16422 7 2026-11-10T13:30:02 785052 0 En 2026-11-10T13:35:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=302&l=cy 261110-0 C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785025 1 Cy 2026-11-10T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=-48598&l=cy 261110-0 C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 787225 2 Cy 261110-0 I Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny. Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant wrth gyflwyno’r busnes. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785027 3 Cy 261110-0 I Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Huw Irranca-Davies) yn y Gadair.  16422 7 2026-11-10T13:30:02 785026 4 Cy 2026-11-10T13:30:02 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=4&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Prynhawn da, bawb. Rydyn ni'n dechrau gyda chwestiynau i'r Prif Weinidog. Yn gyntaf, cwestiwn 1, Gareth Thomas. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785037 5 Cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog B Cyfamod y Lluoedd Arfog 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785038 6 Cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog O 12148 12148 Gareth Thomas AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12148 Thomas, Gaz 1. Pa asesiad mae'r Prif Weinidog wedi'i wneud o gyflawni cyfamod y lluoedd arfog ar gyfer cyn-filwyr ym Mro Morgannwg a Phen-y-bont ar Ogwr, o ystyried mai gwirfoddol yw cyfranogiad yn y cynllun practisau meddygon teulu cyfeillgar i gyn-filwyr? OQ64909 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785039 7 En 2026-11-10T13:30:26 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=28&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Y peth cyntaf i'w ddweud, wrth gwrs, Lywydd, yw ein bod ni'n dal i fod wedi ymrwymo'n llwyr i gyfamod y lluoedd arfog, gyda chefnogaeth ein swyddogion cyswllt lluoedd arfog ledled Cymru. Mae awdurdodau lleol a byrddau iechyd wedi llofnodi'r cyfamod ac wedi penodi hyrwyddwyr. Rwy'n llongyfarch yn arbennig y meddygfeydd teulu hynny sydd wedi sicrhau statws ystyriol o gyn-filwyr, sy'n dangos y gwahaniaeth ymarferol y gall gwasanaethau ei wneud i aelodau cymuned y lluoedd arfog. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785041 8 En 2026-11-10T13:30:52 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=54&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 12148 12148 Gareth Thomas AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12148 Thomas, Gaz Mae cyfamod y lluoedd arfog yn addo na fydd cyn-filwyr yn wynebu unrhyw anfantais oherwydd eu gwasanaeth. Ac eto, mae pa un a all cyn-filwr ym Mhen-y-bont ar Ogwr weld meddyg teulu wedi'i hyfforddi i ddeall y gwasanaeth hwnnw yn dibynnu ar le mae'n byw. Dim ond tair meddygfa yn y fwrdeistref sydd wedi'u nodi fel rhai sy'n ystyriol o gyn-filwyr cyfeillgar, pob un ohonyn nhw yn y dwyrain, heb yr un wedi'i rhestru yn y gogledd na'r gorllewin. I gyn-filwr, yn enwedig y rhai sy'n byw gydag anaf neu anabledd sy'n gysylltiedig â gwasanaeth, mae hwnnw'n rhwystr gwirioneddol i ofal. A wnaiff y Prif Weinidog nodi'r hyn y bydd Llywodraeth Cymru yn ei wneud i sicrhau y gall pob cyn-filwr ym Mhen-y-bont ar Ogwr gael mynediad at feddygfeydd sy'n ystyriol o gyn-filwyr? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785043 9 En 2026-11-10T13:31:33 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=95&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Mae'r Aelod yn iawn i dynnu sylw, wrth gwrs, at y ffaith mai cynllun gwirfoddol yw hwn. Mae'n gynllun sy'n sicr yn cael ei gefnogi gan y Llywodraeth hon yng Nghymru. Rwy'n credu ein bod ni wedi cyrraedd tuag 20 y cant o feddygfeydd teulu sy'n rhan o'r system hon. Rydym ni'n meddwl y dylai fod yn llawer mwy na hynny. Yn wir, mae Addysg a Gwella Iechyd Cymru yn ysgrifennu at feddygon teulu yn ddiweddarach yr wythnos hon i godi ymwybyddiaeth. Yn yr wythnos fwyaf teimladwy hon, pan fyddwn ni'n cofio ymrwymiad a dewrder aelodau presennol o'r lluoedd arfog a'r rhai a fu'n gwasanaethu yn y gorffennol, mae hon yn un ffordd—rhywbeth y mae angen iddo dyfu ymhellach—y gallwn ni ddangos yr ymrwymiad hwnnw yn ymarferol. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785045 10 En 2026-11-10T13:32:29 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=151&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 5196 5196 Sarah Rees https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5196 Rees, Sarah Oherwydd natur y gwasanaeth milwrol, mae personél y lluoedd arfog a chyn-filwyr yn llawer mwy tebygol na'r boblogaeth gyffredinol o ddioddef iselder, gorbryder, anhwylder straen ôl-drawmatig a chyflyrau iechyd meddwl eraill. Mae gwaith ymchwil a gyhoeddwyd yn The BMJ hefyd wedi tynnu sylw at gyffredinrwydd uwch camddefnyddio alcohol a phroblemau iechyd corfforol cysylltiedig ymhlith cyn-filwyr, ond, er gwaethaf hyn, maen nhw'n aml yn llai tebygol na sifiliaid o gael diagnosis ffurfiol. Mae Llywodraeth y DU wedi canfod, yn 2025-26, mai dim ond 11.8 y cant o bersonél lluoedd arfog sy'n trafod eu hiechyd meddwl mewn lleoliad gofal iechyd milwrol. Mae hynny'n awgrymu, hyd yn oed mewn gwasanaethau sydd wedi'u dylunio'n benodol i gynorthwyo personél sy'n gwasanaethu a chyn-filwyr, nad yw llawer yn dal i deimlo'n gyfforddus yn dod yn eu blaenau a gofyn am gymorth. O ystyried yr heriau hyn, mae'n hanfodol bod cyn-filwyr yn gallu cael mynediad at gymorth iechyd meddwl o ansawdd uchel cyn gynted â phosibl, ond gall stigma, diffyg ymwybyddiaeth ac anawsterau yn gofyn am gymorth i gyd weithredu fel rhwystrau i gael mynediad at y cymorth hwnnw sydd ei angen arnyn nhw. Hoffwn ofyn pa drafodaeth y mae Llywodraeth Cymru yn ei chael gyda meddygon teulu i sicrhau bod cyn-filwyr ym Mhen-y-bont Bro Morgannwg, ac yn fwy eang ledled Cymru, yn cael eu nodi'n gynnar, yn gallu cael mynediad at driniaeth iechyd meddwl brydlon ac effeithiol, ac yn cael eu cynorthwyo i sylweddoli pryd y gallai fod angen cymorth arnyn nhw ac i ofyn am y cymorth hwnnw yn hyderus? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785050 11 En 2026-11-10T13:33:47 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=229&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Fel y dywedais i, rydyn ni'n gwneud gwaith i godi ymwybyddiaeth o bwysigrwydd y cynllun gwirfoddol. O ran iechyd meddwl yn benodol, mae Llywodraeth Cymru yn darparu bron i £1 filiwn—£920,000—i GIG Cyn-filwyr Cymru ar gyfer triniaeth seiliedig ar dystiolaeth o gyflyrau iechyd meddwl sy'n gysylltiedig â gwasanaethu. Wrth gwrs, rydym ni'n atgoffa cyn-filwyr eu bod nhw'n gallu cael mynediad at gymorth iechyd meddwl ehangach y GIG, gan gynnwys '111 pwyswch 2', therapi ymddygiad gwybyddol ar-lein, gwasanaethau arbenigol, ac yn y blaen. Mae'r rhan fwyaf o bobl sy'n cael eu cyfeirio at wasanaethau cymorth iechyd meddwl sylfaenol lleol yn cael asesiad o fewn pedair wythnos, sy'n gadarnhaol, ac ymyrraeth o fewn pedair wythnos arall, ac rydym ni hefyd yn profi cymorth mynediad agored ar yr un diwrnod ledled Cymru. Mae hynny'n ymwneud â phawb, ond y peth allweddol, eto, fel yr wyf i'n ei bwysleisio yn ystod yr wythnos hon, yw ein bod ni'n atgoffa pobl, yn enwedig o ran problemau iechyd meddwl sy'n gysylltiedig â gwasanaethu, bod gennym ni bwyslais eglur ar bwysigrwydd cryfhau gwasanaethau i gyn-filwyr yn arbennig. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785032 12 Cy 2026-11-10T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=-48598&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785033 13 Cy 2026-11-10T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=-48598&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785029 14 En 2026-11-10T13:35:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=302&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 143 143 Andrew R.T. Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=143 Davies, Andrew R.T. Brif Weinidog, cefais fy nharo gan yr hyn a ddywedodd y comisiynydd cyn-filwyr ddydd Sadwrn ar Radio Wales pan soniodd am amseroedd aros yn y gwasanaeth iechyd a hynny'n effeithio ar gyn-filwyr yn cael triniaeth o fewn GIG Cymru. Nawr, fe wnaethoch chi roi ymrwymiad amser i leihau'r amseroedd aros hyn yn GIG Cymru, yn yr etholiad, fis neu ddau. Dywedodd eich Gweinidog iechyd y bydd yn cymryd tymor Senedd llawn. Dywedodd eich Gweinidog cyllid y bydd hi'n 12 mis cyn i'r arosiadau o bum mlynedd ddiflannu yn GIG Cymru. Pa un fydd hi, oherwydd mae gennym ni dair stori wahanol, ac nid yw'n ymddangos ar hyn o bryd bod yr un ohonyn nhw'n digwydd gan mai dim ond un ffordd y mae amseroedd aros yn mynd, ac i fyny yw honno? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785030 15 En 2026-11-10T13:35:35 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=337&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Mae'r Aelod yn cyfeirio at arosiadau pum mlynedd. Rwy'n credu ei fod yn ôl pob tebyg yn golygu arosiadau dwy flynedd, yr ydym ni, yn sicr, wedi ymrwymo i fynd i'r afael â nhw yn ystod blwyddyn gyntaf y Llywodraeth hon. Rydyn ni'n sôn yma'n benodol am y ffordd y mae ein gwasanaethau i fod i allu ymateb i anghenion cyn-filwyr. Pa un a yw'n wasanaethau meddygon teulu neu, yn wir, gwasanaethau iechyd meddwl, rydym ni'n benderfynol, pan ddaw i weithredu o dan ofynion y cyfamod ei hun, neu, a dweud y gwir, adlewyrchu ar sail ehangach yr hyn y mae'r cyfamod hwnnw'n ei ddweud o ran ein dyletswydd gofal i aelodau'r lluoedd arfog sy'n gwasanaethu a'u cyn-aelodau, ein bod ni'n darparu'r gwasanaethau iechyd a gofal y maen nhw'n eu haeddu. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785142 16 Cy 2026-11-10T13:36:24 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=386&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Cwestiwn 2. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785034 17 En 2026-11-10T13:36:26 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=388&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Nid yw'r Aelod yn bresennol. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785059 18 Cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog I Ni ofynnwyd cwestiwn 2 [OQ64879]. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785190 19 Cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog B Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785035 20 Cy 2026-11-10T13:36:28 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=390&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Symudwn yn syth, felly, at y cwestiynau gan arweinwyr y pleidiau. Galwaf yn awr ar arweinwyr y pleidiau i holi'r Prif Weinidog. Yn gyntaf, arweinydd Reform UK, Helen Jenner.  16422 7 2026-11-10T13:30:02 785036 21 En 2026-11-10T13:36:43 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=405&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 12153 12153 Helen Jenner AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12153 Arweinydd yr Wrthblaid Jenner, Hellen Diolch, Lywydd. Brif Weinidog, aeth un o'ch ASau Plaid Cymru ar X i ofyn, ac rwy'n dyfynnu, a oes 'gennych chi hyd at £10 miliwn i'w wastraffu?' Roedd hynny'n cyfeirio at y posibilrwydd o gael ymchwiliad COVID statudol. A ydych chi'n cytuno â'r sylwadau hynny—ydych neu nac ydych? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785040 22 En 2026-11-10T13:37:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=422&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Nid wyf i'n meddwl y gwnaf i gymryd gwersi gan Reform ar COVID. [Torri ar draws.] Rwy'n clywed bloeddiadau o 'ydych neu nac ydych'. Bydden nhw'n gofyn i mi beth yw fy hoff liw ac yn dweud 'ydych neu nac ydych'. Gadewch i ni fod yn eglur yma: ni wnaf i gymryd gwersi gan Reform ar yr ymchwiliad COVID, o gofio nad ydyn nhw wedi cymryd safiad o'r math yr ydym ni wedi ei gymryd, ar yr angen i ddysgu gwersi. Dyna'n union yr ydym ni'n ymgysylltu ag ef, fel y gwnaethom ni ddweud y byddem ni, gan symud yn gyflym arno, fel y gwnaethom ni ddweud y byddem ni, oherwydd mae angen i ni wybod, pan fydd y pandemig nesaf yn taro, ein bod ni'n fwy parod ar ei gyfer nag yr oeddem ni'r tro diwethaf. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785042 23 En 2026-11-10T13:37:35 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=457&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 12153 12153 Helen Jenner AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12153 Jenner, Hellen Iawn, roedd hynna mor glir â mwd. Brif Weinidog, mae eich ateb yn ddadlennol. Peidiwch ag anghofio eich bod chi wedi galw dros £9 miliwn o gysylltiadau rhyngwladol a chyllid datblygu cynaliadwy honedig yn 'arian mân'. Felly, mae cymorth tramor i Uganda i gefnogi cynllun cadw gwenyn cynhwysol o bobl anabl yn dod costio £25,000; hyfforddiant llythrennedd ariannol LHDTCRh+ yn Uganda, £22,000; hyfforddiant digidol yn Somaliland, £20,000; gwersi gwneud sebon yn Ghana, £4,000; a miliynau o bunnoedd ar lysgenadaethau tramor, gan gynnwys tair yn Tsieina. Brif Weinidog, sut allwch chi ddim fforddio atebion difrifol a therfyn ar y mater i'r teuluoedd a ddioddefodd brofedigaeth yr addawodd Plaid Cymru i'w cefnogi cyn yr etholiad pan fo'ch Llywodraeth yn gwario cymaint o arian trethdalwyr dramor? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785044 24 En 2026-11-10T13:38:22 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=504&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Lywydd, mae Reform wir yn blaid ag un tric. Mae ganddyn nhw ddiddordeb mewn dim byd ac eithrio sbarduno rhyfeloedd diwylliant. Dim syniadau ar gostau byw, dim syniadau ar leihau rhestrau aros, dim syniadau i godi safonau mewn ysgolion, dim syniadau i fynd i'r afael â thlodi plant. Maen nhw'n blaid o gychod bach, meddyliau bach ac uchelgeisiau bach i Gymru. Y newyddion drwg i Reform, wrth gwrs, yw bod gennym ni Lywodraeth bellach sy'n fwy penderfynol na'r un o'r blaen i chwarae ein rhan yn rhyngwladol, gan hyrwyddo Cymru ar gyfer yr holl fanteision economaidd a diwylliannol sy'n dod o hynny, a bod yn gyfrifol yn fyd-eang yn y broses. Y broblem gyda Reform—mae llawer o broblemau gyda Reform—ond yr un broblem gyda Reform yw eu bod nhw'n byw, Lywydd, mewn rhyw fyd ffantasi, lle maen nhw eisiau cau eu hunain i ffwrdd o realiti newid hinsawdd neu dlodi byd-eang, ac, iddyn nhw, roedd y plannu coed yn bopeth a oedd yn gwneud iddyn nhw deimlo dan fygythiad. Rwy'n meddwl bod hwnnw'n gynllun a oedd yn wych yn yr hyn a gyflawnodd, o safbwynt amgylcheddol ac o safbwynt ein cyfrifoldeb byd-eang. Fel Llywodraeth newydd sy'n benderfynol o fod y Llywodraeth honno sy'n gyfrifol yn fyd-eang, byddwn yn adeiladu ar y gwaith da sydd wedi cael ei wneud yn flaenorol. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785051 25 En 2026-11-10T13:39:41 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=583&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 12153 12153 Helen Jenner AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12153 Jenner, Hellen Brif Weinidog, nid yw cysylltiadau rhyngwladol yn amddiffyniad dilys dros anfon arian trethdalwyr dramor. Rydym ni i gyd yn gwybod nad Plaid Cymru yw plaid Cymru. Hon yw'r blaid o wastraffu arian trethdalwyr dramor o hyd. Wrth sôn am Tsieina, hoffwn ofyn i chi am wastraff arian arall y mae'n ymddangos bod y Llywodraeth Plaid Cymru hon yn benderfynol o fod yn rhan ohono. Ddoe, cyhoeddodd blogiwr ffiaidd erthygl ar safle blogio a ariennir gan drethdalwyr yn ymhelaethu ar eiriau cyn-arweinydd cyngor Llafur ynglŷn â theyrnged Diwrnod y Cofio Reform UK, a gyhuddodd aelod etholedig o'r Senedd hon o wyngalchu ei gorffennol. Ceisiodd y blogiwr hwnnw gyfiawnhau'r sylwadau echrydus hynny yn y darn ar-lein. Roedd yn awgrymu bod fy nghyd-Aelod Cristiana, oherwydd ei threftadaeth Rwmanaidd, rywsut yn gyfrifol am lofruddiaeth dorfol yn ystod yr Holocost. Cywilyddus. Gwarthus. Rwy'n gobeithio y gwnewch chi ymuno â mi i'w condemnio yn y termau cryfaf posibl. Fe wnaeth yr un darn ymhelaethu ar sylwadau yn galw gwasanaeth fy nghyd-Aelodau yn y lluoedd arfog yn jôc—ffordd sarhaus o ddisgrifio pobl sydd wedi gwasanaethu eu gwlad. Mae hwn yn flog â hanes o dwyllwybodaeth. Brif Weinidog, fel cyn-newyddiadurwr eich hun, siawns y gallwch chi weld yr effaith gyrydol y mae hyn yn ei chael ar ein bywyd cyhoeddus yma yng Nghymru. A wnaiff y Prif Weinidog ddadariannu'r Nation.Cymru rhagfarnllyd, atgas o'r diwedd, unwaith ac am byth? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785031 26 En 2026-11-10T13:40:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=602&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785047 27 En 2026-11-10T13:41:05 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=667&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Lywydd, rydym ni'n gweld y cyrydiad ym mhobman o'n cwmpas yn y Senedd hon. [Torri ar draws.] Yn sicr, fe wnaf i gytuno ag arweinydd Reform yng Nghymru ar yr angen i gondemnio ymosod ar bobl oherwydd lliw eu croen, ymosod ar bobl oherwydd y wlad maen nhw'n dod ohoni, ymosod ar bobl oherwydd eu rhywioldeb, ymosod ar bobl oherwydd eu bod nhw'n wahanol. [Torri ar draws.] Mae hon yn blaid sy'n benderfynol o danseilio enw da ein Senedd trwy eu hagenda rhyfeloedd diwylliant, ac mae hwn yn un Prif Weinidog na wnaiff sefyll o'r neilltu a chadw'n ddistaw tra eu bod nhw'n gwneud hynny. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785053 28 En 2026-11-10T13:41:43 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=705&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw A gaf i atgoffa'r Aelodau bod angen i ni glywed y cwestiynau a bod angen i ni glywed yr atebion hefyd? Os wyf i'n cael trafferth yn clywed, yna mae'r rhai y tu allan i'r Siambr hon yn cael trafferth yn clywed. Felly, os gwelwch yn dda. Fe wnawn ni fwrw ymlaen. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785055 29 Cy 2026-11-10T13:42:04 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=726&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Arweinydd Llafur Cymru, Ken Skates. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785056 30 En 2026-11-10T13:42:06 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=728&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 267 267 Ken Skates AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=267 Arweinydd Llafur Cymru Skates, Ken Diolch, Lywydd. Mae wir angen mwy o urddas a pharch arnom ni yn y lle hwn. A gaf i ddechrau trwy dalu teyrnged i'r rhai a aberthodd eu bywydau dros ein rhyddid? Edrychaf ymlaen at y cyfle i ddweud mwy am hyn yn ddiweddarach y prynhawn yma ac yfory. Ond, Brif Weinidog, gadewch i ni fod yn eglur, o ran mesurau newid hinsawdd, rydych chi'n gwneud gwaith Reform iddyn nhw. Nawr, o ran Comisiynydd Plant Cymru a'i chyfweliad diweddar, mynegodd bryderon ei bod yn ymddangos bod gwaith Llywodraeth Cymru yn ymateb i'r adolygiad 'Cyfiawnder trwy ein Dewrder' wedi arafu ers yr etholiad. A allwch chi roi sicrwydd i holl Aelodau'r Senedd, a'r cyhoedd, y bydd y mater hwn yn cael ei drin gyda'r brys y mae'n ei haeddu, ac a wnewch chi drefnu i'r Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg wneud datganiad ar gynnydd ar y cyfle cynharaf, fel y galwyd amdano gan fy nghyd-Aelod Lynne Neagle? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785061 31 En 2026-11-10T13:43:01 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=783&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Rwy'n credu bod yn rhaid i ni bob amser ddechrau trwy gydnabod dewrder y bobl ifanc sydd wedi dod yn eu blaenau i daflu goleuni ar y camdriniaeth a ddangoswyd tuag atyn nhw. Rwy'n ddiolchgar i'r comisiynydd plant am y sylwadau y mae wedi eu gwneud. Fe wnaeth fy swyddogion gyfarfod â hi dim ond yr wythnos diwethaf i drafod cynnydd ar ein gwaith. Mae ein tasg yma, rwy'n meddwl, yn eglur. Mae'n fater o gryfhau mesurau diogelu, mae'n fater o wella amddiffyniadau. Lle gallwn symud yn gyflymach, byddwn ni'n gwneud hynny, yn sicr. Ond mae angen i'n gweithredoedd, wrth gwrs, fod yn gydgysylltiedig bob amser, ac mae angen iddyn nhw wneud yn siŵr ein bod ni'n ymwreiddio arfer da wrth gryfhau amddiffyniad i blant ac oedolion mewn perygl. Does dim cwestiwn o gwbl bod unrhyw waith ar seibiant. Mae nifer o argymhellion o'r adroddiad a drafodwyd yn ystod y dyddiau diwethaf wedi'u cyflawni. Mae gwaith sylweddol ar y gweill ar draws yr argymhellion sy'n weddill, nifer ohonyn nhw mewn sefyllfa aeddfed iawn o gynnydd. Mae rhai, wrth gwrs, yn gofyn am newidiadau cenedlaethol i ganllawiau, ymarfer a threfniadau. Mae ein pwyslais ni ar welliannau sy'n para ledled Cymru, nid dim ond nod bod gweithredoedd wedi'u cyflawni oherwydd bod hynny'n haws. Lle mae angen ymgynghori—a bydd ei angen ar adegau wrth i ni gryfhau diogelu—mae'n rhaid iddo adeiladu ar y dystiolaeth, ar ymgysylltu ac ar ddysgu sydd eisoes ar y gweill. Gallaf sicrhau'r arweinydd Llafur mai ein bwriad yw cael diweddariad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg yn ystod yr wythnosau nesaf, a dyna oedd ein bwriad. Mae hyn, rwy'n meddwl, yn gadarnhad o'n union pa mor bwysig yw'r mater hwn i'r Llywodraeth hon. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785067 32 En 2026-11-10T13:44:50 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=892&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 267 267 Ken Skates AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=267 Skates, Ken A gaf i ddiolch i'r Prif Weinidog am ei ateb? Fy nealltwriaeth i, ac efallai fy mod i'n anghywir, yw bod y gwaith sydd wedi cael ei gwblhau wedi cael ei gwblhau ar y tri argymhelliad a dderbyniwyd gan Lywodraeth Lafur flaenorol Cymru ac a roddwyd ar waith gan y Llywodraeth flaenorol hefyd. Ac mae'r comisiynydd plant yn amlwg yn pryderu bod y gwaith wedi cael ei oedi ers yr etholiad. Maen nhw'n sylwadau difrifol iawn, iawn y mae'r comisiynydd wedi eu gwneud. Mae'n dweud na allwn ni aros am adolygiad ar ôl adolygiad i weld newid yn digwydd, a byddwn i'n cytuno'n llwyr, oherwydd ceir canlyniadau bywyd go iawn o ddiffyg gweithredu. A allech chi esbonio pa gamau penodol sydd wedi cael eu cymryd ers yr etholiad i roi argymhellion pellach yr adolygiad ar waith? A pha sicrwydd allwch chi ei roi i ddioddefwyr a'u teuluoedd bod y gwaith hwn yn cael ei yrru ymlaen gyda'r brys y maen nhw'n ei ddisgwyl yn briodol? Ac yn olaf, rwy'n credu ei bod hi'n gwbl hanfodol bod Aelodau yma heddiw yn gwybod faint o gyfarfodydd y bwrdd sicrwydd gweinidogol sydd wedi cael eu cynnal ers mis Mai. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785048 33 En 2026-11-10T13:45:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=902&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785054 34 En 2026-11-10T13:45:49 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=951&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Mae'r Aelod yn iawn, wrth gwrs, bod y gwaith wedi cychwyn o dan y Llywodraeth ddiwethaf, ond yna bu newid Llywodraeth. A'n cyfrifoldeb ni yw hyn bellach, ac mae'n gyfrifoldeb yr ydym ni'n ei gymryd o ddifrif iawn, i fwrw ymlaen â'r gwaith. Fel y dywedais i, mae gennym ni'r argymhellion sydd naill ai wedi'u cwblhau neu sydd mewn gwahanol gamau o gynnydd—rhai yn agos iawn, iawn yn wir at gael eu cwblhau. Ond mae'n ymwneud â gwneud yn siŵr yn bendant ein bod ni'n rhoi mesurau ar waith a fydd yn para. Nid ymarfer blwch ticio mohono. Mae'n llawer mwy difrifol na hynny. Mae'n ffordd y tu hwnt i wleidyddiaeth plaid. Ac rwy'n gwybod bod yr Aelod yn cytuno â mi am hynny. Byddwn yn adrodd yn ôl, fel y dywedais i, drwy'r Gweinidog addysg, ym mis Rhagfyr eleni. Ein bwriad oedd gwneud hynny beth bynnag, oherwydd wrth wraidd hyn mae un grŵp o bobl y mae'n rhaid i ni ganolbwyntio arno bob amser, sef y dioddefwyr. Ac ym mhopeth yr ydym ni'n ei wneud fel Gweinidogion, rydym ni'n ystyried sut rydym ni'n rhoi hyder iddyn nhw ein bod ni'n cymryd y camau angenrheidiol, a bod gan gydweithrediad â'r comisiynydd plant i gadw ein traed i'r tân, sef yr union beth y mae angen i ni ei weld yn digwydd, y nod o wneud yn siŵr y gallwn ni roi'r hyder hwnnw i'r dioddefwyr ifanc hynny. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785057 35 Cy 2026-11-10T13:47:10 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=1032&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, Darren Millar. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785058 36 En 2026-11-10T13:47:13 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=1035&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 171 171 Darren Millar AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig Millar, Darren Diolch yn fawr, Lywydd. Brif Weinidog, rydym ni'n cofio yr wythnos hon y rhai a wasanaethodd ein gwlad mewn dau ryfel byd a phob rhyfel ers hynny a'r rhai a ymladdodd dros ein rhyddid. Ac wrth gwrs, rydym ni'n gwybod bod rhyfel yn rhemp unwaith eto yn Ewrop, ac nid yw erioed wedi bod yn bwysicach, felly, i gefnogi ein lluoedd arfog a'r diwydiannau sy'n darparu'r offer sydd ei angen arnyn nhw i'n hamddiffyn. Mae Llywodraeth Lafur y DU wedi ymrwymo i sefydlu colegau technegol amddiffyn ledled Prydain, gan gynnwys un yma yng Nghymru, ac mae wedi gwneud £5 miliwn ar gael i Lywodraeth Cymru i wneud hynny. Hoffwn gymeradwyo Llywodraeth y DU am wneud hynny. Nid yn aml iawn yr wyf i'n cymeradwyo'r Blaid Lafur—tua mor aml â Chomed Halley yn mynd heibio—ond mae'n rhaid i mi ddweud bod hwnnw'n benderfyniad da, ac rwyf i eisiau gwneud yn siŵr bod Cymru yn elwa ohono. Ac eto mae'n ymddangos bod eich Llywodraeth yn llusgo ei sodlau o ran sefydlu'r coleg. A allwch chi roi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni ar ble mae'r coleg hwnnw, pryd rydych chi'n disgwyl bod mewn sefyllfa i wneud cyhoeddiadau ar ble y bydd yn cael ei leoli, a pha un a yw eich Llywodraeth yn parhau i gydnabod yr angen brys i gryfhau amddiffynfeydd Prydain yn erbyn y bygythiadau cynyddol yr ydym ni'n eu gweld ledled y byd, yn enwedig gan Rwsia? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785069 37 En 2026-11-10T13:48:25 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=1107&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelod, ceir ymgysylltiad cadarnhaol ar fater y coleg technegol amddiffyn, a gallaf ddweud ar adegau ein bod ni'n aros am Lywodraeth y DU oherwydd oedi cyn symud ymlaen. Mae hyn yn ymgysylltu cadarnhaol. Wrth gwrs, rydym ni'n cydnabod y rhan y mae'r sector amddiffyn yn ei chwarae yng Nghymru, y swyddi sy'n dibynnu ar y sector amddiffyn yng Nghymru, ac rydym ni wedi ei gwneud yr un mor eglur ein bod ni'n meddwl bod ein datblygiad o fframwaith moesegol ynghylch sut rydym ni'n ymgysylltu'n gadarnhaol â'r sector hwnnw yn adlewyrchu'r gwerthoedd sydd gan bobl yng Nghymru. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785075 38 En 2026-11-10T13:49:03 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=1145&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 171 171 Darren Millar AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Millar, Darren Wnaethoch chi ddim rhoi amserlen i ni. Fe wnaethoch chi ddweud eich bod chi wedi cael rhywfaint o anhawster aros am Lywodraeth y DU, ac wrth gwrs nid ydym ni wedi gweld cyhoeddiad y fframwaith amddiffyn moesegol, fisoedd ar ôl iddo gael ei gyhoeddi i gychwyn, sy'n anffodus dros ben yn fy marn i, yn enwedig i'r cwmnïau hynny sy'n gwneud penderfyniadau buddsoddi. Ond nid dyma'r unig beth y mae angen gweithredu arnom ni gan Lywodraeth Cymru arno. Rydym ni'n gwybod bod Llywodraeth y DU wedi gwneud cyhoeddiad arall dim ond wythnos neu ddwy yn ôl ar roi terfyn ar ddigartrefedd cyn-filwyr cyn y Nadolig. Maen nhw wedi gwneud arian ar gael i awdurdodau lleol yn Lloegr er mwyn eu helpu nhw i hwyluso a chyflawni'r addewid hwnnw, ac eto ar adeg pan fo gennym ni geiswyr lloches yn cael eu rhoi mewn gwestai, mae gennym ni ddigartrefedd ymhlith cyn-filwyr yma ar ein strydoedd yng Nghymru o hyd. A gaf i ofyn i chi, o gofio bod arian ychwanegol yn amlwg yn mynd i ddod i Gymru o ganlyniad uniongyrchol i'r addewid a wnaed gan Lywodraeth y DU, a wnewch chi wneud yr un ymrwymiad i roi terfyn ar ddigartrefedd cyn-filwyr—nid adeg y Nadolig yn unig—ac a wnewch chi weithio gyda'r Ceidwadwyr Cymreig i ddatblygu strategaeth cyn-filwyr ar gyfer Cymru, fel y gallwn ni roi terfyn ar unrhyw berson digartref ar ein strydoedd a wasanaethodd yn ein lluoedd arfog? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785046 39 En 2026-11-10T13:50:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=1202&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785049 40 En 2026-11-10T13:50:22 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=1224&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Ar y pwynt cychwynnol, ynghylch yr amseriad o amgylch y colegau technegol amddiffyn, rwy'n gwneud y pwynt eto bod dwy blaid yn y mater hwn, a symud ymlaen yn gadarnhaol yw diben yr ymgysylltiadau hynny. Ar ddigartrefedd, yn yr wythnos fwyaf sobor hon, roeddwn gen i farn uwch o arweinydd y Ceidwadwyr nag i'w roi yn y cyd-destun hwnnw. Oherwydd mae digartrefedd ymhlith cyn-filwyr yn rhywbeth y dylem ni, yn syml iawn—nid yn unig yng nghyd-destun rhyfeloedd diwylliant nac unrhyw beth arall—fod yn ei gymryd o ddifrif iawn, iawn. Rwy'n croesawu'r cyhoeddiad a wnaed gan Brif Weinidog y DU, nad yw, i bob pwrpas, yn ymwneud â chyllid canlyniadol, mewn gwirionedd, yn y flwyddyn i ddod, ond mae'n ymwneud â pharhad rhaglen sydd eisoes wedi bod ar waith dros oddeutu'r tair blynedd diwethaf. Mae hynny'n gadarnhaol. Ond, wrth gwrs, wrth ailymrwymo heddiw, fel bob dydd, i gyfamod y lluoedd arfog ac wrth addo gwneud yr hyn a allwn i fynd i'r afael â digartrefedd ymhlith cyn-filwyr, rydym ni'n rhoi hynny yn y cyd-destun ehangach hefyd o fod eisiau mynd i'r afael â digartrefedd yn ei ystyr ehangach. Rydym ni wedi dangos yn y gorffennol, yn ystod COVID, y gallwn ni weithredu. A chyfrifoldeb y Llywodraeth—ac rydym ni'n mynd i'r afael â hyn—yw rhoi'r mesurau hynny ar waith a all helpu pobl i'w osgoi, er enghraifft gan ddefnyddio'r ddeddfwriaeth ddiweddar a basiwyd yn y Senedd hon i ymgysylltu'n gynharach pan fydd pobl mewn perygl o wynebu digartrefedd. Ac o ran cyn-filwyr, wrth gwrs, gallai trefniant pontio weithio'n gadarnhaol o ran osgoi digartrefedd pan fydd rhywun yn y broses o adael y lluoedd arfog. Mae hwn yn fater ehangach, ond yn yr wythnos hon, wrth gwrs, rydym ni'n cofio arwyddocâd arbennig y pwysau ar y rhai sydd wedi gwasanaethu yn y lluoedd arfog. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785062 41 Cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog B Gwrthsemitiaeth mewn Ysgolion a Cholegau 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785063 42 Cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog O 8734 8734 Sam Rowlands AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8734 Rowlands, Sam 3. Pa asesiad mae'r Prif Weinidog wedi'i wneud o effaith canfyddiadau adolygiad annibynnol Syr David Bell i wrthsemitiaeth mewn ysgolion a cholegau ar Gymru? OQ64903 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785064 43 En 2026-11-10T13:52:24 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=1346&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Mae'n bwysig dweud bob amser nad oes lle i wrthsemitiaeth na chasineb yng Nghymru ac mae'n rhaid i ni herio gwahaniaethu yn ei holl ffurfiau. Mae ein 'Cynllun Gweithredu Cymru Wrth-hiliol' a'n Cwricwlwm i Gymru eisoes yn bwrw ymlaen â llawer o'r canfyddiadau a'r argymhellion yn adolygiad Bell, ond allwn ni ddim fod yn hunanfodlon chwaith. Mae'n bwysig ein bod ni'n dysgu o'r adolygiad hwnnw ac o brofiadau staff a dysgwyr i sicrhau bod ein hysgolion a'n colegau yn parhau i fod yn ddiogel, yn gynhwysol ac yn rhydd o ragfarn. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785065 44 En 2026-11-10T13:52:56 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=1378&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 8734 8734 Sam Rowlands AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8734 Rowlands, Sam Diolch am eich ymateb, Brif Weinidog. Rydych chi'n gwbl gywir i ddweud nad oes lle i wrthsemitiaeth yn unrhyw le yn ein cymdeithas, a dyna pam mae'n ofnadwy gweld yn adolygiad Syr David Bell, a gyhoeddwyd fis diwethaf, bod un o bob pump o blant wedi bod yn dyst i wrthsemitiaeth neu wedi ei ddioddef, ac mae'n peri gofid mawr bod y nifer yn codi i un o bob tri o blant Iddewig. Ac mae'r ymgyrch yn erbyn gwrthsemitiaeth bellach yn dweud bod ysgolion wedi methu yn eu dyletswydd i amddiffyn plant Iddewig. Ac mae hyn yn dod ar adeg, wrth gwrs, pan fo gwrthsemitiaeth ar gynnydd ar draws y gymdeithas gyfan yma yn y DU. Cofnododd yr Ymddiriedolaeth Diogelwch Cymunedol bron i 2,000 o achosion o gasineb gwrthsemitig ledled y DU yn ystod hanner cyntaf y flwyddyn yn unig. Ond fel y byddwch chi'n gwybod, Brif Weinidog, roedd yr adolygiad gan Syr David Bell yn cwmpasu ysgolion a cholegau yn Lloegr yn unig oherwydd iddo gael ei gomisiynu gan Lywodraeth y DU, felly nid oes gennym ni ddarlun penodol i Gymru o gyffredinrwydd gwrthsemitiaeth yn ein hysgolion. Felly, a wnewch chi, Brif Weinidog, gomisiynu adolygiad, yn unol ag un Syr David Bell, o wrthsemitiaeth yn ein hysgolion a'n colegau yng Nghymru? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785068 45 En 2026-11-10T13:54:02 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=1444&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Fel y dywedais i, rydyn ni'n gallu dysgu o'r gwaith hwnnw a wnaed yn Lloegr, a gallaf ddweud bod Cymru ar fin cychwyn diweddaru ein 'Cynllun Gweithredu Cymru Wrth-hiliol', yr wyf i'n meddwl ei bod hi'n bwysig ei nodi. Dylwn i, a phob un ohonom ni, fod yn bryderus iawn am unrhyw adroddiadau o blant a phobl ifanc yn dioddef gwrthsemitiaeth, Islamoffobia a hiliaeth mewn unrhyw ffurf yn eu lleoliadau addysg, a dyna pam mae'n ddyletswydd ar bob un ohonom ni yma i dynnu'r gwres allan o unrhyw synnwyr o hiliaeth yn ein cymunedau a pheidio byth â'i ennyn. Rŵan, rwy'n disgwyl i gyhuddiadau, wrth gwrs, gael eu hymchwilio'n llawn gan leoliadau addysg, â chamau priodol yn cael eu cymryd i fynd i'r afael â'r mater ac atal achosion pellach rhag digwydd. Ond er bod adolygiad Syr David Bell yn ymwneud â Lloegr yn unig, mae llawer o waith yn cael ei wneud yng Nghymru i fynd i'r afael â gwahaniaethu a hyrwyddo'r cydraddoldeb a'r amrywiaeth hynny y dylem ni i gyd geisio eu sicrhau. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785060 46 En 2026-11-10T13:55:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=1502&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785066 47 En 2026-11-10T13:55:12 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=1514&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 8585 8585 James Evans AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8585 Evans, James Rwy'n credu ei fod i'w groesawu eich bod chi'n dweud eich bod chi'n mynd i ddiweddaru'r cynllun, ond rwy'n credu mai'r hyn yr hoffem ni ei glywed mewn gwirionedd yw'r hyn yr ydych chi'n mynd i'w wneud i roi terfyn ar wrthsemitiaeth yn ein hysgolion. Oherwydd rydym ni eisoes yn gweld bod anghysondeb ar draws y proffesiwn addysgu. Bu gen i waith achos fy hun lle caniatawyd i ddisgybl a oedd yn gwisgo bathodyn pin Palesteina i'w wisgo, ac dywedwyd wrth rywun a oedd wedyn yn gwisgo baner, bathodyn pin yn portreadu Israel, i'w dynnu. Nawr, ceir anghysondeb ar draws ein proffesiwn addysgu hefyd, Brif Weinidog. Felly, mae gen i ddiddordeb mewn gwybod sut rydych chi'n mynd i ddiweddaru'r canllawiau hyn a pha mor effeithiol y mae'n mynd i fod i amddiffyn disgyblion Iddewig, a hefyd y staff yn ein hysgolion hefyd, oherwydd mae angen i ni gofio'r rheini. Ac rwyf i hefyd eisiau gwybod heddiw, Brif Weinidog: a wnewch chi gondemnio'r holl grwpiau hynny sy'n lledaenu gwrthsemitiaeth ar draws ein hysgolion ac ar draws Cymru, a hefyd condemnio'r grwpiau hynny hefyd nad ydyn nhw'n dymuno i wladwriaeth Israel fodoli? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785079 48 En 2026-11-10T13:56:11 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=1573&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Allaf i ddim ei gwneud hi'n fwy eglur na dweud fy mod i'n condemnio unrhyw un sy'n sbarduno hiliaeth, boed hynny mewn ysgolion neu unrhyw leoliad arall. Mae gwrthsemitiaeth yn felltith. Rydym ni'n sefyll yn gadarn â chymunedau Iddewig yng Nghymru, yn condemnio llwyr wrthsemitiaeth a phob casineb sy'n seiliedig ar ffydd yn llwyr. Mae swyddogion addysg wedi cynnal cyfarfodydd gyda chynrychiolwyr y cymunedau Iddewig a Mwslimaidd yng Nghymru i drafod effaith sylweddol y gwrthdaro yn Israel a Gaza, a'r effaith y mae hynny'n ei chael ar ein cymunedau yma, ac i drafod effaith digwyddiadau casineb. Fel y dywedais, mae diweddaru—gan ddechrau gweithio yn gynnar yn y flwyddyn newydd—y 'Cynllun Gweithredu Cymru Wrth-hiliol' hwnnw yn bwysig. Dyma'r cyfle i bawb ohonom ni sy'n credu mewn mynd i'r afael â hiliaeth gyfrannu at y gwaith hwnnw, fel y gallwn ni adeiladu'n wirioneddol tuag at gael Cymru wrth-hiliol, sydd, ar hyn o bryd, yn teimlo, onid yw, fel breuddwyd bell. Ond rydym ni'n parhau i weithio tuag ato, oherwydd rwy'n credu mai dyna, yn y bôn, yw'r gwerthoedd sydd gennym ni fel cenedl. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785085 49 En 2026-11-10T13:57:32 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=1654&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 12175 12175 Shav Taj AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12175 Taj, Shav Brif Weinidog, mae adolygiad Syr David Bell yn ei gwneud hi'n eglur bod mynd i'r afael â gwrthsemitiaeth yn gofyn am weithredu nid yn unig yn ein hysgolion, ond hefyd yn ein cymunedau. Yn ddiweddar, mynychais ddigwyddiad diwylliant Iddewig a gynhaliwyd gan Gyngor Cynrychiolwyr Iddewig De Cymru, lle clywais am y cynlluniau llawn ysbrydoliaeth ar gyfer prosiect treftadaeth synagog Merthyr Tudful. A yw'r Gweinidog yn cytuno bod mentrau fel hyn hefyd yn chwarae rhan hanfodol wrth herio rhagfarn trwy addysg a dealltwriaeth? Ac a yw'n fodlon bod Llywodraeth Cymru bellach yn gwneud digon i gefnogi ac ehangu'r math hwn o waith a arweinir gan y gymuned ledled Cymru? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785089 50 En 2026-11-10T13:58:04 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=1686&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Rwy'n sicr yn cefnogi'r math hwnnw o waith cymunedol. Mae llawer o'r gwaith cadarnhaol o ran creu cydlyniant ar draws ein cymunedau yn dod o'r cymunedau eu hunain. Ac fel Llywodraeth, byddwn ni bob amser yn chwilio am gyfleoedd i gefnogi ac annog mentrau fel hynny i dyfu. O ran rhywbeth fel 'Cynllun Gweithredu Cymru Wrth-hiliol', yr hyn yr ydym ni'n ceisio ei wneud yw pennu'r cyd-destun lle mae grwpiau fel yna, a llawer o rai eraill yng Nghymru, yn teimlo wedi'u grymuso i sefyll i fyny yn erbyn y grymoedd sy'n ceisio ein gwahanu ni hytrach na'n huno. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785093 51 Cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog B Digartrefedd Ymhlith Cyn-filwyr 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785094 52 Cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog O 12157 12157 Art Wright AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12157 Wright, Art 4. Pa gamau mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i fynd i'r afael â digartrefedd ymhlith cyn-filwyr? OQ64884 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785095 53 En 2026-11-10T13:58:50 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=1732&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Mae'r Llywodraeth hon wedi ymrwymo i atal a lleihau digartrefedd i'r rhai sydd mewn perygl, gan gynnwys, wrth gwrs, cyn-filwyr. Rydym ni'n gweithio tuag at ddull ataliol, a fydd yn ei gwneud yn ofynnol i awdurdodau lleol weithredu'n gynharach pan fydd rhywun mewn perygl o ddigartrefedd. Ar gyn-filwyr yn arbennig, rydym ni'n parhau i weithio gyda chymuned y lluoedd arfog, landlordiaid cymdeithasol cofrestredig ac awdurdodau lleol i sicrhau y gall cyn-filwyr gael mynediad at y cyngor a'r cymorth sydd eu hangen arnyn nhw i sicrhau llety sefydlog. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785100 54 En 2026-11-10T13:59:18 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=1760&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 12157 12157 Art Wright AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12157 Wright, Art Brif Weinidog, diolch. Croesawyd cyfamod y lluoedd arfog gan ein cymuned cyn-filwyr ac fe'i ystyriwyd fel ffynhonnell o obaith. Rwy'n dyfynnu datganiad o rwymedigaeth foesol, yn addo 'ni ddylai'r rhai sydd wedi gwasanaethu yn y gorffennol, a'u teuluoedd, wynebu unrhyw anfantais o'u cymharu â dinasyddion eraill'. Mae'n unrhyw beth ond moesol bod ffigurau ar gyfer 2025 yn datgelu, o'r 93,000 o gyn-filwyr lluoedd arfog sy'n byw yng Nghymru, bod 280 ohonyn nhw yn cysgu allan, a bod dros 2,000 yn rhagor yn disgyn i'r categori cudd o ddigartrefedd, syrffio soffas neu fyw gyda theulu. Mewn un achos, roedd cyn-filwr benywaidd yn rhannu gwely gyda'i mam am wyth mlynedd. Er bod San Steffan wedi addo dros £8.7 miliwn ar gyfer gwneud gwelliannau, mae sefydliadau fel Alabaré yng Nghymru wedi derbyn symiau o tua £0.5 miliwn, gan ddarparu nifer bitw o 39 o leoedd gwely mewn naw eiddo ledled Cymru. Yn fy etholaeth fy hun, mae cyn-filwr anabl ag anhwylder straen ôl-drawmatig cymhleth wedi bod ar y rhestr dai ers chwe blynedd, yn dioddef mewn un ystafell wely mewn tŷ o amlfeddiannaeth, yn methu â hyd yn oed gwahodd ei blant oherwydd yr amodau gwael a'r tenantiaid annymunol. Beth fydd y Gweinidog yn ei wneud i wneud gwelliannau ac adfer hygrededd yng nghyfamod y lluoedd arfog? Diolch. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785071 55 En 2026-11-10T14:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=1802&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785074 56 En 2026-11-10T14:00:41 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=1843&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Mae'r Aelod, wrth gwrs, yn tynnu sylw at achosion penodol sydd, yn anffodus, yr ydym ni'n gwybod sy'n bodoli o bobl sydd wedi gwasanaethu yn y lluoedd arfog yn cael eu hunain mewn amgylchiadau heriol, gan gynnwys, wrth gwrs, digartrefedd. Rydym ni eisoes wedi cael cyfle yn gynharach yn y sesiwn hon heddiw i edrych ar nifer o'r elfennau o'r gwaith sy'n mynd rhagddo i geisio osgoi digartrefedd yn y lle cyntaf, gan gynnwys defnyddio'r ddeddfwriaeth honno a basiwyd yn y lle hwn, gan ymgysylltu â Llywodraeth y DU hefyd. Fel y dywedais i, mae'r cyhoeddiadau am barhad cynlluniau blaenorol gan Lywodraeth y DU yr wythnos diwethaf i'w croesawu. Mae angen i ni adeiladu ar y modelau cyllido hynny a gwneud yn siŵr bod yr arian hwnnw yn cyrraedd i lawr i Lywodraeth Cymru, fel y gallwn ni fuddsoddi. Dylwn ddweud y bydd cynhadledd cyfamod y lluoedd arfog yn Abertawe yn ddiweddarach eleni yn dod â phartneriaid at ei gilydd. Byddwn yn rhannu arfer da, byddwn yn cryfhau gweithio ar y cyd ac yn cytuno ar flaenoriaethau ar gyfer y dyfodol. Ac o ran blaenoriaethau ar gyfer ein dyled i gyn-filwyr, wel, mae'n rhaid i fynd i'r afael â digartrefedd fod ar frig yr agenda honno. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785081 57 En 2026-11-10T14:02:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=1922&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 518 518 Lindsay Whittle AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=518 Whittle, Lindsay Brif Weinidog, rwy'n ystyried fy hun yn freintiedig ac yn anrhydeddus i fod yr unig wleidydd o Gymru i ymweld â'r milwyr yn Afghanistan yn ystod y rhyfel, a threuliais bedair noson, pum diwrnod yn y wlad honno, yn ymweld â Camp Bastion, Kabul, Kandahar, lle ymosodwyd arnom ni a dweud y gwir, a chanslwyd ein hymweliad â Lashkar Gah oherwydd ymladd trwm. Siaradais â llawer o filwyr am y problemau a oedd yn eu hwynebu ac yr oedden nhw'n dyst iddyn nhw ar ôl i rai wasanaethu chwe mis llawn yn y theatr. Yna, roedd yn beth ofnadwy gwylio'r fideo ar ein dychweliad i'r ynysoedd hyn, fideo 20 munud o hyd, yn dangos i'r milwyr sut y mae'n rhaid iddyn nhw addasu i fywyd pan fyddan nhw'n dychwelyd adref. Nid yw'n ddigon da, yn fy marn i. Llywodraeth San Steffan yn unig sy'n gyfrifol am y penderfyniad i anfon ein milwyr i ryfel a'r posibilrwydd o niwed, ac rwy'n credu ei bod hi'n deg y dylai'r rhan helaeth o gymorth ddod gan Lywodraeth San Steffan. Ac mae'n sgandal, rwy'n siŵr bod pawb yn cytuno, y dylai unrhyw unigolyn sy'n ymladd a/neu'n amddiffyn y wlad hon hyd yn oed fod mewn perygl o ddigartrefedd. Brif Weinidog, a wnewch chi, os gwelwch yn dda, gael trafodaethau gyda Phrif Weinidog y DU a'r Gweinidogion hynny yn y Weinyddiaeth Amddiffyn i ofyn am gymorth pellach o'u cyllidebau, a sicrhau ein bod ni yng Nghymru o leiaf yn cael chwarae teg? Diolch yn fawr. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785096 58 En 2026-11-10T14:03:23 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=2005&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Pwrpas y cyfamod, wrth gwrs, yw sicrhau na allwn ni osgoi ein cyfrifoldebau pan ddaw i bobl sydd wedi gwasanaethu yn y lluoedd arfog. Ni fydd pawb wedi gallu siarad â milwyr sy'n gwasanaethu neu aelodau o'r lluoedd arfog yn Afghanistan, ond dylem ni i gyd fynd ati i wneud yn siŵr ein bod ni'n deall effaith pwysau bywyd ar gyn-filwyr, yn arbennig. Roedd un o'm hymweliadau cyntaf fel Prif Weinidog â Valley Veterans, lle cefais gyfle i ymgysylltu â nifer o gyn-filwyr yno ar yr union fater hwn: yr heriau y maen nhw'n eu hwynebu, ac y maen nhw'n eu hwynebu'n benodol o ran eu symudiad yn ôl i fywyd fel sifiliaid. Rwy'n cytuno bod yn rhaid i Lywodraeth y DU gefnogi'r rhai sydd wedi gwasanaethu ein gwlad, ac anrhydeddu'r ymrwymiad a wnaed iddyn nhw. Rydym ni'n gweithio gyda'r Weinyddiaeth Amddiffyn ar fentrau y DU gyfan fel Valour i sicrhau eu bod nhw'n ategu rhwydweithiau cymorth cryf y lluoedd arfog yng Nghymru. Rydym ni'n cymryd ein cyfrifoldebau ein hunain o dan gyfamod y lluoedd arfog o ddifrif, fel yr wyf i wedi ei ddweud heddiw, gan gynnwys ariannu GIG Cyn-filwyr Cymru. A lle, dylwn i ddweud, mae angen cymorth ar ein cymuned lluoedd arfog o ganlyniad i'w gwasanaeth, mae'n iawn bod hwn ar gael. Byddwn yn parhau i wneud y ddadl honno'n gryf i Weinidogion y DU, fel y mae'r Aelod yn gofyn. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785110 59 En 2026-11-10T14:04:44 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=2086&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 145 145 Paul Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=145 Davies, Paul Brif Weinidog, ceir rhai enghreifftiau gwych o fentrau lleol yn cefnogi digartrefedd ymhlith cyn-filwyr, gan gynnwys Oriel VC yn sir Benfro yn fy etholaeth i, sydd wedi sefydlu prosiectau fel y prosiect ystafell gynnes gymunedol a'u clwb brecwast dydd Gwener enwog, yr ymwelais ag ef yn ddiweddar. Nawr, mae'r prosiectau hyn yn cynnig amgylchedd cynnes a chroesawgar i gyn-bersonél y lluoedd arfog a'r gymuned ehangach, gan helpu i leihau ynysigrwydd cymdeithasol, cryfhau rhwydweithiau a darparu cymorth ymarferol i bobl. A thrwy wneud hynny, gallan nhw helpu i atal cyn-filwyr rhag cyrraedd pwynt argyfwng a lleihau'r perygl o ddigartrefedd. Felly, o gofio pwysigrwydd ymyrraeth gynnar a chymorth cymunedol i atal cyn-filwyr rhag cyrraedd pwynt argyfwng, pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i gynorthwyo sefydliadau fel Oriel VC yn rhan o'i hymdrechion ehangach i fynd i'r afael â digartrefedd ymhlith cyn-filwyr ledled Cymru? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785070 60 En 2026-11-10T14:05:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=2102&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785134 61 Cy 2026-11-10T14:09:08 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=2350&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785103 62 Cy 2026-11-10T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=-48598&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785109 63 Cy 2026-11-10T14:06:38 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=2200&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785088 64 En 2026-11-10T14:05:42 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=2144&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Gall Llywodraeth Cymru, drwy gynlluniau amrywiol, edrych ar gymorth i grwpiau sy'n cynorthwyo cyn-filwyr. Nid wyf i'n ymwybodol o'r cynllun penodol hwnnw yn sir Benfro. Mae'n swnio fel rhwydwaith gwerthfawr iawn, iawn i'r cyn-filwyr hynny sy'n mynychu. Fel y dywedais i, gyda fy ymweliad â Valley Veterans, daeth hynny'n eglur iawn, iawn i mi—yr ymdeimlad hwnnw o gydweithio a rhannu eu profiad bywyd gyda'i gilydd ac, mewn gwirionedd, gallu gwneud eu dadl yn uniongyrchol i'r Prif Weinidog, fel y maen nhw'n ei wneud i'r Llywodraeth hon. Rwy'n meddwl bod hynny'n dangos, onid yw, bod gennym ni yma gymuned wirioneddol y byddwn i'n dweud sy'n haeddu ein diolch, a dylem ni fod yn chwilio bob amser am ffyrdd o ddangos y gefnogaeth honno mewn termau ymarferol, boed hynny ar ddigartrefedd neu iechyd meddwl neu faterion eraill. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785092 65 Cy 2026-11-10T14:06:36 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=2198&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Cwestiwn 5 [OQ64912] tynnwyd yn ôl. Cwestiwn 6—Tom Montgomery. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785114 66 Cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog B Addysg Bellach 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785115 67 Cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog O 12183 12183 Tom Montgomery AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12183 Montomery, Tom 6. Pa asesiad y mae'r Prif Weinidog wedi'i wneud o gynaliadwyedd y sector addysg bellach? OQ64873 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785116 68 En 2026-11-10T14:06:51 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=2213&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Mae cynaliadwyedd y sector addysg bellach yn cael ei adolygu'n fanwl trwy drefniadau goruchwylio ariannol Medr. Mae cyfranogiad mewn addysg bellach yn parhau i dyfu, gan ddangos cryfder a phwysigrwydd y sector. Mae Medr yn gweithio'n agos gyda Llywodraeth Cymru, fel y dywedais, i barhau â'r monitro hwnnw o gynnydd o ran iechyd ariannol, tra'n cefnogi sector sy'n darparu, wrth gwrs, y sgiliau sydd eu hangen ar gyflogwyr a'r economi ehangach. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785121 69 En 2026-11-10T14:07:19 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=2241&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 12183 12183 Tom Montgomery AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12183 Montomery, Tom Diolch. Yn y grŵp trawsbleidiol ar addysg bellach a sgiliau, clywsom arweinwyr colegau yn siarad yn agored am yr argyfwng yn y sector, â rhai yn dweud bod ganddyn nhw restrau aros o fwy na 700. Mae'r pum coleg a oedd yn bresennol yn y cyfarfod hwnnw eu hunain yn darparu addysg i tua 3,000 o fyfyrwyr heb dderbyn yr un geiniog o gyllid. Mae hynny tua £18 miliwn. Cawsom ein rhybuddio y byddai'r posibilrwydd o setliad cyllideb digyfnewid, er gwaethaf y niferoedd cynyddol o ddysgwyr, yn anhygoel o heriol i'r sector. Os ydych chi o ddifrif ein bod ni'n mynd i fynd i'r afael â'r rhai nad ydyn nhw mewn cyflogaeth, addysg na hyfforddiant, mae'n rhaid i golegau yng Nghymru gael eu hariannu'n ddigonol a chael adnoddau digonol. Felly, Brif Weinidog, pa gamau wnewch chi eu cymryd i sicrhau bod colegau ledled Cymru yn cael eu talu am yr addysg y maen nhw'n ei darparu a'u grymuso i glirio rhestrau aros? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785129 70 En 2026-11-10T14:08:06 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=2288&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Mae'r Aelod yn tynnu sylw at fater sy'n codi oherwydd llwyddiant y sector addysg bellach. Mae'n her yr ydym ni'n ei chroesawu fel Llywodraeth. Rydym ni eisiau darparu mwy a mwy o gyfleoedd i'n pobl ifanc gael mynediad at gyrsiau sy'n darparu cymwysterau, sgiliau ymarferol y gallan nhw fynd â nhw i'r gweithle. Ein tasg ni yw sicrhau ein bod ni'n rhoi'r cymorth ariannol hwnnw ar waith, gan gydnabod yr heriau. Dyna'r hyn yr ydym ni'n benderfynol o'i wneud fel Llywodraeth wrth i ni fynd i'r cylch cyllideb nesaf yma. Mae'r sector AB yn allweddol i addysg. Mae'n hollbwysig i'n huchelgeisiau economaidd ar gyfer Cymru, felly mae gwneud yn siŵr bod gennym ni sector AB sydd â digonedd o adnoddau a digonedd o gymorth yn bwysig mewn llawer iawn o ffyrdd. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785135 71 Cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog B Llythrennedd a Rhifedd 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785136 72 Cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog O 12188 12188 Claire Johnson-Wood AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12188 Johnson-Wood, Claire 7. A wnaiff y Prif Weinidog gyflwyno profion wedi'u safoni o dan amodau rheoledig ar gyfer llythrennedd a rhifedd fel y gellir mesur cynnydd yn erbyn targedau? OQ64885 [R] 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785137 73 En 2026-11-10T14:09:30 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=2372&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Mae asesiadau wedi'u personoli yn orfodol i ddysgwyr ym mlynyddoedd 2 i 9, ac maen nhw'n rhoi gwybodaeth wedi'i theilwra i athrawon am gynnydd dysgwyr unigol o ran darllen a rhifedd. Maen nhw'n cefnogi crebwyll proffesiynol ac yn helpu i nodi cryfderau dysgwyr a meysydd i'w datblygu. Mae ein 'Cynllun llythrennedd a rhifedd sylfaenol' yn nodi dull eglur a chydlynol o fesur cynnydd yn genedlaethol. Mae hynny'n cynnwys datblygu asesiad sylfaenol newydd a chyflwyno dangosydd sy'n gysylltiedig ag oedran ym mlwyddyn 6. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785072 74 En 2026-11-10T14:10:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=2402&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785073 75 En 2026-11-10T14:10:02 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=2404&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 12188 12188 Claire Johnson-Wood AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12188 Johnson-Wood, Claire Diolch i'r Prif Weinidog am nodi dangosyddion y cynllun, y sylfaen a'r mesur blwyddyn 6. Mae'r rhain yn gamau i'w croesawu, ond maen nhw'n dal i adael cwestiynau canolog heb eu hateb. Roedd y cwestiwn gwreiddiol yn ymwneud â pha un a fydd y Llywodraeth yn cyflwyno profion safonedig o dan amodau rheoledig fel y gellir mesur cynnydd yn erbyn targedau. Nid yw dibynnu ar asesiadau wedi'u personoli presennol a dangosyddion deilliedig yn ateb hynny. O ystyried safle Cymru mewn cymariaethau rhyngwladol a'r angen am welliant parhaus erbyn diwedd y tymor Senedd hwn, byddai system eglur o brofion dan reolaeth yn rhoi'r data sydd eu hangen i farnu llwyddiant a methiannau Cymru. A wnaiff y Prif Weinidog gadarnhau felly na fydd unrhyw brofion safonedig dan reolaeth o'r fath yn cael eu cyflwyno y tymor hwn, neu a oes lle o hyd i hynny fod yn rhan o'r ymateb i'r her llythrennedd a rhifedd? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785080 76 En 2026-11-10T14:11:12 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=2474&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Rwy'n gobeithio ein bod ni i gyd yn chwilio am yr un peth yma, sef gweld gwelliant i safonau, ac rwy'n gobeithio, yn wirioneddol, ein bod ni i gyd yn cytuno, er mwyn i ni ymgyrraedd at safonau gwell, bod yn rhaid i ni fod yn mesur cynnydd disgyblion. Y cwestiwn yw: beth yw'r ffordd orau o roi'r mesurau hynny i ni? Mae'r safoni yn dod i mi, yn effeithiol, o fod â dangosydd eglur cenedlaethol—y dangosydd newydd hwn ym mlwyddyn 6 ar ddarllen a rhifedd—y gallwn ni wedyn fesur cynnydd ar ei sail. Bydd yn cael ei gyflwyno yn y flwyddyn 2027-28. Rydyn ni'n casglu, os dymunwch, y gwaith rŵan sy'n caniatáu i ni bennu'r dangosydd cenedlaethol hwnnw. Felly, bydd disgyblion yn gwybod ble maen nhw'n sefyll. Y risg o ddilyn y model yr wyf i'n meddwl y mae'r Aelod yn cyfeirio ato yw ein bod ni'n ailadrodd rhai o gamgymeriadau'r gorffennol. Nid yw gosod ysgol yn erbyn yr ysgol yn ddefnyddiol. Ein her, wrth gwrs, yw gwneud yn siŵr bod gennym ni system addysg sy'n mesur cynnydd—ac yn sicr bydd hyn yn gwneud hynny—pob disgybl ac yn addasu'r addysgu i'w hanghenion. Dyna'n union yr ydym ni'n mynd ar ei drywydd yn rhan o'r genhadaeth rhifedd a llythrennedd sylfaenol hon sydd gennym ni, sy'n canolbwyntio'n llwyr ar, ie, deall beth sy'n digwydd yn genedlaethol, ond gwneud disgyblion eu hunain yn ganolog i'r hyn yr ydym ni'n ei wneud. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785082 77 Cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog B Gwariant Rhyngwladol 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785083 78 Cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog O 12170 12170 Iain McIntosh AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12170 McIntosh, Iain 8. Pa bwysigrwydd mae'r Prif Weinidog yn ei roi ar flaenoriaethu anghenion Cymru a'i thrigolion dros ymrwymiadau gwariant rhyngwladol wrth ddyrannu arian trethdalwyr Cymru? OQ64908 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785084 79 En 2026-11-10T14:11:57 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=2519&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Mae'r Llywodraeth hon yn canolbwyntio bob amser ar bobl Cymru, fel y gwelir drwy'r cyhoeddiad yn ddiweddarach heddiw ar helpu pobl gyda'r argyfwng costau byw. Ar yr un pryd, rwy'n falch o arwain Llywodraeth sy'n dymuno gweld cenedl hyderus, sy'n edrych tuag allan, ac yn deall hefyd sut y gall gwariant rhyngwladol—cyfran fach iawn o wariant cyffredinol—amddiffyn a hyrwyddo buddiannau pobl Cymru. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785087 80 En 2026-11-10T14:13:27 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=2609&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 12170 12170 Iain McIntosh AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12170 McIntosh, Iain Diolch. Mae'n ddrwg gen i, Brif Weinidog, ond mae blaenoriaethau gwario eich Llywodraeth yn hollol anghywir. Tra bod pobl ledled Cymru yn brwydro i achub gwelyau ysbyty, i gadw ysgolion cynradd ar agor ac i amddiffyn gwasanaethau hanfodol, rydych chi'n gwario arian trethdalwyr ar brosiectau miloedd o filltiroedd i ffwrdd. Nawr, rydym ni eisoes wedi clywed am £25,000 ar gyfer cadw gwenyn yn Affrica, bron i £20,000 ar gyfer rhaglen radio i ffermwyr a dros £21,000 ar gyfer prosiectau llythrennedd ariannol yn Uganda. Rwy'n croesawu eich penderfyniad i roi'r gorau i ariannu cynllun plannu coed Uganda gwerth £350,000 fis Mawrth nesaf, ond rydych chi'n dal i ddyrannu £349,000 i Hub Cymru Africa tan fis Mawrth 2027, a bron i £310,000 i gynllun grant Cymru ac Affrica tan fis Mawrth 2028. Felly, a wnewch chi ymrwymo nawr i roi terfyn ar y trefniadau cyllido hynny pan fyddan nhw'n dod i ben hefyd, ac ailgyfeirio'r arian tuag at wasanaethau yma yng Nghymru yn hytrach? A wnewch chi hefyd sicrhau na fydd y £350,000 ar gyfer plannu coed yn cael ei wario ar brosiect tramor arall? Oherwydd siawns, Brif Weinidog, mai pobl Cymru ddylai fod eich blaenoriaeth gyntaf. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785091 81 En 2026-11-10T14:14:43 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=2685&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Mae'r sesiynau cwestiynau hyn yn eithaf defnyddiol dim ond i bortreadu pa mor ynysig yw Aelodau Reform pan ddaw i fod eisiau rhoi terfyn ar ein rhyngweithio â'r byd. Mae Reform eisiau i ni roi'r gorau i wario'n rhyngwladol ar ddenu busnesau i Gymru, ac eisiau i ni roi'r gorau i wario'n rhyngwladol ar greu cysylltiadau masnachu newydd i fusnesau Cymru. Maen nhw eisiau i ni roi'r gorau i weithio'n rhyngwladol ar hyrwyddo diwylliant yng Nghymru, a'r manteision economaidd sy'n dod o hynny. Maen nhw eisiau i ni roi'r gorau i'n hymgysylltiad o amgylch chwaraeon a'i rym. Ac fe wnaf i fanteisio ar y cyfle hwn i longyfarch Jess Fishlock ar ei gyrfa anhygoel—ei gyrfa anhygoel—ar ôl iddi gyhoeddi yr wythnos hon ei bod hi'n ymddeol o bêl-droed proffesiynol. Mae hyn, trwy bêl-droed neu'r celfyddydau, neu'r economi ac, ie, trwy gyfrifoldeb byd-eang, yn fater o Cymru yn dangos na fyddwn ni mor ynysig ag y mae aelodau Reform eisiau ei fod, ac y byddwn ni'n blaid rhyngwladolaidd falch, yn falch ac yn hyderus o le Cymru yn y byd. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785086 82 En 2026-11-10T14:15:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=2702&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785097 83 Cy 2026-11-10T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=-48598&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785098 84 Cy 2026-11-10T14:15:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=2702&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785099 85 En 2026-11-10T14:15:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=2702&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785105 86 En 2026-11-10T14:15:02 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=2704&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785102 87 Cy 2026-11-10T14:15:50 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=2752&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Cwestiwn 9 [OQ64907] tynnwyd yn ôl. Cwestiwn 10, Becca Martin. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785106 88 Cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog B 'Cynllun Llythrennedd a Rhifedd Sylfaenol' 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785107 89 Cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog O 12184 12184 Becca Martin AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12184 Martin, Becca 10. Pa asesiad mae'r Prif Weinidog wedi'i wneud o rôl chwarae yn y cynllun llythrennedd a rhifedd sylfaenol newydd? OQ64911 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785108 90 En 2026-11-10T14:16:06 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=2768&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Mae ein 'Cynllun llythrennedd a rhifedd sylfaenol' yn cynnwys canolbwyntio ar ddarpariaeth blynyddoedd cynnar sydd o ansawdd da. Mae gan chwarae swyddogaeth bwysig yn y gefnogaeth i ddatblygiad plant ifanc, wrth eu galluogi nhw i ddatblygu eu cyfathrebu, iaith, llythrennedd a rhifedd. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785117 91 En 2026-11-10T14:16:21 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=2783&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 12184 12184 Becca Martin AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12184 Martin, Becca Diolch. Nid dim ond gweithgaredd hamdden yn unig yw chwarae, dyma un o'r ffyrdd pwysicaf y gall plant ifanc ddysgu a datblygu ynddyn nhw. Mae chwarae yn hanfodol ar gyfer dysgu effeithiol, ysgogi datblygiad gwybyddol, datgloi cyfleoedd a goresgyn rhwystrau. O ystyried swyddogaeth hanfodol chwarae o ran cefnogi datblygiad a dysgu cynnar plant, a wnaiff y Llywodraeth ymrwymo i sicrhau bod chwarae yn parhau i fod yn rhan annatod o'i chynllun llythrennedd a rhifedd ar gyfer disgyblion iau? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785122 92 En 2026-11-10T14:16:46 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=2808&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Gwnawn, yn sicr. Mae chwarae yn dal i fod yn rhan annatod o'n dull o ddatblygu llythrennedd a rhifedd ymhlith plant iau. Mae gan ein 'Cynllun llythrennedd a rhifedd sylfaenol' gamau gweithredu eglur yr ydym ni wedi ymrwymo i'w cyflawni, ac mae hynny'n cynnwys gweithio gyda phartneriaid i hyrwyddo chwarae, dysgu a gofal plentyndod cynnar; cefnogi ymarfer a arweinir gan ddatblygiad plant; darparu adnoddau a dysgu proffesiynol ar gyfer deall datblygiad plant, sy'n hanfodol, wrth gwrs; datblygu sgiliau llythrennedd a rhifedd sylfaenol trwy gyfleoedd chwareus a chariad at ddysgu trwy chwarae. Mae hyn yn ymwneud â chryfhau sgiliau sylfaenol trwy chwarae, ac nid dewis rhwng y ddau. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785130 93 Cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog B Datblygiadau Ynni ym Mangor Conwy Môn 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785131 94 Cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog O 12169 12169 John Clark AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12169 Clark, John 11. Pa gamau mae'r Prif Weinidog yn eu cymryd i sicrhau bod datblygiadau ynni ym Mangor Conwy Môn yn darparu buddion economaidd a chymunedol i bobl leol a busnesau lleol? OQ64868 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785132 95 En 2026-11-10T14:17:42 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=2864&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Mae hyn yn ymwneud yn llwyr â budd economaidd a chymunedol. Mae gwneud y cysylltiad rhwng ynni a chymunedau wrth wraidd strategaeth ynni genedlaethol fy Llywodraeth i. Fe fydd hyn yn cryfhau cadwyni cyflenwi Cymru, yn creu swyddi lleol medrus, ac yn cynyddu perchnogaeth leol, gymunedol a chyhoeddus. Fe fyddwn ni'n datblygu cwmni ynni cyhoeddus Cymru yn dilyn ymgynghoriad, yn adolygu nodau ynni cymunedol ac yn mynd ar ôl dull gweithredu sy'n fwy teg a chyson o ran budd cymunedol. Mae cadw gwerth yn ein cymunedau yn allweddol, yn fy marn i, i lwyddiant y Llywodraeth hon. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785138 96 En 2026-11-10T14:18:14 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=2896&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 12169 12169 John Clark AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12169 Clark, John Brif Weinidog, mae'r tri adweithydd modiwlar bach yn Wylfa yn gyfle mawr i Fangor Conwy Môn. Fe fydd yr adeiladu yn cefnogi miloedd o swyddi yn ei anterth, gyda channoedd yn cael eu cyflogi am ddegawdau ar ôl hynny. Pa gamau pendant y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd o ran tai, seilwaith, sgiliau a chefnogaeth i fusnesau lleol er mwyn sicrhau y bydd y gwariant hwn a'r swyddi hirdymor hyn yn fuddiol i bobl a busnesau yma, yn hytrach na bod yn llifo o'r rhanbarth? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785143 97 En 2026-11-10T14:18:43 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=2925&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Pwyntiau pwysig iawn, ac roedd Gweinidog y Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni ar Ynys Môn yn ddiweddar yn siarad am yr union faterion hynny. Mae yna gyfleoedd gwirioneddol yn deillio o brosiectau ynni mawr, beth bynnag fo natur y cynhyrchiant. Mae datblygu'r gadwyn gyflenwi wrth wraidd sut y byddwn ni'n gwneud y mwyaf o'r budd hwnnw'n economaidd. Mae gweithio gyda'r ysgolion, y colegau addysg bellach a'r prifysgolion i sicrhau cwmpasu'r agenda sgiliau yn gwbl allweddol, os ydym ni am sicrhau ein bod ni'n creu cyfleoedd gwaith i bobl sy'n byw yn lleol. Ochr yn ochr â'r cyfleoedd hynny mae'r heriau y mae'r Aelod yn cyfeirio atyn nhw. Tai: boed hynny o ran y prosiect adweithyddion modiwlar bach hwn neu brosiectau blaenorol ar yr un safle, mae pwysau ar dai, ar blismona ac ar wasanaethau lleol y mae'n rhaid i chi roi popeth yn eu trefn i allu mynd i'r afael â nhw, fel arall fe fyddwch chi'n creu mwy o broblemau nag y byddwch chi ar eich ennill. Mae popeth a wnawn ni yn y Llywodraeth yn ymwneud â sicrhau ein bod ni'n ymdrin â'r heriau hynny ac yn gwneud y mwyaf o'r cyfleoedd. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785209 98 Cy 2026-11-10T14:19:56 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=2998&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Yn olaf, cwestiwn 12, Gareth Beer. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785111 99 En 2026-11-10T14:21:43 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=3105&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785112 100 En 2026-11-10T14:21:43 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=3105&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785119 101 Cy 2026-11-10T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=-48598&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785076 102 Cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog B Ysgolion Gwledig 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785077 103 Cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog O 8650 8650 Gareth Beer AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8650 Beer, Gareth 12. Beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i ddiogelu addysg ac ysgolion gwledig yn Sir Gaerfyrddin? OQ64880 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785078 104 En 2026-11-10T14:20:07 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=3009&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Fe wyddom ni mai ysgolion yw canolbwynt lliaws o gymunedau. Rwy'n deall yr effaith y gall cau ei chael mewn ardaloedd gwledig. Er hynny, yr awdurdodau lleol sydd â'r gallu i wneud y penderfyniadau am gau ysgolion yn sir Gaerfyrddin ac unrhyw le arall yng Nghymru. Mae'n rhaid i benderfyniadau, wrth gwrs, ystyried cod trefniadaeth yr ysgolion, sy'n gofyn ystyriaeth o ddewisiadau eraill yn hytrach na chau ac asesiad cadarn o'r effeithiau posibl ar y gymuned. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785090 105 En 2026-11-10T14:20:36 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=3038&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 8650 8650 Gareth Beer AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8650 Beer, Gareth Brif Weinidog, ar ddydd Llun 2 Tachwedd, roeddwn i'n sefyll gyda'r mamau, y tadau, y neiniau a'r teidiau, yr athrawon, y gofalwyr a'r plant. Roeddwn i'n dyst i'w hangerdd nhw, roeddwn i'n teimlo eu gofid. Roedden nhw'n sefyll gyda'i gilydd am eu bod nhw'n wynebu colli calon eu cymuned, eu hysgol leol, Bancffosfelen, ysgol gyda 51 o ddisgyblion, i fod â 54 o ddisgyblion cyn bo hir—ydyn, mae'r niferoedd yn cynyddu. Nid nodyn ar daenlen i'w symud i golofn arall mo'r ysgolion, na'r disgyblion, na'r athrawon. Ni fydd yr arbedion fel y'u gelwir nhw'n dod i'r golwg. Fe fydd yr arbedion, os ydyn nhw'n bodoli o gwbl, yn fyrhoedlog. Fe fydd y gost hirdymor, yr amhariad, yr aflonyddwch yn fawr iawn. Rydym ni'n sôn am ddiogelu cefn gwlad Cymru, gofalu am fywyd cefn gwlad, meithrin y Gymraeg er mwyn cenedlaethau'r dyfodol, ond mae angen i eiriau teg fod yn arwain at gamau pendant. Pa gamau pendant a fydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i ddiogelu llawer o ysgolion tebyg ar draws sir Gaerfyrddin? Brif Weinidog, a wnewch chi gytuno i gwrdd â dirprwyaeth o rieni ac adolygu'r rheolau toredig hyn ar frys? Diolch. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785104 106 En 2026-11-10T14:21:42 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=3104&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Mae'r Aelod yn siŵr o fod yn ymwybodol, wrth gwrs, y gellir cyfeirio cynigion o unrhyw le yng Nghymru ynghylch ad-drefnu ysgolion at Weinidogion Cymru yn ddiweddarach ar gyfer penderfyniad, ac felly mae hi'n amhosibl gwneud sylwadau ar achosion penodol. Yr hyn y byddwn i'n ei ddweud yw hyn, sef bod rhaid i'r awdurdodau lleol bob amser gadw dan adolygiad i ba raddau y mae'r patrwm presennol o ddarpariaeth ysgol yn bodloni'r galw cyfredol ac a ragolygir am leoedd a gofynion y cwricwlwm cyfoes. Dyna rywbeth sydd yr un mor berthnasol ym mha ardal awdurdod lleol bynnag y byddwn ni yng Nghymru. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785113 107 Cy 2026-11-10T14:22:21 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=3143&l=cy 261110-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch, Brif Weinidog. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785120 108 Cy 2026-11-10T14:22:22 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=3144&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Symudwn nawr at eitem 2, cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad. Cwestiwn 1, Zaynub Akbar. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785124 109 Cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad B Cyfrifoldeb Byd-eang 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785125 110 Cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad O 12141 12141 Zaynub Akbar AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12141 Akbar, Zaynub 1. Sut mae Llywodraeth Cymru yn sicrhau bod Cymru'n gyfrifol ar lefel fyd-eang drwy Ddeddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015? OQ64863 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785126 111 En 2026-11-10T14:22:41 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=3163&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad Trystan Davies, Dafydd Fe fyddwn ni'n ystyried effaith fyd-eang ehangach ein penderfyniadau ac yn cymhwyso'r egwyddor datblygu cynaliadwy ym mhopeth a wnawn. Mae ein rhaglen lywodraethu yn sicrhau blaenoriaeth i gamau hinsawdd a natur a'u bod yn cael eu cydlynu yn effeithiol ar draws y Llywodraeth, gan ymgorffori datgarboneiddio, cynaliadwyedd a diogelu'r amgylchedd ar draws pob portffolio. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785152 112 En 2026-11-10T14:23:02 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=3184&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12141 12141 Zaynub Akbar AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12141 Akbar, Zaynub Diolch. Rwy'n dymuno datgan buddiant fel un sydd wedi graddio o academi arweinyddiaeth cenedlaethau'r dyfodol ac yn gyd-gadeirydd grŵp trawsbleidiol y dyfodol. Yn ôl y Ddeddf, mae yna saith nod llesiant, ac un ohonyn nhw yw bod yn Gymru gyfrifol yn fyd-eang, sy'n ymwneud ag ymwybyddiaeth o'r effaith a gawn dros a'r tu hwnt i'n ffiniau ni. Felly, fe hoffwn i ganolbwyntio ar swyddogaeth ein GIG yn hyn o beth, yn enwedig felly, y cymorth dyngarol rhyngwladol trwy gyfrwng y ganolfan ryngwladol cydlynu iechyd. Trwy gyfrwng y ganolfan hon, fe fyddwn ni'n gallu rhannu gwybodaeth, cydweithio a rhwydweithio ledled Cymru, ledled y DU, ledled Ewrop a thros y byd cyfan. Yn benodol, fe hoffwn i ganolbwyntio ar atal a rheoli heintiau. Y sefyllfa yn Ne Sudan, er enghraifft, lle mae'r ymlediad cyflymaf o Ebola ar hyn o bryd. Fe wnaethom ni siarad o'r blaen, yr wythnos diwethaf, am debygolrwydd neu natur anochel pandemig arall yn y dyfodol. Felly, fe hoffwn i ofyn: ym mha ffyrdd y mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi partneriaethau i sicrhau diogelwch iechyd yn fyd-eang a chyflawni'r nod hwn o fod yn Gymru sy'n gyfrifol yn fyd-eang? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785151 113 En 2026-11-10T14:24:06 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=3248&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Rwy'n diolch i'r Aelod am y cwestiwn. I ni, nid yw cyfrifoldeb byd-eang yn ymwneud yn unig â'r economi neu ddiwylliant. Mae'n mynd yr holl ffordd. Rwy'n falch o'r gwaith a wnaeth GIG Cymru i gefnogi ein huchelgais yn y Llywodraeth o ran cyfrifoldeb byd-eang. Mae hynny'n cynnwys cymorth tramor a gefnogir drwy'r bartneriaeth gwasanaethau a rennir ac, fel roedd yr Aelod yn crybwyll, canolfan ryngwladol cydlynu iechyd Iechyd Cyhoeddus Cymru. Mae yna lawer o heriau iechyd byd-eang y gellir mynd i'r afael orau gyda nhw ar y cyd. Mae'r gwaith y tynnodd yr Aelod dros Gŵyr, rwy'n cofio, sylw ato mewn dadl flaenorol ar faterion rhyngwladol gydag offthalmolegwyr yn enghraifft ardderchog arall o Gymru yn gwneud ei rhan yn adeiladol yn y byd. Dyna pam rwy'n falch ein bod ni'n Llywodraeth ryngwladolaidd, sy'n edrych allan, yn cefnogi pobl ledled y byd, yn hytrach na'r ymynysiaeth a welwn ni ar y meinciau gyferbyn. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785101 114 En 2026-11-10T14:25:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=3302&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785123 115 En 2026-11-10T14:25:07 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=3309&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12171 12171 David Mills AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12171 Mills, David Fe ddylai Deddf Llesiant cenedlaethau'r dyfodol fod yn ymwneud â rhoi Cymru mewn sefyllfa fwy cadarn ar gyfer y genhedlaeth nesaf, nid rhoi siec wag i Lywodraeth Cymru i wario arian ledled y byd. Ar adeg pan fo ein gwasanaethau cyhoeddus o dan bwysau enfawr, mae ysgolion yn adrodd y canlyniadau gwaethaf erioed, ac mae rhestrau aros y GIG yn dal i fod yn annerbyniol o uchel, rwy'n holi a yw gwario miliynau o bunnau ar swyddfeydd tramor, mentrau rhyngwladol, ac fel dywedwyd eisoes, mentrau fel plannu coed, cadw gwenyn cynhwysol i anabledd yn Uganda; nid y rhain yw'r blaenoriaethau cywir. Cyfrifoldeb Llywodraeth y DU yw datblygu rhyngwladol; ni chaiff hyn ei ddatganoli i Gymru. Felly, pa fanteision mesuradwy y mae'r ymrwymiadau tramor hyn yn eu cyflawni i bobl Cymru a chenedlaethau'r dyfodol yma? Ac a all y Gweinidog esbonio sut mae Llywodraeth Cymru yn cyfiawnhau cymryd arian y bwriedir ei wario er budd ein cydwladwyr a chenedlaethau'r dyfodol yma, a'i wario yn hael iawn ar bobl eraill dramor nad yw Llywodraeth Cymru dan unrhyw rwymedigaeth iddyn nhw? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785133 116 En 2026-11-10T14:26:31 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=3393&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Fe allaf i dawelu meddwl yr Aelod na fydd y Llywodraeth hon yn ysgrifennu sieciau gwag i unrhyw un, ac fe fyddai unrhyw un sy'n adnabod ein Gweinidog cyllid ni'n gwybod mai dyna'r achos yn sicr iawn. Fe wnaethom ni nodi set o flaenoriaethau yn ein maniffesto ynghylch mynd i'r afael â rhestrau aros, ynghylch gofal plant, ynghylch mynd i'r afael â thlodi plant, ynghylch gwella ein heconomi ac ar ysgolion. Dyna'r union flaenoriaethau a fydd yn gonglfaen i'n cyllideb. Ac mae'r Aelod yn holi ynglŷn â gwariant rhyngwladol ac a oes unrhyw fanteision oherwydd gwariant rhyngwladol. Fel dywedodd y Prif Weinidog gynnau, rydym ni wedi denu mewnfuddsoddiad sylweddol i Gymru oherwydd ein swyddfeydd rhyngwladol sy'n hyrwyddo buddsoddiad rhyngwladol yng Nghymru. Ac rwy'n ailadrodd: rydym ni'n Llywodraeth ryngwladolaidd sy'n gweithio gyda'r byd a thramor, ac mae hynny'n fraint ac yn flaenoriaeth i ni. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785139 117 Cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad B Cyllideb Llywodraeth y DU 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785140 118 Cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad O 12151 12151 Matthew Jones AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12151 Jones, Matthew 2. Pa asesiad y mae'r Gweinidog Cabinet wedi'i wneud o effaith cyllideb Llywodraeth y DU ar gyflawni'r Rhaglen Lywodraethu? OQ64862 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785141 119 Cy 2026-11-10T14:27:38 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=3460&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Diolch am y cwestiwn. Nid yw hon yn gyllideb Llywodraeth Prydain sy'n cyflawni dros bobl Cymru. Mae'n siomedig, er i'r Canghellor ddatgan ei fwriad i symud pŵer a chyllid allan o San Steffan, na chafodd hynny ei ymestyn i Gymru. Dŷn ni bellach wedi ystyried y goblygiadau'n llawn wrth inni gwblhau penderfyniadau cyn cyhoeddi cyllideb Cymru yr wythnos nesaf. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785144 120 En 2026-11-10T14:28:04 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=3486&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12151 12151 Matthew Jones AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12151 Jones, Matthew Diolch, Weinidog. Mae cymaint o uchelgais yn y rhaglen lywodraethu i fynd i'r afael â rhai o broblemau mwyaf dyrys Cymru. Yn ystod ein 27 mlynedd a rhagor o ddatganoli, mae tlodi plant yn arbennig wedi dal Cymru yn ôl. Mae mentrau fel cynllun treialu taliadau Cynnal ar gyfer cefnogi plant ar aelwydydd incwm isel yn uniongyrchol yn dangos cymaint o addewid. Mae hwn yn syniad arloesol i Gymru, yn seiliedig ar arferion gorau mewn mannau eraill—yr union bethau y dylai datganoli fod yn ymwneud â nhw. Mae hi'n gampus fod y rhaglen lywodraethu yn cynnwys y cynllun treialu hwn, cam hanfodol i sicrhau bod Cynnal yn hyfyw. Ond fe wyddom ni na all ein huchelgais aros gyda chynllun treialu. Os yw'r rhagolwg yn y tymor canolig a hirdymor ar gyfer cyllidebau Cymru mor wan ag y mae cyllideb y DU yn ei nodi, a wnaiff y Llywodraeth roi sicrwydd i'm hetholwyr i na fydd ein huchelgais tymor hwy ar gyfer prosiectau fel Cynnal, a fydd yn codi dinasyddion tlotaf Cymru o dlodi, yn cael ei orfodi i ddod i ben ar gam y cynllun treialu? Diolch. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785147 121 En 2026-11-10T14:29:05 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=3547&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Fe allaf i gynnig y sicrwydd hwnnw i'r Aelod oherwydd mae mynd i'r afael â thlodi plant, fel nodais i, yn flaenoriaeth allweddol i'r Llywodraeth hon. Fe fyddwn ni, wrth gwrs, yn dysgu o—hynny yw, dyna beth yw ystyr prosiectau treialu. Fe edrychwn ni ar y cynllun treialu, fe fyddwn ni'n dysgu'r gwersi ac yn datblygu camau'r dyfodol o ran tlodi plant yn seiliedig ar y llwyddiannau hynny. Fodd bynnag, mae'r Aelod yn iawn i dynnu sylw at bwysigrwydd Cynnal. Mae'r ffaith nad ydym wedi sicrhau cytundeb gan yr Adran Gwaith a Phensiynau eto i allu symud ymlaen gyda Cynnal yn achos rhwystredigaeth i mi, oherwydd mae cyd-Aelodau yn siŵr o fod yn ymwybodol ein bod ni'n gofyn am y diystyriadau hynny o fewn y system fudd-daliadau ar gyfer gallu rhoi Cynnal ar waith. Fe hoffem ni allu rhoi Cynnal ar waith heddiw; rydym yn dal i aros, er gwaethaf eu geiriau teg nhw, am gamau gan Lywodraeth y DU, yr wyf i'n gobeithio y byddan nhw'n dwyn ffrwyth cyn bo hir. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785145 122 En 2026-11-10T14:30:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=3602&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785146 123 En 2026-11-10T14:30:03 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=3605&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12160 12160 Stephen Senior AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12160 Senior, Stephen Weinidog, rwyf i newydd glywed yr hyn a ddywedoch chi. Ddeng mlynedd yn ôl, rodd Llywodraeth Cymru yn cael oddeutu £14 biliwn gan Lywodraeth y DU. Nawr, mae hynny tua £28 biliwn. Dyna ddyblu mewn degawd. Yn ystod y cyfnod hwnnw, mae chwyddiant wedi bod ar tua 42 y cant. Felly mae Llywodraeth Cymru, mewn gwirionedd, yn cael tua thraean yn fwy nag y câi ddegawd yn ôl. Ond fe fydd llawer yn y Siambr hon, sy'n eich cynnwys chi yn ôl pob tebyg, yn ymwisgo â blanced gysurus cyni. Roedd y datganiad diweddar gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid yn cwyno am ostyngiad o 0.5 y cant mewn termau real y flwyddyn nesaf, ac eto mae'r Llywodraeth hon yn dal i fynd ar ôl prosiectau gwastraffus ac amherthnasol fel yr awdurdod darlledu cysgodol. Heddiw, dyma'r comisiwn cenedlaethol dros annibyniaeth a phenodiad yr hoelion wyth, a fydd yn arwain yn anochel at awgrymiad y byddai annibyniaeth Cymru yn hyfyw. Weinidog, a ydych chi'n barod i gymryd cyfrifoldeb a bod yn atebol am sut caiff arian ei wario, neu a fyddwch chi'n syrthio yn ôl ar y trefniant cyfforddus o weld bai ar San Steffan, sef rhywbeth a wnaethoch chi eisoes heddiw? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785148 124 En 2026-11-10T14:31:08 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=3670&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Diolch i'r Aelod am ei bwyntiau ef. Cafodd y pwynt ar y gyllideb ei wneud yn eglur iawn gan fy nghyd-Weinidog y Gweinidog Cabinet dros Gyllid. Mae hwn yn doriad o 0.5 y cant mewn termau real. Dyna'r hyn y mae'r Llywodraeth hon yn ei wynebu. Er hynny, efallai y byddai ef yn falch o ddysgu bod rhywfaint o gydymdeimlad gennyf i â'i bwynt ef yn fwy eang, sef bod rhywfaint o dwf wedi bod dros y blynyddoedd diwethaf yng nghyllideb Llywodraeth Cymru ac nad ydym ni wedi gweld gwelliant o ran canlyniadau i bobl Cymru. Dyna un o'r rhesymau pam y gwnaeth pobl bleidleisio i gael Llywodraeth newydd i mewn a chanddi uchelgais newydd, yn fy marn i, ar gyfer cynnig arweinyddiaeth newydd i Gymru er mwyn inni allu defnyddio ein harian yn fwy effeithiol i gyflawni o ran gofal plant, tlodi plant, yr economi, yr ysgolion a'r gwasanaeth iechyd. Diolch i chi. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785149 125 Cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad B Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785150 126 Cy 2026-11-10T14:31:56 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=3718&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Galwaf yn awr ar lefarwyr y pleidiau i holi'r Gweinidog Cabinet. Llefarydd Reform UK, Adrian Mason. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785153 127 En 2026-11-10T14:32:05 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=3727&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12181 12181 Adrian Mason AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12181 Mason, Adrian Helo, Weinidog Cabinet. Fel gwyddoch chi'n dda iawn, rwy'n gefnogol i fwy o fuddsoddiad yng ngwasanaethau rheilffyrdd Cymru, ond nid datganoli pellach yw'r unig ffordd o gyflawni hynny. Mae'r Bil Rheilffyrdd gerbron y Senedd ar hyn o bryd ac mae hynny'n rhoi cyfle i gryfhau cylch gwaith statudol Gweinidogion Cymru. Serch hynny, mae'r trefniadau gweinyddol arfaethedig hyn yn dibynnu ar femorandwm cyd-ddealltwriaeth i raddau helaeth iawn ac, fel gwyddoch chi, nid yw cytundebau o'r fath yn gyfreithiol rwymol, wrth gwrs. Yn y bôn, fe godwyd pryderon gan y Pwyllgor Deddfwriaeth fis diwethaf ynglŷn â'r mater. Yn sicr, cyn ceisio pwerau pellach, fe ddylai eich Llywodraeth chi sicrhau bod y pwerau a'r mesurau diogelu sydd eisoes ar gael yn cael eu defnyddio. A fyddwch chi'n ceisio gwarantau statudol mwy cadarn ar gyfer Gweinidogion Cymru dan y Bil Rheilffyrdd, yn hytrach na dibynnu ar fesurau na ellir eu gorfodi nhw'n gyfreithiol? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785156 128 En 2026-11-10T14:33:03 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=3785&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Rwy'n diolch i'r llefarydd am ei gwestiynau, a fynegwyd yn eglur, yn ôl ei arfer yn y Siambr hon. Mae'r gwahaniaeth rhwng sail statudol a memorandwm cyd-ddealltwriaeth yn un pwysig, fel roeddech chi'n nodi. Fe wn i'm cyd-Aelod, y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth, fod mewn trafodaethau gweithredol gyda Llywodraeth y DU ar gyfer sicrhau bod y Bil Rheilffyrdd yn adlewyrchu swyddogaeth Gweinidogion Cymru mewn modd priodol ac yn rhoi hynny ar sail statudol mewn modd priodol. Rwy'n dymuno yn dda iddo ef gyda'r trafodaethau hynny, fel rwy'n gobeithio y mae pawb yn y Siambr hon yn ei wneud. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785159 129 En 2026-11-10T14:33:40 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=3822&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12181 12181 Adrian Mason AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12181 Mason, Adrian Diolch i chi am eich ateb. Rwy'n dymuno siarad am dribiwnlysoedd Cymru nawr. Mae eich Llywodraeth chi wedi addo cyflwyno Bil Tribiwnlysoedd Cymru yn gynnar yn nhymor y Senedd, ond rydym ni'n aros i gael gweld y cynigion, yr amserlen a'r costau a gafodd eu diweddaru. Mae'r ffigurau, serch hynny, yn arbennig o bryderus. Yn 2023, roedd asesiad effaith yn amcangyfrif costau blynyddol y system arfaethedig o gwmpas £5.7 miliwn. Eto i gyd, roedd gwariant gwirioneddol ar dribiwnlysoedd presennol Cymru yn unig yn ymestyn hyd at £6.09 miliwn yn 2024-25. Mae'r ffigurau hyn yn codi pryderon difrifol ynglŷn â'r rhagdybiaethau ariannol sy'n sail i'ch cynigion chi. Rhaid i unrhyw newid fod yn seiliedig ar dystiolaeth gadarn, nid ar uchelgais gyfansoddiadol yn unig. Felly, Weinidog Cabinet, a wnewch chi gyhoeddi'r cynigion yn fanwl, yr amserlen ar gyfer gweithredu a'r costau a gafodd eu diweddaru, er mwyn i'r Senedd hon asesu eu goblygiadau ariannol? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785164 130 En 2026-11-10T14:34:38 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=3880&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Diolch am y cwestiwn. Rwy'n siŵr y bydd fy nghyd-Aelod y Cwnsler Cyffredinol, sydd wedi bod yn cydlynu tocyn o'r gwaith hwn yn y Llywodraeth, yn hapus i roi sesiwn friffio i Aelodau'r Senedd maes o law. Wrth i'r cynigion hynny ddatblygu, fe fyddwn ni, yn wir, yn cyhoeddi amserlen ar gyfer gweithredu a'r costau yr ydych chi'n cyfeirio atyn nhw. Mae yna her, i'r Aelodau fod yn ymwybodol, ynglŷn â thribiwnlysoedd. Mae mwy o ddinasyddion yn ceisio arweiniad gan dribiwnlysoedd heddiw nag a fu yn y gorffennol. Mae cydweithwyr sy'n gweithio mewn tribiwnlysoedd yn dweud wrthyf i fod pobl yn gwneud defnydd creadigol o ddeallusrwydd artiffisial i wneud hawliadau gerbron tribiwnlysoedd, ac felly mae yna her wirioneddol yn hynny o beth, yr ydym ni'n gweithio drwyddi. Mae fy nghyd-Aelod y Cwnsler Cyffredinol yn rhoi sylw mawr i'r materion hyn. Rwy'n siŵr y byddai yntau'n fodlon, maes o law, i ddiweddaru'r Senedd, ond hefyd, os hoffai Aelodau gael sesiwn friffio dechnegol fwy manwl, i gynnig sesiwn friffio fel honno i'r Aelodau hefyd. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785167 131 En 2026-11-10T14:35:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=3902&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785168 132 En 2026-11-10T14:35:40 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=3942&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12181 12181 Adrian Mason AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12181 Mason, Adrian Diolch i chi. Rwyf i am siarad yn gyffredinol nawr am ddatganoli, os caf i. Fel mater cyffredinol, Weinidog Cabinet, mae eich Llywodraeth yn dal i fynd ar drywydd trosglwyddo pwerau pellach o San Steffan i Gaerdydd. Fe wn i y byddwch chi'n gwneud datganiad yn nes ymlaen, ond nid wyf i am gyfeirio at hwnnw ar y foment. Ni ddylai datganoli fod yn ddiben ynddo'i hun, serch hynny, fel dywedais i yn y Siambr hon sawl tro. Cyn ceisio pwerau ychwanegol, mae'n rhaid bod tystiolaeth glir o fater ynglŷn â'r trefniadau presennol y byddai trosglwyddo pwerau yn ei ddatrys yn wirioneddol. Ond mae'n rhaid cael cynllun cyflawni sy'n gredadwy hefyd, cyllid cynaliadwy, llinellau eglur o atebolrwydd ac, yn bwysig iawn, ystyriaeth gyflawn o'r effaith ar gymunedau y mae eu cysylltiadau economaidd a chymdeithasol nhw'n ymestyn dros y ffin â Lloegr. Felly, Weinidog Cabinet, a wnewch chi ymrwymo heddiw i gyhoeddi asesiad yn unol â phob un o'r profion hyn cyn cyflwyno unrhyw gynigion pellach ar gyfer datganoli, er mwyn i'r Senedd archwilio'r dystiolaeth drosti hi ei hun? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785170 133 En 2026-11-10T14:36:37 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=3999&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Mae'r Aelod yn siŵr o fod yn ymwybodol bod nifer o gomisiynau annibynnol wedi bod sy'n ymdrin â nifer o'r cynigion hyn. Mae'r Arglwydd Thomas sy'n fawr iawn ei barch, o ran cyfiawnder troseddol, wedi ystyried y materion hynny ac wedi dod i gasgliad pendant ac eglur ynghylch y system cyfiawnder troseddol. Ac fe fyddwn ni'n sicr yn gweithio tuag at roi'r casgliadau hynny ar waith. Rwyf i am roi enghraifft arall i'r Aelod ym maes cyfiawnder ieuenctid. Fe gefais i gyfarfod cynhyrchiol iawn gyda fy nghyd-Weinidog, y Dirprwy Brif Weinidog a'r Arglwydd Ganghellor ddoe. Roeddem ni'n trafod camau pellach ar gyfiawnder ieuenctid, ynglŷn â sut y gallem ddod â'r system cyfiawnder ieuenctid, iechyd, addysg a thai i gyd at ei gilydd er mwyn cefnogi pobl ifanc fel nad ydyn nhw'n eu cael eu hunain yn garcharorion yn ein system garchardai. Dyna enghraifft arall o sut y gallem wneud cynnydd gwirioneddol i wella bywydau pobl trwy ddatganoli. Diolch yn fawr. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785178 134 Cy 2026-11-10T14:37:34 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=4056&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Llefarydd Llafur Cymru, Huw Thomas.  16422 7 2026-11-10T13:30:02 785180 135 Cy 2026-11-10T14:37:37 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=4059&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12156 12156 Huw Thomas AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw Weinidog, rŷn ni chwe mis i mewn i'ch cyfnod chi fel Llywodraeth—un wythfed o'r ffordd drwy'r tymor. Gadewch i ni edrych ar sut rydych chi’n perfformio, gan ddefnyddio eich mesurau chi eich hunain.  16422 7 2026-11-10T13:30:02 785185 136 En 2026-11-10T14:37:50 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=4072&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12156 12156 Huw Thomas AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw Wrth edrych ar y dudalen we a gyhoeddwyd yn ddiweddar 'Cynnydd o ran ein blaenoriaethau', mae yna chwech o flaenoriaethau a llai na dwsin o bwyntiau data gwirioneddol. Dim ond un set ddata y gallwn i ddod o hyd iddi sy'n cynnwys data gwirioneddol ers i chi ddod i mewn i'r Llywodraeth. Felly, gadewch i ni fanylu ar hynny. Hynny yw, wrth gwrs, rhestrau aros y GIG. Mae hynny'n dangos bod rhestrau aros wedi cynyddu 30,000 ers i chi ddod i'ch swydd ym mis Mai. Mae hynny'n cynnwys cynnydd yn y rhestrau aros am dros ddwy flynedd hefyd. Weinidog, chi sy'n gyfrifol am effeithiolrwydd y Llywodraeth. Mae'r Gweinidog iechyd yn honni bod cynllun i'w gael. Beth yw eich asesiad chi o aneffeithiolrwydd y cynllun hwnnw, ac a ydych chi'n cytuno â mi y dylid dechrau ar ei adferiad gyda cherrig milltir a nodau, efallai gan ddechrau gyda dyddiad ar gyfer dod â rhestrau aros y GIG yn ôl i'w maint pan ddechreuoch chi ar eich swydd? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785191 137 En 2026-11-10T14:38:45 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=4127&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Rwy'n diolch i'r Aelod am ei gwestiwn ef, wrth iddo dynnu sylw yn effeithiol iawn at y diffyg canolbwyntio ar ddata gan y Llywodraeth flaenorol a'i groeso cynnil i ychwanegiad ein dangosfwrdd digidol ar gyfer rhoi diweddariadau iddo ef ar gynnydd tryloyw o ran ein blaenoriaethau ni. Mae fy nghyd-Weinidog y Gweinidog dros iechyd wedi bod yn eglur: mae llawer o waith i'w wneud i fyrhau'r rhestrau aros o ddwy flynedd. Fe fyddwn ni'n byrhau'r rhain ymhen misoedd. Fel darluniodd ef yn hyfryd yn y fan hon heddiw, fe fydd y dangosfwrdd digidol yn caniatáu i bawb yn y Siambr hon weld pa mor dda y byddwn ni'n gwneud. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785195 138 En 2026-11-10T14:39:24 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=4166&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12156 12156 Huw Thomas AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw Rhoddwyd yr ymrwymiad i fyrhau'r rhestrau aros hirdymor ymhen misoedd. Mae chwe mis wedi bod nawr ac maen nhw wedi ymestyn unwaith eto, Weinidog. Rydych chi'n sôn am dryloywder. A yw llond llaw o ddangosyddion perfformiad allweddol yn ddigon da mewn gwirionedd? Rwyf i wedi crybwyll esiampl Cyngor Caerdydd gyda chi o'r blaen—197 o ddangosyddion perfformiad allweddol wedi eu cyhoeddi ar eu gwefan nhw. Pam na all Llywodraeth Cymru wneud yr un peth? Oherwydd fe gewch chi eich barnu ar ddarpariaeth gwasanaethau effeithiol gan lywodraeth dryloyw. Mae'r camau gweithredu a'r cyhoeddiad yr wythnos diwethaf ynglŷn ag ymchwiliad COVID wedi codi cwestiynau pellach am barodrwydd y Llywodraeth hon i gadw at ei hymrwymiadau. Diwygio'r dreth gyngor—mater a gafodd ei osgoi. Parc cenedlaethol yn y gogledd—cilio. Mae hon yn Llywodraeth sy'n siomi mwy fyth o bobl trwy osgoi a ffoi rhag cwestiynau anodd. Fy mhrofiad i, a phrofiad cyd-Aelodau, o gwestiynau ysgrifenedig, Weinidog, yw eu bod nhw'n cymryd amser maith i'w hateb yn aml, mae hynny'n cymryd misoedd weithiau. Fe ddywedodd etholwr wrthyf i ddoe fod y Llywodraeth wedi dweud wrtho na fydd unrhyw ateb i'w gwestiynau mwyach. Ddoe, fe redodd eich Gweinidog dros addysg i ffwrdd oddi wrth newyddiadurwr. Llywodraeth mewn daeardy yw hon, Weinidog. Felly— 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785166 139 En 2026-11-10T14:40:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=4202&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785177 140 Cy 2026-11-10T14:40:40 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=4242&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Cwestiwn, plis. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785179 141 En 2026-11-10T14:40:41 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=4243&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12156 12156 Huw Thomas AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw Felly, y cwestiwn yw: beth fyddwch chi'n ei wneud i sicrhau bod tryloywder yn dechrau golygu rhywbeth gwirioneddol i'r Llywodraeth hon? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785183 142 En 2026-11-10T14:40:47 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=4249&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Lywydd, nid wyf i'n siŵr faint o gwestiynau a gafodd eu gofyn nawr, ond fe wnaf i fy ngorau i ateb ystod eang ohonyn nhw. Gadewch i mi fod yn eglur er mwyn yr holl Aelodau sydd yma: os ydych chi'n cael anawsterau neu'n profi oedi annerbyniol, yn eich barn chi, o ran cwestiynau ysgrifenedig, cysylltwch â'r Gweinidog perthnasol. Rydym ni wedi ymrwymo i fod yn Llywodraeth agored, dryloyw, ac mae hynny'n golygu rhoi atebion i gwestiynau ysgrifenedig mewn da bryd. Felly, os oes yna broblemau, rhowch wybod i mi. Mae'r Aelod yn codi pwynt diddorol am Gyngor Caerdydd: 'Mae gennym 197 o ddangosyddion perfformiad allweddol, mae hynny'n arwydd o sut rydym ni'n blaenoriaethu'. Yn fy marn i, nid yw 197 o flaenoriaethau yn golygu blaenoriaethau o gwbl. Nid wyf yn ymddiheuro am fod â nifer fechan o fesurau allweddol y bydd y Llywodraeth hon yn cael ei barnu ar eu cyflawniad nhw. Roeddem ni'n dweud ar ben blaen ein maniffesto y byddem ni'n mynd i'r afael â gofal plant, tlodi plant, yr economi, ysgolion a'r gwasanaeth iechyd, ac rydym wedi nodi cawell o fesurau allweddol ar gyfer olrhain cynnydd ar y rhain. Mae'n ymwneud â blaenoriaethu mewn amgylchiadau anodd, ond blaenoriaethu a wnawn ni. Fe fyddwn ni'n canolbwyntio ar yr union flaenoriaethau a bennwyd gennym ni er mwyn pobl Cymru yn ein maniffesto ni pan oeddem yn sefyll i gael ein hethol i arwain y Llywodraeth hon. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785188 143 Cy 2026-11-10T14:42:10 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=4332&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Llefarydd y Ceidwadwyr Cymreig, Paul Davies. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785192 144 En 2026-11-10T14:42:12 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=4334&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 145 145 Paul Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=145 Davies, Paul Diolch, Lywydd. Yn dilyn thema iechyd, Weinidog Cabinet, yn eich datganiad ar gyflawni cynllun 100 diwrnod cyntaf Llywodraeth Cymru ym mis Awst, roeddech chi'n dweud y byddech chi'n bwrw ymlaen â'r gwaith o gyflawni blaenoriaethau gwirioneddol pobl Cymru, gan dorri rhestrau aros ac adeiladu gwasanaeth iechyd a gofal sy'n addas i'r dyfodol. Mae cleifion yn cael eu trin mewn ysbytai mewn amgylchiadau ofnadwy—yng nghoridorau ysbytai ac, mewn rhai achosion, hyd yn oed yng nghypyrddau ysbytai. Rwy'n siŵr y byddech chi'n cytuno â mi fod hynny'n gwbl annerbyniol. Wrth gwrs, fel clywsom ni, mae'r Llywodraeth wedi gwneud tro pedol o ran yr addewid i gynnal ymchwiliad cyhoeddus COVID ledled Cymru, mae rhestrau aros yn ymestyn, ac mae amseroedd ymateb ambiwlans yn gwaethygu. Felly, a wnewch chi ddweud wrthym ni pa gamau brys y gwnaethoch chi eu cymryd yn Weinidog Cabinet dros effeithiolrwydd y Llywodraeth i helpu Llywodraeth Cymru i adeiladu gwasanaeth iechyd a gofal sy'n addas i'r dyfodol, fel roedd eich datganiad yn yr haf yn ei addo? O ystyried nad oes yna lawer iawn o ddata, a wnewch chi ddweud wrthym ni pa nodau a wnaethoch chi eu pennu i'ch cyd-Weinidog y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal i sicrhau y byddwn ni'n gweld gwelliannau gwirioneddol yn ein gwasanaeth iechyd? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785197 145 En 2026-11-10T14:43:28 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=4410&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Yn amlwg, rwy'n ategu'r sylwadau a wnaeth yr Aelod ynglŷn â pha mor annerbyniol yw triniaeth i gleifion mewn cypyrddau; mae hynny'n amlwg yn annerbyniol. Dyna pam mae fy nghyd-Weinidog, y Gweinidog Cabinet dros iechyd, wedi pennu cynllun hirdymor ar gyfer atgyweirio sylfeini'r GIG. Honno yw ein sefyllfa ni, a dyna sydd ei angen arnoch chi i fynd i'r afael ag etifeddiaeth 27 mlynedd o arweinyddiaeth wael i'r gwasanaeth iechyd. Felly, mae yna her yn hynny o beth. O ran nodau, o ran y nod dwy flynedd, mae fy nghyd-Weinidog y Gweinidog dros iechyd a'r Llywodraeth hon yn eglur y byddwn ni'n byrhau amseroedd aros o fewn misoedd. Dyna'r hyn y gwnaethom ni ei ddweud, ac rwy'n ailadrodd hynny eto heddiw. Mae hynny'n eglur i bawb: misoedd, nid blynyddoedd. Mae gennym ni amserlen bwrpasol ac rydym ni'n gweithio tuag at hynny. Rwyf i am roi un enghraifft i'r Aelod: un o'r meysydd sydd wedi dod i'r amlwg i mi y mae angen i ni ganolbwyntio arno a'i ystyried yn ofalus yw sail cost y GIG. Roeddwn i'n falch o gael ymuno â phrif weithredwr y GIG a'r cyfarwyddwr cyllid am sesiwn friffio manwl iawn am yr ystod o bwysau cost a'r ystod o gyllidebau sy'n wynebu ein byrddau iechyd yng Nghymru, a fydd yn ein galluogi ni i ystyried strwythur y GIG a'r hyn y mae angen ei wneud. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785201 146 En 2026-11-10T14:44:55 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=4497&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 145 145 Paul Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=145 Davies, Paul Lywydd, y gwir amdani yw, er gwaethaf addewidion o newid yn ystod yr ymgyrch etholiadol, mae hi'n ymddangos bod y Llywodraeth hon yn barhad i'w rhagflaenydd, yn hytrach nag ymadawiad oddi wrthi. Cyfrifoldeb cyntaf Llywodraeth Cymru yw gwrando ar y bobl sydd wedi ei hethol i'w gwasanaethu, ond ledled Cymru, mae cymunedau yn wynebu'r posibilrwydd o golli mynediad at wasanaethau gofal iechyd lleol hanfodol. Yn y canolbarth, fe allai gwelyau cleifion mewnol gael eu tynnu o ysbytai cymunedol; yn y gorllewin, mae gwasanaethau strôc yn wynebu toriadau arfaethedig a chanoli pellach, yn erbyn ewyllys y bobl; ac yn y gogledd, mae'r bwrdd iechyd yn ymgynghori ar gynigion a allai weld gwasanaethau canolfannau gofal sylfaenol brys yn cael eu tynnu'n eu holau o dri ysbyty. Nid yw hwn yn wasanaeth iechyd sy'n cael ei ffurfio i gwrdd ag anghenion pobl Cymru yn y dyfodol, a'r hyn sydd ar goll yw arweinyddiaeth bendant ac ymrwymiad i ddiogelu'r ddarpariaeth leol o ofal iechyd. Felly, sut ydych chi'n sicrhau bod gan Lywodraeth Cymru'r asgwrn cefn i wrthsefyll byrddau iechyd ar ran pobl Cymru, a phryd y gall pobl Cymru ddisgwyl gweld gwelliannau diriaethol ym mherfformiad y GIG? Ac a fyddwch chi'n herio eich cyd-Aelodau chi yn y Cabinet am eu goruchwylio a'u rheolaeth ar fyrddau iechyd i sicrhau mwy o dryloywder ac atebolrwydd am fethiannau parhaus yn ein GIG? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785128 147 En 2026-11-10T14:45:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=4502&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785169 148 En 2026-11-10T14:46:12 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=4574&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Mae'r Aelod yn siŵr o fod yn gwybod ein bod ni, yn y Llywodraeth, yn gweithio fel tîm, ac rwy'n gweithio yn glòs gyda fy nghyd-Weinidog yn y Cabinet, y Gweinidog dros iechyd, a'n Dirprwy Weinidogion ym maes iechyd, i yrru ein hagenda ymlaen—gan yrru ein hagenda ymlaen, sy'n bwriadu byrhau amseroedd aros, sy'n ceisio integreiddio iechyd a gofal cymdeithasol yn well ac, yn hollbwysig, yn blaenoriaethu iechyd ataliol. Mae hwnnw'n nod hirdymor, ac yn hanfodol ar gyfer cynaliadwyedd hirdymor ein system iechyd a gofal cymdeithasol. Dyna'r hyn yr ydym ni'n bwriadu ei wneud, dyna beth ddylai pobl Cymru ein barnu ni amdano dros y pedair blynedd nesaf sef a ydym wedi cyflawni hynny neu beidio. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785171 149 Cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad B Datganoli Cyllid Cymorth Cyflogaeth 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785172 150 Cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad O 12168 12168 Donna Cushing AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12168 Cushing, Donna 3. Pa drafodaethau mae Llywodraeth Cymru wedi'u cael gyda Llywodraeth y DU ynghylch datganoli cyllid cymorth cyflogaeth? OQ64858 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785173 151 En 2026-11-10T14:47:02 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=4624&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Rydym ni mewn trafodaethau parhaus gyda Llywodraeth y DU ac yn gweld cyfleoedd posibl gyda datganoli gwirioneddol cyllid cymorth cyflogaeth. Serch hynny, mae manylion pwysig yn dal i fod yn aneglur, gan gynnwys cyfraddau cyllid, unrhyw amodau ynghlwm a'r hyblygrwydd sydd ar gael i Gymru. Fe fyddwn ni'n parhau i ymgysylltu â Llywodraeth y DU cyn y caiff unrhyw benderfyniadau eu gwneud. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785176 152 En 2026-11-10T14:47:23 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=4645&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12168 12168 Donna Cushing AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12168 Cushing, Donna Diolch. Mae cyllid cymorth cyflogaeth yn golygu mwy na dim ond helpu ceiswyr gwaith i ddod o hyd i waith. Mae honno'n ffordd werthfawr o gefnogi pobl ddi-waith ledled Cymru, gan gynnwys pobl ifanc nad ydyn nhw mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant—a elwir hefyd yn NEET—i feithrin eu hyder a'u sgiliau cyflogadwyedd. Roedd 22,000 o bobl ifanc 18 i 24 oed yn y de-ddwyrain, sy'n cynnwys fy etholaeth i Syr Fynwy Torfaen, yn NEET, yn y cyfnod o dair blynedd a ddaeth i ben ym mis Rhagfyr 2025. Mae'r ffigur hwn yn syfrdanol. Mae'n rhaid i ni i gyd sicrhau bod pob unigolyn ifanc yn elwa ar gymorth wedi ei deilwra i'w helpu i fod â'r dechrau gorau i'w fywyd gwaith. Weinidog Cabinet, mae eich Llywodraeth chi wedi ymrwymo yn briodol i ddatblygu strategaeth sgiliau newydd i Gymru i gryfhau llwybrau i addysg, hyfforddiant a chyflogaeth i bobl ifanc sy'n NEET. Sut mae Llywodraeth Cymru am sicrhau bod unrhyw ddatganoli posibl o gymorth cyllid cyflogaeth i Gymru yn sicrhau bod cymorth ychwanegol yn cyrraedd pobl ifanc sy'n NEET yn Sir Fynwy Torfaen? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785189 153 En 2026-11-10T14:48:24 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=4706&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Rwy'n credu y dylem ni i gyd fod yn bryderus iawn am y cyfraddau cynyddol o bobl ifanc sy'n cael eu dosbarthu fel NEET. Rwy'n cytuno bod cymorth cyflogaeth yn ymwneud â llawer mwy na dim ond paru rhywun gyda swydd. Mae angen i gefnogaeth effeithiol gydnabod y rhwystrau y mae pobl ifanc yn eu hwynebu a'u helpu nhw i fagu'r hyder, y sgiliau a'r profiad i symud ymlaen i addysg, hyfforddiant neu gyflogaeth. Dyna pam rwy'n gweld cyfleoedd posibl yn y datganoli pellach, a'n nod ni yw sicrhau'r adnoddau a'r hyblygrwydd gwirioneddol y mae eu hangen i ddylunio cymorth o amgylch anghenion a blaenoriaethau Cymru—anghenion ein pobl ifanc a'n dinasyddion. Fe fyddem ni'n awyddus i'r hyblygrwydd ddatblygu dull ar gyfer Cymru sy'n cael ei anelu yn well, ei arwain gan dystiolaeth ac sy'n ariannol gynaliadwy, lle byddai cymorth cyflogadwyedd yn gweithio ochr yn ochr â'n blaenoriaethau ni o ran sgiliau, addysg a datblygiad economaidd. Ond gadewch i ni fod yn eglur, mae dwyn pobl ifanc nad ydyn nhw mewn addysg, cyflogaeth neu hyfforddiant i mewn i waith yn gofyn am weithredu ar ddwy ochr y farchnad lafur. Oes, mae angen cymorth cyflogadwyedd effeithiol arnom ni, ond dim ond os oes yna ddigon o gyfleoedd cyflogaeth yn Syr Fynwy Torfaen ac mewn cymunedau ledled Cymru y gall hynny lwyddo. A dyna pam mae ein dull ni o ran yr economi, trwy ein cenhadaeth cynhyrchiant, a chreu asiantaeth datblygu newydd mor hanfodol o ran gweld llwyddiant yn y dyfodol. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785196 154 En 2026-11-10T14:49:55 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=4797&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 5113 5113 Nigel Williams AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5113 Williams, Nigel Os maddeuwch i mi, Lywydd, cyn fy nghwestiwn, fe hoffwn i fynegi fy anniddigrwydd ar goedd oherwydd y sylwadau ffiaidd a wnaethpwyd ar-lein ynghylch fy nghyd-Aelod dros Fflint Wrecsam, Cristiana Emsley. Fe ddylem ni i gyd fod yn condemnio'r ymddygiad hwn. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785154 155 En 2026-11-10T14:50:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=4802&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785174 156 En 2026-11-10T14:50:10 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=4812&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw A gaf i ofyn i'r Aelod, os gwelwch yn dda, ofyn y cwestiwn? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785175 157 En 2026-11-10T14:50:12 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=4814&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 5113 5113 Nigel Williams AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5113 Williams, Nigel Fe wnaf i ofyn y cwestiwn nawr. Rwyf i wedi dweud yr hyn yr oedd angen i mi ei ddweud. Diolch yn fawr iawn i chi. Weinidog Cabinet, ni fydd datganoli cyllid cymorth cyflogaeth yn ystyrlon heb i hynny estyn cymorth ymarferol yn ein cymunedau. Yn dilyn y cytundeb gyda Llywodraeth y DU, a wnewch chi ddweud wrthym ni faint o'r cyllid hwnnw fydd yn cyrraedd at bobl yn Fflint Wrecsam, pryd y gallan nhw ddisgwyl ei weld, a sut y byddwch chi'n sicrhau ei fod yn helpu pobl leol i ennill sgiliau, gan gynnwys sgiliau digidol ac AI, i'w helpu nhw i symud i gyflogaeth gynaliadwy? Diolch yn fawr. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785155 158 En 2026-11-10T14:50:40 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=4842&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Rwy'n diolch i'r Aelod am ei gwestiwn. Efallai fy mod i wedi colli rhywbeth, Lywydd, ond nid wyf i'n siŵr ein bod wedi dod i gytundeb ar ddatganoli cyllid cymorth cyflogaeth hyd yn hyn. Mae yna set o egwyddorion y gwnes i eu nodi yn fy ateb i'r cwestiwn blaenorol ynglŷn â sut y byddai angen i system i Gymru fod yn un hyblyg, y byddai angen i gwrdd ag anghenion pobl ifanc yn Fflint Wrecsam, fel byddai o ran anghenion pobl ifanc yn Syr Fynwy Torfaen. Rwy'n credu bod posibiliadau gwirioneddol yn hyn, ac rwy'n credu bod hyn yn cyd-fynd ag agenda Prif Weinidog newydd y Deyrnas Unedig. Mae'n cyd-fynd yn union â'r agenda a bennwyd gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni yma yn y Senedd. Felly, wrth ddod â hynny at ei gilydd, rwy'n credu bod posibiliadau gwirioneddol, ac rwy'n gobeithio y gallwn ni gael dadleuon eto ynghylch y datrysiad gorau i Gymru o ran cymorth cyflogaeth i gael swydd a sgiliau priodol i'r bobl ifanc hynny i gyd lle gallan nhw ddatblygu a ffynnu. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785157 159 En 2026-11-10T14:51:44 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=4906&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12175 12175 Shav Taj AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12175 Taj, Shav Weinidog, fe ddylai newid cyfansoddiadol fod yn ymwneud â gwella canlyniadau yn hytrach na dim ond caffael pwerau ychwanegol. O ystyried llwyddiant rhaglenni fel Cymru'n Gweithio wrth ddarparu cymorth cydlynol i bobl sy'n chwilio am waith, pa drafodaethau a gafodd Llywodraeth Cymru gyda Llywodraeth y DU ar ddatganoli cyllid cymorth cyflogaeth? A pha dystiolaeth a ddefnyddiwyd ganddi i ddangos y gallai Cymru ddarparu'r gwasanaethau hynny'n fwy effeithiol dan reolaeth ddatganoledig? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785158 160 En 2026-11-10T14:52:09 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=4931&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Mae'r Aelod yn tynnu sylw at rai cynlluniau cymorth cyflogaeth effeithiol iawn y mae Llywodraeth Cymru wedi bod yn rhan ohonyn nhw yn y gorffennol, ac felly rwyf i o'r farn fod sail gadarn i dystiolaeth sy'n awgrymu y gallai Llywodraeth Cymru wneud gwaith da o ran hyfforddiant cymorth cyflogaeth i bobl ifanc. Mae'r trafodaethau gyda Llywodraeth y DU ar gam cynnar, ac fe fyddwn ni'n mynd ar drywydd y trafodaethau hynny yn egnïol iawn oherwydd, am y rhesymau a amlinellwyd gan yr Aelodau o amgylch y Siambr hon, mae posibiliadau gwirioneddol yn hynny. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785160 161 Cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad B Datganoli Pwerau Lles 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785161 162 Cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad O 4491 4491 Alun Cox AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4491 Cox, Alun 4. Pa gamau mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau bod pwerau lles yn cael eu datganoli ymhellach? OQ64871 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785162 163 Cy 2026-11-10T14:52:50 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=4972&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Mae ein rhaglen lywodraethu yn ein hymrwymo ni i ddatblygu system les dosturiol i Gymru. Rydyn ni'n bwrw ymlaen â'r gwaith hwn ac yn edrych ar gyfleoedd i geisio mwy o bwerau lles i Gymru. Mi fydd y Dirprwy Brif Weinidog yn gwneud datganiad llafar ar y mater hwn cyn bo hir, ac felly dwi ddim am achub y blaen ar y datganiad pwysig hwnnw. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785163 164 En 2026-11-10T14:53:12 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=4994&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 4491 4491 Alun Cox AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4491 Cox, Alun Diolch, Weinidog Cabinet. Mae cynlluniau Llywodraeth Cymru i dreialu cynllun Cynnal ar gyfer hyd at 15,000 o blant yn gam i'w groesawu yn fawr yn y frwydr yn erbyn tlodi plant. Mae'r gwahaniaeth y gallai hyn ei wneud i deuluoedd incwm isel yn sylweddol, ac mae'n rhaid i ni archwilio sut y gellid ei gyflwyno ledled Cymru yn y pen draw. Afan Ogwr Rhondda sydd â'r gyfran uchaf o ddisgyblion ysgol gynradd ac uwchradd sy'n gymwys i gael prydau ysgol am ddim sy'n dibynnu ar brawf modd, ac yno mae'r gyfradd uchaf o anweithgarwch economaidd a geir yn unrhyw etholaeth yn y Senedd. Fe allai Cynnal wneud gwahaniaeth enfawr i deuluoedd yn fy etholaeth i, yn enwedig gyda'r cynnydd o ran costau byw. Mae'r taliad i blant yn yr Alban wedi dangos yr hyn y gellir ei gyflawni gyda phwerau lles nad ydyn nhw i'w cael gan Gymru ar hyn o bryd. Ac mae Aelodau amheugar yma yn gofyn am dystiolaeth bob amser. Mae hi'n ymddangos nad ydyn nhw'n chwilio yn iawn am y dystiolaeth honno. A wnaiff y Gweinidog Cabinet amlinellu pa bwerau pellach sydd eu hangen i ehangu Cynnal y tu hwnt i'r cynllun treialu a pha gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau'r rhain? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785165 165 En 2026-11-10T14:54:19 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=5061&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Rwy'n diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Mae'r Alban yn gallu cyflwyno taliad plant yr Alban, sydd wedi bod yn llwyddiant sylweddol, fel mae'r Aelod yn ei nodi, oherwydd mae'r pwerau lles datganoledig yno nad ydyn nhw gan Gymru ar hyn o bryd. Mae'r pwerau hynny'n rhoi i Lywodraeth yr Alban—[Torri ar draws.] Mae'r pwerau hynny'n rhoi mwy o hyblygrwydd i Lywodraeth yr Alban ddylunio, deddfu ar gyfer a gweinyddu ei dulliau ei hun o estyn cymorth ariannol, gan gynnwys sefydlu'r fframweithiau rheoleiddio a chyflenwi angenrheidiol i weithredu taliadau fel taliad plant yr Alban. Dyna'r mathau o drafodaethau yr ydym ni'n eu cael gyda Llywodraeth y DU. Mae yna gyfle gwirioneddol i'w gael. Mae angen symud yn gyflym ar y diystyriadau budd-dal o ran cynllun treialu Cynnal. Ond mae'r wobr, fel mae'r Aelod yn amlinellu, yn llawer mwy na hynny, gan edrych i'r tymor hwy a datganoliad lles a chefnogaeth effeithiol i bobl mewn tlodi mewn cymunedau ledled Cymru. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785181 166 En 2026-11-10T14:55:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=5102&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785182 167 En 2026-11-10T14:55:24 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=5126&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12161 12161 Sarah Edwards AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12161 Edwards, Sarah Weinidog, mae safbwynt Reform yn eglur: dim mwy o ddatganoli mewn unrhyw faes; dim ond gwelliant o ran y pwerau sydd gennych eisoes. Fe welsom ni, hyd yn oed gyda'ch polisi gofal plant amlwg, nad oes unrhyw gynllun, unrhyw brisiadau, unrhyw fodelu ar gyfer cyfraddau defnyddio. Felly, dychmygwch chi beth a fyddai'n digwydd gyda'r system les gyda Phlaid Cymru wrth y llyw. Efallai eich bod chi'n dyheu am ragor o bwerau, ond pa asesiad a wnaeth Llywodraeth Cymru ynglŷn â'r risgiau ariannol o ddatganoli'r pwerau hyn, o ystyried anwadalrwydd posibl system les sy'n seiliedig ar y galw? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785186 168 En 2026-11-10T14:56:10 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=5172&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Rwy'n diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Rwy'n meddwl tybed a yw'r Aelodau sy'n beirniadu datblygiad y rhaglen gofal plant wedi bod yn gwylio'r newyddion o gwbl yn ddiweddar a'u bod nhw wedi gweld y newyddion cadarnhaol iawn y bydd cyflwyniad gofal plant i blant dwy oed wedi cael ei gwblhau erbyn mis Mawrth nesaf, am 12.5 awr yr wythnos, sy'n newyddion da. Mae un ar bymtheg o'r 22 awdurdod lleol wedi gwneud cynnydd sylweddol eisoes o ran cyflwyniad gofal plant, a'r hyn y mae hynny'n ei olygu yw bod teuluoedd â phlant dwy flwydd oed, ledled Cymru, yn elwa ar gamau'r Llywodraeth Plaid Cymru hon. Fe wnaeth yr Aelod bwyntiau ynglŷn â lles hefyd. Rwy'n credu bod angen i ni fod yn eglur ynglŷn â datganoli pwerau a'r goblygiadau ariannol o'u cwmpas nhw, a sicrhau, pan fo pwerau yn cael eu trosglwyddo, bod y mecanweithiau ariannol priodol ar waith gan Lywodraeth y DU. Mae hynny wedi digwydd yn y rhan fwyaf o achosion yn y gorffennol, ond nid ym mhob un ohonyn nhw. Ac fe wn i mai un o'r meysydd y mae fy nghyd-Aelod, y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth, yn awyddus iawn i sicrhau datganoli effeithiol a gosod sail ariannol effeithiol i'r datganoli hwnnw yw ym maes rheilffyrdd. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785210 169 Cy 2026-11-10T14:57:32 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=5254&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 4983 4983 Jane Dodds AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane Prynhawn da, Weinidog. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785212 170 En 2026-11-10T14:57:34 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=5256&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 4983 4983 Jane Dodds AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane Rwy'n croesawu'r ymrwymiad i ddatganoli pwerau lles ymhellach ac, yn wir, pob pŵer arall. Mae'n beth uchelgeisiol ac mae yna weledigaeth, sy'n wahanol i'r blaid gyferbyn yn Reform UK. Felly, gadewch i mi roi enghraifft o uchelgais pellach. Mae'r cynllun treialu incwm sylfaenol ar gyfer pobl sy'n gadael gofal yn dangos yr hyn sy'n bosibl gyda datganoli pwerau lles. Yn yr adroddiad a gyhoeddwyd ym mis Chwefror, roedd pobl ifanc yn sôn am y diogelwch ariannol, yr annibyniaeth a'r cyfleoedd a oedd ganddyn nhw i gynllunio ar gyfer eu dyfodol a roddwyd iddyn nhw gan y cynllun treialu. Ond, heb ragor o reolaeth dros bwerau lles, rydym ni'n parhau i fod yn gyfyngedig o ran ein gallu i gefnogi pobl agored i niwed, yn enwedig y rhai sy'n gadael gofal yma, yr ydym ni'n rhieni corfforaethol iddyn nhw. Felly, wrth i ni aros am y gwerthusiad llawn o'r cynllun treialu incwm sylfaenol, a fydd yn dod yn yr haf y flwyddyn nesaf fel rwy'n deall, fe ddylem ni fod yn edrych yn barod ar yr hyn sy'n dod nesaf. Felly, a wnewch chi ddweud wrthyf i sut y byddwch chi'n defnyddio'r pwerau ychwanegol, yr ydym ni'n gobeithio y byddwn ni'n eu cael nhw, i ddarparu incwm sylfaenol parhaol i rai sy'n gadael gofal? Diolch yn fawr iawn. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785217 171 En 2026-11-10T14:58:42 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=5324&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Rwy'n diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Yn sicr, nid wyf i am ennyn llid fy nghyd-Aelodau yn y Cabinet trwy ymdrin â'u meysydd portffolio nhw o ran y cynlluniau i'r dyfodol. Ond yr hyn y byddwn i'n ei ddweud yw bod Plaid Cymru wedi cefnogi'r cynllun treialu incwm sylfaenol yr ymgymerwyd ag ef gan y Llywodraeth flaenorol. Mae yna gynlluniau incwm sylfaenol yn cael eu treialu, yn cael eu profi ledled y byd. Mae hyn yn amlwg yn rhan o'r system les ar gyfer gwlad flaengar, fodern yn yr unfed ganrif ar hugain sy'n wynebu diweithdra ac ystod eang o heriau technolegol. Felly, er na fyddech chi'n disgwyl i mi wneud unrhyw ymrwymiadau yma nawr, rydym ni yn y Llywodraeth, yn blaid sy'n sicr yn agored i'r trafodaethau hynny, ac fe fyddem ni'n bwriadu bod yn uchelgeisiol ac yn hyblyg yn ein dull o gefnogi pobl yng Nghymru gyda chymorth lles sy'n well. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785222 172 Cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad B Datganoli Seilwaith Rheilffyrdd 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785223 173 Cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad O 12143 12143 Niamh Salkeld AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12143 Salkeld, Niamh 5. Pa asesiad mae'r Gweinidog Cabinet wedi'i wneud o oblygiadau cyllideb Llywodraeth y DU ar gyfer datganoli seilwaith rheilffyrdd? OQ64861 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785224 174 Cy 2026-11-10T14:59:53 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=5395&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Mae cyllideb hydref y Deyrnas Unedig yn atgyfnerthu ein penderfyniad i sefyll dros Gymru a phwyso'r achos dros gyllid rheilffyrdd tecach a llwybr i ddatganoli llawn. Mae Cymru'n barod i gyflawni, ond mae angen y pwerau a'r cyllid arnom ni i gyd-fynd â'r uchelgais hwnnw a chyflawni canlyniadau gwell i deithwyr. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785184 175 Cy 2026-11-10T15:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=5402&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785187 176 En 2026-11-10T15:00:14 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=5416&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12143 12143 Niamh Salkeld AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12143 Salkeld, Niamh Diolch, Weinidog Cabinet. Mae'n hynod siomedig ond nid yw'n syndod bod Cymru unwaith eto wedi cael ei thwyllo gan Lywodraeth y DU o ran cyllid rheilffyrdd. Cyn cyllideb yr hydref, gofynnodd y Gweinidog Cabinet dros Gyllid i Lywodraeth y DU am y £1 biliwn o'r £14 biliwn a addawyd i ni, ond dim ond £30 miliwn o hynny fydd Cymru'n ei dderbyn. Mae hyn yn doriad sylweddol o'i gymharu â'r hyn a addawyd i ni, ac mae wedi siomi'r bobl rwy'n eu cynrychioli ym Mlaenau Gwent Caerffili Rhymni sy'n dal i frwydro dros y buddsoddiad mawr ei angen mewn rheilffyrdd. Yr unig ffordd y gallwn fuddsoddi'n llawn mewn rheilffyrdd yma yng Nghymru yw trwy ddatganoli, gan roi'r pŵer i ni wneud y penderfyniadau sy'n bwysig. Rydym yn agosach at bobl Cymru ac mewn sefyllfa well i ddeall eu hanghenion. Felly, Weinidog Cabinet, pa drafodaethau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cael gyda Llywodraeth y DU ynglŷn â'r angen i ni weld rheilffyrdd wedi'u datganoli yng Nghymru i roi terfyn ar yr anghyfiawnder hwn yr ydym yn ei wynebu o dan Lywodraethau olynol y DU? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785194 177 En 2026-11-10T15:01:14 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=5476&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Mae'r pwynt wedi'i wneud yn eithriadol o dda. Mae seilwaith rheilffyrdd dros genedlaethau wedi cael ei danariannu yng Nghymru gan Lywodraeth y DU. O'r diwedd, roeddem yn meddwl ein bod yn gwneud cynnydd pan gyhoeddwyd y cynllun £14 biliwn hwnnw gan Brif Weinidog y DU ar y pryd. Dyna'r math o fuddsoddiad sy'n angenrheidiol i gywiro tanariannu rheilffyrdd Cymru dros y cenedlaethau y mae'r Aelod wedi'i amlygu. Ac eto—ac eto—rydym yn cael cynnig £30 miliwn ar gyfer prosiect sy'n debygol o gostio dros £150 miliwn ar gyfer un orsaf drenau. Dyna faint o uchelgais ac ymrwymiad sydd gan Lywodraeth y DU ar gyfer Cymru. Felly, mae fy nghyd-Aelod y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth wedi bod yn cymryd rhan mewn trafodaethau gyda Llywodraeth y DU ynglŷn â datganoli rheilffyrdd. Mae hynny'n gofyn am y pwerau a'r cyllid i ddarparu system reilffyrdd well, i ddarparu system fodern, addas ar gyfer y dyfodol i Gymru. Rwy'n gobeithio'n fawr y bydd y trafodaethau hynny yn dod i ben yn llwyddiannus. Mae'n bryd i Lywodraeth y DU a'u hymrwymiad o £14 biliwn ysgrifennu'r siec. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785198 178 En 2026-11-10T15:02:37 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=5559&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12174 12174 Cai Parry-Jones AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12174 Parry-Jones, Cai Weinidog, bythefnos yn ôl, cyhoeddodd Llywodraeth y DU gyllid ar gyfer gorsaf newydd yn fy etholaeth i, Parcffordd Caerdydd, a fyddai ar brif linell gyda threnau yn rhedeg ymlaen i Fryste a Llundain. Wrth gwrs, nid hon fyddai'r orsaf gyntaf i gysylltu teithwyr o Gymru â Lloegr. Mae'r ffigurau diweddaraf yn dangos 10.5 miliwn o deithiau rheilffordd trawsffiniol y flwyddyn rhwng y ddwy genedl. Yn wir, ni allai llawer o Aelodau yma heddiw gyrraedd yma heb daith ar y trên sy'n mynd trwy sawl rhan o Loegr, megis Caer, yr Amwythig a Henffordd. Mae'n hanfodol cynnal y rhwydwaith trawsffiniol hwnnw, a dyna pam, yn 2021, rhybuddiodd cyn-gynghorydd yr Adran Drafnidiaeth y Pwyllgor Materion Cymreig yn San Steffan fod perygl i ddatganoli rheilffyrdd, a dyfynnaf, 'ddarnio rhwydwaith sy'n rhedeg tu draw i'r ffin â Chymru.' A yw'r Gweinidog yn cydnabod gwerth seilwaith rheilffyrdd yn Lloegr i bobl Cymru, ac a ydych hefyd yn cydnabod y risg o gynnal y seilwaith hwnnw os bydd y cyfrifoldeb yn cael ei ddarnio, fel y mae eich Llywodraeth yn ei gynnig? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785203 179 En 2026-11-10T15:03:38 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=5620&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Rwy'n oedi cyn cynghori'r Aelod i dreulio peth amser yn teithio ar reilffyrdd yn Ewrop. Pe bai'n teithio ar yr Eurostar i Frwsel, byddai'n cael ei syfrdanu. Byddai'n rhaid iddo fynd trwy o leiaf bedair gwlad sydd â system reilffyrdd integredig sy'n gweithio'n dda gyda'i gilydd. Dyna sy'n digwydd pan fydd systemau'n gweithio'n dda gyda'i gilydd. Rydym yn glir: nid ydym eisiau i Gymru gael ei hynysu a'i thorri i ffwrdd; rydym eisiau i Gymru fod yn rhan o rwydwaith ehangach, o fewn yr ynysoedd hyn a thu hwnt, oherwydd rydym yn blaid ryngwladol, a byddwn yn dilyn yr egwyddorion hynny, boed hynny ar reilffyrdd, boed hynny ar gyfrifoldeb byd-eang, boed hynny ar ofal iechyd neu ar addysg, oherwydd dyna yw ein hegwyddorion, a dyna sut rydym yn cael gwell gwasanaethau i bobl Cymru. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785207 180 En 2026-11-10T15:04:31 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=5673&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12176 12176 Paul Rock AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12176 Rock, Paul Roedd cyllideb hydref Llywodraeth y DU yn gyfle gwirioneddol a gollwyd i Gymru, ac yn gyfle a gollwyd o ran yr hinsawdd, na chafodd ei grybwyll unwaith yn araith John Healey. Ar ôl tonnau gwres marwol yr haf hwn, ni fu erioed angen mwy brys i gyflymu'r newid i ffwrdd o danwydd ffosil, ac un o'r ffyrdd gorau y gallwn wneud hynny yw trwy fuddsoddi mewn trafnidiaeth gyhoeddus, gan ei gwneud hi'n haws gadael y car gartref. Llywodraeth y DU, wrth gwrs, sy'n gyfrifol am seilwaith rheilffyrdd, ond mae'r £14 biliwn, fel yr ydym wedi clywed a addawyd dro ar ôl tro, yn dal i fod yn sownd yn yr orsaf, yn aros am yrrwr. Sefydlwyd uned gyflawni Burns yn 2021 i gyflymu'r gorsafoedd Burns newydd, ond bum mlynedd yn ddiweddarach, rydym yn dal i aros i'r gwaith adeiladu ddechrau. Mae angen gorsafoedd fel dwyrain Caerdydd arnom yn ddirfawr, a fydd yn gwasanaethu Adamsdown, y Rhath a Phen-y-lan, yn fy etholaeth fy hun. A yw'r Gweinidog Cabinet yn cytuno bod cyllid sy'n llifo trwy San Steffan mewn modd mor ddarniog yn tanseilio datganoli ac yn tanseilio hyder y cyhoedd yn y trawsnewidiad i ddulliau trafnidiaeth mwy cynaliadwy? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785193 181 En 2026-11-10T15:05:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=5702&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785199 182 En 2026-11-10T15:05:01 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=5703&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785243 183 En 2026-11-10T15:06:21 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=5783&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785200 184 En 2026-11-10T15:05:42 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=5744&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Yn hollol. Mae'r Aelod yn gwneud y pwyntiau yn bwerus iawn. Os ydym am fynd i'r afael â newid hinsawdd, mae angen system drafnidiaeth gyhoeddus effeithiol. Mae angen system drafnidiaeth gyhoeddus effeithiol sy'n ddibynadwy, sy'n amserol, sy'n gost-effeithiol, a gall Llywodraeth Cymru gyflawni'r pethau hynny'n union pe bai pwerau'n cael eu datganoli a'r cyllid angenrheidiol yn dilyn. Dyna ein huchelgais a dyna beth rydyn ni eisiau ei weld. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785202 185 En 2026-11-10T15:06:20 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=5782&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Mae'r Gweinidog yn rhoi atebion llawn, ac rydym i gyd yn gwerthfawrogi hynny, ond rydym yn wir yn rhedeg dros amser ac rwyf eisiau cael ychydig mwy o Aelodau i mewn. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785310 186 Cy 2026-11-10T15:06:29 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=5791&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Cwestiwn 6, Louise Emery. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785204 187 Cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad B Byrddau Gwasanaethau Cyhoeddus 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785205 188 Cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad O 12182 12182 Louise Emery AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12182 Emery, Louise 6. Pa asesiad mae'r Gweinidog Cabinet wedi'i wneud o effeithiolrwydd byrddau gwasanaethau cyhoeddus yng ngogledd Cymru? OQ64865 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785206 189 En 2026-11-10T15:06:38 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=5800&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Mae byrddau gwasanaethau cyhoeddus yn chwarae rhan bwysig wrth wella llesiant lleol a rhanbarthol. Ar draws y gogledd, mae'r tri bwrdd gwasanaethau cyhoeddus yn cyfuno data a phrofiad bywyd i ddatblygu dealltwriaeth a rennir o heriau a chyfleoedd. Rwy'n archwilio i weld sut gallwn gael gwared ar rai o'r rhwystrau a chryfhau partneriaethau, gan alluogi'r byrddau i gyflawni eu dyletswyddau a'u blaenoriaethau. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785208 190 En 2026-11-10T15:06:58 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=5820&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12182 12182 Louise Emery AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12182 Emery, Louise O, doeddwn i ddim yn disgwyl yr ateb yna. Roeddwn i'n gobeithio eich bod chi'n mynd i ddweud wrthym eich bod chi'n mynd i'w dileu nhw, oherwydd dywedodd Archwilio Cymru yn 2019 nad oedd byrddau gwasanaethau cyhoeddus yn debygol o wireddu eu potensial oni bai eu bod yn cael mwy o ryddid i weithio'n fwy hyblyg, ac yn y bôn dywedodd bod diffyg cyllid pwrpasol yn cyfyngu ar eu gwaith a'u heffaith. Dilynwyd hyn gan adroddiad cenedlaethau'r dyfodol yn 2025, a ddywedodd bod y strwythurau ledled Cymru yn rhy gymhleth, ac, yn amlwg, sefydlwyd y byrddau hyn i gyflawni'r amcanion hynny. Ar ôl bod yn gynghorydd ar un o'r byrddau hyn, gallaf eich sicrhau, eu bod yn aneffeithiol. Ac roeddwn i'n wirioneddol obeithio, yn dilyn mis Tachwedd diwethaf, pan ddywedodd y Llywodraeth Lafur flaenorol ei bod yn bwriadu eu hadolygu—. Ni allaf ddod o hyd i ganlyniad cyhoeddedig yr adolygiad hwnnw. Dydyn nhw ddim yn gweithio, Weinidog. Os gwelwch yn dda, os gwelwch yn dda, a wnewch chi ddod o hyd i'r adolygiad a wnaed ym mis Tachwedd 2025 a siarad â rhai o'ch cyd-Aelodau a oedd yn y Llywodraeth flaenorol? Mae angen ychydig yn llai o'r pethau hyn, ac nid ydyn nhw'n gweithio. Ystyriwch eu dileu. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785214 191 En 2026-11-10T15:07:59 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=5881&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Diolch i'r Aelod am ei chwestiwn. Rwy'n ymwybodol o rybudd y Llywydd. Gallwn drafod daearyddiaeth ranbarthol Cymru yn fanwl— 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785215 192 En 2026-11-10T15:08:08 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=5890&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Na. [Chwerthin.] 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785216 193 En 2026-11-10T15:08:11 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=5893&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Fe ddywedaf hyn yn syml, felly. Fy marn i yw bod y dirwedd yn rhy gymhleth, ei bod yn tueddu tuag at aneffeithlonrwydd a bod angen i ni wneud rhywbeth yn ei gylch, ac rwy'n ymrwymo i geisio gwneud rhywbeth yn ei gylch. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785219 194 Cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad B Rhaglen Lywodraethu 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785220 195 Cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad O 12157 12157 Art Wright AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12157 Wright, Art 7. Sut bydd y Gweinidog Cabinet yn mesur llwyddiant rhaglen lywodraethu Llywodraeth Cymru? OQ64872 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785221 196 En 2026-11-10T15:08:36 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=5918&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Mae ein rhaglen lywodraethu yn amlinellu blaenoriaethau clir a chanlyniadau mesuradwy. Trwy ganolbwyntio ymdrechion lle gallant gael yr effaith fwyaf, byddwn yn cyflawni gwelliannau gwirioneddol y mae pobl yn eu teimlo yn eu bywydau bob dydd. Mae'r iteriad cyntaf o'n dangosfwrdd digidol, fel yr ydym wedi clywed, yn darparu golwg dryloyw ar gynnydd. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785225 197 En 2026-11-10T15:08:52 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=5934&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12157 12157 Art Wright AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12157 Wright, Art Mae rhaglen lywodraethu Plaid Cymru yn sôn am flynyddoedd o adael i bethau lithro a diffyg twf ac am strategaethau diffygiol a gwariant heb ffocws gan y gweinyddiaethau blaenorol. Rwy'n cytuno â chi. Mae'r rhaglen newydd yn cyfaddef nad yw bwriadau da yn ddigon, ond mae perygl o ailadrodd yr un camgymeriadau â'r Llywodraeth Lafur flaenorol. Ar dlodi plant: mae targedau clir, meincnodau, cerrig milltir yn cael eu gadael i gynllun yn y dyfodol. Ar restrau aros: mae'r rhaglen yn addo dim ond torri amseroedd aros, heb unrhyw ffigur a dim dyddiad cau. Ar ysgolion: mae cynllun llythrennedd a rhifedd wedi'i gyhoeddi, ond nid yw ei dargedau cyrhaeddiad wedi'u gosod eto. Ac mae'r targed o 20,000 o gartrefi cymdeithasol i bob pwrpas yn ailosod targed blaenorol Llafur Cymru—un na chafodd ei gyflawni. Mae'r rhaglen hefyd yn darparu ar gyfer adolygiad canol tymor i ganiatáu hyblygrwydd. Gosododd Llywodraethau blaenorol ddyddiadau cau, eu methu, eu symud, yna symudwyd targed tlodi plant 2020, yna cefnwyd arno; cafodd y dyddiad cau ar gyfer dod ag arosiadau dwy flynedd i ben ei fethu, ei symud, ei fethu eto ac ni chafodd neb ei ddal i gyfrif. Weinidog Cabinet, rwy'n golygu hyn yn ddiffuant: a wnewch chi gyhoeddi amserlen gyflawni gyda dyddiad cau ar gyfer pob ymrwymiad yn y rhaglen hon? Ac a fyddwch chi'n dod i'r Senedd i esbonio pob un sy'n cael ei fethu, yn hytrach na'i ailddiffinio'n dawel mewn adolygiad canol tymor, er gwelliant i bobl Cymru? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785227 198 En 2026-11-10T15:10:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=6002&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785231 199 En 2026-11-10T15:10:33 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=6035&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785228 200 En 2026-11-10T15:10:13 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=6015&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Fel yr ydym wedi dangos gyda'r targed amseroedd aros, o ran eu lleihau o fewn misoedd, rydym yn gweithio tuag at y pethau hynny. Edrychaf ymlaen at adrodd am gynnydd i'r Senedd ar bob un o'n pum blaenoriaeth allweddol. Byddwn yn gwneud hynny'n dryloyw, ac rwy'n siŵr y bydd yr Aelodau yma yn fy nal i gyfrif am ein cynnydd, neu beidio. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785229 201 Cy 2026-11-10T15:10:31 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=6033&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Yn olaf, cwestiwn 8, Mike Hedges. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785233 202 Cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad B Gwella Cynhyrchiant 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785234 203 Cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad O 332 332 Mike Hedges AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=332 Hedges, Mike 8. Beth mae'r Gweinidog Cabinet yn ei wneud i wella cynhyrchiant gwasanaeth sifil Llywodraeth Cymru a chyrff eraill a ariennir yn gyhoeddus? OQ64850 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785235 204 En 2026-11-10T15:10:41 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=6043&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Mae gwella cynhyrchiant yn ganolog i bortffolio effeithiolrwydd fy Llywodraeth. Rydym yn canolbwyntio pobl ac adnoddau lle gallant wneud y gwahaniaeth mwyaf, lleihau dyblygu a phrosesau diangen, a gwneud defnydd cyfrifol o dechnoleg ddigidol, data a deallusrwydd artiffisial. Rydym hefyd yn cefnogi cyrff a ariennir yn gyhoeddus trwy flaenoriaethau clir, yr hyn a ddysgwyd a rennir, llywodraethu cryfach a goruchwyliaeth gymesur. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785326 205 Cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad I Daeth y Dirprwy Lywydd (Kerry Ferguson) i’r Gadair. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785238 206 En 2026-11-10T15:11:04 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=6066&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 332 332 Mike Hedges AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=332 Hedges, Mike Wel, cynhyrchodd y chwyldro diwydiannol diwethaf enillion effeithlonrwydd enfawr o'r defnydd o brosesu geiriau i ddisodli teipio, taenlenni i ddisodli cyfrifon â llaw, a dylunio â chymorth cyfrifiadur a gweithgynhyrchu â chymorth cyfrifiadur i awtomeiddio dylunio a chynhyrchu. Mae Llywodraeth Cymru wedi gwneud cynnydd o ran anfon gohebiaeth a dogfennau yn electronig. Wrth i ni ddechrau'r pedwerydd chwyldro diwydiannol, sy'n cynnwys deallusrwydd artiffisial, sut mae Llywodraeth Cymru yn mynd i ddefnyddio deallusrwydd artiffisial i wella effeithlonrwydd y llywodraeth? Pryd fyddwn ni'n gweld apwyntiadau ysbyty yn cael eu hanfon yn rheolaidd trwy neges destun ac e-bost, yn hytrach na thrwy lythyrau, sydd weithiau'n cyrraedd ar ôl yr apwyntiad? Pryd y bydd AI, sydd wedi profi i fod yn llwyddiannus wrth ddadansoddi delweddau meddygol, data cleifion a gwybodaeth arall i gynorthwyo i wneud diagnosis o glefyd, yn aml yn canfod patrymau a chydberthynas a allai fod yn cael eu methu gan bobl, yn cael ei ddefnyddio yn rheolaidd yn ysbytai Cymru? Mae yna lawer o arbedion effeithlonrwydd yna. Ydych chi'n mynd i'w cyflawni? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785246 207 En 2026-11-10T15:11:57 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=6119&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Rwy'n bwriadu gwneud arbedion effeithlonrwydd ar draws y Llywodraeth hon. Mae'r Aelod wedi tynnu sylw at nifer o feysydd ynghylch data, o amgylch deallusrwydd artiffisial ac o amgylch digidol. Mae rhai ohonynt yn gofyn am integreiddio systemau data, yr ydym yn gweithio arnynt. Mae rhai ohonynt yn gofyn am ddefnydd cyfrifol o ddeallusrwydd artiffisial. Rydyn ni i gyd wedi gweld rhai defnyddiau eithaf syfrdanol o ddeallusrwydd artiffisial yn ystod yr wythnosau diwethaf, a ddylai beri i ni oedi i ystyried, o leiaf. Ond mae'r union gyfleoedd y mae'r chwyldro digidol hwnnw'n eu cynnig yn rhoi cyfle gwych i ni ddatblygu effeithlonrwydd ac effeithiolrwydd Llywodraeth Cymru. Ac os gwnawn hynny, byddwn yn cyflawni blaenoriaethau yn well i'r bobl rydyn ni'n eu gwasanaethu. Diolch yn fawr. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785250 208 Cy 2026-11-10T15:12:43 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=6165&l=cy 261110-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch yn fawr iawn, Weinidog Cabinet.  16422 7 2026-11-10T13:30:02 785253 209 Cy 2026-11-10T15:10:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=6002&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Ymlaen i'r datganiad a chyhoeddiad busnes. Galwaf ar y Trefnydd, Heledd Fychan. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785256 210 Cy 2026-11-10T15:12:48 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=6170&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 426 426 Heledd Fychan AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Trefnydd, Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon Fychan, Heledd Diolch, Ddirprwy Lywydd. Mae yna dri newid i fusnes yr wythnos hon. Mae yna ddatganiadau llafar ar Gomisiwn Cenedlaethol Cymru a chostau byw wedi eu hychwanegu at agenda heddiw. Bydd Aelodau hefyd wedi sylwi, dwi'n siŵr, fod cwestiynau'r Prif Weinidog wedi'u hymestyn i awr i adlewyrchu'r arfer presennol yn fwy cywir. Mae busnes drafft y tair wythnos nesaf wedi'i nodi yn y datganiad busnes, sydd ar gael i'r Aelodau yn electronig.  16422 7 2026-11-10T13:30:02 785259 211 Cy 2026-11-10T15:13:15 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=6197&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch. Llŷr Powell. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785260 212 En 2026-11-10T15:13:16 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=6198&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 11971 11971 Llŷr Powell AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=11971 Powell, Llyr Diolch, Ddirprwy Lywydd. Buddsoddwyd chwe deg wyth miliwn o bunnau o gronfeydd pensiwn llywodraeth leol Cymru yn Bute Energy. Roedd hyn tua'r un cyfnod ag yr oedd gwerth £58 miliwn yn cael ei dynnu gan gyfranddalwyr. Drefnydd, rwy'n ymwybodol nad yw Llywodraeth Cymru yn gyfrifol am gronfa bensiwn llywodraeth leol, ond a allai'r Llywodraeth gyflwyno datganiad i roi eglurder i gymaint o bobl allan yna ar hyn o bryd sy'n pryderu am ble cafodd eu harian ei fuddsoddi, sut y gallai hyn ddigwydd, a sut y gallai cwmni gael £68 miliwn ac nad oes un fferm wynt weithredol wedi'i hadeiladu gan y cwmni hwn? Drefnydd, maen nhw'n haeddu atebion. A fydd Llywodraeth Cymru yn camu ymlaen? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785263 213 Cy 2026-11-10T15:14:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=6242&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 426 426 Heledd Fychan AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch am godi'r mater hynod o bwysig hwnnw. Mi wnaf i wneud y Gweinidog Cabinet dros lywodraeth leol yn ymwybodol eich bod chi wedi codi hwn, a gweld sut y byddwn ni'n gallu mynd â hyn rhagddo. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785265 214 En 2026-11-10T15:14:13 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=6255&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 174 174 Lynne Neagle AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=174 Neagle, Lynne Drefnydd, yr wythnos diwethaf holais y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd ynghylch yr uwchgynhadledd tanau gwyllt. Nawr, mae'r camau sy'n deillio o'r uwchgynhadledd honno yn gadarnhaol iawn ac yn deilwng iawn, ond fel y dywedais yr wythnos diwethaf, yr hyn rwy'n pryderu amdano yw nad oes unrhyw gyllid ynghlwm wrthynt, a hefyd nid ydym wedi cael unrhyw wybodaeth am amserlenni ar gyfer symud y gwaith hwnnw ymlaen. Nawr, mae angen help ar ffermwyr yn fy etholaeth nawr. Nid yw'r hyn maen nhw'n mynd drwyddo yn cael ei ystyried yn y cynllun ffermio cynaliadwy. Rydw i hefyd yn bryderus iawn nad oes unrhyw un ohonom eisiau gweld sefyllfa yng Nghymru fel y gwelsom yr haf diwethaf gyda chymaint o danau ym mhobman. Mae'n rhaid i ni gael rhai amserlenni ar gyfer gweithredu ar hyn, a rhywfaint o gyllid ynghlwm, ac rwy'n credu bod angen i'r Prif Weinidog neu Weinidog arall ddod i'r Siambr ac ateb cwestiynau mewn datganiad llafar ar hyn. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785211 215 En 2026-11-10T15:15:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=6302&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785218 216 Cy 2026-11-10T15:15:19 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=6321&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 426 426 Heledd Fychan AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch i'r Aelod am godi'r mater hwn. Mae'r Gweinidog dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd yn mynychu COP31 wythnos hon, ac mae tanau gwyllt yn rhywbeth fydd ar yr agenda. Mae'n bwysig ein bod ni yn rhannu arfer da, yn dysgu o arfer da rhyngwladol hefyd, ac yn sicr mi fyddwn ni'n diweddaru'r Siambr wrth i'r gwaith fynd rhagddo. Mi fyddwch chi wedi clywed y Prif Weinidog yn bersonol yn datgan ein bod ni yn cymryd hyn o ddifrif, ac yn sicr mi wnaf i o'n ymwybodol eich bod chi wedi codi'r mater hwn efo fi eto heddiw.   16422 7 2026-11-10T13:30:02 785230 217 En 2026-11-10T15:15:55 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=6357&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 145 145 Paul Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=145 Davies, Paul Drefnydd, hoffwn ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal ar berfformiad y gwasanaeth ambiwlans ledled Cymru. Mae teulu etholwr 85 oed, Mr Lambert, wedi cysylltu â mi gan ddweud ei fod wedi syrthio yn ei gartref yr wythnos diwethaf ac wedi aros am ambiwlans am dros 16 awr. Rwy'n siŵr y byddwch chi'n cytuno â mi bod hyn yn gwbl annerbyniol ac yn codi pryderon difrifol am amseroedd ymateb ambiwlans, pwysau capasiti o fewn y gwasanaeth, a'r effaith y mae oedi o'r fath yn ei chael ar rai o'r bobl fwyaf agored i niwed yn ein cymunedau. Cafodd Mr Lambert ei siomi gan y gwasanaeth ac mae'n hanfodol bod gwersi nawr yn cael eu dysgu, a bod camau brys yn cael eu cymryd i wella amseroedd ymateb ledled Cymru. Felly, o ystyried natur ddifrifol yr achos hwn a'r pryderon ehangach ynglŷn â pherfformiad ambiwlansys ledled Cymru, byddwn yn ddiolchgar pe gallwn gael datganiad gan Lywodraeth Cymru yn amlinellu'r camau sy'n cael eu cymryd i wella amseroedd ymateb, fel y gallwn fod yn hyderus nad yw profiadau fel un Mr Lambert yn digwydd eto. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785237 218 En 2026-11-10T15:16:59 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=6421&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 426 426 Heledd Fychan AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Wel, diolch i'r Aelod am godi'r mater yna, ac yn amlwg, i Mr Lambert, byddai wedi bod yn hynod ofidus. Rwy'n siŵr bod pob un ohonom fel Aelodau'r Senedd wedi cysylltu ag etholwyr pan nad yw safonau cystal â'r disgwyl o ran amseroedd aros ambiwlans. Byddaf yn gwneud y Gweinidog Cabinet yn ymwybodol o'ch cais ac yn diweddaru yn unol â hynny. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785239 219 En 2026-11-10T15:17:28 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=6450&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 12143 12143 Niamh Salkeld AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12143 Salkeld, Niamh Drefnydd, hoffwn ofyn am ddatganiad, os gwelwch yn dda, ar gynnydd Llywodraeth Cymru o ran diogelu a hyrwyddo hawliau LHDTC+ yng Nghymru. Yn ddiweddar, cyhoeddodd Stonewall adroddiad pwysig, sy'n rhoi cyfle pwysig i ni fyfyrio ar y cynnydd sy'n cael ei wneud tuag at gydraddoldeb LHDTC+ yng Nghymru a'r heriau sy'n dal i fodoli. Er bod yr adroddiad yn tynnu sylw at y ffaith bod cynnydd yn digwydd o ran derbyn dros y degawd diwethaf, mae hanner y bobl LHDTC+ yn parhau i fod yn besimistaidd am eu dyfodol, gan godi i 80 y cant ymhlith pobl draws. Ni ddylai unrhyw un orfod byw mewn ofn o ran gwahaniaethu dim ond oherwydd pwy ydyn nhw. Ar adeg pan fo hawliau LHDTC+ yn cael eu tynnu fwyfwy i ddadleuon gwleidyddol sy'n peri rhwyg ar draws y byd, rhaid i Gymru barhau i sefyll yn gadarn dros gydraddoldeb, urddas a chynhwysiant. Felly, byddwn yn ddiolchgar iawn, Drefnydd, pe bai'r Dirprwy Brif Weinidog yn gallu rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Senedd am yr hyn sy'n cael ei wneud yng ngoleuni'r canfyddiadau hyn. Diolch. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785242 220 Cy 2026-11-10T15:18:25 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=6507&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 426 426 Heledd Fychan AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch i'r Aelod am godi'r mater pwysig hwn. Mi oedd adroddiad Stonewall, wrth gwrs, yn cynnig darlun cymysg o'r sefyllfa i bobl LGBTQ+ yng Nghymru. Dwi'n gobeithio eich bod chi wedi clywed yn ddiamwys y Prif Weinidog yn gynharach heddiw yn dweud ein bod ni fel Llywodraeth yn gwrthod unrhyw wahaniaethu, boed hynny ar sail rhywioldeb neu ar sail hil. Mae'n bwysig bod pawb yn teimlo yn ddiogel yma yng Nghymru ac yn cael eu cefnogi. Felly, yn sicr, mae'r Dirprwy Brif Weinidog wedi clywed eich sylwadau chi y prynhawn yma. Ond gadewch i mi fod yn ddiamwys fod y rhaglen lywodraethu yn gosod ymrwymiad arnom ni i weithio gyda phobl sydd â phrofiad bywyd uniongyrchol i hyrwyddo cydraddoldeb, gan gynnwys cydraddoldeb LGBTQ+, cryfhau darpariaeth ac atebolrwydd, ac adrodd ar gynnydd ac effaith. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785254 221 En 2026-11-10T15:19:19 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=6561&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 8585 8585 James Evans AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8585 Evans, James Weinidog Cabinet, hoffwn gael dau ddatganiad, os gwelwch yn dda, gan y Gweinidog Cabinet dros wydnwch gwledig, un ar fater TB gwartheg ledled ein gwlad. Rydym wedi bod yn aros nawr ers nifer o fisoedd a blynyddoedd am ganlyniad barn y grŵp cynghori technegol ar sut mae angen i ni fynd i'r afael â TB mewn gwartheg yng Nghymru. Rydyn ni yn Reform yn glir iawn bod angen i hynny ddigwydd trwy ymyrraeth wedi'i dargedu mewn bywyd gwyllt heintiedig. Felly, byddai'n ddefnyddiol iawn cael diweddariad gan y Llywodraeth ynghylch pryd y bydd y cyngor hwnnw'n cael ei gyflwyno, fel y gall ffermwyr ledled Cymru gael rhywfaint o sicrwydd ynghylch sut maen nhw'n mynd i fuddsoddi yn y dyfodol i gael mwy o wartheg i'n system. Hoffwn hefyd ail ddatganiad cyn aildrafodaeth Brexit ar 20 Tachwedd. Gwnaeth llywodraethau olynol y DU siomi'r bobl a bleidleisiodd dros Brexit trwy roi mynediad anhysbys i longau pysgota Ewropeaidd ar draws dyfroedd Prydain a Chymru. Ac mae'n dod i'r amlwg, mae'n debyg, bod Prif Weinidog presennol y DU yn mynd i ymestyn hynny hyd at 2038, rhywbeth sy'n bradychu unwaith eto y bobl ledled ein gwlad sy'n pysgota. Felly hoffwn wybod pa sylwadau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u gwneud i Lywodraeth y DU i sicrhau nad ydym yn cael brad arall o ran pysgodfeydd Cymru a Phrydain. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785213 222 En 2026-11-10T15:20:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=6602&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785236 223 Cy 2026-11-10T15:20:34 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=6636&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 426 426 Heledd Fychan AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch i'r Aelod am godi'r ddau fater. O ran y mater cyntaf, mae yna ymrwymiad wedi bod i sicrhau bydd yna ddiweddariad unwaith mae'r Gweinidog Cabinet wedi ystyried yr argymhellion o ran bovine TB, ac mi wnaf i yn sicr gael trafodaeth efo fo o ran hynny. Dwi yn ymwybodol ei fod o'n fwriad i ddod â datganiad ymlaen yn fuan iawn. O ran y pwyntiau pellach rydych chi wedi’u codi, rydym ni yn croesawu fel Llywodraeth y cyhoeddiad y bydd yna uwchgynhadledd yn cael ei chynnal ar 20 Tachwedd. Mae'r Undeb Ewropeaidd, fel byddwch chi'n ymwybodol, yn parhau i fod partner masnachu mwyaf a phwysicaf Cymru. Felly, mi wnaf i sicrhau bod y Gweinidog yn ymwybodol o’r sylwadau rydych chi wedi’u codi heddiw. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785248 224 En 2026-11-10T15:21:23 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=6685&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 5107 5107 Vikki Howells AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5107 Howells, Vikki Let's Respect Retail yw'r ymgyrch genedlaethol a drefnir gan yr Ymddiriedolaeth Manwerthu ac sy'n cael ei chefnogi gan Gonsortiwm Manwerthu Cymru ac USDAW, sydd â'r bwriad o hyrwyddo caredigrwydd, cwrteisi a pharch tuag at weithwyr a chwsmeriaid, yn enwedig yn ystod tymor masnachu prysur y gwyliau. Mae undeb llafur USDAW, yr wyf yn aelod ohono, yn nodi, dros y 12 mis diwethaf, bod 69 y cant o weithwyr manwerthu wedi dioddef cam-drin geiriol, 45 y cant wedi'u bygwth ac ymosodwyd ar 12 y cant gan gwsmeriaid. Nawr, mae disgwyl i Ddeddf Troseddu a Phlismona 2026 Llywodraeth Lafur y DU ddod i rym, ond a allwn ni gael datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros yr economi ar yr hyn y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gefnogi'r sector hanfodol hwn a'r gweithwyr y mae'n eu cyflogi? Byddwn hefyd yn croesawu datganiad gan y Dirprwy Weinidog Trafnidiaeth ar barcio ar balmant. Mae hon yn broblem fawr i bobl yn fy etholaeth i, Pontypridd Cynon Merthyr, yn enwedig ar strydoedd teras, ac i'r rhai sydd â nam ar eu golwg neu symudedd, a theuluoedd sydd â chadeiriau gwthio. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785255 225 Cy 2026-11-10T15:22:24 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=6746&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 426 426 Heledd Fychan AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch i'r Aelod am godi'r ddau fater. Yn amlwg, o ran y pwynt cyntaf rydych chi'n ei godi, mi fyddem ni fel Llywodraeth yn gadarn na ddylai neb wynebu'r math sefyllfa wrth ymwneud â'i gwaith o ddydd i ddydd. Rydym ni wedi gweld ystadegau sydd yn bryderus dros ben dros y blynyddoedd diwethaf yma. Dwi, fel amryw o Aelodau, dwi'n siŵr, wedi clywed yn uniongyrchol gan bobl sydd wedi dioddef trais tra yn y gwaith, ac mae hynny'n gyfan gwbl annerbyniol. Mi wnaf i wneud, wrth gwrs, y Gweinidog Cabinet yn ymwybodol o'r hyn rydych chi'n ei godi heddiw. O ran yr ail bwynt, yn amlwg, o ran parcio ar balmentydd, mae hwnna yn rhywbeth lle dwi'n siŵr bod nifer ohonom ni wedi cael trigolion lleol yn cysylltu â ni amdano fo. Dwi'n gwybod bod y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth yn edrych ar hyn. Mae o'n waith, wrth gwrs, a oedd yn digwydd o dan y Llywodraeth flaenorol, ac, yn sicr, mi fydd yna ddiweddariad yn cael ei roi wrth i’r gwaith hwnnw'n mynd rhagddo. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785262 226 En 2026-11-10T15:23:27 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=6809&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 171 171 Darren Millar AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Millar, Darren A gaf i alw, Weinidog Cabinet, am ddatganiad gan y Gweinidog Cabinet dros iechyd ar wastraff y GIG—gwariant gwastraffus, hynny yw? Yn ystod yr wythnosau diwethaf mae wedi dod i'r amlwg bod Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr wedi parhau i ariannu ymchwilwyr yn y Ganolfan Iechyd Meddwl a Chymdeithas ym Mhrifysgol Bangor. Maen nhw wedi bod yn talu £4 miliwn am hyn dros gyfnod o 14 mlynedd. Maen nhw'n dal i ddyrannu arian i'r ganolfan heddiw, ac mae hyn er gwaethaf y ffaith bod adroddiad y GIG yn fewnol ym mis Ionawr eleni wedi dod i'r casgliad, ac rwy'n dyfynnu: 'Nid yw'n glir pa wasanaethau mae'r bwrdd iechyd yn eu derbyn ac yn talu amdanynt, a pha mor fuddiol yw hi i boblogaeth gogledd Cymru'. Ac mae hyn yn ychwanegol at stori arall yn y gogledd am dap wedi torri yn yr adran achosion brys yn Ysbyty Glan Clwyd yr adroddwyd amdano gyntaf ar 7 Awst, heb ei atgyweirio tan 26 Hydref— amcangyfrifir bod dros 1 miliwn litr o ddŵr wedi mynd yn llythrennol i lawr y draen, ynghyd â'r costau sy'n gysylltiedig â hyn. Mae'n amlwg yn nodweddiadol o fwrdd iechyd sy'n aneffeithlon, nad oes ganddo afael ar ei gyllid ac nad oes ganddo barch at arian trethdalwyr. A allwn ni gael datganiad am yr hyn y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i fynd i'r afael â'r math hwnnw o ddefnydd aneffeithlon o arian cyhoeddus, os gwelwch yn dda? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785273 227 Cy 2026-11-10T15:24:43 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=6885&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 426 426 Heledd Fychan AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Mi fydd yr Aelod yn ymwybodol bod gennym ni Weinidog Cabinet dros effeithiolrwydd Llywodraeth, sydd newydd fod yn ateb cwestiynau'r prynhawn yma, oherwydd dyna'r union fath o beth rydym ni eisiau mynd i'r afael â fo, i sicrhau bod pob punt sy'n cael ei wario yn ein gwasanaethau cyhoeddus ni yn mynd tuag at y gwasanaethau hynny. Os oes gan yr Aelod enghreifftiau o bethau y dylen ni fod yn edrych arnyn nhw, yn sicr mi fyddwn i'n eich annog chi i sicrhau bod y Gweinidog Cabinet dros iechyd yn ymwybodol ohonynt, os nad ydy o yn barod. Mi fedraf hefyd eich sicrhau chi bod y Gweinidog Cabinet dros iechyd yn edrych yn ofalus iawn ar hyn. Mae'n bwysig ein bod ni'n sicrhau gwerth am arian, a dwi'n gobeithio bod ymrwymiad y Llywodraeth hon i fod yn gwneud hynny yn rhywbeth, dwi'n siŵr, fod y Gweinidog Cabinet dros Gyllid yn gallu ei atgyfnerthu hefyd. Mae'n flaenoriaeth i bob un Gweinidog, nid dim ond o ran yr adran iechyd. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785226 228 Cy 2026-11-10T15:25:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=6902&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785232 229 Cy 2026-11-10T15:25:43 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=6945&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 330 330 Sera Evans AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=330 Evans, Sera Drefnydd, gaf i ofyn am ddatganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth—dwi'n falch iawn o'i weld e yn y Siambr gyda ni heddiw—o ran diweddariad ar yr adolygiad o'r Mesur Teithio gan Ddysgwyr (Cymru) 2008? Rwy'n parhau i glywed pryderon gan rieni a dysgwyr am ddibynadwyedd a diogelwch y trefniadau presennol. Mewn un digwyddiad diweddar, torrodd bws i lawr yn Rhondda Cynon Taf ar heol lle mae'r terfyn cyflymder yn 40 mya. Roedd y bws yn llawn myfyrwyr a dywedwyd wrthynt i gerdded. Ni chynigiwyd ad-daliad na thrafnidiaeth amgen iddynt. Oherwydd hyn, mae rhieni yn gorfod gadael y gwaith yn ôl eu plant. Mae'n rhoi dysgwyr dan anfantais ar adeg hollbwysig yn eu bywydau. Byddai'n ddefnyddiol cael diweddariad ar yr adolygiad, ynghyd â sicrwydd y bydd profiadau rheini, dysgwyr, ysgolion ac awdurdodau lleol yn helpu i lunio dull mwy cydgysylltiedig a dibynadwy o ran teithio dysgwyr. Diolch. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785251 230 En 2026-11-10T15:27:40 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=7062&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785240 231 Cy 2026-11-10T15:26:44 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=7006&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 426 426 Heledd Fychan AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch i'r Aelod am godi'r esiampl yna, ond dwi'n gwybod bod yna amryw o esiamplau eraill ledled Cymru. Gadewch i mi fod yn glir: fel Llywodraeth, rydym ni'n disgwyl i awdurdodau lleol gydymffurfio â'u dyletswyddau statudol a sicrhau bod y penderfyniadau'n deg, yn seiliedig ar dystiolaeth ac yn canolbwyntio ar anghenion unigol y dysgwyr. Dwi'n gwybod bod y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth yn cyfarfod â chyd-Weinidogion yn y Cabinet yr wythnos nesaf i drafod teithio gan ddysgwyr. Mae o'n rhywbeth y mae nifer ohonom ni fel Gweinidogion wedi bod yn ei gyd-drafod yn barod hefyd, ac mi fydd yna ddiweddariad wedi'r cyfarfod hwnnw. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785244 232 En 2026-11-10T15:27:27 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=7049&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 12152 12152 Carmelo Colasanto AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12152 Colasanto, Carmelo Weinidog Cabinet, a gaf i ofyn am ddatganiad brys gennych ar gymorth i'r rhai sy'n defnyddio olew i gynhesu aelwydydd y gaeaf hwn? Roedd gan sir Gaerfyrddin tua 19,000 o aelwydydd yn defnyddio olew yn unig yng nghyfrifiad 2021, mwy nag unrhyw sir arall yng Nghymru. Yn Llannon, Crosshands a Phen-y-groes, roedd 68 y cant o'r holl aelwydydd yn defnyddio olew yn unig. Ddoe, cyhoeddodd Llywodraeth Cymru £5 miliwn ar gyfer taliadau sengl o £250 i aelwydydd cymwys sy'n cael eu gwresogi gan olew a nwy petrolewm hylifol. Mae hynny'n cyfateb i 20,000 o daliadau, ond roedd tua 105,000 o aelwydydd Cymru yn dibynnu ar olew yn unig yn 2021. Mae sir Gaerfyrddin yn cyfrif am bron i un o bob pump ohonynt, felly byddai talu £250 i bob un o'r 19,000 o aelwydydd, yn ddamcaniaethol yn costio £4.75 miliwn. Dyna bron yr holl ddyraniad cenedlaethol cyfan. Wrth gwrs, rwy'n gwybod bod hwn yn gynllun incwm cyfyngedig, ac nid wyf yn awgrymu bod pob cartref yn gymwys. Rwyf eisiau datganiad, os caf, ar faint o aelwydydd y disgwylir iddynt fod yn gymwys, gan gynnwys yn sir Gaerfyrddin, pryd y bydd taliadau yn eu cyrraedd a pha gymorth sydd ar gael i'r rhai sy'n cael trafferth ac sydd y tu allan i'r cynllun. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785247 233 Cy 2026-11-10T15:28:34 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=7116&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 426 426 Heledd Fychan AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch i'r Aelod. Gaf i ofyn yn garedig, Ddirprwy Lywydd, i Aelodau gymryd eu cyfrifoldeb o edrych ar beth sydd ar yr agenda cyn codi i ofyn am ddatganiad? Mi ddigwyddodd hyn yr wythnos diwethaf hefyd, lle'r oedd yna ddatganiad ar COVID ar yr agenda. Prynhawn yma, mae'r datganiad nesaf ar yr union fater hwn. Felly, mae yna gyfle i'r Aelod godi'r mater hwn efo'r Gweinidog. Holl fwriad y datganiad busnes ydy i ofyn am ddatganiadau nad ydyn nhw ar yr agenda. Rydym ni'n cyhoeddi'r agenda. Mae'r agenda ar gael am y tair wythnos i ddod hefyd. Mae'n gyfrifoldeb ar bob Aelod i fod yn gwirio'r agenda honno. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785249 234 En 2026-11-10T15:29:11 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=7153&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 4983 4983 Jane Dodds AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane Prynhawn da, Drefnydd. Hoffwn ofyn am ddau ddatganiad, os caf, mewn perthynas â Bwrdd Iechyd Addysgu Powys. Yn gyntaf, dywedwyd wrthym dro ar ôl tro, gan gynnwys gan eich Llywodraeth, bod yn rhaid i ni aros am ganlyniad y broses ymgynghori. Mae rhan o hyn yn cynnwys sesiynau pum awr gyda thrigolion ledled Powys. Ac eto rydym newydd gael gwybod nad yw Bwrdd Iechyd Addysgu Powys yn cymryd unrhyw gofnod o'r hyn y mae pobl yn ei ddweud yn y digwyddiadau hynny. Mae'n ymddangos ei fod yn wastraff amser llwyr. Mae prif weithredwyr y bwrdd iechyd yn bresennol, yn ogystal â phreswylwyr, ac eto nid yw eu hymatebion yn cael eu cofnodi. Felly, hoffwn glywed pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd er mwyn sicrhau bod barn trigolion yn cael eu cofnodi. Ac yn ail, eto ar Fwrdd Iechyd Addysgu Powys, gofal iechyd trawsffiniol. Rydych chi wedi dweud eich bod am dorri amseroedd aros, sydd wrth gwrs yn cael ei groesawu, ond mae'r ffigurau rydyn ni wedi'u cael yn dangos bod aros dwy flynedd yn Ysbyty Orthopedig Robert Jones ac Agnes Hunt wedi cynyddu 370 y cant ers 2022. Felly, hoffem hefyd ddatganiad mewn perthynas ag amseroedd aros a gofal iechyd trawsffiniol. Diolch yn fawr iawn. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785241 235 En 2026-11-10T15:30:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=7202&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785245 236 Cy 2026-11-10T15:30:23 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=7225&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 426 426 Heledd Fychan AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch i'r Aelod am godi'r ddau fater hynny. O ran y pwynt cyntaf, fe fyddwch chi'n ymwybodol mai disgwyliad Llywodraeth Cymru ydy bod ymgynghoriad yn digwydd, fel y dylai fod. Os oes gennych chi bryderon penodol, rwy'n gobeithio eich bod chi wedi ysgrifennu at y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal o ran hynny, ond byddwn i hefyd yn eich annog chi, gan mai cyfrifoldeb y bwrdd iechyd ydy'r ymgynghoriad, i godi unrhyw bryderon gyda'r prif weithredwr a'r bwrdd, oherwydd mae yna ddyletswydd ar bob ymgynghoriad i fod yn cael ei wneud mewn ffordd lle mae gan bobl hygrededd yn y broses honno, a bod lleisiau pobl yn cael eu clywed ac, fel rydych chi wedi datgan, eu cefnogi. O ran y diweddariad o ran rhestrau aros a mynediad at ofal iechyd trawsffiniol, mi fyddwch chi'n ymwybodol ein bod ni'n diweddaru'n rheolaidd o ran y rhestrau aros am fynediad. Mi wnaf i godi'r pwynt penodol rydych chi wedi ei godi efo fi efo'r Gweinidog Cabinet dros iechyd. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785257 237 Cy 2026-11-10T15:31:24 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=7286&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 12149 12149 Lis McLean AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12149 McLean, Lis Yr wythnos diwethaf, fe wnes i ymweld â Barnardo's ar y Gurnos ym Merthyr Tudful. Ar ôl gweld a chlywed am y gwaith ffantastig y maen nhw'n ei wneud, fe ges i'r cyfle i eistedd lawr gyda nhw i siarad am beth sydd yn ei wynebu nhw yn ein cymuned ni. Un o'r pethau roedden nhw'n sôn amdano oedd y costau cudd o fynd i'r ysgol, basically. Roedden nhw'n sôn am y ffaith bod pobl yn rili stryglo i dalu am wisgoedd, teithiau, a phob math o bethau eraill. Wedyn, pan nad ydyn nhw'n mynd i'r ysgol oherwydd nad ydynt yn gallu fforddio mynd i'r ysgol, maen nhw'n cael dirwyon am beidio mynd i'r ysgol—dirwyon absenoldeb. Mae hyn yn effeithio ar deuluoedd sydd yn byw yn fy nghymuned i. A all y Gweinidog plis ofyn i'r Gweinidogion dros gyfiawnder cymdeithasol ac addysg roi datganiad ar ba gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau nad yw polisïau gwisg ysgol yn creu rhwystrau i blant a theuluoedd incwm isel gael mynediad at addysg? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785261 238 Cy 2026-11-10T15:32:36 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=7358&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 426 426 Heledd Fychan AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch am godi'r mater hwn. Y peth cyntaf i'w ddweud ydy ein bod ni yn cydnabod bod yna rwystrau ar y funud, er gwaethaf y ffaith bod y Llywodraeth flaenorol wedi creu canllawiau statudol yn nodi na ddylai gwisg wedi'i frandio, gan gynnwys defnyddio logos ac ati, fod yn ofyniad gorfodol i ddisgyblion. Mae hyn yn dal yn digwydd. Mi fyddwn i'n atgoffa pawb sy'n llywodraethwyr ysgol o'u cyfrifoldebau a'u bod nhw'n edrych ar y canllawiau statudol hyn ac yn adlewyrchu hynny o ran eu polisïau nhw. Hefyd, fe fyddwn i yn hoffi rhoi sicrwydd i'r Aelod ac i'r holl Aelodau yma fod hon yn drafodaeth fyw iawn wrth i ni, yn drawsweinidogol, gefnogi'r Dirprwy Brif Weinidog yn ei gwaith o arwain ar y strategaeth tlodi plant newydd. Rydyn ni i gyd, ym mhob portffolio, yn benderfynol o chwarae ein rhan. Mae hynny'n cynnwys Anna Brychan fel y Gweinidog Cabinet dros addysg. Dwi, fel Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon, eisiau sicrhau bod y rhwystrau sydd yna o ran cyfranogiad yn ganolog i'r gwaith hwnnw hefyd. Mae'r cydweithio hwnnw, i sicrhau ein bod ni'n cael gwared â'r rhwystrau hynny sydd yn bodoli, yn flaenoriaeth i'r Llywodraeth hon. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785264 239 En 2026-11-10T15:33:56 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=7438&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 12146 12146 Joe Martin AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12146 Martin, Joe Weinidog, a gaf i ddatganiad gan eich Llywodraeth ar y disodli demograffig o bobl wyn Prydain sy'n digwydd yn y DU? Oherwydd bod graddfa'r newid wedi bod yn syfrdanol. Mae mewnfudo torfol a chyfraddau geni gwahanol yn golygu y byddwn yn lleiafrif yn ein gwlad ein hunain mewn dim ond 37 mlynedd, yn 2063. Mae'r newid hwnnw eisoes wedi digwydd yn Llundain, Birmingham, Caerlŷr, Slough, Luton a Manceinion, a dydw i ddim eisiau iddo ddigwydd yma. Yn wir, ar bob cyfle, mae'r mwyafrif o'r etholwyr wedi bod eisiau llai o fewnfudo fel y gellir cadw eu cenedl. Nid yw cenedl yn barth economaidd, nid yw'n westy, ac nid yw'n elusen ychwaith. Mae'n deulu, sy'n gallu amsugno pobl o bob hil os caiff ei wneud ar gyfradd synhwyrol, ond ddim os caiff ei ddisodli yn gyfan gwbl. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785266 240 En 2026-11-10T15:34:41 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=7483&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 426 426 Heledd Fychan AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd A gaf i ofyn i'r Dirprwy Lywydd am benderfyniad ynghylch a yw'r cwestiwn yna a'r sylwadau a wnaed yn unol â'n Rheolau Sefydlog a'n hymddygiadau neu'n cyfrifoldeb a dderbynnir o fewn y Senedd? Mae gennym ddyletswydd tuag at bob aelod o'n cymunedau yr ydym ni'n eu cynrychioli. Rwy'n gwrthod rhaniad a chasineb. Roedd gennym gwestiwn yn gynharach i'r Prif Weinidog ynglŷn â gwrthsemitiaeth. Ni allwn wahaniaethu rhwng pobl o grefyddau gwahanol, rhywioldeb gwahanol, lliw croen gwahanol. Rydym yn Llywodraeth i bawb yma yng Nghymru. Rydym ni i fod yn Senedd i bawb yma yng Nghymru. Rwy'n gwrthod yn llwyr y rhaniad sy'n cael ei draethu gan yr Aelodau hynny. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785267 241 En 2026-11-10T15:35:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=7502&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785270 242 Cy 2026-11-10T15:35:33 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=7535&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch, Drefnydd. Mi wnaf i ystyried y cais a dod yn ôl atoch chi cyn gynted â phosib. Zaynub Akbar.  16422 7 2026-11-10T13:30:02 785275 243 En 2026-11-10T15:35:42 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=7544&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 12141 12141 Zaynub Akbar AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12141 Akbar, Zaynub Diolch. A gaf i ofyn am ddatganiad Llywodraeth Cymru ar sut mae trefniadau monitro teledu cylch cyfyng yng nghanol dinasoedd yn effeithio ar fusnesau a'r cyhoedd? Cafodd ei godi gyda mi yn uniongyrchol yr wythnos diwethaf bod swyddogion heddlu wedi cael eu tynnu'n ôl o'r ganolfan rheoli traffig trefol sy'n gyfrifol am fonitro'r teledu cylch cyfyng yng Nghaerdydd a'r cyffiniau, sy'n arbennig o bryderus, gyda'r cynnydd posibl nawr mewn byrgleriaethau, damweiniau ac ymosodiadau yn hwyr yn y nos a allai ddigwydd heb i neb eu gweld gan nad yw'r camerâu hyn bellach yn mynd i gael eu rheoli â llaw i wirio hyd a lled ein strydoedd yn llawn. A gall hyn gael effaith negyddol ar fusnesau, a'n cyhoedd, o safbwynt diogelwch. Felly, hoffwn wybod: sut mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi busnesau a'r cyhoedd yng nghanol y newidiadau hyn yng Nghaerdydd yn benodol, a pha drafodaethau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cael ar adfer timau i fonitro camerâu 24/7 i sicrhau diogelwch ein busnesau a'r cyhoedd? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785279 244 Cy 2026-11-10T15:36:37 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=7599&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 426 426 Heledd Fychan AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch i’r Aelod am godi’r mater hwnnw. Byddwch chi yn ymwybodol bod penderfyniadau ar drefniadau monitro teledu cylch cyfyng lleol a defnyddio plismona gweithredol yn faterion i awdurdodau lleol a phartneriaid plismona, gan ystyried anghenion ac amgylchiadau lleol. Rydyn ni yn nodi bod Cyngor Caerdydd, Heddlu De Cymru ac ardal gwella busnes Caerdydd, FOR Cardiff, yn datblygu trefniadau newydd yn dilyn y newidiadau i drefniadau gweithredol yng nghanolfan rheoli traffig trefol Caerdydd. Dwi yn deall eu bod nhw wedi ailddatgan eu hymrwymiad i gynnal trefniadau diogelwch cymunedol effeithiol ledled y ddinas tra bod datblygiad ar y gweill. A dwi hefyd yn ymwybodol bod yr awdurdod lleol yn y broses o hyfforddi staff i fonitro’r teledu cylch cyfyng ar ddiwrnodau prysurach o’r wythnos. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785284 245 En 2026-11-10T15:37:29 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=7651&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 12190 12190 Francesca O'Brien AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12190 O'Brien, Francesca A gaf i ofyn am ddatganiad wedi'i ddiweddaru gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio mewn perthynas ag adfer diogelwch adeiladau yn y sector preifat yn benodol? Mae datblygwyr sydd wedi llofnodi contract Llywodraeth Cymru wedi addo dechrau gweithio ar yr adeiladau y maen nhw'n gyfrifol amdanynt erbyn diwedd mis Rhagfyr, sydd ond saith wythnos i ffwrdd. Nid yw'r Senedd hon wedi cael unrhyw ddiweddariad ar faint o'r 160 o adeiladau hynny y mae gwaith wedi'i ddechrau, faint sydd wedi'u gorffen, neu pa ddatblygwyr sy'n syrthio ar ei hôl hi. Mae angen atebion ar lesddeiliaid hefyd ar y cynllun grant larymau newydd y mae'r Llywodraeth wedi'i gyflwyno, ac yr wyf yn ei groesawu. Mwy na mis ar ôl iddo gael ei agor, nid ydym yn gwybod faint sydd yn y gronfa honno, faint sydd wedi gwneud cais am arian, na faint sydd wedi'u talu os o gwbl. A wnaiff y Gweinidog gadarnhau y bydd yn gosod y rheoliadau adfer cyn y Nadolig, a phryd y byddant yn dod i rym? Diolch. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785285 246 Cy 2026-11-10T15:38:21 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=7703&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 426 426 Heledd Fychan AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch. Mae’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio wedi codi’r pwyntiau rydych chi wedi’u codi. Byddwn i’n eich annog chi i fod yn ymgysylltu efo hi, ac, wrth gwrs, wrth i’r gwaith fynd rhagddo, mi fydd yna ddiweddariadau yn cael eu rhoi i’r Aelodau.    16422 7 2026-11-10T13:30:02 785286 247 Cy 2026-11-10T15:38:36 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=7718&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Ac yn olaf, Drefnydd, Safa Elhassan.  16422 7 2026-11-10T13:30:02 785287 248 En 2026-11-10T15:38:39 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=7721&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 12189 12189 Safa Elhassan AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12189 Elhassan, Safa Diolch. Mae'r rhaglen ddogfen ddydd Llun ar sodiwm falproad yn ein hatgoffa o'r effaith ddinistriol a gydol oes y mae amlygiad yn ystod beichiogrwydd yn ei chael ar blant a'u teuluoedd. Mae 'Adroddiad Hughes', a gyhoeddwyd ym mis Chwefror 2024, yn argymell iawndal ariannol i'r rhai sydd wedi cael eu niweidio gan sodiwm falproad a'r rhwyll belfig. Eto, mwy na dwy flynedd yn ddiweddarach, mae teuluoedd yn dal i aros am benderfyniad. Yn ystod dadl yn Nhŷ'r Cyffredin ar 29 Hydref, cadarnhaodd Llywodraeth y DU nad oes unrhyw benderfyniad wedi'i wneud ar iawndal ariannol ac ni allai roi amserlen glir. Mae'r teuluoedd hyn wir yn haeddu ateb, cefnogaeth a sicrwydd ynghylch eu dyfodol. A allai'r Trefnydd egluro pa drafodaethau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cael gyda Gweinidogion y DU ynglŷn ag 'Adroddiad Hughes', pa gynnydd sydd wedi'i wneud, a pha gamau pellach sy'n cael eu cymryd i sicrhau nad yw teuluoedd yr effeithir arnynt yng Nghymru yn cael eu gadael yn aros heb atebion? Diolch. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785289 249 Cy 2026-11-10T15:39:37 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=7779&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 426 426 Heledd Fychan AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch i’r Aelod am godi mater pwysig dros ben. Byddwn i yn hoffi diweddaru’r Senedd fod y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal, mewn partneriaeth efo Gweinidogion iechyd ar draws y cenhedloedd datganoledig, wedi ysgrifennu at Lywodraeth y Deyrnas Unedig i alw am ymateb ffurfiol i 'Adroddiad Hughes'. Mae’r llythyr ar y cyd yn tynnu sylw at y ffaith bod y rhai a gafodd eu niweidio, a’u teuluoedd, wedi bod yn aros yn llawer rhy hir am atebion gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig.  Fel y byddwch chi'n gwybod, dim ond San Steffan a all ateb y cwestiwn yma gan fod rheoleiddio meddyginiaethau, gan gynnwys sodiwm falproad, yn fater sydd wedi'i gadw i Lywodraeth y Deyrnas Unedig a ddim wedi'i ddatganoli i ni. Ond mae Llywodraeth Cymru yn cydnabod yr effaith ddofn a hirdymor y mae dod i gysylltiad efo hyn wedi'i chael ar unigolion a theuluoedd, gan gynnwys yma yng Nghymru. Rydyn ni'n cydnabod bod achos moesol dros wneud iawn am hyn, ac rydyn ni'n dal i fod yn barod i weithio'n adeiladol efo Llywodraeth y Deyrnas Unedig ar unrhyw drefniadau a allai gael eu datblygu yn y dyfodol ar gyfer y Deyrnas Unedig gyfan. Mi hoffwn i hefyd sicrhau'r Aelodau fod yr Asiantaeth Rheoleiddio Meddyginiaethau a chynhyrchion Gofal Iechyd, sy'n rheoleiddio meddyginiaethau o'r fath, wedi cyflwyno mesurau diogelu sylweddol. Mi fydd y Gweinidog Cabinet a'i swyddogion yn parhau i gysylltu efo Llywodraeth y Deyrnas Unedig a'u cymheiriaid priodol i alw am benderfyniad brys ar sut y mae Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn bwriadu ymateb i 'Adroddiad Hughes'. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785258 250 Cy 2026-11-10T15:40:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=7802&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785269 251 Cy 2026-11-10T15:41:07 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=7869&l=cy 261110-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch yn fawr iawn i chi, Drefnydd. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785272 252 Cy 2026-11-10T15:41:09 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=7871&l=cy 261110-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Costau Byw C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Symudwn ymlaen i eitem 4, sef datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb ar gostau byw. Sioned Williams. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785277 253 Cy 2026-11-10T15:41:19 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=7881&l=cy 261110-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Costau Byw C 8670 8670 Sioned Williams AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb Williams, Sioned Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Mae hon yn Llywodraeth sydd wedi ymrwymo i amddiffyn y rhai mwyaf agored i niwed yn ein cymdeithas a'u cefnogi pan fyddan nhw angen hynny fwyaf. Wrth i'r gaeaf agosáu, rŷn ni'n ymwybodol iawn o'r heriau sy'n wynebu aelwydydd. Mae'r cynnydd yn y gwrthdaro yn y dwyrain canol ar ddechrau 2026, ar ben cyfnod hir o bwysau costau byw ers dechrau'r degawd yma, gan gynnwys effeithiau chwyddiant ymosodiad Rwsia ar Wcráin, a'r aflonyddwch dilynol ar y farchnad ynni, yn creu pwysau didostur ac arwyddion o argyfwng sy'n bodoli o hyd. Does dim arwydd bod yr argyfwng costau byw yn llacio. Mae argyfwng yn aml yn cael ei ystyried fel rhywbeth byr dymor, dros dro. Ond i lawer gormod o aelwydydd ledled Cymru, dyw hynny ddim yn wir am galedi ariannol. Mae wedi dod yn realiti parhaus sy'n rhoi pwysau cyson ar gyllidebau teuluol, gyda miloedd yn ei chael hi'n anodd cael dau ben llinyn ynghyd. Dyw tlodi, gan gynnwys tlodi tanwydd, tlodi bwyd, neu'r anallu i sicrhau neu gynnal safon byw, ddim yn anochel—mae'n rhaid inni gofio hynny. Mae'n ganlyniad i ddewisiadau a phenderfyniadau gwleidyddol sydd wedi'u gwneud yn y Deyrnas Gyfunol ac yn rhyngwladol. Gan mai San Steffan sy'n dal i fod â'r liferi economaidd mawr, pwerau cyfyngedig sydd gan Lywodraeth Cymru i gymryd camau radical ar gostau byw. Fodd bynnag, rwy’n benderfynol na fydd hynny'n rhwystro ein hymdrechion ni i wneud beth y gallwn ni dros bobl Cymru. Mae'r rhagolygon economaidd yn parhau i fod yn ansicr iawn. Fe rybuddiodd Banc Lloegr yr wythnos diwethaf fod disgwyl i chwyddiant godi i tua 5 y cant erbyn canol y flwyddyn nesaf. Yn gyffredinol, mae disgwyl y gallai biliau ynni blynyddol aelwydydd cyffredin gynyddu o leiaf 16 y cant o fis Ionawr ymlaen, os nad llawer mwy. O ran datganiad yr hydref Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol fis diwethaf, wel doedd honno ddim yn gyllideb a oedd yn cyflawni ar gyfer Cymru. Mewn gwirionedd, mae wedi gwneud ein rhagolygon ariannol hyd yn oed yn fwy heriol. Cyn cyllideb y Deyrnas Gyfunol ym mis Hydref, fe wnaethon ni ofyn am dri pheth clir gan Lywodraeth y Deyrnas Gyfunol i fynd i'r afael â'r pwysau cynyddol ar aelwydydd incwm isel: dileu'r cap budd-daliadau; cynyddu cyfraddau lwfans tai lleol; a chyflwyno tariffau cymdeithasol ar gyfer biliau ynni. Wrth i gwmnïau olew a nwy barhau i wneud mwy o elw nag erioed, mae'n hollol wrthun bod ein haelwydydd mwyaf agored i niwed yn parhau i gael trafferth gyda chostau gwresogi ac ynni. A dyw Cymru ddim yn codi ei llais wrth ei hunan; mae Llywodraeth yr Alban yn cytuno â'n galwadau ni ynghylch budd-daliadau, cymorth tai a biliau ynni, i ddarparu rhyddhad hirdymor i aelwydydd anghenus. Mae cefnogi teuluoedd gyda chostau byw yn flaenoriaeth allweddol yn ein rhaglen lywodraethu. Rŷn ni'n darparu ystod o gymorth er mwyn helpu aelwydydd i reoli costau byw, cefnogi'r rhai mewn argyfwng cyllid, a lleihau costau hanfodol aelwydydd. Mae hyn yn cynnwys ein buddsoddiad ni mewn gwasanaethau cynghori, y gronfa cymorth dewisol, y cynllun Nyth, prydiau ysgol am ddim, cymorth gofal plant, cynllun gostyngiadau'r dreth gyngor, presgripsiynau am ddim a chynlluniau trafnidiaeth gostyngol. Bydd y Llywodraeth hon yn canolbwyntio ar waith atal yn ogystal â chymorth uniongyrchol, gan gefnogi teuluoedd i gymryd camau ymarferol i osgoi argyfyngau a datblygu llwybrau mas o dlodi.  Mae'r Cabinet wedi bod yn ystyried beth yw'r ffordd orau o gefnogi aelwydydd drwy'r cyfnod anodd hwn, gan gynnwys teuluoedd agored i niwed ac anabl, a pha gymorth ychwanegol y gallai fod ei angen. Nawr bod Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol wedi ymateb yn gadarnhaol i rai o alwadau Llywodraeth Cymru i ddarparu cyllid gofynnol, rwy'n falch bod y Gweinidog Cabinet dros Gyllid wedi cyhoeddi y byddwn ni'n gwneud taliad costau byw o £100 i bob aelwyd ym mandiau treth cyngor A i D. Ond, Ddirprwy Lywydd, rŷn ni'n credu bod angen mynd ymhellach i gefnogi'r aelwydydd sy'n cael eu taro galetaf gan y costau byw yng Nghymru. Ac felly byddwn ni'n gweithredu ar hyn. Yn ogystal â'r cymorth i bob aelwyd ym mandiau treth cyngor A i D, rwy'n gallu cadarnhau y byddwn ni'n ymestyn y cymorth hwn i bawb sy'n derbyn cynllun gostyngiadau'r dreth gyngor, beth bynnag eu band treth cyngor. Gyda'i gilydd, bydd hyn yn cynnig cymorth gwerthfawr i dros filiwn o aelwydydd yng Nghymru, neu bron i dri chwarter yr holl aelwydydd, gan gostio dros £100 miliwn. Dyw pob aelwyd sy'n profi caledi ariannol ddim yn cael eu nodi drwy gofnodion y dreth gyngor neu ddim yn bodloni meini prawf cynllun gostyngiadau'r dreth gyngor. I gydnabod hyn, fe fyddwn ni'n darparu cronfa ddewisol ychwanegol gwerth £8 miliwn, wedi'i gweinyddu gan gynghorau lleol, i estyn y taliad o £100 i fwy o aelwydydd. Rydyn ni wrthi yn llunio'r elfen yma a bydd canllawiau llawn i gynghorau lleol ar gael cyn bo hir. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785274 254 Cy 2026-11-10T15:45:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=8102&l=cy 261110-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Costau Byw C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785278 255 En 2026-11-10T15:47:15 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=8237&l=cy 261110-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Costau Byw C 8670 8670 Sioned Williams AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Mae llawer o aelwydydd sy'n byw mewn ardaloedd gwledig yn dibynnu ar olew gwresogi neu nwy petrolewm hylifedig fel eu hunig ffynhonnell wresogi. Fe gynyddodd prisiau'r tanwyddau hyn yn syth ar ôl i'r gwrthdaro yn y dwyrain canol ddechrau ac maen nhw wedi parhau i fod yn uchel ac yn gyfnewidiol ers hynny. Wrth i ni symud i mewn i'r gaeaf, gydag ansicrwydd parhaus ynghylch y gwrthdaro a'i effaith ar brisiau byd-eang, mae Llywodraeth Cymru yn camu i mewn i ddarparu cymorth wedi'i dargedu i helpu aelwydydd incwm isel i brynu'r tanwyddau hyn. Felly, rydyn ni wedi dyrannu £5 miliwn i ddarparu cymorth wedi'i dargedu tuag at gostau tanwydd oddi ar y grid. Bydd taliad o £250 ar gael i aelwydydd sy'n gymwys i gael gostyngiad yn y dreth gyngor yn seiliedig ar eu hincwm ac sy'n dibynnu ar olew gwresogi neu LPG. Dyma enghraifft arall sy'n dangos y bydd y Llywodraeth hon bob amser ar ochr pobl ym mhob rhan o Gymru. Byddwn ni'n gweithio gydag awdurdodau lleol i ddarparu'r taliad hwn, a bydd rhagor o fanylion yn cael eu cyhoeddi ar wefan pob awdurdod lleol. Fodd bynnag, yr ateb ataliol tymor hwy i ostwng biliau aelwydydd yw lleihau'r ddibyniaeth ar danwydd ffosil sy'n cael ei fewnforio. Mae ein cynllun Nest yn cefnogi aelwydydd incwm isel sy'n byw mewn cartrefi oer, llaith, gan arbed dros £590 y flwyddyn ar gyfartaledd. Bydd ein hymrwymiad tymor hwy i gynllun Nyth a'r ehangu i gynlluniau seiliedig ar ardal yn helpu pobl ledled Cymru i amddiffyn eu hunain rhag siociau prisiau yn y dyfodol. Ddirprwy Lywydd, rydyn ni i gyd yn ymwybodol bod costau tanwydd cynyddol yn cael effaith ar bob math o drafnidiaeth. Fodd bynnag, rydyn ni'n gwybod bod y diwydiant bysiau yn arbennig wedi cael ei effeithio gan gost uchel diesel. Er bod hyn yn broblem i bob gweithredwr bysiau, mae'n cael yr effaith fwyaf ar fusnesau bach a chanolig, trafnidiaeth gymunedol a darpariaeth teithio i ddysgwyr. Dyna pam, gan ddefnyddio pensaernïaeth cynllun grant bysiau presennol, rydyn ni'n sicrhau bod £7 miliwn ar gael i gefnogi gweithredwyr bysiau gyda'u costau tanwydd uchel. Mae swyddogion yn gweithio ar gyflymder i ddatblygu'r cynllun mewn partneriaeth ag awdurdodau lleol. Rydyn ni'n gwerthfawrogi bod llif arian parod yn broblem i lawer o weithredwyr, felly byddwn ni'n gweithio i sicrhau bod y cyllid ar gael cyn gynted â phosibl. Bydd hyn yn helpu i osgoi colli gwasanaethau bysiau lleol, y mae cynifer o bobl yn dibynnu arnyn nhw, gan gynnwys aelwydydd sydd ddim yn berchen ar geir a dysgwyr sy'n teithio i'r ysgol neu'r coleg. Er bod cymorth ariannol uniongyrchol i'r aelwydydd a'r gwasanaethau hynny sydd ei angen yn rhan allweddol o'r pecyn hwn, felly hefyd mae helpu pobl ar incwm isel i gael mynediad at y cymorth ariannol y mae ganddyn nhw hawl i'w gael. Felly, byddwn ni'n ehangu ein hymgyrch 'Hawliwch yr Hyn sy'n Ddyledus i Chi' fel ei bod yn gallu cyrraedd mwy o bobl, gan eistedd ochr yn ochr ag ehangu capasiti Advicelink Cymru i ateb y galw cynyddol am wasanaethau cyngor. Fe wnaeth ymgyrch ddiweddaraf 'Hawliwch yr Hyn sy'n Ddyledus i Chi' helpu i sbarduno enillion ariannol sylweddol i bobl ledled Cymru, gyda mwy nag £1.4 miliwn yn cael ei briodoli'n uniongyrchol i weithgarwch ymgyrchu. Mae'n hanfodol bod pobl yn gwybod yr hyn y mae ganddyn nhw hawl i'w gael a'u bod yn cael help i'w hawlio. Byddwn ni'n sicrhau bod sefydliadau cymorth yn cael yr holl wybodaeth sydd ei hangen arnyn nhw am y mesurau sy'n cael eu cyhoeddi heddiw i annog a chynorthwyo aelwydydd cymwys i wneud cais. At ei gilydd, mae'r pecyn hwn yn cynrychioli buddsoddiad ychwanegol o £130 miliwn, gan ddarparu rhyddhad uniongyrchol i aelwydydd y gaeaf hwn. Ddirprwy Lywydd, fel y dywedais i ar y dechrau, rydyn ni'n cydnabod bod costau byw yn her i bob aelwyd ledled Cymru. Bydd y mesurau rwy'n eu cyhoeddi heddiw yn darparu cymorth uniongyrchol i'r rhai yr effeithir arnyn nhw fwyaf ac yn sicrhau bod y cymorth hwnnw yn cyrraedd ystod eang o aelwydydd incwm isel a chanolig, gan gefnogi aelwydydd agored i niwed sydd â chostau ynni uchel hefyd—help a fydd yn gwneud gwahaniaeth amlwg i gyllidebau aelwydydd. Gyda'i gilydd, mae'r pecyn hwn yn cynrychioli buddsoddiad sylweddol mewn cymunedau yng Nghymru ac mae'n adlewyrchu ein penderfyniad i sefyll ochr yn ochr ag aelwydydd yn ystod cyfnod heriol. Rwy'n ddiolchgar iawn i awdurdodau lleol fel darparwyr gwasanaethau rheng flaen am eu cefnogaeth barhaus wrth gyflawni'r mesurau hanfodol hyn. Byddwn ni'n parhau i weithio'n agos gyda nhw ar y trefniadau cyflawni manwl. Mae ein neges yn glir: mae hon yn Llywodraeth sy'n helpu pobl gyda'r pwysau maen nhw'n eu hwynebu heddiw. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785276 256 En 2026-11-10T15:50:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=8402&l=cy 261110-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Costau Byw C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785280 257 En 2026-11-10T15:52:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=8522&l=cy 261110-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Costau Byw C 12185 12185 Cristiana Emsley AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12185 Emsley, Cristiana Cyn i'r Llywodraeth hon longyfarch ei hun ar gyhoeddiad arall o £130 miliwn, gadewch i ni sefydlu'r realiti ariannol yn gyntaf. Mae dyled genedlaethol Prydain wedi pasio £3 triliwn. Rhagwelir y byddwn ni'n gwario £124 biliwn eleni yn gwasanaethu'r ddyled honno—nid yn ei lleihau, nid yn ei thalu, dim ond yn ei gwasanaethu. Mae hynny'n fwy na phedair gwaith cyllideb flynyddol Llywodraeth Cymru, mae'n cyfateb i £370 fesul aelwyd bob mis mewn llog dyled yn unig. Yn erbyn y cefndir hwnnw, mae'r Llywodraeth hon yn dathlu taliad ynni untro o £100 ar gyfer bandiau treth gyngor A i D, wedi'i ymestyn i'r rhai sy'n derbyn gostyngiad yn y dreth gyngor waeth beth fo'u band. I bensiynwr sy'n ei chael hi'n anodd gwresogi ei gartref, mae £100 yn bwysig. Ond dydy rhyddhad dros dro ddim yn gymhwysedd economaidd a dydy cyhoeddi gwariant ddim yn dystiolaeth o gyflawniad. Weinidog, mae eich datganiad hefyd yn cynnwys cyfaddefiadau dadlennol. Rydych chi'n cydnabod bod yna galedi ariannol parhaus, gan rybuddio am chwyddiant yn cyrraedd 5 y cant a biliau ynni yn codi 16 y cant o bosibl, ond eich ateb yw pecyn dros dro arall. Rydych chi'n disgrifio problem strwythurol ac yn cynnig siec tymor byr, a phwy sy'n talu amdani? Mae eich datganiad yn cydnabod mai San Steffan sydd wedi darparu'r cyllid sy'n gwneud y taliadau hyn yn bosibl, felly faint o'r £130 miliwn hwn sy'n dod o San Steffan? Pa adnoddau ychwanegol mae Llywodraeth Cymru wedi'u hymrwymo a pha wariant rydych chi wedi'i ailflaenoriaethu? Oherwydd dydy trosglwyddo arian trethdalwyr ddim yr un peth â chreu cyfoeth. Nawr y ffigurau: dros £100 miliwn ar gyfer taliadau aelwydydd, £8 miliwn ar gyfer cymorth dewisol, £5 miliwn ar gyfer gwresogi oddi ar y grid a £7 miliwn ar gyfer gweithredwyr bysiau, ond does dim cysoni wedi'i eitemeiddio'n llawn o'r £130 miliwn, gan gynnwys ehangu gwasanaethau cyngor, ac mae'r cynllun dewisol £8 miliwn yn dal i gael ei gynllunio. Felly, mae'r arian yn cael ei gyhoeddi ac mae'r cyhoeddusrwydd allan yna, ond mae'r rheolau cyflawni yn dal i gael eu hysgrifennu. Yna, y taliad o £200 i aelwydydd sy'n defnyddio olew gwresogi ac LPG—sy'n cael ei groesawu i'r rhai sy'n gymwys, ond beth am aelwydydd sy'n gweithio sydd ychydig uwchlaw'r trothwy ar gyfer gostyngiad yn y dreth gyngor ac sy'n wynebu'r un biliau cynyddol? Dydy caledi ariannol ddim yn stopio ar y trothwy cymhwysedd ar gyfer budd-daliadau. Yn ôl y sôn, mae cynllun Nest yn arbed £590 bob blwyddyn ar gyfartaledd i aelwydydd. Faint sy'n elwa a faint sy'n dal i fod mewn cartrefi oer, wedi'u hinswleiddio'n wael? Mae'r Gweinidog yn cyfeirio at enillion o £1.4 miliwn o'r ymgyrch 'Hawliwch yr Hyn sy'n Ddyledus i Chi', ond faint gostiodd hi, beth oedd yr enillion ar y buddsoddiad a beth fydd ei hehangu yn ei gyflawni? A £7 miliwn i weithredwyr bysiau—cynllun arall sy'n dal i gael ei ddatblygu. Pryd fydd yr arian yn cyrraedd? Faint o lwybrau fydd yn cael eu diogelu—[Torri ar draws.] Dydych chi ddim yn hoffi'r ffigurau oherwydd, wyddoch chi, maen nhw'n dod—[Torri ar draws.] Beth fydd yn digwydd pan fydd y cyllid yn rhedeg allan? Weinidog, ymrwymiadau gwariant yw'r rhain, felly ble mae'r canlyniadau mesuradwy? Mae'r Dirprwy Brif Weinidog hefyd yn ein hatgoffa o ofal plant sy'n cael ei ariannu, prydau ysgol am ddim a chynlluniau presennol, ond gadewch i ni beidio ag ailbecynnu hen ymrwymiadau fel atebion newydd. Mae deuddeg pwynt pump awr o ofal plant wedi'i ariannu i blant dwy oed yn dal i adael rhieni sy'n gweithio yn wynebu costau sylweddol. Ble mae'r asesiad o fforddiadwyedd a chapasiti'r gweithlu? Faint o rieni all gynyddu eu horiau gwaith? Dydy cyhoeddiad polisi ddim yn lle gofal plant, a dydy lle gofal plant ddim yn ofal plant fforddiadwy. Ond mae yna un hepgoriad amlwg. Ble mae'r arbedion? Ble mae'r adolygiad o gwangos, costau ymgynghori a biwrocratiaeth gorfforaethol chwyddedig? Nid gweithwyr rheng flaen, Weinidog, ond haenau drud o reolwyr y mae eu gwerth i wasanaethau cyhoeddus yn parhau i fod yn amheus. Mae pob punt sy'n cael ei gwastraffu ar fiwrocratiaeth ddiangen yn bunt sy'n cael ei gwrthod i'r rhai sydd ei hangen. Tra bod teuluoedd yn ei chael hi'n anodd talu biliau gwresogi, pam nad yw'r Llywodraeth hon yn adolygu ymrwymiadau gwariant rhyngwladol ac yn profi a yw pob rhaglen yn parhau i fod yn deg? [Torri ar draws.] O ie. Dylai Llywodraeth sy'n dweud wrth deuluoedd i ofalu am bob ceiniog archwilio ei gwariant ei hun yn gyntaf. Mae yna wahaniaeth sylfaenol rhwng rheoli tlodi a'i leihau. Mae un yn cynhyrchu cynlluniau a chyhoeddusrwydd diddiwedd. Mae'r llall yn mynd i'r afael â chostau uchel, twf gwan, rhwystrau i waith a gwariant gwastraffus. Mae angen atebion parhaol ar bobl, nid rhodd arall o £100. Maen nhw eisiau cyflogau sy'n ymestyn ymhellach, biliau fforddiadwy, a gofal plant sy'n gwneud gweithio yn werth chweil. Felly, Weinidog, tri chwestiwn. Ble mae eich cynllun wedi'i gostio i roi terfyn ar ddibyniaeth ar roddion i dalu am ynni? Faint o wastraff fyddwch chi'n ei dorri o'ch gweinyddiaeth eich hun, ac erbyn pryd? A faint o deuluoedd yng Nghymru fydd y £130 miliwn hwn yn eu codi allan o galedi? Weinidog, £130 miliwn yw'r hyn rydych chi'n bwriadu ei wario, nid yr hyn rydych chi'n bwriadu ei gyflawni. Mae angen Llywodraeth ar Gymru sy'n lleihau costau byw, nid un sy'n parhau i ychwanegu atyn nhw.  16422 7 2026-11-10T13:30:02 785268 258 En 2026-11-10T15:55:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=8702&l=cy 261110-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Costau Byw C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785283 259 En 2026-11-10T15:57:18 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=8840&l=cy 261110-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Costau Byw C 8670 8670 Sioned Williams AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Mae'n eithaf syfrdanol nad yw Reform yn cefnogi mesurau i helpu'r mwyafrif helaeth o aelwydydd yng Nghymru sy'n wynebu biliau ynni uchel—ac rydyn ni'n gwybod eu bod nhw'n mynd i godi eto ym mis Ionawr—a gaeaf anodd. Mae'n syfrdanol. Os ydych chi'n sôn am angen mwy o arian, efallai y gallech chi ofyn i Lywodraeth y DU drethu rhai o'r rheolwyr cronfeydd rhagfantoli sy'n ariannu Reform. Efallai y gallan nhw dalu eu cyfran deg i helpu'r tlotaf yn y wlad hon. Byddai hynny'n cael ei groesawu'n fawr. Edrychaf ymlaen at weld y llythyr hwnnw at Nigel sydd wedi'i ysgrifennu gennych. Fe wnaethoch chi ofyn cwestiwn penodol i mi—mi roedd yna, rwy'n credu, un cwestiwn penodol—ar y taliadau. Wrth gwrs, mae'r arian hwnnw wedi dod drwodd gan Lywodraeth y DU yn y ffordd arferol. Dyna sut mae datganoli yn gweithio. Roedden ni eisoes wedi cynllunio, roedden ni'n gwybod ein bod ni am wneud ymyriadau costau byw. Roedden ni eisoes wedi dechrau gwneud y cynlluniau hynny yn ôl ym mis Mai, ac yna roedden ni eisiau gweld pa gyllid oedd ar gael. Yn amlwg, trwy ein cyllidebau ein hunain, roedden ni'n gwybod beth fyddai ar gael. Roedd i'w groesawu bod Llywodraeth y DU wedi gwrando ar ein galwadau, er nad pob un ohonyn nhw. Fel y dywedais i, rwy'n cytuno'n llwyr â chi am lawer o'r atebion hirach hynny rydych chi'n sôn amdanyn nhw. Fe fyddwch chi wedi clywed yn fy natganiad fy mod wedi galw am dariffau cymdeithasol. Gall hynny wneud y gwahaniaeth mwyaf i aelwydydd agored i niwed, felly nad ydyn nhw'n talu swm anghymesur o'u hincwm ar danwydd, ac felly mewn tlodi tanwydd. Mae un o bob pedair aelwyd yng Nghymru mewn tlodi tanwydd. Rwy'n credu bod hynny'n gwbl annerbyniol. Fe allwn ni wneud yr hyn y gallwn ni o dan ein pwerau i geisio lliniaru hynny, a dyna'r hyn rydyn ni'n ei wneud gyda'r taliadau costau byw hyn. Ond rwy'n cytuno ac rwyf wedi galw ar Lywodraeth y DU i fynd y tu hwnt i'r atebion dros dro hynny er mwyn i ni allu cael ffordd gynaliadwy o fynd i'r afael â thlodi tanwydd. O ran trafnidiaeth bysiau, fe fyddwch chi wedi clywed y Dirprwy Weinidog Trafnidiaeth yn dweud mai dyna pam rydyn ni'n defnyddio ffordd o ddosbarthu'r arian hwn sy'n cael ei defnyddio eisoes, pensaernïaeth sy'n bodoli eisoes, y grant cymorth gwasanaethau bysiau. Bydd hwnnw'n ein helpu i gael yr arian hwn allan drwy'r drws cyn gynted â phosibl, yn hytrach na chymryd mwy o amser i ddylunio pensaernïaeth newydd i roi honno ar waith. Rwy'n deall bod y Dirprwy Weinidog Trafnidiaeth wedi cwrdd â gweithredwyr bysiau heddiw, ac maen nhw wedi dweud eu bod nhw'n rhoi croeso cynnes i'r cymorth hwn sydd ei angen yn fawr. Heb y cymorth dros dro hwnnw, mae yna risg y gallai gweithredwyr roi contractau ysgol yn ôl. Fe allen nhw leihau gwasanaethau bysiau neu eu tynnu'n ôl, ac rydyn ni'n gwybod y bydd hynny'n effeithio ar lawer o'n dysgwyr, ond hefyd ar rai o'r bobl fwyaf agored i niwed mewn cymdeithas sy'n dibynnu ar fysiau. Unwaith eto, mae'n eithaf dryslyd, oherwydd, yn gyntaf oll, roedd hi'n ymddangos fel pe baech chi'n dweud na ddylen ni fod yn gwario'r arian hwn, ac yna roeddech chi'n galw am fwy. Ac yna fe glywson ni'n gynharach—maen nhw'n eiriau cyson o feinciau Reform—na ddylen ni gael mwy o ddatganoli. Wel, ydych chi'n gwybod beth allen ni ei wneud pe baen ni'n cael mwy o ddatganoli? Fe allen ni gymryd mesurau tymor hwy, er enghraifft drwy daliadau lles sydd wedi'u cynllunio i gefnogi'r anghenion penodol sydd gennym—y bobl yng Nghymru yma. Does gennym ni ddim y pwerau hynny ar hyn o bryd. Fe allen ni wneud mwy. Rydyn ni eisiau cymryd camau ar dlodi plant, gan ddefnyddio cynllun fel Cynnal, y taliad plant uniongyrchol rydyn ni wedi'i weld yn yr Alban. Pe bai gennym y pwerau hynny, yna fe allen ni wneud hynny. Mae hynny wedi cael ei brofi yn yr Alban i fod yn ffordd barhaus, ffordd gynaliadwy o leihau tlodi plant. Felly, mae'n siomedig nad yw Reform yn cefnogi'r mesurau pwysig iawn hyn sydd wedi cael eu croesawu gan y diwydiant bysiau, ac rwy'n siŵr y bydd aelwydydd ar hyd a lled Cymru yn eu croesawu. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785306 260 En 2026-11-10T16:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=9002&l=cy 261110-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Costau Byw C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785311 261 En 2026-11-10T16:01:21 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=9083&l=cy 261110-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Costau Byw C 12175 12175 Shav Taj AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12175 Taj, Shav A gaf fi ddiolch i'r Gweinidog am ei datganiad pwysig ac amserol iawn? Rydyn ni'n gwybod mai'r argyfwng costau byw yw'r mater mwyaf dybryd i deuluoedd ledled Cymru gyfan. Felly, gyda'r tymheredd yn gostwng a phrisiau'n codi, fel y sonioch chi, mae'r cadarnhad y bydd taliad ynni o £100 yn newyddion i'w groesawu, fel y mae'r cymorth i fysiau hefyd—bysiau y mae cynifer o weithwyr sector cyhoeddus yng Nghymru yn arbennig yn dibynnu arnyn nhw. Fel cynrychiolwyr etholedig, mae gan bob un ohonom gyfrifoldeb i sicrhau bod y Llywodraeth yn darparu rhwyd ddiogelwch briodol fel bod pobl yn gallu fforddio gwresogi eu cartrefi, eu bod yn gallu fforddio teithio, fel y dywedoch, ac i wneud yn siŵr bod pobl yn gwybod pa gymorth y mae ganddyn nhw hawl i'w gael, yn enwedig ar hyn o bryd mewn perthynas â'r aflonyddwch byd-eang rhyngwladol sy'n effeithio ar brisiau nwy, ac yn enwedig dros gyfnod y gaeaf. A dyna pam, mewn amgylchiadau anodd, y gwnaeth cyllideb yr hydref Llywodraeth y DU wedyn ganolbwyntio ar roi rhywfaint o le anadlu gwerthfawr i bobl heddiw a gobaith ar gyfer yfory. Ac mae'r ail gam hwnnw yn hollol hanfodol, oherwydd mae angen i ni, wedyn, wrth gwrs, sicrhau bod gennym ni lygad ar y dyfodol hefyd, ac fel Senedd, mae'n rhaid i ni fod yn meddwl nid yn unig, wrth gwrs, am fesurau dros dro, ond am wella bywydau pobl yn y tymor hwy, sydd, unwaith eto, yn rhywbeth y gallwn ni gytuno arno, fel nad oes rhaid i'r genhedlaeth nesaf o Aelodau'r Senedd fod mewn sefyllfa fel hyn eto, yn sôn am ymyriadau brys i helpu pobl gyda chostau byw. Ac mae hynny'n golygu gwneud y penderfyniadau cywir nawr ar gyfer dyfodol gwell, mwy disglair. Mae gobaith ar gyfer yfory yn golygu buddsoddi hefyd, wrth gwrs, mewn seilwaith, ynni glân sy'n cael ei greu yng Nghymru, swyddi sy'n talu'n dda, fel yr orsaf bŵer niwclear yn Wylfa, a fydd yn cyflenwi digon o drydan i bweru 3 miliwn o gartrefi ac yn darparu 8,000 o swyddi, gan gynnwys 3,000 yn yr ardal leol, ac fel Port Talbot, tref a bwerodd yr ugeinfed ganrif ac a fydd nawr yn helpu i bweru'r dyfodol fel y ganolfan bwrpasol gyntaf ar gyfer ynni gwynt arnofiol ar y môr yn y Môr Celtaidd, gan ddarparu pŵer glân sy'n cael ei greu yng Nghymru, gan dorri'r cysylltiad hwnnw rhwng biliau ynni pobl yma yng Nghymru a chynnydd yn y farchnad ryngwladol gyfnewidiol yn seiliedig ar yr hyn sy'n digwydd dramor. Fel Wylfa, bydd y buddsoddiadau hyn o amgylch Port Talbot yn creu miloedd o swyddi medrus a chynaliadwy da sy'n talu'n dda, ac mae hwn yn bwynt pwysig yr hoffwn ei weld yn cael ei gydnabod gan y Llywodraeth Cymru hon. Edrychwch, rydw i wastad wedi bod yn rhywun sydd wedi cytuno mai'r ffordd orau o helpu pobl gyda chostau byw yw eu helpu i gael swyddi da sy'n talu'n dda, swyddi gwaith teg, ac mae'n rhaid i'r cyfleoedd hyn fod yn gyfartal i ddynion a menywod, i'r hen a'r ifanc, mewn trefi, dinasoedd a chymunedau arfordirol ledled Cymru. Ond mae'n rhaid i ni hefyd, wrth gwrs, gydnabod y pwysau sy'n wynebu teuluoedd ar hyn o bryd ar gychwyn tymor y gaeaf, a dyna pam rydyn ni'n croesawu Llywodraeth Lafur y DU yn hwyluso'r taliad ynni hwnnw o £100 i aelwydydd ym mandiau treth gyngor A i D, ac mae'n iawn, yn bendant, bod y cyllid hwn wedi'i drosglwyddo i Lywodraeth Cymru i wneud penderfyniadau sydd orau i Gymru. Ac rydyn ni'n croesawu'r cyhoeddiad, wrth gwrs, ynghylch cymorth tebyg gan Lywodraeth Cymru i drosglwyddo'r taliad o £100 i aelwydydd yng Nghymru gyda newidiadau i ategu'r mesurau costau byw sydd eisoes ar waith. Wedi'r cyfan, mae hyn yn barhad o'r ffordd Gymreig honno o weithio. Hoffwn ofyn am gynllun y Llywodraeth i annog pobl i fanteisio ar y cymorth costau byw, a grybwyllwyd gennych drwy'r ymgyrch 'Hawliwch yr Hyn sy'n Ddyledus i Chi'. Rydyn ni'n gwybod bod mwy nag £1 biliwn o gymorth lles sydd ddim yn cael ei hawlio yng Nghymru bob blwyddyn, mwy nag £1 biliwn o gymorth gyda chostau byw nad yw'n cyrraedd pobl sydd wir angen y cymorth hwnnw. Felly, er enghraifft, mae llawer o aelwydydd sy'n dibynnu ar olew gwresogi a nwy petrolewm hylifedig—dydyn nhw ddim wedi hawlio'r £200 hwnnw a gyhoeddwyd yn wreiddiol gan Lywodraeth y DU nôl ym mis Mawrth eto. Mae hwnnw'n cael ei weinyddu drwy Lywodraeth Cymru i awdurdodau lleol nawr—rydych chi wedi dweud y bydd hynny'n £250 yng Nghymru. Ac mae yna rwystrau o ran ymwybyddiaeth a chael gafael ar gymorth, sy'n gwneud pethau'n anoddach. Rwy'n croesawu'n fawr yr arian ychwanegol a fydd yn mynd i Advicelink Cymru, a ddylai sicrhau bod digon o gapasiti i ddelio â'r galw ychwanegol a ddaw, wrth gwrs, o ymgyrchoedd cyhoeddusrwydd arfaethedig Llywodraeth Cymru. Ac rwy'n gwybod y bydd y Llywodraeth hon eisiau bod yn dryloyw ynglŷn â gosod eu nodau a dangos eu cynnydd. Felly, a allai'r Gweinidog ddweud wrthym faint o arian fydd yn cael ei wario ar yr ymgyrch 'Hawliwch yr Hyn sy'n Ddyledus i Chi'? Faint ar gapasiti ychwanegol ar gyfer Advicelink Cymru? Sut fydd y Llywodraeth, wrth gwrs, yn mesur eu llwyddiant neu ddiffygion o ran cefnogi pobl gyda chostau byw y gaeaf hwn? A faint o bobl fydd yn gymwys i gael y taliad ynni o £100 ac yn elwa arno, a hefyd yr help gyda chostau tanwydd oddi ar y grid? Sut fydd y Llywodraeth yn mesur eu llwyddiant yn y pen draw wrth fynd i'r afael â thlodi y tu hwnt i'r gaeaf hwn yn ystod tymor y Senedd hon? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785281 262 En 2026-11-10T16:05:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=9302&l=cy 261110-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Costau Byw C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785282 263 En 2026-11-10T16:06:04 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=9366&l=cy 261110-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Costau Byw C 8670 8670 Sioned Williams AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch yn fawr, a diolch am y croeso rydych chi wedi'i roi i'r datganiad hwn. Fel y dywedais i yn fy natganiad, mae'n fy nhristáu ein bod ni'n dal i fod—. Dim argyfwng yw e mwyach, normalrwydd yw e, nage fe? Fe ddechreuodd e gyda chyni'r Torïaid yn effeithio ar yr incwm a oedd gan bobl, yn cymryd cymorth i ffwrdd, yn amddifadu awdurdodau lleol o'r hyn sydd ei angen arnyn nhw i gefnogi eu cymunedau, ac rydyn ni wedi gweld hynny'n parhau. A, wyddoch chi, rwy'n myfyrio ar y ffaith y byddwn ni'n cael dadl goffa yn ddiweddarach heddiw a Diwrnod y Cadoediad yfory, ac un o effeithiau rhyfel, fel rydyn ni wedi'i weld gydag argyfwng Wcráin a nawr eto gydag Iran, yw mai'r bobl dlotaf sydd fel arfer yn dioddef. Ac mae hyn yn amlwg yn agwedd wahanol ar sut mae pobl yn dioddef o ganlyniad i ryfel, ond dydy gwrthdaro byth yn dda i unrhyw un, nagyw? Ac rydyn ni'n gwybod bod y chwyddiant a'r cynnydd sydyn ym mhrisiau ynni yn ganlyniadau uniongyrchol i ryfelgarwch anghyfreithlon Putin yn erbyn yr Wcráin ac, yn amlwg, gweithredoedd Trump yn Iran. Fe ddylen ni gadw hynny mewn cof, rwy'n meddwl, pan fyddwn ni'n siarad am hyn fel argyfwng. Dydy hyn ddim yn anochel. O ran yr ymgyrch 'Hawliwch yr Hyn sy'n Ddyledus i Chi', fe fyddwch chi wedi clywed llawer o'n Gweinidogion yn sôn dro ar ôl tro am wneud yn siŵr ein bod ni'n ceisio cymryd agwedd ataliol. Dydyn ni ddim eisiau i bobl fod mewn sefyllfa lle maen nhw'n wynebu anawsterau ac yn poeni am y Bil hwnnw ac yn gorfod gwneud y dewisiadau amhosibl hynny rhwng gwresogi a bwyta. Felly, rydyn ni'n canolbwyntio'n fawr ar hynny, ac rwy'n falch iawn ein bod ni'n rhoi rhan o'r pecyn hwn i mewn i'r ymgyrch 'Hawliwch yr Hyn sy'n Ddyledus i Chi'. Bydd yr ymgyrch ei hun yn cael £150,000 ychwanegol ar ben yr hyn a ddyrannwyd eisoes er mwyn gwneud yn siŵr y gallwn ei hehangu. Rydyn ni fel arfer yn ei gwneud am bythefnos yn ystod mis Ionawr. Mae hyn nawr yn mynd i allu ehangu hynny gan ddau fis arall. Felly, bydd yn ein galluogi i brynu pob math o gyfryngau: hysbysebu ar y radio a'r teledu, hysbysebu digidol, cyfryngau cymdeithasol, hysbysebu yn y wasg ac yn yr awyr agored hefyd, oherwydd rydyn ni'n gwybod nad yw pawb ar y cyfryngau cymdeithasol chwaith. Felly, mae yna ystod yn cael ei chwmpasu yn y fan yna. Ac yn ychwanegol bydd yna—. Nid trwy'r cyllid hwn, ond trwy fy mhortffolio fy hun, bydd arian ychwanegol yn mynd i helpu i gynyddu capasiti'r gwasanaethau cymorth hynny. Fel y gwyddoch chi, gall Advicelink Cymru roi gwiriad budd-daliadau llawn i bobl, oherwydd unwaith eto, fel y sonioch chi, rydyn ni'n gwybod bod miliynau ar filiynau o bunnoedd sydd ddim yn cael eu hawlio, ond hefyd i helpu—ac rwy'n credu bod hynny'n bwysig iawn hefyd—gyda chwblhau ffurflenni cais am fudd-daliadau, yr ydym yn gwybod y gallan nhw fod yn her i lawer o bobl agored i niwed. A hefyd fe allan nhw herio penderfyniadau anffafriol, a does gen i ddim amheuaeth bod Aelodau ar draws y Siambr wedi cael gwaith achos ynglŷn â hynny, fwy na thebyg. Ond hefyd, wedyn, fe allan nhw roi'r cyngor ehangach hwnnw ar ddyled, ar dai, ar gostau ynni ac ar gyllid personol, yr ydym yn gwybod ei fod yn rhan hanfodol o'r jig-so. Fe ofynnoch chi i mi hefyd am y ffordd yr oedden ni'n mynd i ddyrannu cymorth. Fel y dywedais i, mae'r mecanwaith cyflawni wedi'i sefydlu'n dda. Yn anffodus, mae Llywodraeth Cymru wedi gorfod gwneud hyn o'r blaen. Dydy e ddim yn gydberthynas uniongyrchol â'r hyn sy'n digwydd yn Lloegr. Rydyn ni wedi ystyried fel Cabinet anghenion penodol Cymru. Dyna pam roedd yn rhaid i ni, yn ein barn ni, beidio â jyst gwneud yr hyn roedden nhw'n ei wneud yn Lloegr, a dydyn ni ddim yn gwneud hynny, felly fe wnaethon ni ystyried llawer iawn o opsiynau. Ond yr hyn roedden ni'n meddwl bod angen i ni ei wneud—. Rydyn ni'n gwybod bod gennym gyfran uchel o bobl sy'n defnyddio tanwydd oddi ar y grid yma, felly roedden ni eisiau gwneud yn siŵr ein bod ni'n gallu helpu'r bobl hynny a oedd yn teimlo'r effaith uniongyrchol honno, ac sy'n dal i'w theimlo oherwydd yr anwadalrwydd o ran pris olew ac LPG. Yr hyn y byddwn ni'n ei wneud yw sicrhau bod y rhai a wnaeth gais yn ystod yr haf yn gallu cael eu cydnabod ar unwaith, a bydd y taliad hwnnw'n mynd allan iddyn nhw. Ond, yn amlwg, roedd yna rai pobl, efallai, oedd ddim yn sylweddoli eu bod yn gymwys, ac felly byddwn ni'n gwneud yn siŵr ein bod ni'n estyn allan, trwy awdurdodau lleol a phartneriaid cynghori eraill, i wneud yn siŵr eu bod nhw'n gallu gwneud cais. Y peth arall, yn amlwg, dydyn ni ddim yn ei wneud yr un ffordd ag yn Lloegr, a hyd yn oed yn yr Alban—. Rydyn ni'n cefnogi, ac rwy'n credu ei bod yn hanfodol, y ddarpariaeth cludiant i'r ysgol trwy'r arian hwn sydd wedi'i ddyrannu i'r diwydiant bysiau, oherwydd mae'n un o'r elfennau sy'n wynebu'r risg fwyaf ac yn un o'r elfennau pwysicaf, wrth gwrs, o ran y ddarpariaeth. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785288 264 En 2026-11-10T16:10:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=9602&l=cy 261110-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Costau Byw C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785292 265 En 2026-11-10T16:11:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=9662&l=cy 261110-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Costau Byw C 4787 4787 Peter Fox AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4787 Fox, Peter Diolch, Ddirprwy Weinidog, am y datganiad heddiw ac mi rydyn ni, yn gyffredinol, yn croesawu'r hyn sy'n cael ei gynnig. Rwy'n credu y byddai'n anfoesgar i unrhyw un beidio â chroesawu cymorth. Dydy hynny ddim yn golygu y gallwn ni fod yn gwbl hapus, ond mae'n rhaid i ni ei groesawu. Does dim amheuaeth bod teuluoedd ledled Cymru yn parhau i wynebu pwysau ariannol sylweddol. Er bod chwyddiant wedi gostwng, mae'r realiti yn parhau i fod yn anodd iawn i lawer o aelwydydd, ac yn enwedig ar draws ein cymunedau gwledig. Fel y gwyddoch chi, mae llawer o bobl hŷn yn byw mewn cartrefi sy'n ddrud i'w gwresogi. Maen nhw wedi gweithio'n galed trwy gydol eu bywydau ac yn derbyn eu pensiwn, ond maen nhw'n dal i fod mewn sefyllfa bob gaeaf lle maen nhw'n poeni ynghylch a allan nhw fforddio cadw'r gwres ymlaen. Mae llawer o'r aelwydydd hyn yn wynebu costau ynni sylweddol uwch na'r rhai sydd wedi'u cysylltu â'r rhwydwaith nwy o'r prif gyflenwad. Rwy'n credu, yn fy nghymuned wledig i, llawer o hen ffermdai â gweddwon ynddyn nhw—maen nhw'n gaeth. Does dim ffordd allan o'r lle. Mae ganddyn nhw'r biliau treth gyngor enfawr hyn yn ogystal â biliau gwresogi enfawr, ac maen nhw'n gaeth, ac mae angen cymorth arnyn nhw. Mae eich cyhoeddiad ynghylch y taliad hwnnw o £250 ar gyfer rhai aelwydydd sy'n dibynnu ar olew gwresogi neu LPG i'w groesawu, ond o ystyried maint y costau tanwydd sy'n wynebu llawer o aelwydydd oddi ar y grid, pa asesiad sydd wedi'i wneud ynghylch a yw'r lefel hon o gymorth yn ddigonol? A faint o aelwydydd gwledig y mae'r Llywodraeth yn disgwyl y byddan nhw'n elwa? Un o'r negeseuon allweddol yn y fan yma, yn fy marn i, oherwydd mae arian untro yn aml yn blastr glynu, yw ynghylch pa elfennau o'r pecyn hwn heddiw fydd yn ailadroddus, boed y gwasanaeth bysiau neu lefelau eraill o gymorth. Oherwydd bydd pobl Cymru eisiau gwybod pa wahaniaeth y bydd y cyhoeddiad heddiw yn ei wneud i'w bywydau bob dydd ac ymlaen i'r dyfodol. Maen nhw'n bryderus iawn, yn enwedig mewn cymunedau gwledig. Nawr, rwy'n croesawu'r pecyn cymorth, fel y dywedais i. Y prawf go iawn, fodd bynnag, yw a fydd y cymorth hwn yn gwneud gwahaniaeth ystyrlon i'r teuluoedd hynny sy'n parhau i'w chael hi'n anodd ymdopi â'r holl bethau hynny rydyn ni wedi sôn amdanyn nhw a biliau bob dydd. Ddirprwy Brif Weinidog, rydych wedi nodi bod disgwyl i dros filiwn o aelwydydd elwa. Pa asesiad sydd wedi'i wneud o effaith y cymorth hwn ar gyllid cartrefi yn y byd go iawn, yn enwedig o ystyried y cynnydd a ddisgwylir mewn biliau y flwyddyn nesaf? Ac fel rydyn ni eisoes wedi clywed—a phan rydych chi'n bedwerydd mewn rhes yn siarad, rydyn ni'n trafod llawer o'r un pethau—rwy'n pryderu na fydd nifer sylweddol o bobl, a allai syrthio trwy'r craciau, yn cael mynediad i'r hyn y gallan nhw gael mynediad iddo. Ac fe glywais i'r hyn a ddywedoch am gynyddu capasiti a chyngor, ac mae hynny i'w groesawu'n fawr, oherwydd mae angen i ni helpu pobl i weld beth allan nhw ei gael. Hyd yn oed os nad yw'n bopeth maen nhw ei eisiau, mae angen iddyn nhw allu gweld y gallan nhw ei gael. Felly, faint o bobl y mae Llywodraeth Cymru yn disgwyl y byddan nhw'n elwa ar y cynlluniau sydd wedi'u cyhoeddi heddiw? A pha gynlluniau wrth gefn sydd ar waith os bydd nifer sylweddol o aelwydydd cymwys yn methu â chael mynediad i'r cymorth sydd ar gael? Yn amlwg, rydyn ni fel Ceidwadwyr o'r farn bod yna ffordd arall, ateb tymor hwy i'r argyfwng costau byw, ac ni ddylai fod yn ddibyniaeth gynyddol ar gynlluniau'r Llywodraeth, ond yn hytrach economi gryfach, trethi is, cyflogau uwch a phensiynau diogel. A dyna pam rydyn ni fel Ceidwadwyr wedi gosod cynllun clir i helpu teuluoedd i gadw mwy o'r arian maen nhw'n ei ennill. Byddwn ni'n torri'r gyfradd sylfaenol o dreth incwm, yn ymestyn gofal plant am ddim, yn cefnogi busnesau bach. Mae'r rhain yn fesurau go iawn sydd wedi'u cynllunio i roi arian yn ôl yng nghyllidebau aelwydydd a chefnogi economi Cymru. Rwy'n siŵr eich bod chi'n cytuno, Ddirprwy Brif Weinidog, nad oes angen esboniad arall ar y bobl rydyn ni'n eu cynrychioli ynghylch pam mae bywyd yn ddrytach. Mae angen Llywodraeth Cymru arnyn nhw sy'n canolbwyntio'n llwyr ar eu helpu, ac rwy'n gobeithio y bydd y Llywodraeth hon yn cadw at ei hymrwymiad ac y byddwn ni'n gweld cymorth rheolaidd ar gyfer y blynyddoedd i ddod. Diolch. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785290 266 En 2026-11-10T16:15:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=9902&l=cy 261110-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Costau Byw C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785291 267 Cy 2026-11-10T16:15:09 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=9911&l=cy 261110-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Costau Byw C 8670 8670 Sioned Williams AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch yn fawr i Peter am y cwestiynau yna, a diolch hefyd i chi am y croeso rŷch chi wedi'i roi i'r mesurau yma heddiw. Dŷn nhw byth yn mynd i fynd yn ddigon pell, dwi'n cydnabod hynny'n llawn, ac fe wnes i gyfeirio at hynny yn fy natganiad, wrth gwrs. Mae yna bethau sydd tu hwnt i'n grymoedd ni, i'n cyllidebau ni, sydd yn effeithio ar yr argyfwng costau byw a'r ffaith does gan bobl yng Nghymru—llawer gormod ohonyn nhw—ddim digon o arian i fedru byw yn gyfforddus. Dwi'n meddwl ei fod e'n warth—yn gwbl warthus—ein bod ni'n byw yn un o'r gwledydd mwyaf cyfoethog yn y byd a does gan gymaint o'n pobl ni, yn enwedig pobl yng Nghymru, lle mae'r cyfraddau tlodi yn llawer rhy uchel, ddim digon i fyw arno fe.  O ran y pwynt mwy cyffredinol wnaethoch chi o ran twf economaidd, wrth gwrs mae'r Llywodraeth yma eisiau sicrhau twf economaidd a mwy o swyddi sy'n talu'n dda, ac fe wnaeth Shavanah Taj hefyd gyfeirio at hyn, ond mae'n rhaid i ni gofio hefyd dyw'r twf yna yn yr economi ddim wastad yn cael ei daenu'n gyfartal rhwng pawb. Mae gan y Deyrnas Gyfunol un o'r bylchau mwyaf rhwng y rhai sydd fwyaf cyfoethog a'r rhai sydd fwyaf tlawd. Rŷn ni wedi gweld y biliynyddion ar miliynyddion yn cynyddu tra ein bod ni'n gweld cyfraddau tlodi'n cynyddu. Felly, mae yna rywbeth fundamental o'i le, onid oes e? Dyw e ddim cweit mor syml â dweud bod angen i ni gael twf yn yr economi. Oes, wrth gwrs mae angen i ni gael twf yn yr economi, ond mae'n rhaid i hynny gael ei daenu a'i deimlo'n gyfartal trwy ein cymunedau. O ran pobl yn cwympo drwy'r cracks, fel gwnaethoch chi ddweud, wrth gwrs, beth rŷn ni wedi ei wneud fan hyn yw cael un mesur, un ffordd o sicrhau ein bod ni'n cefnogi llawer iawn o bobl—hynny yw, bydd pawb sydd ar y band cyngor A i D yn cael £100, ac wedyn, wrth gwrs, rŷn ni wedi targedu o ran sicrhau bod hyd yn oed mwy o bobl sydd yn mynd i deimlo effeithiau'r argyfwng costau byw yn fwy, so y bobl sydd ar y bandiau eraill ond yn derbyn y council tax reduction scheme, felly mae hynny, wrth gwrs, yn adlewyrchu ar incwm, a'r un modd wedyn o ran LPG. Mae wastad mwy i'w wneud o ran sicrhau bod pobl yn gwybod beth i hawlio, yn medru hawlio, yn gallu gwneud hynny'n rhwydd ac yn syml, ac felly dyna pam rŷn ni wedi rhoi buddsoddiad hefyd mewn i'r ymgyrch i sicrhau bod pobl yn fwy ymwybodol ac yn cael eu helpu, fel rŷn ni'n dweud, er mwyn hawlio beth sy'n ddyledus iddyn nhw. Ond dŷn ni hefyd wedi sicrhau bod gyda ni gronfa ddewisol fydd yn helpu pobl sydd ddim yn cael eu dal gan y cynlluniau eraill yma. Os ydyn nhw'n ffeindio eu hunain mewn argyfwng, mewn caledi, byddan nhw'n gallu wedyn gwneud cais ar gyfer y cynllun hwnnw. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785294 268 Cy 2026-11-10T16:18:24 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=10106&l=cy 261110-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Costau Byw C 4983 4983 Jane Dodds AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane Prynhawn da, Ddirprwy Brif Weinidog. Croeso mawr i'r datganiad yma. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785295 269 En 2026-11-10T16:18:30 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=10112&l=cy 261110-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Costau Byw C 4983 4983 Jane Dodds AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane Rwyf eisiau canolbwyntio ar ddau beth. Yn gyntaf, ar fysiau, mae'n wych clywed yr wybodaeth am hynny, ac mae'n galonogol iawn clywed y bydd y tocyn bws £1, sy'n sicr yn helpu teuluoedd ledled Cymru, yn parhau hefyd. Yn ail, o ran y £250 ar gyfer aelwydydd sydd ag olew ac LPG, mae'n galonogol iawn o ystyried bod nifer fawr o gartrefi, yn enwedig yn ein hetholaeth ni, o ystyried ei bod mor wledig, yn eistedd y tu allan i'r cap ar brisiau ynni. Yr un pryder sydd gennyf yw, ac mae gen i ddiddordeb mawr mewn clywed eich barn, yr ateb mwy tymor hwy neu gynaliadwy, yn amlwg, yw bod ein haelwydydd gwledig yn gallu optio i mewn i gynllun Nyth, sy'n rhoi'r sylfaen absoliwt honno iddyn nhw o ran cynaliadwyedd. Ond mae Cyngor ar Bopeth wedi canfod bod aelwydydd gwledig yn llai tebygol o fod wedi clywed am gynllun Nyth a bod dryswch o ran cymhwysedd yn atal llawer rhag gwneud cais. Felly, dim ond chwilio am sicrwydd eich bod chi'n mynd i weithio gyda'n hawdurdodau lleol gwledig i fynd ati o ddifrif i hyrwyddo cynllun Nyth. Diolch yn fawr iawn. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785296 270 Cy 2026-11-10T16:19:34 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=10176&l=cy 261110-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Costau Byw C 8670 8670 Sioned Williams AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch yn fawr, Jane Dodds, a diolch am y croeso, yn enwedig i rai o'r elfennau sydd gyda ni yn y pecyn. O ran y manylion o ran y bysiau, beth fydd yn digwydd yw bydd £7 miliwn yn mynd tuag at y sector. Wrth gwrs, dŷn ni ddim yn medru cyfro'r holl gostau sydd yn ymwneud gyda chostau disel uwch, ac mae'n rhan arferol o fusnes bod y rhai sy'n gweithredu gwasanaethau bysiau yn cymryd hyn i ystyriaeth, fod costau disel yn mynd lan a lawr. Ond beth rŷn ni wedi'i weld yw dyw'r costau record o uchel rŷn ni wedi eu gweld ddim yn gynaliadwy iddyn nhw ac yn rhoi eu busnesau nhw, ac felly, a'u gwasanaethau nhw i'n cymunedau ni, mewn perygl. Felly, dyna pam—. Mae e'n rhywbeth dros dro, beth rŷn ni'n mynd i'w alw yn BSSG Plus. Mae'n gynllun cyllido dros dro i helpu, fel roeddwn i'n dweud, trafnidiaeth i'r ysgol, gwasanaethau trafnidiaeth gymunedol, a hefyd sicrhau eu bod nhw'n gallu ymdopi bach yn well gyda'r ffaith bod y costau wedi cyrraedd lefel mor uchel. Felly, cymorth tymor byr yw hwn achos bod y sefyllfa mor argyfyngus ar hyn o bryd. Wedyn, o ran LPG, gwnaethoch chi ofyn i fi ynglŷn â beth fydd yn digwydd i bobl efallai fydd ddim yn—. Mae disgwyl y bydd rhyw 20,000 o bobl yn gallu elwa ar hyn. Mae yna wastad ffordd i fynd o ran sicrhau bod eu nhw'n gwybod amdano fe, ond mae yna, fel roeddwn i'n dweud, ffordd o sicrhau eu bod nhw'n gallu cael gafael ar gymorth drwy'r cynllun dewisol fydd yn rhan o hwn. A wedyn, yn olaf, o ran Nest, rwy'n cytuno'n llwyr, ac rŷch chi'n gwybod fy mod i'n cytuno'n llwyr, fel cyd-aelod i chi o'r pwyllgor wnaeth nid un, ond dau ymchwiliad i'r cynllun yma, a dwi'n gwybod bod Siân Gwenllian, fy nghyd-Aelod yn y Cabinet, yn gweithio ar hwn. Yn barod, dŷn ni wedi rhoi mwy na £5 miliwn o fuddsoddiad mewn yn y flwyddyn ariannol bresennol i hyn er mwyn sicrhau ein bod ni'n ymateb i'r cynnydd sydd wedi dod ac yn mynd i ddod o ran galw ar y cynllun yma. Felly, fe fydd hynny yn galluogi mwy o aelwydydd i gael y mesurau a'r cyngor sydd eu hangen arnynt i sicrhau bod ganddyn nhw gartrefi mwy cynnes a chlyd. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785293 271 Cy 2026-11-10T16:20:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=10202&l=cy 261110-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Costau Byw C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785301 272 En 2026-11-10T16:22:21 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=10343&l=cy 261110-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Costau Byw C 12143 12143 Niamh Salkeld AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12143 Salkeld, Niamh Diolch, Ddirprwy Brif Weinidog, am eich datganiad heddiw, a'r £130 miliwn o gymorth ychwanegol sydd wedi'i gyhoeddi gan y Llywodraeth Blaid Cymru hon, a fydd yn gwneud cymaint o wahaniaeth i'r bobl rwy'n eu cynrychioli ym Mlaenau Gwent Caerffili Rhymni ac ar draws Cymru gyfan. Ers y cyhoeddiad, rwyf wedi derbyn negeseuon testun eisoes gan bobl sy'n gweithio yn y sector tlodi, sydd wedi dweud pa mor hapus maen nhw gyda'r cyhoeddiad hwn, sy'n siarad cyfrolau, yn fy marn i, ynghylch pa mor bwysig yw hyn heddiw. O ran tlodi tanwydd yn benodol, hoffwn godi'r mater y soniodd Jane Dodds amdano yr wythnos diwethaf ar British Gas, sy'n ailddechrau gosod mesuryddion rhagdalu yn orfodol yn dilyn penderfyniad Ofgem i godi'r cyfyngiadau hynny. Mae'r penderfyniad hwn, wrth gwrs, yn peri pryder mawr. Mae yna lawer o bobl sydd ddim yn gallu fforddio ychwanegu arian at eu mesuryddion. Pan fydd eu credyd yn rhedeg allan, maen nhw'n wynebu'r posibilrwydd real iawn o fod heb ynni, gyda chanlyniadau difrifol o bosibl i'w hiechyd, eu lles a'u hurddas. Felly, hoffwn i wybod, Ddirprwy Brif Weinidog, sut mae Llywodraeth Cymru yn mynd i weithio gydag Ofgem a Llywodraeth y DU a chyflenwyr ynni i amddiffyn y rhai sydd ddim yn gallu fforddio eu biliau rhag y niwed a achosir gan y mesuryddion rhagdalu hyn sy'n cael eu gosod yn orfodol. Diolch. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785307 273 Cy 2026-11-10T16:23:30 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=10412&l=cy 261110-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Costau Byw C 8670 8670 Sioned Williams AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch yn fawr i chi am y cwestiwn. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785308 274 En 2026-11-10T16:23:32 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=10414&l=cy 261110-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Costau Byw C 8670 8670 Sioned Williams AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Mae'n gwestiwn pwysig iawn ac rwy'n gwybod ei fod yn rhywbeth rydyn ni wedi'i drafod sawl gwaith, onid ydyn ni, yn y Siambr hon, yn enwedig pan gawson ni'r sgandal yn ymwneud â mesuryddion rhagdalu a'r ffordd annerbyniol a chywilyddus y gweithredodd cyflenwyr ynni, sydd, unwaith eto, diolch i'r wasg—. Ac rydyn ni'n cydnabod pwysigrwydd y wasg wrth ddod â rhai o'r materion hyn i'r amlwg. Dyna pam y mae mor hanfodol bod gennym wasg dda, gref. Rydyn ni'n glir, yn amlwg, bod yn rhaid i aelwydydd agored i niwed gael eu diogelu, trwy'r methiannau difrifol hynny a ddaeth i'r amlwg trwy arferion mesuryddion rhagdalu hanesyddol, ac rydyn ni'n glir na ddylen nhw byth gael eu hailadrodd. Rydyn ni'n glir na ddylai unrhyw aelwyd gael ei gorfodi i ddefnyddio mesurydd rhagdalu heb wiriadau cadarn—a byddai hynny'n cynnwys nodi, yn amlwg, bregusrwydd, cyflyrau iechyd, anabledd, cyflyrau a risgiau sy'n gysylltiedig ag oedran a phresenoldeb plant ifanc. Felly, ar 7 Hydref, fe wnes i gyfarfod ag Ofgem ac fe soniais i wrthyn nhw am bwysigrwydd amddiffyniadau cryf i ddefnyddwyr, yn enwedig i aelwydydd sydd â mesuryddion rhagdalu a fyddai yn y math hwnnw o sefyllfa. Maen nhw wedi ysgrifennu at yr holl gyflenwyr yn eu hatgoffa o'u rhwymedigaethau i'w cwsmeriaid, yn benodol mewn perthynas â mesuryddion rhagdalu a'u cyfrifoldeb i gynnig cymorth i gwsmeriaid agored i niwed. Felly, maen nhw'n parhau i adolygu a yw'r mesurau diogelu presennol ynghylch mesuryddion rhagdalu yn gweithio'n effeithiol, neu a allai fod angen amddiffyniadau pellach. Mae swyddogion o Lywodraeth Cymru mewn cysylltiad rheolaidd ag Ofgem i fonitro hyn, ond, wyddoch chi, rwy'n credu—ac fel rwyf wedi dweud mewn atebion blaenorol—yn y pen draw, yr amddiffyniad gorau rhag dyled ynni a'r bygythiad o osod mesuryddion rhagdalu yw mynd i'r afael â fforddiadwyedd, yw mynd i'r afael â fforddiadwyedd ynni. Felly, rydyn ni'n parhau i alw ar Lywodraeth y DU i gyflwyno tariff cymdeithasol penodol ac i fwrw ymlaen, mewn cydweithrediad ag Ofgem, ar y cynllun rhyddhad dyled hirddisgwyliedig. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785298 275 En 2026-11-10T16:25:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=10502&l=cy 261110-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Costau Byw C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785304 276 En 2026-11-10T16:25:47 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=10549&l=cy 261110-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Costau Byw C 11971 11971 Llŷr Powell AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=11971 Powell, Llyr Weinidog, ddoe, cyhoeddodd yr Adran Gwaith a Phensiynau ystadegau ac fe allen ni weld nad oes yr un etholaeth yng Nghymru yn casglu mwy o arian mewn treth incwm neu yswiriant gwladol nag y mae'n ei gymryd allan o les. Y rheswm rwy'n datgan hynny yw ei fod yn destun pryder, yn y datganiad hwn—. Ydy, gall pethau i'w groesawu fod yn rhai untro am y tro, ond beth yw'r cynllun hirdymor, mae pobl eisiau gwybod, ar gyfer swyddi cynaliadwy? Dyna'r ffordd orau o ddod allan o'r hyn sy'n argyfwng costau byw. Mae llawer o bobl yn fy etholaeth i eisiau'r swyddi medrus hynny sy'n talu'n dda ar hyn o bryd, ond, mewn hinsawdd lle mae treth nawr ar ei lefel uchaf ers yr ail ryfel byd, does gennym ni ddim amgylchedd ar ei gyfer. Felly, byddwn i'n ddiolchgar i wybod pa gynlluniau hirdymor all ddod o'r cyhoeddiad heddiw. Oherwydd efallai y bydd y pethau untro yn addas ar gyfer y gaeaf hwn, ond yr hyn y mae pobl yn mynd yn bryderus yn ei gylch, fel y dywedoch chi'n gynharach, yw bod hyn yn dod yn effaith hirdymor, a dydy'r un Llywodraeth yn sôn ar hyn o bryd am y nod hirdymor o gael mwy o bobl oddi ar les ac i mewn i waith, y mae'r bobl, yn ogystal â'r Llywodraeth, ei eisiau. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785309 277 Cy 2026-11-10T16:26:58 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=10620&l=cy 261110-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Costau Byw C 8670 8670 Sioned Williams AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch. Wel, yn amlwg, fel y dywedais i yn fy natganiad, dydy'r rhan fwyaf o'r liferi ddim gyda ni yma yn Llywodraeth Cymru. [Torri ar draws.] Dydyn ni ddim yn gallu gwneud hynny o ran y bandiau sydd gyda ni. Os ydyn ni'n eu codi nhw i'r rhai mwyaf cyfoethog, mae'n rhaid inni eu codi nhw i'r rhai lleiaf cyfoethog hefyd. Does gyda ni ddim yr un grymoedd ag sydd gyda nhw yn yr Alban i fedru amrywio'r bandiau treth. Dŷn ni eisiau hwnna. Dŷn ni eisiau hwnna. Dwi'n meddwl y gallem ni wneud gwahaniaeth os gallwn ni wneud hynny. Ac, wrth gwrs, mae gan Lywodraeth y Deyrnas Gyfunol y grymoedd i sicrhau bod yna drethi, mwy o drethi ar y biliynyddion ar miliynyddion, fel ein bod ni'n gallu cael cymdeithas sy'n fwy gwar, sy'n fwy cydradd. Felly, dyna, dwi'n meddwl, yw'r cynllun tymor hir. Wrth gwrs mae'r economi yn chwarae rhan hollbwysig yn hyn hefyd, ac mae'r Gweinidog dros yr economi wedi bod yn sôn am y cynlluniau sydd gyda ni ar y gweill er mwyn cynyddu twf a chynhyrchiant yng Nghymru. Wrth gwrs, rydyn ni wedi bod yn siarad lot am sgiliau hefyd, sicrhau bod ein plant ni'n cael y dechrau gorau mewn bywyd fel eu bod nhw'n gallu cyrraedd eu potensial a medru cael gafael ar y swyddi yna sy'n rhoi incwm da iddyn nhw. Ond, fel y soniais i o'r blaen, dyw hynny ddim yr unig ateb. Mae'n rhaid inni sicrhau bod y twf yna yn cael ei deimlo yn gydradd ar draws ein cymunedau. A dwi jest eisiau gorffen drwy gyfeirio at y pwynt wnaethoch chi o ran gwneud y gwahaniaeth yna rhwng y gefnogaeth mae pobl yn ei chael drwy'r system les a gwaith: mae 37 y cant—dwi'n meddwl fy mod i'n iawn; mae fe rownd hynny, gwnaf i dsiecio'r ffigurau—tua 37 y cant o bobl sydd ar gredyd cynhwysol mewn gwaith. Felly, mae'n rhaid inni beidio â cheisio codi bwganod ynglŷn â phobl sy'n derbyn lles; maen nhw'n derbyn y lles yna achos dyw eu hincwm nhw ddim yn ddigonol. Felly, dyw e ddim mor syml â dweud naill ai'ch bod chi ar les ac rŷch chi'n torri faint o les sydd gyda ni, neu gael pawb mas i'r gwaith. Dyw e ddim yn gweithio fel yna. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785317 278 Cy 2026-11-10T16:29:05 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=10747&l=cy 261110-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Costau Byw C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch. Ac yn olaf, Ddirprwy Brif Weinidog, Anna Nicholl. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785322 279 En 2026-11-10T16:29:10 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=10752&l=cy 261110-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Costau Byw C 12178 12178 Anna Nicholl AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12178 Nicholl, Anna Diolch. Felly, hoffwn groesawu'r pecyn hwn i ddarparu cymorth mawr ei angen i deuluoedd sy'n delio â'r argyfwng costau byw, yn enwedig costau ynni cynyddol. Mae disgwyl i ddegau o filoedd o aelwydydd yn fy etholaeth elwa ar y taliadau ynni o £100, ac rwy'n falch o weld y bydd hyn nid yn unig yn berthnasol i'r rhai ym mandiau treth gyngor A i D, ond hefyd yn cael ei ymestyn i bawb sy'n derbyn y cynllun gostyngiadau'r dreth gyngor, waeth beth fo'u band. Mae cymunedau yng Ngheredigion Penfro yn arbennig o ddibynnol ar danwydd oddi ar y grid. Yng Ngheredigion, mae mwy nag un o bob tri chartref yn defnyddio gwres canolog olew, y gyfran uchaf yn unrhyw le yng Nghymru a Lloegr. Mae hyn yn gadael teuluoedd a chymunedau gwledig yn arbennig o agored i gostau cynyddol olew ac LPG, ond mae'r rhain mor aml, yn anffodus, yn cael eu hanwybyddu gan Lywodraeth y DU. Felly, rwy'n croesawu'n arbennig y £5 miliwn sydd wedi'i ddyrannu ar gyfer gwresogi oddi ar y grid, gan gynnwys y taliad o £250 ar gyfer aelwydydd cymwys sy'n dibynnu ar wresogi olew neu LPG. Mae hyn i'w groesawu ac fe fydd yn gwneud gwahaniaeth, ond mae'r costau cynyddol sy'n wynebu aelwydydd yn fwy byth. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785299 280 En 2026-11-10T16:30:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=10802&l=cy 261110-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Costau Byw C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785300 281 En 2026-11-10T16:30:26 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=10828&l=cy 261110-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Costau Byw C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Mae'n ddrwg gen i, a gaf i ofyn am gwestiwn? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785302 282 En 2026-11-10T16:30:28 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=10830&l=cy 261110-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Costau Byw C 12178 12178 Anna Nicholl AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12178 Nicholl, Anna O, mae'n ddrwg gen i. Iawn, mae'n ddrwg gen i, wnes i ddim gweld hwnna. Felly, pa gefnogaeth arall fydd allan yna i aelwydydd i'w cefnogi gyda chost ynni a lleihau'r defnydd o ynni er mwyn arbed yn yr hirdymor? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785305 283 Cy 2026-11-10T16:30:42 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=10844&l=cy 261110-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Costau Byw C 8670 8670 Sioned Williams AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch yn fawr ichi am y cwestiwn. Ie, dyna'r pwynt, yntefe? Mae gyda ni mewn rhai ardaloedd yng Nghymru y gyfran uchaf yna, fel gwnaethoch chi sôn, yng Ngheredigion, o ran pobl sy'n ddibynnol ar olew neu LPG a gwresogi off-grid. Felly, dyna pam oedd e mor bwysig ein bod ni'n gallu cymryd yr arian oedd ar gael i ni fel Llywodraeth, a meddwl a theilwra pecyn fyddai yn cwrdd ag anghenion pobl Cymru. Dyna ddatganoli ar waith, yntefe? Dyna beth yw rôl y Llywodraeth yma: ystyried yr anghenion hynny ac ymateb iddyn nhw. Felly, wrth gwrs, mae sicrhau bod pobl yn cael eu cefnogi sydd yn y sefyllfa arbennig honno, ac wedi jest cael eu dal gan yr hyn sy'n digwydd i farchnadoedd byd-eang, mor bwysig. Felly, bydd yna £250 yn mynd i'n holl aelwydydd incwm is sy'n gymwys, fel sonioch chi, ar gyfer y council tax reduction sydd yn ddibynnol ar y rhain. Fe fydd hefyd, fel roeddwn i'n dweud, rhyw fath o safety net ehangach wedyn ar gyfer aelwydydd sydd mewn caledi o ran y taliadau ar gyfer olew gwresogi drwy'r discretionary assistance fund. Bydd hefyd modd i bobl gael help gydag effeithlonrwydd ynni a mesurau sy'n mynd i helpu hynny o ran eu tai nhw drwy'r cynllun Nyth. Ac wedyn, fel roeddwn i'n sôn, mae modd iddyn nhw hefyd gael y cyngor sydd ar gael iddyn nhw drwy'r systemau cyngor mwy eang, sy'n gallu edrych ar bob rhan o'u cyllidebau nhw. Fel roeddwn i'n dweud, rŷm ni'n gwybod bod dyled problemus yn dyfnhau yng Nghymru, ac mae gan hynny gyswllt uniongyrchol â thlodi tanwydd. Felly, wrth gwrs, wrth i ni geisio rhoi cymorth ar unwaith i aelwydydd dros y gaeaf yma, dŷn ni hefyd yn canolbwyntio ar weithrediadau sy'n fwy ataliol, sy'n fwy tymor hir, i sicrhau bod pobl ddim yn cael eu gadael dro ar ôl tro ar drugaredd yr hyn sy'n digwydd yn rhyngwladol. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785316 284 Cy 2026-11-10T16:33:06 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=10988&l=cy 261110-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Costau Byw C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Brif Weinidog. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785321 285 Cy 2026-11-10T16:33:08 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=10990&l=cy 261110-5 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Comisiwn Cenedlaethol Cymru C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Symudwn ymlaen i ddatganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Comisiwn Cenedlaethol Cymru. Galwaf ar y Gweinidog Cabinet, Dafydd Trystan Davies.   16422 7 2026-11-10T13:30:02 785327 286 Cy 2026-11-10T16:33:21 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=11003&l=cy 261110-5 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Comisiwn Cenedlaethol Cymru C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad Trystan Davies, Dafydd Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Heddiw, dwi'n falch o gyhoeddi cylch gorchwyl Comisiwn Cenedlaethol Cymru, gan fwrw ymlaen â'r mandad clir i'r Llywodraeth hon i gefnogi dyfodol cyfansoddiadol Cymru drwy sefydlu comisiwn cenedlaethol sefydlog. Mae'r ffordd y caiff y Deyrnas Unedig ei strwythuro a'i llywodraethu o dan straen, ac mae dadleuon am ddatganoli, atebolrwydd a lle y dylid gwneud penderfyniadau yn dod yn fwyfwy pwysig ac amlwg. Mae Llywodraeth gyfrifol yn golygu sicrhau bod Cymru yn barod i lunio ei dyfodol ei hun, gyda'r dystiolaeth, y cyngor a'r gofod democrataidd sydd eu hangen i wneud dewisiadau gwybodus. Nid dadl haniaethol theoretical mo hon. Mae'n ymwneud â pha un a oes gan Gymru yr offer, y pwerau a'r trefniadau democrataidd cywir i gyflawni canlyniadau gwell i'n pobl. Ni all y gwaith paratoi hwnnw fod yn waith i'r Llywodraeth yn unig. Mae angen sgwrs eang, agored ac adeiladol ar draws y Senedd hon ac ar draws Cymru. Mae angen i'r sgwrs yna gael ei siapio gan bobl Cymru. Dyna pam mae angen comisiwn cenedlaethol arnom. Bydd y comisiwn yn gorff annibynnol, sefydlog, a sefydlir i ddarparu cyngor, tystiolaeth a dadansoddiad ar ddyfodol cyfansoddiadol Cymru. Bydd yn gweithredu mewn rôl gynghorol ac yn darparu fforwm parhaol i gefnogi dadl a thrafodaeth wybodus yn y blynyddoedd i ddod. Mae yna bedwar swyddogaeth graidd yn y cylch gorchwyl. Yn gyntaf, bydd y comisiwn yn cynghori ar flaenoriaethau datganoli a'r agenda cyfansoddiadol ehangach, gan gynnwys meysydd lle mae comisiynau annibynnol wedi tynnu sylw at yr achos clir dros ddatganoli pellach, fel Ystâd y Goron, rheilffyrdd, cyfiawnder a phlismona. Bydd yn monitro cynnydd ac yn darparu cyngor ar sail tystiolaeth wrth i ddatblygiadau cyfansoddiadol barhau yng Nghymru ac ar draws y Deyrnas Unedig. Yn ail, bydd y comisiwn yn ymgysylltu â phobl ledled Cymru mewn sgwrs genedlaethol am ein dyfodol cyfansoddiadol, gan greu cyfleoedd i bobl ddysgu am y materion, ystyried gwahanol safbwyntiau a chyfrannu eu barn, gan adeiladu ar waith comisiynau a grwpiau blaenorol. Yn drydydd, bydd y comisiwn yn cryfhau'r sylfaen dystiolaeth ar gyfer trafod a gwneud penderfyniadau yn y dyfodol, gan gynnwys drwy ymchwilio i gwestiynau gwleidyddol, economaidd a democrataidd allweddol sy'n berthnasol i’r dyfodol. Ac yn bedwerydd, bydd y comisiwn yn helpu i lywio diwygio cyfansoddiadol yn y dyfodol drwy ystyried y tri opsiwn hyfyw a nodwyd gan y Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru: atgyfnerthu datganoli, Teyrnas Unedig ffederal, ac annibyniaeth. Bydd hefyd yn ystyried cydbwysedd cyfrifoldebau ar draws gwahanol lefelau llywodraeth yng Nghymru, gan gynnwys dichonolrwydd trosglwyddo cyfrifoldebau pellach i lefelau rhanbarthol neu leol—agenda dwi’n siŵr y bydd eraill yn y Senedd hon yn ei groesawu. Wrth wneud hyn, bydd yn nodi cwestiynau allweddol, bylchau mewn tystiolaeth a lle mae angen rhagor o waith. Mae hefyd yn bleser gen i gyhoeddi heddiw penodiad dau gyd-gadeirydd y comisiwn: y Fonesig Menna Rawlings a'r Athro Emyr Lewis. Dwi'n falch iawn eu bod nhw wedi cytuno i arwain y gwaith pwysig hwn. Mae'r Fonesig Menna Rawlings wedi mwynhau gyrfa nodedig mewn gwasanaeth cyhoeddus ac yng ngwasanaeth diplomyddol Prydain, gan gynnwys fel llysgennad Ei Fawrhydi i Ffrainc ac uchel gomisiynydd Prydain i Awstralia. Mae hi'n cynnig cyfoeth o brofiad mewn llywodraeth a materion rhyngwladol, ynghyd â phersbectif eang ar faterion cyfansoddiadol a llywodraethu a ffurfiwyd gan ei gwaith yn y Deyrnas Unedig a thu hwnt. Mae'r Athro Emyr Lewis yn academydd ac yn gyfreithiwr nodedig gydag arbenigedd dwfn mewn cyfraith gyfansoddiadol, datganoli a fframwaith cyfreithiol Cymru. Mae'n dod â phrofiad sylweddol o fywyd cyhoeddus Cymru, o gynghori a sylwebu ar gyfraith gyhoeddus ein gwlad a’r ddadl ddinesig, a bydd yn helpu i sicrhau bod gwaith y comisiwn wedi'i seilio ar ddadansoddiad trylwyr a dadansoddiad cryf o gyd-destun cyfansoddiadol Cymru. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785297 287 Cy 2026-11-10T16:35:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=11102&l=cy 261110-5 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Comisiwn Cenedlaethol Cymru C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785323 288 En 2026-11-10T16:38:38 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=11320&l=cy 261110-5 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Comisiwn Cenedlaethol Cymru C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Gyda'i gilydd, mae gan y Fonesig Menna a'r Athro Emyr Lewis yr ehangder o brofiad rwyf am i'r comisiwn hwn ei ddarparu: arweinyddiaeth ar lefelau uchaf bywyd cyhoeddus rhyngwladol, ochr yn ochr ag arbenigedd dwfn mewn cyfraith gyfansoddiadol, datganoli a chyd-destun cyfreithiol a dinesig Cymru. Bydd eu harweinyddiaeth yn helpu'r comisiwn i ennyn hyder wrth iddo ddechrau ar ei waith, a thros yr wythnosau nesaf, byddwn ni'n symud i benodi aelodaeth ehangach i'r comisiwn. Fy uchelgais yw i'r comisiwn fod yn gynhwysol, yn drawsbleidiol o ran ysbryd, yn adeiladol ei dôn, ac wedi'i wreiddio mewn amrywiaeth eang o safbwyntiau o bob rhan o fywyd dinesig Cymru. Wrth ddatblygu'r cylch gwaith, rydyn ni wedi ymgynghori â phleidiau eraill oherwydd rwyf eisiau i'r comisiwn ennyn hyder ar draws y Senedd hon yn ogystal â ledled Cymru. Rwy'n gobeithio y bydd cyd-Aelodau yn y Siambr hon yn ymgysylltu'n adeiladol er mwyn helpu i sicrhau bod cynrychiolaeth o amgylch y bwrdd. Mae dadleuon cyfansoddiadol ar eu cryfaf pan fo lleisiau a safbwyntiau gwahanol yn cael eu clywed, gan gynnwys safbwyntiau sy'n herio ac yn profi syniadau. Dylai hon fod yn sgwrs genedlaethol, nid yn un bleidiol. Mae sefydlu'r comisiwn yn adeiladu ar y gwaith pwysig rydyn ni eisoes wedi'i wneud yng Nghymru. Fe wnaeth y Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru gyfraniad sylweddol at ddeall dewisiadau cyfansoddiadol Cymru. Rydyn ni'n ddiolchgar iawn i'w gyd-gadeiryddion, comisiynwyr a phawb a gyfrannodd. Bydd y comisiwn yn adeiladu ar y sylfeini hynny yn hytrach nag ailgynnal trafodaethau blaenorol. Wrth ei wraidd mae egwyddor syml: dylai datblygiad cyfansoddiadol ein gwlad yn y dyfodol gael ei lunio gyda phobl ledled Cymru, nid dim ond ei gyflwyno iddyn nhw. A dyna pam mae trafod yn bwysig. Mae dyfodol cyfansoddiadol Cymru yn ymwneud â'r math o wlad rydyn ni eisiau ei datblygu gyda'n gilydd, sut mae penderfyniadau'n cael eu gwneud, lle mae'r pŵer a sut mae ein sefydliadau'n adlewyrchu dyheadau ein cymunedau. Bydd gwaith y comisiwn yn digwydd ar adeg bwysig. Rydyn ni wedi clywed bod y Prif Weinidog wedi cael trafodaethau cynhyrchiol gyda Phrif Weinidog y DU yn Glasgow yn ddiweddar, a siaradodd hefyd yn gadarnhaol am ddatganoli. Rydyn ni nawr yn edrych ymlaen at weld yr ymgysylltu hwnnw'n cael ei drosi'n weithredu ystyrlon. Rhaid mai diben diwygio cyfansoddiadol yw gwella canlyniadau i bobl a chymunedau, nid dim ond symud pwerau o un sefydliad i'r llall. Dylai penderfyniadau gael eu gwneud ar y lefel lle mae modd eu harfer yn fwyaf effeithiol, p'un a yw hynny'n genedlaethol, yn rhanbarthol neu'n lleol, gan gydnabod gwahanol rolau a chyfrifoldebau democrataidd Llywodraeth Cymru, y Senedd, llywodraeth leol, a chefnogi mwy o gydlyniant rhwng haenau Llywodraeth. Rydyn ni hefyd yn croesawu'r cydweithredu cynyddol rhwng Llywodraethau datganoledig, gan gynnwys gyda'n ffrindiau yn yr Alban, lle mae ein buddiannau yn cyd-fynd â'i gilydd. Mae ein hamcan yn parhau i fod yn syml: rydyn ni eisiau i Gymru gael y pwerau a'r trefniadau cyfansoddiadol atebol sydd eu hangen arni i gyflawni i'n pobl ac adlewyrchu uchelgeisiau pobl Cymru. Ac mae heddiw yn gam pwysig yn y daith honno. Mae cyhoeddi'r cylch gwaith hwn a phenodi cyd-gadeiryddion yn nodi dechrau cyfnod newydd o waith. Rwy'n edrych ymlaen at weithio gyda'r comisiwn, gyda chymdeithas ddinesig, gyda chymunedau ledled Cymru a chydag Aelodau ar draws y Senedd hon wrth i'r gwaith hwnnw fynd rhagddo. Gyda'n gilydd, mae gennym ni gyfle i helpu i lunio dyfodol hyderus, democrataidd ac uchelgeisiol i'n gwlad. Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785303 289 En 2026-11-10T16:40:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=11402&l=cy 261110-5 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Comisiwn Cenedlaethol Cymru C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785315 290 En 2026-11-10T16:42:40 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=11562&l=cy 261110-5 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Comisiwn Cenedlaethol Cymru C 12181 12181 Adrian Mason AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12181 Mason, Adrian Rwy'n croesawu cyhoeddi'r papurau yn gynnar; mae'n dangos parch i'r Siambr hon. Diolch. Fe wnawn ni adael i'r ddadl ddechrau te, wnawn ni? Weinidog Cabinet, mae eich datganiad heddiw ar Gomisiwn Cenedlaethol Cymru yn rhan o agenda datganoli ehangach eich Llywodraeth—dydw i ddim yn credu y byddech chi'n gwadu hynny—ond mae gennyf rai pryderon sylfaenol, fel y byddech chi'n dychmygu. Mae'r cylch gwaith a gyhoeddwyd heddiw yn nodi y bydd y comisiwn cenedlaethol newydd yn cael ei adeiladu ar waith comisiynau blaenorol. Felly, pam mae angen comisiwn arall arnon ni? Mae gan Gymru bwerau datganoledig sylweddol mewn gwirionedd. Cyn ceisio mwy, does bosib y dylai Llywodraeth Cymru ddangos ei bod yn gwneud defnydd effeithiol o'r hyn sydd ganddi eisoes. Ac nid yw'r achos hwnnw wedi'i wneud eto. Mae ein GIG o dan bwysau enfawr, mae ein hysgolion yn wynebu heriau difrifol ac mae angen buddsoddiad brys ar ein heconomi. Dyma'r materion y dylai eich Llywodraeth ganolbwyntio arnyn nhw yn y bôn ar gyfer pobl Cymru. Er hynny, mae ymarfer cyfansoddiadol arall wedi'i gyflwyno i ni, gyda dim ond manylion niwlog am y cwmpas a chylch gwaith helaeth. Weinidog Cabinet, mae'r cylch gwaith yn ymrwymo i ymchwilio i gwestiynau gwleidyddol ac economaidd allweddol, ond nid yw eich Llywodraeth wedi dweud wrthym beth fydd cost y comisiwn hwn. A ble mae'r dystiolaeth y bydd trosglwyddo'r pwerau hyn yn rhoi canlyniad gwell i ni? Ystyriwch Ystad y Goron, er enghraifft—a doedd dim angen comisiwn drud arnom i weithio'r ffigurau hyn allan—roedd ei hasedau yng Nghymru werth £290 miliwn yn 2025-26. Eto, dim ond £9.8 miliwn oedd ei helw gweithredol, ac eithrio ffioedd opsiwn ynni gwynt ar y môr. Amcangyfrifodd grŵp arbenigol incwm blynyddol o £20 miliwn pe bai Ystad y Goron yn cael ei datganoli. Rydych chi'n aml yn sôn am yr Alban, ac mae'n aml yn cael ei nodi fel enghraifft, ond mae'r Alban yn wahanol i Gymru. Mae ei hardal forol 430 cilomedr sgwâr yn fwy na'n hun ni. Felly, ble mae'r achos ariannol? Beth fyddai Cymru yn ei ennill mewn gwirionedd a beth fyddai'r gost? Rwy'n credu bod y rhain yn gwestiynau teg. A phwy fyddai'n ysgwyddo'r rhwymedigaethau? Weinidog Cabinet, mae yna hefyd faterion cyfansoddiadol ehangach. Mae cylch gwaith y comisiwn cenedlaethol yn cynnwys datganoli uwch, Cymru mewn Teyrnas Unedig ffederal a'r gair 'a' ofnadwy—annibyniaeth—fel dewis cyfansoddiadol hyfyw hirdymor. Mae maniffesto Plaid Cymru eisoes wedi nodi y byddai comisiwn newydd yn gosod y sylfeini ar gyfer Papur Gwyn ar annibyniaeth Cymru yn y dyfodol. Fodd bynnag, dangosodd pôl ym mis Mai eleni, fel yr wyf wedi sôn o'r blaen ychydig o weithiau, rwy'n credu, fod 67 y cant o Gymry yn gwrthwynebu annibyniaeth. Felly, gofynnaf i'r Gweinidog Cabinet: pa sicrwydd allwch chi ei roi na fydd y comisiwn newydd hwn yn dod yn gyfrwng i hyrwyddo amcan gwleidyddol ar draul y trethdalwyr? Sut mae ei amcanion yn cyd-fynd â safbwyntiau pobl Cymru sydd wedi'u mynegi'n glir? Mae yna gwestiwn hefyd am annibyniaeth y comisiwn. Dywedir wrthym y bydd y comisiwn yn gweithredu'n annibynnol, ond bydd yn cael ei gefnogi gan ysgrifenyddiaeth Llywodraeth Cymru. Bydd ei aelodau yn gwasanaethu am dymhorau o dair blynedd i ddechrau, gyda'r posibilrwydd o benodiadau yn y dyfodol, os bydd Gweinidogion yn cytuno. Pa fesurau diogelu fydd yn cael eu rhoi ar waith i sicrhau annibyniaeth wirioneddol yn hytrach nag adlewyrchu'r hyn sy'n ymddangos fel annibyniaeth? Yna mae'r cwestiwn o gost. Nid adolygiad byr, untro yw hwn, nage? Bwriedir iddo fod yn gomisiwn sefydlog sy'n gallu comisiynu ymchwil, ymgysylltu â'r cyhoedd a chynhyrchu adroddiadau dros sawl blwyddyn. Ond beth yw'r cyfanswm cost ddisgwyliedig, Weinidog, gan gynnwys yr ysgrifenyddiaeth, ymchwil allanol ac ymgysylltu â'r cyhoedd? Pa fuddion mesuradwy fydd yn cyfiawnhau gwariant o'r fath? Weinidog Cabinet, dydw i ddim yn gwrthwynebu trafodaeth gyfansoddiadol synhwyrol, fel y gwyddoch chi'n iawn, ond rhaid i unrhyw gynnig am fwy o bŵer basio rhai profion sylfaenol: pa faterion ydyn ni'n ceisio eu datrys, pa dystiolaeth sy'n dangos y bydd trosglwyddo pwerau yn datrys y materion hyn, sut fydd yn cael ei ariannu, a sut fydd pobl Cymru yn elwa. Heb atebion clir, Weinidog Cabinet, mae risg y bydd y comisiwn hwn yn dod yn ymarfer mewn dadleuon cyfansoddiadol, tra bod pryderon bob dydd etholwyr yn parhau heb eu datrys. Mae pobl Cymru eisiau cyfleoedd, mynediad hawdd at ofal iechyd, swyddi da a gwerth am arian am eu trethi, a dyma'r hyn ddylai fod yn cael sylw eich Llywodraeth, oherwydd llywodraeth well sydd ei hangen ar Gymru, nid mwy o lywodraeth. Diolch. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785314 291 En 2026-11-10T16:45:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=11702&l=cy 261110-5 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Comisiwn Cenedlaethol Cymru C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785324 292 En 2026-11-10T16:47:02 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=11824&l=cy 261110-5 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Comisiwn Cenedlaethol Cymru C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Hoffwn ddiolch i lefarydd yr wrthblaid am ei sylwadau rhesymegol. Mae yna feysydd lle byddwn ni'n cytuno, mae yna feysydd lle byddwn ni'n anghytuno, ac, fel y mae'n ei ddweud, gadewch i'r ddadl ddechrau. Rwy'n glir bod yna feysydd o bolisi cyhoeddus lle mae'r dystiolaeth yn ddiamwys ac yn bendant y bydd bywydau pobl yng Nghymru yn cael eu gwella trwy ddatganoli—rheilffyrdd, er enghraifft. Mae yna achos clir, y tu hwnt i unrhyw amheuaeth resymol, y gallwn ni wneud cynnydd i bobl Cymru os gwnawn ni gynnydd yn y fan yna. Fe wnaethoch chi godi mater Ystad y Goron. Mae'n amlwg bod yna faterion i weithio drwyddyn nhw yn y fan yna, a dyna pam mae gennym ni grŵp arbenigol sy'n gweithio drwy faterion o amgylch Ystad y Goron. Mae potensial mawr—mae potensial morol mawr. Mae'r Aelod yn lladd rywfaint ar botensial morol Cymru. Rwy'n gobeithio nad oedd yn gwneud hynny—rwy'n siŵr nad oedd. Ond mae yna botensial morol enfawr mewn ynni adnewyddadwy ar hyd gwely'r môr yng Nghymru, y gallai Ystad y Goron yng Nghymru fanterisio arno a dod â manteision i bobl Cymru, a dod â manteision wrth fynd i'r afael â rhai o'n heriau ynni. Felly, mae'r rhain yn gwpl o faterion y dylwn i dynnu sylw atyn nhw yn y fan yna. Mae costau'r comisiwn o fewn cyllideb diwygio cyfansoddiadol Llywodraeth Cymru. Nid wyf wedi dadlau'r achos, ac nid oes unrhyw gynigion, i gynyddu'r gyllideb honno yn y flwyddyn i ddod. Rwy'n credu bod hynny'n briodol, oherwydd mae gwaith i'w wneud, a gwaith pwysig i'w wneud, o ran deall rhai o'r materion cyfansoddiadol hyn. Ond, fel yr wyf wedi'i ddweud o'r blwch dogfennau hwn ar sawl achlysur, blaenoriaethau ein Llywodraeth yw blaenoriaethau pobl Cymru, sy'n dibynnu ar ofal plant, ar dlodi plant, ar yr economi, ar ysgolion ac ar y GIG, a byddan nhw'n parhau i fod felly. Mae'r Aelod yn codi'r cwestiwn am annibyniaeth. Roeddwn i'n cwrdd â'r cyd-gadeiryddion yn gynharach heddiw, ac fe ddywedais i y bydden nhw, yn fy marn i, yn cael eu derbyn fel rhai dilychwin. Rwy'n credu mai dyna roedden ni'n ei geisio: dau gadeirydd annibynnol a fyddai, beth bynnag y byddai'r Gweinidog yn ei ddweud wrthyn nhw, yn ffurfio eu barn eu hunain yn gadarn ac yn adeiladol, ac a fyddai'n arwain y comisiwn yn y modd hwnnw. Rwyf hefyd wedi ceisio ymgysylltu â phleidiau ar draws y Siambr hon o ran sicrhau aelodau o'r comisiwn a allai gyfrannu o'u safbwyntiau nhw, ac rwy'n gobeithio'n fawr y byddaf i'n gallu adlewyrchu'r holl awgrymiadau hynny pan fydd aelodaeth y comisiwn yn cael ei llunio. Pan wy'n dweud fy mod i eisiau i hon fod yn sgwrs genedlaethol, nid yn sgwrs bleidiol, rwy'n gwbl ddiffuant yn hynny ac fe wnaf i weithio gyda chyd-Aelodau ar draws y Siambr hon i geisio sicrhau bod hynny'n digwydd. Diolch. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785312 293 En 2026-11-10T16:50:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=12002&l=cy 261110-5 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Comisiwn Cenedlaethol Cymru C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785313 294 En 2026-11-10T16:50:05 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=12007&l=cy 261110-5 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Comisiwn Cenedlaethol Cymru C 12156 12156 Huw Thomas AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw Rwy'n dechrau fy sylwadau, nid am y tro cyntaf, trwy nodi bod hon yn wythnos arall a bod comisiwn arall yn cael ei sefydlu. Rwy'n dweud hynny wrth fynd ati'n ofalus i groesawu sefydlu'r comisiwn hwn. Er hynny, ar ôl holi'r Gweinidog yn gynharach heddiw am barodrwydd ei Lywodraeth i fynd i'r afael â'r mater, mae'n fy nharo i fod y cylch gwaith hyn yn llenwi tudalen a hanner, prin 400 gair. Tybed a oedd angen chwe mis arnom i gyrraedd y man hwn, Weinidog. Ond dyna ni, mae hynny'n fater o gyflymder. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785318 295 Cy 2026-11-10T16:50:45 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=12047&l=cy 261110-5 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Comisiwn Cenedlaethol Cymru C 12156 12156 Huw Thomas AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw Y cwestiwn i'r rhan fwyaf ohonon ni, dwi'n credu, fydd a fydd y comisiwn hwn yn canolbwyntio ar welliannau ymarferol i lywodraethiant ac atebolrwydd sy'n gwella'r ffordd y caiff gwasanaethau cyhoeddus eu darparu, neu ai jest cam arall yw hwn ar daith gyfansoddiadol llawer hirach. Er y gallwn ni anghytuno ynghylch y daith honno, ac yn sicr anghytuno ynghylch y gyrchfan derfynol y byddai'r Gweinidog a'i blaid yn hoffi i Gymru ei chyrraedd, dwi'n gobeithio bod cytundeb ar draws y Siambr hon fod y ffordd y caiff Cymru ei llywodraethu yn bwysig. Dylai sefydliadau cryf, atebolrwydd cryf a phenderfyniadau a wneir mor agos â phosib at y bobl maen nhw'n effeithio arnynt fod yn amcanion y gallwn ni i gyd eu cefnogi. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785330 296 En 2026-11-10T16:51:42 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=12104&l=cy 261110-5 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Comisiwn Cenedlaethol Cymru C 12156 12156 Huw Thomas AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw O ystyried yr anghytundebau posibl hynny ynglŷn â gwaith y comisiwn hwn, rwy'n cytuno â'r cyd-Aelod gyferbyn bod annibyniaeth y comisiwn hwn yn hollbwysig. Rwy'n poeni mai ysgrifenyddiaeth Llywodraeth Cymru fydd yn cael ei darparu. Felly, a all y Gweinidog gadarnhau y bydd y comisiwn a'i aelodau yn ymgysylltu ag Aelodau o bob plaid yn y Siambr hon ac yn hygyrch iddyn nhw yn hytrach na dim ond i'r Gweinidog? Hoffwn i gael mwy o fanylion, os caf i, ar y pwynt cyllido sydd eisoes wedi'i godi. Mae'n anochel y bydd gwahanol safbwyntiau am ddyfodol cyfansoddiadol tymor hwy Cymru, ond rwy'n credu y bydden ni'n derbyn bod mwy o le i gytuno ar egwyddorion symlach, er enghraifft yr un a nodwyd gan yr Ysgrifennydd cyfiawnder Alex Norris yn ddiweddar, sef sicrhau bod y pwerau cywir ar y lefel gywir. Yn y pen draw, rwy'n credu mai dyna ddylai'r prawf fod—nid a yw pŵer wedi'i drosglwyddo o un sefydliad i'r llall, ond a yw'r pwerau cywir yn cael eu harfer ar y lefel gywir mewn ffordd sy'n gwella canlyniadau i gymunedau ac sy'n cryfhau atebolrwydd democrataidd. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785333 297 Cy 2026-11-10T16:52:58 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=12180&l=cy 261110-5 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Comisiwn Cenedlaethol Cymru C 12156 12156 Huw Thomas AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw Roeddwn i'n falch o weld hyn yn cael ei adlewyrchu yn y cylch gorchwyl. Yn benodol, dwi'n croesawu'r ymrwymiad i ystyried cydbwysedd cyfrifoldebau ar draws gwahanol lefelau o lywodraeth yng Nghymru a'r posibilrwydd o drosglwyddo rhagor o gyfrifoldebau i lefelau rhanbarthol a lleol. Dwi'n credu bod hyn yn gyfle a gafodd ei golli gan y comisiwn diwethaf. Dwi'n croesawu'r sgwrs a ges i gyda'r Gweinidog, lle ces i'r cyfle i wneud y pwynt hwnnw, ac mae e wedi cael ei adlewyrchu yn y cylch gorchwyl. Mae hynny yn gydnabyddiaeth bwysig nad yw diwygio cyfansoddiadol yn ymwneud yn unig â'r berthynas rhwng Bae Caerdydd a San Steffan, ond hefyd ble mae pŵer yn eistedd o fewn Cymru ei hun. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785336 298 En 2026-11-10T16:53:41 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=12223&l=cy 261110-5 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Comisiwn Cenedlaethol Cymru C 12156 12156 Huw Thomas AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw I gymunedau ledled Cymru, yr her yw nid yn unig lle mae penderfyniadau'n cael eu gwneud, ond a oes ganddyn nhw ddylanwad ystyrlon dros y penderfyniadau sy'n effeithio ar eu trefi, eu cymoedd, eu dinasoedd a'u rhanbarthau. Dyna pam mae Llafur Cymru wedi dadlau dros sgwrs ddyfnach am y cam nesaf o ddatganoli. A na, gadewch i mi fod yn glir, dydy hyn ddim yn rhywbeth rydyn ni newydd ddechrau sôn amdano'n ddiweddar. Fe roddodd Llafur Cymru mewn Llywodraeth bwyslais ar weithio rhanbarthol drwy sefydlu'r cyd-bwyllgorau corfforedig, byrddau partneriaeth rhanbarthol a strwythurau cydweithredol eraill. Rydyn ni hefyd wedi gweld cydnabyddiaeth gynyddol bod gwahanol rannau o Gymru yn wynebu gwahanol gyfleoedd a gwahanol heriau,yn enwedig gyda datganoli'n cyflymu yn Lloegr. Dylai'r cam diwygio nesaf felly fod yn ymwneud â gwthio pŵer yn agosach at gymunedau a sicrhau bod y penderfyniadau a wneir yn adlewyrchu anghenion lleol yn well. Dyna pam, fel y dywedais i, fy mod i'n croesawu cynnwys archwilio datganoli rhanbarthol a lleol yng nghylch gwaith y comisiwn. Byddwn i'n croesawu barn y Gweinidog ar sut mae'r comisiwn yn bwriadu mynd i'r afael â'r gwaith hwn. A fydd yn ystyried a oes gan gymunedau ddylanwad digonol dros ddatblygu economaidd, trafnidiaeth, cynllunio a darparu gwasanaethau cyhoeddus? Sut fydd yn asesu a yw strwythurau rhanbarthol presennol yn cyflawni'r atebolrwydd a'r canlyniadau y mae pobl yn eu disgwyl? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785320 299 En 2026-11-10T16:55:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=12302&l=cy 261110-5 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Comisiwn Cenedlaethol Cymru C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785332 300 Cy 2026-11-10T16:55:03 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=12305&l=cy 261110-5 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Comisiwn Cenedlaethol Cymru C 12156 12156 Huw Thomas AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw Sut fydd y comisiwn yn ymgynghori gyda llywodraeth leol, cyrff rhanbarthol a mudiadau cymunedol i sicrhau bod y sgwrs yma nid jest yn un sydd ynghlwm i arbenigwyr cyfansoddiadol a'r usual suspects? Ac yn olaf, os caf i, Ddirprwy Lywydd,  16422 7 2026-11-10T13:30:02 785334 301 En 2026-11-10T16:55:21 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=12323&l=cy 261110-5 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Comisiwn Cenedlaethol Cymru C 12156 12156 Huw Thomas AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw o ystyried bod Plaid Cymru wedi datgan yn ystod yr ymgyrch etholiadol nad yw annibyniaeth yn ystyriaeth yn nhymor y Senedd hon, a all e egluro ai dyna safbwynt y Llywodraeth Cymru hon o hyd? Os yw'r gwaith wedi'i seilio ar gwestiynau ymarferol, yna rwy'n credu y gall y comisiwn hwn wneud cyfraniad gwerthfawr i'n dadl genedlaethol, ac rwy'n edrych ymlaen at ymgysylltu ag ef ymhellach. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785335 302 Cy 2026-11-10T16:55:43 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=12345&l=cy 261110-5 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Comisiwn Cenedlaethol Cymru C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Diolch yn fawr i'r llefarydd am y sylwadau yna. Mae yna gryn dipyn o ardaloedd o gytundeb yn fanna, a dwi'n croesawu'r sylwadau. Mi wnes i nodyn o sylwadau yr Arglwydd Ganghellor— 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785337 303 En 2026-11-10T16:55:59 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=12361&l=cy 261110-5 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Comisiwn Cenedlaethol Cymru C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd bod y pwerau cywir ar y lefel gywir i gyflawni canlyniadau gwell i bobl. Rwy'n cytuno'n llwyr, a dyna'r hyn y mae ein Prif Weinidog wedi'i nodi, os oeddech chi ym Mhrifysgol Caerdydd yn gwrando ar y Prif Weinidog yn nodi ein gweledigaeth ar gyfer datganoli i Gymru a datganoli yng Nghymru. Mae'n debyg iawn i'n syniadau ni. Wn i ddim a oedd y goleuadau'n chwarae triciau arnaf, ond roeddwn i'n gallu gweld cyd-gadeiryddion y comisiwn yn yr oriel yn nodio eu pennau'n egnïol wrth glywed yr awgrym y bydden nhw'n ymgysylltu ag Aelodau ar draws y Senedd. Dyna'r hyn y byddwn i'n disgwyl iddyn nhw ei wneud, a dyna'n union sut y dylai comisiwn annibynnol weithredu. Gallaf gynnig rhywfaint o sicrwydd yn y fan yna. Mae arfer hirsefydlog o fewn Llywodraeth Cymru o benodi gweision sifil sy'n gweithredu fel ysgrifenyddiaeth i gomisiynau. Roedd comisiwn Burns, fel y gwyddoch chi, yn un ohonyn nhw, lle mae rhywfaint o annibyniaeth i'r gweision sifil hynny, ac rwy'n credu bod hynny'n bwysig. Y prawf i'r comisiwn hwn fydd y ffordd y caiff ei weithredu'n ymarferol, a datblygu'r sylfaen dystiolaeth honno ar gyfer y camau ymlaen. Rwyf wedi ei ailadrodd o'r blaen, ac fe wnaf ei ailadrodd eto: fydd yna ddim refferendwm ar annibyniaeth yn nhymor y Senedd hon. Dyna'r hyn oedd ym maniffesto Plaid Cymru, a dyna ein safbwynt ni o hyd. Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785341 304 En 2026-11-10T16:57:25 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=12447&l=cy 261110-5 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Comisiwn Cenedlaethol Cymru C 171 171 Darren Millar AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Millar, Darren Diolch, Weinidog, am gael gweld eich datganiad ymlaen llaw heddiw. Mae gennyf ymdeimlad o déjà vu, wrth gwrs, oherwydd byth ers i ddatganoli ddechrau, rydyn ni wedi dod i arfer â'r math o firi cyfansoddiadol, sydd bob amser yn dilyn patrwm rhagweladwy. Yn gyntaf, mae'r Llywodraeth yn dathlu ennill etholiad neu ennill rhai pwerau newydd, yna mae Gweinidogion yn mynd ymlaen i ddweud bod ganddyn nhw, o'r diwedd, yr holl liferi i gyflawni'r Gymru well y gwnaethon nhw ei haddo, bod gwlad yr addewid rownd y gornel—dydyn ni byth yn cyrraedd yno—ac yna o fewn ychydig fisoedd neu hyd yn oed ychydig flynyddoedd, dydy pethau ddim yn gwella. Yn wir, weithiau maen nhw'n mynd ychydig yn waeth. Ac yn sydyn mae'r Llywodraeth yn cyhoeddi nad oes ganddi ddigon o bwerau wedi'r cyfan. Pe bai San Steffan yn rhoi ychydig mwy iddi, yna byddai popeth yn wahanol a byddai bywyd yn llawer gwell.  Ac felly dyma ddechrau'r cam nesaf. Mae'r Llywodraeth yn cyhoeddi comisiwn, adolygiad annibynnol, panel arbenigol, grŵp cynghori, tasglu, confensiwn. Rydyn ni wedi'u gweld nhw i gyd o'r blaen, onid ydyn ni? Comisiwn Richard, comisiwn Holtham, comisiwn Silk, comisiwn Thomas, y Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru, yn costio miliynau o bunnoedd i drethdalwyr a allai ac a ddylai fod wedi cael eu buddsoddi yn ein gwasanaethau cyhoeddus yn lle hynny. A nawr, wrth gwrs, rydyn ni'n cael gwybod bod angen un arall. Mae'r bobl arferol yn cael eu hymgynnull, yn amlwg. Mae gennym ni rai pobl gweddus iawn rydych chi wedi'u penodi yn gadeiryddion, ac rwy'n dymuno'r gorau iddyn nhw gyda'u gwaith. Ond wrth gwrs, bydd gwleidyddion, athrawon prifysgol, penaethiaid cwangos, pwy bynnag arall y gallech chi ddewis o'r wynebau arferol yn yr oriel, fel petai, yn cael eu hychwanegu atyn nhw. Efallai y bydd hyd yn oed person busnes proffesiynol neu ddau sydd o blaid y Senedd, sydd o blaid datganoli ac sydd o blaid annibyniaeth. Gallai fod hyd yn oed un llais Ceidwadol ar y pethau hyn. Bydd y casgliad nodedig o fawrion y byddwch chi'n eu hymgynnull yn mynd wedyn i bob rhan o Gymru. Byddan nhw'n gofyn o ddifrif i bobl—gyda meddyliau agored iawn, wrth gwrs—a ddylai'r Senedd gael mwy o bwerau. Nawr, Ddirprwy Lywydd, nid wyf i'n gwybod amdanoch chi, ac nid wyf i'n gwybod am unrhyw AS arall, ond bydd unrhyw un sydd wedi treulio unrhyw amser yn canfasio ar stepen y drws ledled Cymru yn gwybod mai'r peth olaf y byddai'r rhan fwyaf o bobl normal yng Nghymru eisiau ei wneud yw aberthu noson i fynychu gweithdy cyfansoddiadol—[Torri ar draws.] Nid chi, yn amlwg. [Chwerthin.] Ond ni fydd prinder gwleidyddion, academyddion a chenedlaetholwyr brwdfrydig a fydd wrth eu boddau yn treulio noson yn cytuno â phawb arall sy'n mynychu'r cyfarfod hwnnw y dylai'r Senedd, yn sicr, gael mwy o bwerau. Ac yna, ar ôl blynyddoedd o'r cyfarfodydd hyn a'r gweithdai hyn, yr ymgyngoriadau hyn a'r holl gostau sy'n gysylltiedig ag ef, bydd y jamborî cyfan yn dod i ben, bydd adroddiad hir yn cael ei gyhoeddi. Ac rwy'n barod i wneud rhagfynegiad heddiw i bawb, a gwiriwch hyn yn y dyfodol pan fydd yr adroddiad yn cael ei gyhoeddi o'r diwedd: rwy'n credu y bydd yn dweud y dylai'r Llywodraeth gael mwy o bwerau, bod angen mwy o ddatganoli ar y Senedd. Iawn? Rwy'n hollol sicr mai dyna beth fydd yn ei ddweud, oherwydd dyna beth mae wedi'i gynllunio i'w ddweud ac wedi'i gynllunio i'w gyflawni, oherwydd bydd yn cael ei sefydlu gan bobl sydd eisiau mwy o bwerau—chi; bydd yn cael ei sefydlu gennych chi—bydd penodiadau'n cael eu gwneud lle mae mwyafrif parod o bobl sydd eisiau mwy o ddatganoli ac eisiau mwy o bwerau, a dyna'n union fydd yn digwydd. Nawr, rydyn ni newydd gael comisiwn. Cafodd miliwn a hanner o bunnoedd eu gwario gan y Llywodraeth flaenorol, gan wastraffu arian fel pe bai yna arian i'w losgi yng nghoffrau’r Llywodraeth. Miliwn a hanner o bunnoedd. Mae'n llai na thair blynedd yn ddiweddarach. Dim ond ym mis Ionawr 2024 y cafodd hwn ei gyhoeddi, ac rydyn ni'n ei wneud eto. Felly, rwy'n credu mai'r hyn y dylen ni ei wneud yw arbed ein harian ac yn lle hynny ei fuddsoddi ym mlaenoriaethau'r bobl, trwsio'r GIG—[Torri ar draws.] Trwsio'r GIG yn gyntaf, Weinidog. Ydych chi eisiau i mi ddweud hynny eto? Pam na wnewch chi drwsio'r GIG a thynnu'r ewinedd o'r blew a thrwsio'r GIG? Pam na wnewch chi drwsio ein hysgolion a chodi'r safonau hynny yn ein hysgolion? Mae gennych chi'r pwerau i allu gwneud hynny, ond dydych chi ddim yn ei wneud. Dylech chi ddefnyddio'r pwerau sydd gennych eisoes i gyflawni'r newid sydd ei angen arnom yng Nghymru, yn hytrach na cheisio cipio mwy a mwy a mwy o bŵer yn gyson, a rhoi'r holl esgusodion rydych chi wastad yn eu rhoi. Mae gennych chi gyfrifoldeb am drafnidiaeth. Mae gennych chi gyfrifoldeb am y GIG. Adeiladwch yr M4. Uwchraddiwch yr A55. Trwsiwch ein hysbytai. Rhowch fwy o welyau i ni. Gwnewch yn siŵr bod ambiwlansys yn cyrraedd ar amser. Gwnewch yn siŵr bod plant yn gadael yr ysgol gyda'r cymwysterau sydd eu hangen arnyn nhw yn y Gymru fodern sydd gennym ni heddiw. Dyna'r hyn sydd ei angen ar ein gwlad, nid mwy o gomisiynau gwastraffus a fydd yn dod i'r un casgliad â phawb yn y gorffennol. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785325 305 En 2026-11-10T17:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=12602&l=cy 261110-5 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Comisiwn Cenedlaethol Cymru C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785328 306 En 2026-11-10T17:02:36 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=12758&l=cy 261110-5 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Comisiwn Cenedlaethol Cymru C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Wel, wel, Ddirprwy Lywydd, ble mae dechrau? Fel Aelod sydd wedi gwasanaethu yn y Senedd hon ers sawl blwyddyn— 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785338 307 En 2026-11-10T17:02:49 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=12771&l=cy 261110-5 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Comisiwn Cenedlaethol Cymru C 171 171 Darren Millar AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Millar, Darren Pedair ar bymtheg. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785339 308 En 2026-11-10T17:02:50 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=12772&l=cy 261110-5 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Comisiwn Cenedlaethol Cymru C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Pedair ar bymtheg. Diolch. Diolch i'r Aelod. Byddwn i'n meddwl y byddai gennych chi well dealltwriaeth o sut mae'r lle hwn wedi datblygu i fod yn Senedd ddeddfwriaethol sy'n cael ei chefnogi gan lawer o bobl o bob plaid, yn cynnwys chi, ac oherwydd hynny, mae gan y lle hwn y pŵer i ddeddfu i wella bywydau pobl yng Nghymru. Byddwch chi'n cofio sut y cafodd pŵer ei roi i'r lle hwn amrywio trethi, nad wyf yn—. Efallai y gallech chi fy nghynghori i. Rwy'n credu mai Llywodraeth Geidwadol y DU wnaeth gynnydd ar hynny, i roi'r pŵer i'r lle hwn wneud gwelliannau i fywydau pobl. Dydy ein huchelgais ddim yn dod i ben gyda'r hyn sydd gennym ni heddiw. Rydyn ni'n edrych ar bwerau eraill i wella bywydau pobl yng Nghymru ymhellach, oherwydd dydyn ni ddim yn credu mai dyma'r gorau a gawn. Mae Plaid Cymru wedi bod yn gwbl gyson o ran hynny. Roedd hi'n ymddangos bod yna gamgymeriad categori yn y fan yna yn eich sylwadau bod y Llywodraeth yn gwneud yr un peth. Rydyn ni wedi bod yn gwbl gyson nad oes gennym ni'r pwerau i wella ein rheilffyrdd, nad oes gennym ni'r pwerau i wneud y defnydd gorau o'n hadnoddau morol, nad oes gennym ni'r pwerau i gefnogi ein pobl ifanc i gadw draw rhag y system gyfiawnder. Mae'r rhain yn bethau y gallwn ni eu cael ac mae'r rhain yn bethau y gallwn ni, trwy ddatblygu'r sylfaen dystiolaeth, wneud cynnydd arnyn nhw. Felly, y rheini yw fy uchelgeisiau ar gyfer y comisiwn hwn. Rwy'n ailadrodd y sylw rwyf wedi'i wneud i eraill yn y Siambr hon: mae'n rhaid iddo fod yn gomisiwn eang. Byddwn i'n gobeithio'n fawr nad yr wynebau arferol ydyw. Byddwn i'n gobeithio'n fawr, na ato Duw, bod yna fwy nag un llais Ceidwadol ar y comisiwn sy'n gallu cyfrannu eu barn, oherwydd pan wy'n dweud ei fod i fod yn sgwrs genedlaethol, dyna'r hyn hoffwn i ei weld. Ac rwy'n credu os gwnawn ni hynny, dan arweiniad ein cadeiryddion galluog iawn, fe allwn ni wneud cynnydd pellach ar rymuso'r lle hwn a gwella bywydau pobl yng Nghymru. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785329 309 En 2026-11-10T17:05:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=12902&l=cy 261110-5 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Comisiwn Cenedlaethol Cymru C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785331 310 En 2026-11-10T17:05:06 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=12908&l=cy 261110-5 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Comisiwn Cenedlaethol Cymru C 278 278 Carrie Harper AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=278 Harper, Carrie Hoffwn i groesawu penodiad y cadeiryddion newydd, oherwydd mae'r comisiwn hwn yn ein symud ni o ddadlau'r achos dros newid cyfansoddiadol i'w gyflawni go iawn. Nawr, mae Reform eisiau enghraifft o pam mae hynny'n bwysig, mae'n ymddangos bod y Torïaid eisiau hynny hefyd, ac mae'r Gweinidog Cabinet eisoes wedi cyfeirio at reilffyrdd. Wel, mae Llywodraeth y DU wedi cymeradwyo £14 biliwn ar gyfer rheilffyrdd Cymru, ond pan ofynnodd y Llywodraeth Plaid Cymru hon am daliad cychwynnol o £1 biliwn o ran y buddsoddiad hwnnw, yr hyn gawson ni oedd £30 miliwn. Dim ond 3 y cant o'r hyn y gwnaethon ni ofyn amdano yw hynny. Nawr, roedd yr £1 biliwn hwnnw'n cynnwys gorsaf parcffordd Glannau Dyfrdwy yn fy etholaeth i. Nawr, mae ystad ddiwydiannol Glannau Dyfrdwy yn un o'r rhai mwyaf yn Ewrop. Mae'n cyflogi bron i 10,000 o bobl. Ond allwn ni ddim darparu'r orsaf honno heb y cyllid hwnnw. A dyna beth mae cyllid teg yn ei olygu. Mae'n golygu gorsafoedd newydd, mae'n golygu gwell cysylltiadau ac mae'n golygu gwell mynediad at swyddi hefyd. Dyna pam mae angen datganoli rheilffyrdd yng Nghymru yn llwyr. Dyna pam mae angen datganoli Ystad y Goron, plismona, cyfiawnder. Dyna pam mae angen pwerau cyllidol teg arnon ni, fel y mae Llywodraethau datganoledig eraill eisoes yn eu mwynhau, wrth gwrs. Felly, a all y Gweinidog Cabinet wneud yn siŵr bod y comisiwn newydd hwn yn sicrhau pwerau a chyllid i wneud yn siŵr y gallwn ni wella bywydau pobl yma yng Nghymru? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785344 311 En 2026-11-10T17:06:23 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=12985&l=cy 261110-5 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Comisiwn Cenedlaethol Cymru C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Mae'r Aelod yn gwneud cyfres o bwyntiau pwysig iawn. Rwy'n credu y bydd yn disgyn arnon ni, fel Llywodraeth, i sicrhau'r pwerau hynny gan San Steffan yn nhrafodaethau'r Prif Weinidog gyda Phrif Weinidog y DU ac yn ein tîm gweinidogol sy'n ymgysylltu â Gweinidogion, yn enwedig o ran materion ariannu. Rwy'n ystyried bod rôl y comisiwn yn hanfodol wrth ddatblygu'r sylfaen dystiolaeth a bod yn glir iawn wrth gynnig cyngor i ni ynghylch y dulliau ar gyfer gwneud hynny a sut allwn ni wneud y cynnydd gorau posibl i gyflawni datganoli mewn ffordd effeithlon ac effeithiol. Diolch. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785345 312 En 2026-11-10T17:07:03 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=13025&l=cy 261110-5 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Comisiwn Cenedlaethol Cymru C 12170 12170 Iain McIntosh AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12170 McIntosh, Iain Rwy'n credu bod llawer o'r hyn roeddwn i'n mynd i'w ddweud eisoes wedi'i ofyn, ond, a bod yn onest, dydw i ddim yn credu ein bod ni wedi cael unrhyw atebion, felly rwy'n mynd i roi cynnig arall arni. Nawr, fel y soniwyd, rydyn ni eisoes wedi cael comisiwn annibynnol yn archwilio dyfodol cyfansoddiadol Cymru, gan gynnwys annibyniaeth. A nawr rydych chi'n sefydlu comisiwn arall, un parhaol y tro hwn, gyda dau gadeirydd a mwy o benodiadau i ddilyn. Eto, nid oes unrhyw le yn eich datganiad lle rydych chi wedi sôn faint mewn gwirionedd mae'n mynd i gostio i drethdalwyr. Yn y cyfamser, mae ein GIG o dan bwysau enfawr, mae cynghorau'n cael gwared ar wasanaethau, mae teuluoedd ledled Cymru yn ei chael hi'n anodd ymdopi. Felly, pam mae creu comisiwn parhaol arall yn flaenoriaeth i'ch Llywodraeth chi? Felly, a wnewch chi ddweud wrthym beth fydd ei gostau cynnal blynyddol, beth fydd yn ei gyflawni mewn gwirionedd nad yw eisoes wedi'i archwilio—dyna'r pwynt, beth yw'r pwynt o fynd dros hen dir—ac a fyddwch chi'n ymrwymo i ddod ag ef i ben os na fydd yn dangos gwerth am arian? Oherwydd, does bosib, Weinidog Cabinet, mae angen gwell gwasanaethau cyhoeddus ar bobl Cymru, nid haen barhaol arall o fiwrocratiaeth wedi'i hariannu gan drethdalwyr. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785347 313 En 2026-11-10T17:08:19 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=13101&l=cy 261110-5 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Comisiwn Cenedlaethol Cymru C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Fe ddywedais i, mewn ateb i gwestiwn blaenorol, y byddai cyllideb diwygio cyfansoddiadol Llywodraeth Cymru yn debygol o fod yn ddigyfnewid ar gyfer y flwyddyn i ddod ac, felly, roedd o fewn amlen gyllideb gyfredol y gyllideb diwygio cyfansoddiadol. Rwyf wedi dweud mewn ateb blaenorol i'r Senedd hon fod y comisiwn blaenorol wedi costio £1.5 miliwn. Dyna raddfa'r arian, o fewn y gyllideb diwygio cyfansoddiadol, rydyn ni'n bwriadu ei fuddsoddi mewn gwneud y newidiadau cadarnhaol a fydd yn darparu gwell gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru, a dydw i ddim yn ymddiheuro am wneud hynny. Yr hyn rydych chi wedi'i gael, gyda nifer o feysydd polisi, a gadewch i ni gymryd Ystad y Goron fel un enghraifft—mae gennym ni grŵp arbenigol ar hyn o bryd sy'n ymdrin â nifer o'r materion ynghylch sut rydych chi'n cynnal hyder buddsoddwyr yng ngallu Ystad y Goron Cymru i ddarparu amgylchedd buddsoddi sefydlog fel ein bod ni'n gwneud y mwyaf o'n hadnoddau morol. Dyna'r math o sgwrs fanwl, dechnocratig, os mynnwch chi, bwysig y mae angen i ni ei chael i wneud yn siŵr, pan fyddwn ni'n datganoli pwerau, ei fod yn cael ei wneud yn iawn. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785351 314 Cy 2026-11-10T17:09:19 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=13161&l=cy 261110-5 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Comisiwn Cenedlaethol Cymru C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch. Ac yn olaf, Sera Evans. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785353 315 Cy 2026-11-10T17:09:34 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=13176&l=cy 261110-5 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Comisiwn Cenedlaethol Cymru C 330 330 Sera Evans AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=330 Evans, Sera Diolch, Ddirprwy Lywydd, a diolch am eich datganiad heddiw, Weinidog Cabinet. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785356 316 En 2026-11-10T17:09:38 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=13180&l=cy 261110-5 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Comisiwn Cenedlaethol Cymru C 330 330 Sera Evans AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=330 Evans, Sera Mae'n ddatganiad cyffrous iawn hefyd, ac roeddwn i'n falch o nodi'r cylch gwaith uniongyrchol, clir a chryno effeithiol. Rwy'n credu mai'r peth i'w nodi o'r cychwyn cyntaf yw nad yw, ac na ddylai sefydlu comisiwn cenedlaethol gynrychioli'r gair olaf ar ddyfodol cyfansoddiadol Cymru. Dylai weithio i godi cwestiynau a chryfhau ansawdd y ddadl a fydd yn dilyn, dadl sydd nid yn unig yn anorfod, ond yn ddymunol. Yn wahanol i'r Aelod Ceidwadol yn y fan yma, allwn ni ddim rhagweld ble y bydd y ddadl honno yn ein harwain ni, ond fe allwn ni o leiaf geisio pennu ei naws, yr wyf yn gobeithio y bydd yn un ystyriol, ac yn un sydd wedi'i gwreiddio mewn gwella bywydau pobl Cymru yn sylweddol. Ac os ydyn ni eisiau gwrthsefyll, fel rwy'n siŵr ein bod ni, y gorsymleiddio sydd wedi nodweddu dadleuon cyfansoddiadol diweddar yn y DU—cymerwch Brexit, er enghraifft—sut fydd Llywodraeth Cymru yn sicrhau bod y comisiwn yn arwain at sgwrs lle mae pobl Cymru yn cael eu hannog i ymgysylltu â chymhlethdod y cwestiynau cyfansoddiadol a'r dewisiadau gerbron Cymru? Diolch. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785340 317 En 2026-11-10T17:10:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=13202&l=cy 261110-5 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Comisiwn Cenedlaethol Cymru C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785404 318 En 2026-11-10T17:10:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=13202&l=cy 261110-5 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Comisiwn Cenedlaethol Cymru C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785405 319 Cy 261110-5 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Comisiwn Cenedlaethol Cymru I Daeth y Llywydd (Huw Irranca-Davies) i’r Gadair. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785342 320 Cy 2026-11-10T17:10:45 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=13247&l=cy 261110-5 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Comisiwn Cenedlaethol Cymru C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Diolch i'r Aelod. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785343 321 En 2026-11-10T17:10:46 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=13248&l=cy 261110-5 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Comisiwn Cenedlaethol Cymru C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Diolch i'r Aelod am y cwestiwn hwnnw. Gobeithio, yn fy ymateb yn y Senedd hon, fy mod i wedi ceisio amlinellu'n glir, gan adlewyrchu cymhlethdod rhai o'r materion hyn hefyd, y math o ddadl y mae angen i ni ei chael, ac mae honno'n ddadl drawsbleidiol am yr union resymau rydych chi wedi'u nodi. Mewn sgyrsiau â'r cyd-gadeiryddion—dyna fy ngobaith i, a dyna eu gobaith nhw—y byddan nhw'n gweithio trwy'r cymhlethdodau hynny gyda phobl Cymru mewn ffordd sy'n dod â goleuni i rai o'r dadleuon hyn yn hytrach na chwerwder pleidiol. Ac rwy'n credu, os byddan nhw'n llwyddo i wneud hynny, ac rwy'n dymuno'n dda iddyn nhw, fe fyddan nhw wedi gwneud cyfraniad mawr i fywyd cyhoeddus ac i ddatblygiad y Senedd hon. Ac rwy'n credu, pe baen nhw'n gwneud hynny, yna fe ddylen ni i gyd fod yn ddiolchgar iddyn nhw am eu gwasanaeth, a'r comisiwn ehangach, a fydd yn eu cefnogi yn eu gwaith. Diolch yn fawr. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785346 322 Cy 2026-11-10T17:11:44 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=13306&l=cy 261110-5 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Comisiwn Cenedlaethol Cymru C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch i'r Gweinidog Cabinet.  16422 7 2026-11-10T13:30:02 785349 323 Cy 2026-11-10T17:11:46 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=13308&l=cy 261110-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Cynllun Hawl y Gymuned i Brynu C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Symudwn nawr at eitem 6, yr eitem nesaf: datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio—cynllun hawl y gymuned i brynu. Galwaf ar y Gweinidog Cabinet, Siân Gwenllian. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785352 324 Cy 2026-11-10T17:12:02 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=13324&l=cy 261110-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Cynllun Hawl y Gymuned i Brynu C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio Gwenllian, Sian Diolch yn fawr iawn, Lywydd. Yr wythnos diwethaf, mi ddaru mi ymweld â'r Ministry of Life yn Sblot, Caerdydd, a gweld, unwaith eto, y gwahaniaeth y gall perchnogaeth gymunedol ei wneud. Drwy ddod ag adeilad lleol dan berchnogaeth gymunedol, mae'r sefydliad wedi creu canolfan lle mae'n cefnogi pobl ifanc drwy gerddoriaeth, y celfyddydau, sgiliau a dysgu. Ymhob rhan o Gymru, fe all adeiladau, tir ac asedau chwarae rhan bwysig ym mywyd y gymuned. Maen nhw'n gallu dod â phobl at ei gilydd, cefnogi gweithgarwch lleol a helpu cymunedau i gynnal eu hunaniaeth. Ond pan fydd ased yn cael ei roi ar y farchnad, gall cymunedau fod mewn sefyllfa lle maen nhw'n cystadlu â phrynwyr eraill cyn iddyn nhw gael cyfle go iawn i ystyried a allen nhw ei brynu er budd y gymuned. Dŷn ni am rymuso cymunedau a rhoi'r cyfle hwnnw iddyn nhw cyn i ased gwerthfawr, a'r budd cymunedol y mae'n ei ddarparu, gael ei golli. Felly, mae ein rhaglen lywodraethu ni yn ein hymrwymo ni i ddeddfu ar gyfer hawl y gymuned i brynu fel rhan o'n huchelgais ehangach i ddatblygu cyfoeth cymunedol a'i gwneud hi'n haws i ddod ag asedau gwerthfawr lleol o dan berchnogaeth gymunedol. Yn gynharach heddiw, mi wnes i gyhoeddi datganiad ysgrifenedig yn lansio ein hymgynghoriad ar gynllun hawl y gymuned i brynu yng Nghymru. Pan fydd ased yn darparu budd gwirioneddol i gymuned, dŷn ni am i bobl leol gael cyfle ystyrlon i sicrhau'r budd hwnnw ar gyfer y dyfodol, os ydy'r perchennog yn penderfynu gwerthu. O dan ein cynigion, gallai grwpiau cymunedol enwebu asedau yn seiliedig ar fanteision cymdeithasol, diwylliannol neu economaidd y maen nhw'n eu darparu i'r gymuned. Gallai asedau a ddarparodd fudd cymunedol yn y gorffennol hefyd fod yn gymwys pan fydd yna bosibilrwydd realistig o adfer y budd hwnnw. Mae cymunedau'n newid, ac efallai bydd angen i asedau newid hefyd. Fe allai defnydd gwahanol neu ddefnydd cymysg helpu i sicrhau dyfodol ased, ar yr amod ei fod o'n darparu manteision i'r gymuned. Os ydy ased cofrestredig yn cael ei roi ar werth, byddai'r cynllun yn rhoi hawl i grŵp cymunedol cymwys gael y cynnig cyntaf a chyfnod gwarchodedig i fynd ati i brynu. Mi fyddai hynny'n rhoi amser i'r gymuned ystyried beth fyddai prynu'r ased yn ei olygu, i ddatblygu ei chynlluniau ac i sicrhau'r cyllid angenrheidiol i fwrw ati. Mae'n bwysig nodi na fyddai cofrestru ased yn ei gwneud hi'n ofynnol i'r perchennog ei werthu. Dim ond pan fydd perchennog yn penderfynu gwerthu y byddai'r hawl hwnnw'n cael ei weithredu. Yr hyn dŷn ni'n ceisio ei wneud ydy sicrhau cydbwysedd teg—rhoi cyfle gwirioneddol i gymunedau weithredu, gan sicrhau bod y broses yn rhesymol ac yn deg i berchnogion. Lywydd, rydym ni wedi edrych yn ofalus ar ddulliau gweithredu mewn mannau eraill yn y Deyrnas Gyfunol, ond dydyn ni ddim yn ceisio eu hailadrodd nhw. Mae gennym ni gyfle i ddatblygu dull gweithredu sy'n gweithio i Gymru a'i chymunedau. Dwi'n ddiolchgar i bawb sydd wedi cysylltu â ni hyd yma ac wedi helpu i lywio'r cynigion cychwynnol yma. Rydym ni eisiau i'r sgwrs honno barhau wrth i ni ddatblygu'r ddeddfwriaeth. Mae yna gwestiynau pwysig i'w hateb o hyd. Rydym ni eisiau clywed gan gymunedau, perchnogion, awdurdodau lleol, busnesau ac eraill ynglŷn â sut y gallai'r cynllun weithio yn ymarferol, ac mae'r ymgynghoriad yn gofyn cwestiynau penodol am y manylion hynny. Mae ein hymrwymiad ni i ddeddfu yn glir, ond dwi yn glir hefyd na fydd deddfwriaeth yn datrys popeth. Gall hawl statudol greu cyfle, ond, ar ei ben ei hun, ni all roi'r gallu, y cyllid, yr arbenigedd na'r hyder i gymuned fanteisio ar y cyfle hwnnw. Felly, mi ydym ni am ddeall pa gymorth ehangach gallai fod ei angen ar gymunedau i wneud defnydd o'r hawl hwnnw a chynnal ased yn llwyddiannus dros y tymor hirach. Rydym ni am ddeall yn benodol beth ydy anghenion cymunedau mwy bregus, gan gynnwys lle gall y Gymraeg, y natur wledig neu lefelau gwahanol o gapasiti cymunedol greu heriau penodol. Bydd cynllun hawl y gymuned i brynu yn ategu'r trefniadau trosglwyddo asedau cymunedol a gwneud lleoedd sy'n bodoli ar hyn o bryd yng Nghymru, a fydd yn parhau i weithredu. Pan fo uchelgais gymunedol a chynnig ymarferol, rydym ni am i gymunedau gael cyfle ystyrlon i weithredu. Mae hynny'n golygu cael y ddeddfwriaeth a'r gefnogaeth ehangach yn iawn, fel y gall perchnogaeth gymunedol sicrhau dyfodol cynaliadwy i asedau gwerthfawr a manteision fydd yn para i gymunedau ym mhob rhan o Gymru. Felly, dwi'n annog cymunedau, perchnogion asedau, awdurdodau lleol, busnesau ac unrhyw un sydd â diddordeb mewn perchnogaeth gymunedol i ddarllen yr ymgynghoriad sydd wedi cael ei lansio heddiw a dweud wrthym ni beth maen nhw'n ei feddwl. Mae ein huchelgais ni'n syml—sef grymuso cymunedau i lunio dyfodol y llefydd sy'n bwysig iddyn nhw, gan ddatblygu cynllun sy'n deg, yn ymarferol ac yn iawn i Gymru. Dwi'n edrych ymlaen at glywed ymateb cychwynnol yr Aelodau yn y Siambr yma'r prynhawn yma hefyd. Diolch. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785354 325 Cy 2026-11-10T17:15:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=13502&l=cy 261110-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Cynllun Hawl y Gymuned i Brynu C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785358 326 En 2026-11-10T17:18:29 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=13711&l=cy 261110-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Cynllun Hawl y Gymuned i Brynu C 12190 12190 Francesca O'Brien AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12190 O'Brien, Francesca Diolch, Weinidog Cabinet, am eich datganiad y prynhawn yma. Mae tafarndai, siopau a chlybiau yn cau oherwydd ardrethi busnes, biliau ynni a rheoliadau. Dewch â'r costau hynny i lawr a bydd mwy ohonyn nhw'n aros ar agor, yn nwylo pobl sy'n barod i'w rhedeg. Mae'n rhaid i ni gofio nad yw bod yn berchen ar adeilad yn diogelu ei bwrpas gwreiddiol. Gallai grŵp cymunedol brynu capel yfory a gwneud beth bynnag maen nhw'n dymuno ag ef y diwrnod wedyn. Os ydym am amddiffyn cymeriad ein hadeiladau hanesyddol, rhestru a chynllunio yw'r dulliau cywir o wneud hynny, sy'n berthnasol i bwy bynnag sy'n berchen ar yr adeilad. Dyna pam y byddai Reform yn rhoi statws rhestredig i bob eglwys yn awtomatig. Fel y dywedodd Zia Yusuf, byddem yn rhoi terfyn ar yr arfer o droi eglwysi yn fosgiau neu unrhyw le addoli arall. Dylem ni amddiffyn ein treftadaeth trwy reolau clir. Does neb yn y Siambr hon eisiau gweld y dafarn olaf yn y pentref wedi'i byrddio neu gapel yn cael ei adael i bydru. Fel rhywun sydd wedi gweithio gyda throsglwyddo asedau mewn rôl flaenorol fel cynghorydd, rwy'n adnabod pobl leol ymroddedig sydd wedi gwneud gwaith gwell o redeg cyfleusterau cymunedol na'r cyngor lleol, felly rwy'n hyrwyddwr mawr o asedau cymunedol. Ond dydy bod eisiau cadw rhywbeth ddim yr un peth â bod â'r hawl iddo, ac mae yna rai materion ymarferol yr hoffwn eich gweld chi'n ymateb iddynt. Oherwydd, er y gallai swnio'n dda ar bapur, mae angen i ni fod yn ofalus wrth benderfynu ar ein treftadaeth gymunedol. Gadewch i ni ddechrau gyda'r pwynt symlaf: gall grŵp cymunedol sydd eisiau prynu adeilad wneud hynny eisoes. Gall wneud cynnig, codi'r arian a chynnig fel y gall unrhyw un arall. Felly, mae'r Bil hwn ond yn newid y canlyniad mewn un sefyllfa, lle byddai'r grŵp cymunedol fel arall yn colli. Naill ai gall y grŵp gyfateb yr hyn y byddai prynwr parod yn ei dalu, ac yn yr achos hwnnw does dim angen unrhyw hawl arbennig; neu ni all, ac yn yr achos hwnnw nid yw'r hawl yn cyflawni dim oni bai bod y trethdalwr yn talu'r gwahaniaeth. Mae'r Bil hwn naill ai'n ddiangen neu'n gynllun cymhorthdal wedi'i wisgo fel hawl. Yn ail, nid yw'r hawl hon yn rhad ac am ddim. Mae gwerth gwirioneddol i hawl cynnig cyntaf. Ym mhob rhan o'r economi, mae opsiwn i brynu yn rhywbeth y mae pobl yn talu amdano. Mae'r Bil hwn yn cymryd yr opsiwn hwnnw oddi wrth berchennog eiddo heb ei ganiatâd a heb daliad a'i drosglwyddo i drydydd parti a ddewiswyd gan y wladwriaeth. Trosglwyddo eiddo yw hyn, a dylem ei alw'n beth ydyw. Yn drydydd, pwy yw'r gymuned? Nid yw cymuned yn berson cyfreithiol, ac nid yw'n siarad ag un llais. Yn ymarferol, gall y grŵp enwebu fod yn llond llaw o bobl sydd â rhywfaint o amser a hyder i lenwi'r ffurflenni. Hyd yn oed yn yr Alban, mae angen pleidlais o'r gymuned ehangach cyn y gellir defnyddio ei hawl. A fydd y Bil hwn yn cynnwys hynny, neu a fydd grŵp bach yn gallu rhwymo perchennog ar ran miloedd o bobl nad ofynnwyd iddynt erioed? Pedwerydd, cymhellion. Ar draws cefn gwlad Cymru, mae ffermwyr a thirfeddianwyr yn gadael i gymunedau ddefnyddio cae ar gyfer sioe neu i'r Ffermwyr Ifanc ei ddefnyddio. Os yw gwneud hynny nawr yn peryglu bod tir yn cael ei restru, y peth rhesymegol i'r perchnogion hynny ei wneud yw cloi'r gatiau. Dydyn ni ddim eisiau cosbi pobl sy'n dangos ysbryd cymunedol mewn ffordd anffurfiol. Nawr mae'r Llywodraeth hon eisiau ychwanegu hawl cynnig cyntaf ar asedau cymunedol. Mae'r goblygiad yn glir: dim ond os ydych chi'n ei ddefnyddio fel y dymunodd y wladwriaeth y gallwch gadw'ch eiddo, a'i werthu i'r prynwr y mae'r wladwriaeth yn ei ffafrio yn unig. Nid yw eiddo a ddelir ar y telerau hynny mewn gwirionedd yn eiddo o gwbl. Mae'n drwydded. A wnaiff y Gweinidog Cabinet ddiystyru unrhyw estyniadau pellach o'r pwerau hyn dros eiddo preifat yn nhymor y Senedd hon? Mae'r Alban yn dangos lle gallai hyn fynd yn y pen draw. Dechreuodd un nhw yn 2003, gyda hawl a oedd yn berthnasol dim ond pan oedd tirfeddiannwr yn dewis gwerthu. Mae ganddo bellach bwerau i orfodi gwerthu tir lle mae Gweinidogion yn credu y byddai hynny'n gwella datblygu cynaliadwy. Roedd eich comisiwn eich hun eisiau hawl sy'n cwmpasu'r sector cyhoeddus, preifat a'r trydydd sector, a dywedoch chi y bydd y Bil hwn yn cynnwys tir ar gyfer tai. Mae eich dogfen ymgynghori yn dweud na fyddwch yn gorfodi gwerthiannau, felly a allwch chi gadarnhau y bydd y ddeddfwriaeth yn gwneud hyn yn glir? Mae Llywodraeth yr Alban bellach yn adolygu eu system gyfan oherwydd ei bod wedi ei hystyried yn rhy gymhleth. Os yw wedi cael trafferth yno ar ôl mwy nag 20 mlynedd, a all y Gweinidog amlinellu beth fydd y gwahaniaeth allweddol yma yng Nghymru? Mae perchnogaeth gymunedol yn beth da pan gaiff ei ddewis yn rhydd ac yn organig gan brynwyr parod a gwerthwyr parod. Mae'n peidio â bod yn dda pan fydd y wladwriaeth yn dechrau penderfynu pwy sy'n cael prynu. Diolch, Lywydd. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785350 327 En 2026-11-10T17:20:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=13802&l=cy 261110-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Cynllun Hawl y Gymuned i Brynu C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785360 328 Cy 2026-11-10T17:23:27 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=14009&l=cy 261110-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Cynllun Hawl y Gymuned i Brynu C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Diolch yn fawr iawn. Mae'n rhaid i fi ddweud, dwi'n siomedig iawn efo'ch ymateb chi y prynhawn yma. Mae ymbweru cymunedau i fod yn berchen ar asedau o fewn eu gallu nhw, o fewn y cymunedau, yn ffordd arbennig iawn o gryfhau cymunedau. Ond unwaith eto rydym ni wedi clywed Reform y prynhawn yma yn ceisio creu rhaniadau rhwng grwpiau crefyddol, a'r peth olaf rydym ni ei heisiau ydy hynny. Beth rydym ni ei hangen ydy creu cymunedau sydd yn gymunedau sydd yn gynhwysol a lle mae'r ymlyniad cymunedol yna, lle mae pawb yn teimlo'u bod nhw'n perthyn i'r gymuned. A dyna sydd wrth wraidd yr ymgynghoriad yma. Rydych chi wedi neidio i nifer o gasgliadau sydd—. Dwi ddim cweit yn gwybod lle rydych chi'n cael eich gwybodaeth. Does yna ddim Bil yw'r peth cyntaf i'w ddweud. Ymgynghoriad ydy hwn. Does dim Bil—ymgynghoriad, cyfle inni drafod materion adeiladol ynglŷn â'r math o Fil y byddem ni'n hoffi ei weld i'r dyfodol. Rydych chi wedi sôn am golli cyfle, ac rydych chi wedi sôn am sefyllfa lle y gallwch chi efallai weld lle byddai hwn yn gweithio, sef lle mae cymuned yn dymuno cadw ased ar gyfer budd y gymuned i'r tymor hir ond yn colli'r cyfle. Rydych chi wedi cydnabod bod honno yn sefyllfa y byddai deddfwriaeth yn gallu ymateb iddi hi. Dyna ydy un o'r sefyllfaoedd mwyaf sydd yn wynebu grwpiau cymunedol. Dyna'n union sydd yn digwydd yn llawer rhy aml. Mae yna grŵp cymunedol, mae yna gymuned yn adnabod ased y bydden nhw'n hoffi ei gadw fel ased ar gyfer y gymuned i'r dyfodol, ac oherwydd natur cymuned yn cystadlu yn erbyn anghenion eraill—anghenion busnes, ac yn y blaen—mae'r gymuned ei hun yn colli'r cyfle yna. Beth fyddai'r ddeddfwriaeth yma yn ei wneud, os ydyn ni'n symud ymlaen efo fo, ydy rhoi'r hawl cyntaf yna i'r gymuned petai perchennog yn dymuno gwerthu. Pe bai perchennog yn dymuno gwerthu, byddai'r grŵp cymunedol yn gallu cofrestru y dymuniad i fod yn berchen ar yr adeilad yna, a wedyn yn cael cyfnod gwarchodedig o amser er mwyn cael yr achos busnes at ei gilydd, er mwyn cael y cyllid at ei gilydd. Mae'r sefyllfa yna yn digwydd llawer iawn rhy aml—dydyn nhw ddim yn cael yr un un cyfle i fod yn perchnogi ased yn y gymuned, er mai dyna ydy dymuniad y grŵp. Felly, gwnaf i'ch annog chi i edrych ar yr ymgynghoriad, edrych ar y cwestiynau sy'n cael eu gofyn. Fe welwch chi ei fod o'n benagored iawn. Mae yna gyfle i chi gymryd rhan yn hyn, felly dwi yn siomedig efo'ch ymateb cychwynnol chi. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785357 329 Cy 2026-11-10T17:25:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=14102&l=cy 261110-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Cynllun Hawl y Gymuned i Brynu C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785364 330 En 2026-11-10T17:26:56 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=14218&l=cy 261110-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Cynllun Hawl y Gymuned i Brynu C 5038 5038 Jayne Bryant AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5038 Bryant, Jayne Diolch, Weinidog, am y datganiad heddiw. Mae diogelu a gwella asedau cymunedol wedi bod yn flaenoriaeth i Lafur Cymru ac i'r Blaid Gydweithredol, yr wyf yn aelod hirsefydlog ohoni. Ac rydw i hefyd yn aelod cymdeithas balch ac yn gyfranddaliwr cymunedol yn y Gyfnewidfa Ŷd yng Nghasnewydd. Felly, rwy'n croesawu'r datganiad gennych heddiw, Weinidog. O dan Lafur Cymru, cefnogodd rhaglen cyfleusterau cymunedol Llywodraeth Lafur Cymru bron i 500 o brosiectau ledled Cymru ers 2015, gan helpu cymunedau i ddatgloi potensial mannau lleol drwy dros £70 miliwn o fuddsoddiad. Fe wnaethom hefyd sefydlu'r Comisiwn Asedau Cymunedol, mewn partneriaeth ag Ystadau Cymru, i archwilio modelau arloesol o berchnogaeth leol ac i wella systemau trosglwyddo asedau cymunedol. Mae'r system rydyn ni'n ei rhoi ar waith yn gweithio'n weddol dda pan fydd cytundeb i drosglwyddo ased, ond nid yw perchnogion bob amser yn hoffi'r syniad, a dyna pam yr argymhellodd y comisiwn ein bod yn deddfu. Felly, roeddwn i'n falch iawn o dderbyn eu hargymhellion fel y Gweinidog, ac i sicrhau ymrwymiad ym maniffesto Llafur Cymru i greu hawl y gymuned i brynu yn y gyfraith i rymuso pobl i gadw eu lleoedd lleol arbennig at ddefnydd cymunedol. Roedd yn dda gweld bod Plaid Cymru wedi gwneud ymrwymiad tebyg yn eu maniffesto, ond, fel erioed, mae gweithredu yn allweddol. Felly, mae'r ymgynghoriad a gyhoeddwyd yr wythnos hon yn gam pwysig ymlaen, a byddwn yn annog pobl i ymgysylltu â hyn i sicrhau bod amrywiaeth o safbwyntiau yn cael eu cynrychioli. Ond hoffwn wybod a all y Gweinidog roi amserlen gadarn i ni ar gyfer cyflwyno Bil. Mae'n ymddangos, fel yr ydych wedi awgrymu, bod yr ymgynghoriad ar y rheoliadau, ac roeddem wedi disgwyl i Fil drafft gael ei gyflwyno yn gynt yn hytrach nag yn hwyrach. Os bydd y Llywodraeth yn penderfynu bwrw ymlaen â deddfwriaeth, a gan y byddai hynny'n gweithio drwy'r Senedd, bydd Aelodau Llafur Cymru eisiau gwneud yn siŵr ei bod yn cyflawni'r hyn sydd ei angen, ac yn cyd-fynd â'r amcan o rymuso cymunedau. Felly, dylai hawl y gymuned i brynu fod yn seiliedig ar egwyddor syml: pan fydd asedau cymunedol gwerthfawr yn cael eu gwerthu, dylai pobl leol gael cyfle gwirioneddol i'w cadw yn eu cymunedau. Rhaid i'r ddeddfwriaeth chwalu rhwystrau rhag prynu lleol. Hyd yn oed lle mae cyfle cyfreithiol, gall fod heriau sylweddol. Mae angen i gymunedau gael hawl cynnig cyntaf i brynu ased pan fydd yn dod ar werth. Mae angen iddynt gael digon o amser i drefnu, ac mae angen cymorth ar ffurf adnoddau arnyn nhw i godi'r cyfalaf angenrheidiol. Yn Lloegr, bydd y ddeddfwriaeth yn rhoi'r hawl cynnig cyntaf i grwpiau cymunedol brynu ased o werth cymunedol am bris teg a osodwyd gan brisiwr annibynnol, ac yn rhoi cyfnod estynedig o 12 mis iddynt sicrhau cyllid. Bydd yna gefnogaeth y Llywodraeth o £61 miliwn i ategu pwerau newydd, gan sicrhau bod cymunedau sydd wedi cael buddsoddiad ariannol hanesyddol isel yn gallu cael mynediad at berchnogaeth gymunedol. Felly, a fydd Llywodraeth Cymru yn parhau i ddarparu adnoddau cymesur, yn ogystal â chyllido sefydliadau fel Cwmpas, i helpu gyda'r pethau ymarferol o lunio achos busnes? Mae'r Gweinidog yn iawn i ddweud bod cwestiynau pwysig i'w hateb o hyd. Mae'r rhain yn cynnwys a yw hawl y gymuned i brynu yn cynnwys hawl cynnig cyntaf gwirioneddol, fel bod gan gymunedau yr ymateb cyntaf pan fydd ased yn mynd ar werth. Soniodd y Gweinidog y bydd yn edrych yn ofalus ar ddulliau mewn mannau eraill. Felly, a fydd y Llywodraeth yn mabwysiadu diffiniad eang o 'ased o werth cymunedol', yn debyg i Loegr, fel y gall cymunedau a chynghorau lleol gymryd barn ar yr hyn sy'n bwysig iddynt, ac i gyfleusterau chwaraeon gael eu cynnwys? Rydym hefyd eisiau gwybod pa amserlen y bydd y hawl y gymuned i brynu yn ei ddarparu i gymunedau drefnu a chodi arian, ac a fydd hyn yn adlewyrchu'r 12 mis a ddarperir yn Lloegr? A bydd angen eglurder ynghylch a fydd cyllid ar gael i gefnogi cymunedau difreintiedig i brynu ased, a galluogi grwpiau i gymryd perchnogaeth gymunedol heb y baich ariannol llawn. Mae gen i ddiddordeb mewn gwybod a fydd y Gweinidog yn cyflawni argymhellion y comisiwn i lunio canllawiau gwell ar gyfer trosglwyddo asedau o gyrff cyhoeddus, oherwydd nid o reidrwydd yr hawl gyfreithiol sy'n bwysig yma, ond yn aml y rhwystrau ymarferol sydd angen eu goresgyn. Mae heriau penodol ar gyfer prosiectau ynni cymunedol a thai cymunedol, felly byddai'n dda clywed sicrwydd gan y Gweinidog y bydd y rhain hefyd yn cael eu nodi a'u datrys. Ac yn olaf, a fydd y Gweinidog yn dilyn esiampl yr Alban ac yn cyflwyno pwerau i gymuned gaffael tir neu adeiladau adfeiliedig, wedi'u hesgeuluso, yn enwedig pan fo defnyddio neu reoli'r tir yn achosi niwed yn uniongyrchol neu'n anuniongyrchol i les y gymuned leol? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785367 331 En 2026-11-10T17:30:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=14402&l=cy 261110-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Cynllun Hawl y Gymuned i Brynu C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785369 332 Cy 2026-11-10T17:32:05 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=14527&l=cy 261110-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Cynllun Hawl y Gymuned i Brynu C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Diolch yn fawr iawn, a diolch yn fawr i chi am eich gwaith yn y Senedd ddiwethaf ar y mater yma. Mae’r lle rydyn ni wedi’i gyrraedd heddiw, sef lansio'r ymgynghoriad, yn adeiladu ar waith sydd wedi bod yn mynd ymlaen yn y Senedd ers blynyddoedd. Mi ddaeth y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai ag adroddiad asedau cymunedol ymlaen yn Hydref 2022, ac argymhelliad 15 yn hwnnw oedd bod angen deddfwriaeth i sefydlu cynllun i alluogi'r hawl i gymuned brynu. Ac mae'r gwaith yna wedi arwain at adroddiad y grŵp tasg a gorffen, gan y comisiwn asedau cymunedol, ac mae hwnnw hefyd yn dod i'r un un casgliad, bod eisiau deddfu yn y maes yma. Felly, mae’r lle rydyn ni wedi’i gyrraedd heddiw o ran lansio'r ymgynghoriad yn adeiladu ar gorff o dystiolaeth eithaf swmpus: gwaith y pwyllgor, gwaith y comisiwn asedau cymunedol, gwaith gan y Sefydliad Materion Cymreig, Cwmpas ac yn y blaen. Mae yna swp o waith yn tystiolaethu i'r angen yma ar gyfer cael yr hawl i brynu. O ran yr ymgynghoriad, mae nifer o'r cwestiynau rydych chi wedi eu gofyn yn faterion rydyn ni eisiau edrych arnyn nhw, craffu arnyn nhw yn fanwl drwy waith yr ymgynghoriad, ac wedyn o ran dod â Bil ymlaen. A dwi'n credu, er enghraifft, fod y cwestiwn ynglŷn â chyfnod gwarchodedig o 12 mis—. Mae yna gwestiwn yn yr ymgynghoriad ai 12 mis ddylai fo fod, ac a oes angen cyfnod hirach neu fyrrach. Mae cwestiynau o gwmpas pa fath o grwpiau, pa fath o feini prawf sydd eu hangen ar gyfer grwpiau cymunedol fyddai'n gallu cofrestru eu dymuniad nhw i gadw adeilad yn rhan o'r gymuned. Felly, mae yna nifer o'r cwestiynau yma yn yr ymgynghoriad. Felly, dwi'n dal i annog pobl i gymryd rhan yn hwnna. Mae yna gyfnod rŵan tan ddechrau Ionawr i fod yn ymateb i'r ymgynghoriad, ac wedyn, fel y gwyddoch chi, mae'r Prif Weinidog wedi cyhoeddi'r rhaglen ddeddfwriaethol ar gyfer y Senedd yma. Mae'r Bil yma'n rhan o gam 1 y rhaglen ddeddfwriaethol yna, a'm bwriad i ydy cyflwyno Bil yn ail hanner y flwyddyn nesaf, i chi gael rhyw fath o syniad o'r amserlen. Mae'n hen bryd inni symud i fan hyn rŵan ar ôl yr holl waith sydd eisoes wedi cael ei wneud ac rydyn ni'n adeiladu arno i gyrraedd at le rydyn ni heddiw. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785359 333 Cy 2026-11-10T17:35:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=14702&l=cy 261110-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Cynllun Hawl y Gymuned i Brynu C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785361 334 En 2026-11-10T17:35:38 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=14740&l=cy 261110-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Cynllun Hawl y Gymuned i Brynu C 4787 4787 Peter Fox AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4787 Fox, Peter Diolch, Weinidog Cabinet, am eich datganiad heddiw. Mae'r Ceidwadwyr yn cydnabod pwysigrwydd cadw'r asedau cymunedol sydd wrth galon ein trefi a'n pentrefi ledled Cymru, boed hynny'n dafarn leol, y swyddfa bost neu gyfleusterau cymunedol eraill. Mae'r lleoedd hyn yn aml yn darparu llawer mwy na'r gwasanaeth y maen nhw'n ei ddarparu eu hunain. Mewn egwyddor, rydym yn cefnogi ymdrechion i roi mwy o gyfle i gymunedau ddiogelu asedau lleol gwerthfawr pan fyddan nhw mewn perygl o gael eu colli. Mae'r datganiad heddiw yn awgrymu y byddai'r cynllun yn darparu cyfnod o hawl arbennig neu gynnig cyntaf i brynu, gan roi amser i grwpiau cymunedol ddatblygu achos busnes, sicrhau cyllid ac archwilio cyfleoedd perchnogaeth. Mae llawer o'r amcanion hyn yn gyson â'n cefnogaeth hirsefydlog i berchnogaeth gymunedol. Wrth gwrs, fel y gwnaethoch chi nodi yn y fan yna, mae cwestiynau ynglŷn â'r hyn a allai ffurfio grŵp cymunedol, er enghraifft. Fodd bynnag, rhaid i'n cefnogaeth i rymuso cymunedol gyd-fynd â mesurau diogelu ymarferol ac atebion clir i nifer o gwestiynau pwysig. Rhaid i'r Llywodraeth hefyd egluro sut y bydd asedau yn gymwys i'w cofrestru a sicrhau bod y meini prawf yn dryloyw ac yn cael eu cymhwyso'n gyson. Mae perchnogaeth asedau yn dod â chyfrifoldebau sylweddol. Rhaid i unrhyw gynllun sicrhau bod gan sefydliadau drefniadau llywodraethu priodol, atebolrwydd a'r gallu i reoli asedau'n llwyddiannus dros y tymor hwy. Yn ail, y bydd amddiffyniadau ar gael i berchnogion eiddo. Mae'n hanfodol nad yw cyfranogiad yn y cynllun yn tanseilio hawliau eiddo sylfaenol. Mae'r datganiad yn awgrymu na fyddai'n ofynnol i berchnogion werthu am bris is na gwerth y farchnad a bod mecanweithiau prisio ac apelio annibynnol yn debygol o fod yn rhan o'r fframwaith. Bydd y mesurau diogelu hynny'n hanfodol. Yn drydydd, beth sy'n digwydd pan fydd amgylchiadau'n newid? Os yw grŵp cymunedol yn cael ei ddiddymu, yn dod yn anweithgar neu nad yw'n gallu rheoli ased mwyach, rhaid bod trefniadau clir ar gyfer stiwardiaeth, atebolrwydd a rheoli'r eiddo yn y dyfodol. Yn olaf, bydd llwyddiant unrhyw hawl y gymuned i brynu yn dibynnu ar fwy na deddfwriaeth yn unig. Bydd angen i gymunedau allu cael mynediad at arbenigedd, cefnogaeth ac, mewn llawer o achosion, cyllid os ydynt am droi cyfleoedd yn brosiectau llwyddiannus, cynaliadwy. Mae'n rhaid i'r Llywodraeth felly esbonio sut mae'n bwriadu cefnogi cymunedau y tu hwnt i greu'r fframwaith cyfreithiol. Rydym yn croesawu'r cyfle i gymunedau, busnesau, awdurdodau lleol a pherchnogion asedau gyfrannu at yr ymgynghoriad a helpu i lunio manylion y cynllun. Byddwn yn ystyried manylion unrhyw ddeddfwriaeth ddilynol ar ei rhinweddau, ond bydd ein hegwyddor arweiniol yn parhau i fod yn syml: grymuso pobl leol, amddiffyn hawliau eiddo, cryfhau economïau lleol a sicrhau bod ein perchnogaeth gymunedol yn gweithio. Weinidog, rydych chi'n cydnabod yn iawn na fydd deddfwriaeth ar ei phen ei hun yn ddigon. Bydd angen mynediad at gyllid, at yr arbenigedd hwnnw a'r cymorth ymarferol hwnnw ar gymunedau os ydynt am wneud defnydd o'r cyfleoedd hyn yn llwyddiannus. Mae'r potensial yn sicr yno, ond amser a ddengys a fydd yn cael ei wireddu. Diolch. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785366 335 Cy 2026-11-10T17:39:01 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=14943&l=cy 261110-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Cynllun Hawl y Gymuned i Brynu C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Diolch yn fawr iawn, a diolch i chi am y croeso, efallai ddim yn hollol 100 y cant yn fanna, ond croeso cychwynnol. Dwi wir yn gwerthfawrogi hynny ac yn gwerthfawrogi rhai o'r cwestiynau rydych chi wedi'u gofyn. Maen nhw'n gwestiynau'n sicr sydd angen inni eu gwyntyllu yn fanwl iawn wrth fynd drwy'r ymgynghoriad ac wrth ddadansoddi'r ymatebion a ddaw drwy'r ymgynghoriad. Wrth fynd drwy'r broses graffu o fewn y Senedd yma, dwi'n gobeithio y bydd llawer iawn o'r cwestiynau yma'n dod ag atebion hollol glir a chadarn i ni fel bod y llwybrau'n glir o fewn unrhyw ddeddfwriaeth. O ran perchnogion asedau, perchnogion preifat, nid prynu gorfodol ydy hwn, wrth gwrs. O safbwynt y perchennog, y perchennog fydd yn penderfynu ei fod am werthu siop, caffi neu dafarn, neu unrhyw ased sydd yn gallu bod o fudd i'r gymuned. Mae'n rhaid inni ddiffinio'n fanwl beth yn union rydyn ni'n ei gynnwys o fewn yr asedau fyddai'n gallu bod ar gael. Felly, os nad ydy'r perchennog eisiau gwerthu, wel, nid oes unrhyw beth yn digwydd. Y perchennog fydd yn penderfynu, ac mi fyddai wedyn angen i'r perchennog yna gael cynnig prisiad annibynnol ar werth y farchnad. Ni fyddai gofyn i'r perchennog werthu ar unrhyw fath o ddisgownt—fyddai hynny ddim yn deg. Byddai angen i'r eiddo gael ei osod ar werth y farchnad. Mi fuasai yna hefyd gyfle ar gyfer adolygu, apelio ac iawndal er mwyn amddiffyn perchenogion ac yn y blaen. Felly, mae eisiau rhoi'r mesurau i ddiogelu'r perchenogion yma—mi fyddai angen i hynny hefyd fod yn rhan o unrhyw fath o gynllun. Fel rydych chi'n dweud, dwi'n cydnabod mai darn o'r jigso ydy deddfwriaeth. Mae eisiau llawer iawn yn fwy na chreu'r hawl, ond, i mi, mae'r hawl yna'n gam cyntaf, ac mae o, gobeithio, yn mynd i esgor ar drafodaethau o fewn ein cymunedau ni ar draws y wlad, i feddwl am eu cymunedau nhw ac i feddwl pa asedau presennol y byddan nhw'n hoffi cymryd drosodd fel cymuned. Rwy'n cytuno'n llwyr: mi fyddai angen cyllido hynny ac mi fyddai angen cefnogaeth arbenigol ar gyfer datblygu'r math yna o gynllun cymunedol. Ond dwi yn credu bod cael y fframwaith deddfwriaethol yna yn gam pwysig cyntaf fel rhan o hynny. O ran y cwestiynau ynglŷn â chyllid a chefnogaeth, mae'r rheini yn yr ymgynghoriad hefyd, felly dydyn ni ddim yn eu hanwybyddu nhw. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785362 336 Cy 2026-11-10T17:40:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=15002&l=cy 261110-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Cynllun Hawl y Gymuned i Brynu C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785376 337 Cy 2026-11-10T17:42:26 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=15148&l=cy 261110-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Cynllun Hawl y Gymuned i Brynu C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Symudwn yn awr at gyfraniadau un funud. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785378 338 En 2026-11-10T17:42:30 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=15152&l=cy 261110-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Cynllun Hawl y Gymuned i Brynu C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Mae gennym lawer o siaradwyr, felly pe bawn i'n gallu cael help gan yr Aelodau a'r Gweinidog—atebion byr a chwestiynau byr—byddai hynny'n ein helpu i fynd trwy gymaint ag y gallwn. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785407 339 Cy 2026-11-10T17:42:39 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=15161&l=cy 261110-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Cynllun Hawl y Gymuned i Brynu C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Yn gyntaf, Elyn Stephens. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785380 340 Cy 2026-11-10T17:42:41 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=15163&l=cy 261110-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Cynllun Hawl y Gymuned i Brynu C 12164 12164 Elyn Stephens AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12164 Stephens, Elyn Rwy'n croesawu'r datganiad hwn yn fawr a'r uchelgais i ddod â mwy o asedau i berchnogaeth gymunedol. Rydym wedi gweld pa mor llwyddiannus y gall mentrau o'r fath yma fod mewn rhannau o Gymru lle mae traddodiad cryf o berchnogaeth gymunedol. Ond, mewn etholaethau fel Afan Ogwr Rhondda, lle nad yw'r traddodiad hwnnw mor gadarn a lle mae gan gymunedau lai o adnoddau ariannol, o bosibl, sut allwn sicrhau nad y cymunedau sydd â'r angen mwyaf fydd y rhai lleiaf tebygol o elwa ar hyn? Pa gymorth ymarferol fydd ar gael i feithrin y gallu, yr arbenigedd a'r hyder sydd eu hangen ar gymunedau i fanteisio ar yr hawliau newydd hyn? Yn olaf, a fyddai'r Gweinidog yn ystyried mecanwaith pontio, efallai trwy Unnos neu gorff cyhoeddus arall, a allai brynu ased dros dro tra bod grŵp cymunedol yn codi'r arian angenrheidiol? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785382 341 Cy 2026-11-10T17:43:35 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=15217&l=cy 261110-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Cynllun Hawl y Gymuned i Brynu C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Diolch yn fawr iawn. Rwy'n cytuno â chi: nid yw pob cymuned yn cychwyn o'r un un lle. Mae gennym ni enghreifftiau llwyddiannus iawn o fentrau budd cymunedol lle mae cymunedau wedi llwyddo i ddod at ei gilydd, ac mae hynny yn aml iawn wedi dibynnu ar y ffaith bod yna arweiniad yn y gymuned, y gallu a'r sgiliau i gael pobl at ei gilydd, i greu cynllun ac wedyn i gael y cyllid ac yn y blaen. Felly, mae cael mynediad at gyllid, arbenigedd a'r sgiliau trefnu yna, mae hynny'n mynd i fod yn cyfyngu mewn rhai cymunedau, rwy'n derbyn hynny'n llwyr. Dyna pam nid trafodaeth am y ddeddfwriaeth yn unig sydd yn yr ymgynghoriad. Mae'r ymgynghoriad yn rhoi cyfle inni edrych ar y materion rydych chi wedi'u codi yn hollol glir. Mae yna ffynonellau cyllid ar gael yn bresennol, fel y community facilities programme a'r community asset loan fund. Felly, mae yna gronfeydd. Wrth gwrs, mae grwpiau cymunedol yn gallu cael mynediad at nifer o ffynonellau ariannol eraill, ond maen nhw'n sicr angen yr arbenigedd yna, y gefnogaeth yna, y tu cefn iddyn nhw. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785363 342 Cy 2026-11-10T17:45:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=15302&l=cy 261110-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Cynllun Hawl y Gymuned i Brynu C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785365 343 En 2026-11-10T17:45:04 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=15306&l=cy 261110-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Cynllun Hawl y Gymuned i Brynu C 12183 12183 Tom Montgomery AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12183 Montomery, Tom Diolch, Weinidog, am yr atebion rydych chi wedi'u rhoi i ni hyd yn hyn. Rwy'n gwerthfawrogi bod hwn yn ymgynghoriad, ond rwy'n teimlo bod sawl pwynt allweddol lle mae angen mwy o wybodaeth arnom er mwyn i bobl allu ymateb i'r ymgynghoriad mewn ffordd wybodus. Rydw i'n mynd i geisio cyrraedd un sy'n ymwneud â mi, ac rwy'n eithaf hapus i gael fy nghywiro os yw fy nealltwriaeth yn anghywir. Gadewch i ni gerdded trwy'r broses nawr. Dywedwch fod perchennog eiddo yn berchen ar ddarn o dir neu ased sy'n ddarostyngedig i hawl y gymuned i brynu, ac mae wedi'i gofrestru gyda'r awdurdod lleol. Mae hynny'n creu teitl cyfyngedig ar yr eiddo i bob pwrpas. Nid yw'r perchennog hwnnw'n gallu ei werthu mor rhydd ag y gallai fod wedi'i werthu. Dywedwch nad yw'r perchennog eisiau gwerthu'r eiddo, ond eisiau benthyg cyfalaf ohono, felly mae eisiau benthyca yn seiliedig ar werth yr ased y mae'n berchen arno. Fy mhryder i yw y gall y perchennog hwnnw wedyn fod wedi'i gyfyngu neu ddim yn gallu benthyg arian o gwbl, oherwydd byddai darparwr morgais yn poeni am fenthyca arian ar gefn ased sydd â theitl cyfyngedig. A yw hynny'n rhywbeth rydych chi wedi'i ystyried? Byddai gen i ddiddordeb gwybod eich barn am hynny a beth fyddai'r sefyllfa yn y farchnad. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785368 344 Cy 2026-11-10T17:46:15 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=15377&l=cy 261110-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Cynllun Hawl y Gymuned i Brynu C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Diolch yn fawr iawn. Ydy, mae hwnna yn rhywbeth rydyn ni yn ei ystyried. Wrth gwrs, mae hawliau perchennog a gwneud yn sicr bod yr hawliau yna yn cael eu gwarchod yn rhan bwysig o hyn i gyd. Dyna pam roeddwn i'n sôn wrthych chi am y broses o'r farchnad agored, yr apêl a'r gallu i gael y drafodaeth yna. Ond mae o'n fater o falans, onid ydy? Mae hawliau'r gymuned yn bwysig hefyd, ac mae gweld cymunedau sydd yn ffynnu, cymunedau sydd yn fywiog a chymunedau ar draws Cymru mewn rhwydwaith yn ein cenedl ni yn bwysig hefyd. Felly, mae'r balans yna. O ran y materion manwl rydych chi yn eu trafod, dewch â nhw drwyddo yn yr ymgynghoriad ac mi gawn ni graffu yn bellach arnyn nhw. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785377 345 En 2026-11-10T17:47:11 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=15433&l=cy 261110-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Cynllun Hawl y Gymuned i Brynu C 12176 12176 Paul Rock AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12176 Rock, Paul Mae perchnogaeth gymunedol wrth wraidd cynaliadwyedd. Mae'n rhywbeth y mae'r Blaid Werdd wedi ymgyrchu'n ddiflino drosto, ac fe'i cynhwyswyd yn ein maniffesto. Yn ein cymunedau, mae yna ardaloedd gwyrdd naturiol poblogaidd lle mae plant yn chwarae, lle mae'r llwynog lleol yn byw a lle gall pobl anadlu. Mae'r lleoedd hyn yn asedau cymunedol pwysig, yn union fel y tafarndai, ysgolion a chapeli lleol. Mae'n ymwneud â chysylltiad, diwylliant a gofal. Mae cyflwyno hawl y gymuned i brynu yn yr Alban yn dangos pan fydd y diffiniad o asedau cymunedol yn cynnwys mannau agored gwyrdd, mae'r manteision cymdeithasol, amgylcheddol a llesiant yn llawer mwy na swm eu rhannau. Felly, rwy'n falch iawn o weld bod tir yn cael ei gynnwys yn y cynigion drafft. Rhaid i weithredu, wrth gwrs, hefyd fod yn ymarferol, heb roi baich gormodol ar wirfoddolwyr sy'n gweithio i ddyddiadau cau afrealistig. Sut y bydd Llywodraeth Cymru yn dysgu gan gymunedau sydd â phrofiad o ddeddfwriaeth debyg mewn mannau eraill a sut y bydd y Llywodraeth yn sicrhau bod cymunedau wedi'u cyfarparu a'u grymuso i allu cymryd rhan yn y broses? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785379 346 Cy 2026-11-10T17:48:20 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=15502&l=cy 261110-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Cynllun Hawl y Gymuned i Brynu C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Diolch yn fawr iawn. Wrth edrych ar yr ymgynghoriad yma, rydyn ni wedi edrych ar unrhyw wersi fedrwn ni eu dysgu o'r Alban ac o Loegr, ond rydyn ni eisiau creu model sydd yn gydnaws â Chymru a chymunedau Cymru. Ond yn sicr, rydyn ni'n edrych tu hwnt i'r wlad yma i weld beth ydy'r arferion da sydd yna yn barod. Rwy'n cytuno â chi, mae gofodau allan yn yr awyr agored yr un mor bwysig fel gofodau i'r gymuned eu perchnogi. Nid pawb sydd eisiau mynd i mewn i adeilad i fod yn rhan o grŵp cymunedol sydd yn perchnogi adeilad. Mae yna gymaint o weithgareddau sydd yn gallu digwydd mewn gerddi cymunedol, mewn alotments. Dwi wedi gweld hynny ar waith mewn sawl cymuned, ac felly mae hwnna'n hollbwysig. Felly, yn sicr, mae tir yn rhan ganolog o'r hyn rydyn ni'n dymuno ei wneud. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785381 347 Cy 2026-11-10T17:49:22 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=15564&l=cy 261110-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Cynllun Hawl y Gymuned i Brynu C 8579 8579 Peredur Owen Griffiths AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8579 Griffiths, Peredur Owen Dwi'n croesawu'r datganiad heddiw, sy'n dangos bod gan Lywodraeth Plaid Cymru yr uchelgais a'r awydd i unioni cam hirsefydlog yn erbyn ein cymunedau. Mae cymunedau yn yr Alban a Lloegr wedi defnyddio'r ddeddfwriaeth i achub neuaddau, capeli a thafarndai a diogelu tirnodau hanesyddol, ond o dan Lywodraethau Llafur olynol, gwrthodwyd yr hawliau hyn i'n cymunedau. Nid yw'n syndod bod y Sefydliad Materion Cymreig wedi disgrifio cymunedau Cymru fel y rhai â'r lleiaf o rym yn y Deyrnas Unedig yn ei adroddiad 'Our Land' yn 2022. Ysgrifennydd Cabinet, allwch chi sicrhau y bydd y ddeddfwriaeth newydd yn debycach i’r fersiwn gryfach a gyflwynwyd gan yr SNP yn yr Alban, yn hytrach na’r fersiwn wannach a gyflwynwyd gan y Torïaid yn Lloegr? Ac a allwch chi egluro sut fydd y Llywodraeth yn sicrhau bod yr hawl yn rhoi mantais wirioneddol i gymunedau dros brynwyr masnachol, yn enwedig pan fo datblygwyr â phocedi dyfnion yn dangos diddordeb yn yr un asedau? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785355 348 Cy 2026-11-10T17:50:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=15602&l=cy 261110-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Cynllun Hawl y Gymuned i Brynu C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785383 349 Cy 2026-11-10T17:50:24 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=15626&l=cy 261110-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Cynllun Hawl y Gymuned i Brynu C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Diolch. Fel roeddwn i’n dweud, mi fyddwn ni’n edrych yn fanwl ar y cynlluniau yn yr Alban a Lloegr ac yn dysgu gwersi ohonyn nhw, ond mi fyddwn ni eisiau creu ein model ein hunain yng Nghymru. Mae’n cymunedau ni yn wahanol mewn llawer o ffyrdd—cymunedau gwledig iawn, cymunedau lle mae'r Gymraeg yn fyw—felly mae'n rhaid i ni ystyried popeth o fewn y cyd-destun yna. Mae ein rhaglen lywodraethu ni yn ein hymrwymo ni i ddod â’r ddeddfwriaeth ymlaen. Fel rydych chi'n dweud, mae o'n ymwneud efo grymuso cymunedau i lunio eu dyfodol eu hunain. Rydyn ni'n clywed o sawl cyfeiriad pwysigrwydd bod penderfyniadau yn cael eu gwneud mor agos at y bobl â phosib. Mae rhoi'r hawl i gymuned benderfynu o fewn eu lle nhw eu hunain pa adeiladau, pa asedau, pa diroedd fyddai’n gallu bod yn ddefnyddiol iddyn nhw fel cymuned i gadw'r gymuned yna'n hyfyw yn hollbwysig ac yn rhan bwysig o pam ein bod ni yn gwneud hynny. Cyfle ydy o—rhoi cyfle cyntaf i gymunedau weithredu pan fydd yna ased lleol pwysig yn cael ei roi ar werth. Rhaid i'r broses fod yn un deg ac yn gymesur i berchnogion. Jest i orffen y pwyntiau sydd wedi cael eu gwneud, mae'r cyllid, y cyngor, yr arbenigedd a'r cymorth ymarferol eu hangen ar gymunedau hefyd. Ond dwi'n gobeithio yn ystod yr ymgynghoriad yma y cawn ni drafodaeth go iawn ynglŷn â sut rydyn ni'n gallu defnyddio deddfwriaeth o'r math yma i ymbweru ein cymunedau ni, fel bod pobl yn teimlo bod ganddyn nhw rym yn eu cymunedau nhw eu hunain i wneud penderfyniadau am eu dyfodol ac nad ydyn nhw'n teimlo yn ddi-rym ynglŷn â materion pwysig iawn. Felly, dwi'n gweld hwn, yn y cyd-destun mawr yna, yn gam pwysig ymlaen. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785387 350 En 2026-11-10T17:52:40 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=15762&l=cy 261110-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Cynllun Hawl y Gymuned i Brynu C 12159 12159 David Hughes AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12159 Hughes, David Er ein bod ni i gyd eisiau gweld cymunedau ffyniannus, rhaid i unrhyw gynllun hawl i brynu cymunedol roi pobl leol wrth ei wraidd. Yn rhy aml, mae cymunedau'n gwylio tafarndai, capeli, clybiau chwaraeon ac adeiladau hanesyddol gwerthfawr yn diflannu tra bod penderfyniadau'n cael eu gwneud heb fewnbwn lleol ystyrlon. Rydym yn cefnogi'r egwyddor y dylai cymunedau fod â mwy o lais dros ddyfodol asedau lleol pwysig. Fodd bynnag, rhaid i unrhyw gynllun fod yn syml, yn dryloyw ac yn fforddiadwy. Ni all ddod yn haen arall o fiwrocratiaeth sy'n oedi buddsoddiad neu'n rhoi beichiau diangen ar berchnogion eiddo. O safbwynt Reform, y flaenoriaeth yw grymuso trigolion lleol, grwpiau cymunedol a gwirfoddolwyr i gymryd perchnogaeth o asedau sy'n bwysig iddyn nhw, gan barchu hawliau eiddo preifat a sicrhau gwerth am arian trethdalwyr. Mae cymunedau cryf yn cael eu hadeiladu o'r gwaelod i fyny, nid eu gorfodi o'r top i lawr. Os yw cynllun i lwyddo, rhaid iddo roi pŵer gwirioneddol i bobl leol amddiffyn eu treftadaeth, cryfhau balchder cymunedol a chadw gwneud penderfyniadau mor agos at y gymuned â phosibl. Diolch. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785391 351 Cy 2026-11-10T17:54:08 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=15850&l=cy 261110-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Cynllun Hawl y Gymuned i Brynu C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Diolch yn fawr iawn. Dwi'n gwerthfawrogi yn arw ein bod ni wedi cael cyfraniad positif iawn o'r meinciau Reform y prynhawn yma. Mi wnaethon ni ddechrau efo cyfraniad oedd yn negyddol tu hwnt ac yn llawn o gamwybodaeth ynglŷn â beth oedd yn digwydd ar y pwynt yma, sef ymgynghoriad. Felly dwi'n gwerthfawrogi bod yna wahaniaeth barn o fewn eich grŵp chi. Fy ngwaith i rŵan dros y cyfnod nesaf fydd argyhoeddi pawb yn y Siambr yma bod hwn yn gam hynod o bwysig ymlaen.  Jest i gloi, ddydd Sadwrn mae yna fenter yn cael ei lansio yn Abersoch. Mi fydd rhai ohonoch chi'n gwybod am gymuned Abersoch, cymuned sydd efo llawer iawn o ail gartrefi, cymuned lle mae'r Gymraeg dan fygythiad go iawn. Mae'r gymuned yn fanno wedi dod at ei gilydd a chreu Menter Rabar. Maen nhw wedi llwyddo i gael yr hen ysgol sydd wedi cau. Maen nhw wedi cael y safle yna. Mae'r safle wedi ei drawsnewid. Mae yna unedau busnes yna, mae yna gaffi yna, maen nhw wedi gweithio efo'r neuadd sydd gyferbyn ac wedi medru cael paneli solar ac yn y blaen, drwy ddod at ei gilydd i weithio fel hyn. Dwi eisiau gweld mwy o gymunedau yn gwneud y math yna o beth. Dwi eisiau gweld cymunedau'n cael eu grymuso i fod yn perchnogi asedau yn eu cymuned. Mi fydd deddfwriaeth o'r fath yna yn helpu hynny, achos yn rhy aml maen nhw'n colli'r asedau yma. Maen nhw'n mynd allan o fod o fudd i'r gymuned, ac mae angen inni fod yn uchelgeisiol. Dwi'n croesawu'ch cyfraniad chi yn fanna. Diolch. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785374 352 Cy 2026-11-10T17:55:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=15902&l=cy 261110-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Cynllun Hawl y Gymuned i Brynu C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785388 353 En 2026-11-10T17:56:14 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=15976&l=cy 261110-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Cynllun Hawl y Gymuned i Brynu C 332 332 Mike Hedges AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=332 Hedges, Mike Ysgrifennais erthygl ar hawl y gymuned i brynu yn y cyfnod cyn etholiad y Senedd fel aelod o'r Blaid Gydweithredol. Mae cymuned yn rhoi ymdeimlad o berthyn i bobl—lle rydych chi'n byw, lle mae eich cymuned. Eich cymuned yw lle rydych chi'n teimlo eich bod chi'n perthyn. Mae rhai pobl yn byw mewn ardal a allai fod â chymuned agos iawn, lle mae pawb yn adnabod ei gilydd neu'n gwybod am ei gilydd. Gallai canolbwynt eu cymuned fod eu heglwys neu gapel, canolfan gymunedol neu eu clwb chwaraeon. Mae gan bobl ymdeimlad cryf o ymlyniad at adeiladau yn eu cymuned. Mae llawer gormod o hen adeiladau yn cael eu gadael i ddirywio gan berchnogion sy'n aml yn byw milltiroedd lawer i ffwrdd, weithiau y tu allan i Brydain Fawr. Yr hyn sydd ei angen arnom yw'r gallu i gymunedau lleol ddod at ei gilydd ac i gofrestru lleoedd y maen nhw'n eu caru fel asedau o werth cymunedol. Os bydd digon o bobl yn cofrestru eu cefnogaeth, rhoddir statws ACV. Yna, os yw'r ased yn cael ei roi ar werth, mae cymunedau lleol yn cael yr hawl cynnig cyntaf i brynu'r adeilad. Mae hyn yn rhoi amddiffyniad gwirioneddol i gymunedau lleol a chenedlaethau'r dyfodol rhag datblygiad niweidiol a dinistriol, neu ddim ond gadael lleoedd i bydru. Mae hawl y gymuned i brynu yn brofedig, yn boblogaidd ac yn wleidyddol effeithiol. Mae angen i ni ddeddfu i'w gyflwyno yng Nghymru. Pam nad yw'r Gweinidog eisiau gwneud hynny nawr? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785390 354 Cy 2026-11-10T17:57:20 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=16042&l=cy 261110-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Cynllun Hawl y Gymuned i Brynu C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Diolch yn fawr iawn, Mike, a diolch am eich cefnogaeth barhaol chi i'r agenda yma. Dwi'n gwybod eich bod chi, ymhlith eraill yn y grŵp Llafur, wedi bod yn gefnogol iawn i'r syniad yma ar hyd y blynyddoedd. Dwi'n symud mor gyflym ag y medraf i, yn adeiladu ar y gwaith sydd wedi cael ei wneud dros nifer o flynyddoedd. Mae'r dystiolaeth yna, ond mae'n rhaid i ni rŵan gynnal ymgynghoriad byr, ac wedyn mi fyddwn ni'n symud ymlaen, cyn diwedd y flwyddyn nesaf, fel rhan gyntaf o raglen ddeddfwriaethol y Llywodraeth yma, i ddod â Bil gerbron. Mi fydd yna gyfnod i ni i gyd gyfrannu i'r craffu yna. Ond yn bwysicach, mi fydd o'n gyfle hefyd i gymunedau ddod at ei gilydd i drafod ac i feddwl am eu dyfodol nhw eu hunain ac iddyn nhw deimlo'r grym yna sydd mor bwysig. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785392 355 Cy 2026-11-10T17:58:16 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=16098&l=cy 261110-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Cynllun Hawl y Gymuned i Brynu C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Yn olaf, Weinidog Cabinet, Sarah Cooper-Lesadd. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785393 356 En 2026-11-10T17:58:20 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=16102&l=cy 261110-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Cynllun Hawl y Gymuned i Brynu C 12167 12167 Sarah Cooper-Lesadd AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12167 Cooper-Lesadd, Sarah Weinidog, mae'n bwysig bod y cofnod yn gywir. Mae rhai capeli anghydffurfiol wedi cael eu gwerthu heb fawr o gyfyngiadau, ond mae eglwysi yng Nghymru fel arfer yn cael eu gwerthu gan y corff cynrychioliadol gyda chyfamodau cyfyngedig ar gyfer ei ddefnydd yn y dyfodol, mewn rhai achosion heb unrhyw ddefnydd crefyddol o gwbl. Mae Eglwys Loegr yn cymryd agwedd debyg. Anaml iawn y mae wedi gwerthu eglwys i ddod yn fosg. Pan roddwyd caniatâd cynllunio ar gyfer hyn yn Hanley, gwnaeth sbarduno cyfamod i'w rwystro. Llai nag 1 y cant o eglwysi Anglicanaidd a gaewyd sydd wedi eu trosi'n fosgiau. Felly, a fydd y Gweinidog yn cytuno bod yn rhaid i honiadau am ein heglwysi gael eu seilio ar dystiolaeth, ac a fydd hi'n ystyried sut y gall cymunedau sy'n gobeithio achub eu heglwysi lleol wneud defnydd o'r cynllun hwn? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785394 357 Cy 2026-11-10T17:59:08 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=16150&l=cy 261110-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Cynllun Hawl y Gymuned i Brynu C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Diolch yn fawr iawn am gyflwyno'r wybodaeth yna i'r Siambr. Rydych chi'n cyfeirio nôl at honiad a wnaed ar ddechrau'r ddadl yma, dwi'n credu. Felly, diolch ichi am eich manylder ynglŷn â hynny. Dwi'n credu bod gan eglwysi, capeli, mosgau, beth bynnag, os ydyn nhw'n dod ar gael i'r gymuned, a bod y gymuned yn dymuno eu cadw nhw, efallai ddim fel llefydd crefydd, neu efallai i'w newid yn rhywbeth arall, ond er budd y gymuned—. Mae yna nifer o esiamplau o gapeli ac eglwysi sydd wedi cael eu trosi efo hybiau cymunedol yn rhan ohonyn nhw. Maen nhw'n cynnal banciau bwyd, ac mae yna lety dros dro yn gallu cael ei ddefnyddio hefyd, a llety mwy parhaol, Mae rhywun yn gwybod am gapeli sydd wedi cael eu trosi yn dai ar gyfer y gymuned. Felly, mae ganddyn nhw le penodol yn y cynllun yma os ydy'r gymuned yn gweld ei ffordd yn glir y byddai hynny'n eu cryfhau nhw fel cymuned i gadw'r asedau yna. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785370 358 Cy 2026-11-10T18:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=16202&l=cy 261110-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Cynllun Hawl y Gymuned i Brynu C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785371 359 Cy 2026-11-10T18:00:25 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=16227&l=cy 261110-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Cynllun Hawl y Gymuned i Brynu C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw  Diolch, Weinidog Cabinet. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785372 360 En 2026-11-10T18:00:27 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=16229&l=cy 261110-7 Datganiad gan y Llywydd C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Cyn symud ymlaen i'r eitem nesaf, mae gen i ddyfarniad i'w adrodd i'r Siambr yn ymwneud â busnes yn gynharach y prynhawn yma. Ar ôl trafod gyda'r Dirprwy Lywydd ac adolygu'r cofnod, ochr yn ochr â Rheol Sefydlog 13.9, rydym o'r farn bod y cyfraniad a wnaed gan Joe Martin, Aelod o'r Senedd, yn ystod y datganiad busnes yn ddiangen o bryfoclyd ac yn fwriadol sarhaus. Er ei bod bob amser yn bosibl codi materion polisi dilys mewn perthynas â mewnfudo yn y Siambr hon, roedd pwyslais y cyfraniad hwnnw ar hil ac ethnigrwydd yn amlwg yn wahaniaethol, yn sarhaus ac yn niweidio urddas y Senedd. Nid dyma'r tro cyntaf i'r Aelod wthio'r ffiniau yn ei gyfraniadau, ac rwyf wedi ei rybuddio o'r blaen am ei ymddygiad. Hyd nes y byddaf yn derbyn arwydd clir bod yr Aelod yn deall ffiniau ymddygiad seneddol derbyniol ac yn ymddiheuro i'r Siambr, ni fyddwn yn galw'r Aelod i siarad. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785375 361 Cy 2026-11-10T18:01:37 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=16299&l=cy 261110-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Datblygu Dull Cenedlaethol Newydd ar gyfer Iechyd y Cyhoedd C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Symudwn nawr at eitem 7, datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol. Galwaf ar y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol, Nerys Evans. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785386 362 Cy 2026-11-10T18:01:51 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=16313&l=cy 261110-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Datblygu Dull Cenedlaethol Newydd ar gyfer Iechyd y Cyhoedd C 261 261 Nerys Evans AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=261 Y Dirprwy Weinidog Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol Evans, Nerys Lywydd, mae Sefydliad Iechyd y Byd yn diffinio iechyd cyhoeddus fel, 'y grefft a'r wyddoniaeth o atal clefydau, ymestyn bywyd a hyrwyddo iechyd drwy ymdrechion trefnedig cymdeithas.' Yn y pen draw, mae iechyd cyhoeddus yn ymwneud â diogelu a gwella iechyd y boblogaeth, atal salwch a chreu'r amodau lle gall pawb ffynnu. Ac fel y Gweinidog cyntaf ers datganoli i gael cyfrifoldeb penodol am iechyd cyhoeddus ac ataliol, mae fy uchelgais yn glir: creu a galluogi'r amodau i roi cyfle i bawb yng Nghymru i fyw bywyd hir ac iach. Dros y degawd diwethaf, mae gwelliannau mewn canlyniadau iechyd wedi arafu. Mae disgwyliad oes iach wedi gostwng, ac mae'r anghydraddoldebau wedi parhau. Mae Cymru bellach yn wynebu cyfuniad o heriau sy'n gysylltiedig â'i gilydd, fydd yn gofyn am ffocws o'r newydd ar atal, amddiffyn a chreu'r amodau ar gyfer iechyd da. Mae tair her fawr lle mae angen i ni gael ymateb cenedlaethol drwy strategaeth a fframwaith newydd ar gyfer iechyd y cyhoedd. Yr un gyntaf yw bod poblogaeth Cymru yn byw gormod o flynyddoedd mewn iechyd gwael ac mewn gormod o salwch y gellir ei osgoi. O ran yr hyn sy'n achosi iechyd gwael yng Nghymru, gordewdra yw un o'r achosion mwyaf arwyddocaol y gellid ei atal. Mae tua 62 y cant o oedolion dros eu pwysau neu'n byw gyda gordewdra, gan gynyddu'r risg o ddiabetes, clefyd cardiofasgwlar, cyflyrau cyhyrysgerbydol a sawl canser. Mae'r baich yn disgyn yn anghymesur ar ein cymunedau mwyaf difreintiedig, gan gyfrannu at fwy o anghydraddoldebau iechyd. Er bod cyfraddau ysmygu wedi gostwng yn sylweddol dros y degawdau diwethaf, mae tybaco yn dal i fod yn un o'r prif ffactorau sy'n achosi salwch y gellir ei osgoi a marwolaeth cyn pryd. Yr ail her yw'r anghydraddoldebau iechyd parhaus sy'n ehangu. Mae pobl sy'n byw yn ein cymunedau mwyaf difreintiedig yn profi canlyniadau iechyd gwael trwy gydol eu bywydau, yn datblygu cyflyrau hirdymor yn gynharach, ac yn treulio llawer llai o flynyddoedd mewn iechyd da. Mae disgwyliad oes iach wedi bod yn gostwng i ddynion a menywod dros y pedair blynedd diwethaf. Roedd disgwyliad oes iach yng Nghymru yn y flwyddyn ddiwethaf yn sylweddol is na Lloegr ar gyfer dynion a menywod, a'r isaf yn y Deyrnas Unedig ar gyfer menywod. Mae gwahaniaeth amlwg mewn disgwyliad oes iach rhwng yr ardaloedd mwyaf difreintiedig a'r ardaloedd lleiaf difreintiedig. I ddynion, disgwylir 49.7 mlynedd o iechyd da yn yr ardaloedd mwyaf difreintiedig, o'i gymharu â 67.8 yn y lleiaf difreintiedig—bwlch o 18 mlynedd. I fenywod, mae'r bwlch yn ehangach, ar 19 mlynedd. Mae'n 47.3 yn y rhai mwyaf difreintiedig a 66.3 yn y rhai lleiaf difreintiedig. Rydyn ni hefyd yn gweld diffyg cydraddoldeb parhaus yn y defnydd o raglenni sgrinio a brechu rhwng ardaloedd lleiaf a mwyaf difreintiedig Cymru. Yn achos brechlynnau, mae hyn i weld yn amlwg gyda phobl ifanc, lle mae bwlch tegwch o 20 y cant. Dyw diffyg cydraddoldeb fel hyn ddim yn anochel nac yn deg. Yn y Gymru fodern, ddylai lle mae rhywun yn byw ddim penderfynu pa mor hir maen nhw'n cael iechyd da a pha mor gynnar mae salwch yn dechrau cyfyngu ar eu cyfleoedd, eu hannibyniaeth a'u hansawdd bywyd. Y drydedd her yw'r amgylchedd risg sy'n newid, newid yn anghenion y boblogaeth, bygythiad clefydau heintus, a'r argyfyngau hinsawdd a natur. Mae'r bygythiadau i iechyd y cyhoedd hefyd yn esblygu. Roedd pandemig COVID-19 yn ein hatgoffa’n glir o'r effaith ddofn y gall clefydau heintus ei chael ar unigolion, cymunedau a gwasanaethau cyhoeddus. Mae'r heriau sy'n dod i'r amlwg, gan gynnwys firysau anadlol, ymwrthedd i wrthfiotigau a phandemigau y dyfodol yn golygu bod angen i ni barhau i fod ar ein gwyliadwriaeth ac yn barod. Mae newid hinsawdd yn fygythiad ychwanegol a chynyddol, sy'n golygu mwy o risg o dywydd eithafol, llifogydd, ansawdd aer gwael, salwch sy'n gysylltiedig â gwres, a chlefydau heintus. Ar yr un pryd, mae ein poblogaeth yn heneiddio. Mae mwy o bobl yn byw yn hirach, a hynny'n aml gyda nifer o gyflyrau hirdymor sy'n gallu effeithio ar ansawdd eu bywydau a'u hannibyniaeth. Rŷn ni hefyd yn gweld pryderon cynyddol am iechyd meddwl a lles, yn enwedig ymhlith plant a phobl ifanc, gyda galw cynyddol am gymorth a gwasanaethau. Mae plant sy'n byw yn ein cymunedau mwyaf difreintiedig hefyd yn fwy tebygol o fod â phwysau geni isel, canlyniadau datblygiadol ac addysgol gwael, gordewdra, anghenion lleferydd, iaith a chyfathrebu, salwch meddwl, a llai o ddefnydd o wasanaethau ataliol. Mae’r rhain yn creu risgiau newydd a chymhleth i iechyd. O achosion o glefydau heintus i leihad mewn cyfraddau brechu, i wres eithafol, llifogydd ac ansawdd aer gwael, mae'r heriau hyn eisoes yn cael eu teimlo ar draws ein cymunedau, ac yn aml y rhai mwyaf bregus sy'n cael eu taro galetaf. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785385 363 Cy 2026-11-10T18:05:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=16502&l=cy 261110-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Datblygu Dull Cenedlaethol Newydd ar gyfer Iechyd y Cyhoedd C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785395 364 En 2026-11-10T18:07:17 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=16639&l=cy 261110-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Datblygu Dull Cenedlaethol Newydd ar gyfer Iechyd y Cyhoedd C 261 261 Nerys Evans AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=261 Evans, Nerys Wrth wraidd yr ystadegau hyn mae pobl y mae eu hiechyd a'u llesiant yn cael eu llunio gan y byd sy'n newid o'u cwmpas—person hŷn sy'n brwydro trwy don wres, rhiant sy'n poeni am blentyn â haint y gellir ei atal, neu deulu sy'n ymdopi ag effeithiau llifogydd ar eu llesiant. Dyna pam mae iechyd y cyhoedd yn bwysig. Mae'n ymwneud â rhagweld risgiau, atal niwed, amddiffyn y rhai sy'n wynebu'r risg fwyaf, a chreu'r amodau i bawb fyw bywydau iach, diogel a boddhaus. Mae'r Llywodraeth hon eisoes wedi cymryd camau i roi atal wrth wraidd ein rhaglen lywodraethu, nid yn unig trwy gamau penodol, megis creu amgylcheddau iachach trwy'r fenter milltir actif, gweithio tuag at genhedlaeth ddi-fwg a gwella mynediad at fwyd fforddiadwy, maethlon, ond rydyn ni'n newid y ffordd rydyn ni'n llywodraethu a'r ffordd rydyn ni'n gwneud penderfyniadau. Rydyn ni'n chwalu'r rhwystrau ar draws y Llywodraeth, yn gweithio tuag at ddealltwriaeth gyffredin o atal, yr hyn rydyn ni'n ei wario a'r canlyniadau sy'n cael eu cyflawni, ac yn gweithio ar draws pob portffolio gweinidogol. Mae graddfa'r her yn enfawr, ac mae'n gofyn i ni gydnabod nad yw busnes fel arfer yn opsiwn. Os ydyn ni eisiau canlyniadau iechyd gwahanol a dyfodol gwell lle gall pawb ffynnu, mae angen agwedd wahanol, ragweithiol at iechyd y cyhoedd hefyd. Heddiw, felly, rydyn ni'n dechrau'r gwaith hwnnw ar adolygiad o'r bôn i'r brig o anghenion iechyd cyhoeddus nawr ac yn y dyfodol ac yn datblygu 'Iechyd Da: Strategaeth a Fframwaith Iechyd Cyhoeddus Newydd i Gymru'. Hoffem ni glywed yn uniongyrchol gan bobl a chymunedau Cymru am y materion hynny sy'n bwysicaf i chi o ran atal clefydau, ymestyn bywyd a hyrwyddo iechyd. Byddwn ni'n ystyried ac yn ceisio barn ar anghenion iechyd cyhoeddus nawr ac yn y dyfodol, yr heriau, y cyfleoedd a'r blaenoriaethau. Byddwn ni'n edrych ar y newidiadau sydd eu hangen yn y system i wella effeithiolrwydd ac effeithlonrwydd, ac yn creu system iechyd cyhoeddus sy'n barod ar gyfer y dyfodol. Rydyn ni hefyd eisiau ymgynghori ar yr arloesi a'r ymyriadau digidol sydd eu hangen i roi Cymru ar flaen y gad ym maes iechyd cyhoeddus. Mae cwmpas y gwaith hwn yn enfawr, gan ein bod ni'n gwybod nad cyfrifoldeb y sector iechyd ar ei ben ei hun yw creu a diogelu iechyd ac atal salwch. Mae angen gweithredu cydgysylltiedig ar draws y Llywodraeth a chymdeithas i wneud hyn. Er bod gennym ni system iechyd cyhoeddus graidd o sefydliadau, timau a swyddogaethau arbenigol y mae eu prif bwrpas yn cynnwys diogelu a gwella iechyd y boblogaeth ac atal salwch, mae yna, wrth gwrs, system iechyd cyhoeddus ehangach o gyrff y GIG, llywodraeth leol a gwasanaethau cyhoeddus eraill, mudiadau gwirfoddol a chymunedol, a phartneriaid eraill sydd â chyfrifoldebau neu gyfraniadau sylweddol at iechyd y boblogaeth. Mae angen i ni hefyd ystyried y system ehangach sy'n dylanwadu ar iechyd, megis tai, addysg, cyflogaeth, trafnidiaeth, cynllunio, bwyd, hinsawdd, a'r economi, lle efallai nad iechyd y cyhoedd yw'r prif bwrpas, ond mae penderfyniadau'n cael canlyniadau sylweddol ar iechyd y boblogaeth a thegwch. Bydd y strategaeth yn archwilio sut mae'r rhain i gyd yn gweithio gyda'i gilydd i ddiwallu anghenion heddiw, diogelu a gwella iechyd a llesiant, creu amgylcheddau iachach, lleihau gwahaniaethau annheg ym maes iechyd, a pharatoi Cymru ar gyfer dyfodol gwell. Rydyn ni hefyd eisiau deall sut mae pobl yn cyrchu, yn dehongli ac yn defnyddio gwybodaeth ddibynadwy am iechyd i gefnogi iechyd a llesiant. Mae iechyd cyhoeddus da yn dibynnu nid yn unig ar argaeledd gwybodaeth gywir, ond ar allu pobl i'w deall, ymddiried ynddi a gweithredu arni. P'un a yw'n penderfynu cael eich brechu, rheoli cyflwr hirdymor, ymddwyn mewn ffyrdd iachach neu ymateb i gyngor iechyd cyhoeddus yn ystod argyfwng, mae mynediad at wybodaeth ddibynadwy yn chwarae rôl hanfodol wrth helpu pobl i wneud penderfyniadau ar sail gwybodaeth. Er bod cyfathrebu clir yn hanfodol, ymddiriedaeth yw'r hyn sy'n troi gwybodaeth yn weithredu. Gall profiadau pobl ein helpu ni i ddeall beth sy'n cryfhau'r ymddiriedaeth honno a hefyd beth sy'n ei thanseilio, a sut all gwasanaethau cyhoeddus weithio'n agosach gyda chymunedau i ddarparu gwybodaeth, cyngor a chymorth sy'n diwallu anghenion pobl ac yn helpu i wella canlyniadau iechyd i bawb. Bydd y strategaeth iechyd cyhoeddus yn cysylltu â'n rhaglen lywodraethu ehangach, gan gynnwys y strategaeth tlodi plant, y strategaeth fwyd genedlaethol, a'r cynllun gweithredu hinsawdd a natur. Fydd hi ddim yn ceisio cwmpasu pob mater sy'n ymwneud ag iechyd y cyhoedd neu ddisodli strategaethau arbenigol a chyfrifoldebau sefydliadol. Ei rôl yw gosod cyfeiriad clir, nodi lle mae angen gweithredu ar y cyd a throi blaenoriaethau a rennir yn weithgarwch cyflawni ymarferol. Ochr yn ochr â galwad ysgrifenedig am dystiolaeth, bydd sgyrsiau wedi'u targedu gyda chymunedau, lleoedd Marmot a mudiadau gwirfoddol yn ein helpu ni i glywed gan bobl a allai fel arall gael eu methu. Rydyn ni'n gwybod bod llawer y gallwn ni ei ddysgu gan eraill. Mae'r heriau sy'n ein hwynebu yn fwyfwy byd-eang eu natur, ac rydyn ni wedi ymrwymo i ddysgu o brofiad rhyngwladol, cofleidio arloesedd, a chymhwyso'r syniadau gorau i wella iechyd a llesiant yng Nghymru. Bydd yr alwad genedlaethol am dystiolaeth yn dechrau'r wythnos sy'n dechrau 23 Tachwedd ac yn para am 13 wythnos. Wedi'u llywio gan yr hyn y byddwn ni'n ei glywed a'i ddysgu, rwy'n bwriadu cyhoeddi mewnwelediadau o'r gweithgarwch ymgysylltu ac egwyddorion arweiniol yng ngwanwyn 2027 a byddaf yn diweddaru'r Senedd. Bydd y strategaeth iechyd cyhoeddus lawn a'r fframwaith cyflawni yn cael eu cyhoeddi wedyn yn haf 2027. Lywydd, rwy'n annog Aelodau i gefnogi'r gwaith hwn a helpu pobl yn eu cymunedau i gymryd rhan. Gyda'n gilydd, gallwn ni sicrhau bod dyfodol iechyd y cyhoedd yng Nghymru yn cael ei lywio gan brofiadau a blaenoriaethau'r bobl y mae'n eu gwasanaethu. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785384 365 En 2026-11-10T18:10:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=16802&l=cy 261110-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Datblygu Dull Cenedlaethol Newydd ar gyfer Iechyd y Cyhoedd C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785389 366 En 2026-11-10T18:12:51 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=16973&l=cy 261110-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Datblygu Dull Cenedlaethol Newydd ar gyfer Iechyd y Cyhoedd C 12142 12142 Benjamin Hodge Mckenna AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12142 Hodge Mckenna, Benjamin Diolch, Weinidog, am gael gweld y datganiad ymlaen llaw heddiw. Fe ddechreua i, fel rwyf yn ei wneud fel arfer, gyda lle rydyn ni'n cytuno. Fe ddywedoch chi fod iechyd y cyhoedd yn ymwneud â chreu'r amodau lle gall pawb ffynnu. Rwy'n credu y gallwn ni i gyd gytuno bod hynny'n uchelgais y dylem fod yn ei ddilyn. Mae cyhoedd iach yn golygu gweithlu iach i'r economi, mae'n golygu myfyrwyr ac athrawon iach i'n system addysg, a meddygon a nyrsys iach sy'n gallu helpu i drin pobl sydd ond wedyn yn defnyddio'r GIG pan fydd ei angen arnyn nhw ar gyfer materion brys. Rwyf hefyd yn cytuno â chi fod y rhifau o ran disgwyliad oes iach yn ofnadwy ac, i fod yn onest, yn ymylu ar fod yn gywilyddus. Mae'r syniad y gallwch chi gael eich geni yng Nghymru, ac, yn dibynnu ar y stryd y cawsoch eich geni arni, y gall fod gwahaniaeth o bron i 20 mlynedd yn y disgwyliad oes sydd gennych cyn datblygu cyflwr cronig yn feirniadaeth ysgytiol o'r ffordd y mae chwarter canrif o reolaeth Llafur wedi camreoli iechyd cyhoeddus yng Nghymru. Mae'r ffaith bod y rhifau hynny'n gostwng o hyd ac y gallan nhw, ar y lefel isel, fod mor isel â 49.7 oed, yn golygu bod yna bobl ledled y wlad hon sy'n gorfod dewis rhwng brwydro trwy ddiwedd eu gyrfaoedd, blynyddoedd olaf eu gyrfaoedd, gyda chyflwr iechyd, neu orfod rhoi'r gorau i'r blynyddoedd o'u bywyd lle maen nhw'n fwyaf tebygol o ennill y mwyaf o arian oherwydd canlyniadau iechyd cyhoeddus gwael. Rwyf hefyd yn cytuno â chi ei bod hi'n bwysig iawn bod y Llywodraeth yn darparu mynediad at wybodaeth ddibynadwy o ansawdd uchel. Yn fy marn i, dyna'r rôl y dylai'r Llywodraeth ei chwarae ym maes iechyd cyhoeddus; nid lle'r Llywodraeth yw gorfodi ymddygiad, er enghraifft, fel rydyn ni wedi'i weld gyda'r Ddeddf Tybaco a Fêps, sy'n gwahardd cenhedlaeth o bobl rhag prynu sigaréts, oherwydd, yn fy marn i, mae'n gosod cynsail peryglus. Os ydyn ni'n penderfynu heddiw ein bod ni'n mynd i wahardd pobl rhag prynu sigaréts am byth yn enw iechyd y cyhoedd, beth sydd i ddweud na fyddwn ni'n gwneud yr un peth ar gyfer alcohol yfory ac, ymhen ychydig flynyddoedd, rydyn ni'n sôn am genhedlaeth o blant sydd byth yn gallu prynu bwyd sothach? Rwy'n credu mai rôl y Llywodraeth yn y senario hwn yw darparu gwybodaeth a chyngor o ansawdd uchel i bobl fel bod pobl yn gallu gwneud y dewisiadau gorau ar gyfer eu bywydau eu hunain. Mae gordewdra, wrth gwrs, yn fater difrifol y mae angen mynd i'r afael ag ef, ac rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn ein bod ni bob amser yn pwysleisio mai'r prif ateb i ordewdra yw deiet ac ymarfer corff. Rydyn ni'n gweld y cynnydd mewn agonyddion derbynnydd peptid-1 tebyg i glwcagon ac atebion fferyllol eraill i ordewdra, ac er fy mod i'n cytuno â'r defnydd a wneir ohonyn nhw mewn achosion difrifol lle mae'n bwysig, rhaid i'r pwyslais hwnnw bob amser fod ar ddeiet ac ymarfer corff fel y brif driniaeth. Ac, wrth gwrs, er mwyn annog pobl i gael gwell deiet ac ymarfer corff, mae angen i ni wella eu mynediad at fwyd o ansawdd da a chyfleusterau lle gallan nhw wneud hynny, a dyna pam roeddwn i'n falch o'ch clywed chi'n sôn eich bod chi'n mynd i weithio gyda phartneriaid yn y Llywodraeth ar y strategaeth fwyd a sut mae honno'n gweithio ym maes iechyd cyhoeddus, ond wnes i ddim eich clywed chi'n sôn yn y datganiad hwn am sut roeddech chi'n mynd i weithio gyda'r Gweinidog dros Ddiwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon ar sut allwn ni wella mynediad at gyfleusterau i bobl wneud ymarfer corff a chymryd rhan mewn chwaraeon yn gyhoeddus. Felly, ychydig o gwestiynau i gloi. Un o'r pethau y gwnaethoch chi sôn amdano yn eich datganiad yw eich bod chi'n gweithio ar chwalu'r rhwystrau yn y Llywodraeth i gyflawni'r strategaeth hon. Hoffwn wybod beth yw'r rhwystrau hynny ar hyn o bryd. Ble nad yw'r Llywodraeth yn siarad â'i hun lle y dylai er mwyn cyflawni'r canlyniadau gorau i bobl? Ac fe wnaethoch chi amlinellu hefyd eich bod chi'n rhagweld y bydd y strategaeth yn cael ei chyhoeddi yn haf 2027. Mae hynny'n mynd i fod mwy na blwyddyn ers i'r Llywodraeth Plaid Cymru hon ddod i rym, sy'n golygu mai ychydig iawn o amser fydd ar gael i weithredu'r strategaeth hon yn y diwedd, ac fel y sonioch chi, mae'n rhywbeth sy'n mynd i fod angen cefnogaeth amrywiaeth o sefydliadau ledled y wlad, o gyflogwyr i awdurdodau lleol, i ysgolion ac elfennau o'n system iechyd. Felly, pa ddull sy'n cael ei ddefnyddio ar hyn o bryd i sicrhau cefnogaeth y sefydliadau hynny? A thu hwnt i gefnogaeth sefydliadau, mae angen sicrhau cefnogaeth pobl unigol sy'n cytuno â'r strategaeth ac sydd eisiau gwneud eu rhan nhw i wella eu hiechyd a gwella iechyd y cyhoedd. Felly, byddai gen i ddiddordeb mewn deall beth yw strategaeth y Llywodraeth i annog ymgysylltu â'r strategaeth hon ar lefel unigol. Yn olaf, fy nghwestiwn olaf yw: sut fydd llwyddiant neu fethiant posibl y strategaeth hon yn cael ei fesur? Yn ôl gwelliannau mewn disgwyliad oes iach? Yn ôl gostyngiad mewn clefydau penodol sy'n gyffredin ledled Cymru? A sut all y strategaeth sicrhau bod y newid mewn metrigau yn cael ei briodoli'n gywir i iechyd y cyhoedd ac nid datblygiadau mewn pethau fel triniaethau technolegol a gwell diagnosteg? Diolch yn fawr. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785397 367 En 2026-11-10T18:15:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=17102&l=cy 261110-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Datblygu Dull Cenedlaethol Newydd ar gyfer Iechyd y Cyhoedd C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785398 368 En 2026-11-10T18:17:31 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=17253&l=cy 261110-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Datblygu Dull Cenedlaethol Newydd ar gyfer Iechyd y Cyhoedd C 261 261 Nerys Evans AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=261 Evans, Nerys Diolch. Rwy'n croesawu'r sylwadau lle rydyn ni'n cytuno o ran y feirniadaeth ysgytiol o'r disgwyliad oes iach a'r ffigurau rydyn ni'n eu hwynebu a maint yr her. Fe sonioch chi yn y fan yna am wybodaeth o ansawdd uchel a rôl y Llywodraeth; wel, yr wybodaeth sydd gennym o ran effaith smygu yw mai dyna yw prif achos salwch a marwolaethau y gellir eu hatal yng Nghymru a'i fod yn achosi tua 3,800 o farwolaethau y flwyddyn ac yn costio tua £1.5 biliwn. Felly, mae honno'n wybodaeth o ansawdd uchel ac mae'n atgyfnerthu'n llwyr y ffaith ein bod ni'n cefnogi'r polisi cenhedlaeth ddi-fwg, a fydd yn dod i rym y flwyddyn nesaf, er mwyn sicrhau na fydd modd gwerthu tybaco yn gyfreithlon i unrhyw un a anwyd ar ôl 1 Ionawr 2009. Ac mae'n siomedig clywed y gwrthwynebiadau gan Reform ar yr ymyriadau i fynd i'r afael â phrif achos salwch a marwolaethau y gellir eu hosgoi yng Nghymru. Fe sonioch chi yn y fan yna am ddeiet ac ymarfer corff a'r ddarpariaeth gynyddol o ran meddyginiaeth ar gyfer gordewdra. Mae hwn yn ddarlun cymhleth iawn. Nid oes un ateb i fynd i'r afael â'r materion cymhleth iawn hyn, a dyna'n union pam rydyn ni'n cymryd ymagwedd draws-lywodraethol ar ordewdra. Fe sonioch chi am fwyd yn y fan yna; rydyn ni'n gweithio'n agos iawn ar y strategaeth fwyd i wneud yn siŵr ei bod nid yn unig yn edrych ar brynu'n lleol ac yn edrych ar ein rheolau caffael a chefnogi ein diwydiant amaethyddiaeth, ond ein bod hefyd yn edrych ar gael mynediad at fwyd iach mewn ysgolion ac addysgu plant am ble mae bwyd yn dod. Ar hyn o bryd, rydyn ni'n gwybod am lawer o ysgolion sy'n tyfu ffrwythau a llysiau, ond gallan nhw ddim eu coginio na'u bwyta yn yr ysgol oherwydd y cyfyngiadau arnyn nhw ar hyn o bryd. Felly, rydyn ni'n sicr eisiau edrych ar ddull system gyfan a newid y berthynas sydd gennym ni â bwyd a chael gwell dealltwriaeth o ble mae ein bwyd yn dod. Fe sonich chi am y Gweinidog dros Ddiwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon—yn sicr, rwy'n gweithio'n agos iawn gyda hi ar y materion hynny o ran ymarfer corff a chwaraeon, ond hefyd gweithgarwch corfforol. Felly, dyna'r gwaith trawslywodraethol, yn sicr. Nid yw'n ymwneud â chael mynediad at chwaraeon a gweithgarwch corfforol yn unig, mae hefyd yn ymwneud ag edrych ar ein system gynllunio o ran bwyd a mynediad at fwyd, ond hefyd mynediad at fannau agored ar gyfer y gweithgarwch corfforol hwnnw, a dyna pam rydyn ni'n mabwysiadu dull trawslywodraethol. Lle roedd y gwaith hwn yn arfer digwydd yn y Llywodraeth ac ar draws adrannau ym maes iechyd yn unig, rydyn ni'n cymryd ymagwedd wahanol, gan ddeall bod yr ysgogiadau i fynd i'r afael ag iechyd y cyhoedd—mae'r rhan fwyaf ohonyn nhw y tu allan i iechyd. Felly, fe sonioch chi am y rhwystrau a'r hyn rydyn ni'n mynd i'r afael ag ef. Mae'n ymwneud â chwalu'r rhwystrau hynny, gan wneud yn siŵr nad ydyn ni'n meddwl am atal ac iechyd y cyhoedd fel ôl-ystyriaeth pan fydd polisi yn cael ei ddatblygu. Rydyn ni'n rhoi lens atal ar bob penderfyniad. Mae gennym is-bwyllgor y Cabinet, un is-bwyllgor y Cabinet, ar iechyd ataliol, sy'n gwneud yn siŵr bod gennym ni'r fframwaith hwnnw ar waith, bod pob penderfyniad—. Rydyn ni'n gwybod ein bod ni am symud adnoddau i atal. Ar hyn o bryd, dydyn ni ddim yn gwybod beth sy'n cael ei wario ar atal. Rydyn ni'n egluro'r hyn rydyn ni'n ei olygu wrth 'atal', y diffiniadau o hynny, ac yna rydyn ni'n bwriadu diffinio'r hyn rydyn ni'n ei wario arno. Roedd yn galonogol gweld y Canghellor, yn y gyllideb ddiweddar, yn sôn am atal ac olrhain gwariant yn Lloegr. Mae yna, gobeithio, rhai newidiadau i reolau'r Trysorlys, sydd wedyn yn ei gwneud hi'n haws i ni olrhain o ran creu terfyn gwariant ataliol adrannol. Felly, mae ein swyddogion yn gweithio gyda swyddogion y Trysorlys i weld beth mae hynny'n ei olygu mewn gwirionedd. Allwn ni ddim monitro'r hyn sy'n digwydd oni bai bod gennym y diffiniad hwnnw a'n bod ni'n olrhain y gwariant. O ran y llinell amser, mae llawer o weithgarwch arall yn digwydd ar yr un pryd. Fe soniais i am rai o'r strategaethau sydd eisoes ar y gweill. Dydy hwn ddim yn ddarn o waith annibynnol, dyma sut rydyn ni'n cael barn pobl Cymru ar sut allwn ni greu'r amodau ar gyfer gwell iechyd, a chael eu barn ar yr hyn sy'n bwysig o ran canlyniadau iechyd, gan ymateb i'r tair her a nodais ar yr un pryd. Felly, rydyn ni'n hyderus, erbyn i'r strategaeth gael ei datblygu, y byddwn ni'n gweld y gwaith y mae'r Gweinidog Cabinet dros iechyd yn ei wneud ar ganlyniadau iechyd, felly beth yw'r blaenoriaethau allweddol ar gyfer iechyd y boblogaeth, ac rydyn ni'n hyderus y byddwn ni'n gallu cydlynu hynny erbyn yr haf nesaf. O ran mesur llwyddiant a sut rydyn ni'n diffinio llwyddiant, p'un a yw'n ymyrraeth iechyd cyhoeddus—rwy'n credu bod angen i ni droi hynny ar ei ben. Nid ymyriadau iechyd cyhoeddus yn unig mohonynt, maen nhw'n ymyriadau o bob cyfrifoldeb gweinidogol, er enghraifft, gan edrych ar y Dirprwy Weinidog Trafnidiaeth, sicrhau bod gennym systemau trafnidiaeth digonol ar waith, fel bod pobl yn gallu mynd i apwyntiadau, manteisio ar gyfleoedd i wneud gweithgarwch corfforol. Felly, byddwn i'n dweud nad iechyd y cyhoedd ond y system ehangach o ddarparu gwasanaethau cyhoeddus a'r ffordd rydyn ni'n mynd i'r afael â'r anghydraddoldebau iechyd hynny a'r disgwyliadau oes iach rydyn ni'n eu gosod ddylai gael eu defnyddio i fesur hyn.  16422 7 2026-11-10T13:30:02 785431 369 En 2026-11-10T18:20:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=17402&l=cy 261110-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Datblygu Dull Cenedlaethol Newydd ar gyfer Iechyd y Cyhoedd C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785439 370 En 2026-11-10T18:22:30 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=17552&l=cy 261110-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Datblygu Dull Cenedlaethol Newydd ar gyfer Iechyd y Cyhoedd C 5038 5038 Jayne Bryant AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5038 Bryant, Jayne Diolch, Ddirprwy Weinidog, am eich datganiad heddiw ac am nodi dull cenedlaethol y Llywodraeth Cymru hon o ymdrin ag iechyd y cyhoedd. Rwy'n credu bod llawer yn yr hyn y mae'r Dirprwy Weinidog wedi'i ddweud heddiw y gall pob Aelod ar draws y Siambr gytuno ag ef. Rwy'n credu ein bod ni i gyd yn cydnabod maint yr her sy'n wynebu ein gwasanaeth iechyd. Mae gan Gymru boblogaeth sy'n heneiddio, lefelau cynyddol o salwch cronig, anghenion mwyfwy cymhleth ac anghydraddoldebau iechyd parhaus sy'n parhau i ddal gormod o bobl yn ôl. Ac rydyn ni'n gwybod, os ydym am adeiladu GIG cynaliadwy ar gyfer y dyfodol, allwn ni ddim canolbwyntio ar drin salwch ar ôl iddo ddigwydd yn unig. Rhaid i ni wneud mwy i atal salwch yn y lle cyntaf. Ond, Ddirprwy Weinidog, er fy mod i'n croesawu'r pwyslais ar atal, dydy hyn ddim yn beth newydd. Ers blynyddoedd lawer, mae Llywodraethau Llafur Cymru wedi cydnabod pwysigrwydd atal, ymyrraeth gynnar a gofal sy'n canolbwyntio ar yr unigolyn. Fe wnaethon ni sefydlu Iechyd Cyhoeddus Cymru, cyflwyno rhaglenni brechu sy'n arwain y byd, gwella canlyniadau canser, buddsoddi mewn sgrinio, hyrwyddo gweithgarwch corfforol a ffyrdd iach o fyw, a datblygu strategaethau hirdymor mewn meysydd fel iechyd meddwl ac atal hunanladdiad. Yn wir, mae'r egwyddor bod iechyd yn cael ei lunio nid yn unig mewn ysbytai a meddygfeydd, ond yn ein hysgolion, yn ein cymunedau, ein tai, ein gweithleoedd, ein heconomi wedi llywio polisi cyhoeddus yng Nghymru ers tro. Felly, Ddirprwy Weinidog, rydych chi wedi sôn am fynd i'r afael ag achosion sylfaenol iechyd gwael, ac rwy'n cytuno'n llwyr â'r uchelgais honno. Os ydym o ddifrif ynglŷn â lleihau anghydraddoldebau iechyd, yna mae'n rhaid i ni fod o ddifrif ynglŷn â mynd i'r afael â thlodi, ac yn enwedig tlodi plant. Rydyn ni'n gwybod bod incwm, tai, cyflogaeth, cyrhaeddiad addysgol, mynediad at ofal plant a lles meddyliol ymhlith y penderfynyddion cryfaf o ran canlyniadau iechyd. Felly, a all y Dirprwy Weinidog ddweud wrthym sut fydd y strategaeth hon yn ysgogi gweithredu ar draws y Llywodraeth i fynd i'r afael â'r penderfynyddion cymdeithasol ehangach hynny o ran iechyd, a sut fydd llwyddiant yn cael ei fesur? Rwyf hefyd eisiau gofyn am ymrwymiad y Llywodraeth i gynlluniau iechyd pwrpasol i blant a phobl hŷn. Roedd maniffesto Plaid Cymru yn addo cynlluniau iechyd ar gyfer plant a phobl hŷn yn benodol, ond mae'n ymddangos bod yr ymrwymiadau wedi'u gwanhau yn y rhaglen lywodraethu lle nad oes unrhyw gyfeiriad penodol at y cynlluniau hynny. Felly, a all y Dirprwy Weinidog roi sicrwydd heddiw na fydd anghenion plant a phobl hŷn yn cael eu cynnwys mewn strategaeth ehangach a'u trin fel ôl-ystyriaeth? A fyddwn ni'n gweld y cynlluniau pwrpasol hynny yn cael eu hategu gan amcanion clir, canlyniadau mesuradwy a buddsoddiad ystyrlon? Lywydd, os yw iechyd cyhoeddus ac atal am fod yn genhadaeth Llywodraeth gyfan go iawn, yna mae cyllid yn bwysig. Yn ei dogfen 'Y 100 Diwrnod Cyntaf', ymrwymodd Plaid Cymru i archwilio dichonoldeb terfyn gwariant ataliol adrannol, neu PDEL, fel rhan o gyllideb 2027-28. Mae nifer o sefydliadau, gan gynnwys comisiynydd cenedlaethau'r dyfodol a'r Sefydliad Iechyd, wedi dadlau y gallai creu mecanwaith pwrpasol i olrhain a blaenoriaethu gwariant ataliol helpu i ysgogi'r newid diwylliannol hwnnw ar draws y Llywodraeth. Felly, rydych chi wedi sôn yn eich ateb i'r siaradwr blaenorol am archwilio hynny, ac fe sonioch chi am y diffiniad. Felly, rwy'n awyddus iawn i glywed pryd fyddwn ni'n cael y diffiniad hwnnw. Ac os ydych chi'n mynd i fynd ar drywydd y PDEL hwnnw, sut fyddwch chi'n sicrhau bod y buddsoddiad ataliol hwnnw'n cynrychioli ymdrech ychwanegol wirioneddol, yn hytrach na dim ond ail-labelu gwariant presennol? Mae Llywodraeth Lafur y DU wedi ymrwymo i'w gyflwyno yn adolygiad gwariant 2027, ac mae'r Canghellor wedi disgrifio'r ymrwymiad fel amddiffyn gwariant ataliol sy'n lleihau costau yn y dyfodol. Felly, a yw'r Dirprwy Weinidog neu ei swyddogion wedi cael unrhyw drafodaethau gyda Llywodraeth y DU ar y gwaith hwn, a phryd ydych chi'n meddwl y byddwn ni'n gweld penderfyniad gan y Llywodraeth hon? Er bod teitl portffolio y Gweinidog yn un newydd yn y Senedd hon, mae cyfeiriad teithio clir wedi'i weld eisoes ar iechyd cyhoeddus ac atal. Yr her newydd yw dangos sut fydd Llywodraeth Cymru yn cyflawni'r canlyniadau mesuradwy hynny mewn gwirionedd. Felly, Ddirprwy Weinidog, mae yna gytundeb eang ar y gyrchfan—Cymru iachach gyda llai o anghydraddoldebau a GIG mwy cynaliadwy. Felly, fel y dywedais i, y prawf nawr yw a all Llywodraeth Cymru gyflawni hynny a sicrhau bod yr uchelgais yn cael ei gwireddu. Diolch. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785438 371 En 2026-11-10T18:25:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=17702&l=cy 261110-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Datblygu Dull Cenedlaethol Newydd ar gyfer Iechyd y Cyhoedd C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785443 372 En 2026-11-10T18:27:23 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=17845&l=cy 261110-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Datblygu Dull Cenedlaethol Newydd ar gyfer Iechyd y Cyhoedd C 261 261 Nerys Evans AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=261 Evans, Nerys Diolch, a diolch am y sylwadau sy'n croesawu'r dull a'r ymgynghoriad. Rwy'n derbyn y gwaith sydd wedi digwydd o dan y Llywodraethau Llafur blaenorol yn y maes hwn, o ran Iechyd Cyhoeddus Cymru a sgrinio a brechiadau a'r mentrau eraill y sonioch chi amdanynt. Ond rwy'n gobeithio y byddai'r Aelod hefyd yn derbyn nad ydym lle mae angen i ni fod o ran yr anghydraddoldebau sy'n bodoli—yr anghydraddoldebau sy'n ehangu, yr anghydraddoldebau iechyd cynyddol sydd gennym ni. Dyna pam mae hwn—er ei fod yn deitl newydd, rwy'n gwerthfawrogi hynny—yn ddull newydd o ran natur drawslywodraethol y rôl hon. Dydyn ni ddim wedi cael hynny o'r blaen. Mae gennym ni gefnogaeth wleidyddol gan bob aelod o'r Cabinet i wneud yn siŵr bod hyn yn cael ei ymwreiddio a bod trafodaethau cynnar wrth ddatblygu polisi a deddfwriaeth ar sut rydym yn fframio pethau. Ond dim ond cwpl o fisoedd sydd wedi bod ers i'r Llywodraeth newydd hon ddod i rym. O ran eich pwynt ar y gyllideb, wrth gwrs, rydyn ni wrthi'n gosod y gyllideb ar gyfer y flwyddyn nesaf. Felly, fydd y gwaith hwnnw ar nodi'r hyn rydyn ni'n ei wario nawr, y diffiniad cliriach o'r hyn rydyn ni'n ei olygu wrth atal, ddim ar waith ar gyfer y flwyddyn ariannol nesaf. Ond mae swyddogion yn gweithio gyda swyddogion y Trysorlys i nodi'r hyn y mae'r cyhoeddiad hwnnw gan y Canghellor ychydig wythnosau yn ôl i Loegr yn ei olygu i ni a'r hyn y gallwn ni ei wneud yn ymarferol wedyn o fewn rheolau'r Trysorlys o ran sut rydyn ni'n adrodd ar wariant ataliol. Yr uchelgais hirdymor, wrth gwrs, yn ystod tymor y Llywodraeth hon yw sicrhau ein bod ni'n symud adnoddau tuag at atal. Nawr, fe fyddwch chi'n gwybod—rydych chi wedi clywed Gweinidog y Cabinet dros Gyllid a Gweinidogion eraill yn dweud—ein bod ni'n wynebu toriad o 0.5 y cant yn ein cyllideb y flwyddyn nesaf. Felly, allwn ni ddim gwneud popeth rydyn ni eisiau ei wneud yn y flwyddyn ariannol nesaf. Ond mae hyn yn ymwneud â'r newid strategol sylfaenol, sylweddol yn y ffordd rydyn ni'n llywodraethu—ein bod ni'n edrych ar atal yn gynharach o ran ein gweithgarwch, o ran ein penderfyniadau, a bod gennym ni lens atal ym mhopeth rydyn ni'n ei wneud. Byddwn ni'n gweld y newidiadau hynny dros y pedair blynedd nesaf o ran sut rydyn ni'n gweithredu. Mae gennym ni'r gefnogaeth wleidyddol honno gan yr holl Weinidogion a'r holl adrannau i wneud yn siŵr bod hynny'n llwyddiant. O ran yr effaith ehangach, mae'r asesiadau effaith ar iechyd, a gyflwynwyd gan y Llywodraeth Lafur ddiwethaf, yn enghraifft wych o hynny; byddan nhw'n dod i rym y flwyddyn nesaf. Rwy'n siŵr y bydd hynny'n cael effaith fawr iawn o ran sicrhau bod cyrff cyhoeddus yng Nghymru yn edrych ar atal ac yn lleihau'r anghydraddoldebau iechyd hynny. Mae rhai awdurdodau lleol eisoes yn defnyddio hynny, wrth gwrs, a bydd yn dda gweld sut mae cyrff cyhoeddus eraill yn bwrw ymlaen â'u dyletswyddau o dan hynny a'r effaith y bydd hynny'n ei chael. O ran yr achosion sylfaenol, yn sicr, ac, unwaith eto, dyna pam mae'n ddull trawslywodraethol. Fe gawson ni is-bwyllgor y Cabinet ddoe a'r Dirprwy Brif Weinidog, roedden ni'n siarad am—. Yn hollol, fel y dywedoch chi, mae'r rhain yn faterion cyfiawnder cymdeithasol a thlodi. A dyna pam, fel Llywodraeth, rydyn ni'n blaenoriaethu. Rydyn ni wedi clywed datganiad y Dirprwy Brif Weinidog y prynhawn yma am fesurau costau byw; mae taliad Cynnal, y buddsoddiad sylweddol rydyn ni'n ei roi mewn gofal plant, yn gwbl sylfaenol. Nid mater gofal plant yn unig ydyw—mae'n fater iechyd, mae'n fater economi, mae'n fater costau byw, mae'n fater cydraddoldeb. Ac mae gennym ni'r gefnogaeth honno ar draws y Llywodraeth. O ran y cynllun iechyd plant, buddsoddi mewn bywyd cynnar yw un o'r camau mwyaf effeithiol, wrth gwrs, fel rydych chi'n ei nodi'n gwbl gywir. Felly, bydd hynny'n ystyriaeth allweddol wrth i ni symud ymlaen â'r gwaith o ddatblygu'r cynllun iechyd plant. Rhaid i'r dull ganolbwyntio ar gryfhau cefnogaeth i blant a theuluoedd ar y cam cynharaf, gan wella'r cydlynu rhwng gwasanaethau iechyd, addysg, gofal plant a chymorth teuluoedd i sicrhau bod plant sy'n profi anfantais yn cael eu nodi a'u cefnogi ar y cyfle cynharaf. Ac o ran y cynllun pobl hŷn, mae'r Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod yn ailgynnull y fforwm cynghori gweinidogol ar heneiddio, gan ddod â lleisiau allweddol sy'n cynrychioli pobl hŷn yng Nghymru ynghyd. Bydd y Dirprwy Weinidog yn gweithio gyda'r fforwm cynghori gweinidogol ar heneiddio i ddatblygu cynllun pobl hŷn trawslywodraethol, gan gymhwyso lens heneiddio i ymrwymiadau'r rhaglen lywodraethu, a helpu i sicrhau bod profiadau pobl hŷn yn cael eu hadlewyrchu wrth eu cyflawni. Ac o ran y cynllun iechyd cyhoeddus, bydd y cynllun hwnnw'n cynnwys elfen cwrs bywyd er mwyn sicrhau nad ydym yn colli'r ffocws hwnnw ar y darnau pwysig iawn hynny o waith. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785408 373 En 2026-11-10T18:30:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=18002&l=cy 261110-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Datblygu Dull Cenedlaethol Newydd ar gyfer Iechyd y Cyhoedd C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785409 374 En 2026-11-10T18:31:42 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=18104&l=cy 261110-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Datblygu Dull Cenedlaethol Newydd ar gyfer Iechyd y Cyhoedd C 4787 4787 Peter Fox AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4787 Fox, Peter A gaf fi ddiolch i chi, Ddirprwy Weinidog, am eich datganiad eto heddiw? Rwy'n croesawu eich safbwynt ar hyn, oherwydd mae atal mor sylfaenol i'n system iechyd. Mae'n rhaid iddo fod wrth wraidd unrhyw wasanaeth iechyd cynaliadwy. Am rhy hir, mae polisi iechyd Cymru wedi cael ei ddominyddu gan reoli argyfyngau, ond oni bai ein bod ni'n mynd i'r afael ag achosion sylfaenol salwch bydd y pwysau ar ein GIG yn parhau i dyfu. Yn wir, mae ein pwyllgorau iechyd a gofal cymdeithasol blaenorol wedi nodi llawer o ffyrdd o ysgogi atal. Yn wir, mae Ysgrifenyddion blaenorol y Cabinet a'r Gweinidog Cabinet presennol yn cydnabod pwysigrwydd atal, ac maen nhw wedi sôn sawl gwaith yn y Siambr hon am gyllid dwbl a phethau fel hynny i wneud cynnydd o ran atal. Felly, dydy atal a'i holl achosion ddim yn sgwrs newydd. Mae'n un rydyn ni wedi bod yn ei chael, yn sicr, yn ystod fy mhum mlynedd a hanner yma. Felly, mae'n fy synnu, gan gydnabod yr holl wybodaeth, y llu o wybodaeth a strategaethau o gwmpas yma, y bydd yn rhaid i ni aros tan 2027 i'r fframwaith hwnnw gael ei gyflwyno. Byddwn i wedi meddwl y gallai hynny fod yn rhywbeth y gellid ei gyflymu'n gyflym iawn, gan gydnabod natur frys atal yn ein system iechyd heddiw. Fe wnaethoch chi sôn bod yna lawer o strategaethau ar y gweill, a dydy Cymru ddim wedi gweld prinder strategaethau yn hyn o beth dros y blynyddoedd, ond mae angen i ni weld y sgwrs honno'n cael ei throi'n gamau gweithredu a chanlyniadau diriaethol, cyflawnadwy. Ddirprwy Weinidog, fel y nodwyd gennych, mae clefyd cardiofasgwlaidd yn parhau i fod yn un o'r heriau iechyd cyhoeddus mwyaf sy'n wynebu Cymru, gyda channoedd o filoedd o bobl yn byw gyda chyflyrau cardiofasgwlaidd a miloedd o farwolaethau bob blwyddyn. Mae llawer o ffactorau risg allweddol, fel y nodwyd gennych ac sydd wedi'u nodi o amgylch y Siambr, gan gynnwys smygu, gordewdra, deiet gwael ac anweithgarwch corfforol, a'r rhain yw'r union faterion y dylai polisïau iechyd ataliol fod yn mynd i'r afael â nhw. Rwy'n gobeithio y bydd y strategaeth fwyd yn edrych ar y system fwyd gyfannol honno, a allai ysgogi rhai o'r newidiadau hynny sydd eu hangen arnom. Felly, a wnaiff Llywodraeth Cymru felly gefnogi uchelgeisiau i leihau marwolaethau cardiofasgwlaidd yng Nghymru yn sylweddol? Ac o ran hynny, pa rôl fydd sefydliadau fel y British Heart Foundation a'r rhwydwaith ymchwil gardiofasgwlaidd cenedlaethol yn ei chwarae wrth helpu i gyflawni'r amcan hwnnw? Yn amlwg, mae ymdrechion enfawr wedi bod i wneud beth—. Dylai fod ymdrechion enfawr i alluogi gofal sylfaenol i wneud yr hyn y mae'n ei wneud orau. Rydyn ni wedi clywed cymaint o weithiau mewn adroddiadau pwyllgor yn y gorffennol mai gofal sylfaenol yw'r ateb mewn sawl ffordd i rai o'r agendâu ataliol y mae angen i ni eu datblygu. Wedi dweud hynny, Lywydd, mae yna un mater sy'n sefyll uwchben pob un arall. Mae'r Ceidwadwyr, yn ogystal â'r Democratiaid Rhyddfrydol, Reform a'r Blaid Werdd, ac yn wir Plaid Cymru cyn yr etholiad, i gyd wedi eirioli dros gynnal ymchwiliad llawn i COVID. Nawr, er bod y Dirprwy Weinidog yn cydnabod, yn gywir ddigon, effaith pandemig COVID-19, does dim cyfeiriad at yr angen am ymchwiliad COVID yng Nghymru na phroses glir i ddysgu'r gwersi o'r penderfyniadau a wnaed gan Lywodraeth Cymru yn ystod y pandemig. Pandemig y coronafeirws oedd her iechyd cyhoeddus fwyaf ein hoes. Fe gollodd miloedd o deuluoedd yng Nghymru anwyliaid. Fe wnaeth staff rheng flaen y GIG a'r rhai ym maes gofal aberth personol enfawr. Fe gollodd plant amser mewn addysg. Fe welodd cleifion lawdriniaethau yn cael eu canslo a chynyddodd restrau aros yn ddramatig. Fe welodd cymunedau cyfan eu bywydau yn cael eu trawsnewid. Gan nad yw'r datganiad hwn yn cyfeirio at y profiad hwnnw, mae'n codi cwestiwn sylfaenol. Sut allwn ni siarad am ddyfodol iechyd cyhoeddus heb sôn am yr argyfwng iechyd cyhoeddus mwyaf yn hanes modern Cymru? Ni all ailosod gwirioneddol ar ôl COVID olygu symud ymlaen a gobeithio y bydd pobl yn anghofio beth ddigwyddodd. Ni all y Llywodraeth hon honni ei bod yn cefnogi ailosod ar ôl COVID tra'n gwrthod archwilio'n briodol yr hyn a ddigwyddodd yn ystod COVID ar yr un pryd. Mae'r ddwy safbwynt hynny'n sylfaenol anghydnaws. I Lywodraeth sy'n aml yn siarad am wersi a ddysgwyd a gwydnwch yn y dyfodol, mae hyn yn awgrymu rhethreg wag ac addewidion a dorrwyd. A Gweinidog, fe sonioch chi'n gynharach am yr angen i feithrin ymddiriedaeth, ond, yn anffodus, mae'n ymddangos bod ymddiriedaeth wedi'i cholli o ran COVID. Dyna pam mae'r Ceidwadwyr Cymreig yn parhau i fod yn glir bod yn rhaid cynnal ymchwiliad COVID Cymreig llawn, annibynnol, dan arweiniad barnwyr. Mae teuluoedd, gweithwyr gofal iechyd a phobl Cymru yn haeddu atebion. Diolch. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785410 375 En 2026-11-10T18:35:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=18302&l=cy 261110-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Datblygu Dull Cenedlaethol Newydd ar gyfer Iechyd y Cyhoedd C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785412 376 En 2026-11-10T18:36:38 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=18400&l=cy 261110-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Datblygu Dull Cenedlaethol Newydd ar gyfer Iechyd y Cyhoedd C 261 261 Nerys Evans AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=261 Evans, Nerys Diolch, a diolch am y sylwadau cefnogol o ran y ffordd ymlaen. Fe gyfeirioch chi yn y fan yna at waith pwysig y pwyllgor iechyd, ac yn amlwg roedd y Gweinidog Cabinet yn aelod o'r pwyllgor iechyd mewn blynyddoedd blaenorol, ac mae llawer o'r gwaith gwych y mae'r pwyllgor wedi'i wneud wedi bwydo i mewn i'r syniadau a'r polisïau rydyn ni'n bwrw ymlaen â nhw nawr. Mae'n dangos pwysigrwydd swyddogaethau craffu pwyllgorau yma yn y Senedd. Fe sonioch chi am bryderon gyda'r amserlen. Gallaf eich sicrhau nad yw hynny'n stopio'r gweithgarwch sy'n mynd ymlaen. Mae hyn yn ymwneud â'r fframwaith a'r strategaeth iechyd cyhoeddus. Mae'r gwaith ar atal yn parhau ac mae eisoes yn ganolog i bob penderfyniad rydyn ni'n ei wneud bob dydd: fe wnaethon ni lansio ymgynghoriad yr wythnos diwethaf ar ddiodydd egni a gwahardd diodydd egni i blant dan 16 oed; y gwaith ar dybaco a fepio a drafodwyd gennym yr wythnos diwethaf; y gwaith trawslywodraethol ar dlodi plant y soniwyd amdano; ac fe sonioch chi ac rwy'n gwybod bod gennych chi arbenigedd a diddordeb penodol yn y strategaeth fwyd. Roedd hwnnw'n waith trawslywodraethol, gwneud yn siŵr nad mater y mae is-adran bwyd Llywodraeth Cymru yn unig yn edrych arno ydyw, ond ein bod ni'n edrych ar gaffael, ein bod ni'n edrych ar fwydydd iach, ein bod ni'n edrych ar y cwricwlwm, a'n bod ni'n edrych ar sut all ein hysgolion ddarparu bwydydd iachach. Rydyn ni'n edrych ar safonau maethol, rydyn ni'n edrych ar gefnogi busnesau, felly mae'n ddull Llywodraeth gyfan. Felly, er bod yr ymgynghoriad—ac rwy'n credu ei bod yn iawn ac yn briodol ein bod ni'n clywed gan bobl Cymru o ran eu blaenoriaethau—dydy hynny ddim yn golygu bod gwaith yn aros nes bod y strategaeth ar waith. Bydd honno'n rhoi'r sylfeini i ni wneud yn siŵr ein bod ni'n clymu popeth gyda'i gilydd o ran y blaenoriaethau cenedlaethol tra'n paratoi'r tri phwynt brys y soniais amdanyn nhw yn y fan yna ar yr un pryd, ac fe sonioch chi am un o ran COVID a pharodrwydd ar gyfer pandemig. Mae angen i ni fod yn wynebu'r heriau byd-eang sy'n ein hwynebu. Rydyn ni'n gwybod am newid hinsawdd a'r marwolaethau gormodol rydyn ni wedi'u gweld o ran y gwres gormodol rydyn ni wedi'i gael. Rydyn ni'n gwybod am effaith newid hinsawdd o ran llifogydd a'r effeithiau eraill, felly mae angen i ni baratoi'r system iechyd cyhoeddus yng Nghymru, sef y bwriad y tu ôl i'r strategaeth hon, i wneud yn siŵr ein bod ni'n barod ar gyfer y dyfodol. O ran yr adolygiad COVID, fe fyddwch chi'n gwybod, yn amlwg—. Fe nododd y Gweinidog ei fod wedi ystyried y model mwyaf priodol ar gyfer y gwaith hwn, ac fe ddaeth i'r casgliad mai adolygiad annibynnol oedd yn cynnig y ffordd orau o asesu a yw newidiadau sydd wedi'u gwneud ers y pandemig wedi cyflawni gwelliannau ystyrlon a pharhaol, ac a allai fod angen gweithredu pellach. Wrth gwrs, fe gyfeiriais i at COVID yn y datganiad, oherwydd fe wnaeth hynny ddangos yn llwyr bwysigrwydd systemau iechyd cyhoeddus a diogelu iechyd cryf wrth amddiffyn y boblogaeth rhag bygythiadau mawr i iechyd. Rydyn ni'n gwybod bod yr ymchwiliad yn atgyfnerthu pwysigrwydd—bod ymchwiliad COVID y DU yn atgyfnerthu pwysigrwydd—parodrwydd, gwydnwch a gweithredu cydgysylltiedig, ac rydyn ni, wrth gwrs, yn dysgu'r gwersi o'r ymchwiliadau a'r modiwlau sydd eisoes wedi'u cyhoeddi, ac yn sicrhau bod yr adolygiad o'r bôn i'r brig hwn o iechyd y cyhoedd yn rhoi cyfle i ystyried a yw'r trefniadau presennol sydd gennym yn ddigon cadarn, yn ddigon integredig ac yn canolbwyntio digon ar y dyfodol i ateb yr heriau hynny ar gyfer y dyfodol. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785416 377 Cy 2026-11-10T18:39:41 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=18583&l=cy 261110-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Datblygu Dull Cenedlaethol Newydd ar gyfer Iechyd y Cyhoedd C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Cyfraniadau un funud nawr. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785417 378 En 2026-11-10T18:39:44 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=18586&l=cy 261110-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Datblygu Dull Cenedlaethol Newydd ar gyfer Iechyd y Cyhoedd C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Gadewch i ni weld faint o gyfraniadau y gallwn ni eu cynnwys gyda chwestiynau byr da ac atebion byr hefyd—Ddirprwy Weinidog, fe allwch chi ein helpu ni hefyd. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785419 379 Cy 2026-11-10T18:39:51 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=18593&l=cy 261110-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Datblygu Dull Cenedlaethol Newydd ar gyfer Iechyd y Cyhoedd C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Sera Evans yn gyntaf. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785420 380 Cy 2026-11-10T18:39:52 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=18594&l=cy 261110-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Datblygu Dull Cenedlaethol Newydd ar gyfer Iechyd y Cyhoedd C 330 330 Sera Evans AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=330 Evans, Sera Diolch, Lywydd, a diolch am eich datganiad heddiw, Ddirprwy Weinidog. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785422 381 En 2026-11-10T18:39:55 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=18597&l=cy 261110-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Datblygu Dull Cenedlaethol Newydd ar gyfer Iechyd y Cyhoedd C 330 330 Sera Evans AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=330 Evans, Sera Mae llunio polisïau yng Nghymru wedi cofleidio iaith atal ers peth amser nawr heb iddo fod yn ddigon uchelgeisiol ynglŷn â'r hyn y mae atal yn ei olygu mewn gwirionedd. Mae'n rhaid i ran o hynny fod yn ymwneud ag uwch-ffrydio ffocws i atal ymddangosiad ffactorau risg cyn y gallan nhw wreiddio. Mae canolbwyntio ar y 1,000 diwrnod cyntaf o fywyd a buddsoddi yn lles ein plant yn angenrheidiol. Mae'r blynyddoedd cynnar hynny yn cynrychioli ffenestr unigryw o gyfle i ddylanwadu ar ganlyniadau gydol oes a gwella iechyd y boblogaeth. Fel rydyn ni'n ei wybod, er enghraifft, mae'r plant sy'n cael profiadau niweidiol yn ystod plentyndod yn wynebu llawer mwy o risg o gael salwch cynamserol. A phan mae tlodi plant wedi aros ar y lefelau cywilyddus o uchel rydyn ni wedi'u gweld yng Nghymru ers cyhyd, does dim syndod bod cynifer yn profi canlyniadau iechyd gwaeth yn ddiweddarach. Fel y sonioch chi, Ddirprwy Weinidog, mae Llywodraeth Cymru eisoes yn cymryd camau yma drwy ehangu ein cynnig gofal plant a thaliad plant Cynnal, yr ydym yn gobeithio y bydd Llywodraeth y DU yn gwneud penderfyniad arno'n fuan. Sut fydd y strategaeth newydd hon yn adeiladu ar yr ymyriadau hynny ac yn sicrhau bod buddsoddi yn y 1,000 diwrnod cyntaf yn dod yn un o bileri canolog ymagwedd wirioneddol ataliol at iechyd? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785399 382 En 2026-11-10T18:40:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=18602&l=cy 261110-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Datblygu Dull Cenedlaethol Newydd ar gyfer Iechyd y Cyhoedd C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785400 383 En 2026-11-10T18:41:08 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=18670&l=cy 261110-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Datblygu Dull Cenedlaethol Newydd ar gyfer Iechyd y Cyhoedd C 261 261 Nerys Evans AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=261 Evans, Nerys Diolch yn fawr. Fel y soniwyd yn yr ateb blaenorol, rydyn ni'n mabwysiadu dull cwrs bywyd wrth ddatblygu'r strategaeth hon, am y rhesymau a nodwyd gennych yn gywir o ran y ffocws ar y 1,000 diwrnod cyntaf. Byddem ni hyd yn oed yn ei symud ymhellach o ran iechyd mamau. Rydyn ni'n gwybod bod llawer o'r canlyniadau iechyd hyn ar gyfer ein babanod, ein plant a'n pobl ifanc yn cael eu penderfynu gan, maen nhw o ganlyniad i, iechyd mamau. Felly, rhai o'r pethau y mae angen i ni fynd i'r afael â nhw yw nifer yr achosion o smygu ymhlith menywod beichiog, ac iechyd menywod beichiog hefyd. Mae angen i ni feddwl yn holistaidd am yr hyn sy'n effeithio ar iechyd plant, a dyna pam rydyn ni'n mabwysiadu'r dull cwrs bywyd hwnnw o ran y strategaeth a'r fframwaith. Yn sicr, mae angen i ni ddangos—. Rheswm arall pam mae'n rhaid iddo fod yn drawslywodraethol yw nad ymateb iechyd cyhoeddus yn unig ydyw i'r heriau a nodwyd gennych. Fe ddywedoch chi'n iawn mai tlodi yw e. Mae gan y Dirprwy Brif Weinidog grŵp gorchwyl a gorffen strategaeth tlodi plant, yr wyf yn aelod ohono, sy'n edrych ar ba ysgogiadau sydd gennym ym maes iechyd y cyhoedd i wneud y mwyaf o'r incwm sydd ar gael i'r teuluoedd sydd ei angen fwyaf ac yn gweithio ar sut allwn ni wneud hynny gyda'n gilydd, yn hytrach na mewn ffordd dameidiog, sef y dull sydd wedi'i ddefnyddio. Ac o ystyried ein bod ni'n gwybod—. Soniodd Peter Fox am rywfaint o'r cyllid dwbl. Rydyn ni'n gwybod bod yna lawer o fentrau gwych, ond mae wir angen iddo ganolbwyntio ar ganlyniadau i wneud yn siŵr nad ydym yn dyblu gweithgarwch a'n bod ni'n glir iawn ar yr hyn rydyn ni'n ceisio ei wneud o ran y canlyniadau iechyd rydyn ni'n ceisio eu cyflawni. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785401 384 En 2026-11-10T18:42:38 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=18760&l=cy 261110-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Datblygu Dull Cenedlaethol Newydd ar gyfer Iechyd y Cyhoedd C 12191 12191 Steven Rodaway AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12191 Rodaway, Steven Rwy'n croesawu'r datganiad gan y Llywodraeth ar iechyd y cyhoedd. I adleisio Peter Fox, mae e yn sôn am ymddiriedaeth. Efallai y byddwn i'n awgrymu nad yw'r Llywodraeth hon yn cael y dechrau gorau trwy osgoi ymchwiliad statudol ar COVID eto, ond, wrth symud ymlaen, rhaid i atal ddechrau mewn ysgolion. Mae'r Llywodraeth wedi gwneud addysg cydberthynas a rhywioldeb yn orfodol. Mae Cymru hefyd yn gwneud iechyd a lles yn orfodol, ond nid yw'n gwarantu addysgu a chynnwys cyson am salwch y gellir ei atal. Yn ein barn ni, mae cydbwysedd y cwricwlwm yn anghywir. Byddai rhywfaint o'r amser dosbarth y mae ysgolion yn ei neilltuo i RSE ar hyn o bryd yn cael ei ddefnyddio'n well i ddarparu addysgu ymarferol am siwgr gormodol, alcohol, smygu, fepio, maeth gwael ac, yn hollbwysig, anweithgarwch, a'u canlyniadau hirdymor, gan gynnwys gordewdra, dibyniaeth, diabetes a chlefyd yr afu. Gallai'r wybodaeth hon eu helpu i wneud dewisiadau iachach, lleihau salwch y gellir eu hatal a lleddfu pwysau ar y GIG yn y dyfodol. Mae angen i Blaid edrych eto ar yr opsiwn hwn, treulio llai o amser yn gwastraffu arian ar brosiectau porthi balchder dramor a gweithio dros Gymru ar fanteision dechrau iechyd ataliol yn gynnar. Diolch. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785402 385 En 2026-11-10T18:43:51 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=18833&l=cy 261110-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Datblygu Dull Cenedlaethol Newydd ar gyfer Iechyd y Cyhoedd C 261 261 Nerys Evans AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=261 Evans, Nerys Wel—. Mae'n dda gweld y croeso i'r pwyslais ar iechyd y cyhoedd a'r angen gwirioneddol i ganolbwyntio ar smygu, nad wyf yn siŵr ei fod yn cael ei rannu gan y grŵp Reform cyfan o ran yr angen i fynd i'r afael â smygu, fel y soniwyd yn flaenorol. Rwy'n credu mai'r sylwadau yr wythnos diwethaf oedd ei fod yn wahaniaethol, y camau rydyn ni'n eu cymryd i fynd i'r afael â thybaco ac fepio, sy'n siomedig iawn o ystyried yr heriau a nodwyd gennym ac effaith clefydau a marwolaethau y gellir eu hatal yng Nghymru. Mae'r gwaith ar rwydwaith ysgolion iach Cymru yn cael ei adolygu ar hyn o bryd. Rydyn ni'n gweithio ar draws y Llywodraeth, yn gweithio gyda chydweithwyr ym maes addysg, i wneud yn siŵr ein bod ni'n gwneud y cysylltiadau hynny. Fe fyddwch chi wedi gweld y rhaglen 100 diwrnod cyntaf, lle gwnaethon ni ddatblygu rhaglen nofio newydd ar gyfer ysgolion cynradd. Mae gormod o ysgolion cynradd yn colli allan, nid yn unig ar y gweithgarwch corfforol, ond ar y sgiliau achub bywyd hanfodol o ddiogelwch dŵr. Felly, rydyn ni'n cyflwyno hynny dros yr ychydig flynyddoedd nesaf i'n holl awdurdodau lleol. A hefyd, y milltir actif—mae rhai ysgolion eisoes yn ei gwneud, ond rydyn ni'n gosod amcan cliriach er mwyn mesur canlyniadau'r gweithgarwch hwnnw. Mae hwnnw'n waith trawslywodraethol, sicrhau ein bod ni'n defnyddio'r sgiliau a'r wybodaeth sydd gennym, gwneud yn siŵr ein bod ni'n defnyddio pob cyfle i ymwreiddio'r negeseuon iechyd cyhoeddus pwysig iawn hynny yn gynnar a mynd i'r afael â'r camwybodaeth, ac addysgu ein pobl ifanc sut i fynd i'r afael â chamwybodaeth a gweld camwybodaeth pan fyddan nhw'n ei weld, oherwydd yn anffodus mae'n llawer rhy gyffredin yn ein rhethreg wleidyddol ac ar y cyfryngau cymdeithasol ar hyn o bryd. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785430 386 En 2026-11-10T18:45:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=18902&l=cy 261110-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Datblygu Dull Cenedlaethol Newydd ar gyfer Iechyd y Cyhoedd C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785432 387 Cy 2026-11-10T18:45:28 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=18930&l=cy 261110-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Datblygu Dull Cenedlaethol Newydd ar gyfer Iechyd y Cyhoedd C 4983 4983 Jane Dodds AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane Noswaith dda i chi, Ddirprwy Weinidog. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785433 388 En 2026-11-10T18:45:32 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=18934&l=cy 261110-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Datblygu Dull Cenedlaethol Newydd ar gyfer Iechyd y Cyhoedd C 4983 4983 Jane Dodds AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane Dim ond dau beth, os caf fi ddweud. Rwy'n croesawu'r datganiad hwn yn fawr. Mae yna bethau gwych ynddo. Rydw i wir eisiau i ni wneud yn siŵr ein bod ni'n edrych ar y tystiolaeth sydd gennym ni eisoes ac nad ydym yn ailddyfeisio'r olwyn. Felly, er enghraifft, o ran bwyd, cyhoeddodd y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol adroddiad ym mis Mawrth 2026 yn unig o'r enw 'Rhywbeth i gnoi cil drosto?' a oedd yn edrych ar beth allai'r argymhellion fod o ran cymunedau bwyd cynaliadwy. Felly, byddai'n wirioneddol wych pe bai chi'n gallu gafael yn y rheini. Ac rwy'n adleisio'r mater ynghylch y 1,000 diwrnod cyntaf. Mae hynny'n hanfodol, onid yw e? Os gallwn ni gael hynny'n iawn, yna mae siawns dda bod hynny'n ddechrau gwych mewn bywyd. Ac, unwaith eto, cysylltu deiet a'n babanod. Mae Omega-3, rydyn ni'n gwybod, yn helpu datblygiad yr ymennydd. Felly, allwn ni edrych ar sut allwn ni gefnogi menywod beichiog i gael omega-3 yn gynnar pan na allwn nhw ei fforddio? Roedd y rhai ohonom sy'n gallu, yn gallu, roedden ni mewn sefyllfa wych, ond mae cymaint o gymunedau nad ydynt yn gallu. Felly, mae'n wirioneddol wych ei weld, a byddaf wir yn eich cefnogi ym mhopeth. Dyna'r cyfan roeddwn i eisiau ei ddweud. Diolch yn fawr iawn. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785434 389 Cy 2026-11-10T18:46:33 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=18995&l=cy 261110-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Datblygu Dull Cenedlaethol Newydd ar gyfer Iechyd y Cyhoedd C 261 261 Nerys Evans AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=261 Evans, Nerys Diolch yn fawr am y gefnogaeth. Rwy'n gwerthfawrogi hynny'n fawr. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785435 390 En 2026-11-10T18:46:36 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=18998&l=cy 261110-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Datblygu Dull Cenedlaethol Newydd ar gyfer Iechyd y Cyhoedd C 261 261 Nerys Evans AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=261 Evans, Nerys Dydyn ni ddim yn ailddyfeisio'r olwyn o gwbl. Mae cymaint o dystiolaeth wych allan yna o'r hyn sy'n gweithio, rhywfaint o arloesedd, rhai prosiectau cymunedol, ond rydyn ni eisiau clywed gan bobl am yr hyn sy'n bwysig iddyn nhw a sut allwn ni ehangu, fel nad ydym yn colli'r arfer gorau hwnnw. O ran yr ymchwil, yn sicr, gwneud yn siŵr ein bod ni'n casglu'r dystiolaeth. Hefyd yn rhyngwladol, rwy'n credu bod hynny'n bwysig iawn, ein bod ni'n edrych yn fyd-eang ar y gwledydd sy'n gwneud hyn yn dda. Rwy'n credu bod y dystiolaeth yno. Yr hyn nad ydym wedi'i wneud yn flaenorol yw sicrhau bod yr holl ysgogiadau hynny'n gweithio gyda'i gilydd i'r cyfeiriad cywir tuag at y canlyniad penodol cywir. Mae'r 1,000 diwrnod cyntaf yn enghraifft berffaith o hynny, lle mae'n fenter drawslywodraethol i wneud yn siŵr ein bod ni'n defnyddio'r holl ysgogiadau hynny, a byddwn ni'n sicr yn gwneud yn siŵr ein bod ni'n codi'r adroddiadau pwyllgor hynny, y mae'n bwysig iawn eu bod nhw'n cael eu bwydo i mewn i'r broses hon. Diolch. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785440 391 Cy 2026-11-10T18:47:20 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=19042&l=cy 261110-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Datblygu Dull Cenedlaethol Newydd ar gyfer Iechyd y Cyhoedd C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Yn olaf ar yr eitem yma, Gwyn Williams. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785441 392 En 2026-11-10T18:47:23 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=19045&l=cy 261110-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Datblygu Dull Cenedlaethol Newydd ar gyfer Iechyd y Cyhoedd C 5083 5083 Gwyn Williams https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5083 Williams, Gwyn Diolch yn fawr, Lywydd. Mae'r Llywodraeth yn iawn i ganolbwyntio ar atal. Mae arferion drwg, diffyg cyfleoedd i wella, yn ogystal ag atgyfnerthu negyddol, i gyd yn creu anghydraddoldebau iechyd cenedliadol sy'n rhoi baich ar ein teuluoedd, ein cymunedau a'n gwasanaeth iechyd gwladol. Y ffordd orau o edrych ar hyn yw trwy astudiaethau hydredol. Rwy'n falch o ddweud mai astudiaeth Generation New Era yw'r astudiaeth fwyaf o'i bath i gael ei lansio erioed, ac mae'n cael ei lansio yr wythnos hon, gyda 30,000 o fabanod yn y DU yn cael eu recriwtio, gyda 4,500 o fabanod yma yng Nghymru. Rwy'n falch o ddweud mai Prifysgol Abertawe sy'n rhedeg yr astudiaeth hon yng Nghymru. Ond yn y cyfamser, os ydym am i ymddygiadau newid, mae'n rhaid i ni ddechrau'n ifanc, gan hyrwyddo bywyd iach trwy weithgareddau cymunedol, gwirfoddoli ac yn enwedig chwaraeon o oedran ifanc. Mae'r cyfan yn gwneud gwahaniaeth. Beth mae'r Dirprwy Weinidog yn bwriadu ei wneud i annog ein plant i ffwrdd o ffonau clyfar a thabledi a thuag at y caeau chwarae rydyn ni i gyd eisiau iddyn nhw eu defnyddio cymaint, fel y gallan nhw un diwrnod chwarae i'r Gweilch, yr wyf yn siŵr y byddwch chi'n cytuno yw'r uchafbwynt a'r cyflawniad uchaf yng Nghymru? [Chwerthin.] Diolch yn fawr. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785476 393 Cy 261110-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Datblygu Dull Cenedlaethol Newydd ar gyfer Iechyd y Cyhoedd I Daeth y Dirprwy Lywydd (Kerry Ferguson) i’r Gadair. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785448 394 En 2026-11-10T18:48:30 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=19112&l=cy 261110-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Datblygu Dull Cenedlaethol Newydd ar gyfer Iechyd y Cyhoedd C 261 261 Nerys Evans AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=261 Evans, Nerys Wel, er bod fy hen ewythr wedi chwarae i Abertawe ac wedi curo'r Crysau Duon yn y gêm enwog honno yn y 1930au, rwy'n gefnogwr brwd o'r Scarlets. Rydyn ni eisiau gweld cyfle cymunedol i chwarae rygbi yn ein holl gymunedau ledled Cymru. Ond rydych chi'n iawn o ran gwneud yn siŵr bod y cyfleoedd hynny ar gael. Rydyn ni'n gwybod, yn yr ysgol uwchradd, mai dim ond 23 y cant o fechgyn ac 14 y cant o ferched, rwy'n credu, sy'n gwneud y gweithgarwch a argymhellir yn y canllawiau. Felly, mae'n rhaid i ni greu'r amodau. Nid yw hyn yn ymwneud â beio pobl; mae'n ymwneud â'r amodau y mae pobl ynddyn nhw, naill ai tlodi neu ddiffyg mynediad at gyfleusterau neu ddiffyg ymwybyddiaeth. Felly, mae angen i ni greu'r amodau fel Llywodraeth i wneud i hynny ddigwydd. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785450 395 Cy 2026-11-10T18:49:17 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=19159&l=cy 261110-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Datblygu Dull Cenedlaethol Newydd ar gyfer Iechyd y Cyhoedd C 261 261 Nerys Evans AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=261 Evans, Nerys Byddwn i hefyd yn dweud y gwnes i ymweld â— 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785451 396 En 2026-11-10T18:49:20 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=19162&l=cy 261110-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Datblygu Dull Cenedlaethol Newydd ar gyfer Iechyd y Cyhoedd C 261 261 Nerys Evans AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=261 Evans, Nerys Fe wnes i ymweld ag Ysgol y Dderwen yng Nghaerfyrddin yr wythnos diwethaf, ysgol gynradd, ysgol yr aeth y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd iddi, ac fe wnes i siarad â'u cyngor ysgol, cyngor o bob oedran. Roedd ganddyn nhw syniadau gwych o ran yr hyn sydd angen i ni fod yn ei wneud. Un oedd cynyddu'r goleuadau yn ein cymunedau i wneud yn siŵr eu bod nhw'n gallu bod yn gorfforol egnïol gyda'r nos. Un oedd mynd i'r afael â fepio a gwneud yn siŵr ein bod ni'n gwneud hynny a cheisio atal pobl rhag dechrau fepio. Roedd clywed hynny gan blant chwech a saith oed yn dipyn o beth. Roedden nhw hefyd eisiau pyst gôl newydd i'r ysgol, nad wyf yn credu ei fod o fewn ein hawdurdodaeth ni, ond yn sicr fe wnaeth y prifathro eu clywed nhw. Ond mae hynny'n bwysig iawn, onid yw e, clywed gan ein pobl ifanc; maen nhw'n deall yr heriau; maen nhw'n gallu gweld yr hyn sydd o'u cwmpas. Ac mae Prif Swyddog Meddygol Cymru yn gwneud darn pwysig iawn o waith ar iechyd plant ac wedi bod yn ymgysylltu â phlant ledled Cymru, ac rydyn ni'n disgwyl i hwnnw gael ei gyhoeddi yn gynnar yn y flwyddyn newydd, gyda rhywfaint o ddata a mewnwelediadau cyfoethog iawn, iawn gan ein pobl ifanc. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785481 397 En 2026-11-10T18:50:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=19202&l=cy 261110-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Datblygu Dull Cenedlaethol Newydd ar gyfer Iechyd y Cyhoedd C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785483 398 Cy 2026-11-10T18:50:20 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=19222&l=cy 261110-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Datblygu Dull Cenedlaethol Newydd ar gyfer Iechyd y Cyhoedd C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Weinidog. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785485 399 Cy 2026-11-10T18:50:21 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=19223&l=cy 261110-9 8. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Datblygu System Les i Gymru C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Symudwn ymlaen at eitem 8, datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: datblygu system les i Gymru. Galwaf ar y Dirprwy Brif Weinidog, Sioned Williams. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785490 400 Cy 2026-11-10T18:50:35 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=19237&l=cy 261110-9 8. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Datblygu System Les i Gymru C 8670 8670 Sioned Williams AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb Williams, Sioned Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd, ac mae'n bleser gen i wneud y datganiad hwn heddiw i amlinellu ein cynnydd o ran datblygu system les i Gymru, system les decach a mwy ystyriol sy'n adlewyrchu anghenion a gwerthoedd Cymru, ac sy'n darparu cymorth effeithiol i unigolion a theuluoedd. Mae'r gwaith yma wedi cael ei hyrwyddo ers tro gan fy mhlaid. Mi gefnogwyd cynnig a gyflwynais i ar hyn gan y Senedd ac mi gafodd ei gychwyn drwy drefniant cydweithio gyda'r weinyddiaeth ddiwethaf. Mae ffocws y Llywodraeth ar atal a mynd i'r afael yn uniongyrchol â'r angen i sicrhau tegwch i bobl Cymru yn golygu bod hyn yn flaenoriaeth gwbl allweddol i fi fel Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb. Mae cyfraddau tlodi yng Nghymru gyda'r uchaf yn y Deyrnas Gyfunol. Os nad ydyn ni'n gweithredu nawr, mae gwir beryg y bydd mwy o aelwydydd yn cael eu tynnu i galedi ariannol neu i argyfwng. Rŷn ni eisoes cymryd camau lle mae'r opsiynau ar gael i ni yng Nghymru, gan gynnwys trwy ein cynnig gofal plant a'n cynnig prydau ysgol am ddim estynedig, ond mae llawer o'r ysgogiadau allweddol ar les yn nwylo Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol. Ddirprwy Lywydd, mae'r egwyddor o wneud y system les i Gymru yn haws ei defnyddio ac yn symlach i'w deall yn ganolog i'r gwaith o'i datblygu. Y nod yw cael system lle mae mwy o bobl yn medru cael yr help y mae ganddyn nhw hawl iddo, o gynlluniau fel cynllun gostyngiadau'r dreth gyngor, prydau ysgol am ddim a thalebau cychwyn iach. Mae hwn yn ymrwymiad sy'n cael ei rannu gan awdurdodau lleol a phartneriaid eraill i sicrhau bod budd-daliadau Cymru yn cael eu darparu mewn ffordd dosturiol sy'n canolbwyntio ar yr unigolyn. Yn ei hanfod, mae hyn yn golygu mynd i'r afael â her syml ond sylfaenol: mae gormod o bobl yng Nghymru sydd ddim yn derbyn y cymorth iawn, ar yr adeg iawn, er bod llawer o gymorth ar gael sydd wedi'i ddylunio i'w helpu. Yn rhy aml, mae'n medru bod yn rhy anodd i ddod o hyd i gymorth, ac mae'r mynediad at y cymorth hwnnw yn medru bod yn gymhleth neu'n anghyson. Pan fydd hynny'n digwydd, mae teuluoedd yn colli mas ar incwm hanfodol, ac mae caledi ac anghydraddoldeb yn gwaethygu. Rŷn ni i gyd yn gwybod beth yw canlyniadau hynny: mwy yn defnyddio banciau bwyd, lefelau cynyddol o ddyledion problemus, a phwysau ar gartrefi sy'n ei chael hi'n anodd talu costau hanfodion bob dydd. Mae'r canlyniadau i'w gweld yn yr effaith mae tlodi yn ei chael ar iechyd, cyrhaeddiad addysgol a chyfleoedd bywyd. Dyna pam mae gwella mynediad at gymorth ariannol yn rhan hanfodol o'n hymdrechion ehangach i fynd i'r afael â thlodi a gwella lles ledled Cymru. Rŷn ni eisoes wedi cyflawni ein hymrwymiad ar gyfer adolygiad annibynnol o fudd-daliadau Cymru. Mi archwiliodd yr adolygiad bwrpas, dull cyflwyno ac effaith budd-daliadau Cymru, ac mae'n darparu argymhellion a fydd yn helpu i ehangu ein gwaith o symleiddio budd-daliadau Cymru. Dwi wedi bod yn glir ein bod ni, drwy'r gwaith hwn, am weld camau pendant sy'n gwella'r ffordd y mae pobl yn cael mynediad i'w hawl i fudd-daliadau Cymru. Mae ein grŵp llywio wedi datblygu map trywydd sy'n cydgrynhoi'r gweithgarwch yng ngham cyntaf y gwaith ac yn ehangu cwmpas y rhaglen i gynnwys budd-daliadau Cymreig eraill y gellir eu symleiddio. Rwy'n edrych ymlaen at gyflwyno'r map trywydd i arweinwyr awdurdodau lleol ar y cyngor partneriaeth yn ddiweddarach yr wythnos yma, i'w gymeradwyo ar y cyd fel rhan o ymrwymiad cyffredin, wedi'i adnewyddu, i ddarparu dull gweithredu mwy cydlynol, sy'n canolbwyntio ar yr unigolyn. Ddirprwy Lywydd, mae'r gwaith yma ar hygyrchedd budd-daliadau Cymru yn dod o fewn cyd-destun ehangach. Does gan Gymru ddim rheolaeth lawn dros bolisi lles, ac mae pobl, yn fy marn i, yn dioddef yn ddiangen o ganlyniad. Dyw system les y Deyrnas Gyfunol ddim bob amser yn cyd-fynd â blaenoriaethau Llywodraeth Cymru, a dyw hi ddim yn cyd-fynd â'n hegwyddorion o degwch a thosturi. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785436 401 Cy 2026-11-10T18:55:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=19502&l=cy 261110-9 8. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Datblygu System Les i Gymru C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785437 402 En 2026-11-10T18:55:20 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=19522&l=cy 261110-9 8. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Datblygu System Les i Gymru C 8670 8670 Sioned Williams AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Er bod gwella mynediad at y cymorth sydd eisoes ar gael yn hanfodol, mae'n rhaid i ni hefyd barhau i archwilio sut all system estynedig o fudd-daliadau a chymorth yng Nghymru ddiwallu anghenion ein cymunedau yn well. Mae achos cryf dros hyn. Mae Cymru yn wynebu heriau cymdeithasol ac economaidd amlwg, ac mae ein profiad wedi dangos bod polisïau yn fwyaf effeithiol pan fyddan nhw wedi'u cynllunio o amgylch realiti cymunedau yng Nghymru. Po fwyaf o ddylanwad sydd gennym dros ddylunio a darparu cymorth, y mwyaf o allu sydd gennym i sicrhau bod help yn cyrraedd y rhai sydd ei angen fwyaf a'i fod yn adlewyrchu ein gwerthoedd o degwch, urddas a chyfiawnder cymdeithasol. Pan edrychwn ni ar yr hyn y mae'r Alban wedi gallu ei gyflawni trwy ei phwerau lles datganoledig, fe allwn ni weld y manteision clir sydd ynghlwm wrth gael mwy o reolaeth dros ddylunio a darparu lles. Mae taliad plant yr Alban wedi gwneud gwahaniaeth gwirioneddol i dlodi plant yn yr Alban. Ac mae hyn yn rhywbeth rydyn ni eisiau ei wneud yma yng Nghymru drwy ein taliad plant Cynnal, gan ddatblygu'r achos dros ddatganoli'r pwerau sydd eu hangen arnom i gyflwyno'r taliad yn llawn, ledled Cymru. Mae'r rhwystr mwyaf i gyflawni Cynnal erbyn hyn yn sefyll, nid yng Nghymru, ond yn San Steffan. Er bod rhywfaint o ymgysylltu wedi bod yn ddiweddar rhwng Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU, erys y ffaith ein bod ni'n aros i glywed a fyddwn ni'n cael diystyriadau'r Adran Gwaith a Phensiynau a Chyllid a Thollau EF sydd eu hangen arnom fel na fydd y taliad, sydd wedi'i dargedu at deuluoedd incwm isel â phlant ifanc sydd ei angen fwyaf, yn arwain at y teuluoedd hynny'n cael eu cosbi. Ddirprwy Lywydd, rwyf felly'n ailadrodd fy ngalwadau ar Lywodraeth y DU i'n cefnogi i wneud cynllun peilot Cynnal yn realiti, nid yn uchelgais. Y gallu i ddylunio datrysiadau sy'n diwallu anghenion cymunedau yng Nghymru yw'r rheswm pam mae'n rhaid i ni barhau i wneud yr achos dros ddatganoli pwerau lles, a fydd yn galluogi Cymru i ddatblygu system sy'n adlewyrchu ein gwerthoedd, ein blaenoriaethau ac anghenion y bobl rydyn ni'n eu gwasanaethu yn well. Nid yw hyn yn rhywbeth y gellir ei gyflawni dros nos. Mae mynd ar drywydd pwerau lles datganoledig a'u gweithredu yn ymrwymiad hirdymor, cymhleth, a bydd angen i'r broses o drosglwyddo pwerau fod yn seiliedig ar ddull clir ac ystyriol, setliad cyllidol teg, ac wedi'i chynllunio'n ofalus gyda Llywodraeth y DU. Rhaid i'n ffocws fod ar wneud y penderfyniadau cywir, yn seiliedig ar dystiolaeth gadarn o ran lle y gallai pwerau lles datganoledig gyflawni'r gwelliannau mwyaf sylweddol i bobl a chymunedau ledled Cymru. Dyma sut y byddwn ni'n datblygu system les Cymru mewn ffordd fesuredig a chynaliadwy, ac yn darparu canlyniadau gwell i aelwydydd ledled Cymru. Yn y cyfamser, fe wna i barhau i ddadlau'r achos dros newid yn y system les bresennol. Ochr yn ochr â Gweinidogion yr Alban, rwyf wedi galw dro ar ôl tro ar Lywodraeth y DU i ddiddymu'r cap ar fudd-daliadau, sy'n parhau i gael effaith negyddol ar bobl yng Nghymru ac sy'n tanseilio ein hymdrechion i fynd i'r afael â thlodi plant. Rwyf hefyd wedi annog Llywodraeth y DU i ymrwymo i adfer y lwfans tai lleol i'r hanner canfed canradd, gan sicrhau bod cymorth tai yn adlewyrchu costau rhent go iawn yn well ac yn darparu mwy o sicrwydd i deuluoedd sy'n wynebu'r risg o dlodi a digartrefedd. Ond mae newid parhaol yn gofyn am fwy na diwygio polisïau nawdd cymdeithasol unigol y DU. Mae'n gofyn bod gan Gymru fwy o reolaeth dros y penderfyniadau lles sy'n effeithio ar fywydau ein dinasyddion. Dyna pam mae Llywodraeth Cymru yn pwyso am fwy o bwerau ar gyfer lles, fel bod Gweinidogion Cymru yn gallu dylunio a chyflawni cynlluniau cymorth ariannol sydd wedi'u gwneud yng Nghymru sy'n adlewyrchu anghenion a gwerthoedd pobl a chymunedau yng Nghymru. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785455 403 Cy 2026-11-10T18:59:06 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=19748&l=cy 261110-9 8. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Datblygu System Les i Gymru C 8670 8670 Sioned Williams AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Rŷn ni'n adeiladu system sy'n seiliedig ar hawliau, sy'n gweithio i bobl Cymru ac sydd wedi'i llywio gan yr ymrwymiadau yn siarter budd-daliadau Cymru sy'n canolbwyntio ar y person. Yn y pen draw, mi ddylai system les roi sylfaen ddibynadwy sy'n atal pobl rhag mynd i dlodi a’u helpu i fyw gydag urddas. Dyna'r nod y tu ôl i'r gwaith yma, a dyna pam mae'r Llywodraeth yma wedi ymrwymo i greu system les sy'n gweithio'n well i bobl Cymru. Diolch. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785492 404 En 2026-11-10T18:59:42 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=19784&l=cy 261110-9 8. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Datblygu System Les i Gymru C 12185 12185 Cristiana Emsley AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12185 Emsley, Cristiana Ar ôl y trafodaethau yr wythnos diwethaf, roeddwn i'n gobeithio y byddai'r Dirprwy Brif Weinidog yn fy synnu gyda rhywbeth gwirioneddol radical: cynnig wedi'i gostio, targed mesuradwy a therfyn amser ar gyfer cyflawni. Yn hytrach, economeg gyfarwydd Llywodraeth Cymru: mynnu mwy o bŵer, addo cynllun arall a beio San Steffan pan nad oes modd cyflawni. Gadewch i mi fod yn glir: rhaid i les amddiffyn y rhai mewn angen, gwobrwyo gwaith a pharchu trethdalwyr. Mae tosturi heb gyfrifoldeb ariannol yn addewid heb ei ariannu, ac mae Cymru wedi cael digon ohonyn nhw. Mae'r Gweinidog yn cyfaddef bod tlodi yng Nghymru yn parhau i fod ymhlith yr uchaf yn y DU—cryn gyflawniad ar ôl degawdau o Lywodraeth ddatganoledig. Economi sy'n ei chael hi'n anodd creu ffyniant, gwasanaethau cyhoeddus dan bwysau a dibyniaeth gynyddol ar gymorth y wladwriaeth. A phresgripsiwn y Llywodraeth? Mwy o bwerau, mwy o wariant a mwy o fiwrocratiaeth. Mae'n ymddangos mai'r hyn sy'n mynd i wella degawdau o ymyrraeth gan y Llywodraeth yw hyd yn oed mwy o ymyrraeth gan y Llywodraeth. Mae'r Gweinidog yn siarad yn frwdfrydig am degwch, urddas a thosturi—geiriau teg—ond mae tegwch yn cael ei fesur nid yn ôl faint o arian trethdalwyr sy'n cael ei ddosbarthu, ond yn ôl a yw bywydau pobl yn gwella mewn gwirionedd. Fe sylwais i ar ebychiadau clywadwy Plaid Cymru yn gynharach pan wnes i ddatgelu cyflwr ofnadwy ein cyllid cyhoeddus. Mae'n ymddangos bod wynebu'r ffigurau yn fwy anghyfforddus na wynebu'r ddyled. Rwy'n ailadrodd, mae dyled flynyddol yn y DU—llog dyled yn unig—fwy na phedair gwaith cyllideb gyfan Llywodraeth Cymru, ac eto mae'r Llywodraeth hon yn mynnu mwy o gyfrifoldebau gwario heb esbonio sut mae'n bwriadu talu amdanyn nhw. A pha dystiolaeth sydd gennym ni o gymhwysedd ariannol? Adolygiad annibynnol, grŵp llywio, map llwybr sy'n aros am gymeradwyaeth arall, digon o broses, ychydig iawn o brawf o gyflawni. Mae datganiad y Gweinidog ei hun yn cyfaddef bod budd-daliadau presennol Cymru yn anodd eu cyrchu, yn gymhleth i'w deall ac yn anghyson. Os na all Gweinidogion wneud i'r system bresennol weithio'n iawn, pam ddylai trethdalwyr ymddiried ynddyn nhw gydag un fwy? Yna rydyn ni'n dod at Cynnal. Mae'r Gweinidog yn canmol taliad plant yr Alban fel model i Gymru. Efallai y dylech chi archwilio cyllid yr Alban mor frwdfrydig â'i pholisïau lles. Erbyn 2029-30, rhagwelir y bydd system nawdd cymdeithasol ddatganoledig yr Alban yn costio £2 biliwn yn fwy na'i chyllid cyfatebol yn y DU, diffyg y bydd yn rhaid i'r Alban ei ariannu ei hun. Yn y cyfamser, mae Cynnal yn parhau i fod yn ddibynnol ar benderfyniadau ynghylch rhyngweithio â budd-daliadau'r DU. Felly, Weinidog, cyn mynnu pwerau'r Alban, ydych chi wedi cyfrifo'r gost i'r Alban? A pha wasanaethau cyhoeddus yng Nghymru fyddech chi'n eu haberthu i dalu am hyn? Ac mae yna broblem ideolegol ddyfnach. Mae'r Gweinidog yn galw am ddiddymu'r cap ar fudd-daliadau a chynyddu cymorth tai, ond nid yw'n cynnig unrhyw asesiad ariannol o'r naill gynnig neu'r llall, dim cost ychwanegol, dim dadansoddiad o gymhellion i weithio, a dim esboniad argyhoeddiadol o sut mae hyn yn lleihau dibyniaeth hirdymor ar les. Oherwydd dylai lles fod yn rhwyd ddiogelwch, nid yn rhywbeth parhaol sy'n disodli cyfle economaidd. Mae system lwyddiannus yn helpu pobl trwy galedi a, phryd bynnag y bo'n bosibl, tuag at annibyniaeth ariannol. Mae'n gwobrwyo gwaith, yn dileu rhwystrau i gyflogaeth, ac yn annog menter. Ond does fawr ddim o sôn yn natganiad y Gweinidog am greu cyfoeth, cynhyrchiant neu wneud i waith dalu. Allwch chi ddim ailddosbarthu'n gynaliadwy gyfoeth y mae eich economi yn methu â'i greu, ac allwch chi ddim gwario eich ffordd i ffyniant trwy ehangu'r peiriannau ailddosbarthu. Mae gennyf dri chwestiwn. Y cyntaf: ble mae'r model ariannol wedi'i gostio'n llawn, gan gynnwys gweinyddiaeth, rhwymedigaethau yn y dyfodol a risgiau cyllidol datganoli lles ymhellach? Yn ail, pa dystiolaeth fesuradwy sy'n dangos y gall y Llywodraeth hon gyflawni budd-daliadau presennol Cymru yn effeithlon cyn ymgymryd â chyfrifoldebau ychwanegol? Ac yn drydydd, pa dargedau penodol fydd yn dangos bod y cynigion hyn yn lleihau dibyniaeth, yn gwella cyflogaeth ac yn helpu aelwydydd i ddod yn annibynnol yn ariannol? Ddirprwy Lywydd, mae angen ffyniant ar Gymru, nid cofeb wleidyddol arall i ddatganoli. All Llywodraeth ddim ailddosbarthu cyfoeth y mae wedi methu â'i greu na chyfnewid uchelgais wleidyddol am gymhwysedd economaidd. Ddirprwy Brif Weinidog, nid prinder tosturi yw'r broblem sydd gennych, diffyg hygrededd ariannol aruthrol yw honno. Diolch. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785473 405 En 2026-11-10T19:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=19802&l=cy 261110-9 8. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Datblygu System Les i Gymru C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785493 406 En 2026-11-10T19:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=19802&l=cy 261110-9 8. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Datblygu System Les i Gymru C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785482 407 Cy 2026-11-10T19:04:47 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=20089&l=cy 261110-9 8. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Datblygu System Les i Gymru C 8670 8670 Sioned Williams AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch. Fe wnes i eich clywed chi, i ddechrau, yn dweud eich bod chi'n cydnabod bod y system les i fod i amddiffyn y rheini sydd mewn angen. Dyna, wrth gwrs, yw pwrpas y system les. Roedd hi'n dda eich clywed chi'n cydnabod hynny. Ond wedyn, yn hwyrach yn eich ymateb, fe wnaethoch chi ddweud na ddylai fod yna ragor o ymyriadau. Wel, ymyrraeth yw’r system les. So, dwi ddim cweit yn gallu dilyn rhesymeg eich dadl. Fe wnaethoch chi sôn wedyn ynglŷn â phwy sydd mewn angen. Wel, mi wnaf i ddweud wrthych chi pwy sydd mewn angen: plant yng Nghymru sydd mewn tlodi. Maen nhw mewn angen. Mae pethau fel yr LHA a’r cap ar fudd-daliadau yn effeithio yn andwyol ar bobl yng Nghymru. A dwi wedi gosod mas y rhesymau pam yn fy natganiad yn gynharach heddiw. Dŷn ni’n gwybod bod yna bethau y gallwn ni eu gwneud petai’r grymoedd gyda ni. Wrth edrych ar yr Alban, dŷn ni’n gweld mai nhw yw’r unig genedl yn y Deyrnas Gyfunol lle mae’r arbenigwyr yn gallu gweld y bydd tlodi plant yn lleihau. Dwi’n meddwl y byddai unrhyw un rhesymol yn y Siambr hon yn meddwl y dylai fod yn ddyletswydd ar unrhyw Lywodraeth Cymru, unrhyw un sy’n gwasanaethu eu cymunedau yn y Siambr hon, i leihau tlodi plant. Fe fydd cael y grymoedd yna, er enghraifft, er mwyn gallu gwneud rhywbeth yn debyg i’r taliad plant y mae’r Alban yn medru ei wneud dan eu grymoedd nhw, ac felly yn cael y canlyniadau y mae disgwyl iddyn nhw eu cael o ran hynny, a fydd yn cael canlyniadau hirdymor, y tu hwnt i dargedau yn y flwyddyn gyntaf neu’r ail flwyddyn—mae hwn yn rhywbeth a fydd yn para oes i’r plant yna a fydd yn gallu cael eu codi o dlodi—. Byddai cael y grymoedd hynny—. Mae yna bethau rŷn ni’n gwybod y gallwn ni eu gwneud petai’r grymoedd hynny gyda ni. Fe wnaethoch chi wedyn sarhau’r gwaith partneriaeth sy’n mynd rhagddo gyda’r 22 o awdurdodau lleol sydd gyda ni, sy’n rhan o’r gwaith o ddelifro ar symleiddio a gwneud y budd-daliadau yn fwy hygyrch i bobl Cymru—a gwnaethoch chi sôn eich bod chi’n deall pam bod angen gwneud hynny. Wel, mae yna 22 o awdurdodau lleol. Mae angen i ni eu cael nhw at ei gilydd i edrych ar yr holl ffyrdd gwahanol y mae nhw, ar hyn o bryd, yn cefnogi cymunedau, yn dosbarthu ac yn delifro ar eu cynlluniau nhw eu hunain, a hefyd y cynlluniau y mae nhw’n delifro ar ran Llywodraeth Cymru, i gefnogi teuluoedd sydd mewn angen. Felly, mae’r gwaith yna, fel y gallwch chi ddychmygu, 22 o awdurdodau lleol—. Mae nhw i gyd yn ymrwymedig i’r gwaith yma, ond mae angen i ni wneud yn siŵr ein bod ni’n gwneud y gwaith yma’n iawn, a’n bod ni’n deall yr heriau a’r hyn sydd angen ei oresgyn er mwyn gwneud hynny. Allwch chi ddim troi switsh ar systemau sy’n gymhleth ac wedi bodoli ers nifer o flynyddoedd. Mae’n rhaid i chi wneud hynny mewn partneriaeth. Dyna sut rydych chi’n gweithredu polisi yn effeithiol. Ac wedyn, o ran dod at beth fyddai'n costio i Lywodraeth Cymru, o ran beth fyddai datganoli lles yn costio, wrth gwrs, fel y soniais i yn fy natganiad, byddai'n rhaid gwneud hyn mewn ffordd gyfrifol a thros amser, fel a ddigwyddodd yn yr Alban, mewn difri. Dwi’n cydnabod y byddai yna oblygiadau ariannol i Lywodraeth Cymru yn hyn o beth, ond beth fyddwn i eisiau gwneud yn sicr ohono fe yw ein bod ni yn cael setliad teg o ran y gwaith yna, i gyd-fynd â'r grymoedd, gan Lywodraeth y Deyrnas Gyfunol, wrth i ni, yn raddol, ddatganoli pwerau a fyddai yn ein galluogi ni yn y pen draw i wasanaethu pobl mewn angen yng Nghymru yn well. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785403 408 Cy 2026-11-10T19:05:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=20102&l=cy 261110-9 8. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Datblygu System Les i Gymru C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785406 409 En 2026-11-10T19:09:10 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=20352&l=cy 261110-9 8. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Datblygu System Les i Gymru C 12175 12175 Shav Taj AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12175 Taj, Shav Fel y mae'r Gweinidog Cabinet yn ei ddweud, mae datblygu system wedi'i diffinio'n glir ar gyfer Cymru yn barhad o broses yr wyf yn bersonol wedi'i chefnogi ers tro. Roedd yn system a gafodd ei sefydlu gan Lywodraeth flaenorol Cymru, felly rwyf wir yn croesawu'r ffaith bod y ffocws yn mynd i barhau heddiw. Yn nhymor blaenorol y Senedd, buddsoddodd Llywodraeth Lafur Cymru £7 biliwn mewn polisïau sy'n rhoi arian yn ôl ym mhocedi pobl, gan helpu gyda chostau byw. Fe wnaethon ni lansio siarter budd-daliadau Cymru gyda'n cynghorau i sicrhau bod cynifer o bobl â phosibl yn manteisio ar fudd-daliadau Cymru. Fe wnaethon ni roi cymorth arian parod i bobl mewn angen drwy'r gronfa cymorth dewisol, a helpu pobl gyda mwy na miliwn o broblemau lles cymdeithasol. Felly, mae'n bwysig bod y gwaith hwn yn parhau, fel rydych chi'n ei ddweud, mewn partneriaeth—ymdrech rhwng Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU, awdurdodau lleol a'r elusennau niferus sy'n gwneud y gwaith pwysig hwn yng Nghymru. Bydd y Gweinidog Cabinet yn ymwybodol bod ei rhagflaenydd hefyd wedi galw am ddiddymu'r cap ar fudd-daliadau ac adfer y lwfans tai lleol, ac felly rydyn ni'n gytûn ar y materion hynny hefyd. A wnaiff y Gweinidog Cabinet hefyd ymuno â mi i gydnabod bod codi'r cap dau blentyn ar y budd-dal plant wedi cael effaith gadarnhaol yma yng Nghymru? Y llynedd, roedd mwy na 73,000 o blant yn byw mewn cartrefi yr oedd y polisi creulon hwn yn effeithio arnyn nhw, ac mae'r penderfyniad gan Lywodraeth Lafur y DU i ddileu'r cap hwnnw wedi cael effaith amlwg ar ganran y plant yma yng Nghymru sy'n byw mewn tlodi. Ond gan gydnabod nad yw pawb, yn amlwg, yn gallu gweithio, sut fydd y system les newydd arfaethedig ar gyfer Cymru yn helpu'r rhai sy'n gallu gweithio, gan gynnwys pobl anabl sydd angen addasiadau a chymorth rhesymol i gael mynediad at waith a pharhau i weithio? Os a phryd fydd Llywodraeth Cymru yn cael y golau gwyrdd i gyflawni taliad Cynnal, a oes gan y Gweinidog gynllun ar waith i gyflawni'r cynllun peilot? Beth fyddai'r amserlen ar gyfer taliadau'n cyrraedd teuluoedd a'r amserlen ar gyfer ei gyflwyno'n ehangach? Bydd sicrhau fframwaith cynhwysfawr a chydgysylltiedig ar gyfer budd-daliadau yn gosod galw gweithredol sylweddol ar wasanaethau rheng flaen, felly pa adnoddau ariannol a gweinyddol penodol y mae'r Llywodraeth hon yn eu dyrannu i'n 22 o awdurdodau lleol i sicrhau eu bod nhw wedyn yn gallu cyflawni'r fframwaith awtomatig hwn yn ddidrafferth heb orlwytho cyllidebau cynghorau lleol? Ac yn olaf, ymrwymodd Llafur Cymru i roi'r siarter budd-daliadau mewn cyfraith, felly a wnaiff y Gweinidog Cabinet ymrwymo heddiw i fynd ar drywydd hyn? Diolch. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785444 410 En 2026-11-10T19:10:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=20402&l=cy 261110-9 8. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Datblygu System Les i Gymru C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785445 411 Cy 2026-11-10T19:11:45 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=20507&l=cy 261110-9 8. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Datblygu System Les i Gymru C 8670 8670 Sioned Williams AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch yn fawr. Ie, gwaith drwy'r cytundeb cydweithio gyda Phlaid Cymru oedd y gwaith, ac roeddwn i'n falch o gydweithio ar yr ymrwymiad yna. Fel y dywedais i, cyn i hynny ddod, fe wnes i bwyso ar y Llywodraeth fel Aelod unigol, ac roedd eraill, wrth gwrs, fel Sefydliad Bevan, dros gyfnod hir, wedi dweud bod y gwaith yma yn hanfodol. Felly roeddwn i'n falch o fedru dechrau ar y gwaith yna drwy'r cytundeb cydweithio. Dwi jest eisiau atgoffa Aelodau ynglŷn â'r terfyn dau blentyn. Dyw hwnna ddim yr un peth, wrth gwrs, â’r cap budd-daliadau. Fe wyrdrowyd y penderfyniad hynod greulon hwnnw gan y Ceidwadwyr yn llawer rhy hwyr gan Lywodraeth Lafur y Deyrnas Gyfunol a ddaeth i rym. Roeddwn i'n falch o weld hynny wedyn yn cael ei wyrdroi. Ond mae'r cap yn dal nifer o'r plant a'r teuluoedd yna sydd wedi elwa o godi'r terfyn. Maen nhw nawr yn cael eu dal gan y cap. Mae yna ystadegau gan Sefydliad Bevan ar hyn. Felly, byddwn i yn croesawu pe bai'r Blaid Lafur yng Nghymru yn pwyso ar ei chwaer blaid—neu pwy bynnag ydyn nhw, y blaid yn San Steffan—i weithredu ar hynny. Mae hynny o fewn grym Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol, a byddai'n gwneud llawer iawn o wahaniaeth. Beth dwi'n methu ei ddeall yw hyn: os yw Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol yn gallu gwneud rhywbeth sydd wedi cael croeso mawr, yn amlwg, gennym ni, sef codi'r terfyn dau blentyn yna—sydd, dwi'n cydnabod, yn gwneud llawer iawn o wahaniaeth—pam ddim ein helpu ni i ddelifro peilot Cynnal? Dwi jest ddim yn gallu deall y peth. Mae hynny'n rhywbeth y gallwn ni ei wneud gyda'n cyllid ein hunain ac o dan ein pwerau ein hunain, delifro'r peilot yna. Felly dwi ddim yn deall pam fod oedi.  O ran pa mor barod y byddem ni i fynd ac o ran yr amserlen ar hynny, rydyn ni, mwy neu lai, yn barod i fynd. Rydyn ni wedi bod yn cwrdd gyda Steffan Evans, prif weithredwr Sefydliad Bevan, cyd-gadeirydd gyda fi ar y grŵp llywio yna, yn cynnwys hefyd Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, wrth gwrs, a phartneriaid eraill. Mae'r cynllun yn barod. Beth mae'n rhaid i ni ei wneud yw cael y caniatâd cyn ein bod ni'n medru ei wneud e.  Fe wnaethon ni ddweud, wrth ddod i Lywodraeth, ein bod ni'n moyn gwneud hwn cyn gynted â phosibl, ac felly mae e'n destun rhwystredigaeth fawr i fi bod y Prif Weinidog, sydd yn dweud ei fod e'n moyn gweld llewyrch ym mhob cod post, lle rŷn ni'n gwybod yng Nghymru bod nifer fawr o'r codau post yna, bron pob un ohonyn nhw a dweud y gwir, yn ddieithriad, yn cynnwys plant mewn tlodi—. Dyw e ddim yn fodlon pwyso ar y Trysorlys i roi'r caniatâd i ni, a fyddai'n costio dim byd i Lywodraeth y Deyrnas Gyfunol. Felly, eto, rwy'n apelio arnoch chi ar y meinciau Llafur i wneud yr apêl yna eich hunain i'ch Aelodau Seneddol ac i'ch arweinydd yn San Steffan. Felly, rŷch chi'n hollol iawn o ran—. A dwi'n cydnabod ac wedi cydnabod y gwaith mae awdurdodau lleol wedi ei wneud ar hwn. Maen nhw'n bartneriaid cwbl allweddol a chwbl sylfaenol i Lywodraeth Cymru mewn cymaint o ffyrdd ac, wrth gwrs, yn y gwaith yma hefyd. Rhywbeth rydyn ni wedi'i ystyried, er enghraifft, yw sicrhau bod yna modd o alluogi a chyllido'r delivery wedyn gyda rhaglenni fel Cynnal—a, phe baem ni'n cael y grymoedd, bethau eraill—i fedru gwneud yn siŵr eu bod nhw â'r capasiti i ddelifro hynny. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785442 412 Cy 2026-11-10T19:15:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=20702&l=cy 261110-9 8. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Datblygu System Les i Gymru C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785447 413 En 2026-11-10T19:15:39 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=20741&l=cy 261110-9 8. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Datblygu System Les i Gymru C 4787 4787 Peter Fox AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4787 Fox, Peter Diolch eto, Dirprwy Brif Weinidog, am ddatganiad arall. Mae pawb eisiau system sy'n hawdd ei llywio ac sy'n sicrhau bod cymorth yn cyrraedd y rhai sydd wir ei angen. Y cwestiwn, fodd bynnag, yw a yw'r cyhoeddiad diweddaraf hwn yn creu haen arall o fiwrocratiaeth a chost weinyddol. Ar adeg pan fo cyllid cyhoeddus o dan bwysau sylweddol, bydd trethdalwyr eisiau gwybod, yn gywir ddigon, faint mae'r system les newydd hon i Gymru yn ei chostio, pa arbedion y bydd yn eu cynhyrchu a pha welliannau mesuradwy y bydd yn eu cyflawni mewn gwirionedd. Felly, rwy'n ofni y gallai fod gennym athroniaethau gwleidyddol gwahanol o ran y ffordd ymlaen ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol. Yn rhy aml, o dan Lafur, a nawr Plaid Cymru, rydyn ni wedi gweld adnoddau'n cael eu neilltuo i ailstrwythuro'r Llywodraeth yn hytrach na gwella canlyniadau i bobl sy'n dibynnu ar wasanaethau. Mae'r Ceidwadwyr o'r farn y dylai pob punt sy'n cael ei gwario gan y Llywodraeth roi gwerth am arian ac y dylai gwastraff gael ei ddileu lle bynnag y mae'n bodoli. Dylai'r rhai y mae gwir angen cymorth y wladwriaeth arnyn nhw, ei gael—does neb yn cwestiynu hynny. Mae gennym ni ddyletswydd i gefnogi pobl anabl, gofalwyr, y rhai sy'n wynebu caledi annisgwyl a'r rhai sydd, heb fai arnyn nhw eu hunain, yn methu gweithio. Dylen ni bob amser sicrhau bod help ar gael i'r rhai mwyaf agored i niwed mewn cymdeithas. Fodd bynnag, rhaid i les hefyd fod yn gynaliadwy. Lle y gall pobl weithio, dylen nhw gael eu cefnogi a'u hannog i gael gwaith oherwydd gwaith yw'r llwybr mwyaf dibynadwy allan o dlodi o hyd, gan ddarparu nid yn unig sicrwydd ariannol, ond cyfle, diben ac annibyniaeth. Dylen ni hefyd fod yn onest am yr her ehangach sy'n wynebu'r system les. Fel y dywedodd Kemi Badenoch yn ddiweddar, 'Er ei fod yn cael ei alw'n Gredyd Cynhwysol, dydy hynny ddim yn golygu y dylai pawb' ei gael. Yn ein barn ni, nid gorymestyn dibyniaeth yw'r llwybr gorau allan o dlodi, ond twf economaidd, creu swyddi a helpu mwy o bobl i gael gwaith. Ein ffocws ni yw cael Cymru i weithio, creu cyfleoedd, cefnogi busnesau a sicrhau bod gwaith yn talu bob amser. Ddirprwy Brif Weinidog, rydych chi wedi cadarnhau heddiw yr hyn y gallai llawer o bobl fod wedi amau, sef nad yw'r agenda hon, erbyn hyn, yn ymwneud â gwella mynediad at gymorth presennol yn unig, ond yn ymwneud â gwneud yr achos dros ddatganoli pellach, ac nid dyna'r ffordd gywir ymlaen yn ein barn ni. Mae Gweinidogion wedi tynnu sylw yn uniongyrchol at bwerau lles yr Alban ac wedi dadlau dros fwy o reolaeth yng Nghymru. Cyn mynd ar drywydd pwerau newydd, dylai Llywodraeth Cymru ddangos bod gwasanaethau datganoledig presennol yn darparu gwelliannau mesuradwy i'r bobl sy'n dibynnu arnyn nhw. Unwaith eto, yn erbyn y cefndir hwnnw, Ddirprwy Brif Weinidog, allwch chi roi rhai atebion clir? Mae trethdalwyr yn haeddu gwybod pa gostau ychwanegol y bydd y cynigion hyn yn eu creu a pha ganlyniadau mesuradwy rydych chi wedi'u cyflawni hyd yma trwy eich fframweithiau polisi. Rydych chi wedi sôn dro ar ôl tro am wella mynediad at gymorth a chynyddu'r nifer sy'n manteisio arno. Ar ôl blynyddoedd o waith yn y maes hwn, faint o bobl ychwanegol sy'n llwyddo i gael mynediad at gymorth nawr a pha dystiolaeth sydd yna bod canlyniadau wedi gwella o ganlyniad i hynny? Pa dystiolaeth sydd yna bod y rhaglen hon wedi gwella canlyniadau yn hytrach na dim ond ehangu gweinyddiaeth? Allwch chi, Ddirprwy Brif Weinidog, warantu bod y fenter hon yn canolbwyntio'n gyfan gwbl ar wella gwasanaethau i hawlwyr yn hytrach na gweithredu fel carreg sarn tuag at ddatganoli lles ymhellach? Diolch. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785454 414 En 2026-11-10T19:19:36 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=20978&l=cy 261110-9 8. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Datblygu System Les i Gymru C 8670 8670 Sioned Williams AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch yn fawr. Rwy'n credu y byddwn ni'n debygol o anghytuno ar ein hymagwedd tuag at hyn, a dyna pam rydyn ni mewn gwahanol bleidiau, Peter Fox. Rwy'n gwrthod y cysyniad deuaidd ffug hwnnw, mewn gwirionedd, rhwng dibyniaeth a chymorth. Yn amlwg, dyliai pobl sy'n gallu gweithio gael eu hannog i weithio, ond cael eu 'galluogi i weithio' yw'r iaith y byddwn i'n ei defnyddio. Mae'n rhaid i ni wneud yn siŵr bod pobl yn gallu manteisio ar gyfleoedd i gael gwaith ac, weithiau, o leoedd o anfantais, dydyn nhw ddim yn gallu gwneud hynny. Dyna un o'r rhesymau, er enghraifft, pam rydyn ni'n ehangu gofal plant sydd wedi'i ariannu, oherwydd rydyn ni'n gwybod bod cost uchel gofal plant yn rhwystr i bobl allu gweithio. Felly, dydy'r bobl hynny ddim yn gallu gweithio na chynyddu eu horiau, a fyddai'n rhoi hwb i'w hincwm ac, efallai, wedyn, fyddai ddim angen cymaint o gymorth arnyn nhw gan y system fudd-daliadau. Ond mae'n mynd yn ehangach na hynny, onid yw e? Yn gyntaf, o ran biwrocratiaeth, holl bwynt y gwaith ar siarter budd-daliadau Cymru yw lleihau biwrocratiaeth, oherwydd, yn amlwg, yr hyn rydyn ni'n ei wneud yw ceisio defnyddio dull 'dywedwch wrthym unwaith'. Gall hynny wneud gwahaniaeth gwirioneddol i brofiadau pobl, gan leihau'r fiwrocratiaeth ddiangen honno, fel nad oes angen iddyn nhw fynd i lawer o adrannau yn y cyngor i gael gwahanol fathau o gymorth y byddan nhw'n gymwys ar ei gyfer, ond mae un porth, un ffordd o gael mynediad at fudd-daliadau allweddol. Tri ar hyn o bryd, a bydd rhan nesaf y gwaith hwn yn ystyried sut allwn ni wedyn symud ymlaen o'r fan yna. Felly, rydyn ni'n gweithio gydag awdurdodau lleol nawr i ymwreiddio'r dull hwn yn fwy cyson ledled Cymru, gan greu system sy'n llawer mwy cydgysylltiedig ac sy'n llawer haws ei defnyddio, ac rwy'n credu y bydd yn haws, hefyd, i awdurdodau lleol. Felly, rydyn ni'n mynd i adeiladu ar y cynnydd sydd wedi'i wneud hyd yma. Rydyn ni'n mynd i ehangu cwmpas y rhaglen i gynnwys budd-daliadau ychwanegol. Ac nid pethau ychwanegol mohonynt; mae'r rhain yn bethau rydyn ni eisoes yn eu hariannu, rydyn ni eisoes yn eu gwneud ac yn rhoi arian ar eu cyfer. Y pwynt yw bod pobl yn ei chael hi'n anodd cael mynediad i'r pethau hyn. Ac rydyn ni'n gwybod, wedyn, pan nad yw pobl yn cael digon o gymorth, mae'n costio llawer mwy i bwrs y wlad maes o law. Fe wnaethon ni glywed yn y datganiad blaenorol, a roddwyd gan fy nghyd-Aelod, y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol, am yr effaith y gall incwm isel a thlodi ei chael ar iechyd. Rydyn ni'n gwybod cost iechyd, onid ydyn ni? Rydyn ni'n gwybod cost darparu gofal iechyd. Dyma'r mesur ataliol eithaf. Mae hyn yn darparu'r cymorth hwnnw pan fydd ei angen ar bobl, gan ei ddarparu iddyn nhw mor gyflym ac mor hawdd â phosibl, er mwyn atal canlyniadau peidio â bod â digon o incwm yn y dyfodol. Felly, mewn gwirionedd, mae hon yn enghraifft glasurol o fuddsoddi i arbed. Fe wnaethoch chi sôn am fod yn effeithiol, mae hyn yn sicr yn ymwneud â bod yn effeithiol. Mae hyn yn ffordd effeithiol o lunio polisïau, mae hyn yn ffordd effeithiol o ddarparu cymorth wedi'i ariannu gan Lywodraeth Cymru. Felly, mae buddsoddi, fel y dywedais i, i sicrhau bod pobl yn manteisio ar yr hyn y mae ganddyn nhw'r hawl iddo yn fesur ataliol allweddol, a dyna pam rydyn ni yn—. Gallwch chi weld bod gen i deimladau personol am hyn. Rydw i wedi ymgyrchu dros hyn ers tro. Mae hyn yn rhywbeth y mae Plaid Cymru fel Llywodraeth Cymru, sydd mewn Llywodraeth nawr, yn teimlo'n gryf iawn amdano, ac rwy'n credu ei fod yn rhan o ganolbwynt yr agenda ataliol honno. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785446 415 En 2026-11-10T19:20:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=21002&l=cy 261110-9 8. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Datblygu System Les i Gymru C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785449 416 En 2026-11-10T19:23:27 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=21209&l=cy 261110-9 8. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Datblygu System Les i Gymru C 12141 12141 Zaynub Akbar AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12141 Akbar, Zaynub Hoffwn ddiolch i'r Dirprwy Brif Weinidog am y datganiad heddiw, ac rwy'n croesawu'r galwadau i ddatblygu system les bwrpasol i Gymru. Ond, er mwyn iddi fod yn effeithiol, rhaid iddi fod yn hygyrch ac yn gynhwysol hefyd. Yn y datganiad hwn, fe wnaethoch chi sôn am bwysigrwydd  canolbwyntio ar yr unigolyn, felly hoffwn ganolbwyntio ar ein poblogaeth oedrannus yn benodol. Mae tua 53,000 o bobl 60 oed yn byw yn fy etholaeth i, sef Caerdydd Ffynnon Taf, sef cyfrif am tua 25 y cant o'r boblogaeth, ac, fel y gwyddom, mae gan Gymru boblogaeth sy'n heneiddio hefyd. Mae llawer o'r rheini yn cael credyd pensiwn a chredyd cynhwysol ac, fel y gwyddom, yn rhy aml, mae'n wir na allwch chi gael un budd-dal heb gael un arall, felly yr anhawster yw hyd yn oed cael troed ar ris gyntaf yr ysgol, yn hynny o beth. Dangosodd adroddiad diweddar gan Gomisiynydd Pobl Hŷn Cymru, hefyd, y gall tlodi ac allgáu digidol atgyfnerthu ei gilydd yn aml, ac yn enwedig o ran ein poblogaeth oedrannus. Gall systemau digidol fod yn wirioneddol llethol ac yn anodd eu llywio. Felly, hoffwn wybod sut fydd y Gweinidog Cabinet yn gweithio ar draws y Llywodraeth i ddylunio system les i Gymru sy'n hygyrch i'n pobl hŷn, gan sicrhau eu bod nhw'n gallu hawlio'r hyn y mae ganddyn nhw'r hawl i'w gael? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785452 417 Cy 2026-11-10T19:24:41 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=21283&l=cy 261110-9 8. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Datblygu System Les i Gymru C 8670 8670 Sioned Williams AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch yn fawr am y cwestiwn. Mae hi'n ystyriaeth hynod a bwysig gyda ni o ran y gwaith yma, a'r grŵp llywio. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785453 418 En 2026-11-10T19:24:57 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=21299&l=cy 261110-9 8. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Datblygu System Les i Gymru C 8670 8670 Sioned Williams AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Fel y gwnaethoch chi ei nodi, mae'r dull sy'n canolbwyntio ar yr unigolyn yn hollol allweddol i hyn, oherwydd rydyn ni'n siarad yn y pen draw am bobl, onid ydyn ni—pobl â phob math o fywydau ac amgylchiadau gwahanol y mae angen eu cefnogi, efallai mewn ffyrdd tebyg, ond mae'r ffordd y gallan nhw fanteisio ar y cymorth hwnnw a'r amgylchiadau y maen nhw ynddyn nhw, yn amlwg, yn unigryw i bob aelwyd, onid ydyn nhw? Felly, mae sicrhau bod ceisiadau a deunydd hyrwyddo ar gael mewn amrywiaeth o fformatau hygyrch yn wirioneddol allweddol, ac nid ar-lein yn unig. Rwy'n credu bod hynny'n bwysig iawn o ran pobl hŷn. Mae yna gynrychiolydd o swyddfa'r comisiynydd pobl hŷn ar grŵp llywio symleiddio budd-daliadau Cymru. Felly, rydyn ni'n cael gwybodaeth allweddol yn y fan yna a her gan y cynrychiolydd hwnnw, sy'n sicrhau bod barn a safbwyntiau pobl hŷn yng Nghymru yn cael eu clywed wrth i'r gwaith hwn fynd rhagddo. Gan fod pobl hŷn yn grŵp allweddol o'r boblogaeth yn y gronfa gynghori sengl, mae cyllid wedi cael ei ddyfarnu i Age Concern Morgannwg ac Age Cymru Gwent am gyfnod o dair blynedd rhwng Ebrill 2025 a Mawrth 2028. Mae'r cyllid hwnnw hefyd yn cael ei ddefnyddio i wella mynediad at gyngor lles cymdeithasol, cymorth cynhwysiant digidol, a'r ymgysylltu cymunedol hwnnw i bobl dros 50 oed. Mae'r gwasanaethau cynghori hynny wedyn, sydd hefyd yn allweddol, onid ydyn nhw—nhw yw'r ffordd o gyfeirio pobl at y cymorth hwn—yn cael eu darparu trwy gyfuniad o bethau fel ymweliadau cartref a sesiynau allgymorth dros dro. Gallan nhw ddigwydd mewn pob math o leoedd. Efallai eich bod chi wedi eu gweld. Rwy'n gwybod fy mod i wedi eu gweld nhw yn fy etholaeth fy hun, lle maen nhw'n mynd i archfarchnadoedd a llyfrgelloedd, lle mae pobl hŷn yn mynd o ddydd i ddydd ac o wythnos i wythnos, ac, yn amlwg, y lleoliadau cymunedol hynny sy'n seiliedig ar bartneriaeth. Felly, rwy'n credu bod y dull cyfunol hwnnw yn cefnogi hygyrchedd i gleientiaid sydd â chyflyrau iechyd neu broblemau symudedd neu sydd, wrth gwrs, yn oedrannus. Byddwch chi wedi fy nghlywed yn sôn yn gynharach am ymgyrch 'Hawliwch yr Hyn sy'n Ddyledus i Chi' hefyd. Unwaith eto, mae honno'n ymwneud â helpu, onid yw hi? Mae honno'n ymwneud â sicrhau, efallai i bobl oedrannus, a fyddai'n ei chael hi ychydig yn anodd cael rhai o'r sgyrsiau hynny, neu sydd ychydig yn swil amdano—. Mae hynny'n rhywbeth sy'n codi eto pan ydyn ni'n clywed gan grwpiau sy'n cynrychioli pobl hŷn—maen nhw'n eithaf swil ynglŷn â hawlio'r hyn y mae ganddyn nhw'r hawl i'w gael. Mae yna agwedd genedliadol tuag ato. Felly, dyna pam mae Advicelink Cymru a'r ymgyrch 'Hawliwch yr Hyn sy'n Ddyledus i Chi' yn hanfodol yn y fan yna. Unwaith eto, mae 'Hawliwch yr Hyn Sy'n Ddyledus i Chi', fel y dywedais i'n gynharach, yn defnyddio amrywiaeth o sianeli cyfryngau, nid ar-lein yn unig, ac mae hefyd yn cynnwys ymgyrch bostio i gartrefi ledled Cymru a hysbysebu trwy fferyllfeydd a gwasanaethau meddygon teulu. Fe wnaethoch chi sôn am gredyd cynhwysol a chredyd pensiwn. Wrth gwrs, maen nhw'n fudd-daliadau a gedwir yn ôl. Unwaith eto, rwy'n credu bod hynny'n dangos—ac rydyn ni wedi clywed hynny, ac rwy'n siŵr bod llawer o Aelodau wedi clywed hynny—bod y rhyngweithio hwn rhwng budd-daliadau yn gallu bod yn broblematig weithiau. Unwaith eto, pe baen ni'n gallu dylunio'r rheini yng Nghymru, fe allen ni eu dylunio'n well. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785464 419 En 2026-11-10T19:25:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=21302&l=cy 261110-9 8. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Datblygu System Les i Gymru C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785472 420 En 2026-11-10T19:28:14 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=21496&l=cy 261110-9 8. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Datblygu System Les i Gymru C 12181 12181 Adrian Mason AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12181 Mason, Adrian Ddirprwy Brif Weinidog, rwyf eisiau sôn am grŵp o bobl sydd heb gael eu crybwyll yn eich datganiad. Mae gofalwyr di-dâl yn rhoi cymorth aruthrol i les pobl yng Nghymru. Fe ges i fy syfrdanu pan wnes i ymchwilio i'r ystadegau yn y fan yma: roedd darparwyr gofal di-dâl yn gwneud cyfraniad economaidd o £10.7 biliwn y flwyddyn yn 2026, sy'n fwy na chyllideb gyfan GIG Cymru. Gyda'i gilydd, mae gofalwyr di-dâl yn darparu 9 miliwn o oriau o ofal bob wythnos yng Nghymru yn unig. Canran y bobl sy'n darparu gofal di-dâl yng Nghymru yw 10.5 y cant, o'i gymharu â 9 y cant yn Lloegr. Mae beichiau gofal di-dâl yn arbennig o amlwg i bobl hŷn. Mae Age Cymru yn adrodd bod 29 y cant o bobl hŷn yn darparu gofal di-dâl i o leiaf un person, ac mae mwy na 57 y cant yn gweld hyn yn her. Felly, Ddirprwy Brif Weinidog, beth sy'n cael ei wneud i wella cymorth i ofalwyr di-dâl yng Nghymru ac i gydnabod eu cyfraniad amhrisiadwy i wasanaethau lles ledled Cymru, a pham nad ydyn nhw wedi'u cynnwys? Diolch. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785477 421 Cy 2026-11-10T19:29:21 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=21563&l=cy 261110-9 8. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Datblygu System Les i Gymru C 8670 8670 Sioned Williams AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch yn fawr am y cwestiwn. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785478 422 En 2026-11-10T19:29:22 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=21564&l=cy 261110-9 8. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Datblygu System Les i Gymru C 8670 8670 Sioned Williams AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch yn fawr iawn am godi'r mater ynghylch y cymorth i ofalwyr di-dâl. Rydyn ni'n sicr yn cydnabod y cyfraniad y mae gofalwyr di-dâl yn ei wneud, a amlinellwyd mor glir gennych yn y fan yna. Mae newid wedi bod yn ddiweddar, ond rydyn ni wedi gwybod ers tro bod ymyl dibyn wedi bod o ran lwfans gofalwr, onid oes e? Mae hynny'n rhywbeth y gallen ni fod wedi ei gywiro amser maith yn ôl pe bai'r pwerau hynny wedi bod gennym ni yma yng Nghymru. Rwy'n gwybod yr aberth a'r sefyllfaoedd y gall gofalwyr di-dâl eu hwynebu, oherwydd mae llawer ohonyn nhw'n gorfod lleihau eu horiau gwaith neu hyd yn oed rhoi'r gorau i'w gwaith yn llwyr i ofalu am eu hanwyliaid. Maen nhw'n gwneud hynny allan o gariad, a ble fydden ni hebddyn nhw? Ond rydyn ni hefyd yn gwybod bod aberth mawr yno, a hynny yn ariannol hefyd. Felly, rwy'n credu, eto, bod cael y system integredig hon sy'n gallu cyfeirio gofalwyr di-dâl at bob math o gymorth y bydden nhw'n gymwys ar ei gyfer—. Ac mae hefyd yn gweithredu fel y man cyswllt hwnnw â gwasanaethau, oherwydd rydyn ni hefyd yn gwybod nad yw gofalwyr di-dâl—llawer ohonyn nhw, canran fawr ohonyn nhw—yn cael asesiadau anghenion gofalwyr y dylen nhw eu cael. Dydy llawer ohonyn nhw ddim hyd yn oed yn cydnabod eu bod nhw'n ofalwyr. Felly, mae'n ymwneud â chael y man cyswllt hwn gydag awdurdodau lleol, dull dweud wrthym unwaith, lle y gall yr anghenion hynny gael eu cydnabod, a lle y gallan nhw gael eu cyfeirio at y cymorth y mae Llywodraeth Cymru yn ei ddarparu yn benodol ar gyfer gofalwyr di-dâl, fel y cynllun gofal seibiant, er enghraifft, ond hefyd sicrhau bod ganddyn nhw bopeth y mae ganddyn nhw hawl i'w gael hefyd. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785411 423 En 2026-11-10T19:30:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=21602&l=cy 261110-9 8. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Datblygu System Les i Gymru C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785413 424 En 2026-11-10T19:31:16 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=21678&l=cy 261110-9 8. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Datblygu System Les i Gymru C 12172 12172 Rebeca Phillips AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12172 Phillips, Rebaca Rwy'n croesawu'r datganiad gan y Llywodraeth heddiw sy'n nodi ein huchelgais, nid yn unig fel plaid, ond fel cenedl sy'n blaenoriaethu pobl, teuluoedd a'r rhai sy'n cael eu gadael ar ôl yn ein cymunedau. Mae hyn yn rhywbeth sydd eisoes yn hirddisgwyliedig, gan fod pobl yng Nghymru angen y cymorth nawr ac mae angen i'r cymorth hwnnw gyrraedd y bobl sydd wir yn ei haeddu. Dydy pobl ddim yn gofyn am roddion. Mae angen achubiaeth ar bobl. Mae angen y cymorth hwn i brynu bwyd, talu biliau ynni a thalu costau rhent cynyddol. Rwy'n falch bod y Llywodraeth hon yn gweithio'n galed i sicrhau bod y rhai sydd â hawl i gael cymorth yn gallu cael manteisio arno. Rydyn ni wedi bod yn clywed ers llawer rhy hir bod y gyfradd tlodi plant yng Nghymru yn rhy uchel. Rwy'n falch bod y Llywodraeth hon yn gweithio'n galed i'w gostwng, gan gynnwys drwy ein taliad plant Cynnal, a allai helpu hyd at 15,000 o blant. Gyda phenderfyniadau am Gymru yn cael eu gwneud orau yng Nghymru, a all y Gweinidog roi diweddariad ar drafodaethau sy'n digwydd gyda Llywodraeth y DU i ddatganoli'r pwerau sydd eu hangen ar Gymru i'r rhai sydd yn y lle gorau i wneud y penderfyniadau hynny? Diolch. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785414 425 Cy 2026-11-10T19:32:26 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=21748&l=cy 261110-9 8. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Datblygu System Les i Gymru C 8670 8670 Sioned Williams AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch yn fawr iawn am y cwestiwn. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785415 426 En 2026-11-10T19:32:30 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=21752&l=cy 261110-9 8. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Datblygu System Les i Gymru C 8670 8670 Sioned Williams AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Rwy'n cytuno'n llwyr â chi, wrth gwrs, ac rydw i wedi dweud hynny sawl gwaith y prynhawn yma a heno. O ran diweddariad, fe wnes i gwrdd â'r Farwnes Sherlock, sy'n Weinidog Gwladol yn yr Adran Gwaith a Phensiynau, ar 8 Medi i drafod uchelgeisiau Llywodraeth Cymru ynghylch tlodi plant yn gyffredinol, ond hefyd yn benodol gynllun peilot Cynnal. Fe gytunodd y Farwnes Sherlock i weithio gyda ni, rwy'n falch o ddweud, i archwilio diystyriad ar gyfer y taliad, ond dydyn ni ddim wedi clywed unrhyw ddiweddariad ers hynny. Ysgrifennodd y Gweinidog Cabinet dros Gyllid at Ysgrifennydd Ariannol y Trysorlys eto ar 25 Medi ynglŷn â nifer o faterion, ond roedd yn cynnwys ceisio eithriad treth ar gyfer taliad Cynnal. Felly, mae'r ymgysylltiad â Llywodraeth y DU yn mynd rhagddo, mae'n parhau, wrth gwrs, ar lefel swyddogion i drafod y cynllun peilot, i drafod y rhyngweithio hwnnw â threth a budd-daliadau a mynediad at ddata, sydd hefyd yn allweddol. Felly, mae trafodaethau cynnar wedi bod yn adeiladol. Mae yna barodrwydd i archwilio opsiynau, ond nid oes cytundeb ffurfiol wedi dod eto, ac rwy'n siomedig iawn am hynny, yn enwedig ers y newid yn y Prif Weinidog yn San Steffan. Mae angen i ni weld gweithredu sy'n cyd-fynd â'r rhethreg yma. Felly, byddwn ni'n parhau i bwyso ar Lywodraeth y DU i sicrhau nad yw'r taliadau Cynnal hynny'n destun trethiant nac yn cael eu hystyried mewn asesiadau budd-daliadau, fel bod teuluoedd cymwys yn gallu cael gwerth llawn y taliad, ac y gallwn ni yng Nghymru wedyn gael gwerth llawn yr hyn y gall codi'r plant hynny allan o dlodi, neu o leiaf helpu i wneud hynny, o fewn ein cyllideb a'n pwerau ein hunain fod. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785418 427 Cy 2026-11-10T19:34:19 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=21861&l=cy 261110-9 8. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Datblygu System Les i Gymru C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Ac yn olaf, Steve Bayliss. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785421 428 En 2026-11-10T19:34:22 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=21864&l=cy 261110-9 8. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Datblygu System Les i Gymru C 8696 8696 Steve Bayliss AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8696 Bayliss, Steve Diolch, Ddirprwy Lywydd. Ddirprwy Brif Weinidog, erbyn mis Ionawr mae disgwyl y bydd pob un o'r 22 o gynghorau yng Nghymru yn gweini prydau ysgol am ddim i ddisgyblion ym mlynyddoedd 7 i 8 o aelwydydd sy'n cael credyd cynhwysol. Yn Rhondda Cynon Taf, roedd disgwyl i'r cynnig estynedig ddechrau ar 2 Tachwedd. Mae'n rhaid i deuluoedd sydd newydd ddod yn gymwys wneud cais o hyd. Mae adroddiad cynnydd Llywodraeth Cymru ei hun yn dweud y gall cynghorau ddefnyddio data sydd ganddyn nhw eisoes i gofrestru teuluoedd cymwys, lle mae'r cytundebau rhannu data cywir ar waith. Mae angen i deuluoedd yn Afan Ogwr Rhondda wybod pryd y bydd hyn yn digwydd. A wnewch chi gyhoeddi amserlen erbyn mis Ionawr sy'n dangos pob cyngor a dechrau cofrestru disgyblion y mae'n bosibl cadarnhau eu bod yn gymwys eisoes yn awtomatig? Diolch. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785423 429 En 2026-11-10T19:35:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=21902&l=cy 261110-9 8. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Datblygu System Les i Gymru C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785424 430 Cy 2026-11-10T19:35:14 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=21916&l=cy 261110-9 8. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Datblygu System Les i Gymru C 8670 8670 Sioned Williams AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch yn fawr am y cwestiwn. Dwi'n falch bod dysgwyr yn eich etholaeth chi yn eiddgar i fedru cymryd mantais o'r ehangu yma ar brydau bwyd am ddim yn ysgolion uwchradd ar gyfer y dysgwyr sydd mwyaf mewn angen. Mae e eto yn rhywbeth rŷn ni fel plaid, a nawr fel Llywodraeth, wedi teimlo sy'n allweddol. Mae’n fodd allweddol o gymorth ar gyfer ein pobl ifanc ni. Felly, mae hyn wedi dechrau, fel rŷch chi'n dweud. Mae'r holl ddysgwyr yn mynd i fod yn gallu cael mynediad at y prydau bwyd yna am ddim erbyn Ionawr y flwyddyn nesaf ar yr hwyraf. Felly, mae rhai awdurdodau lleol, yn amlwg, wedi dechrau gwneud hynny wrth iddyn nhw fedru gwneud hynny. Mae e'n ymwneud â’u capasiti i wneud hynny. Yn yr un modd ag y gwnaethon ni rolio allan y prydau bwyd am ddim mewn ysgolion cynradd mewn ffordd raddol, mae'n rhaid i ni, wrth gwrs, gymryd i ystyriaeth yr amgylchiadau ymhob ysgol ac ymhob awdurdod lleol i fedru gwneud hynny. Ond erbyn Ionawr 2027 ar yr hwyraf, fe fydd y dysgwyr yma yn medru cael prydau bwyd am ddim mewn ysgolion uwchradd. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785425 431 Cy 2026-11-10T19:36:42 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=22004&l=cy 261110-9 8. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Datblygu System Les i Gymru C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Brif Weinidog.  16422 7 2026-11-10T13:30:02 785427 432 Cy 2026-11-10T19:36:44 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=22006&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Symudwn ymlaen at eitem 9, datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: llunio cymunedau iachach, gwyrddach a mwy cysylltiedig—canllawiau’r Ddeddf teithio llesol wedi'u diweddaru. Galwaf ar y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth, Mark Hooper. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785428 433 Cy 2026-11-10T19:37:02 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=22024&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 4822 4822 Mark Hooper AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Y Dirprwy Weinidog Trafnidiaeth Hooper, Mark Diolch, Ddirprwy Lywydd. Heddiw rwy’n cyhoeddi ein canllawiau Ddeddf Teithio Llesol (Cymru) 2013 wedi’u diweddaru. Mae polisi teithio llesol yn rhoi rhyddid i bobl wneud mwy o'u teithiau bob dydd trwy gerdded, olwynio a beicio, ond mae hefyd yn ymwneud â’r math o Gymru rydym eisiau ei gweld—iachach, gwyrddach, tecach a mwy integredig. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785429 434 En 2026-11-10T19:37:46 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=22068&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 4822 4822 Mark Hooper AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Mae'n golygu plant sy'n teithio'n ddiogel i'r ysgol, pobl hŷn yn cyrraedd siopau lleol yn annibynnol, a phobl anabl sy'n teithio gyda hyder, gyda mwy o gyfleoedd i bawb gyfarfod, cymdeithasu a chadw mewn cysylltiad â'u cymuned. I ormod o bobl, nid yw cerdded, olwyno neu feicio yn ddewis hawdd nac amlwg. Diben y canllawiau newydd hyn yw helpu i newid hynny. Mae Deddf Teithio Llesol (Cymru) 2013 yn gosod dyletswyddau ar awdurdodau lleol i gynllunio, datblygu a gwella seilwaith a chyfleusterau ar gyfer cerdded, olwyno a beicio. Mae'r canllawiau hyn yn darparu'r fframwaith technegol i'w cefnogi. Nid llawlyfr technegol ar gyfer peirianwyr yn unig ydyw. Mae'n ddatganiad am y lleoedd mae arnom ni eisiau eu creu a phwy mae angen iddyn nhw eu gwasanaethu. Dyna pam mae cynhwysiant wrth wraidd y canllawiau diwygiedig hyn. Rhaid i deithio llesol weithio i bawb. Mae dylunio ar gyfer yr ystod ehangaf posibl o bobl o'r cychwyn cyntaf yn hanfodol i greu llwybrau y gall pobl eu defnyddio mewn gwirionedd. Mae hyn yn cynnwys menywod a merched, plant a phobl hŷn, pobl niwroamrywiol, pobl anabl, yn ogystal â phobl sy'n teithio gyda chadeiriau gwthio. Mae'r egwyddor honno wedi siapio'r ffordd y mae'r canllawiau hyn wedi'u diweddaru. Mae yn seiliedig ar ymgynghoriad helaeth rhwng Tachwedd 2025 a Chwefror eleni: 165 o ymatebion i'r ymgynghoriad ffurfiol, pedwar gweithdy ac ymgysylltiad helaeth a phenodol gyda'r rhai yr effeithir arnyn nhw fwyaf gan y canllawiau hyn, a gyda gweithwyr proffesiynol. Er enghraifft, fe wnaethom ni ymgysylltu'n uniongyrchol â phobl sy'n niwroamrywiol ac awtistig, yn ogystal â'r rhai ag ystod o anableddau, yn ystod datblygu'r canllawiau drwy'r panel hygyrchedd a chynhwysiant. Fe hoffwn i ddiolch yn bersonol i bawb a roddodd o'u hamser, eu harbenigedd proffesiynol ac, yn hollbwysig, o'u profiad bywyd. Mae'r cyfraniadau wedi dylanwadu'n uniongyrchol ar fwy na 200 o ddiwygiadau sylweddol i'r canllawiau terfynol hyn. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785456 435 En 2026-11-10T19:40:16 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=22218&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 4822 4822 Mark Hooper AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Un o'r negeseuon cliriaf o'r ymgynghoriad oedd na all dylunio da fod ynglŷn â dim ond cymhwyso fformiwla. Roedd pobl yn cefnogi'r cynigion yn gyffredinol, ond fe wnaethon nhw hefyd ddweud wrthym ni fod yn rhaid i ganllawiau gydnabod realiti gwahanol gymunedau. Mae'r Llywodraeth hon wedi gwrando. Gadewch i mi ddal sylw ar rai o'r newidiadau mwyaf arwyddocaol. Yn gyntaf, rydym ni'n rhoi ystyriaeth gadarnach i lwybrau a gyd-ddefnyddir. Fe ddywedodd pobl wrthym ni, lle bynnag y bo'n bosibl, y dylem ni leihau gwrthdaro rhwng pobl sy'n cerdded, olwyno a beicio, yn hytrach na cheisio ei liniaru wedyn. Roedden nhw'n ffafrio gwahanu a ddim eisiau i gyd-ddefnyddio fod y dewis diofyn. Mae'r canllawiau terfynol bellach yn gwneud y penderfyniadau hyn gyda chyd-destunau penodol yn haws ac yn adlewyrchu'n well y patrymau teithio yng nghefn gwlad Cymru a'r Cymoedd. Yn ail, rydym ni wedi gwneud newidiadau sylweddol i'r canllawiau ar y rhyngweithio rhwng llwybrau beicio ac safleoedd bysiau. Roedd hwn yn gwbl briodol yn un o'r materion a archwiliwyd fwyaf yn ystod yr ymgynghoriad. Roedd pryder, yn enwedig gan bobl â namau synhwyraidd neu symudedd, am sefyllfaoedd lle roedd pobl yn mynd ar fws neu'n gadael bws yn gorfod croesi llwybr beicio. Fe glywsom ni fod ar bobl eisiau blaenoriaethu cliriach, mwy o wahanu a threfn gliriach o atebion. Rydym ni wedi ymateb gyda dewisydd dylunio safleoedd bysiau newydd. Yn drydydd, rydym ni'n cryfhau tryloywder ac atebolrwydd proffesiynol. Mae'r canllawiau yn cynnwys offer cliriach i helpu dylunwyr i wneud penderfyniadau, ond nid yw'n esgus y gellir dylunio pob stryd yng Nghymru drwy ddilyn siart llif. Mae cofnod penderfyniadau dylunio newydd yn rhoi strwythur cliriach i ddylunwyr gofnodi pam mae penderfyniadau wedi'u gwneud. Y bwriad yw cefnogi gwneud penderfyniadau mewn modd tryloyw, sy'n seiliedig ar dystiolaeth. Mae yna newid pwysig arall yr hoffwn i ddal sylw arno. Mae'r canllawiau bellach yn rhoi mwy o amlygrwydd i greu lleoedd. Nid yw pobl yn profi llwybrau teithio llesol fel llinellau ar fap. Maen nhw'n profi strydoedd, cymdogaethau, canol trefi a phentrefi. Fe wnaethon nhw groesawu'n gryf gynnwys creu lleoedd a'r gydnabyddiaeth na ddylai teithio llesol greu coridorau symud yn unig, ond y dylai gyfrannu at leoedd lle mae pobl yn byw, dysgu, chwarae, cymdeithasu a defnyddio gwasanaethau, gan helpu pobl i barhau i fod yn egnïol, teimlo'n gysylltiedig â'u cymuned a chefnogi eu hiechyd meddwl a'u lles. Rydym ni wedi cryfhau'r canllawiau i gydnabod bod cerdded, olwyno a beicio yn rhan o'r system drafnidiaeth ehangach. Mae'r rhan fwyaf o deithiau trafnidiaeth gyhoeddus yn dechrau neu'n gorffen gyda cherdded neu olwyno, a gall cysylltu teithio llesol a thrafnidiaeth gyhoeddus wneud teithio cynaliadwy yn ddewis realistig ar gyfer llawer mwy o deithiau. Mae'r canllawiau diwygiedig felly yn rhoi mwy o bwyslais ar integreiddio cerdded, olwyno a beicio â thrafnidiaeth gyhoeddus. Ddirprwy Lywydd, nid yw cyhoeddi canllawiau ar ei ben ei hun yn newid unrhyw daith. Nid yw'n creu llwybr beicio, yn gwella croesfan nac yn gwneud palmant yn hygyrch. Caiff gwerth y canllawiau hyn ei farnu yn y pen draw yn ôl yr hyn sy'n digwydd ar lawr gwlad. Mae hynny'n gofyn am uchelgais a chysondeb gan bawb sy'n ymwneud â chynllunio, dylunio a chreu llwybrau teithio llesol, boed hynny'n Llywodraeth Cymru ei hun, yr awdurdodau lleol sydd ar hyn o bryd yn cwblhau eu mapiau rhwydwaith diwygiedig, y cyd-bwyllgorau corfforaethol sy'n paratoi ceisiadau am gyllid rhanbarthol, a hefyd Trafnidiaeth Cymru a phartneriaid eraill. Ac mae'n gofyn i ni wrando ar gymunedau ac ar bobl sydd â phrofiad bywyd, nid yn unig ar ddiwedd y broses ddylunio, ond trwy gydol y broses. Mae ein rhaglen lywodraethu yn rhoi teithio llesol wrth wraidd y system drafnidiaeth. Ein nod yw Cymru lle gall mwy o bobl ddewis cerdded, olwyno neu feicio oherwydd bod llwybr ar gael sy'n eu cysylltu â ble mae angen iddyn nhw fynd ac oherwydd bod yr amodau'n teimlo'n ddiogel, yn hygyrch ac yn groesawgar. Bydd hyn yn cefnogi ein huchelgeisiau o ran bywydau iachach a lleihau allyriadau, ond mae'r wobr yn fwy. Dyna ichi'r plentyn sy'n magu'r hyder i deithio'n annibynnol. Dyna ichi'r sawl sy'n gallu symud trwy eu cymuned ei hun fel mae arnyn nhw eisiau. A dyna ichi'r strydoedd sy'n dod unwaith eto yn rhan o'r cyd-fyw sy'n nodweddu ein trefi, ein dinasoedd a'n pentrefi. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785460 436 En 2026-11-10T19:45:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=22502&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785461 437 Cy 2026-11-10T19:45:11 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=22513&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 4822 4822 Mark Hooper AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Dyna sut olwg sydd ar gymunedau sy'n iachach, gwyrddach ac sy'n fwy integredig. Mae'r canllawiau newydd hyn yn rhoi sylfaen gryfach i Gymru adeiladu hynny. Diolch yn fawr. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785462 438 En 2026-11-10T19:45:34 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=22536&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 12158 12158 Jason O'Connell AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12158 O'Connell, Jason Diolch am eich datganiad, Weinidog. Mae'n anarferol—rydw i'n mynd i sefyll yma a dweud fy mod i'n cytuno â llawer o'r hyn a ddywedoch chi. Roedd yna lawer o synnwyr cyffredin yn hyn. Felly, byddwn yn cymryd hyn fel y fuddugoliaeth y gallai fod efallai. Mae angen system teithio llesol ar Gymru, ac un sy'n gweithio i bawb. Rwy'n credu y gallwn ni gyd gytuno â hynny. Rwy'n falch eich bod yn cydnabod anghenion y gymuned anabl a'r rhai sydd â diffyg ar eu golwg sy'n gorfod defnyddio'r system, a fydd yn ei chael hi'n anodd canfod eu ffordd o amgylch y rhwydwaith trafnidiaeth. I'r rhai sy'n dod oddi ar fysiau ac yn camu ar y palmant, mae safleoedd bysiau a lonydd beicio wedi'u cynllunio'n wael yn berygl mawr iddyn nhw. Mae'n bwysig ein bod yn cydnabod ac yn addasu i'w hanghenion pan allwn ni. Weinidog, a allech chi roi mwy o fanylion i ni ynglŷn â sut y bydd y dewisydd dylunio yn gweithio a pha adborth sydd wedi'i roi i'r rhai ag anableddau? Rydw i'n falch iawn eu bod nhw wedi cymryd rhan yn yr ymgynghoriad, felly rwy'n gobeithio y bydd llawer o'u pryderon yn cael eu lliniaru. Mae yna lawer o eiriau cysurus yn y datganiad am wneud cymunedau yn lle gwell ac integreiddio systemau trafnidiaeth yn well, yr ydw i'n cytuno sy'n bwysig, ond mae'n rhaid i chi fynd i'r afael â'r hyn, yn y canllawiau, sy'n dweud, ac rwy'n dyfynnu, 'nid yw cyhoeddi canllawiau ar ei ben ei hun yn newid unrhyw daith. Nid yw'n creu llwybr beicio, yn gwella croesfan nac yn gwneud palmant yn hygyrch.' Ac rwy'n cytuno â chi, Weinidog. Y cwestiwn, felly, y mae'n rhaid i ni ei ateb nawr yw: sut ydych chi'n mynd i fesur pa mor gyrhaeddadwy yw teithio llesol ledled Cymru, a pha welliant a fu yn hynny? Pa fecanweithiau sydd gennych i fesur cynnydd ar gyfer y buddsoddiad hwn? Sut ydych chi'n gwneud yn siŵr y bydd yr hyn rydych chi'n ei ddweud yn y Siambr hon ar hyn o bryd yn gwneud gwahaniaeth i fywydau pobl Cymru? Fe hoffwn i atgoffa'r Siambr a'n cynulleidfa gartref bod miliynau o arian trethdalwyr wedi'u gwario ar deithio llesol hyd yma. Nid yw bwriadau da yn ddigon. Mae angen canlyniadau ar Gymru. Rhwng 2018 a 2024, mae Llywodraeth Cymru wedi gwario £324 miliwn ar deithio llesol. Mae gennym ni hawl i ofyn beth gawsom ni am y buddsoddiad hwnnw. Ydy ein cymunedau ni'n iachach? Ydym ni'n defnyddio'r systemau yn fwy? Ydy palmentydd llydan yn ddigon o fuddsoddiad y gallwn ni ddweud wrth ein cymunedau eu bod nhw'n rhyw fath o lwyddiant? Mae cyfraddau beicio yr un peth. Mae cyfraddau cerdded wedi gostwng mewn gwirionedd ers cyn y pandemig. Felly, byddwn i'n dadlau nad yw £324 miliwn wedi'i fuddsoddi'n ddoeth. Weinidog, er bod Llywodraethau blaenorol yn uniongyrchol gyfrifol am fethiant, rydych chi bellach yn llywodraethu ac yn gyfrifol am arian cyhoeddus. Faint o arian cyhoeddus mae Plaid Cymru wedi'i wario ar deithio llesol ers ffurfio Llywodraeth? Sut ydych chi'n sicrhau nad ydym ni'n gwastraffu arian ar gynllun ideolegol pur i gael pobl allan o'u ceir ac ar balmentydd? Mae ar bobl angen y rhyddid hwnnw i ddewis. Mae hyn yn newid ymddygiad na fydd yn digwydd dros nos. Mae angen i ni ddeall a gweithio gyda chymunedau sy'n cael eu heffeithio. Mae'r adroddiadau gan Archwilio Cymru wedi gwneud hyn yn glir iawn. Pam mae'r Llywodraeth hon mor awyddus i wastraffu miliynau a miliynau o arian trethdalwyr ar brosiectau fel lledu llwybrau pan nad ydyn nhw'n angenrheidiol ac nad ydyn nhw'n cael eu defnyddio? Fe allech chi ddadlau am gynlluniau fel plannu coed yn Uganda, gwenynwyr, a phwy a ŵyr pa gynlluniau eraill y gwariwyd arnyn nhw dros y blynyddoedd diwethaf, ond mae trethdalwyr yn haeddu gwybod i ble mae eu harian yn mynd. Mae'r datganiad hwn heddiw yn ymwneud â mwy na theithio llesol. Mae'n ymwneud â dosbarth o wleidyddion sy'n sownd yn y bae. Dydym ni ddim yn gweld beth sy'n digwydd yn ein cymunedau. Mae'n bwysig ein bod ni'n cadw ein pennau i fyny ac yn deall ein bod ni'n gwario arian trethdalwyr, ac maen nhw'n haeddu gwybod sut mae hynny'n cael ei wario. Mae angen i ni wneud yn siŵr ein bod ni'n cael ein blaenoriaethau yn gywir. Mae pobl Cymru yn teimlo cywilydd o wario cymaint o arian heb weld y budd amdano. Byddaf yn gorffen gydag un cwestiwn olaf, ac, yn anarferol, mae amser o'm plaid i felly rydw i'n mynd i ddweud hyn yn ara deg: sut ydych chi'n gweithio gyda chynghorau i wella effeithiolrwydd gwariant teithio llesol a darparu'r gwerth mwyaf posibl am arian i drethdalwyr Cymru? Diolch. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785469 439 En 2026-11-10T19:49:31 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=22773&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 4822 4822 Mark Hooper AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Diolch, Jason. Rwy'n croesawu'r consensws newydd hwn rydym ni'n dod iddo, i ryw raddau—i ryw raddau—oherwydd rwy'n credu, hanner ffordd drwy hynny, fe anghofioch chi'r ffaith ein bod yn siarad am deithio llesol, sef y peth pwysig. Fe wnaethoch chi rai pwyntiau pwysig iawn, ac rwy'n falch y gwnaethoch chi nhw. Holl ddiben y canllawiau hyn yw sicrhau y gallwn ni wneud ein mannau yn fwy hygyrch i bawb. Dyma un o'r pethau lle rydym ni wedi methu â dangos diddordeb gwirioneddol o'r blaen yn y bobl hynny sy'n ei chael hi'n anhygyrch ar hyn o bryd, ac mae hyn, rwy'n credu, yn newid hynny. Ond mae'r pwynt a wneir ynghylch sut mae hwn yn ddarn o bapur ar hyn o bryd a sut rydych chi'n troi hynny'n realiti yn debyg i fy meddyliau i mae'n siŵr. Yn hynny o beth, rwy'n credu mai un o'r pethau mae angen i ni ganolbwyntio arno yw nid o reidrwydd creu mwy o asedau, felly nid ynglŷn â chreu llwybrau beicio newydd, ond annog pobl i'w defnyddio nhw. Gobeithio, yn y datganiad, eich bod yn cydnabod ein bod ni'n siarad am sut i gael pobl, er enghraifft, ar rwydweithiau trafnidiaeth. Rydym ni'n gwybod bod angen i bobl gerdded i orsaf i ddefnyddio'r trên. Weithiau nid yw'r llwybrau hynny i'r orsaf yn ddiogel—maen nhw'n annog pobl i gerdded trwy leoedd anaddas iddyn nhw, anaddas i'w cadair olwyn. Dyma'r cyfleoedd lle gallwn ni wneud gwahaniaeth go iawn. O ran mesur, mae mesur yn bwysig iawn, ac rwy'n credu ichi gyfeirio at adroddiad Archwilio Cymru. Fy sylw allweddol i ynghylch yr adroddiad hwnnw gan Archwilio Cymru yw nad oedd gennym ni'r data i wybod a wnaethom ni beth da ai peidio. Felly, er bod gostyngiad mewn cerdded ers y pandemig, yr hyn rydym ni'n ei wneud nawr yw gwneud yn siŵr ein bod ni'n ei fesur yn iawn. Yn y cyfarfod cyntaf a gawsom ni gyda'n gilydd, fe wnes i eich cyfeirio chi at yr arolwg teithio cenedlaethol, sydd ar fin cael ei ail-ryddhau. Byddwn yn annog pob Aelod i fanteisio ar yr arolwg teithio cenedlaethol hwnnw pan gaiff ei gyhoeddi, oherwydd mae hynny'n rhoi data gwirioneddol i chi y gallwn ni ei ddefnyddio ynghylch sut mae angen i bobl ddefnyddio'r asedau hyn rydym ni'n eu gwneud. Rydw i hefyd—. Ac mae'r canllawiau yn glir iawn hefyd ynglŷn â gwneud yn siŵr ein bod yn gwario arian cyhoeddus yn ddoeth. Rwy'n credu bod rhan o hyn yn ymwneud â sicrhau ei fod wedi'i integreiddio rhwng un ffurf a'r llall. Dim ond rhan o'r rhwydwaith trafnidiaeth yw hyn. Mae'n bwysig iawn. Rwy'n credu ei fod yn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol pan fyddwn ni'n dechrau siarad am bobl sy'n ymwneud â gwneud lleoedd—felly bydd y llwybrau hyn yn cerdded trwy leoedd gwirioneddol y mae pobl yn byw ac yn gweithio ynddyn nhw bob dydd. Mae eich pwynt olaf am weithio gyda chynghorau yn hanfodol i hyn, a chyfeiriais at y ffaith bod cyd-bwyllgorau corfforaethol ar hyn o bryd yn llunio eu ceisiadau ar gyfer y gronfa drafnidiaeth ranbarthol, sy'n cynnwys teithio llesol. Rydym ni'n edrych ymlaen at weld y rheini yn bethau sy'n integreiddio'r rhannau hyn ac yn manteisio ar y ddogfen hon. Byddai pob Aelod wedi cael y ddogfen 300 tudalen yn gynharach heddiw, felly gobeithio eich bod i gyd wedi ei darllen, fel yr ydw i wedi gwneud. Diolch yn fawr. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785475 440 En 2026-11-10T19:50:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=22802&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785484 441 En 2026-11-10T19:52:30 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=22952&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 5107 5107 Vikki Howells AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5107 Howells, Vikki Diolch, Ddirprwy Weinidog, am eich datganiad yma heno. Cyn i mi ymdrin â'ch datganiad ar y canllawiau teithio llesol wedi'u diweddaru, a chyda'ch maddeuant, Ddirprwy Lywydd, fe hoffwn i groesawu eich cyhoeddiad diweddar ar hybu cynrychiolaeth menywod yn y sector trafnidiaeth yng Nghymru a'r cynllun grant ychwanegol gwerth £7 miliwn i gefnogi gwasanaethau bysiau. Mae'n wirioneddol wych gweld cefnogaeth y Llywodraeth hon i bolisïau blaenllaw Llafur Cymru i hyrwyddo cyfle cyfartal, cyflogaeth yn y sector trafnidiaeth a gwella'n sylweddol y mynediad at wasanaethau bysiau. Rwy'n gwybod y bydd grant bws dros dro yn helpu i ddiogelu fforddiadwyedd a mynediad at wasanaethau bws a hyrwyddwyd gan y Llywodraeth Lafur ddiwethaf. Nawr, gan droi at eich datganiad, byddwch yn falch o glywed fy mod i'n croesawu'r datganiad, sy'n gweithredu, wrth gwrs, yr adolygiad a'r ymgynghoriad dilynol ar y canllawiau teithio llesol rhwng Tachwedd 2025 a Chwefror 2026 a gynhaliwyd o dan y Llywodraeth flaenorol. Lluniodd Llafur Cymru weledigaeth y Llywodraeth hon ar gyfer teithio llesol i annog pobl i wneud mwy o deithiau bob dydd trwy gerdded, olwyno a beicio. Wrth gwrs, bydd mwy o deithio llesol yn gwneud Cymru'n iachach drwy annog pobl i wneud mwy o ymarfer corff, lleihau teithiau car a llygredd cysylltiedig, a gwneud Cymru'n wyrddach drwy leihau allyriadau carbon o deithiau car, a hefyd gwella cysylltedd drwy ddatblygu'r llwybrau cerdded, beicio ac olwyno pwrpasol hynny. Mae'r ymgynghoriad yn tynnu sylw at bryderon ynghylch gwneud yr amgylchedd adeiledig a'r palmentydd yn fwy ystyriol o anghenion menywod, y rhai sydd â golwg gwael ac anableddau eraill. Rwy'n credu bod y canllawiau newydd hyn yn gwella'r canllawiau gwreiddiol trwy geisio gwella diogelwch yn arbennig i bobl sy'n cerdded neu'n teithio ar olwynon, yn enwedig yr argymhelliad hwnnw o wahanu llwybrau cerdded ac olwynon oddi wrth lwybrau beicio. Mae'n ymgorffori profiad bywyd y rhai sydd ag anghenion hygyrchedd yr ydw i wedi cwrdd â nhw yn ystod y misoedd diwethaf sydd wedi rhannu eu barn gyda mi. Felly, rwy'n croesawu'r diffiniad ehangach o deithio llesol i integreiddio â thrafnidiaeth gyhoeddus a rhoi mwy o ystyriaeth i anghenion pobl sy'n cerdded, yn teithio ar olwynion ac yn defnyddio cadeiriau gwthio. Rwy'n croesawu'r cyfle a ddarperir rwy fuddsoddi mewn seilwaith teithio llesol i wella lleoedd, gan alluogi adnewyddu cynlluniau canol tref lle mae cynlluniau teithio llesol yn cael eu gweithredu. Rwyf hefyd yn croesawu sut mae'r canllawiau yn mynd i'r afael â phryderon ynghylch safleoedd bysiau ar ffurf ynysoedd ac e-feiciau hefyd. Bydd y gwelliannau hyn, ynghyd â gwell diogelwch ar ein ffyrdd sydd â therfyn cyflymder o 20 mya, yn gwneud teithio llesol yn ddewis mwy diogel a mwy deniadol o blith y gwahanol ffyrdd o deithio, ac er bod polisi da, wrth gwrs, bob amser yn cael ei groesawu, ni fyddai fawr o fudd heb yr adnoddau i'w weithredu, felly un o brif gymhellion y polisi oedd dirprwyo'r gwaith o wella teithio llesol i awdurdodau lleol trwy'r broses cynllunio trafnidiaeth ranbarthol a'i drefn grant gysylltiedig. Felly, byddaf yn gorffen, Weinidog, trwy ofyn am ychydig o sicrwydd gennych chi—yn gyntaf, y byddwch yn cadw'r adnoddau o grantiau trafnidiaeth rhanbarthol a fydd yn fodd o barhau i wella seilwaith teithio llesol, ac, yn ail, y byddwch yn cynnal yr arweinyddiaeth leol o ran sut a ble i fuddsoddi mewn seilwaith teithio llesol, fel ei fod bob amser yn berthnasol i anghenion lleol a phatrymau teithio, ac yn ystyriol o'r pethau hynny. Ond, ar wahân i hynny, diolch am weithredu a chynnal un o'n polisïau gorau. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785510 442 En 2026-11-10T19:55:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=23102&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785518 443 En 2026-11-10T19:56:05 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=23167&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785519 444 En 2026-11-10T19:56:05 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=23167&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785523 445 En 2026-11-10T19:56:05 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=23167&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785524 446 En 2026-11-10T19:56:05 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=23167&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785515 447 En 2026-11-10T19:56:04 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=23166&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 4822 4822 Mark Hooper AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Diolch yn fawr, Vikki; roedd hynny'n wych. Rwy'n credu mai'r peth allweddol a ddaeth o'r ymarfer penodol hwn yw faint o wrando oedd ei angen. Y pwynt a wnes i yn y datganiad yw bod y canllawiau wedi newid 200 gwaith yn sylweddol oherwydd yr hyn a ddywedodd pobl. Felly, nid ymarfer gwrando yn unig yw hwn a ddaeth yn ymarfer ticio blychau; mae hyn yn ymwneud â gwrando'n astud a manteisio ar brofiad bywyd, ac mae hynny, rwy'n credu, wedi siapio rhywbeth sy'n digwydd nawr. Yr hyn rydw i wedi'i ddweud wrth swyddogion yw fy mod i'n credu y bydd hyn yn gwella wrth i ni fynd rhagom ni hefyd. Ond, gan fynd yn ôl i'r hyn a ddywedais i wrth Jason yn gynharach, un o'r pethau y mae hyn yn sicrhau ein bod ni'n ei wneud yn iawn yw ein bod ni'n buddsoddi heb orfod ail-fuddsoddi, a newid pethau wedyn. Rwy'n credu y bu gormod o adegau lle rydym ni wedi gorfod adolygu'r hyn sy'n bodoli oherwydd nad yw'n ddigon da, a, thrwy wrando'n iawn, ni fyddwn ni'n gwneud hynny. O ran y prif gwestiwn a ofynnoch chi, rwy'n gefnogol iawn i'r penderfyniadau sy'n cael eu gwneud ar y lefel isaf bosibl, felly y lefel sydd agosaf at ble mae'r angen. Rwy'n credu bod cyfle i'r cyd-bwyllgorau corfforedig, i fod yn blaen, wneud yn siŵr eu bod nhw'n gwneud y pethau hyn yn iawn. Mae angen iddyn nhw fod yn well nag ydyn nhw ar hyn o bryd, a dyna'r rheswm pam rydym ni'n ceisio cysylltu'r penderfyniadau hynny. Ond yn rhy aml rwy'n credu mai pen draw pethau yw fod gennych chi ased gwych y gall pobl fod yn beicio arno, ac, ar y diwedd, nid yw'n gweithio, ac mae'n ymwneud â gwneud yn siŵr bod y pwyntiau cydgysylltiedig hynny'n gweithio, sy'n debygol o fod yn un o'r rhesymau pam nad yw pobl yn teimlo'n gyfforddus ar hyn o bryd, oherwydd rwy'n credu os ydych chi'n dechrau ar eich beic neu'ch taith ar droed mae angen i chi wybod y gallwch chi orffen eich taith, a dyna'r peth hanfodol yn hyn. Ond, yn fras, diolch am eich cefnogaeth i'r canllawiau. Rwy'n credu ei fod yn ddarn da o waith, ac rwy'n gwerthfawrogi'ch geiriau. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785526 448 En 2026-11-10T19:57:55 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=23277&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 212 212 Janet Finch-Saunders AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=212 Finch-Saunders, Janet A gaf i ddweud pa mor dda mae eich Cymraeg yn dod yn ei blaen hefyd? Rwy'n credu y bydd yn rhaid i mi— 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785528 449 Cy 2026-11-10T19:58:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=23282&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 4822 4822 Mark Hooper AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark A ti hefyd. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785530 450 En 2026-11-10T19:58:02 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=23284&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 212 212 Janet Finch-Saunders AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=212 Finch-Saunders, Janet [Chwerthin.] Iawn, gan symud ymlaen. Diolch am eich datganiad. Na—diolch yn fawr am eich datganiad. Fe wnes i rolio fy llygaid pan welais i hynny ar yr agenda, ond, pan ddarllenais y datganiad ei hun, mae yna lawer o bethau da yna, ac fe allaf i weld y newid o Lywodraeth Lafur flaenorol Cymru, oherwydd roedd gor-obsesiwn ar deithio llesol yn golygu beicio, creu llwybrau teithio llesol yn canolbwyntio'n bennaf ar feicwyr. Nawr rydym ni'n gwybod, onid ydym ni, fod 52 y cant o bobl yn cerdded ar gyfer teithio llesol o leiaf unwaith yr wythnos, 7 y cant o bobl yn beicio ar gyfer teithio llesol unwaith yr wythnos, 50 y cant o'n plant ysgol gynradd a 33 y cant o blant ysgol uwchradd yn ymarfer teithio llesol bob dydd i fynd i'r ysgol. Nawr, fel y dywedais i, ac mae wedi cael ei ailadrodd yma heddiw, £324 miliwn ar deithio llesol. Fe wnes i mewn gwirionedd gyflwyno cais rhyddid gwybodaeth yn y tymor diwethaf—nid fu unrhyw gynnydd canrannol yn y defnydd gwirioneddol o'r llwybrau beicio hyn, felly roedd yn amlwg bod yn rhaid i'r pwyslais newid. Nawr, rydw i'n llwyr o blaid y cerdded, yr olwyno a'r beicio yma, sy'n wych os ydych chi'n abl, ond mae gen i lawer o bobl yn fy etholaeth i, mamau gyda chadeiriau gwthio, pobl mewn cadeiriau olwyn, ac, i fod yn onest, ein palmentydd ni, mae gennym ni dyllau yn ein palmentydd ni, ac mae gennym ni hefyd broblemau gyda phobl na allan nhw ddefnyddio ein palmentydd ni oherwydd yr arian sydd angen ei wario arnyn nhw. Yna gwariant sylweddol ar y prosiect 20 mya, a arweiniodd mewn gwirionedd at gwmnïau bysiau yn dweud fod eu teithiau wedi dod yn arafach ers cyflwyno'r terfyn cyflymder, gyda rhai yn nodi'r effaith y mae hyn yn ei gael ar eu prydlondeb. Ac os yw pobl, yn enwedig pobl sy'n anabl, yn cyrraedd y safle bysiau, mae angen i'r bws hwnnw fod yno. Mae'r rhan fwyaf ohonom ni'n awyddus i weld pobl yn dod yn fwy egnïol, ond mae yna gymaint, Mark, sydd angen ei wneud i sicrhau bod teithio llesol yn dod yn ymarferol ac yn bosib. Rwy'n arbennig o bryderus am amodau yn ein hardaloedd gwledig, lle mae plant ysgol, os ydyn nhw y tu allan i'r dalgylch hwnnw, yn aml yn cerdded ar arwynebau anaddas iawn, mewn ardaloedd wedi'u goleuo'n wael, ac mae rhieni yn anochel yn meddwl, 'Wel, bydd yn rhaid i ni fynd â nhw i'r ysgol.' Felly, mae angen edrych ar hynny o ddifri hefyd. Mae rhai ffyrdd wedi'u goleuo'n wael, gan greu pryderon diogelwch sylweddol. Nid oes gan rai ysgolion hyd yn oed balmant ar hyd y ffyrdd gwledig sy'n arwain atyn nhw. Rhaid bod newidiadau ystyrlon i'r strategaeth teithio llesol i sicrhau bod gan ein ffyrdd oleuadau a phalmentydd digonol, gan alluogi i fwy o blant gerdded yn ddiogel i'r ysgol. Ond mewn difri, rydw i'n mynd i roi her i chi nawr. Lle mae yna balmentydd, ni allan nhw fod fawr o ddefnydd fel rhan o lwybr teithio llesol, os ydyn nhw'n cael eu rhwystro gan geir wedi'u parcio. Nawr yn flaenorol, o dan Lywodraeth Lafur Cymru, a gefnogwyd gan Blaid Cymru, addawodd Ken Skates a Mark Drakeford i ni y bydden nhw'n cyflwyno gwaharddiad, ac yn dilyn Llywodraeth y Deyrnas Unedig i gyflwyno gwaharddiad ar barcio ar y palmant. Fe wnaethon nhw dro pedol. Byddwn yn gofyn i chi nawr: a fyddwch chi'n edrych ar weithio gyda'n grŵp ni, a grwpiau eraill sydd â diddordeb, ac edrych ar wahardd parcio ar balmentydd? Mae'n beryglus; mae'n beryglus i bobl sydd â golwg rhannol. Mae'n digwydd yn aml ar yr ystadau hyn—ystadau newydd, datblygiadau tai newydd—lle nad oes yna ddigon o leoedd parcio ac mae'n well gan bobl barcio ar y palmentydd, ac ni ddylid caniatáu hynny. Mae mor syml â hynny. Sut allwn ni ddisgwyl i bobl gerdded mwy a theithio'n fwy egnïol pan fo'r rhwystrau corfforol hyn? Er bod teithio llesol yn annog pobl i gerdded a beicio mwy, mae gwasanaeth trafnidiaeth gyhoeddus cadarn a dibynadwy hefyd yn chwarae rhan bwysig. Ac eto, os ydych chi'n gweithio yn nyffryn Conwy, ni allwch chi gael bws ar ôl pump o'r gloch i Ddyffryn Conwy neu yn ôl. Ac mae'r un peth gyda'r trenau. Felly, mae angen i ran o'ch agenda teithio llesol fod ynglŷn â gwneud trafnidiaeth yn hawdd ei ddefnyddio, a gwneud yn siŵr bod gennym ni fwy o fysiau ar adegau sy'n fwy addas. Mae rhai heriau difrifol o ran sicrhau bod ein systemau trafnidiaeth gyhoeddus yn ddibynadwy ac yn gydnerth. Fel yr ydych chi wedi amlinellu, mae'n rhaid i ni hefyd sicrhau bod pob grŵp o gymdeithas yn cael eu hystyried yn y llwybr teithio llesol, a phawb, ac yn enwedig pobl niwroamrywiol a all weld newidiadau mewn teithio neu ganslo sylweddol yn straen. Ac nid yw hynny'n cael ei ystyried pan ydym ni wedi gohirio trenau, pan fydd gennym ni oedi, neu fysiau nad ydyn nhw'n cyrraedd—mae'n anodd iawn i bobl â phroblemau niwroamrywiol. A fyddwch chi'n gweithio i sicrhau bod ein ffyrdd, ein llwybrau, a'n rhwydwaith trafnidiaeth gyhoeddus i gyd yn cael eu hystyried, ac mewn gwirionedd yn edrych ar adolygu sut y gallwch chi wella'r agweddau hynny? Diolch yn fawr. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785466 451 En 2026-11-10T20:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=23402&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785470 452 Cy 2026-11-10T20:03:30 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=23612&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 4822 4822 Mark Hooper AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Diolch am y cwestiwn, Janet. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785471 453 En 2026-11-10T20:03:33 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=23615&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 4822 4822 Mark Hooper AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Rwy'n gwerthfawrogi'r—. Rydych chi'n amlwg wedi darllen yr holl—. Oherwydd mae bron popeth rydych chi'n sôn amdano yn y fan yna wedi ei gynnwys yn y canllawiau hyn. Felly, pan wnaethoch chi siarad am wneud yn siŵr ein bod yn canolbwyntio ar bobl yn gwthio eu cadeiriau gwthio, pobl sy'n defnyddio cadair olwyn, am balmentydd nad ydyn nhw'n ddigon effeithiol, mae'r rhain i gyd yn bethau sydd yn y canllawiau hynny. Felly, rydych chi'n amlwg wedi craffu ar hyn gyda chrib mân, ac rwy'n cefnogi hynny. Rwy'n credu hefyd bod y pwynt am bobl niwroamrywiol, y soniais i amdano unwaith eto yn fy natganiad, yn bwysig iawn oherwydd gall yr amgylchiadau newidiol fod yn wirioneddol llethol, ac rwy'n credu bod hynny'n un o'r elfennau sydd yn y ddogfen hon yn y fan yma. Byddaf yn canolbwyntio ar y prif heriau y gwnaethoch chi eu taflu ataf i, os nad oes ots gennych chi. Ac rwy'n credu bod yna rhywfaint o gytundeb go iawn yn dechrau ymffurfio ledled y Siambr am y gofyniad i ddatrys y materion ynghylch parcio ar balmentydd. Mae nifer o Aelodau wedi ysgrifennu ataf i am hyn ers i mi fod yn y swydd. Mae'n debyg mai dyma'r peth unigol mwyaf y mae pobl wedi ysgrifennu ataf i amdano. Ac mae'n un o'r pethau cyntaf a wnes i wrth ddod i'r swydd; dywedais i fod arnaf i eisiau mynd i'r afael â pharcio ar balmentydd. Rwy'n credu bod angen i ni wneud yn siŵr ein bod ni'n gwneud hynny'n iawn hefyd. Ac rydym ni mewn lle nawr—lle y credaf, mewn gweinyddiaethau blaenorol, y bydden nhw am y cyntaf yn ceisio gweithredu—lle rydym ni'n llusgo y tu ôl i rai o'r gwledydd eraill yn y Deyrnas Unedig. Mae'n bwysig ein bod ni'n bwrw ymlaen â hynny. Mae gen i fy swyddogion yn gweithio ar hynny nawr a byddwn yn chwilio am gefnogaeth o bob rhan o'r Siambr ynghylch hynny i wneud yn siŵr ein bod ni, nid yn unig yn ei wneud yn iawn, ond ei fod yn dod yn effeithiol a'n bod ni'n rhoi'r grym, rwy'n credu, i'r awdurdodau lleol wneud y penderfyniadau sy'n gywir iddyn nhw. Ond diolch am eich cefnogaeth i'r datganiad, rydw i'n gwerthfawrogi hynny. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785502 454 En 2026-11-10T20:05:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=23702&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785504 455 En 2026-11-10T20:05:09 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=23711&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 12176 12176 Paul Rock AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12176 Rock, Paul Rwy'n croesawu datganiad y Dirprwy Weinidog a'r canllawiau diwygiedig. Mae hybu cyfleoedd a chyfleusterau ar gyfer teithio llesol yn hanfodol i helpu i greu cymunedau croesawgar, iach, bywiog lle mae pobl eisiau byw. Mae'r manteision bron yn rhy niferus i'w crybwyll. Mae cefnogi cerdded, olwyno a beicio diogel, hygyrch yn helpu i hyrwyddo lles corfforol a meddyliol, yn helpu i liniaru tagfeydd ar ein ffyrdd ac yn helpu pobl iau a hŷn i fod yn annibynnol. Fodd bynnag, gall y lliaws o wrthrychau blith draphlith dros balmentydd—ac rydw i'n credu y byddwn i'n cyfeirio'n benodol at gypyrddau ffonau symudol yn y fan yna—parcio ar balmentydd, arwynebau anwastad hefyd, fod yn rhwystr mawr iawn, iawn i bobl. Gall ei gwneud hi'n amhosibl mewn gwirionedd, yn enwedig i'r hen a'r anabl. Felly, sut y bydd y Gweinidog yn dwyn awdurdodau lleol a chyd-bwyllgorau corfforaethol i gyfrif i sicrhau eu bod yn dilyn canllawiau Llywodraeth Cymru i ddarparu a chynnal llwybrau teithio diogel a hygyrch sy'n gweithio i bawb? Fe wnaf i roi'r gorau iddi yn y fan yna. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785509 456 En 2026-11-10T20:06:17 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=23779&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 4822 4822 Mark Hooper AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Diolch, Paul, ac rwy'n gobeithio ichi weld yn y datganiad hefyd ein bod ni wedi siarad am wella llywodraethiant a thryloywder y canllaw yma. Felly, mae'n elfen bwysig ohono. Felly, mae nid yn unig yn rhoi awgrymiadau ynghylch sut y gallai pobl wella'r llwybrau maen nhw'n eu defnyddio ond pwy all elwa arnyn nhw hefyd, oherwydd llawer o'r pethau y mae'r rhan fwyaf o bobl yn siarad amdanyn nhw yw eu gwneud nhw'n fwy hygyrch i bawb, i bob un, hefyd. Oherwydd gall cabinet ar gyfer cwmni ffôn symudol ei gwneud hi'n anodd i rywun sy'n defnyddio cadair olwyn, ond mae hefyd yn ei gwneud hi'n anodd i rywun sydd â golwg rhannol. mae hefyd yn ei gwneud hi'n anodd i rywun sy'n oedrannus. Mae'r rhain yn bethau y gallwn ni wneud gwahaniaeth yn eu cylch a fydd o fantais i fwy o bobl yn y tymor hir hefyd. Ond o ran monitro a sicrhau ein bod yn dilyn y canllawiau, mae'r cofnodion penderfyniadau sydd wedi'u rhoi yn y canllawiau hyn yn bwysig iawn. Nid ydyn nhw bethau sy'n ymwneud dim ond â, 'Mae'n rhaid i chi ddilyn yr ateb yma i gyrraedd yr ateb yna.' Rydym ni'n gofyn i weithwyr proffesiynol ddefnyddio eu crebwyll, yn seiliedig ar amgylchiadau lleol, i'w wneud yn iawn, oherwydd bydd yr hyn sydd ei angen yng nghefn gwlad Cymru yn wahanol iawn i'r hyn sydd ei angen yn eich etholaeth chi. Felly, mae ynglŷn â'i wneud yn iawn ar gyfer y lle iawn. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785514 457 En 2026-11-10T20:07:28 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=23850&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 12173 12173 Nick Carter AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12173 Carter, Nick Rydw innau, hefyd yn croesawu ymrwymiad y Dirprwy Weinidog Cabinet i roi teithio llesol wrth wraidd system drafnidiaeth Cymru ac i ddarparu canllawiau clir i awdurdodau lleol sy'n nodi blaenoriaethau a chanlyniadau disgwyliedig. Fel y mae Jason a Janet eisoes wedi nodi, buddsoddodd Llywodraeth flaenorol Cymru gannoedd o filiynau o bunnoedd mewn teithio llesol, ond prin fu unrhyw newid o ran teithio wythnosol ar feic ac mae teithio drwy gerdded wedi gostwng. Mae Archwilio Cymru wedi canfod bod targedau wedi'u gosod heb ddata sylfaenol ac nad oedd digon o waith ar ymwybyddiaeth a newid ymddygiad yn cyfateb i fuddsoddiad mewn seilwaith. Mae ein pwyllgor cyfrifon cyhoeddus wedi adrodd cynnydd poenus o araf ar deithio llesol, ac y gallai targed 2040 o 45 y cant o deithiau cynaliadwy fod y tu hwnt i gyrraedd. Er bod argymhellion eu hadroddiad wedi'u derbyn mewn egwyddor gan y Llywodraeth flaenorol, nid yw hyn wedi golygu fawr ddim yn ymarferol. Yng Nghaerdydd, mae'r cyngor dan arweiniad Llafur wedi gwario £42 miliwn ar gynlluniau beicio a £27 miliwn ar gynlluniau cerdded ers 2018, gan gynnwys bron i £5 miliwn ar lwybr beicio 560m trwy faes hamdden rhestredig gradd I y Rhath, ond mae teithiau ar feic ac ar droed yn y ddinas wedi gostwng mewn gwirionedd. Beth all Llywodraeth Cymru ei wneud i sicrhau bod gwariant ar deithio llesol wedi'i dargedu at fentrau sy'n cynyddu cyfranogiad ac yn darparu gwerth am arian? Diolch. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785516 458 Cy 2026-11-10T20:08:44 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=23926&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 4822 4822 Mark Hooper AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Diolch am y cwestiwn, Nick. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785517 459 En 2026-11-10T20:08:46 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=23928&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 4822 4822 Mark Hooper AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Rwy'n credu bod yna dwy ran i hynny. Rwy'n credu bod a wnelo un rhan â gwneud yn siŵr yr hyrwyddir y canllawiau hyn. Felly, mewn gwirionedd mae gosod y cywair o ran yr hyn sy'n bwysig yn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol fel man cychwyn, oherwydd yr hyn mae arnom ni ei eisiau yw i awdurdodau lleol allu troi at hyn a gweld hyn fel dogfen fyw i'w helpu i wneud y penderfyniadau cywir. Felly, mae eisoes wedi dechrau newid y drefn. Fe wnaethoch chi sôn am Gaerdydd, ac mae Caerdydd yn un o'r lleoedd a gafodd broblemau gyda phobl yn dod oddi ar y bws i lwybr beicio gyda beiciau arno. Mae'r rhain yn bethau lle mae'r pryderon a godwyd yn y fan yna wedi rhwystro pobl gyda golwg rhannol rhag defnyddio'r bws mewn gwirionedd. Felly, rydym ni'n gwneud traed moch go iawn o bethau pan ydym ni'n gwneud camgymeriadau fel yna. Ac mae'r ffaith bod angen i ni wedyn fynd ati i'w hail-wneud nhw eto a gwneud yn iawn beth aeth o'i le yn hynod ddrud. Ac rwy'n credu y bu rhai o'r pethau rydym ni wedi gwneud camgymeriadau yn eu cylch o'r blaen yn gamgymeriadau drud iawn. O ran gwneud yn siŵr ein bod ni'n gwario ein harian yn ddoeth, mae ynglŷn â gwneud yn siŵr ein bod yn defnyddio'r data. Felly, cyfeiriais at y pwynt bod gennym ni'r arolwg teithio cenedlaethol yn gweld golau dydd yn yr wythnosau nesaf. Byddwn i'n annog pobl i edrych ar hynny. Dyna ein carreg sylfaen. Mae hynny'n rhoi man cychwyn i chi o ble rydym ni'n mynd. Rydw i wedi bod yn awyddus—. Yr hyn rydw i wedi bod yn ei wneud ar draws fy mhortffolio yw gwneud yn siŵr ein bod yn canolbwyntio ar y data. Felly, byddwn yn dilyn y data i wneud y penderfyniadau cywir. Ond byddwn ni hefyd yn annog cyd-bwyllgorau corfforedig, sy'n llunio'r cronfeydd hyn hefyd, i ddefnyddio data wrth wneud y cronfeydd hynny. Ac rwy'n credu mai'r pwynt roeddwn i'n ei wneud i Vikki yn gynharach hefyd yw gwneud yn siŵr ein bod ni'n cysylltu'r rhannau hynny o waith nad ydyn nhw'n gysylltiedig ar hyn o bryd—darnau olaf yr orsaf reilffordd, y darnau y cyfeiriodd Janet atyn nhw yn gynharach hefyd. Diolch yn fawr. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785512 460 En 2026-11-10T20:10:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=24002&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785513 461 En 2026-11-10T20:10:32 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=24034&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 12188 12188 Claire Johnson-Wood AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12188 Johnson-Wood, Claire Felly, Ddirprwy Weinidog, mae Reform yn croesawu unrhyw ymdrech wirioneddol i wella diogelwch a hygyrchedd, ond mae'r canllawiau’r Ddeddf teithio llesol wedi'u diweddaru hyn yn enghraifft arall o ideoleg Bae Caerdydd yn cael ei gorfodi ar gymunedau ledled Cymru nad ydyn nhw'n byw fel hyn. Yng Ngwynedd Maldwyn, a ledled Cymru, mae pobl yn dibynnu ar eu ceir. Mae pellteroedd yn hir, mae trafnidiaeth gyhoeddus yn brin, ac mae'r tywydd a'r tir yn gwneud cerdded a beicio yn anymarferol bob dydd, boed ar gyfer gwaith, mynd â'r plant i'r ysgol neu ddim ond i gefnogi busnesau lleol a mynd i'r siopau. Ond mae'r canllawiau yn parhau i flaenoriaethu cerdded, olwyno a beicio fel petai dyma'r dewis diofyn i bawb, ac nid yw'n ddiofyn. Disgwylir i awdurdodau lleol ddargyfeirio adnoddau prin i gynlluniau sy'n gwasanaethu lleiafrifoedd, yn enwedig yn ein hardaloedd gwledig yng Nghymru. Mae gennym ni eisoes y terfyn 20 mya niweidiol, ardrethi busnes sy'n taro lletygarwch a thwristiaeth yn galetach yng Nghymru, a'r ardoll ymwelwyr a fydd yn gwneud ein sector twristiaeth hanfodol yn llai cystadleuol. Mae'r canllawiau hyn yn ychwanegu mwy o gost, mwy o fiwrocratiaeth, a mwy o bwysau ar gynghorau heb fynd i'r afael â'r rhwystrau gwirioneddol y mae pobl yn eu hwynebu. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785529 462 En 2026-11-10T20:11:53 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=24115&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Gawn ni'r cwestiwn, os gwelwch yn dda, Claire? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785531 463 En 2026-11-10T20:11:54 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=24116&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 12188 12188 Claire Johnson-Wood AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12188 Johnson-Wood, Claire Iawn, mae'n ddrwg gen i. Felly, mewn etholaethau gwledig fel Gwynedd Maldwyn, mae pellteroedd yn hir, fel y dywedais i; rydw i wedi dweud am y—. Mae'n ddrwg gen i, rydw i'n cwtogi pethau nawr. Arllwys degau o filiynau o bunnoedd i gynlluniau cerdded, olwyno a beicio, ond mae angen uwchraddio difrifol ar yr A55, ac mae'r A470— 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785532 464 En 2026-11-10T20:12:12 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=24134&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Mae'n ddrwg gen i, Claire, gawn ni'r cwestiwn? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785533 465 En 2026-11-10T20:12:13 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=24135&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 12188 12188 Claire Johnson-Wood AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12188 Johnson-Wood, Claire Ie, iawn. Felly, bydd Reform yn blaenoriaethu cysylltedd, dibynadwyedd, a'r bobl—[Torri ar draws.] Mae'n ddrwg gen i, esgusodwch fi, rydw i'n dod ato mewn eiliad. Felly, rwy'n gofyn: sawl miliwn arall fydd Llywodraeth Cymru yn ei wastraffu ar gynlluniau na fydd y rhan fwyaf o Gymru wledig byth yn eu defnyddio, tra bod y ffyrdd y mae fy etholwyr yn dibynnu arnyn nhw mewn gwirionedd yn parhau i ddirywio a syrthio'n ddarnau? [Torri ar draws.] Ydych chi eisiau i mi ddarllen y cwestiwn eto? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785534 466 En 2026-11-10T20:12:45 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=24167&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 4822 4822 Mark Hooper AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Nac oes, mi glywais i'r cwestiwn. Mae hon yn ddadl am ganllawiau teithio llesol, ond mae'n ddiddorol nad oeddech chi eisiau siarad am hynny. Roedd yr 'ond' yn drueni mawr, oherwydd roedd darn cyntaf eich datganiad yn dda iawn. Fe wnaethoch chi groesawu newidiadau i deithio llesol a fydd yn gwneud pethau'n haws i bobl. Dyma'n union beth mae'r canllawiau hyn yn ei wneud. [Torri ar draws.] I fod yn deg, rydych chi wedi cael dros ddau funud i siarad. Wnaethoch chi ddim— 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785536 467 En 2026-11-10T20:13:06 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=24188&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Mae'n ddrwg gen i, allwch chi adael i'r Gweinidog ateb? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785537 468 En 2026-11-10T20:13:08 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=24190&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 4822 4822 Mark Hooper AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Wnaethoch chi ddim gofyn eich cwestiwn, felly rydw i'n mynd i ateb hyn yn y ffordd rydw i'n teimlo sy'n briodol. Fe wnaethoch chi hefyd gyfeirio at y terfyn 20 mya. Mae hyn yn rhoi cyfle i mi ddweud eto: mae gwrthdrawiadau ar ffyrdd 20 mya a 30 mya 43 y cant yn is na chyn i'r polisi hwnnw gael ei newid. Mae hynny'n golygu—[Torri ar draws.] Claire, rydych chi wedi cael eich cyfle. Mae hynny'n golygu bod gennym ni bobl ifanc sy'n llai tebygol o farw ar ein ffyrdd. Mae hynny'n gwneud y ffyrdd hynny'n haws i bobl deithio o gwmpas, pa bynnag ffordd maen nhw eisiau gwneud hynny. Felly, gwastraffu arian i chi yw achub bywydau i mi. Mae gwahaniaeth enfawr. Ac rwy'n credu bod hynny'n enghraifft o'r gwahaniaeth rhwng y Llywodraeth hon a'r bobl sydd y tu ôl i mi. Y peth arall sy'n wirioneddol bwysig—a phe baech chi wedi gwrando ar fy natganiad, ni fyddech chi hyd yn oed wedi gofyn y cwestiwn yn y ffordd y gwnaethoch chi—yw bod y canllawiau hyn wedi'u cynllunio i fod yn briodol ar gyfer y gwahanol ardaloedd hynny o Gymru. Nid canllawiau cyffredinol mo rhain. Rydym ni wedi gwrando'n ofalus iawn ar bobl, ac rydw i'n awgrymu eich bod chi'n gwneud yr un peth. Byddai hynny'n llawer haws ac yn gwneud eich bywyd chi yn llawer haws. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785539 469 En 2026-11-10T20:14:11 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=24253&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 5196 5196 Sarah Rees https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5196 Rees, Sarah Ddirprwy Weinidog, fel rhywun na allai fforddio dysgu gyrru nes i mi gyrraedd fy 30au, rydw i'n gyfarwydd iawn â theithio llesol fel angenrheidrwydd. Fel llawer o etholwyr, rydw i wedi cael trafferth mynd ar a dod oddi ar drenau gyda phram neu gadair olwyn. Rydw i'n aml wedi mentro yn fy nghar yn hytrach na dibynnu ar garedigrwydd dieithriaid, neu'r rhai rydw i'n teithio gyda nhw, i fy helpu i i fynd ar a dod oddi ar y trên. Mae etholwyr yn dweud wrthyf i eu bod yn cael trafferth defnyddio bysiau oherwydd nad yw pob bws, safle bysiau a phalmant yn hygyrch. Gall gorlenwi a sŵn wneud trafnidiaeth gyhoeddus bron yn amhosibl i rywun niwroamrywiol ei ddefnyddio, tra bo menywod yn osgoi teithio yn y nos oherwydd bod mannau wedi'u goleuo'n wael a diffyg staff yn gallu gwneud teithiau yn anniogel. Ac er bod rhai pobl yn gallu defnyddio car pan nad yw trafnidiaeth gyhoeddus yn diwallu eu hanghenion, mae hynny'n foethusrwydd nad oes gan lawer o bobl sy'n wynebu tlodi. Os ydym ni o ddifrif ynglŷn â lleihau allyriadau carbon, beth rydych chi'n ei wneud i sicrhau bod seilwaith trafnidiaeth a penderfyniadau yn cael eu cynllunio'n gynhwysol o'r dechrau yn hytrach na'u haddasu wedyn? 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785503 470 En 2026-11-10T20:15:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=24302&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785535 471 Cy 2026-11-10T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=-48598&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785542 472 Cy 2026-11-10T20:18:35 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=24517&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785543 473 Cy 2026-11-10T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=-48598&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785544 474 Cy 2026-11-10T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=-48598&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785505 475 En 2026-11-10T20:15:07 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=24309&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 4822 4822 Mark Hooper AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Diolch am y cwestiwn. Mae a wnelo hyn â pham mae'r canllawiau yn bodoli a pham maen nhw wedi eu llunio yn y ffordd y maen nhw wedi. Rwy'n credu bod a wnelo hyn hefyd â'r sylw a wnes i y gwnaed y newidiadau ar ôl gwrando'n astud iawn. Rwy'n credu y byddech chi'n ei chael hi'n anodd dod o hyd i bolisi gan Lywodraeth Cymru a newidiwyd 200 o weithiau oherwydd yr hyn a ddywedodd pobl. Mae hynny'n dangos bod diddordeb gwirioneddol mewn deall pobl sydd â phrofiad bywyd a sut maen nhw'n defnyddio'r rhwydwaith trafnidiaeth. Felly, menyw gyda chadair wthio a babi nad yw'n gallu cael mynediad—mae hynny wedi ei gynnwys yn y canllawiau hyn. Mae gennych chi bobl sy'n niwroamrywiol yn ceisio gwneud eu ffordd trwy system drafnidiaeth nad yw wedi'i chynllunio ar eu cyfer nhw—mae hynny yn y canllawiau hyn. Mae'r holl elfennau hyn yn cael eu cynnwys yn y canllawiau hyn, oherwydd rydym ni'n cydnabod pa mor bwysig yw hynny. Yr allwedd, fodd bynnag—ac mae hyn yn rhywbeth lle credaf rydym ni'n mynd i ddechrau symud ymlaen o ble roedd y weinyddiaeth flaenorol arni—yn ymwneud â chysylltu'r cysylltiadau trafnidiaeth gyhoeddus. Rwy'n credu bod hynny'n bwysig iawn, oherwydd mae'n amlwg bod angen i bobl gerdded i orsaf, cerdded yn ôl o orsaf, ac angen beicio, neu beth bynnag, i lle maen nhw'n gweithio. Dyna'r cam nesaf hanfodol. Unwaith eto, mae hynny wedi'i gynnwys yn y canllawiau hyn. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785520 476 Cy 2026-11-10T20:16:20 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=24382&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 4822 4822 Mark Hooper AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Diolch am y cwestiwn. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785521 477 Cy 2026-11-10T20:16:21 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=24383&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Ac yn olaf, Gareth Beer. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785522 478 En 2026-11-10T20:16:24 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=24386&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 8650 8650 Gareth Beer AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8650 Beer, Gareth Ddirprwy Weinidog, mae'r Ddeddf teithio llesol wedi bod gyda ni ers 2013, ac mae £334 miliwn wedi'i wario. Felly rwy'n credu y dylem ni fod yn gofyn cwestiwn syml iawn: a yw mewn gwirionedd wedi arwain at fwy o bobl yn dewis teithio llesol? Yn sir Gaerfyrddin, er enghraifft, dim ond 0.6 y cant o bobl sy'n mynd i'w gwaith ar feic, o'i gymharu â 62 y cant mewn car. Mae'n rhaid i ni gydnabod natur wledig y sir. Mae pobl yn aml yn teithio pellteroedd sylweddol i weithio yn sir Gaerfyrddin, mae llawer o ffyrdd yn gul, ac nid yw'r rhwydwaith beicio wedi'i gysylltu'n ddigonol, ynghyd â'r tywydd, ynghyd â'r bryniau. Mae fy etholwyr yn dweud wrtha i beth fyddai'n eu hannog nhw, fodd bynnag, yw llwybrau troed wedi'u cynnal yn dda, llwybrau beicio wedi'u cadw'n glir o lystyfiant a gwydr wedi torri, sy'n eu cysylltu'n ddiogel â lle maen nhw eisiau mynd. Mae cysylltedd yn bwysig, ac rwy'n ei annog, ond mae hefyd yn bwysig i'm hetholaeth i ein bod yn sicrhau bod y llwybrau sydd gennym ni eisoes yn cael eu cynnal yn iawn a bod modd mewn difri eu defnyddio nhw. Diolch. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785593 479 Cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru I Daeth y Llywydd (Huw Irranca-Davies) i’r Gadair. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785525 480 En 2026-11-10T20:17:26 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=24448&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 4822 4822 Mark Hooper AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Diolch am y cwestiwn, Gareth. Rwy'n credu bod y pwyntiau rydych chi'n eu gwneud bod gwahanol gymunedau yn wahanol yn bwysig iawn. Ni fydd yr hyn sy'n addas i ganol Caerdydd yn addas i gefn gwlad sir Gaerfyrddin. Dyma'r gwahaniaethau rydym ni'n eu cynnwys yn y canllawiau hyn, sef y rhan bwysig ohonyn nhw. Rwy'n derbyn eich sylw hefyd ynglŷn â gwneud yn siŵr bod awdurdodau lleol yn gallu cadw llwybrau yn glir. Mae hynny'n bwysig iawn hefyd. Mae hynny'n her. Rydym ni'n byw mewn amseroedd ariannol heriol, felly fe allwn ni roi pwysau arnyn nhw i helpu i wneud y penderfyniadau cywir. Y peth olaf, fodd bynnag, y byddwn i'n ei ddweud, ac rwy'n credu bod hyn yn rhywbeth lle rwy'n teimlo fy mod i'n ailadrodd fy hun ychydig, ond mae'n ymwneud â sicrhau ble rydym ni'n dod o hyd i'r—. Rydym ni i gyd yn gwybod am ffyrdd o wneud teithio llesol yn well. Rwy'n credu mai'r hyn sydd wedi digwydd yw y bu gennym ni sefyllfa lle rydym ni wedi gwario arian arni o'r blaen, ac mae llawer o'r asedau wedi bod yn asedau da, ond mae'n teimlo fel na fu yna ddigon o gyswllt rhyngddyn nhw. A dyna'r cyfle sydd gennym ni nawr, oherwydd mae angen i bobl gredu y gallan nhw orffen taith, nid dim ond bod ar lwybr beicio gwych yng nghanol y daith, oherwydd nad yw'r dechrau a'r diwedd yn ddigon da. Felly, rwy'n credu mai dyna'r peth hanfodol. Ond diolch am y cwestiwn. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785527 481 Cy 2026-11-10T20:18:34 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=24516&l=cy 261110-10 9. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Llunio Cymunedau Iachach, Gwyrddach a Mwy Cysylltiedig—Canllawiau’r Ddeddf Teithio Llesol wedi'u diweddaru C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch yn fawr iawn. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785545 482 Cy 2026-11-10T20:18:36 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=24518&l=cy 261110-11 10. Dadl: Cofio C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Symudwn nawr at yr eitem olaf, eitem 10, dadl ar y cofio. Cyflwynwyd y cynnig ar y cyd gan Heledd Fychan, Paul Davies, Lynne Neagle, Jane Dodds, Llŷr Powell a Paul Rock. Galwaf nawr ar y Dirprwy Brif Weinidog a'r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb i wneud y cynnig—Sioned Williams. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785546 483 Cy 261110-11 10. Dadl: Cofio I Cynnig NDM9348 Heledd Fychan, Paul Davies, Lynne Neagle, Jane Dodds, Llŷr Powell, Paul Rock, Anthony Slaughter Cynnig bod y Senedd: 1. Yn cydnabod pwysigrwydd parhaus cyfnod y Cofio i deuluoedd a chymunedau yng Nghymru. 2. Yn talu teyrnged i wasanaeth ac aberth unigolion o bob cwr o Gymru sy'n gwasanaethu yn ein lluoedd arfog ar hyn o bryd neu sydd wedi gwasanaethu ynddynt. 3. Yn cydnabod gwaith diflino sefydliadau, unigolion a gwirfoddolwyr sy'n cefnogi cymuned ein lluoedd arfog a chyn-filwyr ledled Cymru. 4. Yn cefnogi'r angen i ymdrechu i sicrhau datrysiad heddychlon i bob gwrthdaro a rhoi terfyn ar ryfel. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785547 484 Cy 261110-11 10. Dadl: Cofio I Cynigiwyd y cynnig. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785548 485 Cy 2026-11-10T20:19:01 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=24543&l=cy 261110-11 10. Dadl: Cofio C 8670 8670 Sioned Williams AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb Williams, Sioned Diolch yn fawr, Lywydd, a dwi'n symud y cynnig. Mae'r cofio yn un o'r achlysuron mwyaf dwys yn ein calendr cenedlaethol, amser i gofio rhai o Gymru a thu hwnt a gollodd eu bywydau mewn rhyfel a gwrthdaro, ac i fyfyrio ar yr effaith ddinistriol a pharhaol y mae gwrthdaro yn ei chael ar unigolion, teuluoedd a chymunedau. Yn un o gyfnodau tywyllaf y ganrif ddiwethaf, ysgrifennodd y bardd Waldo Williams am y tangnefeddwyr. Wrth i ni gofio'r rhai a wasanaethodd, y rhai a ddioddefodd a'r rhai fu farw, mae ei eiriau yn ein hatgoffa nad edrych yn ôl ar ryfel yw unig bwrpas y cofio, ond cryfhau ein hymrwymiad i heddwch: 'Cennad dyn yw bod yn frawd.' Rŷn ni'n cofio'r rhai a wasanaethodd yn ein lluoedd arfog gyda dewrder ac ymroddiad, yn aml iawn mewn amgylchiadau na all y rhan fwyaf ohonon ni prin eu dychmygu. Dyma'r amser i ni gofio'r rhai sy'n gwasanaethu yn y lluoedd arfog, yn y gorffennol a heddiw, ar draws dau ryfel byd a nifer o ryfeloedd eraill. Cant a deg o flynyddoedd yn ôl yng Nghoedwig Mametz, fe wnaeth y 38ain Adran (Gymreig) ddioddef colledion ofnadwy. Bu farw 4,000 o filwyr mewn pum niwrnod. 'Yr ifanc a wastraffwyd', fel eu disgrifiwyd gan y bardd Owen Sheers. Y rhybuddion a seiniwyd gan feirdd fel Wilfred Owen a Hedd Wyn heb eu clywed, mae gwaedd y bechgyn yn dal i atseinio yn ein hoes ni. Dri deg pum mlynedd yn ôl, fe welsom ni ryfel cyntaf y Gwlff, ac eleni, mae'n 15 mlynedd ers diwedd gweithrediadau'r Deyrnas Gyfunol yn Irac, ar ôl ail ryfel y Gwlff yn 2003, lle bu cenhedlaeth fwy diweddar o gyn-filwyr Cymreig yn gwasanaethu ac yn dioddef pris uchel ryfel. Rŷn ni'n cofio'r rhai a ddychwelodd gyda chlwyfau corfforol a seicolegol a arhosodd gyda nhw ymhell ar ôl i'r ymladd ddod i ben. Rŷn ni'n cofio hefyd y rhai sy'n gwasanaethu heddiw a'u teuluoedd. Mae rhyfela yn esblygu'n gyflym ac mewn ffyrdd pryderus newydd, sy'n creu peryglon newydd i fywydau ein lluoedd arfog a sifiliaid. Ond mae cofio hefyd yn golygu edrych y tu hwnt i'r lluoedd arfog. Nid yw rhyfel yn effeithio ar y rhai mewn iwnifform yn unig. Ar draws cenedlaethau ac ar draws y byd, mae pobl gyffredin wedi dioddef canlyniadau erchyll gwrthdaro: teuluoedd wedi'u dadleoli o'u cartrefi, cymunedau wedi'u dinistrio, teuluoedd wedi'u chwalu, plant wedi'u hamddifadu o ddiogelwch, addysg a chyfleoedd, a bywydau di-ri wedi'u colli. Wrth i ni gofio'r rhai a wasanaethodd i amddiffyn rhyddid, rŷn ni hefyd yn anrhydeddu eu haberth a'u gwasanaeth trwy ymdrechu i fod yn genedl sy'n cynnig urddas, tosturi a noddfa i'r rhai sydd wedi'u dadleoli gan wrthdaro. Rŷn ni'n meddwl am y rhai sy'n byw gyda ni yma yng Nghymru o Wcráin a gwledydd eraill lle mae gwrthdaro yn parhau, a'r gofid y mae hynny'n ei achosi. Wrth gofio, mae'n rhaid i ni fod yn gadarn yn ein gwrthwynebiad i'r hyn a all arwain at ryfel, boed hynny'n deillio o imperialaeth, ideoleg neu o drin cenhedloedd neu bobloedd yn israddol neu'n anghyfiawn. Felly, wrth i ni gofio, mae'n rhaid i ni wneud mwy nag edrych yn ôl; mae'n rhaid i ni ddysgu. Mae'n rhaid i ni ofyn cwestiynau anodd am sut mae gwrthdaro'n dechrau, am ganlyniadau dynol trais ac am ein cyfrifoldeb i fynd ar drywydd dewisiadau eraill heddychlon lle bynnag y bo modd. Rŷn ni'n parhau i gefnogi'r academi heddwch wrth iddyn nhw hyrwyddo trafodaeth ar heddwch o safbwynt Cymru. Roedd hyn yn cynnwys eu darlith flynyddol yn eisteddfod ryngwladol Llangollen i ddathlu canmlwyddiant gorymdaith heddwch y menywod ledled y Deyrnas Gyfunol yr oedd menywod o bob cwr o Gymru yn rhan flaenllaw ohoni. Ym 1926, gadawodd miloedd o fenywod Cymreig eu cartrefi mewn cymunedau ar draws Cymru i orymdeithio dros hedd, nid cledd. Dangosodd eu taith o leoedd fel Penygroes, Abertawe a Chaerdydd i Lundain fod gan ymrwymiad Cymru i heddwch wreiddiau dwfn, a'i fod wedi'i lywio nid yn unig gan arweinwyr gwleidyddol, ond gan fenywod cyffredin a oedd yn benderfynol na ddylai cenedlaethau'r dyfodol ddioddef erchyllterau rhyfel. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785474 486 Cy 2026-11-10T20:20:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=24602&l=cy 261110-11 10. Dadl: Cofio C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785480 487 En 2026-11-10T20:24:06 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=24848&l=cy 261110-11 10. Dadl: Cofio C 8670 8670 Sioned Williams AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Fel cenedl, mae gan Gymru draddodiad balch o undod rhyngwladol, o gymuned ac o geisio atebion heddychlon i anghydfodau. Bob blwyddyn ers 1922, cafwyd neges heddwch flynyddol yn yr Eisteddfod Genedlaethol gan ein cenhedlaeth ieuengaf. Mae'n darparu llwyfan i'r genhedlaeth nesaf rannu'r hyn sy'n bwysig iddynt ac i ddylanwadu ar eu dyfodol. Dros y blynyddoedd, mae themâu wedi cynnwys y bom atom, ffoaduriaid, tlodi, rhyfel, trais a chynhesu byd-eang. Nid oes tyndra rhwng y gwerthoedd hyn a'n parch at y rhai sy'n gwasanaethu. Yn hytrach, maen nhw'n helpu i esbonio pam mae'r gwasanaeth hwnnw'n bwysig. Nid gwrthdaro ei hun yw prif bwrpas amddiffyn, ond amddiffyn pobl, democratiaeth a heddwch. Dyna pam mae'n rhaid i ni barhau i gynnal egwyddorion hawliau dynol, cyfraith ryngwladol ac ymddygiad moesegol fel y mae'n berthnasol i wrthdaro. Nid yw'r egwyddorion hyn yn ychwanegiadau dewisol. Maen nhw'n fesurau diogelu i'n dynoliaeth a rennir, yn enwedig pan fo'r ddynoliaeth honno o dan y straen mwyaf. Heddiw, rydym yn cofio, ar draws y gwahanol bleidiau a gynrychiolir yma, y rhai a wasanaethodd, gan gynnwys yr Aelodau hynny o'r Senedd yma gyda ni heddiw. Rydym yn cofio'r rhai a ddioddefodd. Rydym ni'n cofio'r rhai na ddaethant adref. Un o'r breintiau a'r cyfrifoldebau o gael llais yn y Senedd hon yw gallu dod â thystiolaeth a straeon o wahanol rannau o Gymru i lywio'r ddadl hon. Edrychaf ymlaen at yr Aelodau yn cyfrannu felly. Rydym yn adnewyddu ein hymrwymiad i adeiladu dyfodol lle mae anghydfodau yn cael eu datrys trwy ddeialog yn hytrach na thrais, cydweithrediad yn hytrach na rhaniad, geiriau yn hytrach nag arfau, heddwch yn hytrach na rhyfel. Yng Nghymru, mae gennym ddyletswydd gyfreithiol i ystyried llesiant cenedlaethau'r dyfodol. Gadewch i ni weithio dros ddyfodol sy'n gweld ein pobl ifanc yn cofio rhyfel fel nodwedd o'r gorffennol, fel coffadwriaeth, fel rhybudd enbyd i'w ystyried sef na ddylai fod angen mwy o aberth. Gyda'n gilydd, rydym yn cofio pris annerbyniol rhyfel ac yn addo i'r milwyr a'r teuluoedd sydd wedi talu'r pris uchel hwn, a'n cenedlaethau'r dyfodol, y byddwn yn gwneud popeth yn ein gallu i greu a chynnal heddwch yn ein byd. Mae ein rhaglen ar gyfer ymrwymiad y llywodraeth yn nodi'n glir ein bwriadau ein bod yn cefnogi egwyddorion cyfamod y lluoedd arfog a'n bod eisiau cryfhau sut mae cymorth o'r fath yn cael ei ddarparu ar draws ein gwasanaethau. Rydym yn cynnal yr ymrwymiad i gefnogi cymuned y lluoedd arfog yng Nghymru drwy ein swyddogion cyswllt lluoedd arfog, Cefnogi Plant Milwyr mewn Addysg Cymru a GIG Cymru i Gyn-filwyr. Wrth symud ymlaen, rwy'n edrych ymlaen at gynhadledd cyfamod lluoedd arfog Cymru yr ydym yn ei noddi ar y cyd yn ddiweddarach y mis hwn. Bydd y gynhadledd yn rhoi cyfle i edrych yn ôl gyda phartneriaid o bob rhan o gymuned y lluoedd arfog ar yr hyn sydd wedi'i gyflawni trwy gyfamod y lluoedd arfog ers ei gyflwyno yn 2022, ac, yn bwysicach, herio ein hunain ynghylch beth mwy y gallwn ei wneud i gynnal cyfamod y lluoedd arfog. Mae'r cynnig hwn hefyd yn galw arnom i gofio'r rhai sy'n gweithio mor galed i gefnogi cymuned y lluoedd arfog—sefydliadau, unigolion a gwirfoddolwyr. Mynychais ŵyl goffa ysbrydoledig y Lleng Brydeinig Frenhinol, ac rwy'n rhoi fy niolch ar gofnod am y gwaith y maent yn ei wneud, trwy eu gwirfoddolwyr niferus, i gefnogi'r apêl pabi flynyddol. Mae geiriau yn bwysig, ond rwy'n cydnabod pwysigrwydd gweithredu. Felly, wrth fwrw ymlaen â'n rhaglen ar gyfer ymrwymiad y llywodraeth i gyfamod y lluoedd arfog ac i gyn-filwyr, mae cael prosesau ar waith i gefnogi sylw dyledus i'r cyfamod yn allweddol. Bydd pwyslais newydd ar draws y Llywodraeth hon wrth edrych ar bolisi trwy'r lens honno. Er mwyn helpu i baratoi ar gyfer hyn, byddaf yn mynd â phapur ar gyfamod y lluoedd arfog i'r Cabinet yn ddiweddarach y mis hwn, ac edrychaf ymlaen at ddod â grŵp arbenigol at ei gilydd i ystyried anghenion cymuned y lluoedd arfog yng Nghymru ddechrau mis Rhagfyr. Mae'r rhaglen ar gyfer ymrwymiad y llywodraeth yn un trawslywodraethol, lle mae cyfleoedd i ymateb i angen. Lywydd, i gloi, gadewch inni anrhydeddu'r cof nid yn unig trwy eiriau, ond trwy'r dewisiadau a wnawn heddiw, gan gefnogi'r rhai sydd wedi gwasanaethu, sefyll ochr yn ochr â'r rhai yr effeithir arnynt gan wrthdaro, a gweithio'n ddiflino dros fyd lle mae heddwch yn cael ei sicrhau trwy ddeialog, cydweithrediad a pharch at y ddwy ochr. Dyna'r cyfrifoldeb y mae coffadwriaeth yn ei roi arnom, ac mae'n un y mae'r Llywodraeth hon wedi ymrwymo i'w gyflawni. Diolch. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785458 488 En 2026-11-10T20:25:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=24902&l=cy 261110-11 10. Dadl: Cofio C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785467 489 En 2026-11-10T20:28:55 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=25137&l=cy 261110-11 10. Dadl: Cofio C 12148 12148 Gareth Thomas AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12148 Thomas, Gaz Yn gyntaf, hoffwn ddiolch i'r Dirprwy Brif Weinidog, a byddwn hefyd yn gofyn a allwn i fod yn rhan o'r grŵp hwnnw pan fyddwch chi'n ei ffurfio, os yw hynny'n bosibl. Fel cyn-filwr, rwy'n ddiolchgar am y cyfle i siarad i gefnogi'r ddadl hon. Mae cofebion rhyfel ledled Cymru, o'r plac ar wal y capel i gofeb ryfel genedlaethol Cymru ym Mharc Cathays, gydag enwau'r rhai a adawodd ein dinasoedd, ein trefi a'n pentrefi ac na ddaethant adref, wedi'u cerfio arnynt. Roedd pob un o'r enwau hynny yn perthyn i rywun—anwylyd, cymydog, ffrind. Dyna beth yw ystyr coffadwriaeth yng Nghymru. Mae'n addewid a roddir o un genhedlaeth i'r llall: byddwn yn eu cofio. Mae gan Gymru hanes milwrol y gall pob un ohonom fod yn falch ohono. Mae'r Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig, a sefydlwyd ym 1689, ymhlith y catrodau hynaf yn y fyddin Brydeinig. Ym 1915, ffurfiwyd y Gwarchodlu Cymreig, ac ar Ddydd Gŵyl Dewi y flwyddyn honno, fe wnaethant osod eu Gwarchodlu'r Brenin cyntaf. Yn Rorke's Drift, ym 1879, daliodd dynion o'r 24ain Gatrawd Traed, a elwid yn ddiweddarach yn South Wales Borderers, eu tir yn nannedd anfanteision llethol, a dyfarnwyd Croes Fictoria i saith ohonynt. Gofynnodd y rhyfel byd cyntaf fwy o Gymru nag unrhyw wrthdaro o'i blaen. Yng Nghoedwig Mametz yn y Somme, ym mis Gorffennaf 1916, fel y soniwyd eisoes, enillodd y 38ain Adran (Gymreig) y goedwig, ond lladdwyd neu anafwyd bron i 4,000 o'i dynion. Mae draig goch yn sefyll yno heddiw er cof amdanynt. Yn yr ail ryfel byd, ymladdodd y 53ain Adran (Gymreig) trwy Normandi a gogledd-orllewin Ewrop. Ni ddaeth y traddodiad balch hwnnw o wasanaeth milwrol i ben ym 1945. Dros bron i bedwar degawd o Ymgyrch Banner yng Ngogledd Iwerddon, gwasanaethodd milwyr o'r catrodau Cymreig gyfnod ar ôl cyfnod o ddyletswydd, yn aml yn yr amgylchiadau mwyaf peryglus, ac roeddent yn dargedau erchyllterau terfysgol. Ym 1982, dioddefodd y Gwarchodlu Cymreig golledion difrifol ar fwrdd y llong Syr Galahad, colled sy'n dal i gael ei theimlo gan lawer o deuluoedd yng Nghymru. O Korea i'r Balcanau, o Irac i Affganistan, mae dynion a menywod o bob cwr o Gymru wedi gwasanaethu. Heddiw, mae tair catrawd Gymreig: y Cymry Brenhinol, y Gwarchodlu Cymreig a Gwarchodlu Dragŵn y Frenhines. Mae dynion a menywod o Gymru ar draws y Llynges Frenhinol, y fyddin a'r Llu Awyr Brenhinol yn parhau i amddiffyn ein gwlad a chynrychioli ein cenedl. Fel cyn-filwr y fyddin, rwy'n gwybod bod y gwasanaeth yn cael ei rannu nid yn unig gan y rhai mewn gwisg, ond gan y teuluoedd sy'n aros amdanynt, yn eu cefnogi, ac, yn rhy aml, yn galaru drostynt. Mae'r coffadwriaeth iddyn nhw hefyd, ac i'r rhai a ddaeth adref yn cario clwyfau a chreithiau, gweladwy a chudd. Dyna pam mae'r ddadl hon yn diolch yn briodol i'r rhai sy'n cefnogi ein lluoedd arfog a'n cymuned: y Lleng Brydeinig Frenhinol, y mae ei apêl pabi yn cael ei gario trwy ein strydoedd bob mis Tachwedd; Blesma; SSAFA; Help for Heroes; Blind Veterans UK; cymdeithasau catrodol; GIG Cymru i gyn-filwyr, yr wyf yn falch o fod wedi gwirfoddoli iddo; a grwpiau lleol di-ri sy'n gwasanaethu ac sy'n gwneud yn siŵr nad anghofir unrhyw gyn-filwr. Heddiw, mae'r Senedd yn diolch iddynt. A gaf i hefyd ychwanegu bod y rhai a wasanaethodd yn yr heddlu, y frigâd dân, y GIG a gwasanaethau golau glas eraill hefyd yn haeddu ein parch dwysaf am bopeth a wnaethant bryd hynny ac yn awr? Yfory, ledled Cymru, bydd geiriau Laurence Binyon yn cael eu llefaru unwaith eto: ‘Pan elo’r haul i lawr ac ar wawr y bore / Ni â’u cofiwn hwy.' Gadewch i'r Senedd ddweud gydag un llais y byddwn yn eu cofio. Diolch. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785499 490 En 2026-11-10T20:30:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=25202&l=cy 261110-11 10. Dadl: Cofio C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785540 491 En 2026-11-10T20:33:15 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=25397&l=cy 261110-11 10. Dadl: Cofio C 267 267 Ken Skates AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=267 Skates, Ken A gaf i ddechrau drwy ddiolch i'r Aelodau ar draws y Siambr am gyflwyno'r ddadl hon? Bob coffadwriaeth, rwy'n falch o ymuno i dalu teyrnged i bawb sydd wedi gwasanaethu ac sy'n parhau i wasanaethu yn ein lluoedd arfog, i anrhydeddu dewrder ac aberth personél y lluoedd arfog, ac i feddwl am y teuluoedd a'r cymunedau a adawyd ar ôl. Mae hefyd yn gyfle pwysig i gydnabod cyfraniad y sefydliadau, elusennau a gwirfoddolwyr sy'n cefnogi cyn-filwyr a'u teuluoedd ledled Cymru. Mae eu gwaith yn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol i fywydau pobl. Maen nhw'n haeddu ein diolch a'n cydnabyddiaeth. Ledled Cymru, daeth teuluoedd a chymunedau at ei gilydd ar Sul y Cofio i oedi, myfyrio a thalu eu teyrnged. Cefais yr anrhydedd o osod torchau mewn gwasanaethau yn y Fflint a Wrecsam ddydd Sul. Mynychwyd y ddau wasanaeth yn hynod o dda, gan ddangos pwysigrwydd parhaol coffadwriaeth i'n cymunedau a'r parch a'r diolchgarwch dwfn y mae teuluoedd yng Nghymru yn ei deimlo tuag at y rhai sydd wedi gwasanaethu ein gwlad. Fel llawer o rai eraill ar draws y Siambr, mae coffadwriaeth yn bersonol iawn i mi. Roeddwn i'n falch o fod yn rhan o'r corfflu hyfforddi swyddogion pan oeddwn i'n iau, profiad a roddodd werthfawrogiad gwirioneddol i mi o'r ymrwymiad a'r ymroddiad sydd eu hangen ar gyfer y rhai sy'n gwasanaethu. Dysgodd sgiliau hanfodol i mi, yn ogystal â phwysigrwydd disgyblaeth, trefn, gwaith tîm a'r cyfrifoldeb sydd gennym i edrych ar ôl ein gilydd. Tua 30 mlynedd yn ôl, cefais gyfle hefyd i dreulio amser gyda'r Gwarchodlu Dragŵn Cymreig yn Uned Hyfforddi Byddin Prydain Suffield, a elwir fel arall yn BATUS, yng Nghanada. Aeth llawer o'r personél y treuliais amser gyda nhw ymlaen i wasanaethu yn Affganistan ac Irac, a phob blwyddyn ar yr adeg hon rwy'n myfyrio ar y rhai na ddaethant yn ôl adref o'r gwrthdaro hwnnw. Rwyf hefyd yn myfyrio ar drasiedi Syr Galahad yn ystod rhyfel Ynysoedd Falkland, pan gollodd cymaint o aelodau o'r Gwarchodlu Cymreig eu bywydau. Roedd un o'r dynion dewr hynny yn berthynas i ffrind ysgol uwchradd. Lywydd, nid yw pwysigrwydd coffadwriaeth wedi lleihau ymhlith teuluoedd ledled Cymru, ac rwy'n ddiolchgar ein bod yn cael y cyfle hwn heddiw i uno ar draws y Siambr ac i fyfyrio ar yr aberth a wnaed gan y rhai a wasanaethodd ein gwlad. Byddwn yn eu cofio nhw. Diolch. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785457 492 En 2026-11-10T20:35:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=25502&l=cy 261110-11 10. Dadl: Cofio C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785459 493 En 2026-11-10T20:35:45 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=25547&l=cy 261110-11 10. Dadl: Cofio C 171 171 Darren Millar AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Millar, Darren A gaf i gofnodi buddiant fel aelod o fwrdd Cymdeithas Lluoedd Wrth Gefn a Chadetiaid Cymru? Rwy'n croesawu'r ffaith bod hon yn ddadl sydd wedi'i chyflwyno ar sail drawsbleidiol yn ystod Wythnos y Cofio. Ac roeddwn i'n meddwl wrth i mi eistedd yn gwrando ar y cyfraniadau sydd wedi'u gwneud hyd yma am ffrind annwyl iawn i mi a wasanaethodd ar gyngor y dref yn Nhywyn a Bae Cinmel yn fy mlynyddoedd iau, newydd ddechrau ym maes gwleidyddiaeth. Ei enw oedd Ron Hastings, ac roedd yn gyn-filwr o'r RAF a oedd wedi bod ar awyrennau bomio Lancaster yn ystod y rhyfel fel gynnwr a chomander radio. Bu farw y llynedd, yn 96 oed, ar ôl bywyd cyfoethog a gwerth chweil iawn gan wasanaethu ei wlad, yn y fyddin ac mewn bywyd sifil, yn ogystal â bod yn gynghorydd cymuned lleol dros nifer o flynyddoedd. Ac rwy'n gwybod bod yna lawer o gyn-filwyr allan yna, ond nid oes cymaint nawr o'r ail ryfel byd. Mae'n bwysig iawn ein bod ni'n cofnodi eu straeon i wneud yn siŵr nad ydym byth yn anghofio eu gwasanaeth a'u haberth. Oherwydd gwyddom fod Prydain ym 1940 yn wynebu'r posibilrwydd real iawn o gael ei threchu yn yr Ail Ryfel Byd, goresgyniad gan un o'r ideolegau mwyaf drwg y mae'r byd wedi'i gweld erioed. Roedd yna rai, gan gynnwys y rhai yn ein gwlad ein hunain, yn anffodus, a ddadleuodd y dylai Prydain ildio. Roedd yna rai a oedd yn meddwl mai dyhuddiad oedd y llwybr cywir. Roedd eraill yn credu na ddylem byth fod wedi brwydro yn erbyn y Natsïaid. Ond diolch i Dduw bod miliynau o ddynion a menywod dewr yn meddwl fel arall. Oherwydd eu parodrwydd i ymladd ac, os oedd angen, i wneud yr gyflawni'r aberth eithaf hwnnw, fel y gwnaeth cymaint o bobl, i helpu i achub ein gwlad, y gallwn ni sefyll yn y Siambr hon heddiw a mwynhau'r rhyddid i allu dadlau ac anghytuno heb ofn cael ein taflu i'r carchar, cael ein hamddifadu o'n rhyddid, neu o'n bywyd dros y gwerthoedd yr ydym yn sefyll drostynt. Ond, wrth gwrs, gwyddom nad oedd yr aberth hwnnw y mae pobl yn ei gyflawni dros eu gwledydd wedi dod i ben ym 1945. Yn ystod pob blwyddyn bron ers hynny, mae dynion a menywod lluoedd arfog Prydain, gan gynnwys pobl o Gymru, wedi colli eu bywydau yn ystod gweithrediadau milwrol. Felly, yr wythnos hon, wrth gwrs, rydym yn cofio'r rhai a syrthiodd yn y rhyfel byd cyntaf a'r ail ryfel byd, ond rydym hefyd yn cofio, fel yr ydym wedi cael ein hatgoffa eisoes, y rhai a syrthiodd yn erbyn y cyfundrefnau comiwnyddol yn Korea a Malaysia, y rhai a lofruddiwyd gan derfysgwyr yng Ngogledd Iwerddon, y rhai a wynebodd unbennaeth yr Ariannin yn Ynysoedd Falkland, y rhai a ymladdodd cyfundrefnau ac eithafiaeth yn Affganistan ac Irac, a'r rhai a gollodd eu bywydau yn amddiffyn rhyddid a democratiaeth mewn mannau eraill. Rydym ni'n cofio eu teuluoedd hefyd, y gwahaniadau hir a pharhaol hynny, yr ofn ynghylch pobl ddim yn dychwelyd adref. Ac wrth gwrs, rydym yn cael ein hatgoffa hefyd nad yw ein cyfrifoldeb i'r rhai sy'n gwasanaethu yn dod i ben pan fyddant yn gadael eu gwasanaeth milwrol. Rydym eisoes wedi cofnodi yn y Siambr hon ein diolch i'r Lleng Brydeinig Frenhinol, SSAFA, Blesma, yr holl sefydliadau eraill sy'n gweithio mor galed i wasanaethu ein cymuned gyn-filwyr. Rhaid i ni chwarae ein rhan hefyd, gan gynnal y cyfamod lluoedd arfog hwnnw, gan wneud yn siŵr ein bod yn gwneud ein rhan i wneud yn siŵr bod Cymru'n genedl sy'n gyfeillgar i gyn-filwyr, un lle mae cyfraniad pobl i'n lluoedd arfog yn cael ei anrhydeddu a'i gydnabod yn briodol. Dyna pam mae'n rhaid i ni gyd weithio gyda'n gilydd, gan roi gwleidyddiaeth plaid o'r neilltu, i sicrhau bod ein cyn-filwyr yn cael y flaenoriaeth uchaf bosibl o ran mynd i'r afael â'r digartrefedd y gwelwn ar ein strydoedd ymhlith y gymuned gyn-filwyr; sicrhau bod GIG Cymru i Gyn-filwyr yn parhau i gael yr adnoddau sydd eu hangen arno—ac mae'n wych clywed am eich rôl wrth gefnogi GIG Cymru i Gyn-filwyr; sicrhau bod yr unigolion hynny ag iechyd meddwl gwael hefyd yn cael cefnogaeth mentora gan gymheiriaid gan yr elusennau sydd allan yna, gan gefnogi'r gweithwyr iechyd proffesiynol eraill y maent yn ymgysylltu â nhw yn GIG Cymru i Gyn-filwyr;  ac anrhydeddu coffadwriaeth byddin Cymru a'i chyfraniad tuag at gadw'r heddwch, fel yr amlinellodd y Gweinidog, drwy gael rhywfaint o gydnabyddiaeth ffurfiol, rwy'n credu, mewn amgueddfa filwrol genedlaethol i Gymru. Mae'r rhain yn bethau ymarferol yr wyf yn credu y dylem ni i gyd allu gweithio arnynt gyda'n gilydd er mwyn dangos ein hymrwymiad, nid yn unig i goffadwriaeth, ond i'n cymuned gyn-filwyr a theulu ehangach y lluoedd arfog. Byddwn ni, wrth gwrs, yn eu cofio heddiw a bob amser. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785463 494 En 2026-11-10T20:40:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=25802&l=cy 261110-11 10. Dadl: Cofio C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785479 495 En 2026-11-10T20:41:14 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=25876&l=cy 261110-11 10. Dadl: Cofio C 5083 5083 Gwyn Williams https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5083 Williams, Gwyn Rwy'n falch ein bod ni'n unedig ar hyn. Rwy'n datgan buddiant: mae fy mab yn gwasanaethu gyda'r Magnelwyr Brenhinol. Dyletswydd gyntaf y wladwriaeth yw cadw pobl yn ddiogel. Heb hynny, ni all ein heconomi ffynnu, ni all ein hysgolion a'n hysbytai wneud eu gwaith. Rydym yn ddyledus iawn i'r rhai sy'n ein cadw'n ddiogel. Mae rhyfel wedi bod o gwmpas ers y greadigaeth a bydd yn ddi-os yma ar y diwedd. Efallai y bydd hyd yn oed yn achosi'r diwedd. Mae'n rhan drist o'r natur ddynol, yn ôl pob golwg. Ar Sul y Cofio, fe es i wasanaeth ym Mhontarddulais, a chlywais ddarlleniad o lyfr Micha a arhosodd gyda mi. 'Bydd ef yn barnu rhwng cenhedloedd, ac yn torri'r ddadl i bobloedd cryfion o bell; byddant hwy'n curo'u cleddyfau'n geibiau, a'u gwaywffyn yn grymanau. Ni chyfyd cenedl gleddyf yn erbyn cenedl, ac ni ddysgant ryfel mwyach; a bydd pob dyn yn eistedd dan ei winwydden a than ei ffigysbren, heb neb i'w ddychryn. Oherwydd genau Arglwydd y lluoedd a lefarodd.' Mae hwn yn ddyfodol rhyfeddol, wrth gwrs, ond tan hynny rydym yn dibynnu ar ein milwyr a'n menywod i'n hamddiffyn. Ond mae hyn yn dod am bris ofnadwy. Mae'r rhai sy'n cael eu lladd yn y frwydr yn anffodus yn hawdd i'w cyfrif; llai felly y rhai sy'n goroesi ond sy'n dioddef PTSD cymhleth, anhwylder straen ôl-drawmatig. Mae hwn yn fater go iawn. Mae Hwb Cyn-filwyr Abertawe, a'i arweinydd Wayne Jenkins, yn gwneud gwaith mor dda wrth geisio mynd i'r afael â'r cyflwr hwn sy'n newid bywydau ymhlith cyn-filwyr. Ond mae'r British Journal of Psychiatry yn nodi bod 7.4 y cant o gyn-filwyr yn dioddef o'r PTSD hwn, gydag 20 y cant arall yn adrodd am anhwylder iechyd meddwl cyffredin arall—mwy na chwarter. Mae un ar ddeg y cant yn adrodd am gamddefnyddio alcohol, yn ôl y Weinyddiaeth Amddiffyn, o'i gymharu â 6 y cant yn y boblogaeth gyffredinol. Dangosodd astudiaeth a gyhoeddwyd yn The Lancet fod gan bron i un o bob pump o'r rhai a oedd wedi gwasanaethu ym myddin y DU gofnod troseddol, gyda'r grŵp mwyaf yn droseddwyr treisgar, ac mae'r gymhareb ods ar gyfer hyn yn cynyddu gyda mwy o amlygiad i ddigwyddiadau trawmatig a brofwyd yn ystod ymfyddiniad, a chamddefnyddio alcohol ar ôl hynny. Mae cyswllt anorfod rhwng yr holl faterion hyn. Mae ein cyn-filwyr, sy'n rhoi'r heddwch i ni fyw ein bywydau, yn talu amdano gyda'u marwolaethau eu hunain a'u hafiachusrwydd parhaus, ac rydyn ni fel cymdeithas yn eu siomi. Sut allwn ni ddadlau bod y ffigurau hyn yn dderbyniol? Nid wyf hyd yn oed wedi dechrau siarad am anableddau corfforol, oherwydd nid oes gennyf amser. Mae gormod o'n cyn-filwyr yn cael eu gadael ar eu pennau eu hunain a heb gefnogaeth ar ôl eu dyletswyddau, ac yn dioddef o ganlyniad—dioddefaint sy'n cael ei drosglwyddo i ffrindiau, teulu a chymdeithas yn gyffredinol. Heb gymorth gan lu o sefydliadau elusennol, yr ydym wedi clywed eu henwau heddiw, byddai pethau'n llawer gwaeth. Mae Hwb Cyn-filwyr Abertawe, er enghraifft, yn darparu rhwydweithiau cymorth hanfodol, cymorth gyda chyngor ariannol, taliadau annibyniaeth bersonol a ffurflenni'r Adran Gwaith a Phensiynau, a chymorth gyda llu o faterion fel tai, cyflogaeth a chymorth iechyd meddwl. Ond fel y dysgais ddydd Sadwrn mewn seremoni yn Neuadd Brangwyn, dim ond 20 y cant o'r cyn-filwyr yn ein dinas y mae Hwb Cyn-filwyr Abertawe yn ymwybodol ohonynt. Mae cyn-filwyr yn adnabod cyn-filwyr, fel yr wyf yn credu bod meddygon yn gwybod am feddygaeth, nyrsys yn gwybod am nyrsio, ac athrawon yn gwybod am addysgu orau. Dylai cyn-filwyr a'r rhai sy'n deall bywyd milwrol helpu i lunio ac arwain y gwasanaethau y mae cyn-filwyr yn dibynnu arnynt. Ar hyn o bryd, mae'r sefydliadau hyn yn wynebu tasg lafurus, gydag anawsterau gwneud cais am arian, prosesau biwrocrataidd byrddau iechyd sy'n rhwystro mynediad at wasanaethau iechyd meddwl, a chyfarwyddyd gan sefydliadau a phobl sy'n gwybod llawer llai am ein cyn-filwyr nag y maen nhw am rwystro'r ddarpariaeth o wasanaethau digonol. Gofynnaf i Lywodraeth Cymru weithio'n uniongyrchol gyda grwpiau fel Hwb Cyn-filwyr Abertawe i wrando ar gyn-filwyr am yr hyn sydd ei angen arnynt, er mwyn ei gwneud hi'n haws i'r bobl y maent yn ymddiried ynddynt gael y gofal cywir iddynt. Mae gennym ddyletswydd sanctaidd i ofalu am ein milwyr gan eu bod wedi rhoi cymaint i ni: y rhodd eithaf. Mae Micha yn gofyn i ni ddychmygu byd lle nad oes neb yn gwneud i ni ofni. Tan y diwrnod hwnnw, mae gennym ddyletswydd i'r rhai sy'n ein cadw'n ddiogel. Gadewch i ni i gyd ymrwymo heddiw, fel Aelodau'r Senedd, i wneud popeth o fewn ein gallu i fynd i'r afael â PTSD cymhleth yn ein milwyr, a gweithio gyda phob Wayne Jenkins y byd hwn i'w wneud yn lle gwell i'r rhai sy'n gwasanaethu. Gadewch i ni wneud yn siŵr eu bod yn gallu dibynnu arnom ni pan fyddant yn dod adref. Diolch. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785465 496 En 2026-11-10T20:45:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=26102&l=cy 261110-11 10. Dadl: Cofio C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785468 497 En 2026-11-10T20:45:45 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=26147&l=cy 261110-11 10. Dadl: Cofio C 12157 12157 Art Wright AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12157 Wright, Art Mae'r adeg hon o'r flwyddyn yn gyfnod emosiynol iawn i'n cyn-filwyr, a bydd llawer ohonynt yn mynd i senotaff gydag enwau eu ffrindiau ar eu gwefusau. Fe wnes i hynny hefyd y penwythnos hwn, wrth i mi ffarwelio â'm dau ffrind, Jamie Rawsthorne a Kevin Thompson, fel rydw i'n ei wneud bob blwyddyn. Hunanaberth milwrol yw'r mynegiant eithaf o gariad, dyletswydd a dewrder. Mae ef i'w gael yn y milwr hwnnw sy'n rhedeg tuag at berygl tra bod eraill yn ceisio diogelwch, gan wybod beth yw'r risg ond yn gwrthod gadael cydymaith ar ôl. Mae'n cael ei fesur, nid yn unig mewn bywydau a gollwyd, ond yn y dyfodol a ildiwyd, y teuluoedd wedi'u gadael yn aros a'r breuddwydion personol wedi'u rhoi o'r neilltu er mwyn yr achos mwyaf. Mae eu haberth yn atgoffâd dwys bod rhyddid a diogelwch yn aml yn dod ar gost rhy uchel, a dalwyd gan y rhai sy'n barod i roi popeth dros eraill. Pwrpas fy nadl—rydw i'n mynd i geisio mynd ar drywydd gwahanol o gymharu ag eraill. Rwyf am siarad am aberth eithaf. Mae llawer o bobl yng Nghymru ar y rhestr hon—mewn gwirionedd, mae pob un ohonynt. Ganed yr Is-gorporal Fuller o'r 2il Fataliwn, Catrawd Cymru, yn sir Gaerfyrddin ym 1884, a dangosodd ddewrder rhyfeddol ger Chivy-sur-Aisne yn Ffrainc. Ar 14 Medi 1914, yn wyneb tanio dwys gan reifflau a drylliau peiriannol, cyrhaeddodd ei gomander a oedd wedi'i anafu'n angheuol, Capten Mark Haggard, triniodd ei glwyfau, ei godi ar ei ysgwyddau a'i gario 100 llath trwy'r bwledi i'r orsaf drin clwyfau. Arhosodd Fuller wrth ochr Haggard tan iddo farw y noson honno. Ei eiriau olaf oedd, 'Stick it Welch'. James Llewellyn Davies, ganwyd yng Nglynebwy, Gwent, ym 1886. Dangosodd Corporal Davies o'r 13eg Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig ddewrder eithriadol yng Nghoedwig Polygon. Ar 13 Gorffennaf 1917, er iddo gael ei anafu ac ar ôl i nifer o'i ddynion syrthio eisoes, ymosododd ar safle dryll peiriannol Almaenaidd ar ei ben ei hun, gan ladd dau filwr y gelyn, cipio un arall a dod â'r dryll yn ôl. Yna arweiniodd ymosodiad ar ffermdy amddiffynedig yn cael ei ddefnyddio fel gorsaf drin clwyfau, lle bu farw o'i glwyfau'n ddiweddarach. Roedd yn 31 oed. Ganed Ellis Humphrey Evans ar 13 Ionawr 1887, roedd yn fugail, ffermwr a bardd Cymraeg enwog. Cafodd ei anafu'n angheuol yn Pilckem Ridge ar 31 Gorffennaf 1917. Yn ystod oriau agoriadol trydedd frwydr Ypres, wythnosau ynghynt roedd wedi cyflwyno ei gerdd, 'Yr Arwr', i'r Eisteddfod Genedlaethol, lle cyhoeddwyd mai hi oedd yn fuddugol ar 6 Medi 1917. Methodd yr awdur ag ateb yr alwad arferol. Dywedwyd wrth y gynulleidfa ei fod wedi cael ei ladd mewn brwydr, gan arwain at Eisteddfod enwog y gadair ddu. Gan symud ymlaen i'r ail ryfel byd, Tasker Watkins, brodor o Nelson. Ganed Watkins ym 1918, ymrestrodd ym 1939 a chafodd ei gomisiynu i'r Cymry Brenhinol ym 1941. Ger Barfleur, Normandi ar 16 Awst 1944, arweiniodd gwmni ar draws caeau llawn maglau ffŵl yn wyneb tanio dwys yn ystod y frwydr i gau bwlch Falaise. Gyda llawer o golledion ac fel yr unig swyddog ar ôl, arweiniodd ymosodiad bidogau, gan dawelu safle dryll peiriannol yn bersonol a helpu i wrthsefyll gwrthymosodiad yr Almaenwyr. Yn ddim ond 25 oed, enillodd ei Groes Fictoria, yr unig un a ddyfarnwyd i Gymro yn y fyddin Brydeinig yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Yn ddiweddarach daeth yn Arglwydd Ustus Apêl a diolch i'r drefn bu farw yn hen ddyn yn 2007. South Wales Borderers, D-Day, Mehefin 1944: yr 2il Fataliwn oedd yr unig fataliwn Cymreig i lanio yn Normandi ar D-Day, gan ddod i'r lan yn Gold Beach gyda'r 50fed Adran Troedfilwyr (Northumbria). Aeth ymlaen ymhellach i mewn i'r tir nag unrhyw uned Brydeinig a chipiodd fwy o diriogaeth y gelyn nag unrhyw lu ar y diwrnod hwnnw. Ar 6 Mehefin 1944, er gwaethaf ei gyflawniadau, lladdwyd dim ond pedwar a chafodd 20 eu hanafu. Mae plac coffa yn Asnelles yn nodi'r safle glanio hyd heddiw. Y digwyddiad olaf, y Suez Maru. Ar fore 29 Tachwedd 1943, cafodd y llong uffern Japaneaidd Suez Maru, a oedd yn cario mwy na 551 o garcharorion rhyfel y Cynghreiriaid a oedd yn sâl a llwglyd, 41 ohonynt yn Gymry, ei tharo gan dorpido ym môr Java. Llwyddodd cannoedd i ddianc o'r llong a oedd yn suddo a glynu wrth rafftiau, planciau ac unrhyw falurion yn y dŵr y gallent ddod o hyd iddynt. Roedden nhw'n drifftio'n ddiymadferth am oriau, wedi blino ac wedi'u hanafu. Ni ddaeth neb i'w hachub. Yr hyn a ddaeth yn lle hynny oedd llong hebrwng Japaneaidd a saethodd yn fwriadol at y goroeswyr yn y dŵr, gan ladd y dynion a oedd wedi bod yn sownd yn y môr am fwy nag awr a hanner. Erbyn iddi nosi ychydig iawn oedd dal yn fyw. Fel safiad olaf, fe safodd y rhai a oedd wedi goroesi yn y dŵr ar y broc môr a dangos eu brestiau noeth i'r gelyn gan lafarganu'n herfeiddiol, pob un yn derbyn ei dynged. Daeth distawrwydd pan oedd neb ar ôl yn fyw. Mae'n cael ei gofio fel un o'r erchyllterau mwyaf syfrdanol a gyflawnwyd. Rwy'n gwybod fy mod i'n rhedeg dros amser, Lywydd; byddaf yn gyflym. Dyma pam rydw i a llawer o rai eraill yn sefyll ochr yn ochr â'n cyn-filwyr, nid yn unig unwaith y flwyddyn ond bob dydd. Rydym fel cenedl yn ddyledus iddynt, dyled enfawr na ellir byth ei had-dalu mewn sawl ffordd, ond mae'n rhaid i ni wneud yr ymdrech. Rhoddodd y gorau ohonom gymaint, hyd yn oed yr aberth eithaf. 'Nid oes gan neb gariad mwy na hyn, sef bod dyn yn rhoi ei einioes dros ei gyfeillion.' Diolch. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785489 498 En 2026-11-10T20:50:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=26402&l=cy 261110-11 10. Dadl: Cofio C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785495 499 En 2026-11-10T20:52:03 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=26525&l=cy 261110-11 10. Dadl: Cofio C 12176 12176 Paul Rock AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12176 Rock, Paul Roedd fy mam yn tyfu i fyny yn ystod y Blits. Ysgrifennodd am gerdded i'r ysgol yn Essex gyda Brwydr Prydain yn mynd rhagddi. Etifeddais y casgliad o shrapneli a gododd hi ar y ffordd adref. Roedd ei thad yn wrthwynebydd cydwybodol ac yn aelod o'r Gwasanaeth Tân Ategol. Bob nos, rhoddodd ei fywyd mewn perygl, gan ddiffodd tanau'r bomiau cynheuol. Roedd fy nhad wedi bod yn löwr yma yn y de ac yna'n friciwr, a oedd yn golygu ei fod wedi'i drosglwyddo i'r Peirianwyr Brenhinol ar ôl cael ei gonsgriptio. Pan oeddem yn blant, roedd yn aml yn dweud wrthym am ei brofiadau yn gwasanaethu yn India. Rwy'n amau nad oedd yn dweud popeth wrthym ni. Yn anffodus, nid yw rhyfel yn y gorffennol yn unig. Roeddwn i'n gwrando ar raglen radio lle roedd pobl yn ffonio yn ddiweddar ac erfyniodd galwr ar y gwrandawyr i agor lluniau o'r awyr ar Google Maps a chwilio am Gaza. Fe wnes i hynny a chefais sioc fawr wrth weld y lluniau. Byddwn yn gofyn i bawb yma wneud yr un peth. Mae'r ffrindiau o Wcráin yr ydym wedi'u croesawu i Gymru yn byw mewn ofn cyson o dderbyn newyddion ofnadwy o'u cartref ac oddi wrth eu hanwyliaid. Ddydd Sul, cefais y fraint o osod torch wrth y gofeb ryfel yn yr Eglwys Newydd yn fy etholaeth. Mae'r dorch yn cynnwys pabïau coch i'r holl bobl ddewr hynny fel fy nhad a'm tad-cu, a wasanaethodd ac yn parhau i wasanaethu. Mae hefyd yn cynnwys pabïau gwyn, oherwydd nawr, yn fwy nag erioed, mae angen i ni weithio dros heddwch. Diolch. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785496 500 En 2026-11-10T20:53:56 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=26638&l=cy 261110-11 10. Dadl: Cofio C 12153 12153 Helen Jenner AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12153 Jenner, Hellen Rwy'n falch o gael y cyfle i gyfrannu at y ddadl hon ac ymuno â'm cyd-Aelodau o bob rhan o'r Siambr i dalu teyrnged i'r arwyr sydd wedi gwasanaethu ein gwlad. Mae Coffadwriaeth yn dod â phobl at ei gilydd, ni waeth beth fo'u safbwyntiau gwleidyddol neu gefndiroedd. Mae'n rhoi cyfle i ni fyfyrio ar yr aberth a wnaed gan genedlaethau blaenorol a chofio'r rhai a roddodd eu bywydau i amddiffyn ein gwlad a'n rhyddid. Bydd y rhan fwyaf ohonom wedi tyfu i fyny yn clywed straeon am berthnasau a wasanaethodd yn ystod y rhyfel byd cyntaf neu'r ail ryfel byd. Dychwelodd rhai adref ac roeddent yn gallu adrodd y straeon hynny eu hunain. Anaml y siaradodd eraill am yr hyn yr oeddent wedi'i brofi. Yn anffodus, roedd llawer na chawsant ddychwelyd o gwbl. Ym mron pob tref a phentref ledled Cymru, mae cofeb ryfel gydag enwau'r dynion lleol a gyflawnodd yr aberth eithaf. Mae eleni yn nodi cant a deg o flynyddoedd ers brwydr Coedwig Mametz, un o'r digwyddiadau mwyaf arwyddocaol yn hanes milwrol Cymru. Ym mis Gorffennaf 1916, ymladdodd y 38ain Adran (Gymreig) i gipio Coedwig Mametz yn ystod brwydr y Somme. Roedd yr ymladd yn ffyrnig a chafodd mwy na 4,000 o filwyr Cymreig eu lladd, eu hanafu neu'r adroddwyd eu bod ar goll. Roedd llawer o'r dynion hynny wedi dod o gymunedau gwledig bach, trefi diwydiannol a phentrefi ledled Cymru. Lywydd, wrth baratoi ar gyfer y ddadl hon, deuthum ar draws adroddiad o'r frwydr a ysgrifennwyd gan Sarjant Thomas Phillips o'r 16eg Bataliwn y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig. Mae'n disgrifio fel yr oedd yn osgoi bwledi saethwr cudd ac yn ceisio cynnal cyfathrebu yn anhrefn y frwydr. Roedd un frawddeg arbennig yn sefyll allan i mi. Ysgrifennodd, 'Y prif negeseuon yr oedd angen eu hanfon oedd ceisiadau am fwy a mwy o gludwyr elorwelyau'. Dychmygwch fod yno, gweld eich ffrindiau a'ch cyd-filwyr wedi'u hanafu o'ch cwmpas gan wybod na fyddai llawer ohonynt yn dychwelyd adref. Rwy'n ei chael hi'n anodd deall beth aeth y dynion ifanc hynny drwyddo. Mae'n gwneud i mi feddwl am fy nheulu fy hun. Rwyf wedi sôn o'r blaen yn y Siambr hon bod fy mrawd yn gwasanaethu yn y lluoedd arfog Prydeinig ar hyn o bryd. Ni allaf ddechrau dweud wrthych pa mor anhygoel o falch ydw i, yn falch o'r penderfyniad a wnaethant i wasanaethu ein gwlad, yn falch o'r ymrwymiad maen nhw wedi'i ddangos ac yn falch o'r aberth maen nhw'n ei wneud fel rhan o'u gwasanaeth. Ond fel y bydd unrhyw un sydd ag anwyliaid yn y lluoedd arfog yn ei ddeall, mae'r balchder hwnnw bob amser yn dod â phryder. Pan fydd rhywun rydych chi'n ei garu yn gwasanaethu yn y fyddin, rydych chi'n deall bod y risgiau'n real. Rydych chi'n deall y gallant gael eu galw i roi eu hunain mewn perygl a bod rhaid i'w teuluoedd fyw gyda'r posibilrwydd hwnnw. Rwy'n credu bod hynny'n rhoi gwerthfawrogiad personol iawn i mi o'r hyn y mae coffadwriaeth yn ei olygu. Rwy'n edrych ar fy mrodyr, ac rwy'n hynod ddiolchgar am y dynion a'r menywod a wasanaethodd o'u blaenau, y rhai a gyflawnodd yr aberth eithaf a'r rhai sy'n parhau i wasanaethu ochr yn ochr â nhw heddiw. Rwyf eisiau i'm plant ac, un diwrnod, fy wyrion dyfu i fyny gan wybod bod ein teulu yn gwasanaethu yn y lluoedd arfog Prydeinig. Rwyf am iddyn nhw ddeall beth mae'r gwasanaeth hwnnw'n ei gynrychioli, y cyfrifoldeb, y dewrder a'r parodrwydd i roi diogelwch eraill o flaen eich un chi. Rwyf am iddyn nhw fod mor falch o'u hewythrod ag ydw i. Ond yn anad dim, rydw i eisiau iddyn nhw ddeall pam rydyn ni'n cofio. Nid yw Coffadwriaeth yn ymwneud ag edrych yn ôl ar ddigwyddiadau o 100 mlynedd yn ôl. Mae'n ymwneud â chydnabod bod yna deuluoedd yng Nghymru heddiw sy'n parhau i gyflawni aberth yng ngwasanaeth ein gwlad. Mae'n ymwneud â chofio'r teuluoedd nad oedd eu hanwyliaid wedi dod adref. Lywydd, credaf hefyd fod gennym gyfrifoldeb i ofalu am y rhai sy'n dychwelyd o wasanaeth milwrol fel y cyfeiriwyd ato gan Aelodau eraill heddiw. I lawer o gyn-filwyr, gall addasu i fywyd sifil fod yn anodd. Mae rhai yn byw gydag anafiadau corfforol, tra bod eraill yn cael trafferth gyda'u hiechyd meddwl neu effeithiau parhaol profiadau trawmatig. Ni ddylem byth dderbyn sefyllfa lle mae rhywun sydd wedi gwasanaethu ein gwlad yn cael eu hun yn ddigartref neu'n cael trafferth cael mynediad at y cymorth sydd ei angen arno. Mae'n hawdd i wleidyddion sefyll i fyny ym mis Tachwedd a mynegi eu diolchgarwch i'n lluoedd arfog. Ond mae'n rhaid i'r diolchgarwch hwnnw olygu rhywbeth trwy gydol gweddill y flwyddyn hefyd. Hoffwn hefyd ddiolch i'r Lleng Brydeinig Frenhinol a'r nifer o sefydliadau cyn-filwyr a gwirfoddolwyr sy'n gweithio ledled Cymru. Maent yn gwneud gwaith aruthrol yn cefnogi cyn-bersonél y gwasanaeth a'u teuluoedd, yn ogystal â sicrhau bod cenedlaethau'r dyfodol yn deall pwysigrwydd coffadwriaeth. Bob mis Tachwedd, mae pobl yn ymgynnull o amgylch cofebion rhyfel mewn trefi a phentrefi ledled Cymru. Mae cyn-filwyr, personél sy'n gwasanaethu, cadetiaid, plant ysgol a theuluoedd i gyd yn sefyll gyda'i gilydd i dalu eu teyrnged. Rwy'n credu bod gennym ddyletswydd i sicrhau bod hyn yn parhau am genedlaethau i ddod. Wrth i'r blynyddoedd fynd heibio, mae llai o bobl ar ôl sy'n gallu dweud wrthym am y ddau ryfel byd o'u profiadau eu hunain. Mae'n rhaid i ni gadw eu hatgofion a throsglwyddo eu straeon ymlaen. Wrth i ni nodi Diwrnod y Cadoediad yfory, byddaf yn meddwl am fy mrodyr a phawb sy'n parhau i wasanaethu'r wlad hon. Ond byddaf hefyd yn meddwl am y rhai a wasanaethodd o'u blaen nhw: y dynion ifanc a aeth i Goedwig Mametz, y milwyr a laniodd ar draethau Normandi a'r cenedlaethau o ddynion a menywod lluoedd arfog Prydain sydd wedi amddiffyn ein rhyddid. Rydym yn ffodus i fyw mewn gwlad lle rydym yn mwynhau rhyddid y mae cenedlaethau blaenorol wedi brwydro i'w amddiffyn. Daeth y rhyddid hwnnw ar gost ddynol enfawr. Er fy mod yn hynod falch bod fy mrodyr yn gwasanaethu ein gwlad, byddaf am byth yn ddiolchgar i'r teuluoedd hynny a roddodd eu meibion a'u merched ac na welsant nhw'n dod adref. Boed i ni fyth eu hanghofio. Byddwn yn eu cofio. Diolch yn fawr. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785506 501 En 2026-11-10T20:55:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=26702&l=cy 261110-11 10. Dadl: Cofio C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785538 502 En 2026-11-10T20:59:01 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=26943&l=cy 261110-11 10. Dadl: Cofio C 12175 12175 Shav Taj AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12175 Taj, Shav Rwy'n falch iawn ein bod yn cael y cyfle i gydnabod pwysigrwydd parhaol coffadwriaeth i gymunedau ledled Cymru. Wrth i ni gofio'r rhai a wasanaethodd yn ein lluoedd arfog, mae'n rhaid i ni hefyd gydnabod y miliynau o weithwyr cyffredin o bob rhan o'r Gymanwlad a atebodd yr alwad i wasanaethu. Ymladdodd mwy na 1.7 miliwn o ddynion a menywod o dros 150 o wledydd a thiriogaethau ochr yn ochr â lluoedd Prydain yn ystod y rhyfel byd cyntaf a'r ail ryfel byd. Ymgartrefodd llawer yma yng Nghymru yn ddiweddarach gan helpu i lunio'r cymunedau rydyn ni'n eu hadnabod heddiw. Yn wir, cafodd yr union dir y mae'r Senedd hon yn sefyll arno ei lunio gan y cenedlaethau o bobl o bob cwr o'r byd a wnaeth Gymru yn gartref iddynt. Daeth cymunedau dociau Caerdydd â phobl o dreftadaeth Affricanaidd, Garibïaidd, Arabaidd ac Asiaidd ynghyd â chymunedau o sawl cenedl. Dafliad carreg i ffwrdd o'r fan hon mae cofeb y llynges fasnachol, sy'n coffáu'r 1,700 o ddynion o Gaerdydd, y Barri a Phenarth a gollodd eu bywydau wrth wasanaethu yn ystod y ddau ryfel byd. Dylem hefyd wrth gwrs gofio cyfraniad rhyfeddol milwyr Indiaidd, mwy na 3 miliwn o wirfoddolwyr o is-gyfandir India a wasanaethodd yn ystod y ddau ryfel byd ac a chwaraeodd ran ganolog—llawer o bobl o bob cymuned, pob ffydd, gan gynnwys llawer o fy nheulu fy hun. Felly, fel i lawer ohonom, nid mater o hanes yn unig yw hyn; roedd llawer o'r milwyr hyn yn bobl yn union fel aelodau o'n teulu ein hunain. Felly, wrth i mi fyfyrio ar y gwasanaeth, rwy'n meddwl am y meibion, y merched, y gwŷr, y tadau a adawodd eu cartrefi a'u hanwyliaid ar ôl, heb wybod a fyddent byth yn dychwelyd—lrhai, wrth gwrs, yn cario'r creithiau; roedd llawer na wnaethant ddychwelyd o gwbl. Rwyf hefyd eisiau talu teyrnged, wrth gwrs, i Patti Flynn o Butetown, a dreuliodd 26 mlynedd yn ymgyrchu i sicrhau bod aberth dynion a menywod du ac o leiafrifoedd ethnig y lluoedd arfog yn cael eu cydnabod yn briodol. Helpodd ei hymdrechion i sicrhau bod y gofeb yng Ngerddi Alexandra yn anrhydeddu'r rhai o Gymru ac ar draws y Gymanwlad a wasanaethodd ac a roddodd eu bywydau yn ystod y rhyfel. Dros y penwythnos, ymunais ag aelodau o'r gymuned yn yr Eglwys Newydd a Ffynnon Taf i dalu ein teyrnged i'r holl filwyr a menywod y collwyd eu bywydau mewn rhyfel, ac i feddwl am y bywydau sy'n cael eu llunio gan wrthdaro heddiw. Roedd y neges nid yn unig yn un o goffadwriaeth, ond o heddwch. Mae'r bregeth yn myfyrio ar sut mae pabïau'n tyfu o hadau bychain, ac yn ein hatgoffa bod heddwch parhaol hefyd yn dechrau gyda hadau yr ydym yn eu plannu ein hunain yn ein cymunedau, yn ein hysgolion, yn ein gweithleoedd, ac ymhlith ein teuluoedd ein hunain. Mae'r neges honno mor berthnasol heddiw ag erioed. Fel y mae'r mudiad undebau llafur wedi cydnabod ers amser maith, mae coffadwriaeth hefyd yn ymwneud ag anrhydeddu gweithwyr cyffredin a adawodd y mwyngloddiau, y ffatrïoedd, y rheilffyrdd, y dociau a'r ffermydd i wasanaethu ar y rheng flaen, a dyna'r gwir adlewyrchiad o gost ddynol rhyfel. Felly, wrth i ni gofio'r rhai a roddodd eu bywydau, gadewch i ni hefyd gofio'r cymunedau gwirioneddol amrywiol ar draws y Gymanwlad, gan gynnwys y rhai a ymgartrefodd yma yng Nghymru, a safodd ysgwydd wrth ysgwydd gyda'u cymdeithion Prydeinig a chyflawni'r yr aberth eithaf. Mae eu cyfraniad yn rhan bwysig o'n hanes cyffredin ac yn haeddu cael ei gydnabod ym mhob gweithred o goffadwriaeth, rhag inni anghofio. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785556 503 En 2026-11-10T21:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=27002&l=cy 261110-11 10. Dadl: Cofio C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785562 504 Cy 2026-11-10T21:02:31 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=27153&l=cy 261110-11 10. Dadl: Cofio C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch i'r holl Aelodau am eu cyfraniadau i'r ddadl hon. Galwaf yn awr ar y Gweinidog Cabinet i ymateb i'r ddadl. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785564 505 Cy 2026-11-10T21:02:41 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=27163&l=cy 261110-11 10. Dadl: Cofio C 8670 8670 Sioned Williams AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb Williams, Sioned Diolch yn fawr, Lywydd, a diolch i bawb am eu cyfraniadau. Hoffwn i ddiolch yn arbennig i'r Aelodau sy'n gyn-filwyr, fel Gaz Thomas ac Art Wright. Mae eich lleisiau chi yma a'ch profiad a'ch persbectif yn bwysig, ac yn ein cyfoethogi ni fel Senedd. Yn yr un modd, mae nifer o Aelodau hefyd, fel Gwyn Williams a Helen Jenner, â chysylltiadau teuluol agos gyda rhai sy'n gwasanaethu yn y lluoedd arfog heddiw. Ac wrth gwrs, fe glywon ni gan nifer o Aelodau sydd hefyd ag aelodau teulu a ffrindiau a gollwyd neu a greithiwyd gan ryfel. Dwi'n meddwl ei fod yn bwynt pwysig ynglŷn â'r ffaith ein bod ni nawr yn colli y cyswllt byw yna gyda'r ail ryfel byd a'r rhai a wasanaethodd yn yr ail ryfel byd. Mae'r straeon yn bwysig, onid ydyn nhw, ac mae'n bwysig i ni eu cofio nhw a'u cadw nhw yn fyw. Dwi'n cofio roedd gen i gymydog y drws nesaf pan oeddwn i'n tyfu lan yng Nghwmbrân, Mick, ac roedd e wedi bod yn garcharor rhyfel yn Japan, ac fe rannodd nifer o straeon gyda fi—ond nid pob un; roedd rhai yn rhy erchyll i'w hyngan. Diolch i'r sylw hefyd a roddwyd gan nifer o Aelodau am yr angen i sicrhau y gofal y mae ein cyn-filwyr yn ei haeddu ac am bwysigrwydd cofio cyfraniad pawb sydd wedi gwasanaethu—gan gynnwys, wrth gwrs, milwyr y Gymanwlad a'n cymunedau du a lleiafrif ethnig. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785582 506 En 2026-11-10T21:04:24 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=27266&l=cy 261110-11 10. Dadl: Cofio C 8670 8670 Sioned Williams AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Mae'r diwrnod hwn yn achlysur pwysig yn ein calendr cenedlaethol ac rwy'n ddiolchgar iawn bod y cynnig ar gyfer y ddadl hon wedi'i gytuno trwy gonsensws ar draws y grwpiau pleidiau. Rwy'n credu bod hynny'n bwysig iawn, ac rwy'n credu bod undod y Senedd heno yn adlewyrchu pwysigrwydd coffadwriaeth i gymunedau ledled Cymru yn eu holl amrywiaeth, anrhydeddu gwasanaeth ac aberth, cydnabod y rhai sy'n cefnogi cymuned ein lluoedd arfog a mynegi ein gobaith cyffredin am ddyfodol heddychlon. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785581 507 Cy 2026-11-10T21:04:57 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=27299&l=cy 261110-11 10. Dadl: Cofio C 8670 8670 Sioned Williams AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Fel Aelodau o'r Senedd hon, gyda'n holl amrywiaeth gyfoethog o gredoau a chefndiroedd, rŷn ni'n dod at ein gilydd i gofio mewn ysbryd o ddyngarwch cyffredin, ac, wrth i ni feddwl am aberth pawb sydd wedi dioddef niwed a cholled ac sy'n dal i wasanaethu, rŷn ni'n ymrwymo gyda'n gilydd i greu byd sy'n fwy diogel, lle gall geiriau gyflawni mwy nag arfau a lle mae cofio colledion y gorffennol a phoen rhyfel yn ein hannog i weithio dros heddwch bob dydd. Diolch. Mae Cymru'n cofio. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785584 508 Cy 2026-11-10T21:05:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=27302&l=cy 261110-11 10. Dadl: Cofio C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785604 509 En 2026-11-10T21:05:56 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=27358&l=cy 261110-11 10. Dadl: Cofio C 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785596 510 Cy 2026-11-10T21:05:00 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=27302&l=cy 261110-11 10. Dadl: Cofio C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch yn fawr i bawb. Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785602 511 Cy 261110-11 10. Dadl: Cofio I Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785603 512 Cy 2026-11-10T21:05:55 http://www.senedd.tv/cy/16422?startPos=27357&l=cy 261110-11 10. Dadl: Cofio C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Daw hynny â thrafodion heddiw i ben. 16422 7 2026-11-10T13:30:02 785605 513 Cy 261110-11 10. Dadl: Cofio I Daeth y cyfarfod i ben am 21:06.