o’n diwylliant cyfoethog hefyd ac yn gwarchod ein hiaith a’n harddwch amgylcheddol. Ffermio yng Nghymru yw sylfaen sector bwyd Cymru, sy'n werth £7.9 biliwn, gyda 53,000 o'r 239,000 o bobl a gyflogir ar draws sector bwyd a diod Cymru yn cael eu cyflogi ar ffermydd Cymru. Mae'r ffermwyr hyn nid yn unig yn gweithio drwy gydol y flwyddyn i gynhyrchu bwyd o'r radd flaenaf ac yn gweithredu dulliau bridio soffistigedig sy'n seiliedig ar genedlaethau o brofiad, maent hefyd yn arloesi gyda chynlluniau newid hinsawdd byd-eang, a amlygir yn eu hymrwymiad i dargedau megis cyrraedd sero net erbyn 2040. Y ffermwyr a'r teuluoedd hyn, felly, sy’n gwarchod y tir, yn dathlu safonau lles anifeiliaid ac sy'n rhoi bwyd Cymreig o’r ansawdd uchaf ar ein byrddau yn gyson.

O datws sir Benfro, sydd wedi ennill sawl gwobr, i gig oen morfa heli Gŵyr, mae gennym lu o bobl a chynnyrch i’w dathlu yr wythnos hon. Gyda hyn mewn golwg, Lywydd, mae’r wythnos hon o weithgareddau i hyrwyddo popeth sy’n wych am fwyd a ffermio Cymru yn gyfle perffaith inni ddod ynghyd a rhoi eiliad i ddiolch i’n ffermwyr am eu gwaith caled parhaus, 24 awr y dydd, 365 diwrnod y flwyddyn, ac am roi cymaint i sicrhau bod y Gymru wledig yn ffynnu. Diolch.

Earlier this year on 8 March, Aberdare cenotaph celebrated its centenary. The cenotaph was unveiled in Victoria Square in the heart of the town centre before an estimated crowd of 20,000 people in 1923. It had been designed by Francis Morley of Durham and supplied by Dalbeattie Granite Works in Dumfries, styled after the cenotaph in Whitehall. It cost about £1,200, equivalent to £87,000 in today's prices—a fantastic sum, largely paid for through the war memorial fund and public subscription. Initially, it commemorated the 800 local people who had lost their lives serving in the first world war. It now remembers the dead in all wars in which British service personnel fought and died. As such it is the focal point for the local community every year on Remembrance Sunday. 

A celebration of the cenotaph's centenary will take place in Aberdare throughout the month of June. Of particular interest is the dedicated month-long exhibition at St Elvan's church. This is well worth a visit. This Sunday will see a parade and a very special ceremony taking place at the cenotaph. It will be followed by a free concert in Library Square, featuring performances from Cwmbach Male Choir, Cwmdare Voices choir, Dare To Sing ladies choir, and Tylorstown Band. I hope that many people will join us for what will be a very memorable event. Their name liveth for evermore. 

Yn gynharach eleni, ar 8 Mawrth, dathlodd senotaff Aberdâr ei ganmlwyddiant. Cafodd y senotaff ei ddadorchuddio yn Sgwâr Fictoria yng nghanol y dref gerbron tyrfa o oddeutu 20,000 o bobl ym 1923. Cafodd ei gynllunio gan Francis Morley o Durham a'i gynhyrchu gan Dalbeattie Granite Works yn Dumfries, a'i fodelu ar y senotaff yn Whitehall. Costiodd oddeutu £1,200, sy'n cyfateb i £87,000 ym mhrisiau heddiw—swm aruthrol, y talwyd amdano'n bennaf drwy'r gronfa cofebion rhyfel a chyfraniadau cyhoeddus. I ddechrau, roedd yn coffáu’r 800 o bobl leol a gollodd eu bywydau wrth wasanaethu yn y rhyfel byd cyntaf. Mae bellach yn coffáu’r meirw ym mhob rhyfel lle bu farw milwyr Prydain wrth ymladd. Fel y cyfryw, mae’n ganolbwynt i’r gymuned leol bob blwyddyn ar Sul y Cofio.

Bydd dathliad o ganmlwyddiant y senotaff yn cael ei gynnal yn Aberdâr drwy gydol mis Mehefin. Un elfen arbennig o'r dathliad yw'r arddangosfa yn eglwys Sant Elfan, a fydd yno am fis cyfan. Mae'n werth ymweld â hi. Ddydd Sul, bydd gorymdaith a seremoni arbennig iawn yn cael ei chynnal wrth y senotaff. Yna, bydd cyngerdd rhad ac am ddim yn Sgwâr y Llyfrgell, gyda pherfformiadau gan Gôr Meibion Cwm-bach, côr Lleisiau Cwmdâr, côr menywod Dare To Sing, a Band Tylorstown. Rwy'n gobeithio y bydd llawer o bobl yn ymuno â ni ar gyfer yr hyn a fydd yn ddigwyddiad cofiadwy iawn. Bydd eu henwau'n byw am byth.

7. Dadl ar Gynnig Deddfwriaethol gan Aelod—Bil dyletswydd ddinesig i bleidleisio
7. Debate on a Member's Legislative Proposal—A civic duty to vote Bill
8. Dadl ar Adroddiad y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol—Deintyddiaeth
8. Debate on the Health and Social Care Committee Report—Dentistry

Mae hynny'n dod â ni at eitem 8, a hon yw'r ddadl ar adroddiad y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol ar ddeintyddiaeth. Cadeirydd y Pwyllgor, felly, i gyflwyno'r ddadl. Russell George. 

That brings us to item 8, the debate on the Health and Social Care Committee's report on dentistry. I call on the Chair of the Committee to move the motion. Russell George. 

Cynnig NDM8299 Russell George

Cynnig bod y Senedd:

Yn nodi adroddiad y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol, 'Deintyddiaeth', a osodwyd ar 15 Chwefror 2023.

Motion NDM8299 Russell George

To propose that the Senedd:

Notes the Health and Social Care Committee report, 'Dentistry', laid on 15 February 2023.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch, Llywydd, and I move the motion on the order paper today in my name.

I’m delighted to open this afternoon’s debate on the Health and Social Care Committee’s report on dentistry, and I thank the Minister for her response to the recommendations made in our report.

Access to NHS dentistry is an issue that has dominated Members’ casework, I know, and is frequently raised in this Chamber. It doesn't seem many weeks ago since I was last on my feet in a debate talking on dentistry. I’ve spoken previously about a two-tier system, where those who can afford to pay for private treatment do so. I know the Minister will say there's always been a private dental system available to those who choose to use it or can afford to. In one way, of course, I accept that the Minister is right. The difference now is that this is not about people choosing to access private dental treatment because they can afford it; it's about people who are accessing private dental treatment because they have no other option. For too many people, dental treatment is no longer a matter of choice, it's an absolute necessity.

Diolch, Lywydd, ac rwy'n gwneud y cynnig ar y papur trefn heddiw yn fy enw i.

Mae’n bleser mawr gennyf agor y ddadl y prynhawn yma ar adroddiad y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol ar ddeintyddiaeth, a diolch i’r Gweinidog am ei hymateb i’r argymhellion a wnaed yn ein hadroddiad.

Gwn fod mynediad at ddeintyddiaeth y GIG yn fater sydd wedi bod yn rhan flaenllaw o waith achos yr Aelodau ac yn fater sy’n cael ei godi’n aml yn y Siambr hon. Nid yw'n teimlo fel llawer o wythnosau ers imi fod ar fy nhraed ddiwethaf mewn dadl yn siarad am ddeintyddiaeth. Rwyf wedi siarad o’r blaen am system ddwy haen, lle mae’r rhai sy’n gallu fforddio talu am driniaeth breifat yn gwneud hynny. Gwn y bydd y Gweinidog yn dweud bod system ddeintyddol breifat wedi bod ar gael erioed i'r rhai sy'n dewis ei defnyddio neu sy'n gallu fforddio gwneud hynny. Mewn un ffordd, wrth gwrs, rwy’n derbyn bod y Gweinidog yn iawn. Y gwahaniaeth nawr yw nad yw hyn yn ymwneud â phobl yn dewis cael triniaeth ddeintyddol breifat am eu bod yn gallu ei fforddio; mae'n ymwneud â phobl yn cael mynediad at driniaeth ddeintyddol breifat am nad oes ganddynt unrhyw opsiwn arall. I ormod o bobl, nid yw triniaeth ddeintyddol yn fater o ddewis mwyach, mae'n fater o anghenraid.

Now, Rhian Davies from Ammanford told us that her son had not seen a dentist in five years after her local NHS practice closed, and she said that the letter telling her the practice was closing offered three options for other practices. One of those was 40 miles away, so she said

'We are a family of four and I don’t really want to go private but we are left with no choice.'

From some of my own casework, I know 40 miles is nowhere near as far as many of my constituents would have to travel in order to receive NHS treatment.

Even more worryingly, there's also now a third tier and a growing tier: those who cannot access an NHS dentist, but who cannot afford to pay for private treatment. They're left with no provision at all other than, of course, emergency dental services. 

We also heard from a family in Powys who had struggled for six years to access an NHS dentist. One of the children had an accident and smashed her tooth, they then had no option other than to contact 111 to access emergency dental treatment. Sadly, this is a story that's not uncommon, and the cost-of-living pressures are likely to make the problem worse.

It is disappointing that the dental community feel that there was a lack of consultation and information prior to the restart of the dental contract reform programme. We were told that the lack of notice had caused significant concern to dentists who had little time to make an informed decision on whether to accept the contract offer.

The Minister, of course, accepts that the contract variation offer for 2022-23 was issued later than she would have wanted because of the exceptional circumstances of the COVID-19 pandemic. However, going forward, I certainly believe and the committee believe that the Welsh Government should ensure that, unless there are exceptional circumstances, consultation about potential changes to the dental contract takes place no later than six months before the reforms are planned to come into effect.

This, I think, is a really important issue: our inquiry found that there is no clear picture of the number of people waiting for dental treatment. So, there's no clear picture of people waiting for dental treatment. If we're serious about tackling inequalities to access NHS dentistry, we have to target resources where they are most needed. It’s incredibly difficult, if not impossible, if we have no idea of how many people are actually waiting to see an NHS dentist. It's also, I think, unacceptable that, once people are on a waiting list, they could be waiting up to 26 months before getting an appointment.

In oral evidence, the Minister noted some of the difficulties associated with creating an all-Wales  waiting list. So, I am therefore pleased that the Minister was able to accept this recommendation and that discussions are already taking place with Digital Health and Care Wales to scope a design for an all-Wales dental waiting list. I'd be grateful if the Minister could clarify the timescale of this work.

Data is a recurring theme throughout all our work on health committee. I think every time we mention a lack of data, Jack Sargeant and I look across the committee room at each other, because it's this recurring theme all the time. This inquiry was no exception in that regard either. Data is only collected on the number of patients receiving NHS dental treatment. So, it's therefore difficult to determine the level of unmet population need because we don't know how many people seek private treatment, or only access care in an emergency. 

We also heard that there are currently 14 different practice management pieces of software being used in practices across Wales, and our recommendation 6 called on the Welsh Government to provide a clear plan and timescale for how it will introduce a single software system for use by dentists across Wales. And while this recommendation was rejected, I do welcome, actually, that the Welsh Government has committed to undertake an options analysis into its feasibility by the end of the summer term 2023. What's that? Three weeks away. I think we're all counting down. I would be grateful if the Minister could confirm that she will update the committee on the outcome of this in due course.

The negative effect of the pandemic on the dental workforce should not be underestimated, and I would like to thank, on behalf of the committee, the workforce in that regard. Whilst we are assured that services are in place to help with the physical and mental well-being of the workforce, we are concerned as a committee about the pressures that the workforce are under that mean that these services are so necessary. So, we do want to see the right workplace conditions and conditions of service in place to support the mental health and well-being of the dental workforce.

And whilst the formal publication of the workforce plan has been delayed from the spring until July 2023, next month, I would welcome the Minister's reassurance that it will reflect the changing aspirations of the need for a wider skill mix within the workforce, as set out in our report.

We also heard how making greater use of the wider dental care team could have a huge impact on addressing difficulties in accessing NHS dental treatment. We were told that changes to legislation would be required to enable dental therapists to have a performer number, so we recommended that this be done as a matter of urgency. So, I was pleased that in the Minister's response to this, it went beyond, really, what perhaps our recommendation could have hoped for. But following the announcement by NHS England that dental therapists and hygienists will now be permitted to open and close courses of treatment, legal advice has confirmed that this can be mirrored in Wales, and that legislative changes are no longer needed. So, I'm sure the Minister's pleased with that as well. But I would be grateful if the Minister could confirm that therapists are now treating patients with lower needs, freeing up, of course, dentists to concentrate on patients with more complex needs.

And finally, I'd just like to mention funding. Dentistry budgets have been capped for a considerable amount of time. So, given the lack of access to NHS dentistry, the impact of the cost of living, and the increasing inequalities in access to services, the Welsh Government—we, as a committee, think—should review whether the current levels of funding are appropriate for the service to achieve what is needed in terms of reducing the backlog. The Welsh Government has committed to making an assessment of the level of funding required once the centralised waiting list is in place. So, I think that's both necessary and welcome.

So, thank you, Llywydd. I look forward to Members' contributions this afternoon.

Nawr, dywedodd Rhian Davies o Rydaman wrthym nad oedd ei mab wedi gweld deintydd yn y pum mlynedd ers i’r ddeintyddfa GIG leol gau, a dywedodd fod y llythyr i ddweud wrthi fod y practis yn cau yn cynnig tri opsiwn ar gyfer practisau eraill. Roedd un o’r rheini 40 milltir i ffwrdd, felly dywedodd

'Rydym yn deulu o bedwar ac nid wyf eisiau mynd yn breifat, ond nid oes dewis gennyf.'

O rywfaint o fy ngwaith achos fy hun, gwn nad yw 40 milltir yn llawer o gymharu â'r pellter y byddai’n rhaid i lawer o fy etholwyr deithio er mwyn cael triniaeth GIG.

Yr hyn sy'n peri mwy fyth o bryder yw bod yna drydedd haen a haen gynyddol bellach hefyd: y rheini na allant gael deintydd GIG, ond na allant fforddio talu am driniaeth breifat. Nid oes ganddynt unrhyw ddarpariaeth o gwbl heblaw gwasanaethau deintyddol brys wrth gwrs.

Clywsom hefyd gan deulu ym Mhowys a oedd wedi bod yn ceisio cael mynediad at ddeintydd GIG ers chwe blynedd. Cafodd un o'r plant ddamwain a malu ei dant, wedyn nid oedd dewis ganddynt heblaw cysylltu â 111 i gael triniaeth ddeintyddol frys. Yn anffodus, nid yw hon yn stori anghyffredin, ac mae’r pwysau costau byw yn debygol o waethygu'r broblem.

Mae’n siomedig fod y gymuned ddeintyddol yn teimlo bod diffyg ymgynghori a gwybodaeth cyn ailddechrau'r rhaglen i ddiwygio’r contract deintyddol. Dywedwyd wrthym fod y diffyg rhybudd wedi peri cryn bryder i ddeintyddion nad oedd ganddynt fawr o amser i wneud penderfyniad gwybodus ynghylch derbyn cynnig y contract ai peidio.

Mae’r Gweinidog, wrth gwrs, yn derbyn bod y cynnig i amrywio'r contract ar gyfer 2022-23 wedi’i gyhoeddi’n hwyrach nag y byddai wedi'i ddymuno oherwydd amgylchiadau eithriadol pandemig COVID-19. Fodd bynnag, wrth symud ymlaen, rwy’n sicr yn credu, ac mae’r pwyllgor yn credu, y dylai Llywodraeth Cymru, oni bai bod yr amgylchiadau’n eithriadol, sicrhau bod y broses ymgynghori ynghylch newidiadau posibl i’r contract deintyddol yn cael ei chynnal o leiaf chwe mis cyn y bwriedir cyflwyno’r diwygiadau.

Credaf fod hwn yn fater gwirioneddol bwysig: canfu ein hymchwiliad nad oes darlun clir o nifer y bobl sy'n aros am driniaeth ddeintyddol. Felly, nid oes darlun clir o'r bobl sy'n aros am driniaeth ddeintyddol. Os ydym am fynd i’r afael o ddifrif ag anghydraddoldebau mynediad at wasanaethau deintyddiaeth y GIG, mae’n rhaid inni dargedu adnoddau yn y mannau lle mae’r angen mwyaf. Mae’n hynod o anodd gwneud hyn, os nad yn amhosibl, os nad oes gennym syniad faint o bobl sy’n aros i weld ddeintydd GIG. Credaf ei bod hefyd yn annerbyniol, ar ôl i bobl gael eu rhoi ar restr aros, y gallent fod yn aros hyd at 26 mis cyn cael apwyntiad.

Mewn tystiolaeth lafar, nododd y Gweinidog rai o’r anawsterau sydd ynghlwm wrth greu rhestr aros i Gymru gyfan. Rwy’n falch, felly, fod y Gweinidog wedi gallu derbyn yr argymhelliad hwn a bod trafodaethau eisoes yn mynd rhagddynt gydag Iechyd a Gofal Digidol Cymru i ystyried y cynllun ar gyfer rhestr aros ddeintyddol Cymru gyfan. Byddwn yn ddiolchgar pe gallai’r Gweinidog egluro amserlen y gwaith hwn.

Mae data'n thema sy'n codi dro ar ôl tro yn ein holl waith ar y pwyllgor iechyd. Bob tro y byddwn yn sôn am ddiffyg data, rwy'n credu bod Jack Sargeant a minnau'n edrych ar draws yr ystafell bwyllgora ar ein gilydd, gan fod y thema hon yn codi dro ar ôl tro. Nid oedd yr ymchwiliad hwn yn eithriad yn hynny o beth ychwaith. Cesglir data ar nifer y cleifion sy'n derbyn triniaeth ddeintyddol GIG yn unig. Felly, mae’n anodd gwybod faint o angen heb ei ddiwallu a geir yn y boblogaeth gan na wyddom faint o bobl sy'n ceisio triniaeth breifat, neu sy'n cael gofal mewn argyfwng yn unig.

Clywsom hefyd fod 14 o systemau meddalwedd gwahanol yn cael eu defnyddio mewn practisau ledled Cymru ar hyn o bryd, a galwodd ein hargymhelliad 6 ar Lywodraeth Cymru i roi cynllun clir ac amserlenni ar gyfer sut y bydd yn cyflwyno un system feddalwedd i’w defnyddio gan holl ddeintyddion Cymru. Ac er i'r argymhelliad hwn gael ei wrthod, rwy'n croesawu'r ffaith bod Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo, mewn gwirionedd, i gynnal dadansoddiad o'r opsiynau o ran ei ymarferoldeb erbyn diwedd tymor yr haf 2023. Faint yw hynny? Dair wythnos i ffwrdd. Credaf fod pob un ohonom yn cyfri'r dyddiau. Byddwn yn ddiolchgar pe gallai’r Gweinidog gadarnhau y bydd yn rhoi’r wybodaeth ddiweddaraf i’r pwyllgor am ganlyniad hyn maes o law.

Ni ddylid diystyru effaith negyddol y pandemig ar y gweithlu deintyddol, a hoffwn ddiolch, ar ran y pwyllgor, i’r gweithlu yn hynny o beth. Er ein bod wedi cael sicrwydd fod gwasanaethau ar waith i helpu gyda llesiant corfforol a meddyliol y gweithlu, fel pwyllgor rydym yn pryderu am y pwysau ar y gweithlu sy’n golygu bod y gwasanaethau hyn mor angenrheidiol. Felly, rydym am weld yr amodau gwaith a'r amodau gwasanaeth cywir ar waith i gefnogi iechyd meddwl a lles y gweithlu deintyddol.

Ac er bod cyhoeddiad ffurfiol cynllun y gweithlu wedi’i ohirio o’r gwanwyn tan fis Gorffennaf 2023, y mis nesaf, byddwn yn croesawu sicrwydd y Gweinidog y bydd yn adlewyrchu’r newid yn y dyheadau o ran yr angen am fwy o gymysgedd sgiliau o fewn y gweithlu, fel y nodir yn ein hadroddiad.

Clywsom hefyd sut y gallai gwneud mwy o ddefnydd o’r tîm gofal deintyddol ehangach gael effaith enfawr ar y gwaith o fynd i’r afael ag anawsterau i gael mynediad at driniaeth ddeintyddol GIG. Dywedwyd wrthym y byddai angen newidiadau i ddeddfwriaeth i alluogi therapyddion deintyddol i gael rhif perfformiwr, felly fe wnaethom argymell y dylai hyn ddigwydd fel mater o frys. Felly, roeddwn yn falch fod ymateb y Gweinidog i hyn yn mynd y tu hwnt i’r hyn y gallai ein hargymhelliad fod wedi gobeithio amdano. Ond yn dilyn cyhoeddiad gan GIG Lloegr y bydd therapyddion deintyddol a hylenyddion bellach yn cael cychwyn a chwblhau cyrsiau o driniaeth, mae cyngor cyfreithiol wedi cadarnhau y gellir efelychu hyn yng Nghymru, ac nad oes angen newidiadau deddfwriaethol mwyach. Felly, rwy'n siŵr fod y Gweinidog yn falch o hynny hefyd. Ond byddwn yn ddiolchgar pe gallai’r Gweinidog gadarnhau bod therapyddion bellach yn trin cleifion ag anghenion lefel is, gan ryddhau deintyddion, wrth gwrs, i ganolbwyntio ar gleifion ag anghenion mwy cymhleth.

Ac yn olaf, hoffwn sôn am gyllid. Mae cyllidebau deintyddiaeth wedi cael eu capio ers tipyn go lew o amser. Felly, o ystyried y diffyg mynediad at ddeintyddiaeth GIG, effaith yr argyfwng costau byw, a’r anghydraddoldebau cynyddol o ran mynediad at wasanaethau, dylai Llywodraeth Cymru—rydym ni, fel pwyllgor, yn credu—adolygu i weld a yw’r lefelau ariannu presennol yn ddigonol i’r gwasanaeth gyflawni’r hyn y mae angen iddo’i gyflawni er mwyn lleihau’r ôl-groniad. Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i wneud asesiad o'r lefelau ariannu sydd eu hangen pan fydd y rhestr aros ganolog yn ei lle. Felly, credaf fod hynny'n angenrheidiol ac i'w groesawu.

Felly, diolch, Lywydd. Edrychaf ymlaen at gyfraniadau’r Aelodau y prynhawn yma.

16:25

Diolch yn fawr iawn i'r Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol am gynnal yr ymchwiliad yma i gyflwr deintyddiaeth yng Nghymru, ac mae’r adroddiad yn amlinellu’n glir fod deintyddiaeth mewn sefyllfa argyfyngus, yn arbennig efallai mewn ardaloedd gwledig, gyda phrinder apwyntiadau, diffyg gweithlu digonol, a chytundebau NHS yn cael eu rhoi nôl i’r bwrdd iechyd.

Ac fel efallai pob Aelod yn y Siambr, dwi'n aml yn clywed am fwy o etholwyr sydd nawr heb ddeintydd NHS am y tro cyntaf yn eu bywydau—ac mae hynny'n cynnwys fi—neu etholwyr sydd wedi bod yn aros am flynyddoedd ar restr aros, a dwi'n pryderu'n arbennig am ranbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru, lle nad oes unrhyw ddeintydd bellach yn fodlon cymryd oedolion ymlaen ar eu rhestrau.

A jest i ychwanegu at y broblem, fel y dywedodd Russell George, dŷn ni ddim wir yn deall maint y broblem o ran y rhestrau aros NHS. Dwi'n falch iawn bod y Llywodraeth wedi derbyn un o argymhellion y pwyllgor fod angen inni greu'r rhestr ganolog yma a bod angen i’r byrddau iechyd i fynd ati i gyflwyno’r data yna i’r Llywodraeth, achos heb y data, mae’n anodd cynllunio ar gyfer y dyfodol—anodd gwybod ble i gomisiynu gwasanaethau a ble mae angen recriwtio yn benodol o ran y bylchau. Felly, gaf i ofyn i'r Gweinidog beth yw’r diweddaraf am y dasg o greu rhestrau?

Dwi hefyd yn poeni am y diffygion o ran y bylchau yn y gweithlu mewn rhai ardaloedd sydd yn amharu ar y gallu i gael apwyntiadau NHS. Mae’r Llywodraeth, dwi'n gwybod, wedi cyflwyno cynllun i geisio mynd i’r afael â hyn, yn arbennig mewn ardaloedd gwledig, ond rwy’n amau a fydd hyn efallai ar ei ben ei hun yn mynd yn ddigon pell. Dwi'n credu bod y Llywodraeth wedi cydnabod, yn ei hymateb i’r adroddiad, fod myfyrwyr sydd yn astudio mewn rhyw fan yn dueddol o aros yn yr ardal ble maen nhw wedi cael eu hyfforddiant. Felly, mewn cyfarfod yr wythnos diwethaf gyda bwrdd iechyd Hywel Dda, fe ofynnais y cwestiwn iddyn nhw a fyddai modd ystyried y posibilrwydd o sefydlu ysgol ddeintyddiaeth rhywle yng ngorllewin Cymru. Felly, Weinidog, i orffen y darn bach yma wrthyf i, a fyddech chi'n barod i gynnal trafodaethau gyda rhanddeiliaid allweddol er mwyn ystyried sefydlu ysgol ddeintyddol yn y gorllewin i gwrdd â’r heriau penodol sy'n wynebu ardaloedd gwledig? Diolch.

I'd like to thank the Health and Social Care Committee for undertaking this inquiry into the state of dentistry in Wales, and the report clearly outlines the fact that dentistry is in a critical situation, particularly perhaps in rural areas, with a shortage of appointments, an insufficient workforce, and NHS contracts being returned to the health board.

Like perhaps every Member in this Chamber, I often hear from more constituents who are now without an NHS dentist for the first time in their lives—including me—or constituents who have been waiting for years on a waiting list, and I'm very concerned about the region of Mid and West Wales, where there is not a single dentist willing to accept adults as patients on their lists.

And just to add to the problem, as Russell George said, we don't really understand the scale of the problem in terms of the waiting lists for NHS treatment. I'm very pleased that the Government has accepted one of the committee's recommendations that we need to create that central waiting list and that the health boards need to present that data to the Government, because without that data, it's very difficult to plan for the future—difficult to know where to commission services and where recruitment is specifically needed in terms of filling the gaps. So, could I ask the Minister what the latest information is in terms of this task of creating these lists?

I'm also very concerned about the gaps in the workforce in some areas, which are affecting people's ability to get NHS appointments. The Government, I know, has submitted a plan to try and tackle this, particularly in rural areas, but I doubt that this alone will go far enough. I think that the Government has acknowledged, in its response to the report, that students who study in a particular area tend to stay in the area where they receive their training. So, in a meeting last week with Hywel Dda health board, I asked them whether they could consider the possibility of establishing a school of dentistry somewhere in west Wales. So, Minister, to close, would you be prepared to hold discussions with key stakeholders in order to consider establishing a school of dentistry in west Wales to meet the specific challenges facing rural areas? Thank you.

16:30

This is an example where committees work well: examining in detail an area that needs scrutiny and public discussion. Like many other Members, I get a large number of queries about access to dentists, especially when a local dental practice stops seeing NHS patients, often immediately. It's disappointing that the Senedd's Health and Social Care Committee report on dentistry has warned that support cannot be targeted in the right place to tackle the backlog as long as there is no clear picture of how many people are currently waiting to see an NHS dentist.

While COVID-19 invariably had a severe impact on access to NHS dentistry, the report found there were long-standing issues prior to the pandemic—and, can I say, prior to the current Minister taking office. We're talking to the current Minister who has inherited this along with a whole range of other problems. There are problems with getting an NHS dentist. Dental practices are reducing and, in some cases, terminating their NHS contracts, including for children. I, along with many other people, would like NHS dentistry available to everyone who wants it, and I'm sure the Minister's going to be in agreement with me on that.

Those dentists carrying out NHS work are committed to the principles of the national health service. The issues that dentists I met with raised included the new contract and that dentists signed up to the contract without the detail, which emerged later. This was meant to be a learning year, but that does not appear to have happened. The discussion on the motion about dentistry on 25 May seemed to highlight some confusion about the definition of what is a new patient. One of the current volumetrics of the reform programme is around specifically what this is. If a patient moves practice, then they appear to be shown as a new patient when they join the new practice, even if they were previously an NHS patient at the previous practice.

I support the recommendation of the Welsh Government to ensure that consultation on a potential change to the dental contract should, other than in exceptional circumstances, take place no less than six months before the reforms are planned to come into effect. Negotiations need to listen to the British Dental Association—not impose a contract. The Minister needs advice from people who are either currently or have been working as NHS dentists in the community, which I think is really important. Sometimes we turn around to blame the Minister, but some of the advice the Minister is getting is not of benefit.

The latest contract system in 2019 is called contract reform—of course, every time I hear the terms 'reform' or 'modernisation', I break out in a cold sweat—again, predating the Minister taking office. Under the system, dentists are paid for a set of units of dental activity per year, which is 25 per cent of their contract value, with other key performance indicators making up the other 75 per cent, with the emphasis on preventative care and patient outcome, which is good, but clawback has generated huge concerns for dental practices.

There's also confusion in the local dental workforce about how the metrics work—how they've been derived and what is the evidence of their validity. Some metrics are, in some cases, impossible to meet for some practices. For example, the target number of historic patients to be seen in a contract year is based on a percentage of the contract value. In some practices, numbers of historic patients are lower than the target, which is therefore impossible to achieve. Dentists suggest some solutions: dental contracts that are paid at the same rate for each item of treatment they deliver, a weighted capitation scheme—remember, we used to have that—and that dentists should be rewarded for seeing higher risk patients more regularly and providing more complex treatments, which take up more time.

There has been success in protecting children's teeth, and that is through Designed to Smile. When I visited a school pre COVID and a 10-year-old in St Thomas asked me, 'What is a filling?', to someone like me whose mouth has got more mercury amalgam than it has anything else, that was a tremendous success, and I think that has been a success. But that, of course, dates back to the days of Edwina Hart. We seem to have had a gap in the middle. The Welsh Government must ensure that the Designed to Smile programme is restored to pre-pandemic levels as soon as possible.

There's another way of improving dental health, and that is fluoride in the water, as the committee pointed out. I agree with the committee that the Welsh Government should commission research into the public health value and attitude towards introducing fluoride into the public water system in Wales and commit to publishing the findings of this research. Prevention is always better than treatment.

There is a shortage of qualified dentists undertaking NHS dental work in Wales. That's probably why we're having this discussion today. This, to me, indicates there is a need for a new dental school in Wales, and I have previously suggested Swansea University as a possible site, although I'm sure people from the north will suggest Bangor. Having another dental teaching centre soon, at a site where we already have a medical school, is really important, and that if Bangor or Swansea comes first, the other one comes second.

Finally, following Brexit we will have lost a large number of southern and eastern European dentists, including in the dental practice I go to. What is being done to allow non-EU qualified dentists to practice in Wales?

Dyma enghraifft lle mae pwyllgorau'n gweithio'n dda: archwilio maes sydd angen ei graffu'n fanwl a chael trafodaeth gyhoeddus yn ei gylch. Fel llawer o Aelodau eraill, rwy'n cael nifer fawr o ymholiadau ynghylch mynediad at ddeintyddion, yn enwedig pan fo practis deintyddol lleol yn rhoi'r gorau i weld cleifion GIG, yn aml heb unrhyw rybudd. Mae'n siomedig fod adroddiad Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol y Senedd ar ddeintyddiaeth wedi rhybuddio na ellir targedu cefnogaeth yn y lle iawn i fynd i'r afael â'r ôl-groniad gan nad oes darlun clir o faint o bobl sy'n aros i weld deintydd GIG ar hyn o bryd.

Er bod COVID-19 yn sicr o fod wedi cael effaith ddifrifol ar fynediad at ddeintyddiaeth y GIG, canfu'r adroddiad fod problemau hirsefydlog cyn y pandemig—a hynny, os caf ddweud, cyn i'r Gweinidog presennol ddod i'r swydd. Rydym yn siarad â'r Gweinidog presennol sydd wedi etifeddu hyn ynghyd ag ystod eang o broblemau eraill. Mae problemau o ran cael deintydd GIG. Mae nifer y practisau deintyddol yn lleihau, ac mewn rhai achosion, yn terfynu eu contractau GIG, gan gynnwys ar gyfer plant. Hoffwn i, ynghyd â llawer o bobl eraill, weld deintyddiaeth y GIG ar gael i bawb sydd ei eisiau, ac rwy'n siŵr y bydd y Gweinidog yn cytuno â mi ar hynny.

Mae deintyddion sy'n gwneud gwaith GIG wedi ymrwymo i egwyddorion y gwasanaeth iechyd gwladol. Roedd y materion a godwyd gan y deintyddion y cyfarfûm â nhw yn cynnwys y contract newydd a'r ffaith bod deintyddion wedi ymrwymo i'r contract heb y manylion, a ddaeth yn amlwg yn ddiweddarach. Blwyddyn ddysgu oedd hon i fod, ond nid yw'n ymddangos bod hynny wedi digwydd. Roedd y drafodaeth ar y cynnig ar ddeintyddiaeth ar 25 Mai yn ymddangos fel pe bai'n tynnu sylw at rywfaint o ddryswch ynghylch sut y diffinnir claf newydd. Mae un o fesuriadau presennol y rhaglen ddiwygio yn ymwneud yn benodol â beth yw'r diffiniad hwn. Os yw claf yn symud i bractis arall, ymddengys eu bod yn cael eu dangos fel claf newydd pan fyddant yn ymuno â'r practis newydd, hyd yn oed os oeddent yn glaf GIG yn y practis blaenorol.

Rwy'n cefnogi argymhelliad Llywodraeth Cymru i sicrhau na ddylai'r ymgynghoriad ar newid posibl i'r contract deintyddol ddigwydd o fewn chwe mis i'r adeg y daw'r diwygiadau i rym, heblaw mewn amgylchiadau eithriadol. Mae angen i negodiadau wrando ar Gymdeithas Ddeintyddol Prydain—nid gosod contract. Mae angen cyngor ar y Gweinidog gan bobl sydd naill ai wrthi'n gweithio, neu sydd wedi gweithio, fel deintyddion GIG yn y gymuned, ac rwy'n credu bod hynny'n bwysig iawn. Weithiau rydym yn rhoi bai ar y Gweinidog, ond nid yw peth o'r cyngor y mae'r Gweinidog yn ei gael o fudd.

Enw'r system gontractau ddiweddaraf, a gyflwynwyd yn 2019, yw diwygio'r contract—wrth gwrs, bob tro y clywaf y termau 'diwygio' neu 'foderneiddio', rwy'n mynd yn chwys oer drosof—unwaith eto, digwyddodd hyn cyn i'r Gweinidog ddod i'w swydd. O dan y system, telir deintyddion am gyfres o unedau o weithgarwch deintyddol bob blwyddyn, sef 25 y cant o werth eu contract, gyda dangosyddion perfformiad allweddol eraill yn ffurfio'r 75 y cant arall, gyda'r pwyslais ar ofal ataliol a chanlyniadau i gleifion, sy'n dda, ond mae adfachu wedi creu pryderon enfawr i bractisau deintyddol.

Mae yna ddryswch hefyd yn y gweithlu deintyddol lleol ynglŷn â sut mae'r metrigau'n gweithio—o ble y deilliant a pha dystiolaeth a geir o'u dilysrwydd. Mewn rhai achosion, mae'n amhosibl i rai practisau gyflawni rhai o'r metrigau. Er enghraifft, mae nifer targed y cleifion hanesyddol sydd i'w gweld mewn blwyddyn gontract yn seiliedig ar ganran o werth y contract. Mewn rhai practisau, mae nifer y cleifion hanesyddol yn is na'r targed, ac felly mae'n amhosibl ei gyflawni. Mae deintyddion yn awgrymu rhai atebion: contractau deintyddol a delir ar yr un gyfradd am bob eitem o driniaeth a ddarparir ganddynt, cynllun y pen wedi'i bwysoli—fe gofiwch mai dyna oedd yn arfer bod gennym—ac y dylid gwobrwyo deintyddion am weld cleifion risg uwch yn fwy rheolaidd a darparu triniaethau mwy cymhleth, sy'n cymryd mwy o amser.

Cafwyd llwyddiant gyda diogelu dannedd plant, a hynny drwy'r Cynllun Gwên. Pan ymwelais ag ysgol cyn COVID a gofynnodd plentyn 10 oed yn St Thomas i mi, 'Beth yw llenwad?', i rywun fel fi sydd â mwy o amalgam mercwri yn fy ngheg nag unrhyw beth arall, roedd hwnnw'n llwyddiant ysgubol, ac rwy'n credu bod hwnnw wedi bod yn llwyddiant. Ond mae hynny, wrth gwrs, yn dyddio'n ôl i ddyddiau Edwina Hart. Mae'n ymddangos bod gennym fwlch yn y canol. Rhaid i Lywodraeth Cymru sicrhau bod y Cynllun Gwên yn cael ei adfer i lefelau cyn y pandemig cyn gynted â phosibl.

Mae yna ffordd arall o wella iechyd deintyddol, sef fflworid yn y dŵr, fel y nododd y pwyllgor. Rwy'n cytuno â'r pwyllgor y dylai Llywodraeth Cymru gomisiynu ymchwil i'r gwerth i iechyd y cyhoedd ac agweddau tuag at gyflwyno fflworid i'r system ddŵr gyhoeddus yng Nghymru ac ymrwymo i gyhoeddi canfyddiadau'r ymchwil. Mae atal bob amser yn well na thrin.

Mae yna brinder deintyddion cymwys yn gwneud gwaith deintyddol y GIG yng Nghymru. Mae'n debyg mai dyna'r rheswm pam ein bod yn cael y drafodaeth hon heddiw. Mae hyn, i mi, yn dangos bod angen ysgol ddeintyddol newydd yng Nghymru, ac rwyf wedi awgrymu Prifysgol Abertawe fel safle posibl yn y gorffennol, er fy mod yn siŵr y bydd pobl o'r gogledd yn awgrymu Bangor. Mae'n hollbwysig cael canolfan addysgu ddeintyddol arall yn fuan, ar safle lle mae gennym ysgol feddygol eisoes, ac os daw Bangor neu Abertawe yn gyntaf, daw'r llall yn ail.

Yn olaf, yn dilyn Brexit byddwn wedi colli nifer fawr o ddeintyddion o dde a dwyrain Ewrop, gan gynnwys yn y practis deintyddol rwy'n mynd iddo. Beth sy'n cael ei wneud i ganiatáu i ddeintyddion cymwys o'r tu allan i'r UE ymarfer yng Nghymru?

16:35

Dwi'n ddiolchgar am y cyfle i gyfrannu heddiw.

I'm grateful for the opportunity to contribute today.

Access to dentistry is an issue that I know makes up most of our Senedd Members' casework inboxes, and I've spoken on the issue previously. I must congratulate the Health and Social Care Committee on their detailed report, which I read with much interest, and note both the recommendations that the committee made and the responses provided by the Welsh Government. I also took the opportunity to reread the letter that I received in February of this year from the Dyfed-Powys local dental committee. There are a couple of points that I would like to pick up on.

Firstly, recommendations 1 and 2 of the report discuss the need for adequate consultation time on the new contract, as well as to ensure that the right balance of patient appointments are being set and monitored, and it is exactly these points that the local dental committee had raised with me. They felt that they had faced, and I quote, 'an ultimatum' to progress with the contract reforms in March 2020, despite concerns about—and I quote again—'targets that would be imposed.' They stated that, I quote again, 'No evidence was forthcoming at the time about how contract targets had been constructed, and that this evidence was still to be provided.' Of most concern was the view that, despite being consulted, the feedback from dentists surrounding the new contract was not taken on board.

Recommendation 10 refers to the need to create more training posts, specifically in this case by opening a dental school in north Wales. The dentists that have spoken to me recognise the need for more training places to be made available to enable the profession to grow, and I would be interested to hear the views of the Minister as to whether, alongside the north Wales dental school, a west Wales one could also be considered. As with many roles within the medical field, permanent employment opportunities are easier to fill closer to where the students have trained, and if regular cohorts of students are graduating in west Wales, then there is more chance of those vacancies being filled.

Mae mynediad at ddeintyddiaeth yn fater y gwn ei fod yn ffurfio'r rhan fwyaf o fewnflychau gwaith achos ein Haelodau, ac rwyf wedi siarad am y mater o'r blaen. Rhaid imi longyfarch y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol ar eu hadroddiad manwl, a ddarllenais gyda llawer o ddiddordeb, a nodaf yr argymhellion a wnaeth y pwyllgor a'r ymatebion a ddarparwyd gan Lywodraeth Cymru. Manteisiais hefyd ar y cyfle i ailddarllen y llythyr a dderbyniais ym mis Chwefror eleni gan bwyllgor deintyddol lleol Dyfed-Powys. Mae yna ychydig o bwyntiau yr hoffwn eu trafod.

Yn gyntaf, mae argymhellion 1 a 2 yr adroddiad yn trafod yr angen am gyfnod ymgynghori digonol ar y contract newydd, yn ogystal â sicrhau bod y cydbwysedd cywir o apwyntiadau cleifion yn cael eu gosod a'u monitro, a dyma'r union bwyntiau a godwyd gyda mi gan y pwyllgor deintyddol lleol. Roeddent yn teimlo eu bod wedi wynebu, 'wltimatwm' i fwrw ymlaen â'r diwygiadau contract ym mis Mawrth 2020, er gwaethaf pryderon—a dyfynnaf eto—'am dargedau a fyddai'n cael eu gosod.' Roeddent yn dweud, 'Nid oedd tystiolaeth ar gael ar y pryd i ddangos sut y cafodd targedau contract eu creu, ac roeddem yn dal i aros am y dystiolaeth hon.' Y peth mwyaf pryderus oedd y farn, er gwaethaf y ffaith yr ymgynghorwyd â hwy, nad ystyriwyd yr adborth gan ddeintyddion mewn perthynas â'r contract newydd.

Mae argymhelliad 10 yn cyfeirio at yr angen i greu mwy o leoedd hyfforddi, yn benodol yn yr achos hwn drwy agor ysgol ddeintyddol yng ngogledd Cymru. Mae'r deintyddion sydd wedi siarad â mi yn cydnabod yr angen i sicrhau bod mwy o leoedd hyfforddi ar gael i alluogi'r proffesiwn i dyfu, a hoffwn glywed barn y Gweinidog ynglŷn ag a ellid ystyried sefydlu ysgol ddeintyddol yng ngorllewin Cymru hefyd, ochr yn ochr ag ysgol ddeintyddol gogledd Cymru. Fel gyda llawer o rolau yn y maes meddygol, mae cyfleoedd cyflogaeth parhaol yn haws i'w llenwi'n agosach at lle mae'r myfyrwyr wedi hyfforddi, ac os oes carfannau rheolaidd o fyfyrwyr yn graddio yng ngorllewin Cymru, mae mwy o obaith y caiff y llefydd hynny eu llenwi.

Would you agree that we need to have it near or at a medical school, because of the benefits of people working between the two of them?

A fyddech chi'n cytuno bod angen inni ei gael yn agos at ysgol feddygol, neu mewn ysgol feddygol, oherwydd y manteision i bobl sy'n gweithio rhwng y ddau?

I think that's a wholly realistic opportunity. I note that my health board is a university health board, and west Wales does have a number of vacancies within the dental field, but there is definitely consideration and strength with having those services and that training combined as closely as possible.

Finally, moving on, Minister, I would be interested to seek some clarification on the comment made by the First Minister to the Welsh Affairs Committee in Westminster regarding dentistry. I quote the First Minister:

'One of the things that we would be happy to explore with the rest of the United Kingdom is the way in which our new dental contract came into force in April this year, leading to thousands more appointments in the NHS for dental patients, including in the Hywel Dda area, where, I think, there are nearly 10,000 more appointments available as a result of the new contract.'

From the Hywel Dda health board briefing call undertaken last week, the leadership of Hywel Dda did not seem to recognise this analysis. I would be grateful if reassurance could be offered that the First Minister's evidence is an accurate reflection of the situation, and I'd be interested to see a breakdown of how these extra appointments are split across the health board region. It's vital that the new dental contract listens to those on the ground, to ensure that it delivers for patients the length and breadth of Wales. It's important that access to dentistry improves, and that the Minister, and the Welsh Government, fully appreciate the seriousness of the situation that we currently find ourselves in, and I have no doubt that they do understand the severity of it.

The committee report goes some way towards addressing some of these issues, but it's now incumbent on the Welsh Government to work with the sector to ensure that change happens and access improves. Diolch, Llywydd. 

Rwy'n credu bod hwn yn gyfle hollol realistig. Rwy'n nodi bod fy mwrdd iechyd yn fwrdd iechyd prifysgol, ac mae gan orllewin Cymru nifer o lefydd gwag yn y maes deintyddol, ond yn bendant mae yna ystyriaeth a chryfder mewn cael y gwasanaethau hynny a'r hyfforddiant hwnnw mor agos at ei gilydd â phosibl.

Yn olaf, gan symud ymlaen, Weinidog, hoffwn ofyn am rywfaint o eglurhad ar y sylw a wnaed gan Brif Weinidog Cymru i'r Pwyllgor Materion Cymreig yn San Steffan mewn perthynas â deintyddiaeth. Rwy'n dyfynnu'r Prif Weinidog:

'Un o'r pethau y byddem yn hapus i'w harchwilio gyda gweddill y Deyrnas Unedig yw'r ffordd y daeth ein contract deintyddol newydd i rym ym mis Ebrill eleni, gan arwain at filoedd yn fwy o apwyntiadau GIG ar gyfer cleifion deintyddol, gan gynnwys yn ardal Hywel Dda, lle rwy'n credu bod bron i 10,000 yn rhagor o apwyntiadau ar gael o ganlyniad i'r contract newydd.'

O ystyried galwad briffio bwrdd iechyd Hywel Dda yr wythnos diwethaf, ymddengys nad oedd arweinyddiaeth Hywel Dda yn cydnabod y dadansoddiad hwn. Byddwn yn ddiolchgar pe gellid cynnig sicrwydd fod tystiolaeth y Prif Weinidog yn adlewyrchiad cywir o'r sefyllfa, a hoffwn weld dadansoddiad o sut mae'r apwyntiadau ychwanegol hyn yn rhannu ar draws rhanbarth y bwrdd iechyd. Mae'n hanfodol fod y contract deintyddol newydd yn gwrando ar bobl ar lawr gwlad, er mwyn sicrhau ei fod yn darparu ar gyfer cleifion ar hyd a lled Cymru. Mae'n bwysig fod mynediad at ddeintyddiaeth yn gwella, a bod y Gweinidog, a Llywodraeth Cymru, yn llwyr sylweddoli difrifoldeb y sefyllfa rydym ynddi ar hyn o bryd, ac nid oes gennyf unrhyw amheuaeth eu bod yn deall difrifoldeb y sefyllfa.

Mae adroddiad y pwyllgor yn mynd rywfaint o'r ffordd tuag at fynd i'r afael â rhai o'r materion hyn, ond mae bellach yn ddyletswydd ar Lywodraeth Cymru i weithio gyda'r sector i sicrhau bod newid yn digwydd a bod mynediad yn gwella. Diolch, Lywydd. 

16:40

It's a pleasure to take part in this debate this afternoon on what is such an important and topical issue that is facing the majority of people in Wales. As a member of the Health and Social Care Committee, I'd like to begin my remarks by thanking everyone who has given evidence to the dental report, and all of the clerks, researchers and staff on the committee for pulling this all together on an operational level. 

There are many avenues of discussion to be had around dentistry and the lack of fast, effective treatment of dental problems in the NHS that has sadly waned since the COVID-19 pandemic and before. It is one of the biggest topics that have been brought up by constituents of the Vale of Clwyd, who regularly contact me about the lack of access to treatment in NHS dental services, in particular Mydentist branches at Elwy Dental Practice in Rhyl and on the high street in Prestatyn. I can't emphasise enough the importance of good oral health, as it contributes to so many health and aesthetic benefits, even to the point of consequential benefits or detriments to the heart and other major organs in the body. 

One line of this wide-spanning debate I'd like to focus on today, which we have heard in evidence in the Health and Social Care Committee, is the NHS contract offered to dentists from the Welsh Government. What we have heard in evidence is the fact that the NHS contract fails to compete with the offer of the private sector. And when this is married up to the fact that dentists in the NHS are subject to more red tape, bureaucracy and middle management, it fails to compete with the private sector that offers better pay, better terms and conditions and fewer chiefs. To anybody in their right mind, it's a no-brainer as to why they choose to strive for a career in the private sector. 

Where it is incumbent on the Welsh Government is that it needs to recognise the fact of this reality, and look at how the NHS contract is constructed, and how it can best compete with the private sector to ensure that careers in NHS dentistry are competitive with the private sector, and will encourage aspiring dentists to have a career in the public sector, or even help migrate private sector professionals back into the NHS who may have been attracted to the private sector in years gone by. 

Let's focus on the political reality of this for a second. We have a Labour Government in charge in Wales, and have done since the birth of Welsh devolution in 1997 and the first Assembly elections since 1999. One of the founding principles of Aneurin Bevan, and the creation of the NHS in 1948, was that of a creation of parity of esteem for health and dental practices with the private sector that would give the opportunity for every man, woman and child to access high-quality healthcare free at the point of need. This was scuppered a long time ago with a UK Labour Government under Tony Blair, who promised in 1999 that every person in the UK would have access to an NHS dentist, only to admit, just six years later, in 2005, that he was powerless in the matter and admitted defeat on his vision set out previously.

In 2006, the UK Labour Government rewrote the NHS contract. Under the old system, dentists were paid for the work that they did, and under the new one, they were paid a fixed fee of around £80,000 a year for achieving so many units of dental activity. I'm afraid to say this approach by Blair failed completely, and was condemned even by some of his most loyal MPs at the time. It's hardly a shining examples of Labour delivering on those founding principles of 1948, is it? What we are beginning to see, in a devolved context, is a replication of the errors of 20 years ago being made by the Welsh Government, as evidence suggests that this is not just a political jibe, but one that is backed up with evidence of the Health and Social Care Committee in what professionals are saying is the consequence of Government policy. 

I've got a minute left, but I'll conclude my remarks with an encouragement to the Minister to review the NHS contract and work in a way that benefits patients in Wales rather than making the political miscalculations of years gone by. Thank you.

Mae'n bleser cymryd rhan yn y ddadl hon y prynhawn yma ar fater mor bwysig ac amserol sy'n wynebu'r mwyafrif o bobl yng Nghymru. Fel aelod o'r Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol, hoffwn ddechrau fy sylwadau drwy ddiolch i bawb sydd wedi rhoi tystiolaeth i'r adroddiad deintyddol, a holl glercod, ymchwilwyr a staff y pwyllgor am ddod â'r cyfan at ei gilydd ar lefel weithredol. 

Mae llawer o drafodaethau i'w cael ynghylch deintyddiaeth a diffyg triniaeth gyflym, effeithiol ar gyfer problemau deintyddol yn y GIG, sydd wedi lleihau yn anffodus ers pandemig COVID-19 a chyn hynny. Mae'n un o'r pynciau mwyaf a godwyd gan etholwyr Dyffryn Clwyd, sy'n cysylltu'n rheolaidd â mi ynglŷn â'r diffyg mynediad at driniaeth yng ngwasanaethau deintyddol y GIG, yn enwedig canghennau Mydentist ym Mhractis Deintyddol Elwy yn y Rhyl ac ar y stryd fawr ym Mhrestatyn. Ni allaf bwysleisio digon pa mor bwysig yw iechyd y geg, gan ei fod yn cyfrannu at gymaint o fanteision iechyd ac esthetig, a hyd yn oed manteision canlyniadol i'r galon ac organau mawr eraill yn y corff. 

Un elfen o'r ddadl bellgyrhaeddol hon yr hoffwn ganolbwyntio arni heddiw, ac a glywsom mewn tystiolaeth yn y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol, yw'r contract GIG a gynigir i ddeintyddion gan Lywodraeth Cymru. Yr hyn rydym wedi'i glywed mewn tystiolaeth yw'r ffaith nad yw contract y GIG yn gallu cystadlu â chynnig y sector preifat. Ac o ystyried hyn gyda'r ffaith bod deintyddion yn y GIG yn ddarostyngedig i fwy o fiwrocratiaeth a rheolaeth ganol, mae'n methu cystadlu â'r sector preifat sy'n cynnig tâl gwell, telerau ac amodau gwell a llai o benaethiaid. I unrhyw un call, mae'n amlwg pam eu bod yn dewis dilyn gyrfa yn y sector preifat. 

Mae'n ddyletswydd ar Lywodraeth Cymru i gydnabod y realiti hwn, ac edrych ar sut mae contract y GIG yn cael ei greu, a sut y gall gystadlu orau gyda'r sector preifat i sicrhau bod gyrfaoedd ym maes deintyddiaeth y GIG yn cystadlu â'r sector preifat, ac yn annog darpar ddeintyddion i ddilyn gyrfa yn y sector cyhoeddus, neu hyd yn oed helpu i symud gweithwyr proffesiynol yn y sector preifat, a allai fod wedi eu denu i'r sector preifat mewn blynyddoedd a fu, yn ôl i mewn i'r GIG.

Gadewch inni ganolbwyntio ar realiti gwleidyddol hyn am eiliad. Mae gennym Lywodraeth Lafur wrth y llyw yng Nghymru, ac mae hynny wedi bod yn wir ers dechrau datganoli yng Nghymru ym 1997 ac etholiadau cyntaf y Cynulliad ers 1999. Un o egwyddorion sylfaenol Aneurin Bevan, a chreu'r GIG ym 1948, oedd creu parch cydradd rhwng practisau iechyd a deintyddiaeth a'r sector preifat a fyddai'n rhoi cyfle i bob dyn, menyw a phlentyn gael mynediad at ofal iechyd o ansawdd uchel yn rhad ac am ddim pan fo angen. Cafodd hyn ei danseilio amser maith yn ôl gan Lywodraeth Lafur y DU o dan Tony Blair, a addawodd ym 1999 y byddai gan bob person yn y DU fynediad at ddeintydd GIG, a gorfod cyfaddef, chwe blynedd yn ddiweddarach, yn 2005, nad oedd dim y gallai ei wneud am y peth a chyfaddefodd ei fod wedi methu yn ei weledigaeth flaenorol.

Yn 2006, ail-ysgrifennodd Llywodraeth Lafur y DU gontract y GIG. O dan yr hen system, câi deintyddion eu talu am y gwaith a wnaent, ac o dan y system newydd, câi ffi sefydlog o tua £80,000 y flwyddyn ei thalu iddynt am gyflawni hyn a hyn o unedau o weithgarwch deintyddol. Mae arnaf ofn fod y dull hwn o weithredu gan Blair wedi methu'n llwyr, a chafodd ei gondemnio gan rai o'i Aelodau Seneddol mwyaf ffyddlon ar y pryd hyd yn oed. Go brin ei bod yn enghraifft ddisglair o'r Blaid Lafur yn cyflawni egwyddorion sylfaenol 1948. Yr hyn rydym yn dechrau ei weld, mewn cyd-destun datganoledig, yw Llywodraeth Cymru yn ailadrodd camgymeriadau a wnaed 20 mlynedd yn ôl, oherwydd mae tystiolaeth yn awgrymu nad cyhuddiad gwleidyddol yn unig yw hyn, ond un a gefnogir gan dystiolaeth gan y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol yn yr hyn y mae gweithwyr proffesiynol yn dweud iddo ddigwydd o ganlyniad i bolisi Llywodraeth. 

Mae gennyf funud ar ôl, ond rwyf am gloi fy sylwadau drwy annog y Gweinidog i adolygu contract y GIG a gweithio mewn ffordd sydd o fudd i gleifion yng Nghymru yn hytrach na gwneud yr un camgymeriadau gwleidyddol ag a wnaed flynyddoedd yn ôl. Diolch.

16:45

As a non-committee member, I'm thankful for the opportunity to speak on this. I really welcome the report today, Llywydd, and I want to thank the committee clerks and the Chair for working so hard on this report and their commitment on this. I, of course, concur with everything that the Chair of the committee just said.

As the report states, access to dental services was severely impacted by the COVID-19 pandemic, and this is something I recognise in my region of south-east Wales. The report duly notes that it created a backlog of patients in need of dental care and treatment. I recognise a lot of what's been said in this report, and I also share the grave concerns about dental contracts in my region too.

When speaking to a constituent who has owned a dental practice for a decade, he laid out some stark issues. He stated that when the contract was being filtered in slowly, it was fine; the phase of testing allowed practitioners to adjust. After it was forced through after COVID, the owner is now potentially facing tens of thousands of pounds of clawback from the Welsh Government for not hitting the targets, although their target is on track to be met. This is coming out of the cost of the practice having to work for free. Alongside this, he said that data tracking is inaccurate and lacking, which I'm pleased the report has recognised and recommended for the Welsh Government to consider a single, centralised waiting list across Wales, and that the Minister has accepted that recommendation.

My constituent said that, despite seeing 400 new patients, only 200 are showing up on the system, as they can only input the data once the full treatment has been completed, yet the targets for patient numbers mean there is not enough appointments to see existing patients, new ones, and completing, of course, the treatment for first-time patients requiring multiple appointments. He stated that around 90 per cent of patients would require multiple appointments, and the new system is just swapping one number-bashing exercise for another; it doesn't take into account that some patients are very nervous, or haven't seen a practitioner for years. This means, of course, that appointments for one person may take double the length of another.

I'm pleased that the report does call for the Welsh Government to explore whether current levels of funding are sufficient to tackle the backlog of patients. This funding, of course, is pivotal, as has already been said, and more needed than ever if we are truly to get on top of the dental crisis in Wales and the lack of access that my constituents describe to me. I hope the Minister takes heed of the crucial recommendations of this report, and takes on board the severity of the situation that dental services across Wales are facing. Thank you.

Fel rhywun nad yw'n aelod o'r pwyllgor, rwy'n ddiolchgar am y cyfle i siarad am hyn. Rwy'n croesawu'r adroddiad heddiw'n fawr, Lywydd, a hoffwn ddiolch i glercod y pwyllgor a'r Cadeirydd am weithio mor galed ar yr adroddiad hwn ac am eu hymrwymiad i hyn. Wrth gwrs, rwy'n cytuno â phopeth y mae Cadeirydd y pwyllgor newydd ei ddweud.

Fel y dywed yr adroddiad, cafodd y pandemig COVID-19 effaith ddifrifol ar fynediad at wasanaethau deintyddol, ac mae hyn yn rhywbeth rwy'n ei gydnabod yn fy rhanbarth yn ne-ddwyrain Cymru. Mae'r adroddiad yn nodi'n briodol ei fod wedi creu ôl-groniad o gleifion sydd angen gofal a thriniaeth ddeintyddol. Rwy'n cydnabod llawer o'r hyn sydd wedi'i ddweud yn yr adroddiad hwn, ac rwy'n rhannu'r pryderon difrifol ynglŷn â chontractau deintyddol yn fy rhanbarth innau hefyd.

Wrth siarad ag etholwr sydd wedi bod yn berchen ar bractis deintyddol ers degawd, nododd rai materion amlwg. Dywedodd fod y contract yn iawn pan oedd yn cael ei gyflwyno'n araf; roedd y cam profi'n caniatáu i ymarferwyr addasu. Ar ôl iddo gael ei orfodi drwodd ar ôl COVID, mae'r perchennog bellach yn wynebu'r posibilrwydd y caiff degau o filoedd o bunnoedd eu hadfachu gan Lywodraeth Cymru am beidio â chyrraedd y targedau, er eu bod ar y trywydd cywir i gyrraedd y targed. Deillia hyn o gost y practis am orfod gweithio am ddim. Ochr yn ochr â hyn, dywedodd fod prosesau olrhain data yn anghywir ac yn ddiffygiol, ac rwy'n falch fod yr adroddiad wedi cydnabod hyn ac wedi argymell y dylai Llywodraeth Cymru ystyried un rhestr aros ganolog ledled Cymru, a bod y Gweinidog wedi derbyn yr argymhelliad hwnnw.

Er eu bod yn gweld 400 o gleifion newydd, dywedodd fy etholwr mai dim ond 200 sy'n ymddangos ar y system, gan mai dim ond ar ôl cwblhau'r driniaeth lawn y gallant fewnbynnu'r data, ond eto mae'r targedau ar gyfer niferoedd cleifion yn golygu nad oes digon o apwyntiadau i weld cleifion presennol, rhai newydd, a chwblhau'r driniaeth i gleifion sy'n dod yno am y tro cyntaf ac sydd angen apwyntiadau lluosog. Dywedodd y byddai tua 90 y cant o gleifion angen apwyntiadau lluosog, ac nid yw'r system newydd ond yn cyfnewid un ymarfer trin ffigurau am un arall; nid yw'n ystyried bod rhai cleifion yn nerfus iawn, neu heb weld deintydd ers blynyddoedd. Mae hyn yn golygu, wrth gwrs, y gall apwyntiadau un unigolyn gymryd dwywaith cymaint o amser ag apwyntiad unigolyn arall.

Rwy'n falch fod yr adroddiad yn galw ar Lywodraeth Cymru i archwilio a yw'r lefelau presennol o gyllid yn ddigonol i fynd i'r afael â'r ôl-groniad o gleifion. Mae'r cyllid hwn, wrth gwrs, yn allweddol, fel y dywedwyd eisoes, ac mae ei angen yn fwy nag erioed os ydym am fynd i'r afael o ddifrif â'r argyfwng deintyddol yng Nghymru a'r diffyg mynediad y mae fy etholwyr yn ei ddisgrifio i mi. Rwy'n gobeithio y bydd y Gweinidog yn gwrando ar argymhellion allweddol yr adroddiad hwn, ac yn ystyried difrifoldeb y sefyllfa y mae gwasanaethau deintyddol ledled Cymru yn ei hwynebu. Diolch.

I just want to make a short contribution to this important debate on the future of NHS dentistry. Unfortunately, many of my constituents have received letters in recent months saying that their dental practice is no longer going to see NHS patients. That's happened in both Ruthin, at the Ruthin Dental Practice, where 9,000 patients have received those letters, and it's also happened last week at the White Gables Dental Practice in Colwyn Bay, with yet more thousands of people who are going to be left high and dry, either having to pay privately for treatment that some of them can ill afford, or just having no dentist at all and then having to rely on the emergency dental service. Obviously, this is the start of what appears to be a significant exodus by NHS dentists from NHS dentistry in a way that we've not seen for many, many years.

Of course, the dental profession, the British Dental Association has warned that this would happen as a result of the dreadful programme of reform that the Welsh Government embarked upon, which everybody had hoped would result in more people being attracted into the NHS dentistry profession, more people having more security with their contracts so that they could see more patients. That doesn't appear to have been happening. The Minister has been warned time and time again that that programme is now failing and that there needs to be a reworking of it. I want to urge you, Minister, to go back to the drawing board and work with the BDA to come up with a different and new approach to the contract, so that we can have a more sustainable NHS dentistry offer across Wales that patients can benefit from. And, in the meantime, Minister, it is absolutely essential that we have an emergency dental service that works and that people find easy to access. It is not currently working in north Wales; there are people who get in touch regularly with my constituency office, who tell me that they face enormous barriers and challenges in trying to access dental services that they need. They're either told to go to a dentist and pay private, which many of them can't, or sit in agony, waiting until they reach the threshold at which they will qualify for some emergency treatment. That is not good enough. We have to make sure that we have a system that is better focused on addressing people's needs, and making sure that we can have centres that people can go to and have access to urgent dental treatment when they need it. They don't have that access easily enough at the moment.

Rwyf am wneud cyfraniad byr i'r ddadl bwysig hon ar ddyfodol deintyddiaeth y GIG. Yn anffodus, mae nifer o fy etholwyr wedi cael llythyrau yn ystod y misoedd diwethaf yn dweud nad yw eu practis deintyddol bellach yn mynd i weld cleifion GIG. Mae hynny wedi digwydd yn Rhuthun, ym Mhractis Deintyddol Rhuthun, lle mae 9,000 o gleifion wedi cael y llythyrau hynny, ac mae hefyd wedi digwydd yr wythnos diwethaf ym Mhractis Deintyddol White Gables ym Mae Colwyn, gyda miloedd yn rhagor o bobl yn cael eu siomi, a naill ai'n gorfod talu'n breifat am driniaeth y bydd rhai ohonynt prin yn gallu ei fforddio, neu beidio â chael deintydd o gwbl a gorfod dibynnu ar y gwasanaeth deintyddol brys. Yn amlwg, dyma ddechrau ecsodus, i bob golwg, o ddeintyddion GIG yn gadael deintyddiaeth GIG mewn ffordd nad ydym wedi'i gweld ers blynyddoedd lawer.

Wrth gwrs, mae'r proffesiwn deintyddol, Cymdeithas Ddeintyddol Prydain, wedi rhybuddio y byddai hyn yn digwydd o ganlyniad i'r rhaglen ofnadwy o ddiwygio a gyflwynwyd gan Lywodraeth Cymru, rhaglen roedd pawb wedi gobeithio y byddai'n arwain at ddenu mwy o bobl i broffesiwn deintyddiaeth y GIG, mwy o bobl yn cael mwy o ddiogelwch gyda'u contractau fel y gallent weld mwy o gleifion. Nid yw'n ymddangos bod hynny wedi digwydd. Mae'r Gweinidog wedi cael ei rybuddio dro ar ôl tro fod y rhaglen honno bellach yn methu a bod angen ei hailwampio. Rwyf eisiau eich annog chi, Weinidog, i ailfeddwl a gweithio gyda Chymdeithas Ddeintyddol Prydain i lunio dull gwahanol a newydd o wneud y contract, fel y gallwn gael cynnig deintyddiaeth GIG mwy cynaliadwy ledled Cymru y gall cleifion elwa ohono. Ac yn y cyfamser, Weinidog, mae'n gwbl hanfodol fod gennym wasanaeth deintyddol brys sy'n gweithio ac sy'n hawdd i bobl gael mynediad ato. Nid yw'n gweithio yng ngogledd Cymru ar hyn o bryd; mae yna bobl sy'n cysylltu'n rheolaidd â fy swyddfa etholaethol, sy'n dweud wrthyf eu bod yn wynebu rhwystrau a heriau enfawr wrth geisio cael mynediad at wasanaethau deintyddol sydd eu hangen arnynt. Maent naill ai'n cael eu cynghori i fynd at ddeintydd a thalu'n breifat, ac mae llawer ohonynt yn methu gwneud hynny, neu eistedd mewn poen, ac aros nes eu bod yn cyrraedd y trothwy lle maent yn gymwys i gael rhywfaint o driniaeth frys. Nid yw hynny'n ddigon da. Mae'n rhaid inni sicrhau bod gennym system sy'n canolbwyntio'n well ar fynd i'r afael ag anghenion pobl, a sicrhau y gallwn gael canolfannau y gall pobl fynd iddynt a chael mynediad at driniaeth ddeintyddol frys pan fydd ei hangen arnynt. Nid yw'r mynediad hwnnw ar gael yn ddigon hawdd iddynt ar hyn o bryd.

16:50

Y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol i gyfrannu nawr—Eluned Morgan.

The Minister for Health and Social Services to contribute now—Eluned Morgan.

Diolch yn fawr. Before I respond, I would like to put on record my thoughts and concerns for all the people who have been involved in the very serious incident at Withybush hospital today. I'd like to express my thanks to all the services who are helping to respond in such an urgent way.

I'd also like to put on record my thanks to the committee for the report on their inquiry into dentistry in Wales. Like all Senedd Members, I have received many, many e-mails from concerned constituents about the issue of, in particular, access to dentistry. There is much to do to resolve the access issue in NHS dentistry, but we are working on creating a long-term sustainable solution that includes taking forward the majority of the recommendations made in the committee's report. But I have to tell you that there is no quick fix in relation to dentistry, and for the fix to happen, it's going to cost a whole lot of money that is very difficult, currently, to find. Now, I can't do justice in terms of responding to the report in a few short minutes, so I will give a written response, to enhance some of the answers today, to the letter that I've received from the Chair of the committee.

There are some green shoots, though, and I'd like to take some time today to update Members on the progress we've made with some of the recommendations that you as a committee have made, since I gave my written response to the report of February. So, first of all on skill mix, this was very much on our radar before the committee's inquiry, and Members will have heard me say previously that we must make better use of the skills of the whole dental team. To facilitate this, we've already unblocked that regulatory issue that prevented, previously, dental therapists and hygienists from providing treatment independently, without the need for the treatment to be authorised by a dentist, or, to use the technical term, 'opening and closing NHS treatment'. So, this has been done now without the need to issue these members of the dental team with a performer number, and, as we move forward with developing a new dental contract, we need to ensure that it provides the right framework to encourage and to enable skill mix within the NHS dental teams.

On a broader level, the committee recognised the difficulty in recruiting people into rural areas—and many people have touched on that issue in particular—and to tackle that particular issue, therefore, Health Education and Improvement Wales have put together an enhanced offer, which aims to encourage future dental trainees to complete their foundation year in dental practices across rural Wales, rather than in those more popular urban areas. So, in addition to that £5,000 salary uplift, dentists taking up the offer will also be provided with enhanced academic and well-being support for the duration of the programme, and I hope this will help to increase access to NHS care for local people in rural Wales.

HEIW is also currently developing a workforce plan for dentistry that will focus not just on growing the workforce, but also on retention. Now, earlier this year, I published a national workforce implementation plan—that had to come first, so we waited for that to be published first. This commits to delivering a strategic workforce plan for dentistry by the end of this financial year. I appreciate that that's not in keeping with the committee's recommendations in terms of pace, but I think we've got to get this right, and we've got to make sure that we take the time to listen to current and future members of the profession about what would work and what would encourage them to stay in the NHS. And also, there is infrastructure that we need to think about. Lots of people have talked about opening dental schools, and such; you can't just do that overnight—you need to work those things up with the universities, with further education. So, it does take more time, I think, than what the committee has given us.

So, HEIW are working with current undergraduates to understand what they want for their future career in NHS dentistry, and what would encourage them to stay in Wales. And let's not forget that we've already invested a huge amount of money in these people, and I do think that, at some point, we've got to think about conditionality—if we've spent so much money training people, where's our payback, in terms of what we've put in, as taxpayers, to these people? And that's a conversation that I'm having now with my officials, and there's a need for a much broader conversation around that, I think.

It's these real-world views that will help us, I think, develop a workforce strategy that will make a difference. It's clear that we need to train more dentists and dental care professionals, and we're looking at that very closely at the moment. I'm broadly supportive of a new dental school, but I think that is a long-term development. It will require significant investment, and, at the moment, we are very, very short of money. In the meantime, we're exploring with Cardiff University how we can increase the number of undergraduate places for both dentistry and dental therapy within the existing training facilities, and we're hopeful—

Diolch yn fawr. Cyn i mi ymateb, hoffwn gofnodi fy meddyliau a fy mhryderon am yr holl bobl sydd wedi bod yn rhan o'r digwyddiad difrifol iawn yn ysbyty Llwynhelyg heddiw. Hoffwn ddiolch i'r holl wasanaethau sy'n helpu i ymateb ar gymaint o frys.

Hefyd, hoffwn gofnodi fy niolch i'r pwyllgor am yr adroddiad ar eu hymchwiliad i ddeintyddiaeth yng Nghymru. Fel pob Aelod o'r Senedd, rwyf wedi derbyn llawer o negeseuon e-bost gan etholwyr pryderus ynglŷn â mynediad at ddeintyddiaeth yn enwedig. Mae llawer i'w wneud i ddatrys problem mynediad at ddeintyddiaeth y GIG, ond rydym yn gweithio ar greu ateb cynaliadwy hirdymor sy'n cynnwys bwrw ymlaen â'r mwyafrif o'r argymhellion a wnaed yn adroddiad y pwyllgor. Ond mae'n rhaid imi ddweud wrthych nad oes ateb cyflym mewn perthynas â deintyddiaeth, ac er mwyn inni ddatrys y sefyllfa, bydd yn costio llawer iawn o arian sy'n anodd iawn dod o hyd iddo ar hyn o bryd. Nawr, ni allaf wneud cyfiawnder o ran ymateb i'r adroddiad mewn ychydig funudau, felly byddaf yn rhoi ymateb ysgrifenedig i'r llythyr a gefais gan Gadeirydd y pwyllgor, er mwyn ymhelaethu ar rai o'r atebion heddiw.

Mae peth blagur gwyrdd i'w weld serch hynny, a hoffwn roi rhywfaint o amser heddiw i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau am y cynnydd rydym wedi'i wneud gyda rhai o'r argymhellion rydych chi fel pwyllgor wedi'u gwneud ers imi roi fy ymateb ysgrifenedig i adroddiad mis Chwefror. Felly, yn gyntaf oll, ar y cymysgedd sgiliau, roedd hyn ar ein radar cyn ymchwiliad y pwyllgor, a bydd yr Aelodau wedi fy nghlywed yn dweud o'r blaen fod yn rhaid inni wneud gwell defnydd o sgiliau'r tîm deintyddol cyfan. Er mwyn hwyluso hyn, rydym eisoes wedi dadflocio'r mater rheoleiddiol a oedd yn atal hylenwyr a therapyddion deintyddol yn y gorffennol rhag darparu triniaeth yn annibynnol, heb fod angen i ddeintydd awdurdodi'r driniaeth, neu, i ddefnyddio'r term technegol, 'agor a chau triniaeth GIG'. Felly, mae hyn wedi'i wneud nawr heb fod angen rhoi rhif perfformiwr i'r aelodau hyn o'r tîm deintyddol, ac wrth inni symud ymlaen i ddatblygu contract deintyddol newydd, mae angen inni sicrhau ei fod yn darparu'r fframwaith cywir i annog a galluogi cymysgedd sgiliau o fewn timau deintyddol y GIG.

Ar lefel ehangach, roedd y pwyllgor yn cydnabod yr anhawster i recriwtio pobl i ardaloedd gwledig—ac mae llawer o bobl wedi cyffwrdd â'r mater hwnnw yn benodol—ac i fynd i'r afael â'r mater penodol hwnnw, felly, mae Addysg a Gwella Iechyd Cymru wedi llunio cynnig gwell, sy'n anelu at annog hyfforddeion deintyddol y dyfodol i gwblhau eu blwyddyn sylfaen mewn practisau deintyddol ar hyd a lled cefn gwlad Cymru, yn hytrach nag yn yr ardaloedd trefol mwy poblogaidd. Felly, yn ogystal â chodiad cyflog o £5,000, bydd deintyddion sy'n manteisio ar y cynnig hefyd yn cael cefnogaeth academaidd a lles gwell drwy gydol y rhaglen, a gobeithio y bydd hyn yn helpu i gynyddu mynediad at ofal GIG i bobl leol yng nghefn gwlad Cymru.

Ar hyn o bryd mae AaGIC hefyd yn datblygu cynllun gweithlu ar gyfer deintyddiaeth a fydd yn canolbwyntio, nid yn unig ar dyfu'r gweithlu, ond ar ei gadw hefyd. Nawr, yn gynharach eleni, cyhoeddais gynllun gweithredu cenedlaethol ar gyfer y gweithlu—roedd yn rhaid i hwnnw ddod yn gyntaf, felly fe wnaethom aros i hwnnw gael ei gyhoeddi yn gyntaf. Mae hwn yn ymrwymo i gyflawni cynllun gweithlu strategol ar gyfer deintyddiaeth erbyn diwedd y flwyddyn ariannol hon. Rwy'n sylweddoli nad yw hynny'n cyd-fynd ag argymhellion y pwyllgor o ran cyflymder, ond rwy'n credu bod yn rhaid inni wneud hyn yn iawn, ac mae'n rhaid inni sicrhau ein bod yn rhoi amser i wrando ar aelodau presennol y proffesiwn, ynghyd ag aelodau'r dyfodol, ynglŷn â'r hyn a fyddai'n gweithio a beth fyddai'n eu hannog i aros yn y GIG. A hefyd, mae yna seilwaith y mae angen inni feddwl amdano. Mae llawer o bobl wedi sôn am agor ysgolion deintyddol, ac yn y blaen; ni allwch wneud hynny dros nos—mae angen ichi weithio ar y pethau hynny gyda phrifysgolion, gydag addysg bellach. Felly, rwy'n credu ei fod yn cymryd mwy o amser na'r hyn y mae'r pwyllgor wedi'i roi i ni.

Felly, mae AaGIC yn gweithio gydag israddedigion presennol i ddeall beth maent ei eisiau ar gyfer eu gyrfa mewn deintyddiaeth GIG yn y dyfodol, a'r hyn a fyddai'n eu hannog i aros yng Nghymru. A gadewch inni beidio ag anghofio ein bod eisoes wedi buddsoddi swm enfawr o arian yn y bobl hyn, ac rwy'n credu, ar ryw bwynt, fod yn rhaid inni feddwl am amodoldeb—os ydym wedi gwario cymaint o arian yn hyfforddi pobl, lle mae ein had-daliad ni, o ran yr hyn rydym wedi'i roi i mewn, fel trethdalwyr, i'r bobl hyn? Ac mae honno'n sgwrs rwy'n ei chael nawr gyda fy swyddogion, ac mae angen sgwrs lawer ehangach ar hynny yn fy marn i.

Rwy'n credu mai'r safbwyntiau byd go iawn hyn fydd yn ein helpu i ddatblygu strategaeth ar gyfer y gweithlu sy'n mynd i wneud gwahaniaeth. Mae'n amlwg fod angen inni hyfforddi mwy o ddeintyddion a gweithwyr proffesiynol gofal deintyddol, ac rydym yn edrych ar hynny'n agos iawn ar hyn o bryd. At ei gilydd rwy'n cefnogi ysgol ddeintyddol newydd, ond rwy'n credu bod hwnnw'n ddatblygiad hirdymor. Bydd angen buddsoddiad sylweddol, ac ar hyn o bryd, rydym yn brin iawn o arian. Yn y cyfamser, rydym yn archwilio gyda Phrifysgol Caerdydd sut y gallwn gynyddu nifer y lleoedd israddedig ar gyfer deintyddiaeth a therapi deintyddol o fewn y cyfleusterau hyfforddi presennol, ac rydym yn obeithiol—

16:55

Will you give way there, Minister?

A wnewch chi dderbyn ymyriad, Weinidog?

I'm really fascinated by what you're just saying about the capacity to increase training places, because I think one of the themes of our debates on all health-related matters, over the 16 years, in fact, that I've sat here, has been about workforce and this inability to train a workforce. And if we look back across the 75 years of the national health service, we've failed consistently to train a workforce—you always had to bring people who had trained overseas to sustain and support all of our health functions. Would it be possible for the Government to actually lead a debate on these matters, so that, as a Parliament, we can consider how we can invest in a workforce, and how we would pay for that? Because I think opposition parties as well would appreciate the opportunity to have the conversation about the priority that we need to lay on the training of a professional workforce to sustain health services into the future.

Mae'r hyn rydych chi newydd ei ddweud am y capasiti i gynyddu lleoedd hyfforddi yn hynod ddiddorol, oherwydd credaf mai un o themâu ein dadleuon ar bob mater yn ymwneud ag iechyd dros yr 16 mlynedd y bûm yma yw'r gweithlu a'r anallu i hyfforddi gweithlu. Ac os edrychwn yn ôl ar 75 mlynedd o'r gwasanaeth iechyd gwladol, rydym yn gyson wedi methu hyfforddi gweithlu—bob amser roedd rhaid ichi ddod â phobl i mewn a oedd wedi hyfforddi dramor i gynnal a chefnogi ein holl weithgarwch iechyd. A fyddai'n bosibl i'r Llywodraeth arwain dadl ar y materion hyn, fel y gallwn ystyried, fel Senedd, sut y gallwn fuddsoddi mewn gweithlu, a sut y byddem yn talu am hynny? Oherwydd rwy'n credu y byddai'r gwrthbleidiau hefyd yn gwerthfawrogi'r cyfle i gael y sgwrs am yr angen i flaenoriaethu hyfforddi gweithlu proffesiynol i gynnal gwasanaethau iechyd ar gyfer y dyfodol.

Thanks very much. Well, of course, we are training more than we've ever trained before. We're spending £280 million a year on training people, so we're already very much in the system. I'm keen to see what more we can do to make sure that we get a return on that investment. So, we do have a workforce plan—and, in England, they haven't had a workforce plan, I don't think, since 2003. So, we have a workforce plan. We now have a strategy, we now have a workforce implementation plan. So, all of this is building to make sure that we do look at that. So, actually, we've got quite a lot in place. We could do a lot more if we had a lot more money, but I do think that there are some broader issues that we need to talk around, in terms of, if we're putting that much in, are we absolutely sure that we're getting what we want out from it, and are they sticking with us once we've trained them? So, I appreciate that, and it's certainly something I've asked my officials to do a bit more work on.

Diolch yn fawr. Wel, wrth gwrs, rydym yn hyfforddi mwy o bobl nag erioed o'r blaen. Rydym yn gwario £280 miliwn y flwyddyn ar hyfforddi pobl, felly rydym eisoes yn y system. Rwy'n awyddus i weld beth arall y gallwn ei wneud i sicrhau ein bod yn cael enillion ar y buddsoddiad hwnnw. Felly, mae gennym gynllun gweithlu—ac yn Lloegr, nid wyf yn credu eu bod wedi cael cynllun gweithlu ers 2003. Felly, mae gennym gynllun gweithlu. Mae gennym strategaeth erbyn hyn, mae gennym gynllun gweithredu ar gyfer y gweithlu erbyn hyn. Felly, mae hyn i gyd yn datblygu i sicrhau ein bod yn edrych ar hynny. Felly, mewn gwirionedd, mae gennym lawer o bethau ar waith. Gallem wneud llawer mwy pe bai gennym lawer mwy o arian, ond rwy'n credu bod rhai materion ehangach y mae angen inni siarad amdanynt, o ran, os ydym yn rhoi cymaint â hynny i mewn, a ydym yn hollol siŵr ein bod yn cael yr hyn rydym ei eisiau ohono, ac a ydynt yn aros gyda ni ar ôl i ni eu hyfforddi? Felly, rwy'n derbyn hynny, ac mae'n sicr yn rhywbeth rwyf wedi gofyn i fy swyddogion wneud ychydig mwy o waith arno.

Roedd un arall o'r argymhellion yn ymwneud ag adfer y gwasanaeth Cynllun Gwên mewn ysgolion. Dŷn ni'n gwybod bod y gwasanaeth yma wedi cael effaith bositif iawn ar iechyd deintyddol plant hyd at saith oed ers iddo gael ei sefydlu 13 blynedd yn ôl—a diolch i Mike am godi hynny. Mae'r adroddiad blynyddol ar gyfer y llynedd yn cael ei baratoi ar hyn o bryd, a dŷn ni'n hyderus y bydd camau sylweddol tuag at adferiad wedi cael eu cymryd. Fe wnaf i rannu'r adroddiad â'r Aelodau pan fydd hwnnw ar gael.

Fe ddywedais i yn fy natganiad ychydig fisoedd yn ôl mai'r grŵp oedran rŷm ni'n awyddus i ganolbwyntio arno nesaf yw plant oedran uwchradd. Mae hyn yn gyson ag un arall o argymhellion y pwyllgor. Dyma'r oed ffurfiannol pan fydd plant yn dechrau gwneud dewisiadau mwy annibynnol am yr hyn maen nhw yn ei fwyta ac yn ei yfed. Nes ymlaen y mis yma, bydd uned ddeintyddol symudol yn cael ei threialu ar safle Ysgol y Moelwyn ym Mlaenau Ffestiniog. Dros nifer o wythnosau, bydd pob plentyn yn yr ysgol yn cael cyfle i gael archwiliad dannedd a chyngor ar sut i gadw'r geg a'r dannedd yn iach, a chael eu cyfeirio ymlaen at unrhyw driniaeth sydd ei hangen. Mae hwn yn ddatblygiad dwi'n meddwl sy'n gyffrous iawn, a bydd yn cael ei gloriannu yn llawn i ddeall y budd i'r grŵp oedran penodol yma cyn symud ymlaen i gyflwyno'r ddarpariaeth yma yn fwy eang. 

Gallaf gadarnhau hefyd ein bod ni wedi dechrau'r broses a fydd yn arwain at drafodaeth ffurfiol am gontract ddeintyddol newydd. Mae'r mandad tair rhan sy'n nodi'r holl eitemau mae Llywodraeth Cymru, yr NHS a Chymdeithas Ddeintyddol Prydain yn dymuno eu trafod yn mynd drwy'r camau cymeradwyo. Nawr, dwi'n gwybod bydd hwn yn gyfnod heriol mewn mannau, ond dwi'n hyderus y bydd y broses negodi ei hun yn rhoi mecanwaith tryloyw i sicrhau'r cydbwysedd cywir rhwng anghenion a dymuniadau pawb sy'n cymryd rhan. Mae hefyd yn rhoi'r cyfle i nodi a chael gwared ar unrhyw faich gweinyddol neu ddyblygu sy'n gysylltiedig â darparu deintyddiaeth yr NHS, yn unol ag argymhelliad y pwyllgor.

Nawr, rydych chi hefyd wedi sôn bod chi eisiau gweld data. Felly, mae angen inni godi'r data, sydd yn dod i mewn i'r pwysau gweinyddol yma. Felly, mae'n rhaid inni gael y balans yn iawn. Yn anochel, mae llawer o'r argymhellion yn yr adroddiad yn gysylltiedig â'r trafodaethau ar gyfer y cytundeb newydd. Dwi yn meddwl bod rhaid inni fynd ati i'w newid hi rhywfaint. Dwi wrthi yn ceisio siarad gyda deintyddion ar lawr gwlad jest i gael gwell syniad oddi wrthyn nhw sut maen nhw'n teimlo ar hyn o bryd. Dyma'r sylfaen, dwi'n meddwl, ar gyfer darparu gwasanaethau deintyddol gofal sylfaenol, ac, unwaith bydd hwn yn ei le, bydd e'n troi, dwi'n gobeithio, yn sail gadarn i fynd i'r afael â diwygio deintyddol ehangach sy'n ganolog i lawer o argymhellion y pwyllgor. 

Dwi'n cydnabod bod llawer i'w wneud i wella mynediad at ddeintyddiaeth yr NHS; mae'n un o fy mlaenoriaethau pennaf i. Byddaf i'n rhoi diweddariad rheolaidd i'r Aelodau ar y cynnydd ac ar y gwaith rŷm ni wedi ei wneud. Mae lot fawr i'w wneud. Byddem ni'n gallu gwneud lot mwy pe byddai mwy o arian gennym ni, ac mae hwnna yn broblem i ni. Mae sawl person wedi sôn am y ffaith bod problemau costau byw gyda lot o bobl ar hyn o bryd. Y ffaith yw yng Nghymru, ar gyfer band 3, mae angen talu £203. Yn Lloegr, mae angen talu £306. Felly, mae faint rŷm ni'n ei godi ar bobl i gael y driniaeth yn yr NHS lot yn llai yn fan hyn, a dwi yn meddwl bod hi'n werth dweud mai dim ond am dair blynedd roedd deintyddiaeth ar gael am ddim yn y wlad yma, o 1948 i 1951. Felly, dyw hi ddim wedi bod am ddim yn y wlad yma ers 1951, er bod gyda ni, wrth gwrs, ffordd yn y wlad yma o sicrhau bod y bobl sydd wirioneddol ddim yn gallu talu yn cael yr help sydd ei angen, a doedd 311,000 o bobl ddim wedi talu am y driniaeth llynedd o'r 1.3 miliwn a oedd wedi derbyn gwasanaeth gan yr NHS. 

Another of the recommendations was to do with recovering the Designed to Smile scheme in schools. We know that this service has had a positive impact on dental outcomes for children up to seven years old since it was established 13 years ago—and I thank Mike for raising that. The annual report for last year is being prepared at present, and we are confident that significant steps towards recovery will be taken. I will share that report with Members when that is available.

I said in my statement some months ago that the age group that we're eager to focus on next is secondary school children. This is consistent with another one of the committee's recommendations. This is the formative age when children start to make more independent choices about what they eat and what they drink. Later on this month, the mobile dental unit will be piloted on the site of Ysgol y Moelwyn in Blaenau Ffestiniog. Over a number of weeks, every child in the school will have an opportunity to have a dental examination and advice on oral health, and will be directed to any treatment that they need. This is a development that I think is very exciting, and it will be fully evaluated to understand the benefit to this specific age group before moving on to introducing that provision more broadly.

I can confirm as well that we have started the process that will lead to a formal discussion on the new dental contract. The three-part mandate that notes all of the items that the Welsh Government, the NHS and the British Dental Association wish to discuss is going through the approval stage. Now, I know that this will be a very challenging period at times, but I'm confident that the negotiation process will provide a transparent mechanism to ensure the right balance between the needs and aspirations of those taking part. It also provides an opportunity to identify and get rid of any administrative burdens or duplication associated with dental provision in the NHS, in accordance with the recommendation of the committee.

Now, you also mentioned that you want to see data. So, we do need to obtain the data, which comes into that administrative burden. So, we need to strike the right balance. Inevitably, many of the recommendations in the report are associated with the discussions on the new contract. I do think that we need to change it somewhat. I'm trying to have talks with dentists on the ground to have a better idea from them about how they feel at present. This is the basis, I think, for providing primary dental care services, and, once this is in place, it will, hopefully, become a firm foundation for tackling the broader dental reform that is central to many of the committee's recommendations.

I do recognise that there is a lot to be done to improve access to NHS dental services, and it's one of my primary priorities. I will provide a regular update to Members on progress and the work that we have done. There is a lot to do. We could do much more if we had more money, and that is a problem. Several people have mentioned the fact that people are suffering with cost-of-living problems at the moment. The fact is in Wales for band 3, you need to pay £203. In England, you must pay £306. So, the amount we charge for people to get treatment on the NHS is much less here, and I do think it's worth saying that dental services were only available for free for three years in this country, from 1948 to 1951. So, it hasn't been a free service in this country since 1951, even though we do, of course, have a way in this country of ensuring that those who genuinely can't pay do have the support they need, and 311,000 people hadn't paid for treatment last year of the 1.3 million who had received an NHS service.

17:00

Daeth y Dirprwy Lywydd i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer took the Chair.

Galwaf ar Russell George i ymateb i'r ddadl. 

I call on Russell George to reply to the debate. 

Thank you, Deputy Presiding Officer. I can just say, as I was listening carefully to the Minister, Janet Finch-Saunders, my colleague next to me, was passing me a sweet, so I thought I shouldn't really put that in my mouth as I respond to this debate this afternoon. [Laughter.] But can I thank Members for taking part in this debate, and my thanks also to the committee team, research team, the wider integrated team and the Senedd's outreach team as well for their work?

I, of course, align myself with Cefin Campbell's views in regard to dentists being in a very difficult position in rural Wales. I knew that Powys didn't have a single NHS dentist willing to take on or accept adult patients onto their waiting lists; I didn’t know that was the case for the entirety of Mid and West Wales, a much wider area. But also Cefin mentioned concerns, as others did, about the workforce. Then there was the issue around the school and training facilities. I think west Wales won the ask on that. I think Cefin mentioned that, and Sam Kurtz did as well, and Mike Hedges wandered in on Swansea, and I may as well ask for one in mid Wales as well. But, no, I appreciate the Minister’s response and update in her response in regard to the school in north Wales in her contribution.

Mike mentioned an issue about dentists signing up to the contract without having clear information about it, and of course we had a recommendation around that point. It did strike me that Mike said at one point he would like everyone to have availability of an NHS dentist, and I think a few years back we would have just thought that’s the norm. And now that’s becoming the ask—we just want that. That should, of course, be the bare minimum.

And Sam Kurtz pointed out the inadequate consultation on dental reform, and Gareth Davies pointed out the same as well in terms of the NHS contract failing to compete with the private sector, with Laura Anne Jones making similar points in that regard. Darren Millar started off by saying he was going to make a short contribution and then went on for five and a half minutes, but Darren also was making similar points, and challenging as well, making that appropriate challenge to work with the BDA, of course, in terms of future reform as well, and making sure that there’s adequate time.

I think, whilst COVID-19 inevitably had a severe impact on NHS dentistry, it’s clear that there were long-standing issues prior to the pandemic, a point picked up by both Mike Hedges and Laura Anne Jones as well. But if we really want to tackle, I think, the inequalities in NHS dentistry and improve dental outcomes for people across Wales, we need to get a greater availability of disaggregated data. I’m pleased that the Minister picked up on that at a later point in her contribution, because without such data we can neither identify the barriers affecting certain groups nor assess whether the work that the Welsh Government is doing is actually going to have the impact that we want to see. So, I thank you, Minister. You will have received the letter from us just a couple of days ago. We wanted to send you that ahead of the debate, and I thank you that you’ve picked up some of the points, but I’m grateful that you’re going to respond to us further as well.

Of course, I agree there’s no quick fix to many of the issues that we identified in the report and some of the issues identified around dentistry, but of course I think that part of this issue is the workforce plan, which you commented would be available by the end of the year. So, I thank the Minister for her response in that regard as well. But thank you to all who’ve taken part in the debate this afternoon. Thank you, Deputy Presiding Officer.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Wrth imi wrando’n astud ar y Gweinidog, gallaf ddweud bod Janet Finch-Saunders, fy nghyd-Aelod wrth fy ymyl, yn pasio losinen i mi, felly meddyliais na ddylwn ei rhoi yn fy ngheg wrth ymateb i’r ddadl hon y prynhawn yma. [Chwerthin.] Ond a gaf fi ddiolch i’r Aelodau am gymryd rhan yn y ddadl hon, a diolch hefyd i dîm y pwyllgor, y tîm ymchwil, y tîm integredig ehangach a thîm allgymorth y Senedd am eu gwaith?

Rwy'n cytuno â barn Cefin Campbell am y ffaith bod deintyddion mewn sefyllfa anodd iawn yng nghefn gwlad Cymru. Roeddwn yn gwybod nad oedd gan Bowys unrhyw ddeintydd GIG a oedd yn fodlon derbyn oedolion ar eu rhestrau aros; ni wyddwn fod hynny’n wir ar gyfer Canolbarth a Gorllewin Cymru i gyd, sy'n ardal lawer ehangach. Ond soniodd Cefin hefyd am bryderon ynglŷn â'r gweithlu, fel y gwnaeth eraill. Yna, roedd mater yn ymwneud â'r ysgol a chyfleusterau hyfforddi. Credaf fod gorllewin Cymru wedi achub y blaen wrth ofyn am hynny. Credaf fod Cefin wedi crybwyll hynny, a gwnaeth Sam Kurtz hefyd, a soniodd Mike Hedges am Abertawe, a waeth i minnau ofyn am un yng nghanolbarth Cymru hefyd. Ond na, rwy’n gwerthfawrogi ymateb y Gweinidog a'r wybodaeth ddiweddaraf yn ei hymateb ynglŷn â’r ysgol yng ngogledd Cymru yn ei chyfraniad.

Soniodd Mike am ddeintyddion yn ymrwymo i’r contract heb gael gwybodaeth glir yn ei gylch, ac wrth gwrs, roedd gennym argymhelliad ynghylch y pwynt hwnnw. Nodais fod Mike wedi dweud y byddai’n hoffi pe bai deintydd GIG ar gael i bawb, a chredaf y byddem wedi meddwl mai dyna’r norm ychydig flynyddoedd yn ôl. A bellach, dyna rydym yn gofyn amdano—dim ond hynny. Dylai hynny, wrth gwrs, fod yn ofyniad sylfaenol.

A thynnodd Sam Kurtz sylw at yr ymgynghoriad annigonol ar ddiwygio deintyddol, a nododd Gareth Davies yr un peth hefyd o ran y contract GIG yn methu cystadlu â’r sector preifat, gyda Laura Anne Jones yn gwneud pwyntiau tebyg yn hynny o beth. Dechreuodd Darren Millar drwy ddweud ei fod yn mynd i wneud cyfraniad byr ac yna aeth ymlaen am bum munud a hanner, ond roedd Darren hefyd yn gwneud pwyntiau tebyg, a rhai heriol hefyd, gan wneud yr her briodol honno i weithio gyda Chymdeithas Ddeintyddol Prydain, wrth gwrs, ar ddiwygio yn y dyfodol hefyd, a sicrhau bod digon o amser.

Er bod COVID-19 wedi cael effaith ddifrifol ar ddeintyddiaeth y GIG yn anochel, credaf ei bod yn amlwg fod problemau hirsefydlog yn bodoli cyn y pandemig, pwynt a godwyd gan Mike Hedges a Laura Anne Jones hefyd. Ond os ydym o ddifrif am fynd i'r afael â'r anghydraddoldebau mewn deintyddiaeth yn y GIG a gwella canlyniadau deintyddol i bobl ledled Cymru, mae angen inni gael mwy o ddata wedi'i ddadgyfuno. Rwy’n falch fod y Gweinidog wedi mynd ar drywydd hynny yn ddiweddarach yn ei chyfraniad, oherwydd heb ddata o’r fath, ni allwn nodi’r rhwystrau sy’n effeithio ar rai grwpiau nac asesu a yw’r gwaith y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud yn mynd i gael yr effaith rydym am ei gweld. Felly, diolch, Weinidog. Fe fyddwch wedi derbyn y llythyr gennym ychydig ddyddiau yn ôl. Roeddem am anfon hwnnw atoch cyn y ddadl, a diolch am fynd ar drywydd rhai o’r pwyntiau, ond rwy’n ddiolchgar eich bod yn mynd i ymateb ymhellach i ni hefyd.

Wrth gwrs, rwy’n cytuno nad oes ateb cyflym i lawer o’r materion a nodwyd gennym yn yr adroddiad a rhai o’r materion a nodwyd mewn perthynas â deintyddiaeth, ond wrth gwrs, credaf mai rhan o’r mater yw cynllun y gweithlu, y dywedoch chi y byddai ar gael erbyn diwedd y flwyddyn. Felly, diolch i’r Gweinidog am ei hymateb yn hynny o beth hefyd. Ond diolch i bawb sydd wedi cymryd rhan yn y ddadl y prynhawn yma. Diolch, Ddirprwy Lywydd.

17:05

Y cwestiwn yw: a ddylid nodi adroddiad y pwyllgor? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36. 

The proposal is to note the committee's report. Does any Member object? No. The motion is therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36. 

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.

9. Dadl Plaid Cymru: Datganoli cyfiawnder a phlismona
9. Plaid Cymru Debate: Devolution of justice and policing

Detholwyd y gwelliant canlynol: gwelliant 1 yn enw Lesley Griffiths.

The following amendment has been selected: amendment 1 in the name of Lesley Griffiths.

Eitem 9, dadl Plaid Cymru, datganoli cyfiawnder a phlismona. Galwaf ar Rhun ap Iorwerth i wneud y cynnig. 

Item 9 is the Plaid Cymru debate on devolution of justice and policing. And I call on Rhun ap Iorwerth to move the motion. 

Cynnig NDM8300 Siân Gwenllian

Cynnig bod y Senedd:

1. Yn nodi, dros chwarter canrif ers datganoli, fod Cymru yn parhau i fod yr unig wlad ddatganoledig heb ei system gyfreithiol a'i phwerau dros ei lluoedd heddlu, er nad oes sail resymol dros hyn.

2. Yn credu:

a) y dylid datganoli pwerau dros gyfiawnder a phlismona yn llawn i Gymru; a

b) y gall sefydlu system gyfreithiol benodol yng Nghymru a gwneud heddluoedd Cymru yn gwbl atebol i'r Senedd fod yn gamau hanfodol ar hyd y ffordd i annibyniaeth.

3. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i ofyn yn ffurfiol am bwerau dros gyfiawnder a phlismona.

Motion NDM8300 Siân Gwenllian

To propose that the Senedd:

1. Notes that over a quarter of a century since devolution, Wales remains the only devolved nation without its own legal system and powers over its police forces, despite there being no rational basis for this.

2. Believes that:

a) powers over justice and policing should be fully devolved to Wales; and

b) establishing a distinct Welsh legal system and making Welsh police forces fully accountable to the Senedd can be vital steps along the road to independence.

3. Calls on the Welsh Government to formally request powers over justice and policing.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch, Dirprwy Lywydd, ac mae'n bleser gen i agor dadl Plaid Cymru y prynhawn yma, fy nadl gyntaf i fel arweinydd. Dwi'n falch bod y ddadl gyntaf dan fy arweinyddiaeth i ar fater sydd mor greiddiol o bwysig. Mae cyfiawnder yn fater sydd yn greiddiol i'n bywydau bob dydd ni. Mae'n effeithio ar ein cymunedau ni, ar ein dinasyddion ni, mewn cymaint o ffyrdd, ac mae'n ymwneud â thegwch, mae'n ymwneud â ni'n dyfeisio ein ffawd ein hunain. Yn sylfaenol, dim ond drwy sicrhau bod Cymru yn cael y grymoedd angenrheidiol y byddwn ni'n llwyddo i adeiladu cenedl decach, wyrddach, mwy ffyniannus ac uchelgeisiol.

Thank you, Deputy Presiding Officer, and it's a great pleasure for me to open this Plaid Cymru debate, my first debate as leader. I'm pleased that the first debate under my leadership is on such a vitally important issue. Justice is an issue that is at the heart of our daily lives. It impacts on our communities, on our citizens, in so many different ways, and it's related to fairness, it involves us devising our own fates. Fundamentally, it's only through ensuring that Wales receives the necessary powers that we will successfully build a fairer, greener, more prosperous nation, a more ambitious nation, indeed. 

Devolving justice and policing, it's not a 'nice to have'. I view this as being essential, and I believe it is harmful that we do not have these responsibilities. I'll begin this afternoon with the words of a leading academic expert in the field of justice, Dr Rob Jones. His startling conclusion in co-writing The Welsh Criminal Justice System was that, and I quote:

Nid 'rhywbeth braf i'w gael' yw datganoli cyfiawnder a phlismona. Credaf fod hyn yn hanfodol, a chredaf ei bod yn niweidiol nad oes gennym y cyfrifoldebau hyn. Rwyf am ddechrau y prynhawn yma gyda geiriau arbenigwr academaidd blaenllaw ym maes cyfiawnder, Dr Rob Jones. Ei gasgliad syfrdanol wrth gyd-ysgrifennu The Welsh Criminal Justice System oedd:

'On many key measures we uncover that the Welsh criminal justice system performs even worse than that of England, a country with a well-deserved reputation as among the worst performers in western Europe. We see higher rates of violent offences, disturbing data on race throughout the system, higher rates of incarceration than in England, and a higher proportion of the population subject to some kind of probation supervision.'

As Members across the Chamber consider the contributions today and make their own contributions, I urge everybody to ask themselves, 'How can this be acceptable?' Whilst the UK Government implements policies that seek to address issues that may well be prevalent in England, it cannot be right—it can never be acceptable—for us in Wales to have to inherit so-called solutions that do not work for us here in Wales.

Now, before I turn to the purpose, the practical need for devolving the justice system, I do want to say a few words about the politics. The 2021 Welsh Labour manifesto committed to pursuing the case for the devolution of justice and policing, as set out by the Thomas commission, yet only yesterday in this Chamber the First Minister endorsed a very different proposal that emerged from the work of the former Prime Minister, Gordon Brown, that of only devolving powers over youth justice and probation to the Senedd in the event of a Labour Government in Westminster.

It is, to say the least, a disappointing outcome to Labour's contribution to the debate on devolving further powers. I welcome rowing together in the same direction, but, goodness me, it frustrates me when one is rowing faster than the other. The result is that you end up going around in circles, don't you? The constitutional crumbs on offer are a far cry from what was promised by the First Minister's predecessor, who, on the passing of the Wales Act in 2017, stated that without engagement on the fundamental questions of justice and jurisdiction our current devolution settlement would never be stable.

Can I urge the Welsh Government to be as ambitious as we are on these benches for Wales on this particular issue? I repeat what I said yesterday: if you don't ask, you do not get. Yes, there's a need to keep the would-be Prime Minister Keir Starmer's feet to the fire on prior commitments made by Labour themselves, but the formal questions have to be asked of UK Ministers currently. I read with a huge amount of disappointment the answer given to my colleague Lord Wigley's written question in the House of Lords, which exposed, according to the Minister, that Welsh Government have not formally asked for the transfer of justice and policing powers.

Now, I heard what the First Minister said here in the Siambr yesterday, that it's not true that Welsh Government hasn't been trying to influence policy on devolving justice, and I know that discussions on enacting elements of the Thomas commission have been going on, and the First Minister gave a description yesterday of some of the action that has been taken. But let me say this to the Counsel General today: don't give Conservative Ministers at Westminster the reason to say that there has been no formal request for the devolution of police and justice. And let me ask the Counsel General today: write to UK Government to make that formal request for the full devolution of powers over police and justice, and I will only be too pleased, when that letter is made public here in Wales, to endorse it, and then, if indeed Keir Starmer does become the next Prime Minister of the United Kingdom, that we hold him to fulfilling that request made by the Counsel General in the name of Welsh Government and in the name of the Senedd.

Justice is, without doubt, one of the bedrocks of policy making. It allows Governments to control the safety of their people. It's essential in allowing policy makers to develop the type of communities they aspire to have and, in doing so, tackle any problems that get in the way of that vision. Without powers over justice, a jagged edge appears, whereby Welsh Ministers have responsibility over areas that directly or indirectly interconnect with justice and policing. As Lord Thomas said in stark terms when he completed his in-depth work—and we're grateful to him for his commitment to this—people in Wales, he said, are let down by the system in its current state.

Few, I think, I hope, would disagree that the way that responsibilities are currently split between Westminster and Cardiff has created complexity, confusion, incoherence in many ways in justice and policing in Wales. And it's not only complex in a bureaucratic way; it complicates people's lives and has a detrimental impact on people's lives. It creates practical difficulties, it affects access to justice, it disproportionately affects access to justice for those who suffer from the inequalities that are so prevalent in our society. We've seen cuts in legal aid, more people representing themselves in court, an over reliance on incarceration, compared to rehabilitation, a lack of facilities for women, and an over-representation of black, Asian and minority ethnic people within the criminal justice system. These are things that I want to see us in Wales being able to resolve. These are the consequences of decisions made elsewhere but put into action here, whether we like it or not.

The Counsel General and I see it in the same way on the principles around policing, certainly. I was reading this afternoon the words of the Counsel General himself earlier this year:

'it is logical, it makes sense',

he said on the devolution of policing, and every elected police and crime commissioner, he said back in February, was agreed that it should happen;

'I believe one day it will happen.'

Well, let's hasten the day that it does happen. He should be as frustrated as I am at the messages coming from the leadership of the Labour Party under Keir Starmer. We need to see this happen.

'Ar lawer o fesurau allweddol, fe welwn fod y system cyfiawnder troseddol yng Nghymru’n perfformio hyd yn oed yn waeth na’r un yn Lloegr, gwlad sy’n haeddu cael ei hadnabod ymhlith y perfformwyr gwaethaf yng ngorllewin Ewrop. Gwelwn gyfraddau uwch o droseddau treisgar, data sy'n peri pryder ar hil yn y system drwyddi draw, cyfraddau carcharu sy'n uwch nag yn Lloegr, a chyfran uwch o’r boblogaeth sy'n ddarostyngedig i ryw fath o oruchwyliaeth brawf.'

Wrth i Aelodau ar draws y Siambr ystyried y cyfraniadau heddiw a gwneud eu cyfraniadau eu hunain, rwy'n annog pawb i ofyn iddynt eu hunain, 'Sut y gall hyn fod yn dderbyniol?' Er bod Llywodraeth y DU yn rhoi polisïau ar waith sy’n ceisio mynd i’r afael â materion a all fod yn gyffredin yn Lloegr, ni all fod yn iawn—ni all byth fod yn dderbyniol—i ni yng Nghymru orfod etifeddu atebion honedig nad ydynt yn gweithio i ni yma yng Nghymru.

Nawr, cyn imi droi at y diben, yr angen ymarferol i ddatganoli'r system gyfiawnder, hoffwn ddweud ychydig eiriau am y wleidyddiaeth. Ymrwymodd maniffesto Llafur Cymru 2021 i fynd ar drywydd yr achos dros ddatganoli cyfiawnder a phlismona, fel y'i nodwyd gan gomisiwn Thomas, ond serch hynny, yn y Siambr hon ddoe ddiwethaf, cymeradwyodd y Prif Weinidog gynnig gwahanol iawn a ddeilliodd o waith cyn-Brif Weinidog y DU, Gordon Brown, sef y byddai Llywodraeth Lafur yn San Steffan ond yn datganoli pwerau dros y gwasanaeth prawf a chyfiawnder ieuenctid yn unig i’r Senedd.

Mae’n ganlyniad siomedig, a dweud y lleiaf, i gyfraniad Llafur i’r ddadl ar ddatganoli rhagor o bwerau. Rwy'n croesawu'r ffaith ein bod yn rhwyfo gyda’n gilydd i’r un cyfeiriad, ond mawredd, mae’n peri rhwystredigaeth i mi pan fydd un yn rhwyfo’n gynt na’r llall. Y canlyniad yw eich bod yn troi mewn cylchoedd yn y pen draw, onid ydych? Mae’r briwsion cyfansoddiadol a gynigir yn wahanol iawn i’r hyn a addawyd gan ragflaenydd y Prif Weinidog, a ddywedodd, wrth basio Deddf Cymru yn 2017, na fyddai ein setliad datganoli presennol byth yn sefydlog heb ymgysylltiad ar faterion sylfaenol cyfiawnder ac awdurdodaeth.

A gaf fi annog Llywodraeth Cymru i fod mor uchelgeisiol â ninnau ar y meinciau hyn dros Gymru ar y mater penodol hwn? Ailadroddaf yr hyn a ddywedais ddoe: os na wnewch chi ofyn, ni wnewch chi gael. Oes, mae angen sicrhau bod darpar Brif Weinidog y DU, Keir Starmer, yn cadw at ymrwymiadau blaenorol a wnaed gan Lafur eu hunain, ond mae’n rhaid gofyn y cwestiynau ffurfiol i Weinidogion presennol y DU. Darllenais gyda chryn siom yr ateb a roddwyd i gwestiwn ysgrifenedig fy nghyfaill, yr Arglwydd Wigley, yn Nhŷ’r Arglwyddi, a ddatgelodd, yn ôl y Gweinidog, nad yw Llywodraeth Cymru wedi gofyn yn ffurfiol am drosglwyddo pwerau cyfiawnder a phlismona.

Nawr, clywais yr hyn a ddywedodd y Prif Weinidog yma yn y Siambr ddoe, nad yw'n wir nad yw Llywodraeth Cymru wedi bod yn ceisio dylanwadu ar bolisi ar ddatganoli cyfiawnder, a gwn fod trafodaethau ar ddeddfu elfennau o gomisiwn Thomas wedi bod yn mynd rhagddynt, a rhoddodd y Prif Weinidog ddisgrifiad ddoe o rai o’r camau a gymerwyd. Ond gadewch imi ddweud hyn wrth y Cwnsler Cyffredinol heddiw: peidiwch â rhoi rheswm i Weinidogion Ceidwadol yn San Steffan ddweud na wnaed cais ffurfiol am ddatganoli plismona a chyfiawnder. A gadewch imi ofyn i'r Cwnsler Cyffredinol heddiw: ysgrifennwch at Lywodraeth y DU i wneud y cais ffurfiol hwnnw am ddatganoli pwerau dros blismona a chyfiawnder yn llawn, a phan gyhoeddir y llythyr hwnnw yma yng Nghymru, byddaf yn falch iawn o'i gymeradwyo, ac yna, os daw Keir Starmer yn Brif Weinidog nesaf y Deyrnas Unedig, byddwn yn sicrhau ei fod yn cadw at ei air ac yn gwireddu'r cais a wnaed gan y Cwnsler Cyffredinol yn enw Llywodraeth Cymru ac yn enw’r Senedd.

Heb amheuaeth, mae cyfiawnder yn un o sylfeini'r broses o lunio polisi. Mae'n caniatáu i Lywodraethau reoli diogelwch eu pobl. Mae'n hanfodol er mwyn caniatáu i lunwyr polisi ddatblygu'r math o gymunedau y maent yn dymuno eu cael, ac wrth wneud hynny, i fynd i'r afael ag unrhyw broblemau sy'n amharu ar y weledigaeth honno. Heb bwerau dros gyfiawnder, mae rhwyg yn datblygu, lle mae gan Weinidogion Cymru gyfrifoldeb dros feysydd sy’n cysylltu’n uniongyrchol neu’n anuniongyrchol â chyfiawnder a phlismona. Fel y dywedodd yr Arglwydd Thomas yn glir pan gwblhaodd ei waith manwl—ac rydym yn ddiolchgar iddo am ei ymrwymiad i hyn—mae pobl yng Nghymru, meddai, yn cael eu hesgeuluso gan y system yn ei chyflwr presennol.

Nid wyf yn credu y byddai llawer o bobl yn anghytuno, gobeithio, fod y ffordd y mae cyfrifoldebau wedi'u rhannu ar hyn o bryd rhwng San Steffan a Chaerdydd wedi creu cymhlethdod, dryswch ac anghydlyniaeth mewn sawl ffordd ym maes cyfiawnder a phlismona yng Nghymru. Ac nid yn unig ei fod yn gymhleth mewn ffordd fiwrocrataidd; mae'n cymhlethu bywydau pobl ac yn cael effaith andwyol ar fywydau pobl. Mae’n creu anawsterau ymarferol, mae’n effeithio ar fynediad at gyfiawnder, mae’n effeithio’n anghymesur ar fynediad at gyfiawnder i’r rhai sy’n dioddef yn sgil yr anghydraddoldebau sydd mor gyffredin yn ein cymdeithas. Rydym wedi gweld toriadau i gymorth cyfreithiol, mwy o bobl yn cynrychioli eu hunain yn y llys, gorddibyniaeth ar garcharu o gymharu ag adsefydlu, diffyg cyfleusterau i fenywod, a gor-gynrychiolaeth o bobl ddu, Asiaidd ac ethnig leiafrifol o fewn y system cyfiawnder troseddol. Mae’r rhain yn bethau rwyf am ein gweld ni yng Nghymru yn gallu eu datrys. Maent yn ganlyniadau i benderfyniadau a wnaed mewn mannau eraill ond a roddir ar waith yma, boed ein bod yn hoffi hynny ai peidio.

Mae’r Cwnsler Cyffredinol a minnau'n cytuno ar yr egwyddorion sy’n ymwneud â phlismona, yn sicr. Y prynhawn yma, roeddwn yn darllen geiriau’r Cwnsler Cyffredinol ei hun yn gynharach eleni. Mae'n

'rhesymegol, mae'n gwneud synnwyr',

meddai am ddatganoli plismona, ac, yn ôl ym mis Chwefror, dywedodd fod pob comisiynydd heddlu a throseddu etholedig, yn cytuno y dylai ddigwydd;

'Rwy'n credu un diwrnod y bydd yn digwydd.'

Wel, gadewch inni weld hyn yn digwydd ynghynt. Dylai fod yr un mor rhwystredig â minnau ynghylch y negeseuon a ddaw gan arweinyddiaeth y Blaid Lafur o dan Keir Starmer. Mae angen inni weld hyn yn digwydd.

Dwi'n falch iawn ein bod ni wedi gallu dod â'r ddadl yma ar lawr y Senedd y prynhawn ma. Dwi'n edrych ymlaen at glywed y cyfraniadau o bob ochr y Siambr. Dwi hefyd yn edrych ymlaen, wrth gwrs, i glywed ymateb y Cwnsler Cyffredinol, a dwi wir yn gobeithio y bydd y drafodaeth yma yn sbarduno rhywbeth o fewn Llywodraeth Cymru i fod eisiau cyflymu eu gweithredu ar yr hyn maen nhw'n ei ddweud yn eu maniffestos ac mor aml yn gyhoeddus. Ond gallwn ni ddim gadael i eiriau fod yn eiriau yn unig; y gweithredu sydd yn bwysig. Os ydy pob un wlad arall normal yn y byd sydd efo pwerau deddfu a rheolaeth dros bolisi cyfiawnder a phlismona yn ei chymryd hi'n ganiataol mai felly y dylai hi fod, pa reswm sydd yna i Gymru fod yn wahanol? A faint o ddifrod sy'n digwydd i Gymru a dinasyddion Cymru drwy beidio â chael y pwerau yna? Ystyriwch y ddau gwestiwn yna. Ac onid ydy atebion y ddau gwestiwn sylfaenol yna yn arwain yn naturiol at y casgliad mai datganoli cyfiawnder ydy'r unig ateb synhwyrol? 

I am very pleased that we have been able to bring forward this debate at the Senedd today. I look forward to hearing the contributions from all parts of the Siambr. I also look forward to hearing the Counsel General's response, and I truly believe that this debate will drive or inspire something within the Welsh Government to want to accelerate their actions on what they state in their manifestos and so often in public. But we can't let words be words alone; it's action that is important. If every other normal nation worldwide that has legislative powers over justice policy and policing takes it for granted that they have those powers, then what excuse is there for Wales to be any different? And what damage is caused to Wales and its citizens by not having those powers? Think about those two questions. And won't the solutions to those questions lead naturally to the conclusion that devolution of justice is the only sensible solution? 

17:15

Rwyf wedi dethol y gwelliant i'r cynnig. Galwaf ar y Cwnsler Cyffredinol a Gweinidog y Cyfansoddiad i gynnig yn ffurfiol welliant 1, a gyflwynwyd yn enw Lesley Griffiths. 

I have selected the amendment to the motion, and I call on the Counsel General and Minister for the Constitution to move formally amendment 1, tabled in the name of Lesley Griffiths. 

Gwelliant 1—Lesley Griffiths

Dileu popeth ar ôl is-bwynt 2(a) a rhoi yn ei le:

y gall sefydlu system gyfreithiol benodol yng Nghymru a gwneud heddluoedd Cymru yn gwbl atebol i'r Senedd fod yn gamau hanfodol i sicrhau bod modd darparu cyfiawnder a phlismona yn well er budd pobl Cymru; a

bod y Comisiwn ar Gyfiawnder yng Nghymru wedi nodi'n glir pam y dylid datganoli pwerau dros gyfiawnder yn llawn a sefydlu awdurdodaeth gyfreithiol yng Nghymru.

Yn galw ar Lywodraeth Cymru i barhau i fynd ar drywydd yr achos dros ddatganoli plismona a chyfiawnder ac i baratoi ar ei gyfer.

Amendment 1—Lesley Griffiths

Delete all after sub-point 2(a) and replace with:

establishing a distinct Welsh legal system and making Welsh police forces fully accountable to the Senedd can be vital steps to ensuring that justice and policing can be better delivered for the benefit of the people of Wales; and

the Commission on Justice in Wales set out clearly why powers over justice should be wholly devolved and a Welsh legal jurisdiction established.

Calls on the Welsh Government to continue pursuing the case and preparing for the devolution of policing and justice.

Cynigiwyd gwelliant 1.

Amendment 1 moved.

I very much welcome the contribution of the new leader of Plaid Cymru, and I should congratulate him on his election last week and wish him best wishes for the future in that role. 

The devolution of policing and criminal justice is something we've discussed here on a number of occasions, and it is possible to find that elusive cigarette paper of difference between the Plaid Cymru benches and the Labour benches on this matter. But my advice would be not to try to do that, but to seek unity and to seek agreement on these matters, rather than to seek division, because this is an emergency. This is an ongoing emergency in our country. It's not an academic or abstract concept, something for lawyers to talk about late at night, something for constitutional anoraks to converse over when they've run out of every other abstract concept to converse over. This is an emergency that affects people in this country today, tomorrow, next week, next month, next year, and it is women, I believe, that suffer the worst excesses of the failure of this system.

The administration of criminal justice and policing in Wales is broken. It's broken—structurally broken—by a system that was never designed to work in the context of democratic self-government in Wales. We should recognise that. What I would seek to do, and—. I've heard this debate, and quite often we have some very sterile arguments, I'm afraid, on a Wednesday afternoon over this matter. I've absolutely no doubt at all that Mark Isherwood will join the debate in a few minutes and will quote us a speech that he made in 2018 or 2017 and will quote his speech again from 2020 where he lists the crimes that were committed by people from Merseyside or elsewhere in north Wales. It is right and proper that we discuss these matters, Mark, but we have to have a more intelligent conversation as well.

If you look at policing, for example, across the United Kingdom, it's devolved in every single administration in the United Kingdom, and it's devolved in cities of England, such as Manchester and London. Nobody is suggesting that these places are oases of crime with no relationship to places elsewhere. Nobody is suggesting that police forces in Wales have no relationship with police forces across the border or elsewhere. Nobody is suggesting that we don't speak to each other, we don't work together. Nobody is suggesting that we create some sort of iron curtain across our borders and prevent police officers here speaking to colleagues elsewhere. Nobody is suggesting those things. Those straw men that are put up to argue the case against devolution need to be recognised for what they are.

I think here the Conservatives and, frankly, some people within the Labour Party, are making a fundamental error of judgment when it comes to what this means. I want to see a strong United Kingdom and I want to see a stable United Kingdom, and the asymmetrical form of devolution we had in the United Kingdom back in the 1990s probably fairly reflected the wishes of the people of Wales in 1999, and I think it is important to recognise that. But what reflected our views 25 years ago doesn't reflect our views on the structure of government today, and government needs to move and the constitution needs to move to recognise that. What that means is that symmetrical devolution, certainly on the island of Great Britain between Wales, Scotland and the rest of the UK—and England—is important in terms of the structure of the United Kingdom and enabling the United Kingdom to have the governance that we all require.

This is a point I want to make to our Conservative colleagues: it is a mistake to confuse unionism with centralism. If you had listened to a debate in the House of Commons some time ago, you had some of the fiercest Northern Irish unionists arguing for the devolution of policing and justice to Wales because they recognise that a strong union is a union where each constituent part of that union has similar structures and similar powers available to it, because that creates a stability within the union. If you've got the MP for Strangford or wherever arguing for devolution of justice and policing, you can be pretty sure they're not doing it because it's also supported by Sinn Fein. You can be pretty sure as well that they understand the importance of the devolution of these matters for the union in the future.

What I hope we'll be able to do—and I would like to hear the Counsel General's response to this—as the Victims and Prisoners Bill is currently in front of the Houses of Parliament in London: what is the view of the Welsh Government in terms of a legislative consent motion here? It appears to me that much of the content of that Bill should be enacted here and should reflect the priorities of this place and the Welsh Government, and not simply a Government in London that doesn't recognise the importance of these matters to people here in Wales and the structures that exist in Wales in order to deliver policy—

Rwy'n croesawu cyfraniad arweinydd newydd Plaid Cymru yn fawr, a hoffwn ei longyfarch ar gael ei ethol yr wythnos diwethaf a dymuno pob dymuniad da iddo ar gyfer y dyfodol yn y rôl honno. 

Mae datganoli plismona a chyfiawnder troseddol yn rhywbeth rydym wedi'i drafod yma ar sawl achlysur, ac mae'n bosibl dod o hyd i'r papur sigaréts annelwig o wahaniaeth rhwng meinciau Plaid Cymru a'r meinciau Llafur ar y mater hwn. Yn hytrach na cheisio gwneud hynny, fy nghyngor i fyddai ceisio undod a cheisio cytundeb ar y materion hyn, yn hytrach na cheisio ymraniad, gan fod hwn yn argyfwng. Mae'n argyfwng parhaus yn ein gwlad. Nid cysyniad academaidd na haniaethol mohono, rhywbeth i gyfreithwyr siarad amdano yn hwyr y nos, rhywbeth i anoracs cyfansoddiadol siarad amdano pan fyddant wedi mynd yn brin o bob cysyniad haniaethol arall i sgwrsio yn ei gylch. Mae hwn yn argyfwng sy'n effeithio ar bobl yn y wlad hon heddiw, yfory, yr wythnos nesaf, y mis nesaf, y flwyddyn nesaf, a menywod, rwy'n credu, sy'n dioddef waethaf yn sgil methiant y system hon.

Mae gweinyddu cyfiawnder troseddol a phlismona yng Nghymru wedi torri. Mae wedi'i dorri—yn strwythurol—gan system na chafodd erioed mo'i chynllunio i weithio yng nghyd-destun hunanlywodraeth ddemocrataidd yng Nghymru. Dylem gydnabod hynny. Yr hyn y byddwn i'n ceisio'i wneud, a—. Rwyf wedi clywed y ddadl hon, ac yn aml iawn mae arnaf ofn ein bod yn cael dadleuon diffrwyth iawn ar brynhawn Mercher ynglŷn â'r mater hwn. Nid oes gennyf unrhyw amheuaeth o gwbl y bydd Mark Isherwood yn ymuno â'r ddadl mewn ychydig funudau a bydd yn dyfynnu araith a wnaeth yn 2018 neu 2017 a bydd yn dyfynnu ei araith eto o 2020 lle mae'n rhestru'r troseddau a gyflawnwyd gan bobl o Lannau Mersi neu rywle arall yng ngogledd Cymru. Mae'n iawn ac yn briodol ein bod yn trafod y materion hyn, Mark, ond mae'n rhaid inni gael trafodaeth fwy deallus hefyd.

Os edrychwch ar blismona ar draws y Deyrnas Unedig, er enghraifft, mae wedi'i ddatganoli ym mhob gweinyddiaeth yn y Deyrnas Unedig, ac mae wedi'i ddatganoli mewn dinasoedd yn Lloegr, fel Manceinion a Llundain. Nid oes neb yn awgrymu bod y lleoedd hyn yn ynysoedd o drosedd heb unrhyw berthynas â lleoedd eraill. Nid oes neb yn awgrymu nad oes gan heddluoedd yng Nghymru unrhyw berthynas â heddluoedd dros y ffin nac mewn mannau eraill. Nid oes neb yn awgrymu nad ydym yn siarad â'n gilydd, nad ydym yn gweithio gyda'n gilydd. Nid oes neb yn awgrymu ein bod yn creu rhyw fath o len haearn ar draws ein ffiniau ac yn atal heddweision yma rhag siarad â chydweithwyr mewn mannau eraill. Nid oes neb yn awgrymu'r pethau hyn. Mae angen cydnabod y rhagdybiaethau bwriadol gyfeiliornus a gyflwynir i ddadlau'r achos yn erbyn datganoli am yr hyn ydynt.

Rwy'n credu yma fod y Ceidwadwyr, a rhai pobl o fewn y Blaid Lafur a dweud y gwir, yn camgymryd yn sylfaenol beth mae hyn yn ei olygu. Rwyf am weld Teyrnas Unedig gref ac rwyf am weld Teyrnas Unedig sefydlog, ac mae'n debyg fod y ffurf anghymesur ar ddatganoli a oedd gennym yn y Deyrnas Unedig yn ôl yn y 1990au yn adlewyrchu dymuniadau pobl Cymru'n deg ym 1999, ac rwy'n credu ei bod yn bwysig cydnabod hynny. Ond nid yw'r hyn a adlewyrchai ein barn 25 mlynedd yn ôl yn adlewyrchu ein barn ynghylch strwythur llywodraeth heddiw, ac mae angen i lywodraeth symud ac mae angen i'r cyfansoddiad symud i gydnabod hynny. Yr hyn y mae hynny'n ei olygu yw bod datganoli cymesur, yn sicr ar ynys Prydain rhwng Cymru, yr Alban a gweddill y DU—a Lloegr—yn bwysig o ran strwythur y Deyrnas Unedig a galluogi'r Deyrnas Unedig i gael y llywodraethiant sydd ei angen arnom i gyd.

Mae hwn yn bwynt rwyf am ei wneud i'n cyd-Aelodau Ceidwadol: camgymeriad yw drysu rhwng unoliaetholdeb a chanoliaetholdeb. Pe byddech chi wedi gwrando ar ddadl yn Nhŷ'r Cyffredin beth amser yn ôl, roedd gennych rai o unoliaethwyr ffyrnicaf Gogledd Iwerddon yn dadlau dros ddatganoli plismona a chyfiawnder i Gymru oherwydd eu bod yn cydnabod bod undeb cryf yn undeb lle mae gan bob rhan gyfansoddol o'r undeb hwnnw strwythurau tebyg a phwerau tebyg ar gael iddo, am fod hynny'n creu sefydlogrwydd o fewn yr undeb. Os oes gennych chi'r AS dros Strangford neu lle bynnag yn dadlau dros ddatganoli cyfiawnder a phlismona, gallwch fod yn eithaf sicr nad ydynt yn ei wneud oherwydd bod Sinn Fein yn ei gefnogi hefyd. Gallwch fod yn eithaf sicr hefyd eu bod yn deall pwysigrwydd datganoli'r materion hyn i'r undeb yn y dyfodol.

Yr hyn rwy'n gobeithio y gallwn ei wneud—a hoffwn glywed ymateb y Cwnsler Cyffredinol i hyn—gan fod y Bil Dioddefwyr a Charcharorion ger bron y Senedd yn Llundain ar hyn o bryd: beth yw barn Llywodraeth Cymru ar gynnig cydsyniad deddfwriaethol yma? Mae'n ymddangos i mi y dylid deddfu llawer o gynnwys y Bil hwnnw yma ac y dylai adlewyrchu blaenoriaethau'r lle hwn a Llywodraeth Cymru, ac nid Llywodraeth yn Llundain nad yw'n cydnabod pwysigrwydd y materion hyn i bobl yma yng Nghymru a'r strwythurau sy'n bodoli yng Nghymru er mwyn cyflawni polisi—

17:20

I will bring my remarks to a conclusion. So, I would ask all Members in this Chamber, for the good of the people who are some of the most vulnerable people in this country, who are currently so badly served by criminal justice and policing, to vote for this—to vote for this because this will strengthen the United Kingdom, but it will also begin to create the coherence of policy, the coherence of structure that means that we can go to work for the people who need this work more greatly than others. Thank you.

Fe ddof â fy sylwadau i ben. Felly, er lles y bobl sy'n rhai o'r bobl fwyaf agored i niwed yn y wlad hon, sydd ar hyn o bryd yn cael eu gwasanaethu mor wael gan gyfiawnder troseddol a phlismona, hoffwn ofyn i bob Aelod yn y Siambr bleidleisio dros hyn—i bleidleisio dros hyn oherwydd bydd yn cryfhau'r Deyrnas Unedig, ond bydd hefyd yn dechrau creu cydlyniant o ran polisi, cydlyniant o ran strwythur sy'n golygu y gallwn fynd i weithio ar ran y bobl sydd angen y gwaith hwn yn fwy nag eraill. Diolch.

New Plaid Cymru leader—congratulations; same old chestnuts being recycled yet again and same grandstanding from Alun Davies. I will, therefore, recycle my arguments showing that this call defies reality. Of course Wales remains the only devolved nation without its own legal system and powers over its police forces, reflecting the rational basis for this. Specialist policing matters such as counter-terrorism are best co-ordinated at a UK level. Further, policing in Scotland and Northern Ireland is a devolved matter, but, for reasons of geography and population, the situation in Wales is entirely different. Prior to the introduction of direct rule in 1972, the old Stormont Parliament had the responsibility for policing and justice in Northern Ireland, and successive UK Governments retained a commitment to redevolve policing and justice when circumstances were right to do so. Further, Great Britain and Northern Ireland are separated by a big chunk of sea. In contrast, yes, 48 per cent people in Wales live within 25 miles of the border with England, and 90 per cent within 50 miles. In further contrast, only 5 per cent of the combined population—

Arweinydd newydd Plaid Cymru—llongyfarchiadau; yr un hen ddadleuon yn cael eu hailgylchu eto fyth a'r un siarad rhodresgar gan Alun Davies. Felly, fe wnaf innau ailgylchu fy nadleuon i ddangos bod yr alwad hon yn herio realiti. Wrth gwrs, Cymru yw'r unig wlad ddatganoledig o hyd heb ei system gyfreithiol a'i phwerau ei hun dros ei lluoedd heddlu, gan adlewyrchu'r sail resymegol dros hyn. Y ffordd orau o gydlynu materion plismona arbenigol fel gwrthderfysgaeth yw ar lefel y DU. Ymhellach, mae plismona yn yr Alban a Gogledd Iwerddon yn fater datganoledig, ond am resymau'n ymwneud â daearyddiaeth a phoblogaeth, mae'r sefyllfa yng Nghymru yn hollol wahanol. Cyn cyflwyno rheolaeth uniongyrchol ym 1972, yr hen Senedd Stormont oedd â chyfrifoldeb am blismona a chyfiawnder yng Ngogledd Iwerddon, a chadwodd Llywodraethau olynol y DU ymrwymiad i ail-ddatganoli plismona a chyfiawnder pan oedd amgylchiadau'n iawn i wneud hynny. Ymhellach, caiff Prydain a Gogledd Iwerddon eu gwahanu gan ddarn mawr o fôr. Mewn cyferbyniad, mae 48 y cant o bobl yng Nghymru yn byw o fewn 25 milltir i'r ffin â Lloegr, a 90 y cant ohonynt o fewn 50 milltir. Mewn cyferbyniad pellach, dim ond 5 y cant o boblogaeth gyfunol—

17:25

I'll finish the sentence, and then, yes. Only 5 per cent of the combined population of Scotland and England lives within 50 miles of the border between those countries.

Ar ôl imi orffen y frawddeg. Dim ond 5 y cant o boblogaeth gyfunol yr Alban a Lloegr sy'n byw o fewn 50 milltir i'r ffin rhwng y gwledydd hynny.

Interesting stats as they are, what's the difference between Manchester, therefore, and the rest of England, and how can Manchester have greater devolution of policing?

Er mor ddiddorol yw'r ystadegau, beth yw'r gwahaniaeth rhwng Manceinion, felly, a gweddill Lloegr, a sut mae plismona wedi'i ddatganoli'n fwy ym Manceinion?

The mayor in Manchester, as elsewhere, has the same powers as the police and crime commissioner. Are you calling for that to be centralised in the Welsh Government and for our regional police and crime commissioners to be abolished? Because that's what it sounds like. Despite this, the Thomas report makes only one reference to the key issue of cross-border criminality, in the context of county lines, and the only solution it proposes is joint working across the four Welsh forces in collaboration with other agencies, without any reference to established joint working with neighbouring partners across the invisible crime and justice border with England. And although I've repeatedly asked Welsh Government Ministers whether they will commission work to remedy this deficit, they've always dodged, dived and diverted in the name of policy-led evidence.

As I learned when I visited Titan, the North West Regional Organised Crime Unit, a collaboration of North Wales Police and five north-west England forces, all north Wales emergency planning is done with north-west England. Ninety-five per cent or more of crime in north Wales is local or operates on a cross-border, east-west basis. North Wales Police have no significant operations working on an all-Wales basis and the evidence given to the Thomas commission was largely ignored in the commission's report.

Commenting on its 'Delivering Justice for Wales' report last year, the Welsh Government described

'a distinct Welsh justice policy based on prevention through tackling social challenges and rehabilitation',

and contrasted this with a more punitive approach, it said, by the UK Government. In so doing, it conveniently ignored all evidence to the contrary, when the UK Government has stated repeatedly that it favours a policy based on prevention through tackling social challenges and rehabilitation. It ignored the UK Ministry of Justice's 'Prisons Strategy White Paper' to rehabilitate offenders and cut crime, its victim strategy to align support for victims with the changing nature of crime, and its £300 million turnaround scheme over three years to support every council across Wales and England in catching and preventing youth offending earlier than ever, helping to stop these children and teenagers from moving on to further, more serious offending.

Further, it was the UK Government that published a female offender strategy to divert vulnerable female offenders away from short prison sentences wherever possible, invest in community services and establish five pilot residential women's centres, including one in Wales. However, it was the Minister for Social Justice here who subsequently wrote to Members, stating that she had been working closely with the UK Ministry of Justice and announcing that she announced that one of these centres would be near Swansea in south Wales. Of course, Swansea's planning committee then refused this.

The powers of police and crime commissioners are held by elected mayors in London, Greater Manchester and West Yorkshire, and should remain with police and crime commissioners in Wales and not be centralised in the Welsh Government. Of course, the UK Government recognises that devolution has altered the legislative and policy context of policing and criminal justice in Wales, and has already established a form of administrative devolution through Welsh offices, units or directorates based upon co-operation, including HM Prison and Probation Service in Wales, Youth Justice Board Cymru and HM Courts and Tribunals Service Wales. To devolve or not to devolve is not about the transient policies and personalities of different governments at a particular point in time. Both the policies of parties and the policies, personalities and parties of government in any geographical area change over time.

Mae gan y maer ym Manceinion, fel mewn mannau eraill, yr un pwerau â chomisiynydd yr heddlu a throseddu. A ydych chi'n galw am ganoli hynny yn Llywodraeth Cymru ac i'n comisiynwyr heddlu a throseddu rhanbarthol gael eu diddymu? Oherwydd dyna sut mae'n swnio. Er gwaethaf hyn, un cyfeiriad yn unig y mae adroddiad Thomas yn ei wneud at fater allweddol troseddolrwydd trawsffiniol, yng nghyd-destun llinellau cyffuriau, a'r unig ateb y mae'n ei gynnig yw cydweithio ar draws pedwar llu Cymru mewn cydweithrediad ag asiantaethau eraill, heb unrhyw gyfeiriad at gydweithio sefydledig â phartneriaid cyfagos ar draws y ffin trosedd a chyfiawnder anweledig â Lloegr. Ac er fy mod wedi gofyn dro ar ôl tro i Weinidogion Llywodraeth Cymru a fyddant yn comisiynu gwaith i unioni'r diffyg hwn, maent bob amser wedi osgoi a dargyfeirio yn enw tystiolaeth a arweinir gan bolisi.

Fel y dysgais pan ymwelais â Titan, Uned Troseddau Cyfundrefnol Rhanbarthol y Gogledd-orllewin, cydweithrediad rhwng Heddlu Gogledd Cymru a phum llu yng ngogledd-orllewin Lloegr, mae holl gynlluniau brys gogledd Cymru yn cael eu gwneud gyda gogledd-orllewin Lloegr. Mae 95 y cant neu fwy o droseddau yng ngogledd Cymru yn lleol neu'n gweithredu ar draws y ffin, o'r dwyrain i'r gorllewin. Nid oes gan Heddlu Gogledd Cymru unrhyw weithgarwch sylweddol yn gweithio ar sail Cymru gyfan ac anwybyddwyd y dystiolaeth a roddwyd i gomisiwn Thomas i raddau helaeth yn adroddiad y comisiwn.

Wrth sôn am ei hadroddiad 'Sicrhau Cyfiawnder i Gymru' y llynedd, disgrifiodd Llywodraeth Cymru bolisi cyfiawnder penodol i Gymru

'yn seiliedig ar atal drwy fynd i’r afael â heriau cymdeithasol ac adsefydlu',

a chyferbynnu hyn â dull sy'n canolbwyntio'n fwy ar gosbi, meddai, gan Lywodraeth y DU. Drwy wneud hynny, yn gyfleus iawn, fe anwybyddodd yr holl dystiolaeth i'r gwrthwyneb, pan fo Llywodraeth y DU wedi datgan dro ar ôl tro ei bod yn ffafrio polisi sy'n seiliedig ar atal trwy fynd i'r afael â heriau cymdeithasol ac adsefydlu. Anwybyddodd 'Bapur Gwyn Strategaeth Carchardai' Gweinyddiaeth Gyfiawnder y DU ar adsefydlu troseddwyr a lleihau troseddu, ei strategaeth ddioddefwyr i gysoni cefnogaeth i ddioddefwyr â natur newidiol troseddau, a'i gynllun datrys problemau gwerth £300 miliwn dros dair blynedd i gynorthwyo pob cyngor ledled Cymru a Lloegr i ddal ac atal troseddu ieuenctid yn gynharach nag erioed, a helpu i atal y plant a'r bobl ifanc hyn rhag bwrw ymlaen i droseddu pellach, mwy difrifol.

Ar ben hynny, Llywodraeth y DU a gyhoeddodd strategaeth troseddwyr benywaidd i ddargyfeirio troseddwyr benywaidd bregus i ffwrdd o ddedfrydau byr o garchar lle bynnag y bo modd, buddsoddi mewn gwasanaethau cymunedol a threialu pum canolfan breswyl i fenywod, gan gynnwys un yng Nghymru. Fodd bynnag, y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol yma a ysgrifennodd wedyn at yr Aelodau, gan ddweud ei bod wedi bod yn gweithio'n agos gyda Gweinyddiaeth Gyfiawnder y DU ac yn datgan ei bod wedi cyhoeddi y byddai un o'r canolfannau hyn ger Abertawe yn ne Cymru. Wrth gwrs, fe wrthododd pwyllgor cynllunio Abertawe hyn wedyn.

Mae pwerau comisiynwyr heddlu a throseddu gan feiri etholedig Llundain, Manceinion Fwyaf a Gorllewin Swydd Efrog, a dylent aros gyda chomisiynwyr heddlu a throseddu yng Nghymru a pheidio â chael eu canoli yn Llywodraeth Cymru. Wrth gwrs, mae Llywodraeth y DU yn cydnabod bod datganoli wedi newid cyd-destun deddfwriaethol a pholisi plismona a chyfiawnder troseddol yng Nghymru, ac mae eisoes wedi sefydlu math o ddatganoli gweinyddol drwy swyddfeydd, unedau neu gyfarwyddiaethau Cymreig yn seiliedig ar gydweithrediad, gan gynnwys Gwasanaeth Carchardai a Phrawf EF yng Nghymru, y Bwrdd Cyfiawnder Ieuenctid yng Nghymru a Gwasanaeth Llysoedd a Thribiwnlysoedd EF Cymru. Nid oes a wnelo datganoli neu beidio â datganoli â pholisïau a phersonoliaethau dros dro gwahanol lywodraethau ar bwynt penodol mewn amser. Mae polisïau pleidiau a pholisïau, personoliaethau a phleidiau llywodraeth mewn unrhyw ardal ddaearyddol yn newid dros amser.

17:30

I'll conclude, yes. And neither Plaid Cymru's desire to divide and destabilise, nor the failing and controlling Labour Welsh Government's desire to grab ever more power, should be allowed to distract us from the real needs of Britons on both sides of the east-west, England-Wales border.

Fe ddof i ben. Ac ni ddylid caniatáu i ddymuniad Plaid Cymru i rannu ac ansefydlogi, nac awydd aflwyddiannus a rheolaethol Llywodraeth Lafur Cymru i fachu mwy fyth o bŵer, dynnu ein sylw oddi wrth wir anghenion Prydeinwyr ar ddwy ochr y ffin rhwng dwyrain a gorllewin, yng Nghymru a Lloegr.

Wales's anomalous position as a devolved nation without a legal system of its own is not simply a constitutional irregularity; it has profound and damaging consequences for the quality of justice and policing. The cost of being tied to the England and Wales judicial system, which inherently concentrates decision making in Westminster, has been emphatically illustrated over the last 13 years of Tory austerity.

Let’s start with the access to justice, which was one of the key issues highlighted in the Thomas commission. Cuts to the justice department’s budget in Whitehall have precipitated a disastrous decline in the provision of legal aid across Wales and England. Indeed, the Law Society has recently taken the Government to court for failing to uphold the recommendation of the Independent Review of Criminal Legal Aid to increase legal aid fees by a minimum of 15 per cent. For example, between 2012 and 2022, the number of provider officers for litigators in Wales had decreased from 175 to 106; from 180 to 122 for advocates; from 248 to 160 for solicitor firms; and from 54 to 29 for not-for-profit organisations. The situation is compounded by the fact that the legal workforce in Wales is also an ageing one. As such, it is inevitable that we will witness further shrinkages in the provision of legal services over the coming years. In north Wales, 48 per cent of criminal duty solicitors are over the age of 50; 49 per cent in south Wales, 62 per cent in west Wales and 64 per cent in mid Wales.

Another consequence of cutbacks to the justice budget in Westminster has been the emergence of the so-called advice deserts—areas of very low coverage in terms of legal advice centres on issues such as community care, welfare, education and immigration. In this respect, the landscape of legal services in Wales is particularly barren. Latest figures from the Law Society show that 18 out of the 22 Welsh local authorities do not possess a single community care legal aid centre; 20 out of the 22 do not possess an educational legal aid centre, and 21 out of the 22 do not possess a welfare legal aid centre. Given the fact that such centres are often a lifeline to the poorer households, which would otherwise be priced out from legal counsel, the veritable desertification of Wales in this respect risks baking in existing inequalities within the justice system.

The impact of austerity on policing has also been severe. The number of full-time equivalent police officers in Wales has only just recovered to the level it was at in 2010, after years of underfunding. Meanwhile, the number of police community support officers in Wales and England is at its lowest level since 2006. We should also consider the extent to which decisions in Westminster are inflicting enormous pressures on the budgets of police forces. All four police forces in Wales are having to make efficiency savings over the next few years, with the South Wales Police force—

Nid afreoleidd-dra cyfansoddiadol yn unig yw sefyllfa anarferol Cymru fel cenedl ddatganoledig heb system gyfreithiol ei hun; mae iddo ganlyniadau dwys a niweidiol i ansawdd cyfiawnder a phlismona. Mae'r gost o fod ynghlwm wrth system farnwrol Cymru a Lloegr, sy'n canolbwyntio'n anochel ar wneud penderfyniadau yn San Steffan, wedi'i dangos yn glir dros y 13 mlynedd diwethaf o gyni Torïaidd.

Gadewch inni ddechrau gyda mynediad at gyfiawnder, sef un o'r materion allweddol a gafodd sylw yng nghomisiwn Thomas. Mae toriadau i gyllideb yr adran gyfiawnder yn Whitehall wedi arwain at leihad trychinebus yn y ddarpariaeth o gymorth cyfreithiol ar draws Cymru a Lloegr. Yn wir, mae Cymdeithas y Gyfraith wedi mynd â'r Llywodraeth i'r llys yn ddiweddar am fethu cynnal argymhelliad yr Adolygiad Annibynnol o Gymorth Cyfreithiol Troseddol i gynyddu ffioedd cymorth cyfreithiol o leiaf 15 y cant. Er enghraifft, rhwng 2012 a 2022, roedd nifer y swyddogion a oedd yn darparu cymorth ymgyfreitha yng Nghymru wedi gostwng o 175 i 106; o 180 i 122 ar gyfer eiriolwyr; o 248 i 160 ar gyfer cwmnïau cyfreithwyr; ac o 54 i 29 ar gyfer sefydliadau di-elw. Caiff y sefyllfa ei gwaethygu gan y ffaith bod y gweithlu cyfreithiol yng Nghymru hefyd yn un sy'n heneiddio. O'r herwydd, mae'n anochel y byddwn yn gweld mwy o grebachu yn y ddarpariaeth o wasanaethau cyfreithiol dros y blynyddoedd i ddod. Yng ngogledd Cymru, mae 48 y cant o gyfreithwyr ar ddyletswydd droseddol dros 50 oed; 49 y cant yn ne Cymru, 62 y cant yng ngorllewin Cymru a 64 y cant yng nghanolbarth Cymru.

Canlyniad arall i doriadau i'r gyllideb gyfiawnder yn San Steffan fu ymddangosiad yr anialwch cyngor fel y'i gelwir—ardaloedd lle na cheir fawr o ddarpariaeth canolfannau cyngor cyfreithiol ar faterion fel gofal cymunedol, lles, addysg a mewnfudo. Yn hyn o beth, mae tirwedd gwasanaethau cyfreithiol yng Nghymru yn arbennig o ddiffrwyth. Mae ffigurau diweddaraf Cymdeithas y Gyfraith yn dangos nad oes gan 18 o'r 22 awdurdod lleol yng Nghymru unrhyw ganolfan cymorth cyfreithiol ar gyfer gofal cymunedol; nid oes gan 20 o'r 22 ganolfan cymorth cyfreithiol ar gyfer addysg, ac nid oes gan 21 o'r 22 ganolfan cymorth cyfreithiol ar gyfer lles. O ystyried y ffaith bod canolfannau o'r fath yn aml yn achubiaeth i aelwydydd tlotach y byddai cyngor cyfreithiol yn rhy ddrud iddynt fel arall, mae anialwch gwirioneddol Cymru yn hyn o beth yn creu perygl o ymgorffori anghydraddoldebau presennol o fewn y system gyfiawnder.

Mae effaith cyni ar blismona wedi bod yn ddifrifol hefyd. Nid yw nifer y swyddogion heddlu cyfwerth ag amser llawn yng Nghymru ond newydd wella i'r lefel roedd arni yn 2010, ar ôl blynyddoedd o danariannu. Yn y cyfamser, mae nifer swyddogion cymorth cymunedol yr heddlu yng Nghymru a Lloegr ar ei lefel isaf ers 2006. Dylem ystyried hefyd i ba raddau y mae penderfyniadau yn San Steffan yn gosod pwysau enfawr ar gyllidebau heddluoedd. Mae'r pedwar heddlu yng Nghymru yn gorfod gwneud arbedion effeithlonrwydd dros y blynyddoedd nesaf, gyda Heddlu De Cymru—

Let me just finish this sentence. All the police forces in Wales are having to make efficiency savings over the next few years, with South Wales Police currently facing a £20 million shortfall in its budget. Yes, Mark.

Gadewch imi orffen y frawddeg hon. Mae'r holl heddluoedd yng Nghymru yn gorfod gwneud arbedion effeithlonrwydd dros y blynyddoedd nesaf, gyda Heddlu De Cymru ar hyn o bryd yn wynebu diffyg o £20 miliwn yn ei gyllideb. Ie, Mark.

Will you recognise the fact that Alistair Darling's austerity budget in the spring of 2010 introduced the police cuts that lasted until 2015, because he dated them to 2015, and that police budgets have been rising since 2015?

A wnewch chi gydnabod y ffaith bod cyllideb cyni Alistair Darling yng ngwanwyn 2010 wedi cyflwyno toriadau i'r heddlu a barodd tan 2015, am iddo eu dyddio hyd at 2015, a bod cyllidebau heddlu wedi bod yn codi ers 2015?

But it's Labour and Tory: it's the same old story, so, there we are.

The police precept element of council taxes also has increased substantially this year to counteract cuts to central funding. In Gwent, it's 6.78 per cent, and in Dyfed-Powys, 7.75 per cent. We therefore have a shameful scenario in which the people of Wales are having to fork out more of their hard-earned money in the middle of a cost-of-living crisis, to compensate for the centralisation of spending decisions in the hands of austerity-obsessed ideologues in Westminster. A recent survey also revealed that 97 per cent of north Wales police officers believed that their recent treatment by the Government, especially on funding, has harmed their morale.

Perhaps we should not be surprised by the Tories' disregard for the value of justice. After all, the self-declared party of law and order has made rule breaking its modus operandi in recent times. But it is unacceptable that simply due to the ideological constitutional arrangements that currently exist here in relation to justice and policing, that the people of Wales should be made to endure declining standards. We can do better, and of that I'm confident, if we are given the chance. Diolch yn fawr.

Ond Llafur a Thori ydyw: yr un hen stori, felly, dyna ni.

Mae elfen praesept yr heddlu o drethi cyngor hefyd wedi cynyddu'n sylweddol eleni er mwyn gwrthweithio toriadau i gyllid canolog. Yng Ngwent, mae'n 6.78 y cant, ac yn Nyfed-Powys, 7.75 y cant. Felly, mae gennym senario cywilyddus lle mae pobl Cymru yn gorfod rhoi mwy o'u harian prin yng nghanol argyfwng costau byw i wneud iawn am ganoli penderfyniadau gwario yn nwylo rhai sydd ag obsesiwn am ideoleg cyni yn San Steffan. Dangosodd arolwg diweddar hefyd fod 97 y cant o swyddogion heddlu gogledd Cymru yn credu bod eu triniaeth gan y Llywodraeth yn ddiweddar, yn enwedig mewn perthynas â chyllid, wedi niweidio eu morâl.

Efallai na ddylem gael ein synnu gan y ffordd y mae'r Torïaid yn diystyru gwerth cyfiawnder. Wedi'r cyfan, mae plaid cyfraith a threfn fel y mae'n galw ei hun wedi gwneud torri rheolau yn modus operandi iddi hi ei hun yn ddiweddar. Ond mae'n annerbyniol fod pobl Cymru'n cael eu gorfodi i ddioddef safonau sy'n dirywio oherwydd y trefniadau cyfansoddiadol ideolegol sy'n bodoli yma ar hyn o bryd mewn perthynas â chyfiawnder a phlismona. Gallwn wneud yn well, ac rwy'n hyderus o hynny, os cawn gyfle. Diolch yn fawr.

17:35

Thank you, Deputy Presiding Officer. We quite regularly have these debates about the devolution of policing and the criminal justice system. I know, because I've led some of them. In Britain, we have had piecemeal devolution, whilst in the USA, Germany, and most other countries, areas of responsibility are either devolved or held centrally. For example, in the USA, California and New York have the same areas of responsibility as Montana and New Jersey. We have asymmetric devolution, and as Spain has found, that leads to problems. With devolution, we have the two extremes: Plaid Cymru believing that they can salami-slice powers to separatism; and the anti-devolutionists, mainly in the Conservative Party, believing that all proposals for further devolution should be resisted.

A case has to be made for every additional power to be devolved, which means that the powers devolved to Wales, Scotland, Northern Ireland and English mayors vary considerably. Policing has been devolved to Scotland and Northern Ireland, and we only have to look at Northern Ireland's history to realise that that was a really big step, to devolve policing to Northern Ireland. Wales is the outlier. In Greater Manchester and West Yorkshire, the powers of the police and crime commissioner have been merged into the mayoral role. Why should Scotland, Northern Ireland, Greater Manchester and West Yorkshire have policing devolved, and not Wales?

Many of the levers that affect levels of crime have already been devolved to Wales: community safety, education, training, jobs, mental health service, alcohol and drug treatment, housing, healthy communities and many more—as well as other services. Tackling crime and reducing offending and reoffending necessitates the police working with other public services, which already operate at different levels across Wales. For example, support for those with mental health conditions, both before they reach crisis point and afterwards, needs police intervention, and once they have entered the criminal justice system that often means working with the Welsh NHS and local health boards. If policing powers were devolved, this would allow for much greater liaison between both services locally and by Ministers and civil servants at a strategic level within Wales, rather than between Wales and Westminster.

There is a potential for a successful Welsh model, which can build on the strength of devolution without cutting us adrift from the United Kingdom. I believe that police devolution should not include the National Crime Agency, national security and counter-terrorism; they should stay as British. Co-operation in policing clearly needs to extend not just to the British isles, but also Europe and beyond. We know that crime and terrorism know no borders, and we need co-ordinated measures to make sure that criminals cannot avoid charges by fleeing abroad.

The Welsh Government have shown their support by their investment in additional police community support officers, and many of us recognise the very good job these community support officers do within our communities. Obviously, national security, as I said, needs to be excluded: spies and terrorists need to be done on at least a British basis. The National Crime Agency is a crime-fighting agency that needs to bring the full weight of the law to bear on cutting serious and organised crime. What it leaves is the day-to-day policing carried out by the four Welsh police forces. The police do not work in isolation. They work closely with the fire and ambulance services, which are both devolved. When you dial 999, you're not asked if you want a devolved or non-devolved service.

Another argument in favour of devolving policing is the ability to better connect policing with other devolved services, such as support for victims, domestic abuse and the health service. With policing devolved to Scotland and Northern Ireland, it is anomalous that it has not been devolved in Wales. Looking at continental Europe and North America, it is Wales that appears out of step across most of the democratic world. Other than control of national security and serious crime, policing is carried out by regional or local police forces. Law enforcement in Germany lies within the 16 federal states. Policing in the USA consists of the federal agencies, such as the Federal Bureau of Investigation, which is well known by people watching American tv programmes, but state agencies like highway patrol and local policing are done locally. What these have in common is that local policing is local, and major crime and national security are dealt with at a national level.

I believe that the way forward is to devolve most policing to the Senedd, but to keep the UK National Crime Agency and the national security services centrally. Just remember that up until 1960 large cities of Britain policed themselves. We had watch committees—they were allowed to do it. It's just that when they were nationalised by the Conservative Government in the 1950s, where control was taken away from the local watch committees and given to the Home Office, that meant that we lost an awful lot of local control. And I know police authorities—I served on one—but they were nowhere near as effective as the watch committees.

We should get back the right to police ourselves and hand local policing to the Welsh Government. If they can do it in Northern Ireland, with the history they've had in Northern Ireland, of disputes and people shooting police, et cetera, for political reasons, there's no reason why we can't have it in Wales. 

Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Rydym yn cael y trafodaethau hyn yn eithaf rheolaidd am ddatganoli plismona a'r system cyfiawnder troseddol. Rwy'n gwybod, oherwydd fe arweiniais rai ohonynt. Ym Mhrydain, rydym wedi cael datganoli tameidiog, ond yn UDA, yr Almaen, a'r rhan fwyaf o wledydd eraill, mae meysydd cyfrifoldeb naill ai'n cael eu datganoli neu eu cadw'n ganolog. Er enghraifft, yn UDA, mae gan California ac Efrog Newydd yr un meysydd cyfrifoldeb â Montana a New Jersey. Mae gennym ddatganoli anghymesur, ac fel y mae Sbaen wedi'i ddarganfod, mae hynny'n arwain at broblemau. Gyda datganoli, mae gennym y ddwy eithafiaeth: Plaid Cymru'n credu y gallant ennill mwy a mwy o bwerau tuag at ymwahanu; a'r gwrth-ddatganolwyr, yn bennaf yn y Blaid Geidwadol, yn credu y dylid gwrthwynebu pob cynnig ar ddatganoli pellach.

Mae'n rhaid gwneud achos dros ddatganoli pob pŵer ychwanegol, sy'n golygu bod y pwerau sydd wedi'u datganoli i Gymru, yr Alban, Gogledd Iwerddon a meiri Lloegr yn amrywio'n sylweddol. Mae plismona wedi'i ddatganoli i'r Alban a Gogledd Iwerddon, a dim ond edrych ar hanes Gogledd Iwerddon sy'n rhaid inni ei wneud i sylweddoli bod hwnnw'n gam mawr iawn, i ddatganoli plismona i Ogledd Iwerddon. Cymru yw'r eithriad. Ym Manceinion Fwyaf a Gorllewin Swydd Efrog, mae pwerau'r comisiynydd heddlu a throseddu wedi cael eu cyfuno yn rôl y maer. Pam y dylai'r Alban, Gogledd Iwerddon, Manceinion Fwyaf a Gorllewin Swydd Efrog gael plismona wedi'i ddatganoli, ac nid Cymru?

Mae llawer o'r ysgogiadau sy'n effeithio ar lefelau troseddu eisoes wedi'u datganoli i Gymru: diogelwch cymunedol, addysg, hyfforddiant, swyddi, gwasanaeth iechyd meddwl, triniaeth alcohol a chyffuriau, tai, cymunedau iach a llawer mwy—yn ogystal â gwasanaethau eraill. Mae mynd i'r afael â throseddu a lleihau troseddu ac aildroseddu yn golygu bod angen i'r heddlu weithio gyda gwasanaethau cyhoeddus eraill, sydd eisoes yn gweithredu ar wahanol lefelau ledled Cymru. Er enghraifft, mae angen ymyrraeth yr heddlu i gefnogi'r rhai â chyflyrau iechyd meddwl, cyn iddynt gyrraedd pwynt argyfwng ac ar ôl hynny, a phan fyddant wedi mynd i mewn i'r system cyfiawnder troseddol mae hynny'n aml yn golygu gweithio gyda GIG Cymru a byrddau iechyd lleol. Pe bai pwerau plismona wedi'u datganoli, byddai'n caniatáu llawer mwy o gyswllt rhwng y ddau wasanaeth yn lleol a chan Weinidogion a gweision sifil ar lefel strategol yng Nghymru, yn hytrach na rhwng Cymru a San Steffan.

Mae potensial ar gyfer model Cymreig llwyddiannus, a all adeiladu ar gryfder datganoli heb ein torri i ffwrdd o'r Deyrnas Unedig. Nid wyf yn credu y dylai datganoli'r heddlu gynnwys yr Asiantaeth Troseddu Cenedlaethol, diogelwch cenedlaethol a gwrthderfysgaeth; dylent barhau ar lefel Brydeinig. Yn amlwg, mae angen i gydweithredu mewn plismona ymestyn nid yn unig i ynysoedd Prydain, ond hefyd i Ewrop a thu hwnt. Gwyddom nad yw trosedd a therfysgaeth yn cydnabod ffiniau, ac mae angen mesurau cydlynol arnom i sicrhau na all troseddwyr osgoi cyhuddiadau drwy ffoi dramor.

Mae Llywodraeth Cymru wedi dangos eu cefnogaeth drwy fuddsoddi mewn swyddogion cymorth cymunedol yr heddlu ychwanegol, ac mae llawer ohonom yn cydnabod y gwaith da iawn y mae'r swyddogion cymorth cymunedol hyn yn ei wneud yn ein cymunedau. Yn amlwg, mae angen eithrio diogelwch cenedlaethol, fel y dywedais: mae angen gwneud ysbïo a therfysgaeth ar sail Brydeinig fan lleiaf. Mae angen i'r Asiantaeth Troseddu Cenedlaethol, asiantaeth sy'n ymladd troseddau, gyfeirio pwysau llawn y gyfraith at dorri nifer y troseddau difrifol a chyfundrefnol. Yr hyn y mae'n ei adael yw'r plismona o ddydd i ddydd a gyflawnir gan bedwar heddlu Cymru. Nid yw heddluoedd yn gweithio ar eu pen eu hunain. Maent yn gweithio'n agos gyda'r gwasanaethau tân ac ambiwlans, sydd ill dau wedi'u datganoli. Pan fyddwch yn ffonio 999, ni fydd neb yn gofyn i chi a ydych am gael gwasanaeth datganoledig neu heb ei ddatganoli.

Dadl arall o blaid datganoli plismona yw'r gallu i gysylltu plismona'n well â gwasanaethau datganoledig eraill, megis cymorth i ddioddefwyr, cam-drin domestig a'r gwasanaeth iechyd. Gyda phlismona wedi'i ddatganoli i'r Alban a Gogledd Iwerddon, mae'n anghyson nad yw wedi'i ddatganoli yng Nghymru. Wrth edrych ar gyfandir Ewrop a Gogledd America, mae Cymru'n ymddangos fel eithriad ar draws y rhan fwyaf o'r byd democrataidd. Heblaw am reoli diogelwch cenedlaethol a throseddau difrifol, mae plismona'n cael ei gyflawni gan heddluoedd rhanbarthol neu leol. Mae gorfodi'r gyfraith yn yr Almaen yn digwydd o fewn yr 16 talaith ffederal. Mae plismona yn UDA yn digwydd drwy asiantaethau ffederal, megis y Swyddfa Ymchwilio Ffederal, FBI, sy'n gyfarwydd i bobl sy'n gwylio rhaglenni teledu Americanaidd, ond mae asiantaethau taleithiol fel patrol priffyrdd a phlismona lleol yn cael eu gwneud yn lleol. Yr hyn sydd gan y rhain yn gyffredin yw bod plismona lleol yn lleol, ac ymdrinnir â throseddau mawr a diogelwch cenedlaethol ar lefel genedlaethol.

Credaf mai'r ffordd ymlaen yw datganoli'r rhan fwyaf o blismona i'r Senedd, ond i gadw Asiantaeth Troseddu Cenedlaethol y DU a'r gwasanaethau diogelwch cenedlaethol yn ganolog. Cofiwch fod dinasoedd mawr Prydain wedi plismona eu hunain hyd at 1960. Roedd gennym bwyllgorau'r heddlu—roeddent hwy'n cael ei wneud. Pan gawsant eu gwladoli gan y Llywodraeth Geidwadol yn y 1950au, cafodd rheolaeth pwyllgorau heddlu lleol ei throsglwyddo i'r Swyddfa Gartref, a olygodd ein bod wedi colli llawer iawn o reolaeth leol. Ac rwy'n gwybod am awdurdodau heddlu—roeddwn i'n gwasanaethu ar un—ond nid oeddent yn agos at fod mor effeithiol â phwyllgorau'r heddlu.

Dylem adfer yr hawl i blismona ein hunain a dychwelyd plismona lleol i Lywodraeth Cymru. Os gallant ei wneud yng Ngogledd Iwerddon, gyda'r hanes y maent wedi'i weld yng Ngogledd Iwerddon, ac anghydfodau a phobl yn saethu at yr heddlu, ac ati, am resymau gwleidyddol, nid oes unrhyw reswm pam na allwn ei gael yng Nghymru. 

17:40

Dwi o blaid datganoli cyfiawnder. Dwi'n grediniol y bydd yn gwella'r system gyfiawnder i bobl yng Nghymru. Dyna oedd barn bendant y Comisiwn ar Gyfiawnder yng Nghymru. Roedd yr Arglwydd Thomas yn erbyn galw'r comisiwn yn 'gomisiwn Thomas', oherwydd roedd e eisiau pwysleisio arbenigedd yr holl gomisiynwyr. Roedd y comisiwn yn ffodus iawn i gael ei gadeirio gan y cyn brif ustus, ond roedd y comisiwn hefyd yn cynnwys arbenigwyr rhyngwladol ym maes cyfraith gyfansoddiadol, carchardai, y gwasanaeth prawf, y proffesiwn cyfreithiol a phlismona. Cafwyd arbenigedd hefyd wrth ddrafftio'r adroddiad oddi wrth arbenigwyr ym maes dioddefwyr a hawliau dynol. Doedd y comisiynwyr ddim yn aelodau typical o fyrddau yng Nghymru. Doedden nhw ddim ychwaith yn ceisio gwthio rhyw agenda penodol. Doedden nhw ddim yn mouthpiece i Lywodraeth Cymru. Mae'r adroddiad yn feirniadol iawn o Lywodraeth Cymru mewn sawl man. Doedd dim cymhelliad ideolegol gyda'r comisiwn yma. Nid comisiwn o genedlaetholwyr oedd y rhain o gwbl. 

Fe wnaeth y comisiwn cyfiawnder argymell datganoli wedi iddyn nhw bwyso a mesur yn ofalus y dystiolaeth yn fanwl: 205 darn o dystiolaeth ysgrifenedig, 46 o sesiynau tystiolaeth lafar, ac 87 o sesiynau ymgysylltu; adroddiad gan arbenigwyr, wedi'i seilio ar dystiolaeth fanwl. Mae'n anhygoel, felly, fod y blaid Dorïaidd, a chymaint o fewn grŵp Llafur San Steffan, yn fodlon diystyru’r adroddiad. 

I'm in favour of the devolution of justice, because I believe it will improve the justice system for people in Wales. That was the firm opinion of the Commission on Justice in Wales. Lord Thomas was against calling that commission the 'Thomas commission', because he wanted to emphasise the expertise of all of the commissioners. The commission was very fortunate to be chaired by the former chief justice of England and Wales, but the commission also included international experts in the field of constitutional law, prisons, the probation service, the legal profession and policing. Expertise was also apparent in the drafting of the report, from experts in the field of victims and human rights. The commissioners were not typical members of boards in Wales. Neither were they trying to push any specific agenda. The commission was not a mouthpiece for the Welsh Government. The report is very critical of the Welsh Government in several places. It had no ideological motivation. It was not a commission of nationalists at all. 

The justice commission recommended devolution after it had weighed up carefully the evidence in detail: 205 pieces of written evidence, 46 oral evidence sessions, and 87 engagement sessions. It was a report by experts based on detailed evidence. It is therefore incredible that the Tory party, and so many within the Labour group in Westminster, are willing to disregard the report. 

It's certainly obvious that Baroness Bloomfield, in her answer to Lord Wigley, saying that there's no been no persuasive case that shows that justice would be improved by being devolved to Wales, clearly has not read the report at all. 

Mae'n amlwg nad yw'r Farwnes Bloomfield, yn ei hateb i'r Arglwydd Wigley yn dweud na chafwyd unrhyw achos darbwyllol sy'n dangos y byddai cyfiawnder yn gwella o gael ei ddatganoli i Gymru, wedi darllen yr adroddiad o gwbl. 

Maen nhw'n diystyru datganoli ar sail ideolegol, sy'n rhyfedd iawn, oherwydd mae Lord Hunt yn dweud, yn 1990, y gwnaeth e a Ken Clarke gytuno y byddai plismona yn cael ei ddatganoli i Swyddfa Cymru bryd hynny, ond ei fod e wedi cael ei rwystro gan bureaucracy yn Whitehall. Roedd ymateb Sir Robert Buckland yn dweud y cyfan wrth iddo dderbyn yr adroddiad—dim dadleuon cryf yn erbyn, jest bod awdurdod Cymru a Lloegr wedi gweithio ers canrifoedd, a dyna ni, i barhau. Wel, fel rŷn ni wedi clywed yn barod, dyw hynny jest ddim yn wir. 

Fel dywedodd Alun Davies a Mike Hedges, dwi'n methu gweld rhesymeg unrhyw unoliaethwr sy'n proffesu o fod o blaid datganoli i wrthwynebu datganoli cyfiawnder. Byddai'n creu system gymesur ledled Prydain. Dylai hynny arwain at drefn datganoli gliriach, ac arwain at lai o gecru rhwng llywodraethau, a byddai o gymorth i ddelio â phroblemau'r jagged edge, ac yn llawer haws i egluro egwyddorion ar sail gweinyddu cyfiawnder ledled y Deyrnas Unedig. Dyw'r system bresennol jest ddim yn gwneud sens. 

Ac rŷn ni'n gweld y problemau hynny. Rŷn ni'n gweld y diffyg atebolrwydd. Er enghraifft, dim ond traean o gyllideb yr heddlu yng Nghymru sy'n dod o San Steffan. Daw'r gweddill i gyd o Gymru. Ac yn 2017-18, Llywodraeth Cymru ac awdurdodau lleol oedd yn gyfrifol am bron i 40 y cant o gyllideb y system gyfiawnder yng Nghymru, a hynny ddim yn cynnwys gwariant ar Wasanaeth Cynghori a Chynorthwyo Llys i Blant a Theuluoedd Cymru o fewn cyfraith deuluol, ddim yn cynnwys timau troseddwyr ifanc, nac addysg a gofal cymdeithasol mewn carchardai yng Nghymru. Mae'r diffyg atebolrwydd yn glir i'r gwariant sylweddol yma. 

Devolution has been disregarded on ideological grounds, which is very strange, because Lord Hunt said that, in 1990, he and Ken Clarke agreed that policing would be devolved to the Welsh Office at that time, but it was prevented by bureaucracy in Whitehall. The response by Sir Robert Buckland to the report spoke volumes—there were no strong arguments against it, just that the jurisdiction of England and Wales had worked well for centuries and it should continue. Well, as we've already heard, that's just not true. 

As Alun Davies and Mike Hedges said, I cannot see the logic of any unionist who professes to be in favour of devolution opposing the devolution of justice. It would create a proportional system throughout Britain. That should lead to a clearer system of devolution and less bickering between governments, and it would help to deal with the problems of the jagged edge, and it would be much easier to explain the principles that underpin the administration of justice throughout the UK. The current system just makes no sense. 

We see those problems. We see the lack of accountability. For example, only a third of the budget for policing in Wales comes from Westminster. The rest comes from Wales. And in 2017-18, the Welsh Government and local authorities were responsible for nearly 40 per cent of the spend on justice in Wales, and that didn't include spending on the Children and Family Court Advisory and Support Service Cymru within family law, it didn't include young offender teams, or education and social care in prisons in Wales. The lack of accountability is clear in relation to this significant expenditure.

I remember Whitehall officials challenging the line that Wales had the highest prison population per head in western Europe. When they were asked to support their challenge, they said that Guernsey was worse. Now, with the greatest respect to Guernsey, its population is smaller than that of Ynys Môn, and it's very difficult to compare the number of prison population per 100,000 on an island that only has a population of 64,000. The truth is, when policy is formed in Whitehall, Wales is not even on the radar, let alone the fact that Wales has its own devolution settlement. We should pin a map of Wales at the entrance of the Ministry of Justice to remind them of our existence.

I agree with the First Minister that the devolution of probation and youth justice will be an exciting first step, but piecemeal devolution of justice was rejected by the Commission on Justice in Wales report; it would only shift the jagged edge slightly sideways. I urge my Conservative colleagues and those within the parliamentary Labour Party to read the report, to put to one side blind ideology and to look carefully at the evidence. The evidence overwhelmingly points that justice needs to be devolved, and it's a matter of when, not if. 

Rwy'n cofio swyddogion Whitehall yn herio'r honiad mai Cymru oedd â'r boblogaeth carchardai fwyaf fesul y pen yng ngorllewin Ewrop. Pan ofynnwyd iddynt gefnogi eu honiad, fe wnaethant ddweud bod Guernsey yn waeth. Nawr, gyda phob parch i Guernsey, mae ei phoblogaeth yn llai na phoblogaeth Ynys Môn, ac mae'n anodd iawn cymharu nifer y boblogaeth carchardai fesul 100,000 ar ynys sydd ond â phoblogaeth o 64,000. Y gwir amdani, pan ffurfir polisi yn Whitehall, yw nad yw Cymru hyd yn oed ar y radar, heb sôn am y ffaith bod gan Gymru ei setliad datganoli ei hun. Dylem roi map o Gymru wrth fynedfa'r Weinyddiaeth Gyfiawnder i'w hatgoffa am ein bodolaeth.

Rwy'n cytuno â'r Prif Weinidog y bydd datganoli prawf a chyfiawnder ieuenctid yn gam cyntaf cyffrous, ond gwrthodwyd datganoli cyfiawnder yn dameidiog gan adroddiad y Comisiwn ar Gyfiawnder yng Nghymru; dim ond symud y rhwyg ychydig i'r ochr a wnâi hynny. Rwy'n annog fy nghyd-Aelodau Ceidwadol a'r rhai o fewn y Blaid Lafur yn Senedd y DU i ddarllen yr adroddiad, i roi ideoleg ddall i'r naill ochr ac i edrych yn ofalus ar y dystiolaeth. Mae'r dystiolaeth yn dangos yn glir fod angen datganoli cyfiawnder, ac mae'n fater o pryd, nid os. 

Gadewch inni ddangos yn glir heddiw i San Steffan, i lywodraeth Lafur yn y dyfodol, o bosib, mai barn mwyafrif mawr y Senedd hon yw y dylid datganoli cyfiawnder. Diolch yn fawr. 

Let us show clearly today to Westminster, to a future Labour government, possibly, that the opinion of the great majority of this Senedd is that justice should be devolved. Thank you.

17:45

Diolch i bawb sydd wedi cyfrannu hyd yma. I'r rhai ohonom ni sydd wedi gwneud y dadleuon o ran pa mor angenrheidiol yw hyn, mae'n un peth ein bod ni'n dweud hyn dro ar ôl tro; mae'n adeg rŵan i weithredu. A dyna oedd her Rhun: sut ydym ni'n sicrhau nad geiriau gwag mo'r rhain bellach? Oherwydd y bobl sydd yn dioddef pan does gennym ni ddim mo'r grym yma yng Nghymru ydy'n cymunedau ni, a'n rheidrwydd ni yma yn y Senedd ydy sicrhau'r gorau i'r cymunedau hynny.

Mi glywsom ni gan Peredur effaith polisïau llymder ar yr heddlu yn benodol. Rydyn ni hefyd yn gwybod, o ran polisïau llymder, y straen aruthrol mae hyn wedi'i roi ar yr heddlu'n benodol—y toriadau i wasanaethau iechyd, ac yn arbennig gwasanaethau iechyd meddwl, er enghraifft—a faint o amser yr heddlu a PCSOs sy'n mynd i ymdrin efo achosion gan fod y gwasanaethau angenrheidiol yna ddim ar gael. 

Thank you to everyone who has contributed to the debate so far. For those of us who have made the argument as to how necessary this is, it's one thing saying this time and again; it's now time to take action. That was Rhun's challenge: how do we ensure that these aren't just warm words? Because the people who suffer when we don't have the powers here in Wales are within our communities, and it's our job here in the Senedd to secure the best for those communities.

We heard from Peredur about the impact of austerity policies on policing specifically. We also know, in terms of austerity, the huge pressure that this has placed on police—cuts to health services, and particularly mental health services—and how much police time and PCSO time is spent dealing with these cases because the necessary services aren't in place.

Day in, day out, I see in the town where I live, Pontypridd, fantastic work being done by both police officers and PCSOs to make our town a better place to live, going above and beyond to help the community through a number of initiatives, but equally I know they are overstretched, and that, simply put, they have to try and fill the gaps left by services such as youth clubs. They are spending so, so much time because they are trying to work with a system that fundamentally doesn't work.

We see a deterioration in crime rates as a symptom of this: total recorded crime in Wales at the end of December 2022 was 275,233, up nearly 25,000 from the previous year. This means that the rate of crime in Wales currently stands at 88.6 per 1,000 people—the highest level since the Office for National Statistics first collated data in 2015. It's apparent that this is part of a longer term trend. Crime rates have risen each year in Wales since 2013, with the exception of 2020, and apart from burglaries and drug-related offences, there have been increases in each category of crime in Wales over the past year, with substantial rises in theft, at 33 per cent, bicycle theft at 19 per cent, and shoplifting at 31 per cent, in particular.

Anecdotally, I know, from speaking to police officers and PCSOs, that the link between the cost-of-living crisis and those statistics is something that is of huge concern. The fact that we're criminalising people because they can't afford some fundamental things such as food now is a concern. The fact that they're being criminalised for some of the political decisions that have led to that situation is something that we should reflect on. The rate of violent crime in Wales is also higher than the UK average, at 37.7 per cent per 1,000 people, compared to 35.8 previously.

At this stage, it's worth reflecting on the situation in Scotland, where justice and policing are fully devolved. Over the past decade, recorded crime in Scotland has generally decreased, and currently stands at its lowest level since 1974. Moreover, the crime rate in Scotland at the end of December of last year was around 52 per 1,000. It's worth understanding and exploring further how different approaches can make a difference, and ensure that when we have the powers here in Wales—because I'm convinced that it's a matter of when we have them, rather than if—then our approach will be one bespoke for the challenges we face. After all, we have a criminal justice system that is failing too many people. Too many UK Governments have favoured heavy-handed incarceration over rehabilitation, which is disproportionately weighted against some of our most vulnerable people living here in Wales today.

The prison population of Wales, as of December of last year, was 5,154, or 165.9 per 100,000 of the Welsh population. It's one of the highest rates in Europe. We see that our prisons are overstretched. If we look at Cardiff prison, for instance, it's overcrowded: 138 per cent; Swansea, 155 per cent. Thirty years from the murder of Stephen Lawrence, which exposed the full extent of institutional racism within the police, we see huge issues, with, in 2022, 27 per cent of prisoners in England and Wales identifying as an ethnic minority, compared with 13 per cent of the general population. We've seen allegations of misogyny and racism at Gwent Police that, sadly, are by no means isolated nor exceptional instances across Wales and England. We can do so much better here in Wales—a system that works for people and finds solutions. We cannot allow a Conservative Government or a Labour Government, should there be one after the next election, to continue to fail our communities. I hope we can work together as a Senedd to demand these powers now and fully.

O ddydd i ddydd, rwy'n gweld yn y dref lle rwy'n byw, Pontypridd, y gwaith gwych sy'n cael ei wneud gan swyddogion yr heddlu a swyddogion cymorth cymunedol y heddlu i wneud ein tref yn lle gwell i fyw, wrth iddynt fynd y tu hwnt i'r galw i helpu'r gymuned trwy nifer o fentrau, ond yn yr un modd rwy'n gwybod eu bod dan bwysau, ac o'i roi'n syml, mae'n rhaid iddynt geisio llenwi'r bylchau sy'n cael eu gadael ar ôl gan wasanaethau fel clybiau ieuenctid. Maent yn treulio cymaint o amser oherwydd eu bod yn ceisio gweithio gyda system nad yw'n gweithio yn sylfaenol.

Gwelwn y dirywiad mewn cyfraddau troseddu fel symptom o hyn: cyfanswm troseddau a gofnodwyd yng Nghymru ddiwedd mis Rhagfyr 2022 oedd 275,233, i fyny bron 25,000 o'r flwyddyn flaenorol. Mae hyn yn golygu bod cyfradd y troseddau yng Nghymru ar hyn o bryd yn 88.6 fesul 1,000 o bobl—y lefel uchaf ers i'r Swyddfa Ystadegau Gwladol gasglu data am y tro cyntaf yn 2015. Mae'n amlwg fod hyn yn rhan o duedd fwy hirdymor. Mae cyfraddau troseddu wedi codi bob blwyddyn yng Nghymru ers 2013, ac eithrio 2020, ac ar wahân i fyrgleriaethau a throseddau sy'n gysylltiedig â chyffuriau, bu cynnydd ym mhob categori troseddol yng Nghymru dros y flwyddyn ddiwethaf, gyda chynnydd sylweddol mewn lladradau, sef 33 y cant, dwyn beiciau ar 19 y cant, a dwyn o siopau ar 31 y cant, yn fwyaf arbennig.

Yn anecdotaidd, rwy'n gwybod, o siarad â swyddogion heddlu a swyddogion cymorth cymunedol yr heddlu fod y cysylltiad rhwng yr argyfwng costau byw a'r ystadegau hynny yn rhywbeth sy'n peri pryder enfawr. Mae'r ffaith ein bod ni'n troseddoli pobl am na allant fforddio pethau sylfaenol fel bwyd yn bryder nawr. Mae'r ffaith eu bod yn cael eu troseddoli am rai o'r penderfyniadau gwleidyddol sydd wedi arwain at y sefyllfa honno yn rhywbeth y dylem fyfyrio arno. Mae cyfradd troseddau treisgar yng Nghymru hefyd yn uwch na chyfartaledd y DU, sef 37.7 y cant fesul 1,000 o bobl, o'i gymharu â 35.8 yn flaenorol.

Ar y cam hwn, mae'n werth myfyrio ar y sefyllfa yn yr Alban, lle mae cyfiawnder a phlismona wedi'u datganoli'n llawn. Dros y degawd diwethaf, mae troseddau a gofnodwyd yn yr Alban wedi gostwng at ei gilydd, ac ar hyn o bryd mae ar ei lefel isaf ers 1974. Ar ben hynny, roedd y gyfradd troseddu yn yr Alban ddiwedd mis Rhagfyr y llynedd oddeutu 52 fesul 1,000 o bobl. Mae'n werth deall ac archwilio ymhellach sut y gall gwahanol ddulliau gweithredu wneud gwahaniaeth, a sicrhau, pan fydd gennym y pwerau yma yng Nghymru—oherwydd rwy'n argyhoeddedig mai mater o pan fyddant gennym ydyw, yn hytrach nag os—bydd ein dull gweithredu yn un pwrpasol ar gyfer yr heriau sy'n ein hwynebu. Wedi'r cyfan, mae gennym system cyfiawnder troseddol sy'n gwneud cam â gormod o bobl. Mae gormod o Lywodraethau'r DU wedi ffafrio carcharu llawdrwm yn hytrach nag adsefydlu, sydd wedi'i bwysoli'n anghymesur yn erbyn rhai o'r bobl fwyaf agored i niwed sy'n byw yma yng Nghymru heddiw.

Ym mis Rhagfyr y llynedd, roedd y gyfran o'r boblogaeth yng Nghymru a oedd yn y carchar yn 5,154, neu 165.9 fesul 100,000 o boblogaeth Cymru. Mae'n un o'r cyfraddau uchaf yn Ewrop. Rydym yn gweld bod ein carchardai dan ormod o bwysau. Os edrychwn ar garchar Caerdydd, er enghraifft, mae'n orlawn: 138 y cant; Abertawe, 155 y cant. Ddeng mlynedd ar hugain ar ôl llofruddiaeth Stephen Lawrence, a ddatgelodd gymaint o hiliaeth sefydliadol a geid o fewn yr heddlu, gwelwn broblemau enfawr, gyda 27 y cant o garcharorion yng Nghymru a Lloegr yn 2022 yn nodi eu bod yn lleiafrifol ethnig, o'i gymharu â 13 y cant o'r boblogaeth gyffredinol. Rydym wedi gweld honiadau o gasineb at fenywod a hiliaeth yn Heddlu Gwent nad ydynt o bell ffordd yn achosion ynysig nac eithriadol ledled Cymru a Lloegr yn anffodus. Gallwn wneud cymaint yn well yma yng Nghymru—system sy'n gweithio i bobl ac sy'n dod o hyd i atebion. Ni allwn ganiatáu i Lywodraeth Geidwadol na Llywodraeth Lafur, os daw un ar ôl yr etholiad nesaf, barhau i wneud cam â'n cymunedau. Rwy'n gobeithio y gallwn weithio gyda'n gilydd fel Senedd nawr i fynnu'r pwerau hyn yn llawn.

17:50

I do want to support the principle that powers on justice and policing should be devolved to Wales. The Welsh Government is committed to pursuing that case and preparing for the devolution of police and justice.

We have all here seen the results of 13 long years of Tory failure—even on that bench, they can't be blind to that. They've seen neglect, austerity, inequality, unfairness, and a broken legal system as a consequence of their policies. A failed system, where only 1.3 per cent of rape cases are now being prosecuted; a broken system that has created scandals like Hillsborough, with a 27-year fight for justice, because of an absence of legal aid to support the families and the victims of that tragedy in trying to secure a voice for themselves in the justice system, and now a call for, quite rightly, a Hillsborough law.

In the 11 years since the Legal Aid, Sentencing and Punishment of Offenders Act 2012, we've seen a two-tier legal system develop, with legal aid cut, denying justice to many Welsh people. Access to justice and the right to advice, representation and support is a fundamental human right. The link between justice, access to justice and our core public services is a key to tackling poverty, social disadvantage and inequality, and that was mentioned just now. The Thomas commission—sorry about calling it the Thomas commission—found that spending per head on criminal legal aid is £11.50 in Wales, compared to £15 a head in England. So, if it were devolved and we received our fair share of funding, I absolutely agree that we could fund legal aid better. We would create our own Welsh legal aid and advice service, to serve the people of Wales and provide the access to justice that we all believe in.

Individuals facing criminal prosecution and imprisonment fear that the financial cost of defending themselves could bankrupt them, even if they are successful. This can lead to people—and it has led to people—pleading guilty to offences they haven't committed, to protect their homes and their assets for the rest of their family. In the case of rape, the median time between offence and completion is now over two and a half years, with only, as I said earlier, 1.3 per cent of cases now being prosecuted. The huge delays result in emboldened criminals endangering prosecutions, and they have devastating consequences for those victims—a shameful situation that, in all honesty, is more suited to the nineteenth century than the twenty-first.

Despite justice not being devolved, and despite not being resourced to help those struggling to access legal aid, the Welsh Government has taken action to support people, and, last year, made more than £10 million funding available to single advice services in Wales. I agree with the Minister that powers over justice should be devolved, and a Welsh legal jurisdiction should be established. I also have to discredit what the Tories are arguing—that, somehow, an English police force wouldn't know where the lines were drawn, or a Welsh police force wouldn't know where the borders are between England and Wales. I'm sure they manage perfectly well to know where Scotland ends and England begins, or where England ends and Scotland begins. And quite frankly, if anybody couldn't draw a line on a map or understand it, I wonder whether they should be in the police force at all.

Rwyf am gefnogi'r egwyddor y dylid datganoli pwerau ar gyfiawnder a phlismona i Gymru. Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i fynd ar drywydd yr achos hwnnw a pharatoi ar gyfer datganoli'r heddlu a chyfiawnder.

Mae pawb ohonom yma wedi gweld canlyniadau 13 mlynedd hir o fethiant Torïaidd—hyd yn oed ar y fainc honno, ni allant fod yn ddall i hynny. Maent wedi gweld esgeulustod, cyni, anghydraddoldeb, annhegwch, a system gyfreithiol sydd wedi torri o ganlyniad i'w polisïau. System aflwyddiannus, lle nad oes ond 1.3 y cant o achosion o drais rhywiol yn cael eu herlyn bellach; system doredig sydd wedi creu sgandalau fel Hillsborough, a brwydr 27 mlynedd dros gyfiawnder oherwydd absenoldeb cymorth cyfreithiol i gefnogi teuluoedd a dioddefwyr y drasiedi honno wrth iddynt geisio sicrhau llais iddynt eu hunain yn y system gyfiawnder, a'u galwad nawr am gyfraith Hillsborough, a hynny'n gwbl briodol.

Yn yr 11 mlynedd ers Deddf Cymorth Cyfreithiol, Dedfrydu a Chosbi Troseddwyr 2012, rydym wedi gweld system gyfreithiol ddwy haen yn datblygu, gyda thorri cymorth cyfreithiol, ac amddifadu llawer o bobl Cymru o gyfiawnder. Mae mynediad at gyfiawnder a'r hawl i gyngor, cynrychiolaeth a chefnogaeth yn hawl ddynol sylfaenol. Mae'r cysylltiad rhwng cyfiawnder, mynediad at gyfiawnder a'n gwasanaethau cyhoeddus craidd yn allweddol i fynd i'r afael â thlodi, anfantais gymdeithasol ac anghydraddoldeb, a soniwyd am hynny nawr. Canfu comisiwn Thomas—mae'n ddrwg gennyf am ei alw'n gomisiwn Thomas—fod gwariant y pen ar gymorth cyfreithiol troseddol yn £11.50 yng Nghymru, o'i gymharu â £15 y pen yn Lloegr. Felly, pe bai'n cael ei ddatganoli a'n bod yn cael ein cyfran deg o gyllid, rwy'n cytuno'n llwyr y gallem ariannu cymorth cyfreithiol yn well. Byddem yn creu ein gwasanaeth cymorth a chyngor cyfreithiol Cymreig ein hunain, i wasanaethu pobl Cymru a darparu'r mynediad at gyfiawnder rydym i gyd yn credu ynddo.

Mae unigolion sy'n wynebu erlyniad troseddol a charchar yn ofni y gallai cost ariannol amddiffyn eu hunain eu gwneud yn fethdalwyr, hyd yn oed os ydynt yn llwyddiannus. Gall hyn olygu bod pobl—ac mae wedi golygu bod pobl—yn pledio'n euog i droseddau nad ydynt wedi'u cyflawni er mwyn diogelu eu cartrefi a'u hasedau ar gyfer gweddill eu teulu. Mewn achosion o drais rhywiol, mae'r amser cymedrig rhwng trosedd a chwblhau achos bellach dros ddwy flynedd a hanner, gyda dim ond 1.3 y cant o achosion yn cael eu herlyn. Mae'r oedi enfawr yn arwain at roi hyder i droseddwyr sy'n peryglu erlyniadau, a chanlyniadau dinistriol i'r dioddefwyr hynny—sefyllfa gywilyddus sydd, yn gwbl onest, yn fwy cydnaws â'r bedwaredd ganrif ar bymtheg na'r unfed ganrif ar hugain.

Er nad yw cyfiawnder wedi'i ddatganoli, ac er nad oes adnoddau ar ei gyfer i helpu'r rhai sy'n ei chael hi'n anodd cael cymorth cyfreithiol, mae Llywodraeth Cymru wedi rhoi camau ar waith i gefnogi pobl, a'r llynedd, fe wnaeth sicrhau bod mwy na £10 miliwn o gyllid ar gael i wasanaethau'r gronfa gynghori sengl yng Nghymru. Rwy'n cytuno â'r Gweinidog y dylid datganoli pwerau dros gyfiawnder, ac y dylid sefydlu awdurdodaeth gyfreithiol yng Nghymru. Hefyd, mae'n rhaid imi wrthwynebu'r hyn y mae'r Torïaid yn ei ddadlau—na fyddai heddlu yn Lloegr, rywsut, yn gwybod ble mae'r llinell, neu na fyddai heddlu Cymreig yn gwybod ble mae'r ffiniau rhwng Cymru a Lloegr. Rwy'n siŵr eu bod yn llwyddo'n berffaith i wybod lle mae'r Alban yn gorffen a Lloegr yn dechrau, neu lle mae Lloegr yn gorffen a'r Alban yn dechrau. A dweud y gwir, os na fyddai rhywun yn gallu tynnu llinell ar fap neu ei ddeall, tybed a ddylent fod yn yr heddlu o gwbl.

17:55

The urgent need to devolve powers over justice is not only a question of principle; as we've heard already, it is necessary to gain greater fairness for our people, to help people when they are at their most vulnerable. We have heard already about institutional racism in parts of our current justice system; I'd like to focus my remarks on the ways in which our present system not only lets down women, but exacerbates their trauma.

The Equality and Social Justice Committee has, I know, looked at this, and found a worrying lack of progress since Baroness Corston's work on this area 16 years ago. The committee has highlighted how counterproductive short custodial sentences are for female offenders—again, this is from our current system—citing evidence from the Prison Reform Trust that 60 per cent of prison sentences handed out to women in Wales in 2021 were for less than six months. Those will often be for petty offences. Women are more likely to be the primary carers of children, meaning that their incarceration will throw their families into the mouth of a lion. Nobody in those families will come out unscathed by that experience of separation, loss and trauma—they will be ripped apart.

A six-month prison term—again, what is put out by this current system—cannot be motivated by any hope of rehabilitating a person into society, or of encouraging them to change their ways. It is a punishment, slapped down on people who often offend for complicated reasons—a sense of hopelessness because of neglect or abuse or the fact that support services haven't been there to get them onto a better track, or indeed the cost-of-living crisis. So many petty crimes could be avoided if we invested in caring for people instead of criminalising them. And it's not only a question of doing what's right, it's also a question of resource. Short prison terms are statistically far more likely to lead to reoffending. The Women in Prison charity has found that over 70 per cent of women released after prison sentences of less than 12 months reoffend within one year, meaning nobody is learning anything from the experience—it just makes things worse, and sets up this cycle of carelessness, abandonment and blame.

This system lets down female survivors of crime badly too. UK Government statistics show that only 1.9—. We've heard these harrowing statistics of how few recorded rapes result in conviction. Almost 70 per cent of survivors of rape withdraw from investigations because of their loss of faith in the system. As the Domestic Abuse Commissioner has found, it is a system that retraumatises survivors of violence because of a lack of support in family and criminal courts. I know from my experience of working with survivors of stalking and coercive control about the devastating, shattering impact that that retraumatisation can have—that cycle of carelessness all over again.

Devolving justice in and of itself, Dirprwy Lywydd, won't signal an automatic change, but transferring those powers, if it is accompanied by work at the ground level, by investing in social services, refuges, training for police, and integrating these services more effectively, will start to mean that fewer women will fall through those gaping gaps in our system. I know the cross-party group on women has looked at this too. It can start to rebalance the scales, and to mean that instead of thinking of justice as a system of punishment, it can instead be a mechanism for mercy. Mercy is what is so often missing from our justice system—that quality that is never strained, which, as Portia reminds us, can 'season justice'. And as well as mercy, we might strive for a society where desire for the common good, where responsibility for other people's well-being is a cornerstone of how we live our lives. That is how we will obtain true justice, because as Helen Keller said,

'Until the great mass of the people shall be filled with the sense of responsibility for each other's welfare, social justice can never be attained'.

So, let's give ourselves the tools to make that investment in our fellow citizens, to make the choices that will make our society a less careless place, a safer place, and, most of all, a merciful one. 

Mae'r angen brys i ddatganoli pwerau dros gyfiawnder nid yn unig yn fater o egwyddor; fel y clywsom eisoes, mae angen gwneud hynny er mwyn sicrhau mwy o degwch i'n pobl, i helpu pobl pan fyddant ar eu mwyaf bregus. Rydym eisoes wedi clywed am hiliaeth sefydliadol mewn rhannau o'n system gyfiawnder bresennol; hoffwn ganolbwyntio fy sylwadau ar y ffyrdd y mae ein system bresennol nid yn unig yn gwneud cam â menywod, ond yn gwaethygu eu trawma.

Gwn fod y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol wedi edrych ar hyn, ac wedi canfod diffyg cynnydd pryderus ers gwaith y Farwnes Corston yn y maes 16 mlynedd yn ôl. Mae'r pwyllgor wedi tynnu sylw at ba mor wrthgynhyrchiol yw dedfrydau byr o garchar i droseddwyr benywaidd—unwaith eto, daw hyn o'n system bresennol—gan nodi tystiolaeth gan yr Ymddiriedolaeth Diwygio Carchardai fod 60 y cant o'r dedfrydau carchar a roddwyd i fenywod yng Nghymru yn 2021 am gyfnodau llai na chwe mis. Bydd y rhain yn aml ar gyfer mân droseddau. Mae menywod yn fwy tebygol o fod yn brif ofalwyr plant, sy'n golygu y bydd eu carchariad yn peryglu eu teuluoedd. Ni fydd neb yn y teuluoedd hynny'n dod allan ohoni heb eu hanafu gan y profiad o wahanu, colled a thrawma—byddant yn cael eu rhwygo ar wahân.

Ni all carchariad o chwe mis—unwaith eto, daw hyn o'r system bresennol—gael ei gymell gan unrhyw obaith o adsefydlu person o fewn y gymdeithas, neu o'u hannog i newid eu ffyrdd. Mae'n gosb, wedi'i rhoi i bobl sy'n aml yn troseddu am resymau cymhleth—ymdeimlad o anobaith oherwydd diofalwch neu gam-drin neu'r ffaith nad yw gwasanaethau cymorth wedi bod yno i'w cael ar lwybr gwell, neu'n wir yr argyfwng costau byw. Gellid osgoi cymaint o fân droseddau pe baem yn buddsoddi mewn gofalu am bobl yn hytrach na'u troseddoli. Ac mae'n fater o adnoddau yn ogystal â gwneud yr hyn sy'n iawn. Mae carchariadau byr yn llawer mwy tebygol yn ystadegol o arwain at aildroseddu. Mae elusen Women in Prison wedi canfod bod dros 70 y cant o fenywod sy'n cael eu rhyddhau ar ôl dedfrydau o lai na 12 mis o garchar yn aildroseddu o fewn blwyddyn, sy'n golygu nad oes neb yn dysgu unrhyw beth o'r profiad—mae'n gwneud pethau'n waeth, dyna i gyd, ac yn sefydlu cylch o ddiofalwch, cefnu a beio.

Mae'r system hon yn gwneud cam gwael â menywod sydd wedi goroesi troseddau hefyd. Mae ystadegau Llywodraeth y DU yn dangos mai dim ond 1.9—. Rydym wedi clywed yr ystadegau dirdynnol ynglŷn â chyn lleied o'r achosion o drais rhywiol a gofnodwyd sy'n arwain at euogfarn. Mae bron i 70 y cant o oroeswyr trais rhywiol yn tynnu'n ôl o ymchwiliadau oherwydd eu bod wedi colli ffydd yn y system. Fel y mae'r Comisiynydd Cam-drin Domestig wedi canfod, mae'n system sy'n ail-drawmateiddio goroeswyr trais oherwydd diffyg cefnogaeth mewn llysoedd teulu a llysoedd troseddol. Rwy'n gwybod o fy mhrofiad o weithio gyda goroeswyr stelcian a rheolaeth drwy orfodaeth am yr effaith ddinistriol, ysgytwol y gall yr ail-drawmateiddio hwnnw ei chael—y cylch o ddiofalwch unwaith eto.

Ddirprwy Lywydd, ni fydd datganoli cyfiawnder ynddo'i hun yn arwain yn  awtomatig at newid, ond bydd trosglwyddo'r pwerau hynny, os caiff ei wneud gyda gwaith ar lawr gwlad, drwy fuddsoddi mewn gwasanaethau cymdeithasol, llochesau, hyfforddiant i'r heddlu, ac integreiddio'r gwasanaethau hyn yn fwy effeithiol, yn dechrau golygu y bydd llai o fenywod yn cwympo drwy'r bylchau mawr yn ein system. Rwy'n gwybod bod y grŵp trawsbleidiol ar fenywod wedi edrych ar hyn hefyd. Gall ddechrau ail-gydbwyso’r fantol, ac yn lle meddwl am gyfiawnder fel system gosbi, gall olygu ei bod yn system ar gyfer trugaredd yn lle hynny. Trugaredd yw'r hyn sydd mor aml ar goll o'n system gyfiawnder—y rhinwedd nad yw byth dan straen, fel y mae Portia yn ein hatgoffa, ac sy'n gallu tymheru cyfiawnder. Ac yn ogystal â thrugaredd, efallai y gallwn anelu i fod yn gymdeithas lle ceir dyhead am les cyffredinol, lle mae'r cyfrifoldeb am lesiant pobl eraill yn gonglfaen i'r ffordd rydym yn byw ein bywydau. Dyna sut y cawn gyfiawnder go iawn, oherwydd fel y dywedodd Helen Keller,

'Hyd nes y llenwir y mwyafrif mawr o bobl â'r ymdeimlad o gyfrifoldeb dros les ei gilydd, ni fydd modd sicrhau cyfiawnder cymdeithasol'.

Felly, gadewch inni roi'r dulliau i ni ein hunain wneud y buddsoddiad hwnnw yn ein cyd-ddinasyddion, i wneud y dewisiadau a fydd yn gwneud ein cymdeithas yn lle llai diofal, yn lle mwy diogel, ac yn fwy na dim, yn lle trugarog. 

18:00

Galwaf ar y Cwnsler Cyffredinol a Gweinidog y Cyfansoddiad, Mick Antoniw. 

I call on the Counsel General and Minister for the Constitution, Mick Antoniw. 

Thank you, Dirprwy Lywydd, and can I thank Plaid Cymru for bringing forward this important debate? I do welcome the opportunity to discuss and keep attention on these issues. I obviously congratulate Rhun on his first major speech on this issue as leader of Plaid Cymru, and I suspect the first of many as this process continues. Can I also say that, in terms of all the contributions that have been made today, I do embrace the width of them because they raise so many of the different aspects of the justice system that have led us to the view as to why it is important to devolve justice? I can't address all of them and I don't want to respond to two of them. I will next week, I think, be addressing a gathering of the Bevan Foundation, and, of course, I'd hope there to expand even further on the issues around equality, justice, social justice and the linking of those. 

So, today, just in responding to this debate, I hope to adopt, in good judicial fashion, the high moral ground and deal with the essence of the devolution of justice. I think that most of us in this Chamber across all parties recognise that there is a great deal of agreement on the need to reform, to modernise and improve the delivery of justice in Wales. After all, who is there in this Senedd who does not want to see a more humane, more effective, fairer and accessible justice system, and one that is based on evidence, as all justice should be? A problem-solving system that is trauma informed, that is joined up with other public services, and that is focused on reducing crime, reducing reoffending and the protection of the public. 

Llywydd, we believe that the primary objective for reform and the devolution of justice is that it is a natural process of decentralisation that enables a better co-ordination of justice with other devolved public services, and it can lead to a better and fairer justice system. I acknowledge that Plaid Cymru Members have an additional motivation in this, but our view is that the devolution of justice has nothing to do with the issue of independence: it is simply and unequivocally about the better delivery of justice. This is the focus of Welsh Government, and the logic that underpins this process is not only relevant to Wales, where so many of our devolved services are synergistically intertwined within the justice system, but also to the regions of England that I believe would also welcome some of the reforms that we are talking about, and, indeed, preparing for the implementation of.  

It's been over three years since the Commission on Justice in Wales recommended that justice and policing should be devolved to Wales and that crime reduction policy be determined in Wales, to ensure that justice issues are integrated within the same policy and legislative framework as health, local government and other public and social services. So, the position of Welsh Government is clear: we support the commission conclusions and are committed to pursuing the devolution of policing and justice. Only when we have full oversight of the justice system in Wales will we be able to fully align delivery with the needs and priorities for the people and communities of Wales. 

Diolch, Ddirprwy Lywydd, ac a gaf fi ddiolch i Blaid Cymru am gyflwyno'r ddadl bwysig hon? Rwy'n croesawu'r cyfle i drafod ac ystyried y materion hyn. Yn amlwg, rwy'n llongyfarch Rhun ar ei araith fawr gyntaf ar y mater hwn fel arweinydd Plaid Cymru, ac rwy'n tybio mai hon fydd yr araith gyntaf o lawer wrth i'r broses hon barhau. A gaf fi ddweud hefyd, o ran yr holl gyfraniadau sydd wedi cael eu gwneud heddiw, fy mod yn croesawu ehangder y rhain am eu bod yn codi cymaint o'r gwahanol agweddau ar y system gyfiawnder sydd wedi ein harwain at y farn o ran pam ei bod yn bwysig datganoli cyfiawnder? Ni allaf gyfeirio at bob un ohonynt ac nid wyf am ymateb i ddau ohonynt. Yr wythnos nesaf, rwy'n credu, byddaf yn annerch cyfarfod o Sefydliad Bevan, ac wrth gwrs, rwy'n gobeithio mynd ymhelaethu ymhellach yno ar y materion sy'n ymwneud â chydraddoldeb, cyfiawnder, cyfiawnder cymdeithasol a chysylltu'r rheini.    

Felly, heddiw, wrth ymateb i'r ddadl hon, mewn modd barnwrol da, rwy'n gobeithio troedio'r tir uchel yn foesol ac ymdrin â hanfod datganoli cyfiawnder. Rwy'n credu bod y rhan fwyaf ohonom yn y Siambr hon ar draws pob plaid yn cydnabod bod llawer o gytundeb ar yr angen i ddiwygio, moderneiddio a gwella'r modd y caiff cyfiawnder ei gweinyddu yng Nghymru. Wedi'r cyfan, a oes unrhyw un yn y Senedd hon nad ydynt am weld system gyfiawnder fwy trugarog, mwy effeithiol, tecach a hygyrch, ac un sy'n seiliedig ar dystiolaeth, fel y dylai pob agwedd ar gyfiawnder fod? System datrys problemau sy'n cael ei llywio gan drawma, sy'n gysylltiedig â gwasanaethau cyhoeddus eraill, ac sy'n canolbwyntio ar leihau troseddu, lleihau aildroseddu a diogelu'r cyhoedd. 

Lywydd, credwn mai prif amcan diwygio a datganoli cyfiawnder yw ei bod yn broses naturiol o ddatganoli sy'n ei gwneud hi'n bosibl cydlynu cyfiawnder â gwasanaethau cyhoeddus datganoledig eraill yn well, a gall arwain at system gyfiawnder well a thecach. Rwy'n cydnabod bod gan Aelodau Plaid Cymru gymhelliant ychwanegol yn hyn, ond ein barn ni yw nad oes gan ddatganoli cyfiawnder unrhyw beth i'w wneud ag annibyniaeth: mae'n ymwneud yn syml ac yn ddiamwys â darparu cyfiawnder yn well. Dyma ffocws Llywodraeth Cymru, ac mae'r rhesymeg sy'n sail i'r broses hon, nid yn unig yn berthnasol i Gymru, lle mae cymaint o'n gwasanaethau datganoledig wedi'u plethu'n synergyddol o fewn y system gyfiawnder, ond hefyd i ranbarthau Lloegr y credaf y byddent hefyd yn croesawu rhai o'r diwygiadau rydym yn sôn amdanynt, ac yn wir, yn paratoi ar gyfer eu gweithredu.  

Mae dros dair blynedd wedi bod ers i'r Comisiwn ar Gyfiawnder yng Nghymru argymell y dylid datganoli cyfiawnder a phlismona i Gymru ac y dylai polisi lleihau troseddau gael ei bennu yng Nghymru, er mwyn sicrhau bod materion cyfiawnder yn cael eu hintegreiddio o fewn yr un fframwaith polisi a deddfwriaethol ag iechyd, llywodraeth leol a gwasanaethau cyhoeddus a chymdeithasol eraill. Felly, mae safbwynt Llywodraeth Cymru yn glir: rydym yn cefnogi casgliadau'r comisiwn ac rydym wedi ymrwymo i fynd ar drywydd datganoli plismona a chyfiawnder. Ni allwn alinio'r ddarpariaeth ag anghenion a blaenoriaethau pobl a chymunedau Cymru hyd nes y bydd gennym drosolwg llawn o'r system gyfiawnder yng Nghymru. 

I'm glad to hear of your commitment to the devolution of policing and justice—that's great. Is that true for your leader, Keir Starmer, in London?

Rwy'n falch o glywed am eich ymrwymiad i ddatganoli plismona a chyfiawnder—mae hynny'n wych. A yw hynny'n wir am eich arweinydd, Keir Starmer, yn Llundain?

18:05

Keir Starmer has given a commitment of support to the Gordon Brown report. The Gordon Brown report makes it absolutely clear that there are no powers that, for example, there are in Scotland that Wales cannot also have. What he did do, which I think was very important, was defer specifically to the independent commission on the future of Wales, which will be producing its report, and called that, after that point, there should be constructive engagement on those recommendations. I think that is exactly the correct way forward.

There is, of course, as you say, the constitutional element. The Senedd is the only Parliament in the common law world that we know of that can legislate without the jurisdiction to enforce its own laws. So, the motion talks specifically about devolution of policing, and we agree, of course, that this is an important element of the devolution that is needed—not just the justice commission, but Silk before it recommended that policing be devolved. I make the point here: all four elected police and crime commissioners in Wales, those with a democratic mandate elected by the people of Wales, support the case for the devolution of policing. I made the case strongly for policing to be devolved when I appeared before the commission on the constitutional future of Wales chaired by Laura McAllister and Rowan Williams, and we are of course waiting with the greatest interest to see what the commission’s views will be.

Our objection to the part of the motion from Plaid Cymru does not stem from the difference about where we’re hoping to get to with regard to justice devolution. Our difference is about how we get there and why, and whilst I agree that we need to formally establish a distinct Welsh jurisdiction and for Welsh policing to become fully accountable to the Senedd, it would be a grave error to try to link this with Plaid Cymru’s position on independence. It is not some sort of stepping stone to independence, it is about the better delivery of justice. Surely it is just common sense that the law that applies in Wales should be formally recognised as the law of Wales, just as the law that applies only to England should be known as the law of England. The notion that law is still the same across the territory of England and Wales is a fiction. That outdated view no longer reflects reality, so recognising where laws actually apply can only have a beneficial impact on the clarity and accessibility of the law, not just for Wales, but also for England.

The second reason we’re asking for an amendment is because we do not recognise the characterisation that there is some sort of formal process needed to call for justice to be devolved. There is no set process for these things. There are no magic words or incantations that, if spoken correctly to the UK Government, will change the position of the present UK Government. They have their heads in the sand, they are oblivious to reason. For there to be change, there needs to be a change of UK Government and the election of a Labour Government.

There is also an implication in the motion that, somehow, we have never asked for the devolution of justice. That, quite frankly, is somewhat bizarre. This Government has openly and consistently and continually called for the devolution of justice. 

Mae Keir Starmer wedi rhoi ymrwymiad o gefnogaeth i adroddiad Gordon Brown. Mae adroddiad Gordon Brown yn ei gwneud yn gwbl glir nad oes pwerau sydd, er enghraifft, yn yr Alban na all Cymru eu cael hefyd. Yr hyn a wnaeth, a oedd yn bwysig iawn yn fy marn i, oedd ildio'n benodol i farn y comisiwn annibynnol ar ddyfodol Cymru, a fydd yn cynhyrchu ei adroddiad, a dywedodd y dylid ymgysylltu'n adeiladol â'r argymhellion ar ôl hynny. Rwy'n credu mai dyna'r ffordd gywir ymlaen.

Wrth gwrs, fel y dywedwch, ceir yr elfen gyfansoddiadol. Y Senedd yw'r unig Senedd y gwyddom amdani yn y byd cyfraith gyffredin sy'n gallu deddfu heb yr awdurdodaeth i orfodi ei chyfreithiau ei hun. Felly, mae'r cynnig yn sôn yn benodol am ddatganoli plismona, ac rydym yn cytuno, wrth gwrs, fod hon yn elfen bwysig o'r datganoli sydd ei angen—fe wnaeth nid yn unig y comisiwn cyfiawnder, ond Silk cyn hynny, argymell datganoli plismona. Rwy'n gwneud y pwynt yma: mae'r pedwar comisiynydd heddlu a throseddu etholedig yng Nghymru, y rhai sydd â mandad democrataidd ac a etholwyd gan bobl Cymru, yn cefnogi'r achos dros ddatganoli plismona. Fe wneuthum yr achos yn gryf dros ddatganoli plismona pan ymddangosais gerbron y comisiwn ar ddyfodol cyfansoddiadol Cymru dan gadeiryddiaeth Laura McAllister a Rowan Williams, ac wrth gwrs rydym yn aros gyda diddordeb mawr i weld beth fydd barn y comisiwn.

Nid yw ein gwrthwynebiad i'r rhan o'r cynnig gan Blaid Cymru yn deillio o'r gwahaniaeth ynglŷn â lle rydym yn gobeithio ei gyrraedd o ran datganoli cyfiawnder. Mae'r gwahaniaeth yn ymwneud â sut rydym yn cyrraedd yno a pham, ac er fy mod yn cytuno bod angen inni sefydlu awdurdodaeth Gymreig neilltuol yn ffurfiol a bod angen i blismona yng Nghymru fod yn gwbl atebol i'r Senedd, camgymeriad difrifol fyddai ceisio cysylltu hyn â safbwynt Plaid Cymru ar annibyniaeth. Nid yw'n rhyw fath o gam tuag at annibyniaeth, mae'n ymwneud â darparu cyfiawnder yn well. Synnwyr cyffredin yw sicrhau bod y gyfraith sy'n berthnasol yng Nghymru yn cael ei chydnabod yn ffurfiol fel cyfraith Cymru, yn union fel y dylid galw'r gyfraith sy'n berthnasol i Loegr yn gyfraith Lloegr. Myth yw'r syniad fod y gyfraith yr un fath ar draws tiriogaeth Cymru a Lloegr. Nid yw'r safbwynt hen ffasiwn hwnnw'n adlewyrchu realiti bellach, felly bydd cydnabod lle mae cyfreithiau'n berthnasol yn cael effaith fuddiol ar eglurder a hygyrchedd y gyfraith, nid yn unig i Gymru, ond hefyd i Loegr.

Yr ail reswm pam ein bod yn gofyn am welliant yw oherwydd nad ydym yn cydnabod yr honiad fod angen rhyw fath o broses ffurfiol i alw am ddatganoli cyfiawnder. Nid oes proses benodol ar gyfer y pethau hyn. Nid oes unrhyw eiriau swyn a fydd, os cânt eu dweud yn gywir wrth Lywodraeth y DU, yn newid safbwynt Llywodraeth bresennol y DU. Mae eu pennau yn y tywod, nid ydynt yn gweld synnwyr. Er mwyn sicrhau newid, mae angen newid Llywodraeth y DU ac ethol Llywodraeth Lafur.

Mae yna awgrym yn y cynnig hefyd, rywsut, nad ydym erioed wedi gofyn am ddatganoli cyfiawnder. Mae hynny braidd yn rhyfedd a dweud y gwir. Mae'r Llywodraeth hon wedi galw'n agored, yn gyson ac yn barhaus am ddatganoli cyfiawnder. 

I just saw a Plaid Cymru meme on Twitter earlier that said the opposite of that. So, you're suggesting that that's just untruthful.

Newydd weld memyn Plaid Cymru ar Twitter yn gynharach a oedd yn dweud y gwrthwyneb i hynny. Felly, rydych chi'n awgrymu mai anwiredd yw hynny.

Well, I think it was made clear by the First Minister yesterday, and I think it's clear to everyone here, that that was a comment from a Conservative Minister in the Lords that is totally unfounded and completely untrue. 

Wel, rwy'n credu bod y Prif Weinidog wedi'i wneud yn glir ddoe, a chredaf ei fod yn amlwg i bawb yma, mai sylw gan Weinidog Ceidwadol yn Nhŷ’r Arglwyddi oedd hwnnw a'i fod yn gwbl ddi-sail ac yn gwbl anghywir. 

Will you take an intervention, just so I can—?

A wnewch chi dderbyn ymyriad, i mi allu—?

Thank you very much for taking an intervention, so I can make the case that I made before. This was a written answer. You may or may not believe that it is a written answer that reflects the truth, but don't give them the excuse. Write a letter. Write a letter this evening: 'Okay, if you're saying we haven't formally requested, we're doing it through this letter', and I will be more than happy to endorse it. 

Diolch yn fawr iawn am dderbyn ymyriad er mwyn imi allu cyflwyno'r achos a wneuthum o'r blaen. Roedd hwn yn ateb ysgrifenedig. Efallai na fyddwch yn credu ei fod yn ateb ysgrifenedig sy'n adlewyrchu'r gwir, ond peidiwch â rhoi'r esgus iddynt. Ysgrifennwch lythyr. Ysgrifennwch lythyr heno: 'Iawn, os ydych chi'n dweud nad ydym wedi gofyn yn ffurfiol, rydym yn gwneud hynny drwy'r llythyr hwn', a byddaf yn fwy na pharod i'w gefnogi. 

I can assure you, during all the work that takes place in terms of discussions when there are amendments and motions going through, particularly, the House of Lords, those positions are made very, very clear.

The implication of the motion that somehow we've never asked for it, as I said, is somewhat bizarre, because we have continually called for the devolution of justice. We set up the independent commission on justice and more recently set up the independent commission on the constitutional future of Wales. Immediately after the 2019 general election, the First Minister wrote to the Prime Minister putting the case yet again for the devolution of and fair funding for justice. We've repeatedly made our position, and the position of this Senedd, clear with numerous Lord Chancellors over the years since the Thomas commission was published. It is profoundly disappointing that the UK Government has ignored the mandate that we have for this from the Welsh people and the disregard it has had over 13 years for the justice system, not just in Wales but for the whole of the UK. The justice system has never been in a more parlous state due to 13 years of Tory cutbacks and neglect.  

In closing, our priority is constructive action. Members will know that I've already welcomed the Brown commission’s recognition that there is no reason in principle why matters that are devolved in Scotland cannot be devolved in Wales, including justice and policing. The Brown commission recommends starting the process of justice devolution with the devolution of youth justice and probation, although they make it clear that it is for the people of Wales, through this Senedd, to determine the constitutional future of Wales. 

I can tell this Senedd that, with an imminent change in Government, we are no longer simply making the case for the devolution of justice, but as a Government, we are now preparing the ground for the actual devolution of youth justice and probation and for the further devolution of policing. We will see what the further recommendations are of the constitutional commission when it reports later this year. On 25 April this year, I issued a joint statement with the Minister for Social Justice and Chief Whip outlining our work, and I will again be updating the Senedd next week. Diolch, Dirprwy Lywydd.

Gallaf eich sicrhau, drwy gydol yr holl waith sy'n mynd rhagddo o ran trafodaethau pan fo gwelliannau a chynigion yn mynd drwy Dŷ'r Arglwyddi, yn enwedig, mae'r safbwyntiau hynny'n cael eu gwneud yn glir iawn.

Mae goblygiad y cysyniad nad ydym erioed wedi gofyn amdano, fel y dywedais, braidd yn rhyfedd, oherwydd rydym wedi galw'n barhaus am ddatganoli cyfiawnder. Fe wnaethom ni sefydlu'r comisiwn annibynnol ar gyfiawnder ac yn fwy diweddar fe wnaethom sefydlu'r comisiwn annibynnol ar ddyfodol cyfansoddiadol Cymru. Yn syth ar ôl etholiad cyffredinol 2019, ysgrifennodd Prif Weinidog Cymru at Brif Weinidog y DU yn cyflwyno'r achos unwaith eto dros ddatganoli cyfiawnder a chyllid teg ar gyfer cyfiawnder. Rydym wedi gwneud ein safbwynt, a safbwynt y Senedd hon, yn glir dro ar ôl tro, gyda nifer o Arglwydd Gangellorion dros y blynyddoedd ers i gomisiwn Thomas gael ei gyhoeddi. Mae'n siomedig iawn fod Llywodraeth y DU wedi anwybyddu'r mandad sydd gennym ar gyfer hyn gan bobl Cymru a'r modd y maent wedi diystyru'r system gyfiawnder ers dros 13 mlynedd, nid yn unig yng Nghymru ond yn y DU gyfan. Nid yw'r system gyfiawnder erioed wedi bod mewn cyflwr mwy enbyd o ganlyniad i 13 mlynedd o doriadau ac esgeulustod Torïaidd. 

I gloi, ein blaenoriaeth yw gweithredu adeiladol. Bydd yr Aelodau'n gwybod fy mod eisoes wedi croesawu cydnabyddiaeth comisiwn Brown nad oes rheswm mewn egwyddor pam na ellir datganoli materion sydd wedi'u datganoli yn yr Alban i Gymru, gan gynnwys cyfiawnder a phlismona. Mae comisiwn Brown yn argymell dechrau'r broses o ddatganoli cyfiawnder drwy ddatganoli gwasanaethau prawf a chyfiawnder ieuenctid, er eu bod yn dweud yn glir mai mater i bobl Cymru, drwy'r Senedd hon, yw penderfynu beth fydd dyfodol cyfansoddiadol Cymru. 

Gallaf ddweud wrth y Senedd hon, gyda newid ar fin digwydd yn y Llywodraeth, nad gwneud achos syml dros ddatganoli cyfiawnder yn unig a wnawn, ond fel Llywodraeth, rydym bellach yn paratoi ar gyfer datganoli gwasanaethau prawf a chyfiawnder ieuenctid, ac ar gyfer datganoli plismona wedyn. Cawn weld beth fydd yr argymhellion pellach gan y comisiwn cyfansoddiadol pan fydd yn adrodd yn ddiweddarach eleni. Ar 25 Ebrill eleni, cyhoeddais ddatganiad ar y cyd gyda'r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol a'r Prif Chwip yn amlinellu ein gwaith, a byddaf yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Senedd eto yr wythnos nesaf. Diolch, Ddirprwy Lywydd.

18:10

Galwaf ar Rhun ap Iorwerth i ymateb i'r ddadl.

I call on Rhun ap Iorwerth to reply to the debate.

Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Lywydd, a diolch yn fawr iawn am bob cyfraniad ac i'r Cwnsler Cyffredinol am ei ymateb o heddiw. Oes, mae yna lawer iawn o gytuno rhyngom ni yn y Siambr yma. Rydyn ni wedi clywed dadleuon mor gryf, onid ydyn ni, y prynhawn yma gan Peredur Owen Griffiths, Heledd Fychan, Alun Davies, Joyce Watson—geiriau cryf iawn—a Delyth Jewell yn egluro difrifoldeb bod heb y pwerau yma rydyn ni'n chwilio amdanyn nhw dros gyfiawnder a thros yr heddlu.

Do, mi ddywedwyd flynyddoedd maith yn ôl erbyn hyn mai proses, nid digwyddiad oedd datganoli, ac mi oedd yna elfen o fod angen rhywfaint o amynedd wrth inni gychwyn ar y daith ddemocrataidd yma fel gwlad. Ond, mae hi 10 mlynedd erbyn hyn ers ail adroddiad Silk, neu bron iawn yn 10 mlynedd ers i ail adroddiad Silk nodi bod angen datganoli'r heddlu, ac rydyn ni'n dal i aros. Mae'r rhwystredigaeth yn naturiol yn tyfu, ac mae methiant i wella bywydau pobl yn mynd yn rhywbeth ddylai ein gwneud ni, fel Senedd ac fel gwleidyddion unigol, yn fwy a mwy diamynedd. 

Thank you very much, Dirprwy Lywydd, and thank you to everyone who contributed, and thank you to the Counsel General for his response to this afternoon's debate. Yes, there is a great deal of agreement within this Chamber. We've heard so many strong arguments this afternoon, haven't we, from Peredur Owen Griffiths, Heledd Fychan, Alun Davies and Joyce Watson, with some very strong words indeed. Delyth Jewell explained the gravity of not having these powers that we're seeking in the field of justice and policing.

Yes, it was said many years ago that devolution is a process, not an event, and there was an element of requiring some patience as we began that democratic process as a nation. But, it is 10 years now since the second Silk report, or it's almost 10 years since the second Silk report noted that we do need to devolve policing, and we're still waiting. Frustration naturally builds, and the failure to improve people's lives is something that should make us, as a Senedd and as individual politicians, more and more impatient.

I'm grateful to Mark Isherwood for his heartfelt congratulations on my new role. 'Same old chestnuts', he said. Let me tell you what his chestnuts look like. [Laughter.] They look outdated; they look like they're backwards facing. If I were being honest, it sounded like someone who didn't believe in devolution or in the coherence of Wales. He said that Plaid Cymru was dividing and destabilising. Dividing, when his entire speech was based on dividing the north and the south of Wales. Destabilising—to hear a Conservative accuse others of being destabilising comes with a lack of self-awareness of gargantuan proportions.

Let's focus on why we're talking today about the devolution of justice and policing, and the need to do so to improve the lives of people in Wales and to tackle some of the inequalities that, as I mentioned earlier, have led to big discrepancies in access to justice and so on—[Interruption.]. By all means.

Rwy'n ddiolchgar i Mark Isherwood am fy llongyfarch o'r galon ar fy rôl newydd. 'Same old chestnuts', meddai. Gadewch imi ddweud wrthych sut olwg sydd ar ei gnau castan ef. [Chwerthin.] Maent yn edrych yn hen; maent yn edrych fel pe baent yn wynebu am yn ôl. A bod yn onest, roedd yn swnio fel rhywun nad oedd yn credu mewn datganoli nac yng nghydlyniaeth Cymru. Dywedodd fod Plaid Cymru yn rhannu ac yn ansefydlogi. Rhannu, pan oedd ei araith gyfan yn seiliedig ar rannu gogledd a de Cymru. Ansefydlogi—mae clywed Ceidwadwr yn cyhuddo eraill o ansefydlogi yn dangos diffyg hunanymwybyddiaeth ar raddfa anferthol.

Gadewch inni ganolbwyntio ar pam ein bod yn siarad am ddatganoli cyfiawnder a phlismona heddiw, a'r angen i wneud hynny er mwyn gwella bywydau pobl yng Nghymru ac i fynd i'r afael â rhai o'r anghydraddoldebau sydd, fel y soniais yn gynharach, wedi arwain at anghysondebau mawr o ran mynediad at gyfiawnder ac yn y blaen—[Torri ar draws.] Ar bob cyfrif.

Lots of reference was made by your colleagues to devolution in other parts of the United Kingdom. I won't rehearse the arguments I made again, but are you aware that Scotland now has the lowest number of police officers since 2008, that police officer numbers in Northern Ireland are down 7 per cent and that nine out of 10 Welsh women released from Eastwood Park prison to services in devolved Wales go on to reoffend, compared to only one in England, released to services there?

Mae eich cyd-Aelodau wedi cyfeirio at ddatganoli mewn rhannau eraill o'r Deyrnas Unedig sawl gwaith. Nid wyf am ailadrodd y dadleuon a wneuthum eto, ond a ydych chi'n ymwybodol fod gan yr Alban lai o heddweision nawr nag a fu ganddi ers 2008, fod nifer swyddogion yr heddlu yng Ngogledd Iwerddon wedi gostwng 7 y cant a bod naw o bob 10 o fenywod o Gymru sy'n cael eu rhyddhau o garchar Eastwood Park i wasanaethau datganoledig yng Nghymru yn mynd ymlaen i aildroseddu, o'i gymharu â dim ond un o bob 10 yn Lloegr, sy'n cael eu rhyddhau i wasanaethau yno?

On those two points, wouldn't it be wonderful if we ran the prison service and the justice system here in Wales, so we can put those right? And I'm sure those are major talking points that you referred to in Northern Ireland and Scotland. Wouldn't I love to be able to have that discussion on what is happening to policing in Wales? We're currently unable to, because we're told that everything is okay with the current system. I just don't believe that it is. 

Ar y ddau bwynt hwnnw, oni fyddai'n wych pe baem yn rhedeg y gwasanaeth carchardai a'r system gyfiawnder yma yng Nghymru, fel y gallwn unioni'r rheini? Ac rwy'n siŵr fod y rheini'n bwyntiau siarad mawr y gwnaethoch gyfeirio atynt yng Ngogledd Iwerddon a'r Alban. Oni fyddwn innau wrth fy modd yn gallu cael y drafodaeth honno ar yr hyn sy'n digwydd gyda phlismona yng Nghymru? Ar hyn o bryd nid ydym yn gallu gwneud hynny, oherwydd dywedir wrthym fod y system bresennol yn gweithio'n iawn. Nid wyf yn credu ei bod. 

Yn fy ngweledigaeth bositif i o Gymru annibynnol, wrth gwrs, fyddai ddim angen cael y drafodaeth yma, achos mae gan bob gwlad normal ei system garchardai a'i system heddlu a'i system gyfiawnder ei hun. Mae'n teimlo'n od gorfod datgan rhywbeth sydd mor, mor amlwg. A dwi'n gwybod bod gen i waith argyhoeddi mwy o bobl o bendraw'r daith gyfansoddiadol honno, ond mae hi'n daith rydym ni arni ni. Nid salami slicing ydy hyn, Mike, a dwi'n siomedig braidd yn y sylwadau yna, achos dŷn ni yn sôn am rywbeth sydd yn gwbl, gwbl greiddiol i'n dyfodol ni fel cenedl. 

In my positive vision of an independent Wales, of course, we wouldn't need to have this debate, because every normal nation has its system of prisons and policing and a justice system all of its own. It seems strange having to state the obvious there. And I know that I have some work in convincing more people of the end point of that constitutional journey, but it is a journey that we're on. This isn't salami slicing, Mike, and I'm a little bit disappointed in those comments, because we are talking about something that is at the heart of our future as a nation. 

We heard the Counsel General saying that this has nothing to do with independence. I agree that we need these powers now, whether or not we are independent—we need these powers immediately—but this will be a key part of creating that sense of being a normal nation that I so desperately want to see being played out for the future of Wales. But, whether it's on the issue of constitutional change and independence, or on the specific issue of the devolution of justice and policing, let's remind ourselves that we're not doing it because we want constitutional change for its own sake, but because we are putting in place plans and proposals that would improve the lot of people in Wales. That is at the heart of what we are talking about. 

I'll finish with responding to the Counsel General's comments specifically. Of course, he is right to say that there is much that we agree on. But the political reality, of course, is that his aspirations, and I believe they're genuine and I believe they align with mine in many, many ways, are at odds with his own party's leader. And whatever statements he has made recently offering warm words in response to a report by Gordon Brown, they remain warm words until they become pledges for, potentially, an incoming Labour Government. And I hope that the Counsel General himself will want to hold an incoming Prime Minister's feet to the fire, as I wish to do. 

Final words, in response to Alun Davies: very grateful for his comments. He said we are facing an emergency. 'This is an emergency', he said. He called on us to work together. I'll remind you that the Government's amendment today calls for deleting the clause:

'Calls on the Welsh Government to formally request powers over justice and policing.'

I accept that you believe that request has already been made. Make the request again. If you don't ask, you don't get.   

Clywsom y Cwnsler Cyffredinol yn dweud nad oes gan hyn unrhyw beth i'w wneud ag annibyniaeth. Rwy'n cytuno bod angen y pwerau hyn arnom nawr, p'un a ydym yn annibynnol neu beidio—mae angen y pwerau hyn arnom ar unwaith—ond bydd yn rhan allweddol o greu'r ymdeimlad o fod yn genedl normal rwyf eisiau ei weld mor daer ar gyfer dyfodol Cymru. Ond boed yn ymwneud â newid cyfansoddiadol ac annibyniaeth, neu'n ymwneud â'r mater penodol o ddatganoli cyfiawnder a phlismona, gadewch inni atgoffa ein hunain nad ydym yn ei wneud oherwydd ein bod eisiau newid cyfansoddiadol er ei fwyn ei hun, ond oherwydd ein bod yn rhoi cynlluniau a chynigion ar waith a fyddai'n gwella pethau i bobl yng Nghymru. Dyna sydd wrth wraidd yr hyn rydym yn sôn amdano. 

I gloi, rwyf am ymateb i sylwadau'r Cwnsler Cyffredinol yn benodol. Wrth gwrs, mae'n iawn i ddweud bod yna lawer rydym yn cytuno arno. Ond y realiti gwleidyddol, wrth gwrs, yw bod ei ddyheadau ef, ac rwy'n credu eu bod yn ddilys ac rwy'n credu eu bod yn cyd-fynd â fy nyheadau i mewn sawl ffordd, yn groes i ddyheadau arweinydd ei blaid ei hun. A pha ddatganiadau bynnag y mae wedi'u gwneud yn ddiweddar yn cynnig geiriau cynnes mewn ymateb i adroddiad gan Gordon Brown, geiriau cynnes yn unig ydynt hyd nes y byddant yn dod yn addewidion gan Lywodraeth Lafur sy'n dod i mewn. Ac rwy'n gobeithio y bydd y Cwnsler Cyffredinol ei hun eisiau dal Prif Weinidog sy'n dod i mewn at ei air, fel rwyf innau'n dymuno ei wneud. 

Geiriau olaf, mewn ymateb i Alun Davies: rwy'n ddiolchgar iawn am ei sylwadau. Dywedodd ein bod yn wynebu argyfwng. 'Mae hwn yn argyfwng', meddai. Galwodd arnom i weithio gyda'n gilydd. Rwyf am eich atgoffa bod gwelliant y Llywodraeth heddiw yn galw am ddileu'r cymal:

'Yn galw ar Lywodraeth Cymru i ofyn yn ffurfiol am bwerau dros gyfiawnder a phlismona.'

Rwy'n derbyn eich bod yn credu bod cais eisoes wedi'i wneud. Gwnewch y cais eto. Os na ofynnwch, ni chewch.   

18:15

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig heb ei ddiwygio? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Oes. Gohiriaf y bleidlais ar y cynnig tan y cyfnod pleidleisio.  

The proposal is to agree the motion without amendment. Does any Member object? [Objection.] Yes. I will defer voting under this item until voting time.  

Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.

Voting deferred until voting time.

Cyn i ni symud at y cyfnod pleidleisio—

Before we move on to voting time—

I wish to respond to the point of order raised by the Member for Blaenau Gwent earlier this afternoon. I have reviewed this afternoon's transcript, and, firstly, I find it necessary to stress to all Members that they must be very mindful of the use of terms such as 'misled' and 'misleading' in their contributions. And when unqualified, it always gives the connotation of being intentional, which I am sure was not meant. I have concluded, therefore, that the Member for Brecon and Radnorshire, during his question to the Counsel General, referred to the First Minister and the health Minister as misleading the Senedd without a recognition that the First Minister clarified his comments and the health Minister corrected the record when the inaccuracy was brought to her attention. I am sure the Member inadvertently forgot to do so, and will agree that the record should now recognise these points. I see the Member is nodding, so I see that he is agreeing with that. So, therefore, it's on the record. Thank you.

Hoffwn ymateb i'r pwynt o drefn a godwyd gan yr Aelod dros Flaenau Gwent yn gynharach y prynhawn yma. Rwyf wedi adolygu'r trawsgrifiad y prynhawn yma, ac yn gyntaf, rwy'n teimlo bod angen pwysleisio i'r holl Aelodau fod yn rhaid iddynt fod yn ystyriol iawn o'r defnydd o eiriau fel 'camarwain' a 'chamarweiniol' yn eu cyfraniadau. A phan nad yw'n gymwys, mae bob amser yn rhoi'r argraff o fod yn fwriadol, ac rwy'n siŵr nad oedd yn fwriadol. Rwyf wedi dod i'r casgliad, felly, fod yr Aelod dros Frycheiniog a Sir Faesyfed, yn ystod ei gwestiwn i'r Cwnsler Cyffredinol, wedi dweud bod y Prif Weinidog a'r Gweinidog iechyd wedi camarwain y Senedd heb gydnabod bod y Prif Weinidog wedi egluro ei sylwadau a bod y Gweinidog iechyd wedi cywiro'r cofnod pan dynnwyd ei sylw at yr anghywirdeb. Rwy'n siŵr fod yr Aelod wedi anghofio gwneud hynny'n anfwriadol, a bydd yn cytuno y dylai'r cofnod gydnabod y pwyntiau hyn nawr. Rwy'n gweld bod yr Aelod yn nodio, felly rwy'n gweld ei fod yn cytuno â hynny. Felly, mae wedi'i gofnodi. Diolch.

Oni bai bod tri Aelod yn dymuno i mi ganu'r gloch, symudaf yn syth at y cyfnod pleidleisio. 

Unless three Members wish for the bell to be rung, we will move immediately to voting time. 

10. Cyfnod Pleidleisio
10. Voting Time

Reit, bydd y bleidlais gyntaf heddiw ar eitem 9, dadl Plaid Cymru. Galwaf am bleidlais ar y cynnig heb ei ddiwygio, a gyflwynwyd yn enw Siân Gwenllian. Os gwrthodir y cynnig, byddwn yn pleidleisio ar y gwelliant a gyflwynwyd i'r cynnig. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 10, neb yn ymatal, 40 yn erbyn. Felly, mae'r cynnig wedi ei wrthod.

The first vote this afternoon will be on item 9, the Plaid Cymru debate. I call for a vote on the motion without amendment, tabled in the name of Siân Gwenllian. If the motion is not agreed, we will vote on the amendment tabled to the motion. Open the vote. Close the vote. In favour 10, no abstentions, 40 against. Therefore, the motion is not agreed.

18:20

Eitem 9. Dadl Plaid Cymru. Cynnig heb ei ddiwygio: O blaid: 10, Yn erbyn: 40, Ymatal: 0

Gwrthodwyd y cynnig

Item 9. Plaid Cymru Debate. Motion without amendment: For: 10, Against: 40, Abstain: 0

Motion has been rejected

Galwaf nawr am bleidlais ar welliant 1, a gyflwynwyd yn enw Lesley Griffiths. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 25, neb yn ymatal, 25 yn erbyn. Felly, fel sy'n ofynnol o dan Reol Sefydlog 6.20, rwy'n arfer fy mhleidlais fwrw i bleidleisio yn erbyn y gwelliant. Felly, o blaid 25, neb yn ymatal, yn erbyn 26. Mae'r gwelliant wedi ei wrthod.

I now call for a vote on amendment 1, tabled in the name of Lesley Griffiths. Open the vote. Close the vote. In favour 25, no abstentions, 25 against. Therefore, as required under Standing Order 6.20, I exercise my casting vote against the amendment. Therefore, in favour 25, no abstentions, 26 against. And therefore the amendment is not agreed.

Eitem 9. Dadl Plaid Cymru. Gwelliant 1, a gyflwynwyd yn enw Lesley Griffiths: O blaid: 25, Yn erbyn: 25, Ymatal: 0

Gan fod nifer y pleidleisiau yn gyfartal, defnyddiodd y Dirprwy Lywydd ei bleidlais fwrw yn unol â Rheol Sefydlog 6.20(ii).

Gwrthodwyd y gwelliant

Item 9. Plaid Cymru Debate. Amendment 1, tabled in the name of Lesley Griffiths: For: 25, Against: 25, Abstain: 0

As there was an equality of votes, the Deputy Presiding Officer used his casting vote in accordance with Standing Order 6.20(ii).

Amendment has been rejected

Gan nad yw'r Senedd wedi derbyn y cynnig heb ei ddiwygio nac wedi derbyn y gwelliant a gyflwynwyd i'r cynnig, caiff y cynnig felly ei wrthod. Mae hynny'n gorffen pleidleisiau heddiw.

As the Senedd hasn't agreed the unamended motion or the amendment tabled to the motion, the motion is therefore not agreed. That concludes voting for today.

11. Dadl Fer: Ail-bwrpasu cyffuriau i drin clefydau prin
11. Short Debate: The repurposing of drugs to treat rare diseases

Symudwn yn awr i'r ddadl fer, a galwaf ar Joel James i siarad am y pwnc a ddewiswyd ganodd.

We move now to the short debate, and I call on Joel James to speak to the topic that he has chosen.

Those leaving, please do so quietly. Joel James.

A wnaiff y rhai sy'n gadael wneud hynny'n dawel os gwelwch yn dda. Joel James.

Thank you, Dirprwy Lywydd. A rare disease is one that is categorised as affecting fewer than one in 2,000 people, and, unfortunately, many of these rare conditions can evade detection for years. This is because they can present a wide variety of symptoms that often appear unrelated, and although rare diseases may be individually infrequent, they are collectively common, with one in 17 people being affected by a rare disease at some point in their lives. Whilst there are some who can carry on as normal, as their symptoms are relatively mild, the majority of sufferers end up living very difficult and limited lives.

Take, for example, those who suffer from epidermolysis bullosa or EB, a rare genetic skin blistering condition, often referred to as butterfly skin because of its fragility. This rare disease causes skin to blister and tear at the slightest touch. It causes excruciating lifelong pain and can have a devastating impact on the physical and mental well-being of sufferers. In many cases, on top of the condition itself, sufferers must endure several hours of daily bandaging and unbandaging of the most affected parts, which is astonishingly painful, as the skin is ripped away with the bandage. In its most severe form, EB also affects the eyes, where blinking results in intense pain, and the internal organs, where eating and drinking cause severe problems, all of which requires extensive healthcare.

Many people who suffer rare diseases such as EB also spend their lives in the shadow of their respective conditions. That is to say it impacts on many aspects of their lives, stopping them or limiting them from socialising, from forming relationships and from being able to work or travel. Survey data has shown that 60 per cent of adults with a rare disease have said that they struggle to hold paid employment, meaning, on top of their health conditions, they also have to worry about finances or potentially losing their job and not being able to find another. Moreover, almost 70 per cent of rare diseases are exclusively paediatric onset, meaning that children who have these diseases are often robbed of their childhood as well.

Sadly, 95 per cent of rare diseases do not have a licensed treatment, meaning that not only do patients have to deal with the devastating consequences of these conditions, they also have to live with the knowledge that the only treatment they can expect to receive is limited to dealing with the symptoms they present, rather than the actual disease itself. The journey to diagnosis can be lengthy and seemingly inefficient. Whilst waiting for diagnosis, patients and their families can, unfortunately, suffer from an absence of suitable care. Receiving a diagnosis of any disease can be incredibly tough, and, when there is very little knowledge of the disease and the complexity of many rare conditions, it often becomes very challenging to manage, leading to further confusion and isolation for the sufferer. This is often exacerbated by the fact that doctors trying to treat them may simply not have heard of the disease, and therefore, in many cases, there is no co-ordinated approach to health services. I think we can all agree that this must be absolutely terrifying for those going through this, to think that the pain you may be suffering and the symptoms that keep reoccurring are never going to go away and the future you face is one where there's a very high chance of no medical treatment whatsoever being available to you.

Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Clefyd prin yw un sy'n cael ei gategoreiddio fel un sy'n effeithio ar lai nag un o bob 2,000 o bobl, ac yn anffodus, mae llawer o'r cyflyrau prin hyn yn mynd heb eu canfod am flynyddoedd. Y rheswm am hyn yw bod amrywiaeth eang o symptomau'n gysylltiedig â nhw, symptomau sy'n aml yn ymddangos fel pe na bai unrhyw gysylltiad rhyngddynt, ac er y gall clefydau prin fod yn bethau prin yn unigol, gyda'i gilydd maent yn gyffredin, gydag un o bob 17 o bobl yn cael eu heffeithio gan glefyd prin ar ryw adeg yn eu bywydau. Er bod rhai'n gallu parhau fel arfer am fod eu symptomau'n gymharol ysgafn, mae'r rhan fwyaf o ddioddefwyr yn wynebu bywydau anodd a chyfyngedig iawn.

Er enghraifft, edrychwch ar y rhai sy'n dioddef o epidermolysis bullosa neu EB, cyflwr genetig prin sy'n achosi pothelli croen, y cyfeirir ato'n aml fel croen glöyn byw am ei fod mor fregus. Mae'r clefyd prin hwn yn achosi i'r croen bothellu a rhwygo gyda'r cyffyrddiad lleiaf. Mae'n achosi poen gydol oes ofnadwy a gall gael effaith ddinistriol ar les corfforol a meddyliol dioddefwyr. Mewn llawer o achosion, yn ogystal â'r cyflwr ei hun, rhaid i ddioddefwyr ddioddef sawl awr o rwymo a dadrwymo dyddiol i'r rhannau yr effeithir arnynt fwyaf, sy'n hynod boenus, gan fod y croen yn cael ei rwygo ymaith gyda'r rhwymyn. Ar ei ffurf fwyaf difrifol, mae EB hefyd yn effeithio ar y llygaid, lle mae amrantu'n arwain at boen dwys, a'r organau mewnol, lle mae bwyta ac yfed yn achosi problemau difrifol, ac mae angen gofal iechyd helaeth ar hyn oll.

Mae llawer o bobl sy'n dioddef afiechydon prin fel EB hefyd yn treulio eu bywydau yng nghysgod eu cyflyrau. Hynny yw, mae'n effeithio ar sawl agwedd ar eu bywydau, yn eu hatal neu'n eu cyfyngu rhag cymdeithasu, rhag ffurfio perthnasoedd a rhag gallu gweithio neu deithio. Mae data arolwg wedi dangos bod 60 y cant o oedolion â chlefyd prin wedi dweud eu bod yn ei chael hi'n anodd cadw swydd gyflogedig, sy'n golygu, ar ben eu cyflyrau iechyd, fod yn rhaid iddynt hefyd boeni am arian neu golli eu swydd o bosibl, a methu dod o hyd i un arall. Ar ben hynny, yn ystod plentyndod y bydd bron i 70 y cant o glefydau prin yn dechrau, sy'n golygu bod plant sydd â'r clefydau hyn yn aml yn cael eu hamddifadu o'u plentyndod hefyd.

Yn anffodus, ni cheir triniaeth drwyddedig ar gyfer 95 y cant o glefydau prin, sy'n golygu nid yn unig fod cleifion yn gorfod ymdopi â chanlyniadau dinistriol y cyflyrau hyn, mae'n rhaid iddynt fyw gyda'r wybodaeth hefyd fod yr unig driniaeth y gallant ddisgwyl ei chael wedi'i chyfyngu i ymdrin â'u symptomau, yn hytrach na'r clefyd ei hun. Gall y daith tuag at ddiagnosis fod yn hir a gall ymddangos yn aneffeithlon. Wrth aros am ddiagnosis, mae'n bosibl na fydd gofal addas ar gael i gleifion a'u teuluoedd yn anffodus. Gall cael diagnosis o unrhyw glefyd fod yn anodd iawn, a phan nad oes llawer o wybodaeth am y clefyd a chymhlethdod nifer o gyflyrau prin, mae'n aml yn heriol iawn i'w reoli, gan arwain at ddryswch ac ynysigrwydd pellach i'r dioddefwr. Yn aml caiff hyn ei waethygu gan y ffaith na fydd meddygon sy'n ceisio eu trin wedi clywed am y clefyd, o bosibl, ac felly, mewn llawer o achosion, nid oes dull cydgysylltiedig o drefnu gwasanaethau iechyd. Rwy'n credu y gallwn i gyd gytuno bod hyn yn gwbl frawychus i'r rhai sy'n dioddef, i feddwl na fydd y boen y gallech fod yn ei dioddef a'r symptomau sy'n parhau byth yn mynd i ddiflannu a bod y dyfodol rydych chi'n ei wynebu yn un lle mae'n bosibl iawn na fydd triniaeth feddygol ar gael i chi o gwbl.

And this brings me to the point of this debate: I want to raise awareness that there are staggering numbers of drugs out there that have already passed all clinical trials, been brought to the market and have the potential to treat thousands of rare diseases, but we're not allocating sufficient resources to studying how these existing drugs can be repurposed. While several successful drugs have been repurposed for rare diseases—such as sirolimus to treat autoimmune lymphoproliferative syndrome, ALPS, and nitisinone, the first licensed drug for the treatment of alkaptonuria, after previously being used for tyrosinemia type 1—they have mostly been discovered by serendipity.

Repurposing drugs for rare diseases is a win-win scenario. Not only is there a substantially reduced timeline for drug development and lower costs of development due to reduced risks of failure in clinical trials, they also offer patients the possibility of life-changing treatments, a cure or significantly improved health, without the need to wait decades before a specific drug for their condition can be developed. I acknowledge that the Welsh Government's initiatives already in place, including the Wales rare diseases action plan 2022-2026, and the £80 million new treatment fund, have significantly sped up access to innovative new medicines in Wales, especially for sufferers of cystic fibrosis and Fabry, Gaucher and Batten diseases. I'm also aware of the UK rare diseases framework, and as part of this in Wales we have the genomic cafes, organised by the Wales Gene Park, which are informal opportunities where individuals can meet others and to find out more about the new advances in genomic medicine in Wales. We also have the patient and public sounding board initiative led by the Genomic Partnership Wales, GPW, which is helping patients and members of the public with personal or family experiences of rare diseases. However, that said, and whilst it feels like a lot is going on, there are as many as 175,000 rare disease sufferers in Wales who would undoubtedly argue that nowhere near enough is being done, especially since they know that there could likely be drugs already in existence that could substantially relieve or even cure their condition.

There are overwhelming reasons why we should be investing in this. Not only would we be able to substantially improve the quality of life of people that suffer with rare disease, but we can reduce the amount of care that has to be provided by family and social services. And this is by no means a small thing: some rare diseases, such as EB, as I've mentioned, make prisoners of those who suffer and care for the person. Very often, sufferers have to travel long distances to receive treatment, which has a huge impact on the finances of the families, having to maybe find childcare for other children, having to take time off work, as well as travel costs, and it is right that we utilise to the best of our ability the knowledge and the drugs that we already have—to the best of our ability.

We have to be mindful that it is extremely difficult and unlikely that new drugs would be developed for many of these 7,000 plus rare diseases. Firstly, there are few incentives for companies to spend huge amounts of money developing drugs and pursuing licences for such a small population of sufferers. Secondly, the health technology assessment bodies, such as the All Wales Medicines Strategy Group and the National Institute for Health and Care Excellence, who make the decisions on commissioning and purchasing these drugs, have to balance the need for treatment for all patients against fixed resources, and, considering that it is nowhere near cost-effective to develop new drugs for these patients, it is unlikely that many patients will ever receive them.

Though it is not the overwhelming reason to invest in repurposing drugs, there are also potentially huge financial savings to be made for the NHS as well. The current budget for specialised services that treat these patients is currently around 10 per cent of NHS spending. Someone with severe EB, for instance, costs the NHS around £46,000 per year, and freeing up some of those resources will undoubtedly help the NHS to provide better services elsewhere. Trial research at King's College, London, has found that, when certain drugs were repurposed for EB sufferers, one of these drugs was actually reported to have substantially improved wound healing, and reduced skin itch by 60 per cent, thus drastically reducing the daily and damaging bandaging time. They also found that this reduced the stress on the family supporting the patient, and the amount of time needed to care for them. In turn, this saved time and money for the NHS, with fewer out-patient appointments needed and fewer medical supplies required. Moreover, studies by the London School of Economics and Political Science in 2016 and 2022 reported that rare diseases, again such as EB, have a wider economic impact, as parents and family members reduce labour market participation due to informal care of their loved ones. The same study also revealed the prevalence of psychological and psychiatric symptoms among those with EB and their families, which added substantial additional costs associated with the need for mental health provision.

There are tremendous efforts by charities for rare diseases, such as DEBRA and Beacon, to name only two, that have done an enormous amount to bring the patient voice to the table, to empower community among sufferers and to find cures for these diseases, and this has been essential in helping to understand many of the conditions. DEBRA, for example, whose president is Wales’s own Simon Weston CBE, is leading the way in helping to show the benefits of raising funding for clinical trials to test existing drugs for EB, and the charity is currently trying to raise £5 million for clinical testing. You may have seen in the news the efforts by the fantastic ex-footballer—and a Liverpool legend, I might add—Graeme Souness, who has raised over £1 million towards this by recently swimming the English Channel. But, in closing, I feel that we shouldn’t have to let charities and individuals do all of this on their own. We have a duty to help ensure that patients and their families across Wales have the same consistency of care, that they have the opportunity to access drugs, no matter what their condition, and that they are fully involved in understanding their condition.

The UK Government is currently meeting with charities to discuss the possibility of providing funding for clinical trials for repurposing drugs. I am keen to know if the health Minister will support this cause by writing to her UK Government counterpart. I am also keen to know what specific support has been offered by the Welsh Government in raising awareness of rare diseases amongst not only the Welsh public, but healthcare professionals as well. And given the high number of people in Wales who’ll be affected by a rare disease at some point in their lives, I’d also be keen to know what initiatives the Welsh Government have taken to better understand the clinical pathways that are needed, and how they propose to improve the data collection of those with rare diseases, the care that they need and the benefits of repurposing drugs for them. Thank you.

A daw hyn â mi at bwynt y ddadl hon: rwyf eisiau codi ymwybyddiaeth o'r ffaith bod nifer syfrdanol o gyffuriau i'w cael sydd eisoes wedi pasio'r holl dreialon clinigol, wedi cyrraedd y farchnad ac sydd â'r potensial i drin miloedd o glefydau prin, ond nid ydym yn dyrannu digon o adnoddau i astudio sut y gellir addasu'r cyffuriau presennol hyn at ddibenion gwahanol. Er bod nifer o gyffuriau llwyddiannus wedi cael eu hail-bwrpasu ar gyfer clefydau prin—megis sirolimus i drin syndrom lymffosytig awto-imiwn, ALPS, a nitisinone, y cyffur trwyddedig cyntaf ar gyfer trin alcaptonwria, ar ôl cael eu defnyddio'n flaenorol ar gyfer tyrosinemia math 1—cawsant eu darganfod drwy hap yn bennaf.

Mae addasu cyffuriau ar gyfer clefydau prin yn senario lle mae pawb yn ennill. Nid yn unig mae'r amserlen yn fyrrach o lawer ar gyfer datblygu cyffuriau a chostau datblygu'n is am fod llai o risg y byddant yn methu mewn treialon clinigol, maent hefyd yn cynnig posibilrwydd o driniaethau sy'n newid bywyd, sy'n lleddfu'n sylweddol neu'n gwella iechyd, heb fod angen aros degawdau cyn y gellir datblygu cyffur penodol ar gyfer eu cyflwr nhw. Rwy'n cydnabod bod cynlluniau Llywodraeth Cymru sydd eisoes ar waith, gan gynnwys cynllun gweithredu afiechydon prin Cymru 2022-2026, a'r gronfa triniaethau newydd gwerth £80 miliwn, wedi cynyddu mynediad at feddyginiaethau newydd arloesol yng Nghymru yn sylweddol, yn enwedig i ddioddefwyr ffibrosis systig a chlefydau Fabry, Gaucher a Batten. Rwyf hefyd yn ymwybodol o fframwaith afiechydon prin y DU, ac fel rhan o hyn yng Nghymru mae gennym y caffis genomig, a drefnir gan Barc Geneteg Cymru, sy'n gyfleoedd anffurfiol lle gall unigolion gyfarfod ag eraill a darganfod mwy am y datblygiadau newydd mewn meddygaeth genomig yng Nghymru. Mae gennym hefyd fenter seinfwrdd cleifion a'r cyhoedd dan arweiniad Partneriaeth Genomeg Cymru, GPW, sy'n helpu cleifion ac aelodau'r cyhoedd sydd â phrofiadau personol neu deuluol o glefydau prin. Fodd bynnag, wedi dweud hynny, ac er ei fod yn teimlo fel pe bai llawer yn digwydd, mae cymaint â 175,000 o ddioddefwyr clefydau prin yng Nghymru a fyddai, heb os, yn dadlau nad oes digon yn cael ei wneud, yn enwedig gan eu bod yn gwybod y gallai fod cyffuriau eisoes yn bodoli a allai leddfu'n sylweddol neu hyd yn oed wella eu cyflwr.

Mae yna resymau mawr pam y dylem fod yn buddsoddi yn hyn. Nid yn unig y byddem yn gallu gwella ansawdd bywyd pobl sy'n dioddef o glefydau prin yn sylweddol, gallwn hefyd leihau faint o ofal sy'n rhaid i deulu a gwasanaethau cymdeithasol ei ddarparu. Ac nid yw hyn yn beth bach o bell ffordd: mae rhai clefydau prin, fel EB, fel y crybwyllais, yn caethiwo'r rhai sy'n dioddef a'r rhai sy'n gofalu amdanynt. Yn aml iawn, mae dioddefwyr yn gorfod teithio'n bell i gael triniaeth, sy'n cael effaith enfawr ar gyllid y teuluoedd, yn gorfod dod o hyd i ofal plant ar gyfer plant eraill efallai, yn gorfod cymryd amser i ffwrdd o'r gwaith, yn ogystal â thalu costau teithio, ac mae'n iawn ein bod yn defnyddio'r wybodaeth a'r cyffuriau sydd gennym eisoes hyd eithaf ein gallu—hyd eithaf ein gallu.

Mae'n rhaid inni gofio ei bod yn hynod anodd ac yn annhebygol y byddai cyffuriau newydd yn cael eu datblygu ar gyfer nifer o'r 7,000 a mwy o glefydau prin sydd gennym. Yn gyntaf, prin yw'r cymhellion i gwmnïau wario symiau enfawr o arian ar ddatblygu cyffuriau a mynd ar drywydd trwyddedau ar gyfer poblogaeth mor fach o gleifion. Yn ail, mae'n rhaid i'r cyrff asesu technoleg iechyd, megis Grŵp Strategaeth Feddyginiaethau Cymru a'r Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth mewn Iechyd a Gofal, sy'n gwneud y penderfyniadau ar gomisiynu a phrynu'r cyffuriau hyn, gydbwyso'r angen am driniaeth ar gyfer pob claf yn erbyn adnoddau penodedig, ac o ystyried nad yw'n agos mor gosteffeithiol i ddatblygu cyffuriau newydd ar gyfer y cleifion hyn, mae'n annhebygol y bydd llawer o gleifion byth yn eu cael.

Er nad dyma'r rheswm pennaf dros fuddsoddi mewn ailbwrpasu cyffuriau, mae arbedion ariannol enfawr i'w gwneud i'r GIG hefyd. Mae'r gyllideb bresennol ar gyfer gwasanaethau arbenigol sy'n trin y cleifion hyn oddeutu 10 y cant o wariant y GIG ar hyn o bryd. Er enghraifft, mae rhywun sydd ag EB difrifol yn costio tua £46,000 y flwyddyn i'r GIG, a bydd rhyddhau rhai o'r adnoddau hynny, heb os, yn helpu'r GIG i ddarparu gwell gwasanaethau mewn mannau eraill. Mae gwaith ymchwil yng Ngholeg y Brenin, Llundain, wedi canfod, pan gafodd rhai cyffuriau eu hail-bwrpasu ar gyfer dioddefwyr EB, fod un o'r cyffuriau hyn wedi gwella clwyfau'n sylweddol, a lleihau'r ysfa i gosi 60 y cant, gan leihau'r amser rhwymo niweidiol dyddiol yn sylweddol. Canfuwyd hefyd fod hyn yn lleihau'r straen ar y teulu sy'n cefnogi'r claf, a'r amser oedd ei angen i ofalu amdanynt. Yn ei dro, arbedodd hyn amser ac arian i'r GIG, gan nad oedd angen cymaint o apwyntiadau cleifion allanol na chymaint o gyflenwadau meddygol. At hynny, adroddodd astudiaethau gan Ysgol Economeg a Gwyddor Wleidyddol Llundain yn 2016 a 2022 fod clefydau prin, fel EB unwaith eto, yn cael effaith economaidd ehangach, wrth i rieni ac aelodau'r teulu leihau eu cyfranogiad yn y farchnad lafur oherwydd eu bod yn gofalu'n anffurfiol am eu hanwyliaid. Hefyd, datgelodd yr un astudiaeth pa mor gyffredin oedd symptomau seicolegol a seiciatrig ymhlith y rhai ag EB a'u teuluoedd, a oedd yn ychwanegu costau ychwanegol sylweddol yn gysylltiedig â'r angen am ddarpariaeth iechyd meddwl.

Mae yna ymdrechion aruthrol yn cael eu gwneud gan elusennau clefydau prin, fel DEBRA a Beacon, i enwi dau yn unig, sydd wedi gwneud llawer iawn i gynrychioli llais y claf, i rymuso'r teimlad o gymuned ymhlith dioddefwyr a dod o hyd i iachâd ar gyfer y clefydau hyn, ac mae hyn wedi bod yn hanfodol i helpu i ddeall llawer o'r cyflyrau. Mae DEBRA, er enghraifft, y mae'r Cymro Simon Weston CBE yn llywydd arno, yn arwain y ffordd o ran helpu i ddangos manteision codi arian ar gyfer treialon clinigol i brofi cyffuriau presennol ar gyfer EB, ac ar hyn o bryd mae'r elusen yn ceisio codi £5 miliwn ar gyfer profion clinigol. Efallai eich bod wedi gweld, yn y newyddion, yr ymdrechion gan y cyn bêl-droediwr gwych—ac un o arwyr Lerpwl, gallwn ychwanegu—Graeme Souness, sydd wedi codi dros £1 filiwn tuag at hyn drwy nofio'r Sianel yn ddiweddar. Ond i gloi, rwy'n teimlo na ddylem orfodi elusennau ac unigolion i wneud hyn i gyd ar eu pen eu hunain. Mae gennym ddyletswydd i helpu i sicrhau bod cleifion a'u teuluoedd ledled Cymru yn cael yr un gofal cyson, eu bod yn cael cyfle i gael gafael ar gyffuriau, ni waeth beth yw eu cyflwr, a'u bod yn cymryd rhan lawn yn y broses o ddeall eu cyflwr.

Ar hyn o bryd, mae Llywodraeth y DU yn cyfarfod ag elusennau i drafod y posibilrwydd o ddarparu cyllid ar gyfer treialon clinigol i ail-bwrpasu cyffuriau. Rwy'n awyddus i wybod a fydd y Gweinidog iechyd yn cefnogi'r achos hwn drwy ysgrifennu at ei swyddog cyfatebol yn Llywodraeth y DU. Rwyf hefyd yn awyddus i wybod pa gymorth penodol a gynigiwyd gan Lywodraeth Cymru i godi ymwybyddiaeth o glefydau prin, nid yn unig ymhlith y cyhoedd yng Nghymru, ond ymhlith gweithwyr gofal iechyd proffesiynol hefyd. Ac o ystyried y nifer uchel o bobl yng Nghymru a fydd yn cael eu heffeithio gan glefyd prin ar ryw adeg yn eu bywydau, rwyf hefyd yn awyddus i wybod pa gamau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cymryd i ddeall y llwybrau clinigol sydd eu hangen yn well, a sut maent yn bwriadu gwella'r broses o gasglu data pobl sydd â chlefydau prin, y gofal sydd ei angen arnynt a'r manteision o ail-bwrpasu cyffuriau ar eu cyfer. Diolch.

18:30

Galwaf ar y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol i ymateb i'r ddadl.

I call on the Minister for Health and Social Services to reply to the debate.

Diolch yn fawr. I want to thank the Member for South Wales Central for raising this important issue. I’d like to assure Members that the Welsh Government is committed to improving the lives of those with rare diseases. Rare diseases can be both life limiting and life threatening, and they disproportionately, as you’ve indicated, affect children. On top of this, patients and their families can face a lifetime of complex care. And I think the example that you gave initially makes us all appreciate how important it is to find treatments for people with such debilitating conditions.

So, we’ve got to do whatever we can to help people facing a rare disease diagnosis. And one important area being looked at is the repurposing of existing medicines in the treatment of conditions other than those for which they were originally licensed. Repurposing medicines takes significantly less time than it would to bring a wholly new medicine to market, and, during the pandemic, repurposing medicines to be used as treatments for COVID helped us manage people with the most severe infections and literally saved lives.

This type of medicine use, where clinical efficacy has been proven for one condition but the medicine is not licensed for a new condition we hope to treat, is known as 'off-label use'. Off-label use is common in the NHS. Repurposing of medicines in this way happens every day in hospitals and in primary care. In Wales, we have processes in place to support routine adoption of off-label medicines where it is supported by evidence. This process relies on advice from our expert advisory groups, including the All Wales Therapeutics and Toxicology Centre and the All Wales Medicines Strategy Group, which provides advice on all matters relating to prescribing and to medicines.

Where medicines are used outside their licence, they're not suitable for our usual approach to determining their value to the NHS. This can be because they're used in very limited circumstances or because clinical trial data are not available to support licensing medicines for the new conditions. Now, to support the optimal use of these types of medicines, we developed the One Wales Medicines process. An example of a medicine made available through the One Wales process is rituximab for the treatment of fibrotic interstitial lung disease, a condition that causes scarring and stiffening of the lungs, which makes it difficult to breathe. A small number of people in Wales have this lung disease, which does not respond to conventional treatment. It is not routinely available in England. However, in Wales, we considered there to be an unmet need and identified a cohort of patients who could benefit from rituximab. This medicine was therefore assessed through the One Wales process, and is now routinely available within NHS Wales to help improve the lives of people living with fibrotic interstitial lung disease.

While supporting patients by ensuring consistent advice and access to medicines for off-label indications—they have a role to play in the management of some disease—there is the potential for repurposing to go further. But repurposing currently relies on observational data collected over many years of use of a medicine, from which we can infer the medicine is an effective treatment. When prescribing a medicine in this way, a clinician takes full responsibility for any risks associated with treatment, without the assurance of safety and efficacy provided by a marketing authorisation granted by medicine regulators like the Medicines and Healthcare Products Regulatory Agency.

Diolch yn fawr. Hoffwn ddiolch i'r Aelod dros Ganol De Cymru am godi'r mater pwysig hwn. Hoffwn sicrhau'r Aelodau fod Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i wella bywydau'r rhai sydd â chlefydau prin. Gall afiechydon prin gyfyngu ar fywyd a bygwth bywyd, ac maent yn effeithio'n anghymesur ar blant, fel y nodwch. Ar ben hyn, gall cleifion a'u teuluoedd wynebu oes o ofal cymhleth. Ac rwy'n credu bod yr enghraifft a roesoch ar y dechrau'n gwneud i bawb ohonom sylweddoli pa mor bwysig yw dod o hyd i driniaethau i bobl sydd â chyflyrau mor wanychol.

Felly, mae'n rhaid inni wneud popeth yn ein gallu i helpu pobl sy'n wynebu diagnosis o glefyd prin. Ac un maes pwysig sy'n cael ei ystyried yw ail-bwrpasu meddyginiaethau sy'n bodoli'n barod i drin cyflyrau heblaw'r rhai y cawsant eu trwyddedu'n wreiddiol ar eu cyfer. Mae ail-bwrpasu meddyginiaethau'n cymryd llawer llai o amser nag y byddai dod â meddyginiaeth hollol newydd ar y farchnad, ac yn ystod y pandemig, fe wnaeth ail-bwrpasu meddyginiaethau i'w defnyddio fel triniaethau ar gyfer COVID ein helpu i reoli pobl â'r heintiau mwyaf difrifol ac achub bywydau, yn llythrennol.

Gelwir defnydd o'r fath ar feddyginiaeth, lle profwyd effeithiolrwydd clinigol ar gyfer un cyflwr ond lle nad yw'r feddyginiaeth wedi'i thrwyddedu ar gyfer cyflwr newydd y gobeithiwn ei drin, yn 'ddefnydd all-drwydded'. Mae defnydd all-drwydded yn gyffredin yn y GIG. Mae ail-bwrpasu meddyginiaethau fel hyn yn digwydd bob dydd mewn ysbytai ac mewn gofal sylfaenol. Yng Nghymru, mae gennym brosesau ar waith i gefnogi mabwysiadu meddyginiaethau all-drwydded yn rheolaidd lle caiff ei gefnogi gan dystiolaeth. Mae'r broses hon yn dibynnu ar gyngor gan ein grwpiau cynghori arbenigol, gan gynnwys Canolfan Therapiwteg a Thocsicoleg Cymru Gyfan a Grŵp Strategaeth Feddyginiaethau Cymru, sy'n rhoi cyngor ar bob mater sy'n ymwneud â phresgripsiynu a meddyginiaethau.

Pan ddefnyddir meddyginiaethau yn all-drwydded, nid ydynt yn addas ar gyfer ein dull arferol o bennu eu gwerth i'r GIG. Gall hyn fod oherwydd eu bod yn cael eu defnyddio mewn amgylchiadau cyfyngedig iawn neu oherwydd nad oes data treialon clinigol ar gael i gefnogi trwyddedu meddyginiaethau ar gyfer y cyflyrau newydd. Nawr, er mwyn cefnogi'r defnydd gorau posibl o'r mathau hyn o feddyginiaethau, fe wnaethom ddatblygu proses Meddyginiaethau Cymru'n Un. Enghraifft o feddyginiaeth sydd ar gael drwy broses Cymru'n Un yw rituximab ar gyfer trin clefyd yr ysgyfaint interstitiaidd ffibrotig, cyflwr sy'n achosi creithio ac anystwythder yr ysgyfaint, sy'n ei gwneud hi'n anodd anadlu. Mae gan nifer fach o bobl yng Nghymru y clefyd ysgyfaint hwn, nad yw'n ymateb i driniaeth gonfensiynol. Nid yw ar gael fel mater o drefn yn Lloegr. Fodd bynnag, yng Nghymru, roeddem o'r farn fod yna angen heb ei ddiwallu a nodwyd carfan o gleifion a allai elwa o rituximab. Felly aseswyd y feddyginiaeth hon trwy broses Cymru'n Un, ac mae bellach ar gael fel mater o drefn yn GIG Cymru i helpu i wella bywydau pobl sy'n byw gyda chlefyd yr ysgyfaint interstitaidd ffibrotig.

Wrth gefnogi cleifion drwy sicrhau cyngor cyson a mynediad at feddyginiaethau at ddefnydd all-drwydded—mae ganddynt rôl i'w chwarae yn rheoli rhai afiechydon—mae yna botensial i ail-bwrpasu fynd ymhellach. Ond mae ail-bwrpasu ar hyn o bryd yn dibynnu ar ddata arsylwadol a gesglir dros nifer o flynyddoedd o ddefnydd o feddyginiaeth y gallwn weld ohono fod y feddyginiaeth yn driniaeth effeithiol. Wrth bresgripsiynu meddyginiaeth yn y modd hwn, mae clinigydd yn cymryd cyfrifoldeb llawn am unrhyw risgiau sy'n gysylltiedig â thriniaeth, heb y sicrwydd o ddiogelwch ac effeithiolrwydd a ddarperir gan awdurdodiad marchnata a roddir gan reoleiddwyr meddyginiaethau fel yr Asiantaeth Rheoleiddio Meddyginiaethau a Chynhyrchion Gofal Iechyd.

Yn anffodus, heb hap-dreialon wedi'u rheoli, does dim modd gwarantu y bydd triniaeth wedi ei hailbwrpasu yn gweithio'n effeithiol, ac felly dyw MHRA ddim yn gallu rhoi trwydded. I helpu i lenwi'r bwlch mewn tystiolaeth, cafodd y rhaglen ailbwrpasu meddyginiaethau y Deyrnas Unedig ei sefydlu yn 2019. Mae hwn yn bartneriaeth amlasiantaeth rhwng yr NHS, NICE, y sefydliad ymchwil gofal cymdeithasol ac iechyd, a'r MHRA.

Nod y rhaglen yw chwilio am gyfleoedd i gryfhau'r sefyllfa o ran meddyginiaethau heb eu trwyddedu, neu off-label, sy'n cael eu defnyddio'n gyffredin yn yr NHS neu sy'n debygol o gael eu defnyddio—hynny yw, cryfhau o ran tystiolaeth trwyddedu, cyflenwad a bod yn gost-effeithiol. Mae yna botensial yn sicr i roi trwyddedau newydd yn gyflymach ar gyfer meddyginiaethau arloesol sydd wedi cael eu hailbwrpasu drwy gynllun llwybr trwyddedu a mynediad arloesol yr MHRA y mae Canolfan Therapiwteg a Thocsicoleg Cymru Gyfan yn bartner iddo.

Dwi'n croesawu ymdrechion i gefnogi ailbwrpasu drwy weithio gyda chynhyrchwyr sydd eisiau trwyddedu meddyginiaethau ar gyfer indications newydd. Pan fydd NICE neu'r Grŵp Strategaeth Meddyginiaethau Cymru Gyfan yn trwyddedu ac yn argymell meddyginiaethau, byddwn ni'n sicrhau eu bod nhw ar gael yn gyflym. Mae ein cronfa triniaethau newydd, sy'n hynod o lwyddiannus, yn sicrhau bod meddyginiaethau arloesol newydd ar gael i bawb yng Nghymru.

Pan fydd meddyginiaethau wedi'u hailbwrpasu yn cael eu hargymell drwy ein proses Cymru'n Un, neu yn cael trwydded gan MHRA maes o law, bydd yr NHS yng Nghymru hefyd yn gwneud yn siŵr eu bod nhw ar gael fel mater o drefn. Fel dywedais i yn gynharach, mae ailbwrpasu yn gallu bod yn elfen arbennig o bwysig wrth drin clefydau mwy prin, ond dim ond un cam yw e ymysg nifer o gamau y mae angen eu cymryd i ymdrin ag anghenion cleifion sydd â chyflyrau mwy prin.

Ym mis Mehefin y llynedd, cafodd gynllun gweithredu clefydau prin Cymru ei gyhoeddi. Mae hwn yn nodi nifer o flaenoriaethau sy'n anelu at wella hygyrchedd ac ansawdd y gofal sy'n cael ei roi i unigolion. Mae'r grŵp gweithredu clefydau prin yn gweithio tuag at gyflawni'r amcanion hyn ac, yn ystod y flwyddyn ddiwethaf, maen nhw wedi gwneud cynnydd ar bob un o'u blaenoriaethau.

I gloi, dwi'n gobeithio fy mod i wedi dangos nid yn unig ein hymrwymiad i wella'r sefyllfa i bobl yng Nghymru sy'n byw gyda chlefydau prin, ond hefyd y trefniadau cadarn rŷn ni wedi eu rhoi ar waith i asesu meddyginiaethau at ddibenion eraill. Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd.

Unfortunately, without randomised controlled trials, we cannot guarantee that the repurposed treatment will work effectively, and therefore MHRA cannot provide a licence. To help fill the evidence gap, the repurposing programme for UK medicines was established in 2019. This is a multi-agency partnership between the NHS, NICE, the health and social care commission, and the MHRA.

The aim of the programme is to seek opportunities to strengthen the situation in terms of unlicensed medicines or off-label medicines that are commonly used in the NHS or are likely to be used—that is to say, to strengthen the evidence base for the licensing, supply and cost-effectiveness. There is certainly potential to provide new licences more swiftly for innovative medicines that have been repurposed through the MHRA innovative licensing scheme that the All Wales Therapeutics and Toxicology Centre is a partner of.

I welcome efforts to support repurposing by working with producers that do want to license medicines for new indications. When NICE or the All Wales Medicines Strategy Group does license and recommend medicines, we will ensure that they are available swiftly. Our new treatment fund, which is very successful, does ensure that innovative new medicines are available to everyone in Wales.

When drugs are repurposed or recommended through our One Wales process, or are then licensed by the MHRA, the NHS in Wales will also ensure that they are available as a matter of course. As I said earlier, repurposing can be a particularly important element in treating rarer diseases, but it's just one step among a number of steps that need to be taken to deal with the needs of patients who have rare conditions.

In June of last year, the Wales rare diseases implementation plan was published. This prioritises a number of issues that focus on improving the accessibility and quality of the care provided for individuals. The rare disease action group is working towards delivering these objectives and, during the last year, they have made progress on all of their priorities.

To conclude, I hope that I've demonstrated not only our commitment to improve the situation of people in Wales who live with rare diseases, but also the robust arrangements that we have put in place to assess drugs for other purposes. Thank you very much, Dirprwy Lywydd.

18:35

Diolch, Weinidog, a diolch, Joel. Daw hynny â thrafodion heddiw i ben

Thank you, Minister, and thank you, Joel. That brings today's proceedings to a close.

Daeth y cyfarfod i ben am 18:39.

The meeting ended at 18:39.