16084 7 2026-07-08T13:30:00 766786 0 Cy 2026-07-08T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=-48598&l=en 260708-0 C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767299 1 Cy 260708-0 I Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny. Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant wrth gyflwyno’r busnes. In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches. [R] indicates that the Member has declared an interest when tabling the business. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766787 2 Cy 260708-0 I Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Huw Irranca-Davies) yn y Gadair. The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Huw Irranca-Davies) in the Chair. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766789 3 Cy 2026-07-08T13:30:00 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=2&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=2&l=en 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Prynhawn da. Cwestiynau nawr i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb, Sioned Williams. Cwestiwn 1, Helen Jenner. Good afternoon. Questions now to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice, Sioned Williams. Question 1, Helen Jenner. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766790 4 Cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice B Gofal Plant Childcare 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766791 5 Cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice O 12153 12153 Helen Jenner AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12153 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12153 Jenner, Hellen 1. Pa asesiad y mae'r Gweinidog Cabinet wedi'i wneud o a oes gan Gymru ddigon o gapasiti gofal plant ar hyn o bryd i gyflawni uchelgeisiau Llywodraeth Cymru ar gyfer y blynyddoedd cynnar? OQ64324 1. What assessment has the Cabinet Minister made of whether Wales currently has sufficient childcare capacity to deliver the Welsh Government's early years ambitions? OQ64324 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766792 6 Cy 2026-07-08T13:30:22 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=24&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=24&l=en 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality Y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb Williams, Sioned Diolch. Bydd y Llywodraeth hon yn cyflwyno cynnig gofal plant sy'n trawsnewid y sefyllfa i bob teulu. Mae gwaith ar y gweill i adolygu capasiti'r sector ac i gynllunio'n fanwl y staff a fydd yn ofynnol wrth edrych i'r dyfodol. Dwi'n gweithio'n agos gyda grŵp llywio arbenigol a'n tasglu gofal plant i bennu camau pendant ar gyfer y cynnig gofal plant newydd. Thank you. This Government will introduce a transformational universal childcare offer. Work is under way to review capacity in the sector and to develop detailed staff projections as we look to the future. I'm working closely with the expert steering group and our childcare taskforce to firmly determine phased delivery of the new childcare offer. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766795 7 En 2026-07-08T13:30:48 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=50&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=50&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 12153 12153 Helen Jenner AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12153 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12153 Jenner, Hellen Deputy First Minister, your Government has just announced a further £55 million for childcare, including additional funding to expand Flying Start and increase capacity. Expanding Flying Start childcare to all two-year-olds was a commitment made by Welsh Labour and Plaid Cymru under the co-operation agreement, yet that expansion is still being delivered in phases. Before asking the sector to deliver a further expansion of funded childcare, can you tell us whether the Welsh Government has identified exactly how many additional childcare places and how many additional childcare practitioners will be needed to deliver those ambitions, and, if so, will you publish those figures? Diolch yn fawr. Ddirprwy Brif Weinidog, mae eich Llywodraeth newydd gyhoeddi £55 miliwn ychwanegol ar gyfer gofal plant, gan gynnwys cyllid ychwanegol i ehangu Dechrau'n Deg a chynyddu capasiti. Roedd ehangu gofal plant Dechrau'n Deg i bob plentyn dwy oed yn ymrwymiad a wnaed gan Lafur Cymru a Phlaid Cymru o dan y cytundeb cydweithio, ond mae'r gwaith ehangu hwnnw'n dal i gael ei gyflwyno mewn camau. Cyn gofyn i'r sector ehangu gofal plant wedi'i ariannu ymhellach, a wnewch chi ddweud wrthym a yw Llywodraeth Cymru wedi nodi faint yn union o leoedd gofal plant ychwanegol a faint o ymarferwyr gofal plant ychwanegol fydd eu hangen i gyflawni'r uchelgeisiau hynny, ac os felly, a wnewch chi gyhoeddi'r ffigurau hynny? Diolch yn fawr. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766796 8 Cy 2026-07-08T13:31:24 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=86&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=86&l=en 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch yn fawr. Wel, rŷch chi wedi adnabod fanna fod angen i ni wneud y gwaith yma fesul cam, a dyna beth rŷn ni wedi bod yn glir amdano fe ers y dechrau. Rŷch chi'n hollol iawn i danlinellu na wnaeth yr ymrwymiad a wnaeth y Llywodraeth ddiwethaf i roi llefydd gofal plant trwy'r model Dechrau'n Deg i bob plentyn dwyflwydd oed am 12.5 awr yr wythnos, dyw hynny ddim wedi cael ei gyflawni. Beth mae'r arian yn y gyllideb atodol yn mynd i'w ganiatáu yw cwblhau y cam yna. Dyna'r cam cyntaf wrth i ni adeiladu at ein huchelgais ni o ddarparu 20 awr o ofal plant i bob plentyn yng Nghymru o naw mis hyd bedair blwydd oed. Dyma'r cam pwysig cyntaf. Gan fod y gwaith yma wedi dechrau'n barod, mae'r arian sydd yn y gyllideb yn mynd i'n helpu ni i gyrraedd y targed o gyflawni hynny'n llawn, ac wedyn, wrth gwrs, ymestyn ac adeiladu ar ben hynny. Thank you. Well, you've identified there that we need to do this work in a phased manner, and that's what we've been clear about from the outset. You're right to underline that the commitment that the previous Government made to providing childcare places through the Flying Start scheme for those aged two years for 12.5 hours hasn't been delivered. That's what the funding in the supplementary budget is going to enable us to do, namely to complete that step. That's the first step as we build towards our ambition of providing 20 hours of childcare for every child in Wales from nine months to four years of age. This is the important first step. As this work has already been started, the funding in the budget is going to help us to reach that target of delivering that in full, and then, of course, to extend and build on top of that. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766806 9 En 2026-07-08T13:32:31 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=153&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=153&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 5196 5196 Sarah Rees https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5196 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5196 Rees, Sarah Minister, the focus in this Chamber thus far has been on the cost of childcare plans, rather than on recognising childcare as a critical lever for reducing both poverty and inequality. Childcare is a complicated issue—just ask any parent attempting to fill out an eligibility form—but it's essential economic and social infrastructure. And this is where we, across the political spectrum, must scrutinise your work. This policy will reduce child poverty and support women who've been forced out of the workplace by the motherhood penalty, which impacts everything from your pay packet to your pension. We saw on the doorstep how many people cared about this issue, which is why they voted for Plaid Cymru in their droves. The UK Labour Government took their eye off the ball, which is why we've ended up with the most expensive childcare, here in Wales, across the UK, and why parents have said to me that they're moving out of Wales simply to make ends meet. Twenty-seven million pounds was reallocated out of the childcare budget in the last term, along with £140 million in Barnett consequentials that were lost due to the expansion of childcare in England. They haven't been spent on childcare. Credit has to be given to Jane Dodds, who secured £30 million for Flying Start expansion. That helped support the roll-out of Flying Start in Merthyr. But I wish to ask why you, Minister, have made childcare a key priority for this Plaid Cymru Government, and, specifically, given that money that has been stripped from the childcare budget in the last term, what concrete milestones you have, particularly in the next six months, to ensure that we're not just planning reform, but actively reversing the damage done to Welsh families. Weinidog, rydym wedi canolbwyntio yn y Siambr hon hyd yn hyn ar gost cynlluniau gofal plant, yn hytrach nag ar gydnabod gofal plant fel lifer hollbwysig i leihau tlodi ac anghydraddoldeb. Mae gofal plant yn fater cymhleth—gofynnwch i unrhyw riant sy'n ceisio llenwi ffurflen gais—ond mae'n seilwaith economaidd a chymdeithasol hanfodol. A dyma lle mae'n rhaid i ni, ar draws y sbectrwm gwleidyddol, graffu ar eich gwaith. Bydd y polisi hwn yn lleihau tlodi plant ac yn cefnogi menywod sydd wedi cael eu gorfodi allan o'r gweithle gan y gosb am fod yn fam, sy'n effeithio ar bopeth o'ch pecyn cyflog i'ch pensiwn. Ar garreg y drws, gwelsom gymaint o bobl a oedd yn poeni ynglŷn â’r mater hwn, a dyna pam y gwnaethant bleidleisio yn heidiau dros Blaid Cymru. Tynnodd Llywodraeth Lafur y DU eu llygad oddi ar y bêl, a dyna pam ein bod ni mewn sefyllfa lle mae gennym y gofal plant drytaf yn y DU yma yng Nghymru, a pham fod rhieni wedi dweud wrthyf eu bod yn symud o Gymru er mwyn cael deupen llinyn ynghyd. Ailddyrannwyd £27 miliwn o'r gyllideb gofal plant yn nhymor y Senedd ddiwethaf, ynghyd â £140 miliwn mewn cyllid canlyniadol Barnett a gollwyd yn sgil ehangu gofal plant yn Lloegr. Nid yw'r arian hwnnw wedi cael ei wario ar ofal plant. Rhaid rhoi clod i Jane Dodds, a sicrhaodd £30 miliwn er mwyn ehangu Dechrau'n Deg. Fe gynorthwyodd hynny gyda chyflwyno Dechrau'n Deg ym Merthyr Tudful. Ond hoffwn ofyn pam eich bod chi, Weinidog, wedi gwneud gofal plant yn flaenoriaeth allweddol i'r Llywodraeth Plaid Cymru hon, ac yn benodol, o ystyried yr arian a ddiddymwyd o'r gyllideb gofal plant yn nhymor y Senedd ddiwethaf, pa gerrig milltir pendant sydd gennych, yn enwedig yn y chwe mis nesaf, i sicrhau nad ydym yn cynllunio diwygio yn unig, ond yn mynd ati'n weithredol i wrthdroi'r niwed a wnaed i deuluoedd Cymru. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766811 10 En 2026-07-08T13:34:03 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=245&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=245&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch, Sarah. Do you know, I am so glad to be discussing childcare almost every time I am speaking in this Chamber, almost every time that I'm interviewed on the media. I certainly talk about it a lot in the community, and did so on the doorsteps of Brycheiniog Tawe Nedd and all the other places that I campaigned during the election campaign, because how long have we waited for a government to make this a central priority? You have campaigned on this, I know, for years, as have many others—many who want to see inequality tackled, many who want to see gender inequality tackled, many who want to see socioeconomic inequality tackled, and everyone who wants the best start possible for all our children in Wales. So, we know that this is a policy that needs to be front and centre. This Government knows that, and that's why it is front and centre. It is complex and disjointed, the landscape we've inherited, and, as you pointed out, it has been underfunded, it has been undervalued. But we are going to change the focus. We are changing the focus on that. My focus will be unrelenting to achieve that change. And as regards your point around the milestones, I will be setting out the initial phasing next week in my statement to the Siambr, which will include how we will progress towards those important milestones for families. Diolch. Diolch, Sarah. Wyddoch chi, rwyf mor falch o fod yn trafod gofal plant bron bob tro rwy'n siarad yn y Siambr hon, bron bob tro rwy'n cael fy nghyfweld gan y cyfryngau. Rwy'n sicr yn ei drafod gryn dipyn yn y gymuned, a gwneuthum hynny ar garreg y drws ym Mrycheiniog Tawe Nedd a'r holl leoedd eraill lle bûm yn ymgyrchu yn ystod yr ymgyrch etholiadol, oherwydd ers faint o amser y buom yn aros i lywodraeth wneud hyn yn flaenoriaeth ganolog? Gwn eich bod wedi ymgyrchu ar hyn ers blynyddoedd, fel llawer o bobl eraill—pobl sydd eisiau gweld camau i fynd i'r afael ag anghydraddoldeb, camau i fynd i'r afael ag anghydraddoldeb rhywedd, i fynd i'r afael ag anghydraddoldeb economaidd-gymdeithasol, a phawb sydd eisiau'r dechrau gorau posibl i'n holl blant yng Nghymru. Felly, gwyddom fod hwn yn bolisi y mae angen iddo fod yn gwbl flaenllaw. Mae'r Llywodraeth hon yn gwybod hynny, a dyna pam ei fod yn gwbl flaenllaw. Mae'r dirwedd a etifeddwyd gennym yn gymhleth ac yn anghysylltiedig, ac fel y nodoch chi, mae wedi cael ei thanariannu, mae wedi cael ei thanbrisio. Ond rydym yn mynd i newid y ffocws. Rydym yn newid y ffocws ar hynny. Bydd fy ffocws yn ddi-ildio er mwyn cyflawni'r newid hwnnw. Ac ar eich pwynt ynghylch y cerrig milltir, byddaf yn nodi'r camau cychwynnol yr wythnos nesaf yn fy natganiad i'r Siambr, a fydd yn cynnwys sut y byddwn yn symud ymlaen tuag at y cerrig milltir pwysig hynny i deuluoedd. Diolch. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766794 11 En 2026-07-08T13:35:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=302&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766797 12 Cy 2026-07-08T13:35:35 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=337&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=337&l=en 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw Diolch, Weinidog. Byddwn i'n dweud bod ehangu mynediad at ofal plant yn uchelgais y byddai pawb yn ei chroesawu. Yn sicr, mae darpariaeth o ansawdd uchel yn gwella outcomes i blant, yn helpu i daclo anhafaleddau ac mae'n cefnogi rhieni, ac yn enwedig menywod, i un ai aros neu ddychwelyd i'r gweithlu. Ond rydyn ni hefyd yn gwybod bod llwyddiant yr uchelgais yma yn dibynnu ar y gweithlu i'w gyflawni. Mae darparwyr yn barod wedi codi consýrn am yr heriau o amgylch recriwtio a chadw sgiliau o fewn y gweithlu. Thank you, Minister. I would say that expanding access to childcare is an ambition that everyone would welcome. Certainly, high-quality provision does improve outcomes for children, helps to tackle inequalities, and supports parents, particularly women, either to stay or to return to the workplace. But we also know that the success of this ambition will depend on the workforce being available to deliver it. Providers are already raising concerns about the challenges around recruitment and retention of skills within the workforce. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766798 13 En 2026-07-08T13:36:12 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=374&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=374&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw Childcare workers do hugely important work, supporting children at the most important stage of their development, and, if we want to grow the workforce, we also need to ensure it's a profession where people feel valued and can build a career. A universal childcare pledge cannot be delivered on low pay and goodwill, I'm sure you'd agree. So, Minister, will your Government commit to ensuring that the childcare workforce is supported through training, progression and committing to fair work principles? I'd particularly like to see, where we are funding expanded childcare, that we expect childcare providers to be accredited as real living wage employers. Will you support that? Mae gweithwyr gofal plant yn gwneud gwaith hynod bwysig, yn cefnogi plant yn ystod cyfnod pwysicaf eu datblygiad, ac os ydym am dyfu'r gweithlu, mae angen inni sicrhau hefyd ei fod yn broffesiwn lle mae pobl yn teimlo eu bod yn cael eu gwerthfawrogi ac yn gallu adeiladu gyrfa. Ni ellir cyflawni addewid gofal plant cyffredinol ar gyflogau isel ac ewyllys da, rwy'n siŵr y byddech chi'n cytuno. Felly, Weinidog, a wnaiff eich Llywodraeth ymrwymo i sicrhau bod y gweithlu gofal plant yn cael ei gefnogi drwy hyfforddiant, cynnydd ac ymrwymiad i egwyddorion gwaith teg? Yn arbennig, lle rydym yn ariannu gofal plant estynedig, hoffwn weld ein bod yn disgwyl i ddarparwyr gofal plant gael eu hachredu fel cyflogwyr cyflog byw gwirioneddol. A wnewch chi gefnogi hynny? 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766803 14 Cy 2026-07-08T13:36:52 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=414&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=414&l=en 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch yn fawr. Diolch am y cwestiwn. Mae'r gweithlu, fel dwi wedi dweud eisoes, yn gwbl ganolog i'r cynlluniau yma sydd gyda ni ar gyfer gofal plant. Mae ehangu gofal plant a'r ddarpariaeth sydd gyda ni ar hyn o bryd yn hollol ddibynnol ar y capasiti yna, ar y sgiliau a'r gefnogaeth sydd mewn lle er mwyn delifro'r ddarpariaeth ansawdd uchel yna rydyn ni'n gwybod y mae ein plant ni yn ei haeddu. Felly, rydyn ni ar hyn o bryd yn darparu ystod eang o gefnogaeth ar gyfer recriwtio, ar gyfer cadw gweithwyr gofal plant o fewn y gweithlu, gan gynnwys cyllid ar gyfer y cymwysterau sydd eu hangen ac ar gyfer hyfforddiant mandadol. Ond, oherwydd fy mod i'n moyn ehangu ar beth sydd gyda ni, dwi eisiau rhoi mwy o fri ar y proffesiwn yma, ar y proffesiynau gofalu sydd wedi cael eu tanbrisio drwyddi draw, dwi'n meddwl, gan gymdeithas. Rydyn ni wrthi yn edrych ar beth mwy y gallwn ni ei wneud i sicrhau ein bod ni'n gallu galluogi ein gweithlu drwy, er enghraifft, wneud cymwysterau yn fwy hyblyg. Ond, fe fydd ein cynllun ni—. Yr hyn rydyn ni'n ei drafod gyda'r grŵp arbenigol ar hyn o bryd, fel rydyn ni'n dweud, sy'n gwbl ganolog i'r cynllun, yw ein bod ni'n mynd i adeiladu ar yr hyn sydd gyda ni'n barod, gyda'r ffocws clir yna, fodd bynnag, ar gynyddu y gweithlu ond hefyd eu cefnogi. Thank you very much. Thank you for the question. The workforce, as I've already said, are at the heart of these plans that we have for childcare. Expanding childcare in terms of the provision that we currently have is entirely dependent on that capacity, on the skills and on the support in place to deliver the high-quality provision that we know our children deserve. So, we are currently providing a wide range of support for recruitment, for retention of childcare workers within the workforce, including funding for the qualifications that are needed and for mandatory training. But, because I want to expand on what we currently have, I want to place greater esteem on this profession, on the caring professions that have been undervalued as a whole, I believe, by society. We are currently looking at what more we can do to ensure that we can enable our care workforce through, for example, making qualifications more flexible. But, our plan—. What we are discussing with the expert group at the moment, which is at the heart of the plan, is we are going to build on what we currently have, with that clear focus on growing the workforce but supporting them too. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766809 15 Cy 2026-07-08T13:38:34 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=516&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=516&l=en 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane Prynhawn da i chi, Weinidog.  Good afternoon to you, Minister. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766810 16 En 2026-07-08T13:38:37 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=519&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=519&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane I also feel the same as you, it's really encouraging to hear how much focus there is on childcare. But, with the greatest of respect to Helen, it does, in my view, take some nerve for Reform UK to demand answers on childcare when your entire Senedd manifesto contained nothing on it at all. In a nation with nearly one in three children living in poverty and around one in 10 in deep material deprivation, Reform UK had nothing to say on it. The public are not confused at all about what's at stake here, despite Reform UK never mentioning it. They're very, very clear. A recent survey from Public Health Wales tells us that 70 per cent of people in Wales believe more affordable, accessible childcare would meaningfully reduce child poverty. I'm grateful that we're going to have a statement next week, Minister. Could I ask that that statement is made available to the spokespeople and those of us who are in smaller groups before, so that we're able to have an opportunity to be able to scrutinise it and to be able to ask you about it? Diolch yn fawr iawn. Rwy'n teimlo yr un fath â chi, mae'n wirioneddol galonogol clywed cymaint o ffocws sydd ar ofal plant. Ond gyda phob parch i Helen, yn fy marn i, mae gan Reform UK wyneb i fod yn mynnu atebion ar ofal plant pan nad oedd eich maniffesto Senedd yn cynnwys unrhyw beth o gwbl ar y mater. Mewn cenedl gyda bron i un o bob tri o blant yn byw mewn tlodi ac oddeutu un o bob 10 mewn amddifadedd materol dwfn, nid oedd gan Reform UK unrhyw beth i’w ddweud am hyn. Nid yw’r cyhoedd wedi drysu o gwbl ynglŷn â’r hyn sydd yn y fantol yma, er nad yw Reform UK byth yn sôn amdano. Maent yn glir iawn. Dywed arolwg diweddar gan Iechyd Cyhoeddus Cymru wrthym fod 70 y cant o bobl yng Nghymru yn credu y byddai gofal plant mwy fforddiadwy, hygyrch yn lleihau tlodi plant yn ystyrlon. Rwy’n ddiolchgar ein bod yn mynd i gael datganiad yr wythnos nesaf, Weinidog. A gaf i ofyn i’r datganiad hwnnw fod ar gael ymlaen llaw i’r llefarwyr a’r rheini ohonom sydd mewn grwpiau llai, i ni gael cyfle i allu craffu arno ac i allu eich holi yn ei gylch? Diolch yn fawr iawn. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766813 17 Cy 2026-07-08T13:39:47 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=589&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=589&l=en 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch yn fawr, Jane Dodds, am y cwestiwn. Dwi'n cytuno'n llwyr gyda'ch dadansoddiad chi o ran y pwys, neu'r diffyg pwys, y mae rhai pleidiau yn y Siambr hon wedi'i roi ar y polisi cwbl ganolog, cwbl trawsnewidiol yma. Felly, dwi'n rhannu'ch dadansoddiad chi fanna. A dwi'n cytuno hefyd fod hwn yn rhywbeth tymor hir. Fel roeddwn i'n sôn, mae'r tirlun yn un cymhleth. Fe wnaethoch chi sôn nid yn unig am fforddiadwyedd, ond hefyd am bwysigrwydd medru cael mynediad at hyn, ac fe wnaeth Sarah Rees hefyd gyfeirio at hyn—y cymhlethdodau sydd yna o geisio ffeindio eich ffordd rhwng yr holl systemau a'r dulliau gwahanol o fynd at ofal plant. Ond dwi'n gwbl, gwbl argyhoeddedig y gallwn ni gyflawni gwelliant a rhywbeth trawsnewidiol i deuluoedd a phlant Cymru yn fan hyn. Ac o ran eich pwynt diwethaf chi o ran rhannu hynny, fel rôn i'n sôn, rŷch chi'n un o'r bobl sydd wedi ymgyrchu am well ofal plant ac am bwysigrwydd gofal plant, felly byddwn i'n falch iawn o fedru rhannu'r datganiad yna gyda chi o flaen llaw. Thank you very much, Jane Dodds, for that question. I agree entirely with your analysis in terms of the emphasis, or lack of emphasis, that some parties in this Chamber have placed on this totally transformational and important policy. So, I share your analysis in that regard. And I also agree that this is a long-term issue. As I mentioned, the landscape is complex. You mentioned not only affordability, but also the importance of access to this, and Sarah Rees also mentioned this—the complexities of trying to find your way through all of the different systems and the different ways of approaching childcare or accessing it. But I am entirely convinced that we can deliver improvements and something that is transformational for families and children in Wales. And in terms of your final point on sharing that, as I mentioned, you're one of the people who has campaigned for improved childcare and campaigned on the importance of childcare, so I'd be delighted to share that statement with you beforehand. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766793 18 Cy 2026-07-08T13:40:00 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=602&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=602&l=en 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766799 19 Cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice B Taliad Cynnal i Blant Cynnal Child Payment 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766800 20 Cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice O 12164 12164 Elyn Stephens AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12164 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12164 Stephens, Elyn 2. A wnaiff y Gweinidog Cabinet roi'r wybodaeth ddiweddaraf am gynlluniau Llywodraeth Cymru ar gyfer y taliad Cynnal i blant? OQ64335 2. Will the Cabinet Minister provide an update on the Welsh Government’s plans for the Cynnal child payment? OQ64335 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766801 21 Cy 2026-07-08T13:41:15 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=677&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=677&l=en 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch yn fawr am y cwestiwn. Gan weithio i gyflawni un o ymrwymiadau ein 100 diwrnod cyntaf, dwi wedi sefydlu grŵp arbenigol i gefnogi'r gwaith o gynllunio, gweithredu, monitro a gwerthuso cynllun peilot Cynnal. Mae'r grŵp yn tynnu ynghyd arbenigedd o bob rhan o'r sector i sicrhau bod y cynllun yn ymateb i dystiolaeth ac yn cael ei werthuso mewn ffordd gadarn ac yn seiliedig ar realiti bywydau teuluoedd. Thank you very much for the question. Delivering on our first 100 days commitment, I have established an expert group to support the design, delivery, monitoring and evaluation of the Cynnal pilot. The group brings together expertise from across the sector to ensure that the scheme is evidence-led, is robustly evaluated and is grounded in the realities of families’ lives. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766805 22 Cy 2026-07-08T13:41:46 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=708&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=708&l=en 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 12164 12164 Elyn Stephens AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12164 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12164 Stephens, Elyn Diolch am yr ateb. Thank you for that response. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766807 23 En 2026-07-08T13:41:48 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=710&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=710&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 12164 12164 Elyn Stephens AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12164 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12164 Stephens, Elyn The Cynnal payment has the potential to make a real difference to families facing the sharpest end of child poverty, particularly in communities like Afan Ogwr Rhondda, where levels of deprivation are among the highest in Wales and household budgets are already under enormous pressure. But, for it to work, families need clarity and confidence that this support will reach them directly. We know there are clear precedents for additional payments being disregarded within the benefits system, including the Scottish child payment and local welfare provision. But the Welsh NHS and social care bonus show that without Department for Work and Pensions protection, the value of a Government payment can be reduced through the universal credit system as it's then classed as earnings. If the DWP is unwilling to provide that protection for an anti-poverty payment aimed at children, does the Dirprwy Brif Weinidog agree that this underlines exactly why decisions affecting poverty in Cymru should be made in Cymru by a Government that understands and prioritises communities in Cymru? And will she set out what discussions the Government is having to ensure that the Cynnal payment is simple to access and protected in full? Mae gan y taliad Cynnal botensial i wneud gwahaniaeth gwirioneddol i deuluoedd sy'n wynebu tlodi plant difrifol, yn enwedig mewn cymunedau fel Afan Ogwr Rhondda, lle mae lefelau amddifadedd ymhlith yr uchaf yng Nghymru ac mae cyllidebau aelwydydd eisoes o dan bwysau enfawr. Ond er mwyn iddo weithio, mae angen eglurder a hyder ar deuluoedd y bydd y cymorth hwn yn eu cyrraedd yn uniongyrchol. Gwyddom fod cynseiliau clir i ddiystyru taliadau ychwanegol o fewn y system fudd-daliadau, gan gynnwys taliad plant yr Alban a darpariaeth lles lleol. Ond mae'r taliad bonws ar gyfer staff gofal cymdeithasol a GIG Cymru yn dangos, heb ddiogelwch yr Adran Gwaith a Phensiynau, y gellir lleihau gwerth taliad Llywodraeth drwy'r system credyd cynhwysol am ei fod wedyn yn cael ei ddosbarthu fel enillion. Os yw'r Adran Gwaith a Phensiynau yn amharod i ddarparu'r diogelwch hwnnw ar gyfer taliad gwrthdlodi sydd wedi'i anelu at blant, a yw'r Dirprwy Brif Weinidog yn cytuno bod hyn yn tanlinellu'n union pam y dylai penderfyniadau sy'n effeithio ar dlodi yng Nghymru gael eu gwneud yng Nghymru gan Lywodraeth sy'n deall ac yn blaenoriaethu cymunedau yng Nghymru? Ac a wnaiff hi nodi pa drafodaethau y mae'r Llywodraeth yn eu cael i sicrhau ei bod yn hawdd cael mynediad at y taliad Cynnal a'i fod wedi'i ddiogelu'n llawn? 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766812 24 Cy 2026-07-08T13:42:54 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=776&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=776&l=en 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch yn fawr iawn am y cwestiwn atodol. Mae cyfarfod cyntaf y grŵp arbenigol y gwnes i sôn amdano fe yn cael ei gynnal yr wythnos nesaf, a dwi'n gwybod bydd hwn yn un o'r pethau y byddwn ni'n ei drafod. Yn y grŵp arbenigol yna, mae gennym academyddion a gweithwyr proffesiynol rheng flaen a fydd yn deall yn iawn y cymhlethdodau hyn o ran y ffaith bod lles heb ei ddatganoli, a'n bod ni'n methu, fel gwnaethoch chi sôn, gwneud y penderfyniadau yna er lles ein pobl ein hunain o ran y gefnogaeth hanfodol yna sy'n galluogi teuluoedd i fyw gyda pharch ac urddas. Felly, bydd hwn yn rhywbeth y byddwn ni'n ei drafod yr wythnos nesaf. Ond hefyd, wrth gwrs, rŷn ni wedi sicrhau ein bod ni wedi dechrau'r trafodaethau hynny gyda Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol i archwilio'r berthynas yna rhwng y taliad a threthi a budd-daliadau. Dwi eisoes wedi dechrau trafod hyn gydag Andrew Western AS, y Gweinidog dros Drawsnewid, ac mae yna gyfarfodydd pellach yn y dyddiadur. Ond, fel dwi'n dweud, mae hwn yn rhywbeth rŷn ni'n gwybod sydd yn mynd i fod yn rhywbeth dŷn ni angen edrych arno'n fanwl ac, wrth gwrs, i hefyd ddwyn y pwysau ar Lywodraeth y Deyrnas Gyfunol i wneud y peth iawn o ran plant Cymru. Thank you very much for that supplementary question. The first meeting of the expert group that I mentioned will be held next week, and I know that this is one of the issues that we will discuss. At that expert group, we have academics and front-line professionals who will understand exactly these complexities in terms of the fact that welfare is not devolved, and, as you mentioned, that we can't make those decisions for the benefit of our own people in relation to that crucial support that can enable families to live with dignity and respect. So, this is something that we will discuss next week. But also, of course, we have ensured that we have begun those negotiations with the UK Government in order to look at that interrelationship between benefits, taxation and the Cynnal payment. I've already started discussing this with Andrew Western MP, the Minister for Transformation, and further meetings are in the diary. But, as I said, this is something that we know we will need to look at in detail and also to bring pressure to bear on the UK Government to do the right thing in terms of the children of Wales. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766820 25 En 2026-07-08T13:44:22 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=864&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=864&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 12148 12148 Gareth Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12148 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12148 Thomas, Gaz Deputy First Minister, reports suggest that the Cynnal child payment pilot could cost around £10 million and support around 15,000 children across Wales, but there's still a lack of clarity about whether that funding has been formally allocated and whether it is generally new investment or funding redirected from existing anti-poverty programmes. For families in Bridgend and the Vale of Glamorgan, the important question is what this means for them in practice. Constituents facing the pressures of the cost-of-living crisis will want to know whether their children will benefit, whether their communities will be included in the pilot and what difference the payment is expected to make to household finances and child poverty locally. So, can you confirm how many families in Bridgend and the Vale of Glamorgan are expected to benefit, whether those areas will be included in the initial roll-out, and what assessment has been made of the impact on child poverty in our communities? Finally, will the Government publish local figures so that Members can judge whether Cynnal is delivering real benefits for families and value for public money? Ddirprwy Brif Weinidog, mae adroddiadau'n awgrymu y gallai cynllun peilot taliad plant Cynnal gostio oddeutu £10 miliwn a chefnogi oddeutu 15,000 o blant ledled Cymru, ond mae diffyg eglurder o hyd ynglŷn ag a yw'r cyllid hwnnw wedi'i ddyrannu'n ffurfiol ac a yw'n fuddsoddiad newydd yn gyffredinol neu'n gyllid sydd wedi'i ailgyfeirio o raglenni gwrthdlodi presennol. I deuluoedd ym Mhen-y-bont ar Ogwr a Bro Morgannwg, y cwestiwn pwysig yw beth y mae hyn yn ei olygu iddynt hwy yn ymarferol. Bydd etholwyr sy'n wynebu pwysau'r argyfwng costau byw eisiau gwybod a fydd eu plant yn elwa, a fydd eu cymunedau'n cael eu cynnwys yn y cynllun peilot a pha wahaniaeth y disgwylir i'r taliad ei wneud i gyllid aelwydydd a thlodi plant yn lleol. Felly, a allwch chi gadarnhau faint o deuluoedd ym Mhen-y-bont ar Ogwr a Bro Morgannwg y disgwylir iddynt elwa, a fydd yr ardaloedd hynny'n cael eu cynnwys yng ngham cyntaf ei gyflwyno, a pha asesiad a wnaed o'r effaith ar dlodi plant yn ein cymunedau? Yn olaf, a wnaiff y Llywodraeth gyhoeddi ffigurau lleol fel y gall Aelodau farnu a yw Cynnal yn darparu manteision gwirioneddol i deuluoedd a gwerth am arian cyhoeddus? 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766804 26 En 2026-07-08T13:45:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=902&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766808 27 Cy 2026-07-08T13:45:33 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=935&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=935&l=en 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch yn fawr am y cwestiwn. Tasg a gwaith y grŵp arbenigol fydd gwneud yn siŵr ein bod ni’n cynllunio’r taliad yma yn ofalus. Peilot yw e, felly fydd e ddim yn cyrraedd pob teulu sydd mewn angen yng Nghymru, achos dyna natur y peilot, yn amlwg. Bydd y grŵp yma yn chwarae rôl hanfodol wrth i ni lunio’r cynllun peilot yma, i wneud yn siŵr ei fod e’n effeithiol, i wneud yn siŵr ei fod e’n ymarferol, a’n bod ni yn gallu dangos yr effaith a’r canlyniadau i deuluoedd yn glir. Fe fydd sicrhau ein bod ni’n deall beth fydd y broses werthuso yn rhan gwbl ganolog a hanfodol o’r gwaith yna. Fe fydd hynny yn cael ei gyhoeddi, achos dyna fwriad cynnal peilot. Mae angen i unrhyw gynllun peilot, o’i hanfod, ddangos ei fod e’n gweithio neu beidio. Felly, mae angen i ni gynllunio’r gwaith yma yn ofalus, meddwl sut y gallwn ni asesu sut gall y taliad plant yma gefnogi teuluoedd yn y ffordd orau, ac adeiladu, wedyn, y sylfaen gref yna o dystiolaeth gadarn er mwyn llywio penderfyniadau ynghylch camau i’r dyfodol. Thank you very much for the question. The task of the expert group will be to ensure that we plan this payment carefully. It is a pilot programme, so it won't reach every family in need in Wales, because that's the nature of a pilot, clearly. But this group will play a key role as we formulate this pilot in order to ensure that it is effective, that it is practical, and that we can demonstrate the impact and outcomes clearly for families. Ensuring that we understand what that evaluation process will look like will be a crucial part of that work. That will be made public, because that's the intention of a pilot programme. A pilot scheme, in essence, needs to demonstrate whether something works or doesn't work. So, we need to plan this very carefully, we need to think how we can assess how this child payment can support families in the best way possible, and then build those strong foundations of robust evidence in order to steer future decisions. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766816 28 En 2026-07-08T13:47:02 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=1024&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=1024&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 5038 5038 Jayne Bryant AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5038 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5038 Bryant, Jayne Families across Wales are waiting to find out when exactly they will receive their child payments. The work needs to have been done with the DWP to make sure that it does fit with UK welfare benefits, and also with the use of data that can be done across with the UK Government. But it's also critical that it's done with local authorities on issues such as the council tax reduction scheme. So, can the Minister confirm when the child payments will start, and that it will not affect families' eligibility for other financial support? Mae teuluoedd ledled Cymru yn aros i gael clywed pryd yn union y byddant yn cael eu taliadau plant. Mae angen i'r gwaith fod wedi'i wneud gyda'r Adran Gwaith a Phensiynau i sicrhau ei fod yn cyd-fynd â budd-daliadau lles y DU, a hefyd gyda'r defnydd o ddata y gellir ei wneud ar draws Llywodraeth y DU. Ond mae hefyd yn hanfodol ei fod yn cael ei wneud gydag awdurdodau lleol ar faterion fel cynllun gostyngiadau'r dreth gyngor. Felly, a all y Gweinidog gadarnhau pryd y bydd y taliadau plant yn dechrau, ac na fydd yn effeithio ar gymhwystra teuluoedd i gael cymorth ariannol arall? 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766818 29 Cy 2026-07-08T13:47:37 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=1059&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=1059&l=en 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch. Mae’r rheina yn bwyntiau pwysig iawn.   Thank you. They're very important points.  16084 7 2026-07-08T13:30:00 766819 30 En 2026-07-08T13:47:41 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=1063&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=1063&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned As I said earlier on, as soon as we came into Government, I wrote to the Secretary of State for Work and Pensions seeking that early engagement on Cynnal and setting out our wider ambitions around welfare and the Welsh benefits system. At the end of last month, I met with Andrew Western MP, Minister for transformation, where we had those initial discussions, specifically on the Cynnal pilot. As I've said, we've agreed to meet shortly again to continue those discussions.  As regards the involvement of local authorities, I absolutely agree. Again, we know we have key partners in this work as regards delivery and interaction with other Welsh benefits. That is what will be completely under the consideration of the expert steering group, which will be meeting next week. Fel y dywedais yn gynharach, cyn gynted ag y daethom i rym fel Llywodraeth, ysgrifennais at yr Ysgrifennydd Gwladol dros Waith a Phensiynau i geisio'r ymgysylltiad cynnar hwnnw ar Cynnal ac i nodi eto ein huchelgeisiau ehangach ynghylch lles a system fudd-daliadau Cymru. Yn hwyr y mis diwethaf, cyfarfûm ag Andrew Western AS, y Gweinidog dros drawsnewid, lle cawsom y trafodaethau cynnar, cychwynnol hynny, yn benodol ynglŷn â'r cynllun peilot Cynnal. Fel rwyf wedi'i ddweud, rydym wedi cytuno i gyfarfod eto cyn bo hir i barhau â'r trafodaethau hynny. O ran cyfranogiad awdurdodau lleol, rwy'n cytuno'n llwyr. Unwaith eto, gwyddom fod gennym bartneriaid allweddol yn y gwaith hwn o ran cyflwyno a rhyngweithio â budd-daliadau eraill Cymru. Bydd hynny dan ystyriaeth lwyr y grŵp llywio arbenigol, a fydd yn cyfarfod yr wythnos nesaf. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766822 31 Cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice B Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau Questions Without Notice from Party Spokespeople 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766823 32 Cy 2026-07-08T13:48:41 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=1123&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=1123&l=en 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Galwaf yn awr ar lefarwyr y pleidiau i holi'r Gweinidog Cabinet. Llefarydd Reform UK, Sarah Cooper-Lesadd. I now call on the party spokespeople to question the Cabinet Minister. Reform UK spokesperson, Sarah Cooper-Lesadd. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766826 33 En 2026-07-08T13:48:48 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=1130&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=1130&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 12167 12167 Sarah Cooper-Lesadd AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12167 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12167 Cooper-Lesadd, Sarah Thank you. On the childcare offer, could the Minister tell us exactly how many additional childcare places the pledge actually requires—whether there is a specific figure? Diolch. Ar y cynnig gofal plant, a wnaiff y Gweinidog ddweud wrthym faint yn union o leoedd gofal plant ychwanegol sydd eu hangen i gyflawni'r addewid mewn gwirionedd—a oes ffigur penodol? 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766831 34 En 2026-07-08T13:49:04 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=1146&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=1146&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned For the full expansion? I don't know if you mean for the full expansion— Ar gyfer yr ehangiad llawn? Nid wyf yn gwybod a ydych chi'n golygu ar gyfer yr ehangiad llawn— 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766836 35 En 2026-07-08T13:49:08 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=1150&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=1150&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 12167 12167 Sarah Cooper-Lesadd AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12167 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12167 Cooper-Lesadd, Sarah Yes. Ydw. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766837 36 En 2026-07-08T13:49:09 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=1151&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=1151&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned We have to model 100 per cent, but, as I say, it does very much depend on demand. But that's the work that we're currently doing now with the expert steering group.  Rhaid inni fodelu ar gyfer 100 y cant, ond fel y dywedais, mae'n dibynnu i raddau helaeth ar y galw. Ond dyna'r gwaith yr ydym yn ei wneud ar hyn o bryd gyda'r grŵp llywio arbenigol. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766838 37 En 2026-07-08T13:49:27 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=1169&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=1169&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 12167 12167 Sarah Cooper-Lesadd AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12167 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12167 Cooper-Lesadd, Sarah If demand is hugely higher than you could possibly ever anticipate, have you done modelling on different scenarios, including the worst-case scenario that could occur? Os yw'r galw'n llawer uwch nag y gallech erioed fod wedi'i ragweld, a ydych chi wedi gwneud gwaith modelu ar wahanol senarios, gan gynnwys y senario waethaf a allai godi? 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766842 38 En 2026-07-08T13:49:44 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=1186&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=1186&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned I wouldn't really want to characterise this as the worst-case scenario. The whole point of the policy is trying to make sure that every family and child in Wales who wants to access funded childcare, to be helped with the cost of living, can do so. As we know, we have the highest cost of childcare anywhere in the UK. We know this is impacting families. This is impacting them in their pockets. It's making people—especially women—make decisions, not voluntary decisions, around whether they have to withdraw from the labour market or are unable to take up further hours, which is pushing many families into poverty. We also know that it's impacting children, where this could be very beneficial for their development. All international research shows that early years education, which can be delivered in childcare settings, is beneficial for children for the whole of their lives. It transforms their potential and their opportunity. So, I wouldn't want this at all to be characterised as a worst-case scenario, and I'd ask you perhaps to reflect on why you said that. We are absolutely modelling, as I said, for 100 per cent, knowing, obviously, being able to look across what happens in similar areas of demographic and deprivation levels, what the likely take-up would be. We're looking at all that different modelling and factoring them all into the costings that we will need to find year on year. Ni fuaswn eisiau disgrifio hyn fel y senario waethaf. Holl bwynt y polisi yw ceisio sicrhau y gall pob teulu a phlentyn yng Nghymru sydd eisiau cael mynediad at ofal plant wedi'i ariannu, sydd eisiau cael cymorth gyda chostau byw, wneud hynny. Fel y gwyddom, ni sydd â'r gost gofal plant uchaf yn unrhyw le yn y DU. Gwyddom fod hyn yn effeithio ar deuluoedd. Mae hyn yn effeithio arnynt yn eu pocedi. Mae'n gwneud i bobl—yn enwedig menywod—wneud penderfyniadau, nid penderfyniadau gwirfoddol, ynglŷn ag a oes rhaid iddynt gamu'n ôl o'r farchnad lafur neu a ydynt yn methu cymryd oriau pellach, sy'n gwthio llawer o deuluoedd i mewn i dlodi. Gwyddom hefyd ei fod yn effeithio ar blant, lle gallai hyn fod o fudd mawr i'w datblygiad. Mae'r holl ymchwil ryngwladol yn dangos bod addysg y blynyddoedd cynnar, y gellir ei darparu, yn amlwg, mewn lleoliadau gofal plant, yn fuddiol i blant am eu hoes gyfan. Mae'n trawsnewid eu potensial a'u cyfle. Felly, ni fuaswn am i hyn gael ei ddisgrifio fel y senario waethaf a allai godi o gwbl, a buaswn yn gofyn ichi fyfyrio efallai ar pam y dywedoch chi hynny. Rydym yn sicr yn modelu, fel y dywedais, ar gyfer 100 y cant, gan wybod, wrth gwrs, a ninnau'n gallu edrych draw ar yr hyn sy'n digwydd mewn ardaloedd tebyg o ran lefelau demograffig ac amddifadedd, beth fyddai'r defnydd tebygol. Rydym yn edrych ar yr holl waith modelu gwahanol hwnnw ac yn ei ystyried i gyd mewn perthynas â'r costau y bydd angen i ni eu talu o un flwyddyn i'r llall. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766802 39 En 2026-07-08T13:50:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=1202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=1202&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766839 40 En 2026-07-08T13:54:56 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=1498&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=1498&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766814 41 En 2026-07-08T13:51:23 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=1285&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=1285&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 12167 12167 Sarah Cooper-Lesadd AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12167 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12167 Cooper-Lesadd, Sarah I would just come back on that. I think it's normal whenever you are delivering a childcare pledge that you do think about whether uptake is genuinely going to be extremely high. In this circumstance, I think it is going to be extremely high. So, that was my question. But my final question is this: in terms of the data, is there a consistent national framework for measuring early years development outcomes across all 22 local authorities if this is how you want to track early years outcomes in relation to the childcare pledge? Hoffwn ychwanegu at hynny. Rwy'n credu ei bod hi'n normal, pan fyddwch chi'n cyflawni addewid gofal plant, eich bod yn meddwl a fydd y nifer sy'n manteisio arno'n wirioneddol uchel. Yn yr achos hwn, rwy'n credu y bydd yn uchel iawn. Felly, dyna oedd fy nghwestiwn. Ond fy nghwestiwn olaf yw hwn: o ran y data, a oes fframwaith cenedlaethol cyson ar gyfer mesur canlyniadau datblygiad y blynyddoedd cynnar ar draws pob un o'r 22 awdurdod lleol os mai dyma sut rydych chi am olrhain canlyniadau'r blynyddoedd cynnar mewn perthynas â'r addewid gofal plant? 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766817 42 En 2026-07-08T13:52:01 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=1323&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=1323&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Yes. Something I'm working on currently with my colleague the Cabinet Minister for education is that benchmarking, because currently we don't do that well enough, so we are not able to measure the difference in Wales that having that early years education makes. We can see it later on, we can see it come through in all kinds of ways, but we want to have a much more definitive and clearer set of data around that. They do it in other countries. That's why I've said that, having looked at international research—. There have been many research studies done on this. I took part in two of them myself when I was a Member of the Equality and Social Justice Committee in the last Senedd. We took international evidence and could see that there is a clear correlation between children's development and early years provision. But we do recognise we need to get better at this in Wales, and my colleague the Cabinet Minister for Education and I are already taking action on that. Diolch. Iawn. Rhywbeth rwy'n gweithio arno ar hyn o bryd gyda fy nghyd-Aelod, y Gweinidog Cabinet dros Addysg, yw'r meincnodi hwnnw, oherwydd ar hyn o bryd nid ydym yn gwneud hynny'n ddigon da, felly nid ydym yn gallu mesur y gwahaniaeth yng Nghymru y mae cael addysg y blynyddoedd cynnar yn ei wneud. Gallwn ei weld yn nes ymlaen, gallwn ei weld yn amlygu ei hun ym mhob math o ffyrdd, ond rydym eisiau cael set o ddata lawer mwy pendant a chliriach o amgylch hynny. Maent yn gwneud hynny mewn gwledydd eraill. Dyna pam fy mod wedi dweud, ar ôl edrych ar yr ymchwil ryngwladol—. Mae llawer o astudiaethau ymchwil wedi'u gwneud ar hyn. Cymerais ran mewn dwy ohonynt fy hun pan oeddwn yn Aelod o'r Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol yn y Senedd ddiwethaf. Fe gawsom dystiolaeth ryngwladol a gallem weld cydberthynas glir rhwng datblygiad plant a darpariaeth y blynyddoedd cynnar. Ond rydym yn cydnabod bod angen inni wella ar hyn yng Nghymru, ac mae fy nghyd-Aelod y Gweinidog Cabinet dros Addysg a minnau eisoes yn gweithredu ar hynny. Diolch. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766824 43 En 2026-07-08T13:53:09 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=1391&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=1391&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 12175 12175 Shav Taj AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12175 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12175 Taj, Shav I'd like to bring the Cabinet Minister's attention to an issue that I know that she is very much familiar with—and sadly, we are still waiting on clarity on this issue—and that is the issue of pay for health visitors in Cwm Taf Morgannwg University Health Board. They are being paid, still, at band 6 for doing band 7 jobs, costing them between £8,000 and £9,000 every year. Minister, this is a workforce that is female; it's a female workforce. My colleagues and I, and many others, have been speaking to workers on a regular basis. They were outside, of course, yesterday as well. This is a dispute that has been rumbling on for far too long, and the reason is very simple: Cwm Taf Morgannwg have refused completely to honour the job evaluation process, which makes it very clear that there is an issue here. The previous Cabinet Secretary for Health and Social Care made a clear statement in the Senedd— Hoffwn dynnu sylw'r Gweinidog Cabinet at fater y gwn ei bod yn gyfarwydd iawn ag ef—ac yn anffodus, rydym yn dal i aros am eglurder ar y mater hwn—sef mater cyflogau ymwelwyr iechyd ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg. Maent yn dal i gael eu talu ar fand 6 am wneud swyddi band 7, sy'n costio rhwng £8,000 a £9,000 iddynt bob blwyddyn. Weinidog, mae hwn yn weithlu benywaidd. Mae fy nghyd-Aelodau a minnau, a llawer o bobl eraill, wedi bod yn siarad â gweithwyr yn rheolaidd. Roeddent y tu allan ddoe hefyd, wrth gwrs. Mae hwn yn anghydfod sydd wedi para ers gormod o amser, ac mae'r rheswm yn syml iawn: mae bwrdd Cwm Taf Morgannwg wedi gwrthod anrhydeddu'r broses gwerthuso swyddi yn llwyr, sy'n dangos yn glir iawn fod problem yma. Gwnaeth y cyn-Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol ddatganiad clir yn y Senedd— 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766829 44 En 2026-07-08T13:54:09 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=1451&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=1451&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw [Inaudible.]—you have to ask your question to link this to the Cabinet Minister— [Anghlywadwy.]—rhaid ichi ofyn eich cwestiwn i gysylltu hyn â'r Gweinidog Cabinet— 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766832 45 En 2026-07-08T13:54:15 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=1457&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=1457&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 12175 12175 Shav Taj AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12175 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12175 Taj, Shav Yes. I promise you, I am getting there. Despite all of this, of course, the health board says that they have had clear instruction. As the equality Minister, will you now give us clear instruction that you expect the health board to finally end this dispute and pay these crucial workers at the level that they deserve? Also, would you join me in taking up the request of meeting with these women workers, who really need this matter to be resolved as quickly as possible? Like I say, we've had this issue before—it was predominantly men; it was men before and this is a women workforce—and we just need this to be resolved. We're going to have the summer period, there won't be any eyes on people; we need that support. Iawn. Rwy'n addo i chi, rwy'n dod ato. Er gwaethaf hyn oll, wrth gwrs, mae'r bwrdd iechyd yn dweud eu bod wedi cael cyfarwyddyd clir. Fel y Gweinidog cydraddoldeb, a wnewch chi roi cyfarwyddyd clir i ni nawr eich bod yn disgwyl i'r bwrdd iechyd ddod â'r anghydfod hwn i ben o'r diwedd a thalu'r gweithwyr hanfodol hyn ar y lefel y maent yn ei haeddu? Hefyd, a wnewch chi ymuno â mi i dderbyn y cais i gyfarfod â'r gweithwyr benywaidd hyn, sydd angen i'r mater gael ei ddatrys cyn gynted â phosibl? Fel y dywedaf, rydym wedi cael y broblem hon o'r blaen—dynion oedd hynny'n bennaf, o'r blaen, ac mae hwn yn weithlu benywaidd—ac mae arnom angen i hyn gael ei ddatrys. Byddwn yn cael toriad yr haf, ni fydd unrhyw lygaid ar bobl; rydym angen y cymorth hwnnw. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766815 46 En 2026-07-08T13:55:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=1502&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=1502&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch, Shav. Thank you for the question. The responsibility for this matter lies with my colleague the Cabinet Minister for Health and Social Care. I appreciate the link you're making with equality, but the specific responsibility for how health boards interact with their employees is not in my portfolio. I, of course, from the standpoint of equality, would obviously be willing to have that conversation with the Cabinet Minister, but the resolution of this issue doesn't lie within my portfolio, I'm afraid. Diolch. Diolch, Shav. Diolch am eich cwestiwn. Mae'r cyfrifoldeb am y mater hwn yn nwylo fy nghyd-Aelod, y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol. Rwy'n derbyn y cysylltiad rydych chi'n ei wneud â chydraddoldeb, ond nid yw'r cyfrifoldeb penodol dros y ffordd y mae byrddau iechyd yn rhyngweithio â'u gweithwyr yn rhan o fy mhortffolio. Wrth gwrs, o safbwynt cydraddoldeb, buaswn yn amlwg yn fwy na pharod i gael y sgwrs honno gyda'r Gweinidog Cabinet, ond nid yw datrys y mater hwn yn rhan o fy mhortffolio i, mae arnaf ofn. Diolch. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766825 47 Cy 2026-07-08T13:55:36 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=1538&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=1538&l=en 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Llefarydd y Ceidwadwyr Cymreig, Natasha Asghar. Welsh Conservative spokesperson, Natasha Asghar. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766828 48 En 2026-07-08T13:55:40 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=1542&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=1542&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 336 336 Natasha Asghar AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=336 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=336 Asghar, Natasha Thank you so much, Presiding Officer. Minister, fuel poverty has been, and remains, a huge concern for many residents across Wales, and it's something my former colleague Mark Isherwood campaigned on tirelessly during his time here. We have heard warnings previously that the former Labour Government's Warm Homes scheme was nowhere near what it needs to be and would not have provided what was required to tackle fuel poverty. A report by the Equality and Social Justice Committee back in 2025 found that it would take more than a century to improve the energy efficiency of all fuel-poor households. Cabinet Minister, Citizens Advice Cymru has reported that fuel debt is the No. 1 debt issue facing people using the charity's services in many areas across Wales, including my own constituency of Newport and Islwyn. We know the Plaid Cymru Government has vowed in its first 100 days to plan to review the existing Warm Homes scheme, but many people, including my constituents, want and need action now. So, with the price cap having just increased, and no prediction for it to come down any time soon within the autumn, what support does the Welsh Government intend to provide people who will be experiencing fuel poverty? Thank you. Diolch yn fawr, Lywydd. Weinidog, mae tlodi tanwydd wedi bod, ac yn parhau i fod, yn bryder enfawr i lawer o drigolion ledled Cymru, ac mae'n rhywbeth y bu fy nghyn-gyd-Aelod Mark Isherwood yn ymgyrchu'n ddiflino drosto yn ei gyfnod yma. Rydym wedi clywed rhybuddion o'r blaen nad oedd cynllun Cartrefi Clyd y Llywodraeth Lafur flaenorol yn agos at yr hyn y mae angen iddo fod, ac na fyddai wedi darparu'r hyn roedd ei angen i fynd i'r afael â thlodi tanwydd. Canfu adroddiad gan y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol yn ôl yn 2025 y byddai'n cymryd mwy na chanrif i wella effeithlonrwydd ynni pob aelwyd sy'n dlawd o ran tanwydd. Weinidog Cabinet, mae Cyngor ar Bopeth Cymru wedi adrodd mai dyled tanwydd yw'r brif broblem ddyled sy'n wynebu pobl sy'n defnyddio gwasanaethau'r elusen mewn sawl ardal ledled Cymru, gan gynnwys fy etholaeth i, Casnewydd ac Islwyn. Gwyddom fod Llywodraeth Plaid Cymru wedi addo yn ei 100 diwrnod cyntaf i gynllunio i adolygu'r cynllun Cartrefi Clyd presennol, ond mae llawer o bobl, gan gynnwys fy etholwyr, eisiau ac angen i weithredu ddigwydd nawr. Felly, gyda'r cap ar brisiau newydd gynyddu, a dim arwydd y bydd yn dod i lawr yn fuan yn yr hydref, pa gymorth y mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu ei ddarparu i bobl a fydd yn wynebu tlodi tanwydd? Diolch. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766840 49 Cy 2026-07-08T13:56:41 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=1603&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=1603&l=en 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch am y cwestiwn. Thank you for the question. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766843 50 En 2026-07-08T13:56:44 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=1606&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=1606&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned We currently provide support for those in fuel crisis, as you know, through the discretionary assistance fund, and also through the support that has been given to the Fuel Bank Foundation to build their network in Wales. That includes enhanced support for those using off-grid fuel in light of the impacts on energy prices arising from the conflict in the middle east. It's excruciating, isn't it, to see the actions of President Trump again today—no ceasefire, the terms in which this conflict is still being allowed to escalate. We know the result of that, especially in terms of fuel poverty, especially in terms of what that's going to do to the fuel price cap, what that's going to do in terms of inflation. It's going to hit the most vulnerable people in Wales the hardest. We are already making sure that we are providing crisis support, but I know that the level of the price hike is already unaffordable. It is something that I worked closely with your former colleague Mark Isherwood on in the last Senedd. As I said, the Prif Weinidog has called on the UK Government—. Many of the levers around this are things like the social tariff, which is something that this Government would really like to see, which would really help those families in need who are finding their fuel bills unaffordable. He's asked for a four-nation summit to ensure robust plans are developed to support low-income households with those unavoidably high energy needs and who will be most impacted by higher energy prices when winter approaches. As regards the Warm Homes plan, that sits in the portfolio of my colleague the Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning, if I've got that right. But, of course, fuel poverty is very much in my portfolio, so we'll be working together on those plans, and I know there's already action afoot as regards the Warm Homes plan. Ar hyn o bryd, rydym yn darparu cymorth i'r rhai sydd mewn argyfwng tanwydd, fel y gwyddoch, drwy'r gronfa cymorth dewisol, a hefyd drwy'r cymorth a roddwyd i'r Sefydliad Banc Tanwydd i adeiladu eu rhwydwaith yng Nghymru. Mae hynny'n cynnwys gwell cymorth i'r rhai sy'n defnyddio tanwydd nad yw ar y grid yng ngoleuni'r effaith ar brisiau ynni yn sgil y gwrthdaro yn y dwyrain canol. Mae'n boenus, onid yw, gweld gweithredoedd yr Arlywydd Trump eto heddiw—dim cadoediad, y ffordd y mae'r gwrthdaro hwn yn dal i gael ei ganiatáu i waethygu. Gwyddom beth yw canlyniad hynny, yn enwedig o ran tlodi tanwydd, yn enwedig o ran yr hyn y bydd hynny'n ei wneud i'r cap ar brisiau tanwydd, yr hyn y bydd yn ei wneud o ran chwyddiant. Bydd yn taro'r bobl fwyaf agored i niwed yng Nghymru galetaf. Rydym eisoes yn sicrhau ein bod yn darparu cymorth mewn argyfwng, ond gwn fod lefel y cynnydd mewn prisiau eisoes yn anfforddiadwy. Mae'n rhywbeth y bûm yn gweithio'n agos arno gyda'ch cyn gyd-Aelod Mark Isherwood yn y Senedd ddiwethaf. Fel y dywedais, mae'r Prif Weinidog wedi galw ar Lywodraeth y DU—. Mae llawer o'r liferi o gwmpas hyn yn bethau fel y tariff cymdeithasol, sef rhywbeth y byddai'r Llywodraeth hon yn awyddus iawn i'w weld, a fyddai'n help mawr i deuluoedd mewn angen sy'n wynebu biliau tanwydd anfforddiadwy. Mae wedi gofyn am uwchgynhadledd pedair gwlad i sicrhau bod cynlluniau cadarn yn cael eu datblygu i gefnogi aelwydydd incwm isel sydd ag anghenion ynni anosgoadwy o uchel ac a fydd yn cael eu heffeithio fwyaf gan brisiau ynni uwch pan ddaw'r gaeaf. Ar y cynllun Cartrefi Clyd, mae hynny ym mhortffolio fy nghyd-Aelod, y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio, os cefais hynny'n iawn. Ond wrth gwrs, mae tlodi tanwydd yn bendant yn fy mhortffolio i, felly byddwn yn gweithio gyda'n gilydd ar y cynlluniau hynny, a gwn fod camau eisoes ar y gweill o ran y cynllun Cartrefi Clyd. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766855 51 En 2026-07-08T13:58:47 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=1729&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=1729&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 336 336 Natasha Asghar AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=336 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=336 Asghar, Natasha Thanks for your response. Cabinet Minister, households across Wales are facing further cost-of-living pressures as prices keep rising. Also in Plaid's 'The First 100 Days' document was a commitment to review Welsh benefits such as the discretionary assistance fund. The Welsh Conservatives have always advocated for struggling families to be able to access the support that they're entitled to, something that sadly did not happen under Labour. In 2023, the Welsh Government made £90 million available to support people with the cost of living when it came to fuel, yet less than £65 million had been spent. Whilst 427,000 households were eligible for support, only 316,000 households applied. Labour failed to properly inform the people of Wales about the assistance that they could receive, and I sincerely hope that doesn't happen here under Plaid Cymru's watch. So, what plans does the Welsh Government have to review the Welsh benefits system and help prevent households from being in crisis in the first place? Diolch am eich ymateb. Weinidog Cabinet, mae aelwydydd ledled Cymru yn wynebu rhagor o bwysau costau byw wrth i brisiau barhau i godi. Hefyd yn nogfen 'Y 100 Diwrnod Cyntaf' Plaid Cymru, roedd ymrwymiad i adolygu budd-daliadau Cymru fel y gronfa cymorth dewisol. Mae'r Ceidwadwyr Cymreig bob amser wedi eirioli dros deuluoedd sy'n ei chael hi'n anodd cael mynediad at y cymorth y mae ganddynt hawl iddo, rhywbeth na ddigwyddodd o dan Lafur, yn anffodus. Yn 2023, darparodd Llywodraeth Cymru £90 miliwn i gefnogi pobl gyda chostau byw yng nghyswllt tanwydd, ond gwariwyd llai na £65 miliwn. Er bod 427,000 o aelwydydd yn gymwys i gael cymorth, dim ond 316,000 o aelwydydd a wnaeth gais. Methodd Llafur roi gwybod yn iawn i bobl Cymru am y cymorth y gallent ei gael, ac rwy'n mawr obeithio na fydd hynny'n digwydd yma o dan oruchwyliaeth Plaid Cymru. Felly, pa gynlluniau sydd gan Lywodraeth Cymru i adolygu system fudd-daliadau Cymru a helpu i atal aelwydydd rhag cyrraedd sefyllfa o argyfwng yn y lle cyntaf? 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766861 52 En 2026-07-08T13:59:39 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=1781&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=1781&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch. It's an extremely important point. The first Member legislative proposal that I won in the ballot after being elected in this place was on exactly that, on making sure that every £1 that is available to those families in need reaches their pockets as quickly as possible and as easily as possible, because we know that too many people are not taking up their entitlements, and so this is, as you say, a pledge that we've had in our manifesto and is in the 100 days plan. Work has already started on that. I've already had conversations with experts in the field and also with the Welsh Local Government Association on this, to see how we can progress further. I agree with you that the progress was disappointing under the last Labour Government as regards this. So, we are taking that work apace, because this is money that is there that people are entitled to, and we have to make sure that it reaches their pockets, especially as we see, as I've said, there seems no abatement to the global shocks that can impact especially the most vulnerable people in Wales. Diolch. Mae'n bwynt hynod bwysig. Roedd y cynnig deddfwriaethol gan Aelod cyntaf a enillais yn y bleidlais ar ôl cael fy ethol i'r lle hwn ar hynny'n union, ar sicrhau bod pob £1 sydd ar gael i deuluoedd mewn angen yn cyrraedd eu pocedi cyn gynted â phosibl a chyn rwydded â phosibl, gan y gwyddom bod gormod o bobl heb fod yn manteisio ar eu hawliau, ac felly mae hwn, fel y dywedwch, yn addewid sydd gennym yn ein maniffesto ac sydd yn y cynllun 100 diwrnod. Mae gwaith eisoes ar y gweill ar hynny. Rwyf eisoes wedi cael sgyrsiau gydag arbenigwyr yn y maes a hefyd gyda Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru ar hyn, i weld sut y gallwn symud ymlaen ymhellach. Rwy'n cytuno bod y cynnydd yn siomedig o dan y Llywodraeth Lafur ddiwethaf mewn perthynas â hyn. Felly, rydym yn mynd ati'n gyflym i wneud y gwaith hwnnw, gan fod hwn yn arian sydd yno y mae gan bobl hawl iddo, ac mae’n rhaid inni sicrhau ei fod yn cyrraedd eu pocedi, yn enwedig, fel y dywedais, gan nad yw'n ymddangos bod unrhyw ostegu ar y siociau byd-eang a all effeithio'n arbennig ar y bobl fwyaf agored i niwed yng Nghymru. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766830 53 En 2026-07-08T14:00:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=1802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=1802&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766848 54 Cy 2026-07-08T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=-48598&l=en 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766849 55 Cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice B Atal ac Ymateb i Gam-drin Plant yn Rhywiol Preventing and Responding to Child Sexual Abuse 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766850 56 Cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice O 12175 12175 Shav Taj AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12175 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12175 Taj, Shav 3. A wnaiff y Gweinidog Cabinet roi'r wybodaeth ddiweddaraf am waith Llywodraeth Cymru i atal ac ymateb i gam-drin plant yn rhywiol? OQ64345 3. Will the Cabinet Minister provide an update on the work of the Welsh Government in preventing and responding to child sexual abuse? OQ64345 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766851 57 En 2026-07-08T14:01:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=1862&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=1862&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch. Work to implement the strategy for preventing and responding to child sexual abuse continues. We are working with partners to strengthen prevention, improve early identification and response and enhance support for victim survivors. New arrangements are being established to drive implementation, strengthen accountability and co-ordinate action across sectors. Diolch. Mae'r gwaith i weithredu'r strategaeth ar gyfer atal ac ymateb i gam-drin plant yn rhywiol yn parhau. Rydym yn gweithio gyda phartneriaid i gryfhau atal, gwella'r gallu i nodi achosion ac ymateb yn gynnar a gwella cefnogaeth i oroeswyr. Mae trefniadau newydd yn cael eu sefydlu i sbarduno gweithredu, cryfhau atebolrwydd a chydlynu camau ar draws sectorau. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766853 58 En 2026-07-08T14:01:27 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=1889&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=1889&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 12175 12175 Shav Taj AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12175 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12175 Taj, Shav I very much welcome the fact that Wales was obviously the first UK nation to publish the 10-year strategy to prevent child sexual abuse under the previous Labour Government. And we know, of course, that when it comes to this harm in particular, it's not just children that are impacted but family members and others as well. And preventing abuse and supporting those who have been harmed is, of course, therefore, and should be, an absolute priority, and I'm sure it will be for this Government, because we have that shared moral responsibility. Minister, I acknowledge that, of course, the Welsh Government does also fund a Hwb platform as well, and that the digital resilience team has produced some really good bilingual materials for teachers. But hosting resources on a website can become a bit of a passive strategy if you don't actually have ring-fenced funding, and also you can't always expect exhausted teachers to log on and become equipped to battle a lot of the global sophisticated artificial intelligence deepfake networks and the sextortion et cetera, and the rings that currently exist. We do really need to consider ring-fencing some funding there for specialist training, and also with a central cross-sector entity to co-ordinate this further as well. Rwy'n croesawu'n fawr y ffaith mai Cymru oedd y genedl gyntaf yn y DU i gyhoeddi'r strategaeth 10 mlynedd i atal cam-drin plant yn rhywiol o dan y Llywodraeth Lafur flaenorol. Ac fe wyddom, wrth gwrs, gyda'r niwed hwn yn enwedig, nad plant yn unig sy'n cael eu heffeithio ond aelodau o'r teulu ac eraill hefyd. Ac mae atal cam-drin a chefnogi'r rhai sydd wedi cael eu niweidio yn flaenoriaeth absoliwt wrth gwrs, fel y dylai fod, ac rwy'n siŵr y bydd yn flaenoriaeth absoliwt i'r Llywodraeth hon, gan fod gennym gyfrifoldeb moesol ar y cyd. Weinidog, rwy'n cydnabod bod Llywodraeth Cymru hefyd yn ariannu platfform Hwb, a bod y tîm gwydnwch digidol wedi cynhyrchu deunyddiau dwyieithog da iawn i athrawon. Ond gall cynnal adnoddau ar wefan fod yn strategaeth oddefol braidd os nad oes gennych gyllid wedi'i glustnodi, ac ni allwch ddisgwyl bob amser i athrawon blinedig fewngofnodi a chael eu harfogi i frwydro yn erbyn llawer o'r rhwydweithiau ffugiad dwfn deallusrwydd artiffisial soffistigedig byd-eang a blacmel rhywiol ac ati, a'r cylchoedd sy'n bodoli ar hyn o bryd. Mae angen inni ystyried clustnodi cyllid ar gyfer hyfforddiant arbenigol, a chydag endid traws-sector canolog i gydlynu hyn ymhellach hefyd. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766858 59 En 2026-07-08T14:02:47 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=1969&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=1969&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch yn fawr. Thank you for raising this really important question. The strategy for preventing and responding to child sexual abuse, which runs until 2036, was published in March, alongside a three-year delivery plan. I just want to draw your attention again to the fact that the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health leads this work, but it's everybody's business. Our vision as a Government is that all children in Wales live free from sexual abuse and that those affected receive the protection and support they need. The strategy, as you know, focuses on four priorities: prevention, obviously, as well as effective protection, and response and support for children and families. So, we are working with partners, including the Centre of Expertise on Child Sexual Abuse, the National Society for the Prevention of Cruelty to Children and the Lucy Faithfull Foundation to strengthen that prevention and early intervention piece. There are new delivery and oversight arrangements being established to support the implementation of the strategy, and that will be informed by the voices of children. Your point about Hwb—again, that would be a matter for the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language, but I'm certainly willing to have that conversation again with her to raise the points that you raised with me this afternoon. Diolch yn fawr. Diolch am godi'r cwestiwn pwysig hwn. Cyhoeddwyd y strategaeth ar gyfer atal ac ymateb i gam-drin plant yn rhywiol, sy'n rhedeg tan 2036, ym mis Mawrth, ochr yn ochr â chynllun cyflawni tair blynedd. Rwyf am dynnu eich sylw unwaith eto at y ffaith mai'r Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod sy'n arwain y gwaith hwn, ond mae'n fusnes i bawb. Ein gweledigaeth ni fel Llywodraeth yw bod pob plentyn yng Nghymru yn byw yn rhydd o gam-drin rhywiol a bod y rhai yr effeithir arnynt yn cael y diogelwch a'r gefnogaeth sydd eu hangen arnynt. Mae'r strategaeth, fel y gwyddoch, yn canolbwyntio ar bedair blaenoriaeth: atal, yn amlwg, yn ogystal â diogelu effeithiol, ac ymateb a chefnogaeth i blant a theuluoedd. Felly, rydym yn gweithio gyda phartneriaid, gan gynnwys y Ganolfan Arbenigedd ar Gam-drin Plant yn Rhywiol, y Gymdeithas Genedlaethol ar gyfer Atal Creulondeb i Blant a Sefydliad Lucy Faithfull i gryfhau'r gwaith atal ac ymyrraeth gynnar. Mae trefniadau cyflwyno a goruchwylio newydd yn cael eu sefydlu i gefnogi gweithrediad y strategaeth, a bydd hynny'n cael ei lywio gan leisiau plant. Eich pwynt am Hwb—unwaith eto, mater i'r Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg fyddai hynny, ond rwy'n sicr yn fodlon cael sgwrs gyda hi eto i godi'r pwyntiau a godoch chi y prynhawn yma. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766870 60 Cy 2026-07-08T14:04:11 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=2053&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=2053&l=en 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 12186 12186 Beca Brown AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12186 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12186 Brown, Beca Mae oedolion sy'n grŵmio plant a phobl ifanc er mwyn eu camdrin yn rhywiol yn achosi niwed a phoen pellgyrhaeddol i'r unigolion hynny, gan gynnwys niweidio eu gallu i ymddiried, eu hachosi i feio eu hunain, effeithio eu hiechyd meddwl ac achosi trafferthion wrth adnabod ffiniau iach. Mae'n drosedd sy'n dwyn plentyndod a glaslencyndod, ac yn aros efo dioddefwyr a goroeswyr ar hyd eu hoes. Mae'n hollbwysig ein bod yn arfogi ein plant a'n pobl ifanc i adnabod arwyddion y grŵmio, a grymuso y rhai sydd yn gweithio efo plant a phobl ifanc i'w adnabod ac i adrodd amdano yn syth a gyda hyder. Sut bydd Llywodraeth Cymru yn cefnogi plant, pobl ifanc a'r gweithlu o'u cwmpas i adnabod a galw allan arwyddion o grŵmio gan oedolion? Adults who groom children and young people to sexually abuse them cause far-reaching harm and pain to those individuals, including harming their ability to trust, causing them to blame themselves, affecting their mental health and creating problems with identifying healthy boundaries. It's a crime that steals childhoods and adolescence, and remains with survivors their whole lives long. It's important that we equip our children and young people to identify the signs of grooming, and empower those who work with children and young people to recognise the signs and report them immediately and confidently. How will the Welsh Government support children, young people and the workforce around them to recognise and call out signs of grooming by adults? 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766856 61 Cy 2026-07-08T14:05:00 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=2102&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=2102&l=en 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766859 62 Cy 2026-07-08T14:05:04 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=2106&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=2106&l=en 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch yn fawr iawn am y cwestiwn. Eto, mae'n gwestiwn pwysig iawn yn dilyn lan o gwestiwn Shav Taj. Un o'r gwersi mwyaf clir, dwi'n meddwl, y gallwn ni ei chymryd o'r adolygiadau diweddar sydd wedi bod yw bod yn rhaid i ni ddod yn well o ran adnabod ymddygiadau sy'n gallu peri niwed, ymddygiadau fel grŵmio, a gwneud hynny yn gynt, a’n bod ni'n gallu creu amgylchedd lle mae plant a phobl ifanc yn teimlo eu bod wedi’u hymgrymuso i fedru siarad allan a siarad lan pan nad yw rhywbeth yn teimlo'n iawn.  Felly, dŷn ni'n gweithredu mewn dwy ffordd yn syth. Hynny yw, yn gyntaf, trwy'r cwricwlwm ar RSE. Wrth gwrs, mae hyn ym mhortffolio'r Gweinidog dros addysg, ond rŷn ni'n moyn, drwy hynny, gefnogi plant a phobl ifanc i ddeall perthnasau sydd ddim yn rhai iach, i adnabod ymddygiad sydd ddim yn briodol, i fedru hefyd, yn gwbl bwysig, herio pan mae ymddiriedaeth yn cael ei chamddefnyddio a'i thanseilio, a sicrhau hefyd, wrth gwrs, lle maen nhw'n gallu dod o hyd i gymorth. Mae lleoliadau addysg yn un o'r llefydd cyntaf lle mae’r math yna o bryderon yn gallu dod yn weladwy. Felly, mae e'n hollol, hollol ac yn gwbl hanfodol bwysig fod dysgwyr yn cael eu harfogi a'u hymgrymuso gyda'r wybodaeth a'r hyder er mwyn gwybod, os ydyn nhw yn siarad mas, i adnabod yr arwyddion, a hefyd siarad allan a gwybod y bydd rhywun yn gwrando arnyn nhw ac y bydd yna weithredu yn sgil hynny. Thank you very much for the question. Again, it's a very important question following up on Shav Taj's question. One of the clearest lessons, I think, that we can learn from the recent reviews that have been conducted is that we must improve in terms of identifying behaviours that are damaging, behaviours such as grooming, and to do that at an earlier stage, and that we can create an environment where children and young people feel that they are empowered to speak out and to speak up when something doesn't feel right. So, we are taking action in two ways immediately. First of all, through the curriculum on relationships and sex education, and, of course, this is within the education Minister's portfolio. But we want, through that, to support children and young people to understand relationships that are unhealthy, to identify behaviours that are inappropriate, and, crucially, to be able to challenge when trust is abused and undermined, and also to ensure, of course, that they know where they can find support. Education settings are one of the first places where those kinds of concerns can be identified. So, it is entirely crucially important that learners are armed and empowered with the information and the confidence to know that, if they do speak out, they can speak out and identify the signs, and also know that people will listen to them and that action will be taken as a result. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766874 63 En 2026-07-08T14:07:05 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=2227&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=2227&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 12180 12180 Paul Marr AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12180 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12180 Marr, Paul Minister, what assurances can you offer that no child victim of sexual abuse is denied timely access to counselling or therapeutic services because of potential postcode differences in provision? Weinidog, pa sicrwydd y gallwch chi ei gynnig nad oes unrhyw blant sy'n dioddef cam-drin rhywiol yn cael eu hamddifadu o fynediad amserol at wasanaethau cwnsela neu wasanaethau therapiwtig oherwydd gwahaniaethau cod post posibl yn y ddarpariaeth? 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766881 64 Cy 2026-07-08T14:07:18 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=2240&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=2240&l=en 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch am y cwestiwn. Thank you for the question. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766882 65 En 2026-07-08T14:07:20 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=2242&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=2242&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned As I said earlier, our vision is that all children in Wales live free from sexual abuse, and that all those, no matter where they are, no matter what their postcode, receive the protection and support they need and they deserve. We are committed to strengthening safeguarding arrangements across the piece, ensuring, as I just outlined, that children's voices are at the heart of decision making. As I said, we have committed to introducing mandatory reporting duties for child sexual abuse in order to make sure that that happens. Fel y dywedais yn gynharach, ein gweledigaeth yw bod pob plentyn yng Nghymru yn byw yn rhydd o gam-drin rhywiol, a bod pob un ohonynt, ble bynnag y maent yn byw, beth bynnag yw eu cod post, yn cael y diogelwch a'r gefnogaeth sydd eu hangen arnynt ac y maent yn ei haeddu. Rydym wedi ymrwymo i gryfhau trefniadau diogelu yn gyffredinol, gan sicrhau, fel yr amlinellais nawr, fod lleisiau plant yn ganolog yn y broses o wneud penderfyniadau. Fel y dywedais, rydym wedi ymrwymo i gyflwyno dyletswyddau adrodd gorfodol ar gyfer cam-drin plant yn rhywiol er mwyn sicrhau bod hynny'n digwydd. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766886 66 En 2026-07-08T14:07:57 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=2279&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=2279&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 171 171 Darren Millar AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Leader of the Welsh Conservatives Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig Millar, Darren No society should tolerate child sexual exploitation in any way, shape or form, but, unfortunately, Cabinet Minister, we do know that grooming gangs have been operating in Wales. We know that from victims, brave victims, who've come forward, victims who often have been blamed for inviting abuse and being complicit in it. We know from the work of previous inquiries and independent investigations that Swansea, Rhyl and some places in mid Wales have been cited in evidence, and that people have been trafficked from Wales to other parts of the United Kingdom. And yet in spite of this, in spite of an England and Wales grooming gang inquiry now being under way, not a single location in Wales has been identified for a local investigation as of yet. That clearly is a matter of concern for people in Wales who want to hold people to account for their failures to protect vulnerable young people, particularly young girls. What discussions have you had with the chair of the inquiry about making sure that Wales features prominently in its work? And if necessary, will you commit to a Wales-wide grooming gang inquiry for those areas of devolved responsibility? Ni ddylai unrhyw gymdeithas oddef camfanteisio rhywiol ar blant mewn unrhyw ffordd, ond yn anffodus, Weinidog Cabinet, rydym yn gwybod bod gangiau grŵmio wedi bod yn gweithredu yng Nghymru. Fe wyddom hynny gan ddioddefwyr, dioddefwyr dewr, dioddefwyr sy'n aml wedi cael eu beio am wahodd camdriniaeth a chymryd rhan ynddo. Gwyddom o waith ymchwiliadau blaenorol ac ymchwiliadau annibynnol fod Abertawe, y Rhyl a rhai lleoedd yng nghanolbarth Cymru wedi cael eu nodi mewn tystiolaeth, a bod pobl wedi cael eu masnachu o Gymru i rannau eraill o'r Deyrnas Unedig. Ac eto er gwaethaf hyn, er bod ymchwiliad ar y gweill bellach i gangiau grŵmio Cymru a Lloegr, nid oes unrhyw leoliad yng Nghymru wedi'i nodi ar gyfer ymchwiliad lleol eto. Mae hynny'n amlwg yn fater o bryder i bobl yng Nghymru sydd eisiau dwyn pobl i gyfrif am eu methiannau i ddiogelu pobl ifanc agored i niwed, yn enwedig merched ifanc. Pa drafodaethau a gawsoch chi gyda chadeirydd yr ymchwiliad ynglŷn â sicrhau bod Cymru'n cael lle amlwg yn ei waith? Ac os oes angen, a wnewch chi ymrwymo i ymchwiliad i gangiau grŵmio ledled Cymru ar gyfer y meysydd cyfrifoldeb sydd wedi'u datganoli? 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766891 67 Cy 2026-07-08T14:09:11 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=2353&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=2353&l=en 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch yn fawr am y cwestiwn. Thank you for the question. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766892 68 En 2026-07-08T14:09:13 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=2355&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=2355&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned The former Welsh Government, as you'll know, welcomed the announcement of an inquiry into grooming gangs across England and Wales, and they sought assurances from the then Home Secretary that Wales would be fully involved in the inquiry. Since then, the Welsh Government has consulted on the terms of reference for the inquiry to ensure the unique Welsh context is captured. And I want to talk, as you did as well, Darren Millar, about the experiences of survivors, how they need to be front and centre. It's crucial that their experiences are centred and heard in this inquiry. My officials have been meeting monthly with the inquiry team. We have been assured that there will be multiple opportunities for Welsh survivors to contribute fully, but, as we set out in our manifesto, and it remains the position of this Government, if we believe further action is required, we will take that further action. Fel y gwyddoch, croesawodd y Llywodraeth flaenorol yng Nghymru y cyhoeddiad am ymchwiliad i gangiau grŵmio ledled Cymru a Lloegr, ac fe wnaethant ofyn am sicrwydd gan yr Ysgrifennydd Cartref ar y pryd y byddai Cymru yn rhan lawn o'r ymchwiliad. Ers hynny, mae Llywodraeth Cymru wedi ymgynghori ar y cylch gorchwyl ar gyfer yr ymchwiliad i sicrhau bod y cyd-destun Cymreig unigryw yn cael ei gyfleu. Ac rwyf eisiau siarad, fel y gwnaethoch chi hefyd, Darren Millar, am brofiadau goroeswyr, sut y mae angen iddynt hwy gael lle blaenllaw. Mae'n hanfodol fod eu profiadau yn cael lle canolog ac yn cael eu clywed yn yr ymchwiliad hwn. Mae fy swyddogion wedi bod yn cyfarfod yn fisol gyda'r tîm ymchwilio. Rydym wedi cael sicrwydd y bydd cyfleoedd lluosog i oroeswyr yng Nghymru gyfrannu'n llawn, ond fel y gwnaethom nodi yn ein maniffesto, a dyma yw safbwynt y Llywodraeth hon o hyd, os credwn fod angen camau pellach, byddwn yn rhoi'r camau pellach hynny ar waith. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766827 69 En 2026-07-08T14:10:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=2402&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=2402&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766833 70 Cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice B Cymorth i Oroeswyr Trais yn erbyn Menywod, Cam-drin Domestig a Thrais Rhywiol Support for Survivors of Violence against Women, Domestic Abuse and Sexual Violence 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766834 71 Cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice O 12166 12166 Kiera Marshall AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12166 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12166 Marshall, Kiera 4. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau bod goroeswyr trais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol yn gallu cael mynediad at y cymorth sydd ei angen arnynt? OQ64342 4. What steps is the Welsh Government taking to ensure survivors of violence against women, domestic abuse and sexual violence can access the support they need? OQ64342 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766835 72 En 2026-07-08T14:10:26 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=2428&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=2428&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch yn fawr. Supporting victims and survivors is a priority for this Government. We are taking a whole-system, prevention-led approach, protecting specialist, survivor-centred services and strengthening pathways so people can access the right support when they need it. Diolch yn fawr. Mae cefnogi dioddefwyr a goroeswyr yn flaenoriaeth i'r Llywodraeth hon. Rydym wedi mabwysiadu dull system gyfan, sy'n cael ei arwain gan atal, diogelu gwasanaethau arbenigol sy'n canolbwyntio ar oroeswyr a chryfhau llwybrau fel y gall pobl gael mynediad at y cymorth cywir pan fydd ei angen arnynt. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766841 73 En 2026-07-08T14:10:44 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=2446&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=2446&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 12166 12166 Kiera Marshall AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12166 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12166 Marshall, Kiera Diolch, Weinidog. For the last three years, Time to Act have been campaigning to eliminate sexual assault and harassment, alongside supporting survivors of sexual violence in Cardiff University. This has been done completely in their spare time alongside their studies, and they're a tribute to how students campaign for what is right. It's really commendable what they're doing. In England, there are currently regulatory consequences for institutions that fail to address harassment and sexual misconduct. In Wales, we currently don't have that equivalent protection, despite nearly a quarter of students experiencing sexual violence, according to the Office for Students, which leaves our Welsh students behind. I'm really glad to hear about the support that the Government's putting in place for survivors generally, but I do wonder if you could let me know what the Government is doing to afford the same support to students on our campuses and improve data reporting methods, so that we can really understand the scale of this problem. Diolch, Weinidog. Am y tair blynedd diwethaf, mae Time to Act wedi bod yn ymgyrchu i ddileu ymosodiadau rhywiol ac aflonyddu, ochr yn ochr â chefnogi goroeswyr trais rhywiol ym Mhrifysgol Caerdydd. Mae hyn wedi'i wneud yn gyfan gwbl yn eu hamser hamdden ochr yn ochr â'u hastudiaethau, ac maent yn deyrnged i'r ffordd y mae myfyrwyr yn ymgyrchu dros yr hyn sy'n iawn. Mae'r hyn a wnânt yn wirioneddol ganmoladwy. Yn Lloegr, ar hyn o bryd mae canlyniadau rheoleiddiol i sefydliadau sy'n methu mynd i'r afael ag aflonyddu a chamymddwyn rhywiol. Yng Nghymru, nid oes gennym amddiffyniad cyfatebol ar hyn o bryd, er bod bron i chwarter y myfyrwyr, yn ôl y Swyddfa Fyfyrwyr, yn dioddef trais rhywiol, sy'n gadael ein myfyrwyr yng Nghymru ar ôl. Rwy'n falch iawn o glywed am y gefnogaeth y mae'r Llywodraeth yn ei rhoi ar waith i oroeswyr yn gyffredinol, ond tybed a allech chi roi gwybod i mi beth y mae'r Llywodraeth yn ei wneud i roi'r un gefnogaeth i fyfyrwyr ar ein campysau a gwella dulliau adrodd data, fel y gallwn ddeall maint y broblem hon mewn gwirionedd. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766857 74 En 2026-07-08T14:11:35 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=2497&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=2497&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch yn fawr. Thank you for raising this important question. All learners, including university students, should be able to study in safe environments, free from violence, free from abuse, free from harassment and free from intimidation. I recognise Time to Act's significant contribution to tackling sexual violence and harassment on campuses. Their work has supported survivors and has advocated for improvements to reporting and support arrangements, and I think it shows the powerful role that students can play as leaders for change, helping to create safer and more supportive university communities. I welcomed Medr's recent publication of a VAWDASV self-evaluation framework for universities and higher education providers in Wales, and that was developed in partnership with Public Health Wales, with Welsh Government and the higher education sector through the VAWDASV blueprint. The framework supports a whole-university approach to prevention with regard to a response. I understand the importance of robust data in helping us understand the scale and nature of these issues, and the toolkit provides a practical framework to assess the current approach and to, importantly, identify those gaps and risks, and the gaps in data in practice and also in support. So, alongside the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education, I will work closely with Medr to continue to assess and strengthen their arrangements, as you pointed out, for prevention and improving support for students. The next VAWDASV national strategy, which I'm currently working on, will apply that whole-system approach to ending VAWDASV, and that means there will be an important role for tertiary education in tackling the scourge of sexual violence in universities. Diolch yn fawr. Diolch am godi'r cwestiwn pwysig hwn. Dylai pob dysgwr, gan gynnwys myfyrwyr prifysgol, allu astudio mewn amgylcheddau diogel, yn rhydd o drais, yn rhydd o gamdriniaeth, yn rhydd o aflonyddu ac yn rhydd o ofn. Rwy'n cydnabod cyfraniad sylweddol Time to Act i fynd i'r afael â thrais ac aflonyddu rhywiol ar gampysau. Mae eu gwaith wedi cefnogi goroeswyr ac wedi eirioli dros welliannau i drefniadau adrodd a chymorth, ac rwy'n credu ei fod yn dangos y rôl bwerus y gall myfyrwyr ei chwarae fel arweinwyr dros newid, gan helpu i greu cymunedau prifysgol mwy diogel a chefnogol. Roeddwn yn croesawu cyhoeddiad y fframwaith hunanwerthuso trais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol gan Medr ar gyfer prifysgolion a darparwyr addysg uwch yng Nghymru, ac fe'i datblygwyd mewn partneriaeth ag Iechyd Cyhoeddus Cymru, gyda Llywodraeth Cymru a'r sector addysg uwch drwy'r glasbrint trais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol. Mae'r fframwaith yn cefnogi dull prifysgol gyfan o atal o ran ymateb. Rwy'n deall pwysigrwydd data cadarn i'n helpu i ddeall maint a natur y materion hyn, ac mae'r pecyn cymorth yn darparu fframwaith ymarferol i asesu'r dull presennol ac i nodi'r bylchau a'r risgiau, sy'n bwysig, a'r bylchau yn y data yn ymarferol a hefyd yn y gefnogaeth. Felly, ochr yn ochr â'r Dirprwy Weinidog Sgiliau ac Addysg Drydyddol, byddaf yn gweithio'n agos gyda Medr i barhau i asesu a chryfhau eu trefniadau, fel y nodwyd gennych, ar gyfer atal a gwella cymorth i fyfyrwyr. Bydd y strategaeth genedlaethol trais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol nesaf, yr wyf yn gweithio arni ar hyn o bryd, yn cymhwyso'r dull system gyfan hwnnw i roi diwedd ar drais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol, ac mae hynny'n golygu y bydd rôl bwysig i addysg drydyddol wrth fynd i'r afael â thrais rhywiol mewn prifysgolion. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766862 75 Cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice B Tlodi Plant Child Poverty 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766863 76 Cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice O 350 350 Marc Jones AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=350 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=350 Jones, Marc 5. Pa gamau mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i leddfu tlodi plant yn Fflint Wrecsam? OQ64320 5. What steps is the Welsh Government taking to alleviate child poverty in Fflint Wrecsam? OQ64320 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766864 77 Cy 2026-07-08T14:13:52 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=2634&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=2634&l=en 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch yn fawr iawn. Rŷn ni wedi cyhoeddi buddsoddiad ychwanegol gwerth £55 miliwn mewn gofal plant, gyda Wrecsam ymhlith yr ardaloedd cyntaf i ymestyn darpariaeth gofal plant sy'n cael ei ariannu i bob plentyn dyflwydd oed. Ond rŷn ni hefyd yn datblygu taliad plant Cynnal a strategaeth tlodi plant newydd, gyda thargedau clir, mesuradwy i wella canlyniadau i blant a theuluoedd. We have announced an additional investment of £55 million in childcare, with Wrexham among the first areas to extend funded childcare provision to all two-year-olds. We are also developing our Cynnal child payment, as well as a new child poverty strategy, with clear, measurable targets to improve outcomes for children and families. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766866 78 Cy 2026-07-08T14:14:20 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=2662&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=2662&l=en 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 350 350 Marc Jones AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=350 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=350 Jones, Marc Diolch, Weinidog Cabinet. Fel dŷch chi wedi'i ddweud, mae Wrecsam wedi ymuno â chynghorau Abertawe, Casnewydd a Merthyr Tudful i ehangu'r cynnig gofal plant i bob plentyn dyflwydd oed yn dilyn y buddsoddiad o £55 miliwn gan Lywodraeth Cymru. Ar hyn o bryd, mae bron 8,000 o blant yn Wrecsam yn byw mewn tlodi, ac yn amlwg bydd y roll-out yma'n help garw i rieni'r ardal, a dwi'n falch bod y Llywodraeth yma yn mynd i'r afael â'r broblem ar frys. Dyma'r gwahaniaeth mae Llywodraeth Plaid Cymru yn medru ei wneud. Felly, pa asesiad mae'r Llywodraeth wedi'i wneud ar effaith y cynnig gofal plant ar leddfu tlodi? Thank you, Cabinet Minister. As you've said, Wrexham has joined with Swansea, Merthyr Tydfil and Newport councils to expand their childcare offer to every two-year-old following that investment of £55 million by the Welsh Government. Currently, nearly 8,000 children in Wrexham live in poverty, and it's clear that this roll-out will be a great help to parents in the area, and I'm pleased that this Government is addressing this problem as a matter of urgency. This is the difference that a Plaid Cymru Government can make. Therefore, what assessment has the Government made of the impact of the childcare offer on alleviating poverty? 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766821 79 En 2026-07-08T14:15:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=2702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=2702&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766844 80 Cy 2026-07-08T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=-48598&l=en 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766845 81 Cy 2026-07-08T14:15:00 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=2702&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=2702&l=en 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766846 82 En 2026-07-08T14:15:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=2702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=2702&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766847 83 Cy 2026-07-08T14:15:00 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=2702&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=2702&l=en 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766852 84 Cy 2026-07-08T14:15:03 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=2705&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=2705&l=en 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch yn fawr iawn am y cwestiwn. Mae hwn yn bolisi cymhleth, fel dwi wedi sôn y prynhawn yma a throeon o'r blaen yn y Siambr ac ar gyfweliadau, ond mae buddsoddi mewn gofal plant yn arwain at enillion ar draws yr economi. Mae fe'n lleihau pwysau ar gyllidebau teuluoedd, mae e'n helpu teuluoedd i dynnu eu hunain allan o dlodi drwy fedru manteisio ar gyfleon gwaith a hyfforddiant, ac, wrth gwrs, mae e'n helpu taclo effeithiau tlodi hefyd o ran datblygiad plant. Dŷn ni'n gwybod bod y costau ar hyn o bryd yn gallu atal rhieni rhag gweithio, ac mae lleihau costau a symud i gyflogaeth yn ddwy elfen bwysig iawn o ran y gwaith i helpu taclo tlodi. Felly, mae gofal plant sy'n cael ei ariannu yn gallu gwneud gwahaniaeth enfawr i deuluoedd drwy leihau eu costau, fel roeddwn i'n sôn. Mae effaith y rhaglen gofal plant sy'n cael ei ariannu yn mynd i gael ei monitro a'i gwerthuso'n fanwl drwy gydol y cyfnod ehangu er mwyn i ni helpu deall y canlyniadau ac effeithiau tymor hirach. Ac fe fydd nifer ohonyn nhw yn effeithiau tymor hirach. Dyna pam mae e'n rhywbeth eithaf dewr i'w wneud yn wleidyddol, achos rŷn ni'n gwybod efallai na welwn ni effeithiau hyn, fydd yn ymestyn dros gyfnod oes plentyn, ond dŷn ni'n gwybod o'r ymchwil dŷn ni wedi ei weld yn rhyngwladol ei fod e'n rhywbeth sydd yn gallu gwneud gwahaniaeth gwirioneddol ar effeithiau tlodi plant. Thank you very much for the question. This is a complex policy, as I have already mentioned this afternoon and on many occasions in the Chamber and in interviews, but investing in childcare does lead to gains across the economy. It reduces pressure on family budgets, it helps families to pull themselves out of poverty by taking advantage of work and training opportunities, and, of course, it helps to tackle the impacts of poverty too in terms of children's development. We know that the costs at the moment can prevent parents from working, and reducing costs and moving into employment are two hugely important elements in terms of the work in tackling poverty. So, funded childcare can make a huge difference to families by reducing their costs, as I mentioned. The impact of the funded childcare programme will be monitored and evaluated carefully throughout the roll-out period so that we can help to understand the outcomes and longer term impacts. And many of them will be longer term impacts. That's why it's quite a courageous step to take politically, because we know that perhaps we won't see the impacts of this, which will extend over a child's lifetime, but we know from the research that we've seen internationally that it is something that can make a very real difference in terms of the impacts of child poverty. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766865 85 Cy 2026-07-08T14:16:50 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=2812&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=2812&l=en 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Yn olaf ar y cwestiynau yma, cwestiwn 6—Jason O'Connell. Finally on these questions, question 6—Jason O'Connell. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766867 86 Cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice B Diogelwch Cymunedol Community Safety 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766868 87 Cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice O 12158 12158 Jason O'Connell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12158 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12158 O'Connell, Jason 6. Beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gefnogi diogelwch cymunedol ym Mhontypridd Cynon Merthyr? OQ64356 6. What is the Welsh Government doing to support community safety in Pontypridd Cynon Merthyr? OQ64356 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766869 88 En 2026-07-08T14:17:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=2822&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=2822&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Thank you. Diolch. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766873 89 Cy 2026-07-08T14:17:01 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=2823&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=2823&l=en 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Rŷn ni'n cydnabod y gall atal ac ymyrryd yn gynnar stopio troseddu rhag digwydd yn y lle cyntaf. Felly, rŷn ni'n gweithio'n agos gyda phlismona yng Nghymru, awdurdodau lleol, partneriaid trydydd sector ac eraill i sicrhau bod pob cymuned ledled Cymru yn teimlo'n ddiogel. We recognise that early intervention and prevention can stop crime from happening in the first place. We therefore work closely with policing in Wales, local authorities, third sector partners and others to ensure that all communities across Wales feel safe and protected. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766871 90 En 2026-07-08T14:17:21 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=2843&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=2843&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 12158 12158 Jason O'Connell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12158 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12158 O'Connell, Jason Thank you, Minister. Residents in my constituency have raised concerns about anti-social behaviour, specifically at Aberdare bus station—a very niche area—with locals calling it a hotspot for crime. Given the pain and disruption caused, many local businesses and residents are feeling unsafe. People want to see a strong and consistent police presence on their streets. So, what conversations has the Minister had with the local police and council regarding their strategy for tackling anti-social and violent behaviour in the area? Diolch, Weinidog. Mae trigolion yn fy etholaeth wedi codi pryderon am ymddygiad gwrthgymdeithasol, yng ngorsaf fysiau Aberdâr yn benodol—ardal sy'n gryn dipyn o gilfach—gyda phobl leol yn ei alw'n fan problemus o ran troseddu. O ystyried y boen a'r aflonyddwch a achosir, mae llawer o fusnesau a thrigolion lleol yn teimlo'n anniogel. Mae pobl eisiau gweld presenoldeb heddlu cryf a chyson ar eu strydoedd. Felly, pa sgyrsiau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gyda'r heddlu a'r cyngor lleol ynglŷn â'u strategaeth ar gyfer mynd i'r afael ag ymddygiad gwrthgymdeithasol a threisgar yn yr ardal? 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766876 91 Cy 2026-07-08T14:17:54 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=2876&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=2876&l=en 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch yn fawr. Wel, mae'r maniffesto y gwnaethon ni ei gael—. Thank you very much. Well, the manifesto that we—. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766878 92 En 2026-07-08T14:18:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=2882&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=2882&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 12158 12158 Jason O'Connell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12158 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12158 O'Connell, Jason Oh, I'm sorry. O, mae'n ddrwg gennyf. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766879 93 En 2026-07-08T14:18:02 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=2884&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=2884&l=cy 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned No, no, just for you to be able to understand the answer. Na, na, dim ond er mwyn i chi allu deall yr ateb. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766880 94 Cy 2026-07-08T14:18:04 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=2886&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=2886&l=en 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Mae'r maniffesto y cawsom ni ein hethol arno'n cadarnhau ein hymrwymiad i gefnogi ymyrraeth gynnar cyn bod problemau yn dechrau yn ein cymunedau ni, hefyd cyfiawnder adferol a strategaethau dargyfeirio i ostwng lefelau troseddu a gwneud cymunedau yn fwy diogel. Wrth gwrs, dyw plismona ddim wedi ei ddatganoli; rŷn ni'n trio cael lot o sgyrsiau ynglŷn â hynny ar hyn o bryd fel ein bod ni'n medru gwasanaethau ein cymunedau, fel eich etholaeth chi, o ran hynny, achos dyw'r grymoedd yna ddim gyda ni ar hyn o bryd, yn wahanol i nifer o ddinasoedd yn Lloegr a chenhedloedd eraill y Deyrnas Gyfunol. Ond dwi yn cadeirio y bwrdd partneriaeth plismona, ac fe wnes i hynny'n ddiweddar, ddiwedd y mis diwethaf, lle rwy'n gweld fy hunain y gwaith partneriaeth gryf yna sydd rhwng Llywodraeth Cymru, plismona yng Nghymru a rhanddeiliaid allweddol eraill. Mae ein maniffesto ni hefyd, wrth gwrs, yn cadarnhau ein hymrwymiad ni i gynnal cefnogaeth i swyddogion cymorth cymunedol yr heddlu. Mae hwn yn fuddsoddiad uniongyrchol gan Lywodraeth Cymru yn niogelwch cymunedau Cymru. Mae e'n dangos hefyd i ni, fel Llywodraeth, fod plismona cymunedol yn bwysig iawn i ni, er, wrth gwrs, fel roeddwn i'n dweud, mae cyfiawnder troseddol a phlismona yn fater sydd wedi cadw yn ôl ar hyn o bryd. The manifesto that we were elected upon confirms and reaffirms our commitment to supporting early intervention before problems begin in our communities, also restorative justice and diversion strategies to reduce levels of offending and make communities safer. Of course, policing isn't devolved; we are trying to have conversations about that at the moment so that we can serve our communities, such as your constituency, in that regard, because we don't currently have those powers, as opposed to a number of cities in England and other nations in the United Kingdom. But I chair the policing partnership board, and I did do that recently, at the end of last month, where I see for myself that strong partnership work being done by the Welsh Government, policing in Wales and other key stakeholders. And our manifesto also affirms our commitment to supporting police community support officers. This is a direct investment by the Welsh Government in community safety in Wales. It also demonstrates that for us, as a Government, community policing is very important to us, although, as I said, criminal justice and policing are matters that are reserved at the moment. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766887 95 Cy 2026-07-08T14:19:33 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=2975&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=2975&l=en 260708-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch, Weinidog Cabinet. Thank you, Cabinet Minister. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766890 96 Cy 2026-07-08T14:19:35 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=2977&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=2977&l=en 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Eitem 2 nawr, cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd, Llyr Gruffydd. Cwestiynau i Llyr Gruffydd. Cwestiwn 1—Huw Thomas. Item 2 now, questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability, Llyr Gruffydd. So, these are questions to Llyr Gruffydd. Question 1—Huw Thomas. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766896 97 Cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability B Newid Hinsawdd Climate Change 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766897 98 Cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability O 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw 1. Sut bydd Llywodraeth Cymru yn cefnogi cymunedau yng Nghaerdydd Penarth i addasu i newid yn yr hinsawdd? OQ64334 1. How will the Welsh Government support communities in Caerdydd Penarth to adapt to climate change? OQ64334 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766898 99 Cy 2026-07-08T14:19:54 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=2996&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=2996&l=en 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability Y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd Gruffydd, Llyr Diolch yn fawr am y cwestiwn. Rŷn ni wedi ymrwymo, wrth gwrs, i gefnogi cymunedau ar draws Cymru i addasu i'r newid yn yr hinsawdd ac i leihau effeithiau tywydd garw. Rŷn ni eisoes wedi dechrau ar y gwaith o ddatblygu cynllun gweithredu hinsawdd a natur newydd ac uchelgeisiol a fydd, wrth gwrs, yn canolbwyntio ar gyflawni ac yn adlewyrchu'r realiti mae pobl yn ei wynebu ledled Cymru. Thank you very much for the question. We are committed, of course, to supporting communities across Wales to adapt to climate change and to minimise the impacts of severe weather. We have already started on the work of developing an ambitious new climate and nature action plan, which, of course, will be focused on delivery and reflect the reality that people are facing across Wales. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766854 100 Cy 2026-07-08T14:20:00 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=3002&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=3002&l=en 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766860 101 En 2026-07-08T14:20:16 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=3018&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=3018&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw Diolch yn fawr. Last week, I visited the Treescapism exhibition in my constituency, which looked at how communities like those I represent, with some of the lowest levels of canopy tree cover in Wales, can become greener, healthier and more resilient places to live. One of the most powerful messages from that exhibition was that street trees are not simply decorative additions to our communities, they're essential climate infrastructure. They clean out air, they support biodiversity, they reduce surface water flooding, and during extreme heat events, like we might be facing again this week, they provide shade and cooling. Research commissioned by Coed Cadw in Cardiff showed that surfaces shaded by urban trees can be around 20 degrees cooler than those in direct sunlight. But access to these benefits is not equal and, too often, the communities facing the greatest challenges from air pollution and extreme heat are also the communities with the least tree cover. Now, Cardiff Council has tried to do something about this. We established Coed Caerdydd five years ago as a specific initiative, which has planted over 150,000 trees in the last five years. But here's the rub: only a fraction of those are street trees, due to issues around pressures on highways, underground utilities and maintenance and long-term care. So, what, Cabinet Secretary, will the Welsh Government do to support local authorities to accelerate street tree planting in the communities that need it the most? Diolch yn fawr. Yr wythnos diwethaf, ymwelais â'r arddangosfa Treescapism yn fy etholaeth, a oedd yn edrych ar sut y gall cymunedau fel y rhai rwy'n eu cynrychioli, gyda rhai o'r lefelau isaf o orchudd brigdwf coed yng Nghymru, ddod yn lleoedd gwyrddach, iachach a mwy gwydn i fyw ynddynt. Un o'r negeseuon mwyaf pwerus o'r arddangosfa honno oedd nad ychwanegiadau addurniadol yn unig i'n cymunedau yw coed stryd, maent yn seilwaith hinsawdd hanfodol. Maent yn glanhau'r aer, maent yn cefnogi bioamrywiaeth, maent yn lleihau llifogydd dŵr wyneb, ac yn ystod digwyddiadau gwres eithafol, fel y gallem ei wynebu eto yr wythnos hon, maent yn darparu cysgod a ffordd o oeri. Dangosodd ymchwil a gomisiynwyd gan Coed Cadw yng Nghaerdydd y gall arwynebau sy'n cael eu cysgodi gan goed trefol fod tua 20 gradd yn oerach na'r rhai sydd mewn golau haul uniongyrchol. Ond nid yw mynediad at y buddion hyn yn gyfartal ac yn rhy aml, y cymunedau sy'n wynebu'r heriau mwyaf yn sgil llygredd aer a gwres eithafol yw'r cymunedau sydd â'r gorchudd coed lleiaf hefyd. Nawr, mae Cyngor Caerdydd wedi ceisio gwneud rhywbeth ynglŷn â hyn. Fe wnaethom sefydlu Coed Caerdydd bum mlynedd yn ôl fel menter benodol sydd wedi plannu dros 150,000 o goed yn ystod y pum mlynedd diwethaf. Ond dyma'r broblem: dim ond rhan fach iawn o'r rheini sy'n goed stryd, oherwydd problemau gyda phwysau ar briffyrdd, cyfleustodau tanddaearol a chynnal a gofal hirdymor. Felly, beth fydd Llywodraeth Cymru'n ei wneud, Ysgrifennydd y Cabinet, i gefnogi awdurdodau lleol i gyflymu'r gwaith o blannu coed stryd yn y cymunedau sydd eu hangen fwyaf? 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766875 102 En 2026-07-08T14:21:38 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=3100&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=3100&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr I thank him again for that question. Oddly enough, it's something we've been discussing recently. I'm a big fan of increasing urban canopy cover through trees for many of the reasons that you've outlined in terms of providing that shelter and that shade, biodiversity benefits, drainage and flooding mitigation as well. So, there's a lot to be said for that. We're woefully underachieving in that space. When we look at the broader issue of tree planting levels, yes, farmers and land managers can do more, public and Government-owned land can do more, but we can do so much more when it comes to urban cover as well. So, I'd be happy to pick up with yourself and to learn more about what's happening in Cardiff, because we need to be replicating any good examples across the whole of Wales. It isn't just trees as well, of course—pocket parks and other green areas have a big role to play as well. Diolch iddo eto am y cwestiwn. Yn rhyfedd ddigon, mae'n rhywbeth y buom yn ei drafod yn ddiweddar. Rwy'n gefnogol iawn i'r syniad o gynyddu gorchudd canopi trefol drwy ddefnyddio coed am lawer o'r rhesymau rydych chi wedi'u hamlinellu o ran darparu cysgod, manteision bioamrywiaeth, draenio a lliniaru llifogydd hefyd. Felly, mae llawer i'w ddweud dros hynny. Rydym yn tangyflawni'n helaeth yn hynny o beth. Pan edrychwn ar fater ehangach lefelau plannu coed, gall ffermwyr a rheolwyr tir wneud mwy, gall tir cyhoeddus a thir sy'n eiddo i'r Llywodraeth wneud mwy, ond gallwn wneud cymaint mwy o ran gorchudd trefol hefyd. Felly, rwy'n hapus i fynd ar drywydd hyn gyda chi ac i ddysgu mwy am yr hyn sy'n digwydd yng Nghaerdydd, oherwydd mae angen inni ailadrodd unrhyw enghreifftiau da ar draws Cymru gyfan. Nid coed yn unig, wrth gwrs—mae gan barciau poced ac ardaloedd gwyrdd eraill rôl fawr i'w chwarae hefyd. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766877 103 En 2026-07-08T14:22:30 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=3152&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=3152&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 12146 12146 Joe Martin AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12146 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12146 Martin, Joe My thanks to the Member for raising this question. Minister, temperatures in classrooms a few weeks ago reached 39 degrees in my constituency, making attendance impossible. So, should the UK and Welsh Governments' success in reducing our carbon dioxide emissions prove insufficient in stalling global climate change as a result of carbon dioxide emissions from countries like China and India, would the Government consider a cost-benefit analysis of intermediate measures such as the installation of air conditioning in schools in Caerdydd Penarth? Diolch i'r Aelod am godi'r cwestiwn hwn. Weinidog, cyrhaeddodd y tymheredd mewn ystafelloedd dosbarth 39 gradd yn fy etholaeth i ychydig wythnosau yn ôl, gan wneud mynychu'r ysgol yn amhosibl. Felly, os yw llwyddiant Llywodraethau'r DU a Chymru yn lleihau ein hallyriadau carbon deuocsid yn annigonol i allu atal newid hinsawdd byd-eang o ganlyniad i allyriadau carbon deuocsid o wledydd fel Tsieina ac India, a fyddai'r Llywodraeth yn ystyried dadansoddiad cost a budd o fesurau canolraddol megis gosod systemau aerdymheru mewn ysgolion yng Nghaerdydd Penarth? 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766884 104 En 2026-07-08T14:22:58 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=3180&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=3180&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr The short answer is that we need to move in that direction because, clearly, the UK Climate Change Committee in its recent report outlined that one of the biggest challenges now isn't keeping people warm, it's keeping people cool when the weather, as we have seen of late and today as well, is what it is. So, we do need to look at investing in futureproofing the infrastructure that we have, particularly in public buildings—people's homes as well. We need to address this in elderly people's homes, schools, hospitals et cetera. So, it's very much on our radar and it's very much something that we need to be thinking more about, because these are the challenges of the future. We can't bury our heads in the sand—it's coming, and we need to be ready for it. Yr ateb byr yw bod angen inni symud i'r cyfeiriad hwnnw oherwydd, yn amlwg, mae Pwyllgor Newid Hinsawdd y DU yn ei adroddiad diweddar yn nodi nad cadw pobl yn gynnes yw un o'r heriau mwyaf bellach, ond oeri pobl pan fydd y tywydd fel y mae, fel yr hyn a welsom yn ddiweddar a heddiw hefyd. Felly, mae angen inni edrych ar fuddsoddi mewn diogelu'r seilwaith sydd gennym ar gyfer y dyfodol, yn enwedig mewn adeiladau cyhoeddus—cartrefi pobl hefyd. Mae angen inni fynd i'r afael â hyn mewn cartrefi hen bobl, ysgolion, ysbytai ac ati. Felly, mae'n bendant iawn ar ein radar ac mae'n rhywbeth y mae angen inni feddwl mwy amdano, oherwydd dyma heriau'r dyfodol. Ni allwn gladdu ein pennau yn y tywod—mae'n dod, ac mae angen inni fod yn barod amdano. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766885 105 En 2026-07-08T14:23:42 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=3224&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=3224&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 5025 5025 Anthony Slaughter AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5025 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5025 Slaughter, Anthony Community-led solutions to climate change have been proven time and time again to be far more effective than top-down imposed programmes. This was at the forefront of my mind when I also visited, alongside Huw, the inspiring Treescapism exhibition led by Splott community volunteers, together with Coed Cadw, last week. And there I spoke to one of the volunteers, who passionately told me that she and her neighbours were tirelessly dedicating as many spare moments as they could find to this invaluable community work. This experience is echoed across my constituency: examples like Gwyrddio Penarth Greening, which—I believe I should declare an interest—I chaired for six years, or Benthyg, the Library of Things. These organisations create multiple environmental and social co-benefits. Local repair cafes tackle the escalation of waste and put money into the pockets of families by avoiding the need to buy new. Planting a community orchard is a well-being act, one where I have felt the benefits first-hand. Local projects like this matter. They are what got me into politics in the first place. Community-led climate action works, and it's almost always led by people juggling multiple roles and responsibilities—time-pressured, passionate individuals that care deeply about what they do. It needs Government to practically fulfil its role and show leadership on its part to assist these organisations. How will the Government work together with local authorities and communities to facilitate and enable climate-led community action? Profwyd dro ar ôl tro fod atebion a arweinir gan y gymuned i newid hinsawdd yn llawer mwy effeithiol na rhaglenni o'r brig i lawr. Roedd hyn ar flaen fy meddwl pan ymwelais innau hefyd, gyda Huw, ag arddangosfa ysbrydoledig Treescapism yr wythnos diwethaf dan arweiniad gwirfoddolwyr cymunedol y Sblot, ynghyd â Coed Cadw. Ac yno siaradais ag un o'r gwirfoddolwyr, a ddywedodd wrthyf yn angerddol ei bod hi a'i chymdogion yn ddiflino yn neilltuo cymaint o eiliadau sbâr ag y gallent ddod o hyd iddynt i'r gwaith cymunedol amhrisiadwy hwn. Mae'r profiad hwn yn cael ei adleisio ar draws fy etholaeth: enghreifftiau fel Gwyrddio Penarth Greening—dylwn ddatgan buddiant—a gadeiriais am chwe blynedd, neu Benthyg, Llyfrgell Pethau. Mae'r sefydliadau hyn yn creu cyd-fuddion amgylcheddol a chymdeithasol lluosog. Mae caffis trwsio lleol yn mynd i'r afael â'r cynnydd mewn gwastraff ac yn rhoi arian ym mhocedi teuluoedd drwy osgoi'r angen i brynu'n newydd. Mae plannu perllan gymunedol yn weithred o lesiant, un lle rwyf wedi teimlo'r manteision yn uniongyrchol. Mae prosiectau lleol fel hyn yn bwysig. Dyma'r hyn a'm denodd i mewn i wleidyddiaeth yn y lle cyntaf. Mae gweithredu ar yr hinsawdd dan arweiniad y gymuned yn gweithio, ac mae bron bob amser yn cael ei arwain gan bobl sy'n jyglo rolau a chyfrifoldebau lluosog—unigolion angerddol sy'n malio'n ddwfn am yr hyn a wnânt. Mae angen i'r Llywodraeth gyflawni ei rôl yn ymarferol a dangos arweinyddiaeth ar ei rhan i gynorthwyo'r sefydliadau hyn. Sut y bydd y Llywodraeth yn cydweithio ag awdurdodau lleol a chymunedau i hwyluso a galluogi gweithredu cymunedol wedi'i arwain gan yr hinsawdd? 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766872 106 En 2026-07-08T14:25:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=3302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=3302&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766906 107 En 2026-07-08T14:28:43 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=3525&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=3525&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766925 108 Cy 2026-07-08T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=-48598&l=en 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766883 109 En 2026-07-08T14:25:13 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=3315&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=3315&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Diolch yn fawr. I couldn't agree more. Local ownership, local involvement in this work breeds empowerment, it ensures that people cherish and value the work that's happening, they're invested in it, they will look after it, and it will be achieved in a way that you cannot artificially try and make happen from the top down. So, that bottom-up approach is absolutely the approach we want to see. I am aware that the Welsh Government has certain schemes to support that ground-level activity. We're always looking for opportunities to increase and provide further support, albeit, mindful of who sat next to me, it's challenging at times. But we are serious about making sure that that's where the heavy lifting happens, because that is the more sustainable answer as well, because long after organisations, companies, sponsors have gone, the community themselves, if they take ownership of something, will continue to do that. So, in principle, we support it. In practice, we do what we can, and there's always more that we can and wish to do. Diolch yn fawr. Rwy'n cytuno'n llwyr. Mae perchnogaeth leol, cyfranogiad lleol yn y gwaith hwn yn magu grymuso, mae'n sicrhau bod pobl yn gwerthfawrogi ac yn gweld gwerth y gwaith sy'n digwydd, maent yn buddsoddi ynddo, byddant yn gofalu amdano, a bydd yn cael ei gyflawni mewn ffordd na allwch geisio'i gwneud yn artiffisial o'r brig i lawr. Felly, y dull o'r gwaelod i fyny yw'r dull rydym am ei weld. Rwy'n ymwybodol fod gan Lywodraeth Cymru gynlluniau penodol i gefnogi gweithgaredd ar lawr gwlad. Rydym bob amser yn chwilio am gyfleoedd i gynyddu a darparu cefnogaeth bellach, er, gan gofio pwy sy'n eistedd wrth fy ymyl, mae'n heriol ar adegau. Ond rydym o ddifrif ynglŷn â gwneud yn siŵr mai dyna lle mae'r gwaith caled yn digwydd, a dyna'r ateb mwy cynaliadwy hefyd, oherwydd ymhell ar ôl i sefydliadau, cwmnïau, noddwyr fynd, bydd y gymuned eu hunain, os ydynt yn cymryd perchnogaeth ar rywbeth, yn parhau i wneud hynny. Felly, mewn egwyddor, rydym yn ei gefnogi. Yn ymarferol, rydym yn gwneud yr hyn a allwn, ac mae mwy y gallwn ac y dymunwn ei wneud bob amser. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766893 110 Cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability B Effaith Amgylcheddol Peilonau Environmental Impact of Pylons 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766894 111 Cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability O 12161 12161 Sarah Edwards AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12161 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12161 Edwards, Sarah 2. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog Cabinet wedi'u cael gyda'r Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni ynglŷn ag effaith amgylcheddol peilonau yn Sir Gaerfyrddin? OQ64323 2. What discussions has the Cabinet Minister had with the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy regarding the environmental impact of pylons in Sir Gaerfyrddin? OQ64323 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766895 112 En 2026-07-08T14:26:32 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=3394&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=3394&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Well, as we know, current policy sets out a presumption in favour of the undergrounding of grid infrastructure. I have regular discussions with Cabinet colleagues, as you can imagine, on many of these issues, and the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy will be setting out further details on our policy, building on the evidence, of course, collected about the costs and impacts of new networks, including, of course, on the environment. Wel, fel y gwyddom, mae'r polisi presennol yn nodi rhagdybiaeth o blaid gosod seilwaith grid o dan y ddaear. Rwy'n cael trafodaethau rheolaidd gyda chyd-Aelodau yn y Cabinet, fel y gallwch ddychmygu, ar lawer o'r materion hyn, a bydd y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni yn nodi rhagor o fanylion am ein polisi, gan adeiladu ar y dystiolaeth a gasglwyd am gostau ac effeithiau rhwydweithiau newydd, yn cynnwys ar yr amgylchedd. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766899 113 En 2026-07-08T14:26:57 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=3419&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=3419&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 12161 12161 Sarah Edwards AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12161 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12161 Edwards, Sarah Constituents impacted by proposed pylons across Carmarthenshire continue to tell me that they feel ignored by the very decisions being made about their communities. This also includes the environmental impact of proposed pylons, in which we see loss of habitat, disturbance during construction, and pylons often eroding natural landscapes and scenic views. In your role as Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability, you have a role in the environmental impact side of pylons. In light of this, what specific action will you take to ensure pylons don't ruin the natural landscapes and scenery that our constituents love and call their home? Diolch. Mae etholwyr yr effeithir arnynt gan beilonau arfaethedig ar draws Sir Gaerfyrddin yn parhau i ddweud wrthyf eu bod yn teimlo eu bod yn cael eu hanwybyddu gan y penderfyniadau sy'n cael eu gwneud am eu cymunedau. Mae hyn hefyd yn cynnwys effaith amgylcheddol peilonau arfaethedig, lle gwelwn golli cynefin, aflonyddwch yn ystod gwaith adeiladu, a pheilonau'n aml yn erydu tirweddau naturiol a golygfeydd. Yn eich swyddogaeth fel y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch a Chynaliadwyedd Gwledig, mae gennych chi rôl ar ochr effaith amgylcheddol peilonau. Yng ngoleuni hyn, pa gamau penodol y byddwch chi'n eu cymryd i sicrhau nad yw peilonau'n difetha'r tirweddau naturiol a'r golygfeydd y mae ein hetholwyr yn eu caru ac yn eu galw'n gartref? Diolch. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766900 114 En 2026-07-08T14:27:48 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=3470&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=3470&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Thank you for that. You're absolutely right, there is a responsibility on all of us to consider the multifaceted impacts that this kind of large infrastructure has. The environmental one is one in particular. You may be aware, of course, that planning policy reform, hopefully, is on its way, where the Government will be reviewing and updating national planning policy so that we can better enable some of these decisions to be done in a way that aligns all of these considerations that need to be taken on board when it comes to energy policy, the planning system, clearer spatial guidance, the environmental impact as well. So, it's work in progress. It's something we're very mindful of and something we're serious about addressing. Diolch am hynny. Rydych chi'n hollol iawn, mae cyfrifoldeb ar bob un ohonom i ystyried yr effeithiau amlochrog y mae'r math hwn o seilwaith mawr yn eu cael. Mae'r un amgylcheddol yn un yn enwedig. Efallai y byddwch chi'n ymwybodol, wrth gwrs, fod diwygio polisi cynllunio ar ei ffordd, gobeithio, lle bydd y Llywodraeth yn adolygu a diweddaru polisi cynllunio cenedlaethol fel y gallwn alluogi rhai o'r penderfyniadau hyn i gael eu gwneud yn well mewn ffordd sy'n cyd-fynd â'r holl ystyriaethau hyn y mae angen eu cynnwys yn y polisi ynni, y system gynllunio, canllawiau gofodol cliriach, yr effaith amgylcheddol hefyd. Felly, mae'n waith ar y gweill. Mae'n rhywbeth rydym yn ymwybodol iawn ohono ac yn rhywbeth rydym o ddifrif ynglŷn â mynd i'r afael ag ef. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766933 115 Cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability B Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau Questions Without Notice from Party Spokespeople 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766902 116 Cy 2026-07-08T14:28:34 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=3516&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=3516&l=en 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Galwaf yn awr ar lefarwyr y pleidiau i holi'r Gweinidog Cabinet. Yn gyntaf, llefarydd Reform UK, Laura Anne Jones. I now call on the party spokespeople to question the Cabinet Minister. First of all, Reform UK spokesperson, Laura Anne Jones. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766905 117 En 2026-07-08T14:28:42 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=3524&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=3524&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 4562 4562 Laura Anne Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4562 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4562 Jones, Laura Anne Diolch, Lywydd. Minister, can I take this opportunity to, firstly, urge you to make any key policy announcements before the Royal Welsh Show here in this Chamber, in this Senedd, in the right and proper place to do so, so that everybody across this Chamber has the opportunity to scrutinise any key policy before the summer recess? Minister, Plaid have previously backed carbon budgets that explicitly state that achieving net zero by 2050 requires a reduction in livestock numbers. The former Climate Change Committee recommended that livestock numbers in Wales be reduced by 19 per cent by 2033. The UK Climate Change Committee has just taken this even further now, which has been accepted by the Westminster Government, outlining that, post 2033, meat consumption should be reduced by 25 per cent by 2040, 35 per cent by 2050, that dairy consumption should be reduced by 20 per cent by 2035, and that cattle and sheep numbers should also be reduced by 27 per cent by 2040 and 38 per cent by 2050. Can you give Welsh farmers today a cast-iron guarantee either way that Plaid and you will or will not be accepting or adopting the recommendations of both of these climate change committees as I've laid out—'yes' or 'no', Minister? Diolch, Lywydd. Weinidog, a gaf i fanteisio y cyfle hwn i'ch annog i wneud unrhyw gyhoeddiadau polisi allweddol cyn Sioe Frenhinol Cymru yma yn y Siambr hon, yn y Senedd hon, yn y lle cywir a phriodol i wneud hynny, fel bod pawb ar draws y Siambr yn cael cyfle i graffu ar unrhyw bolisi allweddol cyn toriad yr haf? Weinidog, o'r blaen mae Plaid Cymru wedi cefnogi cyllidebau carbon sy'n nodi'n benodol fod cyrraedd sero net erbyn 2050 yn galw am ostyngiad yn niferoedd da byw. Argymhellodd y Pwyllgor Newid Hinsawdd blaenorol y dylid lleihau niferoedd da byw yng Nghymru 19 y cant erbyn 2033. Mae Pwyllgor Newid Hinsawdd y DU newydd fynd â hyn ymhellach eto, ac mae wedi'i dderbyn gan Lywodraeth San Steffan, gan nodi, ar ôl 2033, y dylid bwyta 25 y cant yn llai o gig erbyn 2040, 35 y cant yn llai erbyn 2050, y dylid bwyta 20 y cant yn llai o gynnyrch llaeth erbyn 2035, ac y dylid lleihau nifer y gwartheg a'r defaid 27 y cant erbyn 2040 a 38 y cant erbyn 2050. A allwch chi roi gwarant sicr i ffermwyr Cymru heddiw y naill ffordd neu'r llall na fyddwch chi na Phlaid Cymru'n derbyn neu'n mabwysiadu argymhellion y ddau bwyllgor newid hinsawdd fel y'u nodais—'gallaf' neu 'na allaf', Weinidog? 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766901 118 En 2026-07-08T14:30:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=3602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=3602&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766904 119 En 2026-07-08T14:30:04 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=3606&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=3606&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Well, there's no agenda from this Government when it comes to driving down livestock numbers. I can give you that assurance. Agriculture is central to the strength of our rural economy, and it's absolutely critical to the resilience of our rural communities. This Government is clear that Wales needs a strong, sustainable and productive livestock sector. We want to see Welsh farmers producing high-quality food in a way that's both economically and, yes, environmentally sustainable. The sustainable farming scheme is a part of achieving that, including through the sustainable production optional action, which will help farmers improve productivity and long-term resilience whilst continuing to produce Welsh meat to the high standards that we all expect. When we look at agriculture's climate impact, we have to look at the whole picture. The agriculture inventory records emissions doesn't fully reflect the wider contribution the sector makes—through carbon sequestration, for example. There's a huge contribution that is being made, and more that can be made, in that space, and we need to be looking at maximising those opportunities, to take pressure off other elements within the sector. So, there's no agenda to drive down livestock numbers from myself or this Government because the kind of food system that we want to see, the kind of food economy that we want to see in Wales, will be based on local production, local processing and local procurement. We therefore need to maintain and strengthen each element of that. So, processing and livestock numbers, the throughput numbers, is part of that, so that we can deliver a strong, sustainable and productive livestock sector, because that is a big, big priority for me. Wel, nid oes agenda gan y Llywodraeth hon i leihau niferoedd da byw. Gallaf roi'r sicrwydd hwnnw i chi. Mae amaethyddiaeth yn hollbwysig i gryfder ein heconomi wledig, ac mae'n gwbl hanfodol i wydnwch ein cymunedau gwledig. Mae'r Llywodraeth hon yn glir fod angen sector da byw cryf, cynaliadwy a chynhyrchiol ar Gymru. Rydym am weld ffermwyr Cymru yn cynhyrchu bwyd o ansawdd uchel mewn ffordd sy'n gynaliadwy yn economaidd, ac ie, yn amgylcheddol. Mae'r cynllun ffermio cynaliadwy yn rhan o gyflawni hynny, gan gynnwys drwy'r weithred opsiynol cynhyrchu cynaliadwy, a fydd yn helpu ffermwyr i wella cynhyrchiant a gwydnwch hirdymor wrth barhau i gynhyrchu cig Cymreig i'r safonau uchel y mae pob un ohonom yn eu disgwyl. Pan edrychwn ar effaith amaethyddiaeth ar yr hinsawdd, rhaid inni edrych ar y darlun cyfan. Nid yw'r rhestr allyriadau amaethyddol yn adlewyrchu'n llawn y cyfraniad ehangach y mae'r sector yn ei wneud—drwy atafaelu carbon, er enghraifft. Mae cyfraniad enfawr yn cael ei wneud, a mwy y gellir ei wneud, yn y gofod hwnnw, ac mae angen inni edrych ar wneud y mwyaf o'r cyfleoedd hynny, i leddfu'r pwysau ar elfennau eraill o fewn y sector. Felly, nid oes agenda gennyf i na'r Llywodraeth hon i ostwng niferoedd da byw, gan y bydd y math o system fwyd yr ydym am ei gweld, y math o economi fwyd yr ydym am ei gweld yng Nghymru, yn seiliedig ar gynhyrchiant lleol, prosesu lleol a chaffael lleol. Felly, mae angen inni gynnal a chryfhau pob elfen o hynny. Felly, mae prosesu a niferoedd da byw, y llif da byw, yn rhan o hynny, fel y gallwn ddarparu sector da byw cryf, cynaliadwy a chynhyrchiol, gan fod hynny'n flaenoriaeth bwysig iawn i mi. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766916 120 En 2026-07-08T14:31:43 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=3705&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=3705&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 4562 4562 Laura Anne Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4562 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4562 Jones, Laura Anne Well, that's surprising, Minister, considering your obsession with hitting left-wing ideological climate targets, that you wouldn't adhere to those recommendations by, particularly, the UK Climate Change Committee. But I'll take it, that is good news, and we will hold you to account on that, Minister, that you have no intention to reduce livestock numbers, openly or through the back door, because that obviously flies in the face of past Plaid policy and what your Westminster colleagues are saying. Does that mean instead that we can look forward to an announcement before next week, before the Royal Welsh Show, here in the Senedd, on how you will encourage more food production, more consumption of meat in Wales, as well as increase livestock numbers, because both the farmers and the unions and Reform want that? Perhaps, Minister, we can also look forward to an announcement next week that you will tackle TB once and for all, and that perhaps you'll also introduce a suckler cow premium, which would really help the industry in this regard. Is that your intention? Wel, mae'n syndod, Weinidog, o ystyried eich obsesiwn â chyflawni targedau hinsawdd ideolegol asgell chwith, na fyddech chi'n glynu wrth yr argymhellion hynny, gan Bwyllgor Newid Hinsawdd y DU yn enwedig. Ond fe'i derbyniaf, mae'n newyddion da, a byddwn yn eich dwyn i gyfrif ar hynny, Weinidog, nad oes gennych unrhyw fwriad i leihau niferoedd da byw, yn agored na thrwy'r drws cefn, gan fod hynny'n amlwg yn gwbl groes i bolisi Plaid Cymru yn y gorffennol a'r hyn y mae eich cyd-Aelodau yn San Steffan yn ei ddweud. A yw hynny'n golygu felly y gallwn edrych ymlaen at gyhoeddiad cyn yr wythnos nesaf, cyn Sioe Frenhinol Cymru, yma yn y Senedd, ar sut y byddwch chi'n annog mwy o gynhyrchiant bwyd, mwy o fwyta cig yng Nghymru, yn ogystal â chynyddu niferoedd da byw, gan fod y ffermwyr a'r undebau llafur a Reform eisiau hynny? Efallai, Weinidog, y gallwn edrych ymlaen hefyd at gyhoeddiad yr wythnos nesaf y byddwch chi'n mynd i'r afael â TB unwaith ac am byth, ac efallai y byddwch chi hefyd yn cyflwyno premiwm buchod sugno, a fyddai o gymorth gwirioneddol i'r diwydiant yn hyn o beth. Ai dyna yw eich bwriad? 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766921 121 En 2026-07-08T14:32:49 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=3771&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=3771&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Well, there are about four questions there; I'll try and answer as many as I can. First of all, on that quip about left-wing ideology, your colleague two questions ago was asking me about heat in schools and the consequences of climate change and the need for air conditioning and improved infrastructure. Maybe you should talk to each other about where you stand on this, because I'm hearing very different messages coming from these sides, these benches over here. On bovine TB, you know my view. My view has been clear, and it's aligned with the view of the TB programme board, which has explicitly said in its policy position that we need to tackle TB in the human population, in livestock, and in wildlife. I am awaiting advice from the technical advisory group that's been considering that approach, and, as soon as they report, I will then be in a position to consider options. Until we see their evidence, until we see the science that they've been perusing, then I'm not in a position to make a definitive statement on that. But as soon as I am, I will, because, for me, it's a priority, amongst a number, but it's certainly up there, high up on the list. On suckler cow premium payments, I'm aware of an approach that's been adopted in Scotland, where there are direct headage payments. I'm aware of a policy document published by National Farmers Union Cymru a few months ago, because I attended the launch. There's much to be looked at in that space. I'm also aware that numbers are dwindling, and, actually, it isn't sensible in an environmental sense if you don't get that level of controlled grazing happening in certain parts of Wales. So, there's a lot to consider. It's on my radar, and if we can use the sustainable farming scheme to try and meet that challenge in some way, then we will do so. Wel, mae tua phedwar cwestiwn yno; rwyf am geisio ateb cymaint ag y gallaf. Yn gyntaf oll, ar eich sylw ynglŷn ag ideoleg asgell chwith, roedd eich cyd-Aelod ddau gwestiwn yn ôl yn gofyn i mi am wres mewn ysgolion a chanlyniadau newid hinsawdd a'r angen am aerdymheru a seilwaith gwell. Efallai y dylech chi siarad â'ch gilydd ynglŷn â ble rydych chi'n sefyll ar hyn, gan fy mod yn clywed negeseuon gwahanol iawn yn dod o'r ochrau hyn, y meinciau hyn draw yma. Ar TB buchol, fe wyddoch beth yw fy marn i. Mae fy marn wedi bod yn glir, ac mae'n cyd-fynd â barn bwrdd y rhaglen TB, sydd wedi dweud yn glir yn ei safbwynt polisi fod angen inni fynd i'r afael â TB yn y boblogaeth ddynol, mewn da byw, ac mewn bywyd gwyllt. Rwy'n aros am gyngor gan y grŵp cyngor technegol sydd wedi bod yn ystyried y dull hwnnw, a chyn gynted ag y byddant yn adrodd, byddaf mewn sefyllfa wedyn i ystyried yr opsiynau. Hyd nes y gwelwn eu tystiolaeth, hyd nes y gwelwn y wyddoniaeth y maent wedi bod yn ei harchwilio, nid wyf mewn sefyllfa i wneud datganiad pendant ar hynny. Ond cyn gynted ag y byddaf, fe wnaf un, oherwydd, i mi, mae'n flaenoriaeth, ymhlith nifer, ond mae'n sicr yn uchel ar y rhestr. O ran taliadau'r premiwm buchod sugno, rwy'n ymwybodol o ddull sydd wedi'i fabwysiadu yn yr Alban, lle gwneir taliadau uniongyrchol fesul y pen. Rwy'n ymwybodol o ddogfen bolisi a gyhoeddwyd gan Undeb Cenedlaethol Amaethwyr Cymru ychydig fisoedd yn ôl, gan imi fynychu'r lansiad. Mae llawer i'w ystyried yn y gofod hwnnw. Rwyf hefyd yn ymwybodol fod y niferoedd yn lleihau, ac mewn gwirionedd, nid yw'n synhwyrol o safbwynt amgylcheddol os nad oes gennych y lefel honno o bori rheoledig mewn rhai rhannau o Gymru. Felly, mae llawer i'w ystyried. Mae hyn ar fy radar, ac os gallwn ddefnyddio'r cynllun ffermio cynaliadwy i geisio mynd i'r afael â'r her honno mewn rhyw ffordd, fe wnawn hynny. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766932 122 En 2026-07-08T14:34:30 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=3872&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=3872&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 4562 4562 Laura Anne Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4562 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4562 Jones, Laura Anne Thank you, Minister. Diolch. Farmers need that reassurance. I agree with my colleague across the Chamber that they need that reassurance, preferably before the Royal Welsh Show, on TB, because it is absolutely decimating our industry and it has farmers crying on their knees. It needs to be tackled, and it needs to be tackled now. Now, an easier one, Minister: sheep scab. Sheep scab is a highly contagious disease, caused by mites, which costs the sheep industry millions in Wales and remains a significant threat to animal welfare, our environment and productivity. Not helped, of course, by not controlling the spread of bracken. The current dip wash used for sheep has clear risks attached to it given the toxic chemicals in it, but I'm aware of new technology, Clear Dip, that would take the risk out of sheep dip, treating it at the point of use, with diazinon being captured for safe disposal on site, which is better for farmers and better for sheep. I'm sure you'll agree, Minister. Having talked to the National Sheep Association last week, it seems to be a viable alternative, not that expensive, better for the environment, and better for sheep welfare. Minister, is Clear Dip something that you think the Welsh Government should support and that you think should be rolled out across Wales? Diolch. Diolch, Weinidog. Mae angen y sicrwydd hwnnw ar ffermwyr. Rwy'n cytuno â fy nghyd-Aelod ar draws y Siambr fod angen y sicrwydd hwnnw arnynt ynglŷn â TB, yn ddelfrydol cyn Sioe Frenhinol Cymru, gan ei fod yn dinistrio ein diwydiant yn llwyr ac mae ffermwyr yn torri eu calonnau. Mae angen mynd i'r afael ag ef, ac mae angen mynd i'r afael ag ef ar unwaith. Nawr, un haws, Weinidog: y clafr. Mae'r clafr yn glefyd heintus iawn, a achosir gan widdon, sy'n costio miliynau i'r diwydiant defaid yng Nghymru ac yn parhau i fod yn fygythiad sylweddol i les anifeiliaid, ein hamgylchedd a'n cynhyrchiant. Nid yw'r methiant i reoli lledaeniad rhedyn wedi helpu, wrth gwrs. Mae risgiau clir ynghlwm wrth y dip a ddefnyddir i olchi defaid ar hyn o bryd o ystyried y cemegau gwenwynig sydd ynddo, ond rwy'n ymwybodol o dechnoleg newydd, Clear Dip, a fyddai'n dileu risg dipio defaid, gan ei drin yn y man y'i defnyddir, gyda diazinon yn cael ei ddal i'w waredu'n ddiogel ar y safle, sy'n well i ffermwyr ac yn well i ddefaid. Rwy'n siŵr y byddwch yn cytuno, Weinidog. Ar ôl siarad â'r Gymdeithas Ddefaid Genedlaethol yr wythnos diwethaf, ymddengys ei fod yn ddewis hyfyw, heb fod mor ddrud â hynny, yn well i'r amgylchedd, ac yn well i les defaid. Weinidog, a yw Clear Dip yn rhywbeth y credwch y dylai Llywodraeth Cymru ei gefnogi ac y credwch y dylid ei gyflwyno ledled Cymru? Diolch. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766903 123 En 2026-07-08T14:35:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=3902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=3902&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766909 124 En 2026-07-08T14:35:44 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=3946&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=3946&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr I also met the NSA last week, and I'm very aware of concerns that they've expressed more widely on disposal of sheep dip and all sorts of challenges. It does come down to animal welfare at the end of the day. It is something that we are looking at. Hopefully, there will be new and further developments in that space as well that we can utilise, because I think there's a practical reality in terms of the way that you treat animals in this space. At the minute, whilst there are certain safeguards environmentally in place, and rightly so, I think there are different ways of achieving what we all want to achieve. Cyfarfûm innau â'r Gymdeithas Ddefaid Genedlaethol yr wythnos diwethaf, ac rwy'n ymwybodol iawn o bryderon y maent wedi'u mynegi yn fwy cyffredinol ynghylch gwaredu dip defaid a phob math o heriau. Mae'n dibynnu ar les anifeiliaid yn y pen draw. Mae'n rhywbeth yr ydym yn edrych arno. Rwy'n gobeithio y bydd datblygiadau newydd a phellach yn y maes hwnnw hefyd y gallwn eu defnyddio, gan y credaf fod realiti ymarferol o ran y ffordd rydych chi'n trin anifeiliaid yn y gofod hwn. Ar hyn o bryd, er bod rhai mesurau diogelwch amgylcheddol ar waith, ac yn briodol felly, credaf fod gwahanol ffyrdd o gyflawni'r hyn mae pob un ohonom am ei gyflawni. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766917 125 Cy 2026-07-08T14:36:21 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=3983&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=3983&l=en 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Llefarydd Llafur Cymru, Vikki Howells. Welsh Labour spokesperson, Vikki Howells. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766918 126 En 2026-07-08T14:36:25 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=3987&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=3987&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 5107 5107 Vikki Howells AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5107 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5107 Howells, Vikki Cabinet Minister, this week is Wales Nature Week, but, like the rest of the world, Wales is in the grip of a nature emergency. I'm proud that the previous Welsh Labour Government was the first in the world to recognise this formally by declaring a nature emergency in 2021, introducing a wide range of policies and initiatives to help improve the condition of habitats and reverse biodiversity loss by addressing the root causes and drivers of decline. Yet the global target to halt the loss of nature by 2030 looms ever closer. One in six species in Wales are threatened with extinction, and we have only five years to meet our ecosystem target of 30x30. One of the last initiatives established by the previous Government was Nature Estate Cymru, bringing together organisations responsible for significant areas of land. It's a great way of making the most of large areas of land as we strive to meet our restoration targets. Linked to this are the Naturfa sites, four announced by the end of the last Government. So, Cabinet Secretary, what is your assessment of the value of these two projects in contributing to our targets for nature restoration, and will you commit to continuing them? Weinidog Cabinet, yr wythnos hon yw Wythnos Natur Cymru, ond fel gweddill y byd, mae Cymru yng nghanol argyfwng natur. Rwy'n falch mai Llywodraeth Lafur flaenorol Cymru oedd y gyntaf yn y byd i gydnabod hyn yn ffurfiol drwy ddatgan argyfwng natur yn 2021, gan gyflwyno ystod eang o bolisïau a mentrau i helpu i wella cyflwr cynefinoedd a gwrthdroi colli bioamrywiaeth drwy fynd i'r afael â'r achosion sylfaenol a'r ffactorau sy'n achosi dirywiad. Ac eto, mae'r targed byd-eang i atal colli natur erbyn 2030 yn dod yn agosach o hyd. Mae un o bob chwe rhywogaeth yng Nghymru dan fygythiad o ddifodiant, a dim ond pum mlynedd sydd gennym i gyrraedd ein targed ecosystem 30x30. Un o'r mentrau diwethaf a sefydlwyd gan y Llywodraeth flaenorol oedd Ystad Natur Cymru, sy'n dod ynghyd â sefydliadau sy'n gyfrifol am ardaloedd sylweddol o dir. Mae'n ffordd wych o wneud y gorau o ardaloedd mawr o dir wrth inni ymdrechu i gyflawni ein targedau adfer. Yn gysylltiedig â hyn mae'r safleoedd Naturfa, gyda phedwar wedi'u cyhoeddi erbyn diwedd y Llywodraeth ddiwethaf. Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, beth yw eich asesiad o werth y ddau brosiect o ran cyfrannu at ein targedau adfer natur, ac a wnewch chi ymrwymo i sicrhau eu parhad? 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766920 127 En 2026-07-08T14:37:39 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=4061&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=4061&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr I will be honest with the Member, I'm not fully versed on the work of those, so I'm grateful that she has flagged them. I can see from the passion in her question that she appreciates the contribution they make. I will take that away, I will look at it, and I will write to the Member with my reflections as well. But I will say that we do have an aspiration within our climate and nature action plan, which we're working at and working on, that will hopefully meet and support some of the aspirations that those groups and herself, I'm sure, will share. Fe fyddaf yn onest gyda'r Aelod, nid wyf yn gwbl gyfarwydd â gwaith y rheini, felly rwy'n ddiolchgar iddi am dynnu fy sylw atynt. Gallaf weld o'r angerdd yn ei chwestiwn ei bod yn gwerthfawrogi eu cyfraniad. Fe nodaf hynny, fe roddaf ystyriaeth iddo ac fe ysgrifennaf at yr Aelod. Ond rwyf am ddweud bod gennym ddyhead yn ein cynllun gweithredu hinsawdd a natur yr ydym yn gweithio arno, cynllun a fydd, gobeithio, yn bodloni ac yn cefnogi rhai o'r dyheadau y bydd y grwpiau hynny a hithau, rwy'n siŵr, yn eu rhannu. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766922 128 En 2026-07-08T14:38:09 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=4091&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=4091&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 5107 5107 Vikki Howells AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5107 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5107 Howells, Vikki Thank you, Cabinet Minister. I'd be happy to meet you and talk at length, passionately, about those two projects. My second question is about the fact that a crucial part of protecting and restoring nature in Wales is making sure we have the right regulations in place. Minister, you recently announced a review of farming bureaucracy. Let me be clear that farmers are the custodians of our land, they work incredibly hard, and I know they are very passionate about protecting the environment. So, of course, reducing unnecessary bureaucracy is a worthy aim, but not all regulation can be badged as red tape. Many of the regulations for the agricultural sector serve an important environmental purpose, for example, the regulations in place to reduce agricultural pollution and improve the water quality of our rivers and seas. So, Minister, can you guarantee today that regulations designed to protect water quality won't be slashed or watered down as part of the review? Diolch, Weinidog Cabinet. Rwy'n fwy na pharod i gyfarfod â chi i siarad yn fanwl, yn angerddol, am y ddau brosiect. Mae a wnelo fy ail gwestiwn â'r ffaith mai rhan hanfodol o ddiogelu ac adfer natur yng Nghymru yw sicrhau bod gennym y rheoliadau cywir ar waith. Weinidog, fe gyhoeddoch chi adolygiad o fiwrocratiaeth ffermio yn ddiweddar. Gadewch imi ddweud yn glir mai ffermwyr yw ceidwaid ein tir, maent yn gweithio'n anhygoel o galed, a gwn eu bod yn angerddol iawn ynglŷn â diogelu'r amgylchedd. Felly, wrth gwrs, mae lleihau biwrocratiaeth ddiangen yn nod teilwng, ond ni ellir galw pob rheoliad yn fiwrocratiaeth. Mae llawer o'r rheoliadau ar gyfer y sector amaethyddol yn cyflawni diben amgylcheddol pwysig, er enghraifft y rheoliadau sydd ar waith i leihau llygredd amaethyddol a gwella ansawdd dŵr ein hafonydd a'n moroedd. Felly, Weinidog, a allwch chi warantu heddiw na fydd rheoliadau a gynlluniwyd i ddiogelu ansawdd dŵr yn cael eu torri na'u glastwreiddio'n rhan o'r adolygiad? 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766926 129 En 2026-07-08T14:39:07 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=4149&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=4149&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Thank you for the question. It gives me an opportunity, I think, to reiterate an important point here, which is, I think, the thrust of your question: whilst we are keen to reduce bureaucracy and red tape, that in no way takes us away from the importance of many of the regulations and protections that we have, because they're there for a purpose, and we need to make sure that they are respected and carried through and delivered upon. What I'm not happy with is the bureaucratic burden that comes with some of those processes. So, I've said from the start, if we can take duplication out of the system—and there is duplication, we're already seeing that a few weeks into this red tape review, that there is duplication. If the Government is asking for data and information, then, are we confident that we're using it? Because, if not, frankly, why are we asking for it? These are the questions that we need to ask. Not, fundamentally, 'Do we want to row back on some of the standards, the high standards, that we insist on across the piece in Wales?' And those high standards are important, because they're a big part of what Welsh food and Welsh produce is about: it's high quality, high environmental standards, high animal welfare standards. We need to retain those. Where I'm persuaded that we need regulatory change, it'll be on the basis of making life easier and more practical, but I won't be sacrificing some of those fundamental principles that we have around the environment and animal health and welfare, et cetera—that's not the driver here; that's what I'm trying to say. The driver here is to make life easier for farmers whilst fulfilling the regulations and the aspirations that we have for the outcomes that we want to see. Diolch am eich cwestiwn. Rwy'n credu ei fod yn rhoi cyfle imi ailadrodd pwynt pwysig yma, sef prif bwyslais eich cwestiwn: er ein bod yn awyddus i leihau biwrocratiaeth, nid yw hynny mewn unrhyw ffordd yn lleihau ein ffocws ar bwysigrwydd llawer o'r rheoliadau a'r amddiffyniadau sydd gennym, gan eu bod yno at ddiben, ac mae angen inni sicrhau eu bod yn cael eu parchu a'u rhoi ar waith a'u cyflawni. Yr hyn nad wyf yn hapus yn ei gylch yw'r baich biwrocrataidd sydd ynghlwm wrth rai o'r prosesau hynny. Felly, rwyf wedi dweud o'r dechrau, os gallwn gael gwared ar ddyblygu o'r system—ac mae yno ddyblygu, rydym eisoes yn gweld hynny ychydig wythnosau i mewn i'r adolygiad hwn o fiwrocratiaeth, fod yno ddyblygu. Os yw'r Llywodraeth yn gofyn am ddata a gwybodaeth, yna a ydym yn hyderus ein bod yn eu defnyddio? Oherwydd, os nad ydym, pam ein bod ni'n gofyn amdanynt? Dyma'r cwestiynau y mae angen i ni eu gofyn. Nid, 'A ydym eisiau gostwng rhai o'r safonau, y safonau uchel, yr ydym yn eu mynnu'n gyffredinol yng Nghymru?' Ac mae'r safonau uchel hynny'n bwysig, gan eu bod yn rhan fawr o beth yw bwyd Cymru a chynnyrch Cymru: mae a wnelo ag ansawdd uchel, safonau amgylcheddol uchel, safonau lles anifeiliaid uchel. Mae angen inni gadw'r rheini. Lle caf fy argyhoeddi bod angen newid rheoleiddiol, bydd hynny ar sail gwneud bywyd yn haws ac yn fwy ymarferol, ond ni fyddaf yn aberthu rhai o'r egwyddorion sylfaenol sydd gennym ynghylch yr amgylchedd ac iechyd a lles anifeiliaid ac ati—nid dyna sy'n ysgogi hyn; dyna rwy'n ceisio'i ddweud. Yr hyn sy'n ysgogi hyn yw'r awydd i wneud bywyd yn haws i ffermwyr wrth iddynt gyflawni'r rheoliadau a'r dyheadau sydd gennym ar gyfer y canlyniadau yr ydym am eu gweld. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766888 130 En 2026-07-08T14:40:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=4202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=4202&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766951 131 Cy 2026-07-08T14:45:00 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=4502&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=4502&l=en 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766929 132 Cy 2026-07-08T14:40:41 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=4243&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=4243&l=en 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Llefarydd y Ceidwadwyr Cymreig, Andrew R.T. Davies.  Welsh Conservative spokesperson, Andrew R.T. Davies. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766931 133 En 2026-07-08T14:40:44 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=4246&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=4246&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 143 143 Andrew R.T. Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=143 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=143 Davies, Andrew R.T. Thank you, Presiding Officer. Minister, you would have been included in a letter that was sent to spokespeople from the NSA about issues at Hybu Cig Cymru—an issue you would be very familiar with from your time as opposition spokesperson. The Economy, Trade and Rural Affairs Committee did a detailed report on this issue and on the governance at HCC. Its first recommendation was that it should be returned to the producers and actually be run by the producers and the levy payers. And I declare an interest as a levy payer. Are you minded, now that you're in a position to effect that change, to do that and return HCC to the levy payers, so that governance drives the organisation to the success we all want to see it have, which is promoting quality Welsh beef, lamb and pork on the world stage, rather than paying solicitors and human resources advisers to deal with ludicrous accusations levelled against many individuals within that organisation? Diolch, Lywydd. Weinidog, byddwch wedi cael eich cynnwys mewn llythyr a anfonwyd at lefarwyr o'r Gymdeithas Ddefaid Genedlaethol ynglŷn â materion yn Hybu Cig Cymru—mater y byddwch yn gyfarwydd iawn ag ef o'ch cyfnod fel llefarydd yr wrthblaid. Cwblhaodd Pwyllgor yr Economi, Masnach a Materion Gwledig adroddiad manwl ar y mater ac ar lywodraethiant yn Hybu Cig Cymru. Ei argymhelliad cyntaf oedd y dylid ei roi yn ôl yn nwylo'r cynhyrchwyr ac y dylai gael ei redeg gan y cynhyrchwyr a thalwyr yr ardollau. Ac rwy'n datgan buddiant fel talwr ardollau. Gan eich bod mewn sefyllfa bellach i roi'r newid hwnnw ar waith, a ydych chi'n ystyried gwneud hynny a rhoi HCC yn ôl yn nwylo talwyr yr ardollau, fel bod llywodraethiant yn llywio'r sefydliad at y llwyddiant y mae pob un ohonom eisiau ei weld yn hyrwyddo cig eidion, cig oen a phorc gwych Cymru ar lwyfan y byd, yn hytrach na thalu cyfreithwyr a chynghorwyr adnoddau dynol i ddelio â'r cyhuddiadau chwerthinllyd a wneir yn erbyn llawer o unigolion yn y sefydliad hwnnw? 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766934 134 En 2026-07-08T14:41:44 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=4306&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=4306&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Thanks for the question. I have met with the chief exec and the chair of Hybu Cig Cymru recently, and they know what my view is and what my aspiration is. I want a fully functioning, firing-on-all-cylinders Hybu Cig Cymru. I feel that under the new chief exec and the Vision 2030 strategy that's been published recently, that they are now on a positive trajectory. I will be a critical friend of theirs, but I will support the work that they do, because I honestly think that they are the organisation to move us forward in this space. Levy payers' voices are critical, of course they are, but we need to strike the right balance in terms of making sure that we have an organisation that is functioning, delivering. If we rip it up and start again, I fear we'll do nothing but look at internal structures for time to come. I think we're beyond the point now where we're looking back. For me, it's about looking forward and building Hybu Cig Cymru into what it could and should be.  Diolch am eich cwestiwn. Rwyf wedi cyfarfod â phrif weithredwr a chadeirydd Hybu Cig Cymru yn ddiweddar, ac maent yn gwybod beth yw fy marn i a beth yw fy nyhead. Rwyf eisiau Hybu Cig Cymru sy'n gweithio'n iawn ac sy'n llwyddo. Rwy'n teimlo, o dan y prif weithredwr newydd a'r strategaeth Gweledigaeth 2030 a gyhoeddwyd yn ddiweddar, eu bod bellach ar lwybr cadarnhaol. Byddaf yn ffrind beirniadol iddynt, ond byddaf yn cefnogi'r gwaith a wnânt, gan fy mod yn credu o ddifrif mai nhw yw'r sefydliad i'n symud ymlaen yn y gofod hwn. Mae lleisiau talwyr ardollau yn allweddol, wrth gwrs eu bod, ond mae angen inni daro'r cydbwysedd cywir o ran sicrhau bod gennym sefydliad sy'n gweithio, sy'n cyflawni. Os ydym yn chwalu popeth a dechrau eto, mae arnaf ofn na fyddwn yn gwneud unrhyw beth ond edrych ar strwythurau mewnol am beth amser. Rwy'n credu ein bod y tu hwnt i'r pwynt bellach lle rydym yn edrych yn ôl. I mi, mae a wnelo ag edrych ymlaen a datblygu Hybu Cig Cymru i fod yr hyn y gall ac y dylai fod. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766936 135 En 2026-07-08T14:42:42 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=4364&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=4364&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 143 143 Andrew R.T. Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=143 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=143 Davies, Andrew R.T. With respect, Minister, that letter only came four weeks ago from an organisation that would be very familiar with the workings of HCC, and they said the culture has not changed. And you didn't answer the question that I put to you, which you supported in opposition, and that your spokesperson supported in that report that was put together. And it does not mean ripping up all the governance in the organisation. It merely means returning the organisation to the producers and levy payers who pay the bills. And as I said, many of those levy payers have been paying high hourly rates to solicitors and HR advisers to deal with issues rather than putting it into the marketing of the quality produce that comes from Welsh farms. So, here's your opportunity, Minister: yes or no, will you allow the levy payers to take ownership of HCC and deliver an organisation that can be world beating on the world stage?  Gyda phob parch, Weinidog, dim ond pedair wythnos yn ôl y daeth y llythyr hwnnw gan sefydliad a fyddai'n gyfarwydd iawn â gweithrediadau HCC, ac fe ddywedasant nad yw'r diwylliant wedi newid. Ac ni wnaethoch chi ateb y cwestiwn a ofynnais i chi, a gefnogwyd gennych pan oeddech yn yr wrthblaid, ac a gefnogwyd gan eich llefarydd yn yr adroddiad a luniwyd. Ac nid yw'n golygu chwalu'r holl lywodraethiant yn y sefydliad. Mae ond yn golygu rhoi'r sefydliad yn ôl yn nwylo'r cynhyrchwyr a thalwyr yr ardollau sy'n talu'r biliau. Ac fel y dywedais, mae llawer o'r talwyr ardollau hynny wedi bod yn talu cyfraddau fesul awr uchel i gyfreithwyr a chynghorwyr adnoddau dynol i ddelio â phroblemau yn hytrach na rhoi'r arian hwnnw tuag at farchnata'r cynnyrch o safon sy'n dod o ffermydd Cymru. Felly, dyma'ch cyfle, Weinidog: a wnewch chi roi HCC yn nwylo talwyr ardollau fel y gallant redeg sefydliad a all fod o'r radd flaenaf ar lwyfan y byd? 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766941 136 En 2026-07-08T14:43:39 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=4421&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=4421&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Well, let's not forget that the Welsh Government brings a lot to the table here as well. So, the Welsh Government has to be represented in the organisation. And I believe that they are on the right trajectory now. So, I don't believe in changing the current structure. I will, of course, keep a watching brief on things as they develop. And I've spoken with NSA Cymru and others on a myriad of issues around this. But I've also spoken to the people running HCC, leading HCC, and they are giving me confidence that they are on the right track and I will support them. Wel, gadewch inni beidio ag anghofio bod Llywodraeth Cymru yn cyfrannu llawer yma hefyd. Felly, mae'n rhaid i Lywodraeth Cymru gael ei chynrychioli yn y sefydliad. Ac rwy'n credu eu bod ar y trywydd cywir nawr. Felly, nid wyf yn credu mewn newid y strwythur presennol. Wrth gwrs, byddaf yn cadw llygad ar bethau wrth iddynt ddatblygu. Ac rwyf wedi siarad â Chymdeithas Ddefaid Genedlaethol Cymru ac eraill ynglŷn â llu o faterion sy'n gysylltiedig â hyn. Ond rwyf hefyd wedi siarad â'r bobl sy'n rhedeg HCC, yn arwain HCC, ac maent yn rhoi hyder i mi eu bod ar y trywydd iawn, a byddaf yn eu cefnogi. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766945 137 Cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability B Diogelwch a Chyweirio Tipiau Glo Coal Tip Safety and Remediation 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766946 138 Cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability O 12149 12149 Lis McLean AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12149 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12149 McLean, Lis 3. Pa drafodaethau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cael gyda Llywodraeth y DU ynglŷn â diogelwch a chyweirio tipiau glo? OQ64349 3. What discussions has the Welsh Government had with the UK Government regarding coal tip safety and remediation? OQ64349 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766947 139 Cy 2026-07-08T14:44:26 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=4468&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=4468&l=en 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Diolch yn fawr am y cwestiwn. Rŷn ni wrth gwrs wedi ymrwymo i fynd i'r afael â chanlyniadau ein gorffennol diwydiannol ac i sicrhau cyfiawnder i'r cymunedau meysydd glo yma yng Nghymru. Mae'r Ysgrifennydd Cabinet dros Gyllid wedi codi hyn gyda Phrif Ysgrifennydd y Trysorlys mis diwethaf, dwi'n meddwl oedd y sgwrs a gafwyd. Ddylai Cymru ddim bod yn cario'r baich yma ar ein pennau ein hunain ac rŷn ni wrth gwrs wedi ymrwymo i sicrhau y bydd buddsoddiad yn dod er mwyn cadw ein cymunedau ni'n ddiogel. Thank you very much for the question. We are of course committed to addressing the consequences of our industrial past and delivering justice for our coalfield communities here in Wales. The Cabinet Minister for Finance has raised this with the Chief Secretary to the Treasury last month—I think that's when the conversation took place. Wales should not carry this burden alone, and of course we remain committed to securing investment to keep our communities safe. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766928 140 Cy 2026-07-08T14:45:00 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=4502&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=4502&l=en 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 12149 12149 Lis McLean AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12149 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12149 McLean, Lis Diolch. Yn ystod y Senedd ddiwethaf, roedd cefnogaeth gref ar draws pleidiau i Ddeddf Tomenni Mwyngloddiau a Chwareli Nas Defnyddir (Cymru) 2025, ac rwy’n falch y bydd yr awdurdod tomenni nas defnyddir newydd yn cael ei leoli ym Merthyr Tudful, gan greu 60 o swyddi yn fy etholaeth i. Ac er fy mod yn gwerthfawrogi bod Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol wedi buddsoddi mwy na £100 miliwn yr un i sicrhau diogelwch tomenni glo, mae’n amlwg bod pryderon bod hyn yn ddigon i fynd i’r afael ag etifeddiaeth y diwydiant glo yma yng Nghymru. Felly, a yw’r Gweinidog Cabinet yn cytuno nad yw’r gwaith adfer sydd wedi ei addo gan Lywodraeth y Deyrnas Gyfunol ar hyn o bryd yn ddigonol i fynd i’r afael â’r heriau y mae’r Cymoedd yn eu hwynebu o dan gysgod hanes y diwydiant glo? Thank you. In the last Senedd, there was strong cross-party support for the Disused Mine and Quarry Tips (Wales) Act 2025, and I'm pleased that the new disused tips authority will be located in Merthyr Tydfil, creating 60 jobs in my constituency. And although I appreciate the fact that the Welsh Government and the UK Government have invested over £100 million each to ensure the safety of coal tips, it's clear that there are concerns as to whether this will be enough to tackle the coal industry's legacy here in Wales. So, does the Cabinet Minister agree that the remedial work promised by the UK Government isn't currently sufficient to tackle the challenge that the Valleys face in the shadow of the coal industry's history? 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766935 141 Cy 2026-07-08T14:46:00 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=4562&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=4562&l=en 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Ydw, a dwi eisiau diolch i’r Aelod am y gwaith y mae hi’n ei wneud i geisio cyfiawnder i’r cymunedau o dan sylw. Mae yna lawer iawn o waith i'w wneud. Mae hon yn her hirdymor. Mae’r heriau cyllidol, wrth gwrs, yn sylweddol, ac rŷn ni yn mynd i fod yn pwyso, fel roeddwn i’n dweud, ar Lywodraeth y Deyrnas Unedig i chwarae eu rhan nhw. Ni ddylai Cymru fod yn cario’r baich yma ar ein pen ein hunain, fel roeddwn i’n dweud, ac mae yna waith i’w wneud i sicrhau, y tu hwnt i’r ymrwymiadau rŷn ni wedi’u derbyn hyd yn hyn, y bydd yna gyllid yn dod. Oherwydd, er cymaint rŷn ni wedi’i dderbyn—ac, wrth gwrs, rŷn ni’n ddiolchgar am yr arian yna ac, wrth gwrs, yn cydnabod y cyfraniad y mae Llywodraeth Cymru ei hunan yn ei roi i’r gwaith yma—mae yna lawer iawn mwy i’w wneud, ac mi gymeriff hi ddegawdau, dwi’n meddwl, i ni gyflawni’r gwaith yn llwyr. A dwi’n siŵr, tra byddwn ni’n gwneud y gwaith, y bydd yr Aelod yn parhau i fod yn codi’r cwestiynau yma. Yes, and I want to thank the Member for the work that she's done in seeking justice for these communities. There's a lot of work still to be done. This is a long-term challenge. The funding challenges are significant, and we will be urging, as I said, the UK Government to play its part. Wales shouldn't carry this burden alone, as I've already said, and there is work to be done to ensure that, over and above the commitments that we've received to date, that there will be additional funding made available. Because, despite what we've received—and, of course, we are grateful for the funds that we have received, and acknowledge the contribution that the Welsh Government itself is making to this work—there is a lot more to be done, and it will take decades, I think, to complete this work. And I'm sure that, whilst we do that work, the Member will continue to raise these important questions.  16084 7 2026-07-08T13:30:00 766949 142 En 2026-07-08T14:46:57 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=4619&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=4619&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 12159 12159 David Hughes AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12159 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12159 Hughes, David Cabinet Minister, having grown up in the Merthyr valley in the 1970s and 1980s, I had many work colleagues, team mates and friends whose lives were devastated by the tragedy in Aberfan. Communities in Ponty, Cynon and Merthyr, along with many others across Wales, continue to live alongside legacy coal tips. Can the Cabinet Minister provide an update on discussions with the UK Government to ensure that these communities receive the long-term investment they need to make those tips safe, because I, for one, believe that, after nearly 60 years since the Aberfan disaster, we still haven't received sufficient funding needed to make these tips clear and to make these tips safe? Diolch.  Weinidog Cabinet, ar ôl tyfu i fyny yn nyffryn Merthyr Tudful yn y 1970au a'r 1980au, roedd gennyf lawer o gydweithwyr, cyd-chwaraewyr a ffrindiau y dinistriwyd eu bywydau gan drasiedi Aberfan. Mae cymunedau ym Mhontypridd, Cynon a Merthyr Tudful, ynghyd â llawer o gymunedau eraill ledled Cymru, yn parhau i fyw ger hen domenni glo. A all y Gweinidog Cabinet roi'r wybodaeth ddiweddaraf am y trafodaethau gyda Llywodraeth y DU i sicrhau bod y cymunedau hyn yn cael y buddsoddiad hirdymor sydd ei angen arnynt i wneud y tomenni hynny'n ddiogel, gan fy mod i o'r farn, bron i 60 mlynedd ers trychineb Aberfan, ein bod ni'n dal i fod heb gael y cyllid sydd ei angen i glirio'r tomenni hyn ac i'w gwneud yn ddiogel? Diolch. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766952 143 En 2026-07-08T14:47:56 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=4678&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=4678&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Yes, thank you very much. So, as I said, the Cabinet Minister for Finance raised this issue with the Chief Secretary to the Treasury on 16 June. Now, joint Welsh Government and UK Government investment means more than £230 million has been committed to coal tip safety since 2020. That's supported the development of a three-year multi-year grant programme, which, of course, has supported local authorities and other partners to plan, to develop and to deliver larger and more complex schemes. And that includes, by the way, Merthyr's grant award of nearly £10 million in capital funding and £1.8 million in revenue funding. But I can assure the Member that making our coalfields safe is a long-term programme. As I said, it will take the best part of decades—10, 15 years, and beyond. But we will strongly be making the case for the UK Government's funding contribution to be extended into future years at the next UK spending review, particularly, of course, so that funding extends beyond 2029-30, when the current funding settlement comes to an end. Ie, diolch yn fawr. Felly, fel y dywedais, cododd y Gweinidog Cabinet dros Gyllid y mater hwn gyda Phrif Ysgrifennydd y Trysorlys ar 16 Mehefin. Nawr, mae buddsoddiad ar y cyd gan Lywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU yn golygu bod mwy na £230 miliwn wedi'i ymrwymo i ddiogelwch tomenni glo ers 2020. Mae hynny wedi cefnogi datblygiad rhaglen grant amlflwyddyn tair blynedd, sydd wrth gwrs wedi cefnogi awdurdodau lleol a phartneriaid eraill i gynllunio, datblygu a chyflawni cynlluniau mwy a mwy cymhleth. Ac mae hynny'n cynnwys, gyda llaw, dyfarniad grant o bron i £10 miliwn mewn cyllid cyfalaf a £1.8 miliwn mewn cyllid refeniw i Ferthyr Tudful. Ond gallaf roi sicrwydd i'r Aelod fod gwneud ein meysydd glo yn ddiogel yn rhaglen hirdymor. Fel y dywedais, bydd yn cymryd y rhan orau o ddegawdau—10, 15 mlynedd, a thu hwnt. Ond byddwn yn dadlau'n gryf dros gynyddu cyfraniad ariannol Llywodraeth y DU yn y blynyddoedd i ddod yn yr adolygiad nesaf o wariant y DU, yn enwedig, wrth gwrs, fel bod y cyllid yn ymestyn y tu hwnt i 2029-30, pan ddaw'r setliad cyllido presennol i ben. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766961 144 En 2026-07-08T14:49:03 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=4745&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=4745&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 12176 12176 Paul Rock AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12176 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12176 Rock, Paul Wales has already taken crucial steps to ensure that coal no longer has a place in our clean energy future. The closure of Aberthaw power station was a stepping stone on the pathway towards a green energy independent Wales. The UK Government agrees that coal should no longer be part of the UK energy strategy, as is evidenced by its commitment to ban new coal mining licences in the forthcoming energy independence Bill. However, that draft legislation, as it stands, risks leaving coal tip extraction outside the scope of the ban. Whilst this isn't a devolved matter, there are some simple amendments to the Act that will fix this, by explicitly stating that coal tip extraction is included in the ban. These amendments need to be discussed with the UK Government. The implications matter for Wales. Projects such as the current proposal to remove Bedwas tips in return for the commercial rights to hundreds of thousands of tonnes of coal would undermine Wales's climate commitments and reopen the door to an extractive and dirty industry. Will the Cabinet Minister discuss the need for a coal tip extraction ban in the UK Government's energy independence Bill with his Westminster counterpart? Mae Cymru eisoes wedi cymryd camau allweddol i sicrhau nad oes lle i lo mwyach yn ein dyfodol ynni glân. Roedd cau gorsaf ynni Aberddawan yn gam ymlaen ar y llwybr tuag at Gymru sy’n annibynnol o ran ynni gwyrdd. Mae Llywodraeth y DU yn cytuno na ddylai glo fod yn rhan o strategaeth ynni'r DU mwyach, fel y dangosir yn ei hymrwymiad i wahardd trwyddedau newydd i gloddio am lo yn y Bil annibyniaeth ynni sydd ar y ffordd. Fodd bynnag, mae perygl, yn y ddeddfwriaeth ddrafft honno fel y mae, y bydd echdynnu glo o domenni y tu allan i gwmpas y gwaharddiad. Er nad yw hwn yn fater datganoledig, mae rhai gwelliannau syml i'r Ddeddf a fydd yn unioni hyn, drwy ddatgan yn benodol fod echdynnu glo o domenni wedi'i gynnwys yn y gwaharddiad. Mae angen trafod y gwelliannau hyn gyda Llywodraeth y DU. Mae'r goblygiadau'n bwysig i Gymru. Byddai prosiectau fel y cynnig presennol i gael gwared ar domenni Bedwas yn gyfnewid am yr hawliau masnachol i gannoedd o filoedd o dunelli o lo yn tanseilio ymrwymiadau hinsawdd Cymru ac yn ailagor y drws i ddiwydiant echdynnol a budr. A wnaiff y Gweinidog Cabinet drafod yr angen am waharddiad ar echdynnu glo o domenni ym Mil annibyniaeth ynni Llywodraeth y DU gyda'i swyddog cyfatebol yn San Steffan? 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766907 145 En 2026-07-08T14:50:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=4802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=4802&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766908 146 En 2026-07-08T14:50:22 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=4824&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=4824&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Thank you for that. It is a concern that's been highlighted. In my time as Chair of the climate change committee in the last Senedd, there were concerns. Whilst rightly, the need for clearing these tips is important, there are concerns about the extraction of any residual coal in the tips and what happens to that. I will happily make representations to the UK Government and maybe I could have a moment of the Member's time as well to lean on his experience or the information that he has that maybe could support us to make that case. Diolch. Mae'n bryder sydd wedi'i amlygu. Yn fy amser fel Cadeirydd y pwyllgor newid hinsawdd yn y Senedd ddiwethaf, roedd yna bryderon. Er bod yr angen i glirio'r tomenni hyn yn bwysig ac yn briodol, mae pryderon ynghylch echdynnu unrhyw lo dros ben yn y tomenni a beth sy'n digwydd iddo. Rwy'n fwy na pharod i wneud sylwadau i Lywodraeth y DU, ac efallai y gallwn gael eiliad o amser yr Aelod hefyd i fanteisio ar ei brofiad neu'r wybodaeth sydd ganddo a allai ein cefnogi i ddadlau'r achos hwnnw. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766910 147 Cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability B Atal Llifogydd Flood Prevention 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766911 148 Cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability O 5038 5038 Jayne Bryant AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5038 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5038 Bryant, Jayne 4. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i atal llifogydd? OQ64358 4. What action is the Welsh Government taking to prevent flooding? OQ64358 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766912 149 En 2026-07-08T14:50:55 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=4857&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=4857&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr We will deliver a dedicated flood forum for Wales to assist risk management authorities, emergency responders and communities across Wales to strengthen resilience, to improve preparedness and to support co-ordinated local action. Our flood programme will take a whole-catchment approach, prioritising, of course, nature-based solutions wherever possible, to deliver robust and futureproof investment. Byddwn yn darparu fforwm llifogydd pwrpasol i Gymru i gynorthwyo awdurdodau rheoli risg, ymatebwyr brys a chymunedau ledled Cymru i gryfhau gwydnwch, gwella parodrwydd a chefnogi gweithredu lleol cydgysylltiedig. Bydd ein rhaglen lifogydd yn mabwysiadu dull dalgylch cyfan, gan flaenoriaethu atebion sy'n seiliedig ar natur lle bynnag y bo modd wrth gwrs, er mwyn darparu buddsoddiad cadarn a diogel ar gyfer y dyfodol. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766913 150 En 2026-07-08T14:51:18 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=4880&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=4880&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 5038 5038 Jayne Bryant AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5038 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5038 Bryant, Jayne Diolch. I know it seems to be strange talking about flooding during the summer and on what is one of the hottest days, however, for people who have been flooded or who are at risk of flooding, that concern lasts all year round. The £25 million Stephenson Street scheme in the Lliswerry area of Newport was completed last autumn. It reduced the flood risk from the River Usk to more than 2,000 homes and businesses. Upstream, a tributary of the River Usk at Caerleon, the Afon Lwyd, poses a flood risk to nearby homes and sports clubs. I've met with residents, Natural Resources Wales and sports clubs, and local people are still waiting for clarity from Natural Resources Wales about planned flood defences. The Welsh Labour Government invested record levels of funding for flood defences. So, can the Minister reassure my constituents that this Government will invest in flood defences to protect our communities? Diolch. Gwn ei bod yn teimlo'n rhyfedd siarad am lifogydd yn yr haf ac ar un o'r dyddiau poethaf, ond i bobl sydd wedi dioddef llifogydd neu sydd mewn perygl o ddioddef llifogydd, mae'r pryder hwnnw'n para drwy gydol y flwyddyn. Cwblhawyd cynllun gwerth £25 miliwn ar Stryd Stephenson yn ardal Llyswyry yng Nghasnewydd yr hydref diwethaf. Fe wnaeth leihau'r perygl o lifogydd o afon Wysg i fwy na 2,000 o gartrefi a busnesau. I fyny'r afon, mae un o is-afonydd afon Wysg yng Nghaerllion, afon Lwyd, yn creu risg o lifogydd i gartrefi a chlybiau chwaraeon cyfagos. Rwyf wedi cyfarfod â thrigolion, Cyfoeth Naturiol Cymru a chlybiau chwaraeon, ac mae pobl leol yn dal i aros am eglurder gan Cyfoeth Naturiol Cymru ynghylch amddiffynfeydd rhag llifogydd a gynlluniwyd. Buddsoddodd Llywodraeth Lafur Cymru y lefelau uchaf erioed o gyllid ar gyfer amddiffynfeydd rhag llifogydd. Felly, a all y Gweinidog roi sicrwydd i fy etholwyr y bydd y Llywodraeth hon yn buddsoddi mewn amddiffynfeydd rhag llifogydd er mwyn diogelu ein cymunedau? 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766914 151 En 2026-07-08T14:52:18 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=4940&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=4940&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr I can give you that assurance. We are serious about meeting the challenge that communities are facing head on. Of course, it isn't just about mixing concrete. As I was saying, and as I know you appreciate, there are nature-based solutions that we can utilise and implement on a catchment-level basis as well. And, of course, it isn't just then direct flood funding that can help mitigate some of these issues; there are other sources of funding that can contribute in their unique ways. If the Member would like to write to me about the particular investment programme that she was referring to, then I would certainly have a look at that for her as well. Gallaf roi'r sicrwydd hwnnw i chi. Rydym o ddifrif ynglŷn ag ymateb i'r her uniongyrchol y mae cymunedau'n ei hwynebu. Wrth gwrs, nid oes a wnelo hyn â chymysgu concrit yn unig. Fel roeddwn yn ei ddweud, ac fel y gwn eich bod yn deall, fe geir atebion sy'n seiliedig ar natur y gallwn eu defnyddio a'u rhoi ar waith ar lefel dalgylchoedd hefyd. Ac wrth gwrs, nid cyllid llifogydd uniongyrchol yn unig a all helpu i liniaru rhai o'r problemau hyn; mae ffynonellau eraill o gyllid a all gyfrannu yn eu ffyrdd unigryw. Os hoffai'r Aelod ysgrifennu ataf am y rhaglen fuddsoddi benodol y cyfeiriodd ati, yn sicr fe edrychaf ar hynny hefyd. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766915 152 En 2026-07-08T14:52:53 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=4975&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=4975&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 12141 12141 Zaynub Akbar AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12141 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12141 Akbar, Zaynub Flooding continues to have a devastating impact on communities across my constituency too of Caerdydd Ffynnon Taf. I have heard directly from constituents about the damage and disruption caused by recent flooding. Along the River Taff, Taff's Well and Nantgarw face particular challenges. Their steep valleys, dense development and ageing infrastructure mean traditional flood defences alone are no longer enough. The Taff catchment programme recognises that reducing flood risk requires a whole-catchment approach, combining natural flood management, long-term investment and community resilience. As the River Taff is just one of many rivers flowing through my constituency and Cardiff, this reflects a much wider challenge facing our local communities. Will the Cabinet Minister outline how the Welsh Government is supporting catchment-scale flood management to better protect communities such as Taff's Well and Nantgarw? Mae llifogydd yn parhau i gael effaith ddinistriol ar gymunedau ar draws fy etholaeth innau hefyd yng Nghaerdydd Ffynnon Taf. Rwyf wedi clywed yn uniongyrchol gan etholwyr am y difrod a'r tarfu yn sgil llifogydd diweddar. Ar hyd afon Taf, mae Ffynnon Taf a Nantgarw yn wynebu heriau penodol. Mae eu dyffrynnoedd serth, eu hardaloedd o ddatblygiad dwys a'u seilwaith sy'n heneiddio yn golygu nad yw amddiffynfeydd traddodiadol rhag llifogydd ar eu pen eu hunain yn ddigon mwyach. Mae rhaglen dalgylch afon Taf yn cydnabod bod angen dull dalgylch cyfan er mwyn lleihau'r risg o lifogydd, gan gyfuno dulliau rheoli llifogydd yn naturiol, buddsoddiad hirdymor a gwydnwch cymunedol. Gan mai dim ond un o lawer o afonydd sy'n llifo drwy fy etholaeth i a Chaerdydd yw afon Taf, mae hyn yn adlewyrchu her lawer ehangach sy'n wynebu ein cymunedau lleol. A wnaiff y Gweinidog Cabinet amlinellu sut y mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi'r gwaith o reoli llifogydd ar raddfa dalgylchoedd i ddiogelu cymunedau fel Ffynnon Taf a Nantgarw yn well? 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766919 153 En 2026-07-08T14:53:50 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=5032&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=5032&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Yes, thank you for that. Clearly, I agree, as you will have gathered from my previous answer, that it is a big part of the answer for us when it comes to meeting the challenge of flooding. We've invested more than £5 million, actually, in 2026-27 to support natural flood management, much of which, obviously, takes that catchment approach. We need to look strategically at how we can slow down water flows, how we can store water, intersect surface water as well, especially when it comes to those steeper surfaces within catchments, before it reaches communities and before it hits critical infrastructure that we have. Those approaches, of course, can also deliver, at the same time, I hope, wider benefits when it comes to biodiversity, water quality, and, as well, some of the economic opportunities around doing some of this work. Ie, diolch. Yn amlwg, rwy'n cytuno, fel y byddwch wedi'i ddeall o fy ateb blaenorol, fod hyn yn rhan fawr o'r ateb i ni o ran mynd i'r afael â her llifogydd. Rydym wedi buddsoddi mwy na £5 miliwn mewn gwirionedd, yn 2026-27 i gefnogi dulliau rheoli llifogydd yn naturiol, ac mae llawer o hynny, yn amlwg, yn ymwneud â defnyddio'r dull dalgylch hwnnw. Mae angen inni edrych yn strategol ar sut y gallwn arafu llif dŵr, sut y gallwn storio dŵr, croestorri dŵr wyneb hefyd, yn enwedig o ran yr arwynebau mwy serth hynny mewn dalgylchoedd, cyn iddo gyrraedd cymunedau a chyn iddo effeithio ar ein seilwaith hanfodol. Rwy'n gobeithio y gall y dulliau gweithredu hynny ddarparu manteision ehangach ar yr un pryd o ran bioamrywiaeth, ansawdd dŵr, yn ogystal â rhai o'r cyfleoedd economaidd sy'n gysylltiedig â gwneud rhywfaint o'r gwaith hwn. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766923 154 En 2026-07-08T14:54:45 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=5087&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=5087&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 12142 12142 Benjamin Hodge Mckenna AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12142 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12142 Hodge Mckenna, Benjamin Between 30,000 and 40,000 people in Afan Ogwr Rhondda are at risk of flooding from rivers and surface water. In December 2025, communities in both Neath Port Talbot and Rhondda Cynon Taf were disrupted by flooding. The section 19 flood investigation report in Pentre identified that tree felling by Natural Resources Wales was the main cause of flooding in the area, and Natural Resources Wales admitted responsibility and promised to make improvements to their practices. What meetings have you had, Minister, with Natural Resources Wales to ensure that their practices and standards have improved so that tree-felling operations will not place residents at risk? Diolch. Mae rhwng 30,000 a 40,000 o bobl yn Afan Ogwr Rhondda mewn perygl o lifogydd o afonydd a dŵr wyneb. Ym mis Rhagfyr 2025, cafodd cymunedau yng Nghastell-nedd Port Talbot a Rhondda Cynon Taf eu taro gan lifogydd. Nododd yr adroddiad ymchwiliad llifogydd adran 19 ym Mhentre mai cwympo coed gan Cyfoeth Naturiol Cymru oedd prif achos llifogydd yn yr ardal, a derbyniodd Cyfoeth Naturiol Cymru y cyfrifoldeb ac addo gwella eu harferion. Pa gyfarfodydd a gawsoch chi gyda Cyfoeth Naturiol Cymru, Weinidog, i sicrhau bod eu harferion a'u safonau wedi gwella fel na fydd gweithgarwch cwympo coed yn peryglu trigolion? Diolch. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766924 155 En 2026-07-08T14:55:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=5102&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=5102&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766938 156 Cy 2026-07-08T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=-48598&l=en 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766939 157 Cy 2026-07-08T14:55:00 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=5102&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=5102&l=en 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766940 158 En 2026-07-08T14:55:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=5102&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=5102&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766930 159 En 2026-07-08T14:55:26 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=5128&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=5128&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Thank you. Obviously, this was before my time, but I am aware that that had been identified as a critical issue. My understanding is that there are now agreements in place. The other issue as well, of course, which was highlighted to us in committee in a previous life by the leader of Rhondda Cynon Taf County Borough Council at the time, was that council workers actually needed to remove and fell trees to allow debris and water to run away from flooded properties, but, of course, some of those trees needed applications for licences to remove them. So, my understanding, again, is that the bodies involved are now in agreement about a pragmatic way forward. You may gather—Members may gather—that I am a big fan of practical and pragmatic approaches to these kinds of things, and I would be very disappointed if, with this having been highlighted a long time ago now, it has not been addressed, but I will double-check and I will report back. Diolch. Yn amlwg, roedd hyn cyn fy amser i, ond rwy'n ymwybodol fod hynny wedi'i nodi fel mater hollbwysig. Fy nealltwriaeth i yw bod cytundebau ar waith bellach. Y mater arall hefyd a amlygwyd i ni fel pwyllgor mewn bywyd blaenorol gan arweinydd Cyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf ar y pryd, oedd bod angen i weithwyr y cyngor symud a chwympo coed er mwyn caniatáu i weddillion a dŵr lifo i ffwrdd oddi wrth eiddo a oedd wedi dioddef llifogydd, ond wrth gwrs, roedd angen ceisiadau am drwyddedau i gael gwared ar rai o'r coed hynny. Felly, fy nealltwriaeth i, unwaith eto, yw bod y cyrff dan sylw bellach yn cytuno ar ffordd bragmatig ymlaen. Efallai y byddwch yn nodi—efallai y bydd yr Aelodau'n nodi—fy mod yn hoff iawn o ddulliau ymarferol a phragmatig o wneud y mathau hyn o bethau, a buaswn yn siomedig iawn os nad yw wedi cael sylw, gyda hyn wedi'i amlygu beth amser yn ôl bellach, ond fe edrychaf eto ac adrodd yn ôl. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766942 160 Cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability B Safleoedd Tirlenwi Landfill Sites 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766943 161 Cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability O 278 278 Carrie Harper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=278 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=278 Harper, Carrie 5. Beth yw polisi Llywodraeth Cymru ar reoleiddio safleoedd tirlenwi? OQ64322 5. What is the Welsh Government's policy on the regulation of landfill sites? OQ64322 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766944 162 En 2026-07-08T14:56:34 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=5196&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=5196&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Thanks for the question. Our policy, of course, is to phase out landfill by moving waste up the hierarchy through prevention, reuse and recycling, while ensuring that operational landfill sites are independently regulated to the highest environmental standards by Natural Resources Wales. Diolch am eich cwestiwn. Ein polisi, wrth gwrs, yw rhoi'r gorau i dirlenwi yn raddol drwy symud gwastraff i fyny'r hierarchaeth drwy atal, ailddefnyddio ac ailgylchu, gan sicrhau bod safleoedd tirlenwi gweithredol yn cael eu rheoleiddio'n annibynnol i'r safonau amgylcheddol uchaf gan Cyfoeth Naturiol Cymru. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766948 163 En 2026-07-08T14:56:51 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=5213&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=5213&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 278 278 Carrie Harper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=278 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=278 Harper, Carrie Diolch yn fawr. I know you've long shared the frustrations of residents around the Hafod landfill site in Johnstown and have stood alongside campaigners who have endured this nuisance for far too many years. Families have repeatedly told us they can't open their windows, enjoy their gardens or simply live normally because of the persistent smell, and, of course, there's growing frustration particularly because the licence still has decades yet to run. Despite Wrexham's excellent recycling record, local communities continue to bear the burden of a landfill that receives much of its waste from across the border, leaving residents to live with persistent odour that affects their health, well-being and quality of life. Will you outline what further action the Welsh Government can now take to improve the transparency of monitoring at Hafod and what milestones you expect the operator to meet before the Government concludes that this long-running nuisance simply cannot continue and that closure to stop the stink at Hafod should be pursued? Diolch yn fawr. Gwn eich bod wedi rhannu rhwystredigaethau trigolion ger safle tirlenwi'r Hafod yn Nhre Ioan ers amser maith ac wedi cydsefyll gydag ymgyrchwyr sydd wedi dioddef y niwsans hwn am ormod o flynyddoedd. Mae teuluoedd wedi dweud wrthym dro ar ôl tro na allant agor eu ffenestri, mwynhau eu gerddi na byw bywydau normal oherwydd yr arogl parhaus, ac wrth gwrs, mae rhwystredigaeth gynyddol yn enwedig gan fod degawdau ar ôl o hyd tan y daw'r drwydded i ben. Er gwaethaf hanes ardderchog Wrecsam o ailgylchu, mae cymunedau lleol yn parhau i ddwyn baich safle tirlenwi sy'n cael llawer o'i wastraff o'r tu hwnt i'r ffin, gan adael trigolion i fyw gydag arogl parhaus sy'n effeithio ar eu hiechyd, eu lles ac ansawdd eu bywydau. A wnewch chi amlinellu pa gamau pellach y gall Llywodraeth Cymru eu cymryd nawr i wella tryloywder monitro yn yr Hafod a pha gerrig milltir rydych chi'n disgwyl i'r gweithredwr eu cyrraedd cyn i'r Llywodraeth ddod i'r casgliad na all y niwsans maith hwn barhau a bod angen cymryd camau i gau'r safle er mwyn atal y drewdod yn yr Hafod? 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766950 164 En 2026-07-08T14:57:49 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=5271&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=5271&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Can I thank the Member for raising this because I know that she has been a strong advocate of action around the Hafod landfill site for a long, long time? I recognise the work that she's done over many years, actually, and I also recognise the strength of feeling locally around this issue. Now, you will be aware that the Senedd Petitions Committee published a report recently and the Government, of course, has responded to the recommendations of that, and we are working closely with Natural Resources Wales to strengthen monitoring and to improve transparency. We've allocated funding this financial year to support further work on enhanced odour monitoring at landfill sites in Wales, including, of course, importantly, Hafod, so that we can assess how monitoring data can be collected, interpreted and used effectively within the regulatory framework. But I will say something else as well because, as part now of our wider move away from landfill, I've asked officials to explore options for restricting biodegradable waste to landfill. This could help reduce the generation of landfill gas and, therefore, associated odour issues, whilst also, of course, reducing movement, potentially, of some waste from outside of Wales into these sites. In relation to closure, clearly, decisions on the operation of Hafod landfill, including any permit review or restrictions or revocations, are matters for Natural Resources Wales and, as Ministers, we can't prejudge or direct those decisions. But, looking at the bigger picture, particularly at the piece around biodegradable waste, I think we can do something there. A gaf i ddiolch i'r Aelod am godi hyn gan y gwn ei bod wedi bod yn eiriolwr cryf dros weithredu mewn perthynas â safle tirlenwi'r Hafod ers amser maith? Rwy'n cydnabod y gwaith y mae wedi'i wneud dros nifer o flynyddoedd mewn gwirionedd, ac rwyf hefyd yn cydnabod cryfder y teimladau lleol ynghylch y mater. Nawr, fe fyddwch yn gwybod bod Pwyllgor Deisebau'r Senedd wedi cyhoeddi adroddiad yn ddiweddar a bod y Llywodraeth, wrth gwrs, wedi ymateb i'w argymhellion, ac rydym yn gweithio'n agos gyda Cyfoeth Naturiol Cymru i gryfhau monitro ac i wella tryloywder. Rydym wedi dyrannu cyllid yn y flwyddyn ariannol hon i gefnogi gwaith pellach ar wella monitro aroglau ar safleoedd tirlenwi yng Nghymru, gan gynnwys yr Hafod wrth gwrs, fel y gallwn asesu sut y gellir casglu, dehongli a defnyddio data monitro yn effeithiol o fewn y fframwaith rheoleiddio. Ond fe ddywedaf rywbeth arall hefyd oherwydd, fel rhan o'n symudiad oddi wrth safleoedd tirlenwi yn fwy cyffredinol, rwyf wedi gofyn i swyddogion archwilio opsiynau ar gyfer cyfyngu ar wastraff bioddiraddadwy i safleoedd tirlenwi. Gallai hyn helpu i leihau'r nwyon tirlenwi a gynhyrchir, a phroblemau cysylltiedig gydag aroglau, ac ar yr un pryd o bosibl, gallai leihau faint o wastraff o'r tu allan i Gymru a ddaw i'r safleoedd hyn. O ran cau, yn amlwg, mae penderfyniadau ar weithrediad safle tirlenwi'r Hafod, gan gynnwys unrhyw adolygu neu gyfyngiadau neu ddirymu trwyddedau, yn faterion i Cyfoeth Naturiol Cymru, ac fel Gweinidogion, ni allwn ragfarnu na chyfarwyddo'r penderfyniadau hynny. Ond wrth edrych ar y darlun ehangach, yn enwedig mewn perthynas â gwastraff bioddiraddadwy, rwy'n credu y gallwn wneud rhywbeth o ran hynny. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766974 165 Cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability B Strategaeth Fwyd Food Strategy 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766975 166 Cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability O 12178 12178 Anna Nicholl AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12178 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12178 Nicholl, Anna 6. Pa gamau y mae'r Gweinidog Cabinet yn eu cymryd i gyflawni strategaeth fwyd Cymru? OQ64336 6. What steps is the Cabinet Minister taking to deliver the Welsh food strategy? OQ64336 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766976 167 Cy 2026-07-08T14:59:34 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=5376&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=5376&l=en 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Diolch yn fawr iawn i chi am y cwestiwn. Dwi wedi dechrau ar y gwaith o sicrhau bod yna ryw fath o joined-up approach gyda ni pan fo hi'n dod i ddatblygu strategaeth fwyd genedlaethol ar gyfer y dyfodol. Mae fy swyddogion yn edrych ar sgôp ac approach strategol y gwaith yma. Dwi'n ymgysylltu, wrth gwrs, â rhanddeiliaid allweddol, yn cynnwys yr undebau amaeth a busnesau. Dwi wedi cael cyfarfod hefyd efo comisiynydd cenedlaethau'r dyfodol er mwyn dechrau siapio’r gwaith yma a'i ddatblygu ymhellach. Mi fydd yna grŵp gweithredu gweinidogol yn cael ei greu, a gobeithio y byddwn ni’n cyhoeddi pwy fydd yn arwain y gwaith ac yn cadeirio'r gwaith yma cyn bo hir. Thank you very much for the question. I have commenced the work of ensuring that there is a kind of joined-up approach to developing a future national food strategy. My officials are establishing its scope and strategic approach. I am engaging key stakeholders, including farming unions and businesses. I've also had a meeting with the future generations commissioner to start to shape this work and to develop it further. There will be a ministerial working group set up, and we hope to be able to announce who will lead and chair that work shortly.  16084 7 2026-07-08T13:30:00 766927 168 Cy 2026-07-08T15:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=5402&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=5402&l=en 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766937 169 En 2026-07-08T15:00:22 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=5424&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=5424&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 12178 12178 Anna Nicholl AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12178 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12178 Nicholl, Anna Diolch. I welcome the Government's ambitions in developing a national food strategy, including strengthening supply chains and food processing capacity. Food processors in Ceredigion Penfro have told me how excited they are by the opportunities these commitments are already creating for our rural economy. Food processing plays an important role in the west Wales economy, including, for example, Puffin Produce, with a £15 million turnover, and Pembrokeshire Creamery, with a £60 million turnover, who together employ over 300 people and support numerous farming businesses in rural west Wales. Businesses want to work with Government to keep more of the value of Welsh produce within Wales while supporting sustainable and regenerative farming. So, could the Minister outline how the Welsh Government will work with producers and processors to turn ambitions into reality and ensure that rural communities across Wales share the benefits? Diolch. Rwy'n croesawu uchelgeisiau'r Llywodraeth yn datblygu strategaeth fwyd genedlaethol, gan gynnwys cryfhau cadwyni cyflenwi a chapasiti prosesu bwyd. Mae proseswyr bwyd yng Ngheredigion Penfro wedi dweud wrthyf eu bod yn teimlo'n gyffrous iawn ynghylch y cyfleoedd y mae'r ymrwymiadau hyn eisoes yn eu creu i'n heconomi wledig. Mae prosesu bwyd yn chwarae rhan bwysig yn economi gorllewin Cymru, gan gynnwys, er enghraifft, Puffin Produce, sydd â throsiant o £15 miliwn, a Hufenfa Sir Benfro, gyda throsiant o £60 miliwn, sydd gyda'i gilydd yn cyflogi dros 300 o bobl ac yn cefnogi nifer o fusnesau ffermio yng nghefn gwlad gorllewin Cymru. Mae busnesau eisiau gweithio gyda'r Llywodraeth i gadw mwy o werth cynnyrch Cymreig yng Nghymru gan gefnogi ffermio cynaliadwy a ffermio adfywiol ar yr un pryd. Felly, a wnaiff y Gweinidog amlinellu sut y bydd Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda chynhyrchwyr a phroseswyr i wireddu uchelgeisiau a sicrhau bod cymunedau gwledig ledled Cymru yn rhannu'r manteision? 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766953 170 En 2026-07-08T15:01:16 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=5478&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=5478&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Growing those kinds of enterprises is a cornerstone of much of the business activity and growth we want to see. As a Government, we'll be supporting food and drink businesses of various sizes, of various stages in maturity, so that they can grow and thrive, through different schemes that we are providing. Our support programmes provide tailored expert advice and guidance through their business journey, because every business faces different challenges. That agility and ability to adapt to those particular needs is important as well. It's a big part of the kind of rural economy I want to see being grown here and strengthened in Wales. I made the analogy previously, I think, in this Chamber that the local economy too often is like a leaking bucket. There are too many holes in the bucket, and a lot of the wealth is flowing out of our communities. We need to be plugging those holes so that we can keep the pound circulating in our local communities. It brings me right back to where I started this session, when I was talking about the aspiration to max out on local production and local processing, supported by local procurement as well. If we crack that nut, then I think we'll have plugged a few of those holes in the bucket. Mae tyfu'r mathau hynny o fentrau yn gonglfaen i lawer o'r gweithgarwch busnes a thwf yr ydym am ei weld. Fel Llywodraeth, byddwn yn cefnogi busnesau bwyd a diod o wahanol feintiau, o wahanol raddau o aeddfedrwydd, fel y gallant dyfu a ffynnu, drwy wahanol gynlluniau yr ydym yn eu darparu. Mae ein rhaglenni cymorth yn darparu cyngor ac arweiniad arbenigol wedi'i deilwra drwy eu taith fusnes, oherwydd mae pob busnes yn wynebu heriau gwahanol. Mae'r hyblygrwydd hwnnw a'r gallu i addasu i anghenion penodol yn bwysig hefyd. Mae'n rhan fawr o'r math o economi wledig rwyf eisiau ei gweld yn cael ei thyfu yma a'i chryfhau yng Nghymru. Fe wneuthum y gymhariaeth o'r blaen yn y Siambr hon, rwy'n credu, fod yr economi leol yn rhy aml fel bwced sy'n gollwng. Mae gormod o dyllau yn y bwced, ac mae llawer o'r cyfoeth yn llifo allan o'n cymunedau. Mae angen inni lenwi'r tyllau hynny er mwyn inni allu cadw'r bunt i gylchredeg yn ein cymunedau lleol. Daw â mi yn ôl i ble y dechreuais y sesiwn hon, pan oeddwn i'n siarad am yr uchelgais i wneud y mwyaf o gynhyrchiant lleol a phrosesu lleol, wedi'u cefnogi gan gaffael lleol yn ogystal. Os llwyddwn i wneud hynny, rwy'n credu y byddwn wedi llenwi rhai o'r tyllau yn y bwced. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766956 171 Cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability B Bioamrywiaeth, Rheoli Bywyd Gwyllt a Gwydnwch Gwledig Biodiversity, Wildlife Management and Rural Resilience 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766957 172 Cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability O 12185 12185 Cristiana Emsley AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12185 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12185 Emsley, Cristiana 7. Sut mae Llywodraeth Cymru yn sicrhau bod ei pholisïau ar fioamrywiaeth, rheoli bywyd gwyllt a gwydnwch gwledig yn cael eu llywio gan brofiad ymarferol o reoli tir a thystiolaeth wyddonol? OQ64328 7. How is the Welsh Government ensuring that its policies on biodiversity, wildlife management and rural resilience are informed by practical land-management experience and scientific evidence? OQ64328 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766958 173 En 2026-07-08T15:02:50 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=5572&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=5572&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr The Welsh Government develops policies through a combination of scientific evidence, stakeholder engagement and practical land management experience. Programmes such as the sustainable farming scheme have been shaped through consultation with farmers, land managers, scientists and environmental organisations, ensuring policies are evidence based, locally informed and support the resilient ecosystems and rural communities that we all want to see. Mae Llywodraeth Cymru'n datblygu polisïau drwy gyfuniad o dystiolaeth wyddonol, ymgysylltu â rhanddeiliaid a phrofiad ymarferol o reoli tir. Mae rhaglenni fel y cynllun ffermio cynaliadwy wedi'u siapio drwy ymgynghori â ffermwyr, rheolwyr tir, gwyddonwyr a sefydliadau amgylcheddol, gan sicrhau bod polisïau'n seiliedig ar dystiolaeth, yn pwyso ar wybodaeth leol ac yn cefnogi'r ecosystemau gwydn a'r cymunedau gwledig yr ydym i gyd eisiau eu gweld. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766959 174 En 2026-07-08T15:03:14 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=5596&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=5596&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 12185 12185 Cristiana Emsley AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12185 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12185 Emsley, Cristiana Thank you. Minister, conservation is not achieved by leaving nature entirely to itself. Farmers, gamekeepers and organisations such as the British Association for Shooting and Conservation understand that protecting biodiversity often requires active habitat management and, where the scientific evidence supports it, lawful control of predator or overabundant species to safeguard vulnerable wildlife. Will the Welsh Government commit to working with BASC and the farming community as equal partners in developing wildlife policy, or will it continue to sideline those with decades of practical conservation experience? Diolch. Weinidog, ni chaiff cadwraeth ei gyflawni drwy adael natur i ofalu amdani ei hun yn gyfan gwbl. Mae ffermwyr, ciperiaid a sefydliadau fel Cymdeithas Saethu a Chadwraeth Prydain yn deall bod gwarchod bioamrywiaeth yn aml yn galw am reoli cynefinoedd yn weithredol a lle mae'r dystiolaeth wyddonol yn cefnogi hynny, rheoli ysglyfaethwyr neu rywogaethau gordoreithiog yn gyfreithlon i ddiogelu bywyd gwyllt agored i niwed. A wnaiff Llywodraeth Cymru ymrwymo i weithio gyda Chymdeithas Saethu a Chadwraeth Prydain a'r gymuned ffermio fel partneriaid cyfartal i ddatblygu polisi bywyd gwyllt, neu a yw'n mynd i barhau i anwybyddu'r rhai sydd â degawdau o brofiad cadwraeth ymarferol? 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766969 175 En 2026-07-08T15:03:55 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=5637&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=5637&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr On a personal level, I've done a lot with BASC over many years and appreciate the contribution that they make. In fact, this Government recognises the contribution shooting makes to the conservation ecosystem in Wales, and it's something I don't foresee changing. Ar lefel bersonol, rwyf wedi gwneud llawer gyda Chymdeithas Saethu a Chadwraeth Prydain dros nifer o flynyddoedd ac yn gwerthfawrogi'r cyfraniad a wnânt. Mewn gwirionedd, mae'r Llywodraeth hon yn cydnabod y cyfraniad y mae saethu yn ei wneud i'r ecosystem gadwraeth yng Nghymru, ac mae'n rhywbeth nad wyf yn rhagweld y bydd yn newid. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766977 176 Cy 2026-07-08T15:04:15 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=5657&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=5657&l=en 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Cwestiwn 8, yn olaf, Kiera Marshall. Finally, question 8, Kiera Marshall. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766978 177 Cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability B Bwyd Dros Ben Surplus Food 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766979 178 Cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability O 12166 12166 Kiera Marshall AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12166 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12166 Marshall, Kiera 8. Sut mae'r Llywodraeth yn gweithio i gefnogi cynhyrchwyr bwyd i roi cynnyrch dros ben i fanciau bwyd ac elusennau? OQ64341 8. How is the Government working to support food producers to donate surplus produce to foodbanks and charities? OQ64341 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766980 179 En 2026-07-08T15:04:24 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=5666&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=5666&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr The Welsh Government supports surplus food redistribution by providing funding to FareShare Cymru and other organisations to work with food producers and businesses so that we can redistribute that surplus food to charities, community groups, foodbanks and more. Mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi ailddosbarthu bwyd dros ben drwy ddarparu cyllid i FareShare Cymru a sefydliadau eraill i weithio gyda chynhyrchwyr a busnesau bwyd fel y gallwn ailddosbarthu bwyd dros ben i elusennau, grwpiau cymunedol, banciau bwyd a mwy. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767067 180 Cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability I Daeth y Dirprwy Lywydd (Kerry Ferguson) i’r Gadair. The Deputy Presiding Officer (Kerry Ferguson) took the Chair. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766982 181 En 2026-07-08T15:04:40 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=5682&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=5682&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 12166 12166 Kiera Marshall AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12166 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12166 Marshall, Kiera Diolch, Weinidog. As you mentioned, charities like FareShare ensure that foodbanks all over the country can access surplus food from producers and traders, and this is an essential source of food for them. Schemes like Surplus to Purpose ensure that good food doesn't go to waste and can be used for a good purpose. I previously volunteered with FoodCycle in Ely and Riverside. They provide free community meals from surplus food, and aim to reduce food waste, hunger and social isolation. It's estimated that each year around 400,000 tonnes of food waste happens in Wales, which is so shameful, because I've been to the Dusty Forge in Ely where FoodCycle is based, and I've seen the empty shelves there and what they're trying to make meals out of. I'm grateful to the Minister for outlining how the Government will support food producers to donate surplus food, but could you outline how you'll also support projects like FoodCycle to ensure that food doesn't go to waste and they get the support they need to maintain their projects? Diolch, Weinidog. Fel y sonioch chi, mae elusennau fel FareShare yn sicrhau bod banciau bwyd ledled y wlad yn gallu cael mynediad at fwyd dros ben gan gynhyrchwyr a masnachwyr, ac mae hyn yn ffynhonnell hanfodol o fwyd iddynt. Mae cynlluniau fel Surplus to Purpose yn sicrhau nad yw bwyd da'n cael ei wastraffu ac y gellir ei ddefnyddio at ddibenion da. Fe fûm yn gwirfoddoli gyda FoodCycle yn Nhrelái a Glanyrafon o'r blaen. Maent yn darparu prydau cymunedol am ddim o fwyd dros ben, ac yn anelu at leihau gwastraff bwyd, newyn ac ynysu cymdeithasol. Amcangyfrifir bod tua 400,000 tunnell o wastraff bwyd yn digwydd yng Nghymru bob blwyddyn, sy'n gywilyddus, oherwydd rwyf wedi bod yn y Dusty Forge yn Nhrelái lle mae FoodCycle wedi'i leoli, ac wedi gweld y silffoedd gwag yno a'r hyn y maent yn ceisio gwneud prydau bwyd ohono. Rwy'n ddiolchgar i'r Gweinidog am amlinellu sut y bydd y Llywodraeth yn cefnogi cynhyrchwyr bwyd i gyfrannu bwyd dros ben, ond a wnewch chi amlinellu sut y byddwch chi hefyd yn cefnogi prosiectau fel FoodCycle i sicrhau nad yw bwyd yn cael ei wastraffu a'u bod yn cael y gefnogaeth sydd ei hangen arnynt i gynnal eu prosiectau? 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766954 182 En 2026-07-08T15:05:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=5702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=5702&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766960 183 En 2026-07-08T15:05:36 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=5738&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=5738&l=cy 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Thank you for your question. I can confirm that we will absolutely work with these groups and organisations to make sure that they're sustainable and that their programmes support those who have particular needs when it comes to accessing food. Officials across the food division—and tackling poverty, actually—are working closely with stakeholders to develop a common set of objectives and performance indicators for local food partnerships around this. This work will bring together the cross-portfolio priorities of the combined funding from food, from social justice as well, because it traverses a number of portfolio responsibilities here, from health to social justice, poverty, food, farming, et cetera. It's another example of where, when we get it right, we can achieve a multitude of benefits through one single investment. Diolch am eich cwestiwn. Gallaf gadarnhau y byddwn yn gweithio gyda'r grwpiau a'r sefydliadau hyn i wneud yn siŵr eu bod yn gynaliadwy a bod eu rhaglenni'n cefnogi'r rhai sydd ag anghenion penodol o ran cael mynediad at fwyd. Mae swyddogion ar draws yr is-adran fwyd—a mynd i'r afael â thlodi, mewn gwirionedd—yn gweithio'n agos gyda rhanddeiliaid i ddatblygu set gyffredin o amcanion a dangosyddion perfformiad ar gyfer partneriaethau bwyd lleol mewn perthynas â hyn. Bydd y gwaith hwn yn cysylltu blaenoriaethau trawsbortffolio'r cyllid cyfunol o fwyd, o gyfiawnder cymdeithasol hefyd, oherwydd mae'n croesi nifer o gyfrifoldebau portffolio yma, o iechyd i gyfiawnder cymdeithasol, tlodi, bwyd, ffermio, ac ati. Mae'n enghraifft arall, o'i gael yn iawn, o ble y gallwn gyflawni llu o fanteision drwy un buddsoddiad. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766964 184 Cy 2026-07-08T15:06:29 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=5791&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=5791&l=en 260708-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch, Weinidog. Thank you, Minister. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766970 185 Cy 2026-07-08T15:06:31 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=5793&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=5793&l=en 260708-3 3. Cwestiynau Amserol 3. Topical Questions C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Eitem 3. Ni dderbyniwyd unrhyw gwestiynau amserol.  Item 3. No topical questions have been accepted.  16084 7 2026-07-08T13:30:00 766967 186 Cy 2026-07-08T15:06:34 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=5796&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=5796&l=en 260708-4 4. Datganiadau 90 eiliad 4. 90-second Statements C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Symudaf ymlaen i ddatganiadau 90 eiliad. Natasha Asghar.  I will move on to the 90-second statements. Natasha Asghar.  16084 7 2026-07-08T13:30:00 766973 187 En 2026-07-08T15:06:40 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=5802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=5802&l=cy 260708-4 4. Datganiadau 90 eiliad 4. 90-second Statements C 336 336 Natasha Asghar AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=336 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=336 Asghar, Natasha Thanks so much, Deputy Presiding Officer. I'd like to use my 90-second statement to pay tribute to a constituent of mine who's been fundraising for the Forget-me-not Chorus, a charity that organises singing sessions for people with dementia. My constituent Andrew Davies's life changed in January 2025 when he was diagnosed with frontotemporal dementia. With so much uncertainty about the future, Andrew decided that he wanted to embark on a mammoth fundraising mission whilst he still could. He decided to drive from Land's End to John o' Groats in just one day to raise money for the Forget-me-not Chorus, who have been supporting Andrew through and through. This wasn't just the first time he has completed the journey, having done the same 30 years ago in aid of a different charity. Andrew raised an impressive £1,300, with more cash coming in. Deputy Presiding Officer, I'm sure the entire Chamber will join me in congratulating Andrew on his efforts, alongside all of those people across our nation of Wales who carry on with these incredible fundraising initiatives, and wishing them all the very best in their future endeavours. Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Hoffwn ddefnyddio fy natganiad 90 eiliad i dalu teyrnged i un o fy etholwyr sydd wedi bod yn codi arian ar gyfer y Forget-me-not Chorus, elusen sy'n trefnu sesiynau canu i bobl â dementia. Newidiodd bywyd fy etholwr Andrew Davies ym mis Ionawr 2025 pan gafodd ddiagnosis o ddementia blaen-arleisiol. Gyda chymaint o ansicrwydd am y dyfodol, penderfynodd Andrew ei fod eisiau dechrau ar genhadaeth godi arian anferthol tra gallai. Penderfynodd yrru o Land's End i John o' Groats mewn un diwrnod yn unig i godi arian i'r Forget-me-not Chorus, sydd wedi bod yn cefnogi Andrew. Nid dyma'r tro cyntaf iddo gwblhau'r daith, ar ôl gwneud yr un peth 30 mlynedd yn ôl i godi arian i elusen wahanol. Cododd Andrew £1,300, gyda mwy o arian yn dod i mewn. Ddirprwy Lywydd, rwy'n siŵr y gwnaiff y Siambr gyfan ymuno â mi i longyfarch Andrew ar ei ymdrechion, ynghyd â'r holl bobl ar draws Cymru sy'n parhau â'r mentrau codi arian anhygoel hyn, a dymuno'r gorau iddynt gyda'u hymdrechion yn y dyfodol. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766983 188 En 2026-07-08T15:07:43 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=5865&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=5865&l=cy 260708-4 4. Datganiadau 90 eiliad 4. 90-second Statements C 12190 12190 Francesca O'Brien AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12190 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12190 O'Brien, Francesca As a Member representing Gower and Swansea, I recognise the fantastic effort that many of our local rugby clubs put in, not just on the pitch but off the pitch too in our wider communities. For many young people, they strive to achieve regional goals, such as being selected for the Ospreys, and the ultimate goal of representing Wales. I'm very pleased to say to those Members that are not aware that we actually have the Wales under-20s currently participating in the World Rugby Junior World Championship in Georgia, so do tune in. They've won two games so far, against Georgia and Uruguay. Unfortunately, they lost against South Africa yesterday, but I'm sure the team will pull it around this weekend against Australia. On behalf of the Chamber, we wish all of the team the best of luck. Thank you. Fel Aelod sy'n cynrychioli Gŵyr ac Abertawe, rwy'n cydnabod yr ymdrech wych y mae llawer o'n clybiau rygbi lleol yn ei wneud, nid yn unig ar y cae ond oddi ar y cae hefyd yn ein cymunedau ehangach. I lawer o bobl ifanc, maent yn ymdrechu i gyflawni nodau rhanbarthol, megis cael eu dewis ar gyfer y Gweilch, a'r nod terfynol o gynrychioli Cymru. Rwy'n falch iawn o ddweud wrth yr Aelodau nad ydynt yn ymwybodol fod gennym ni dîm dan 20 Cymru yn cymryd rhan ar hyn o bryd ym Mhencampwriaeth Rygbi Iau y Byd yn Georgia, felly cofiwch wylio. Maent wedi ennill dwy gêm hyd yn hyn, yn erbyn Georgia ac Uruguay. Yn anffodus, colli fu eu hanes yn erbyn De Affrica ddoe, ond rwy'n siŵr y bydd y tîm yn cael ail wynt y penwythnos hwn yn erbyn Awstralia. Ar ran y Siambr, dymunwn bob lwc i'r tîm i gyd. Diolch. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766984 189 En 2026-07-08T15:08:34 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=5916&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=5916&l=cy 260708-4 4. Datganiadau 90 eiliad 4. 90-second Statements C 12175 12175 Shav Taj AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12175 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12175 Taj, Shav Tomorrow afternoon, we will see the long-awaited unveiling of the Rhodri Morgan statue outside the Senedd, and I hope that everyone will join us to come and see. Ultimately, who was Rhodri? Rhodri was a socialist, and more than anything else, he just loved Wales. He was a very proud Welshman, and he was very clear in terms of what devolution meant. Many of us look to Rhodri as being the godfather of devo. Many of us remember as well how hard he debated and fought for us to stay in Europe. I remember a time when we were holding a debate in Cardiff University, and he showed up with two Tesco bags and flung them onto the table and started looking for papers to make his case for why this was important. He, of course, did a lot of work in promoting brand Wales and attracting inward investment. He would walk into a room and he would start talking about something that was completely unrelated, and when he walked off, those individuals would go, 'Where is this place called Wales? We must visit'. He was very unique in that sense, and he did it all with so much style and with such great humour as well. I hope that you will all join me in coming to the unveiling tomorrow. Because he reminded us very clearly that we may be small, but we are mighty, and it's important that we govern ourselves regardless. There will be lots of discussions that we will have in this Chamber going forward, of course, but always remember: what would Rhodri say and do? Brynhawn yfory, fe welwn gerflun Rhodri Morgan yn cael ei ddadorchuddio y tu allan i'r Senedd, ac rwy'n gobeithio y bydd pawb yn ymuno â ni i ddod i weld. Pwy oedd Rhodri yn ei hanfod? Roedd Rhodri'n sosialydd, ac yn fwy na dim arall, roedd yn caru Cymru. Roedd yn Gymro balch iawn, ac roedd yn glir iawn ynghylch beth oedd datganoli'n ei olygu. Mae llawer ohonom yn edrych ar Rhodri fel tad bedydd i ddatganoli. Mae llawer ohonom yn cofio hefyd pa mor galed y bu'n dadlau ac yn ymladd dros ein gweld yn aros yn Ewrop. Rwy'n cofio un tro pan oeddem yn cynnal dadl ym Mhrifysgol Caerdydd, ac fe ddaeth yno'n cario dau fag Tesco, cyn eu taflu ar y bwrdd a dechrau chwilota am bapurau i wneud ei achos dros pam roedd hyn yn bwysig. Fe wnaeth lawer o waith, wrth gwrs, yn hyrwyddo brand Cymru a denu mewnfuddsoddiad. Byddai'n cerdded i mewn i ystafell a byddai'n dechrau siarad am rywbeth hollol ddigyswllt, a phan fyddai'n cerdded oddi yno, byddai'r unigolion hynny'n gofyn, 'Ble mae'r lle hwn o'r enw Cymru? Mae'n rhaid inni ymweld'. Roedd yn unigryw iawn yn yr ystyr hwnnw, ac fe wnaeth y cyfan gyda chymaint o steil a chyda hiwmor mor wych hefyd. Rwy'n gobeithio y gwnewch chi i gyd ymuno â mi a dod i'r dadorchuddiad yfory. Oherwydd fe wnaeth ein hatgoffa'n glir iawn, efallai ein bod ni'n fach, ond rydym ni'n bwerus, ac mae'n bwysig ein bod ni'n llywodraethu ein hunain er hynny. Fe gawn lawer o drafodaethau yn y Siambr hon yn y dyfodol wrth gwrs, ond cadwch mewn cof bob amser: beth fyddai Rhodri'n ei ddweud ac yn ei wneud? 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766963 190 En 2026-07-08T15:10:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=6002&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=6002&l=cy 260708-4 4. Datganiadau 90 eiliad 4. 90-second Statements C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766996 191 En 2026-07-08T15:13:28 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=6210&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=6210&l=cy 260708-4 4. Datganiadau 90 eiliad 4. 90-second Statements C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766972 192 Cy 2026-07-08T15:10:11 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=6013&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=6013&l=en 260708-4 4. Datganiadau 90 eiliad 4. 90-second Statements C 12149 12149 Lis McLean AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12149 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12149 McLean, Lis Dwi am rannu gyda chi heddiw stori am ffrind annwyl i fi, Jamie Bevan, sydd ar hyn o bryd yn cerdded yr holl ffordd o Ferthyr Tudful i Istanbul—tua diwrnod 90, dwi'n meddwl, yw hi—siwrne o 3,000 o filltiroedd dros 11 o wledydd yn cynnwys Ffrainc, Gwlad Belg, yr Almaen, Awstria, Hwngari, Serbia a Bwlgaria, a fydd yn cymryd pedwar i bum mis. Pam ydy e'n ei wneud e? Dwi'n siŵr bod yna sawl rheswm personol pam mae e am wneud hwn, ond mae e wedi dewis cyfrannu at ei gymuned trwy godi arian i gylch meithrin y Gurnos wrth wneud hwn. Mae e'n barod wedi codi dros £10,000 tuag at ddatblygu'r Gymraeg ym Merthyr Tudful. Mae'r cylch meithrin wedi'i leoli yn y Gurnos, un o'r llefydd mwyaf difreintiedig yng Nghymru. Mae'n rhoi cyfle i blant gael mynediad at addysg Gymraeg mewn ardal fyddai byth wedi cael y cyfle yna o'r blaen. Mae e'n gwneud gwaith ffantastig. Roeddwn i jest eisiau dweud diolch i Jamie am ei waith aruthrol dros y Gymraeg yn ein cymuned ni, am ei ymroddiad i Ganolfan Soar—roedd e wedi rili adeiladu hynny gyda fi—a hefyd, yn fwy pwysig na hynny, am ei gyfeillgarwch a'i gariad dros y blynyddoedd. Rydym wedi wynebu sawl her ar hyd y blynyddoedd o ran y Gymraeg a'n cymdeithas. Dwi am ei longyfarch ar beth mae e'n ei wneud, a diolch iddo fe, a dymuno pob hwyl iddo fe ar weddill ei daith. I want to share with you today the story of a dear friend of mine, Jamie Bevan, who is currently walking all the way from Merthyr Tydfil to Istanbul—I think it's day 90—a journey of about 3,000 miles over 11 countries including France, Belgium, Germany, Austria, Hungary, Serbia and Bulgaria, which will take four to five months. Why is he doing this? I'm sure that there are several personal reasons why he's doing this, but he has chosen to use the opportunity to raise money for the cylch meithrin in Gurnos. He's already raised £10,000 towards developing the Welsh language in Merthyr Tydfil. The cylch is located in the Gurnos, one of the most disadvantaged communities in Wales. It provides an opportunity for children to access Welsh-medium education in an area where they would not have had that opportunity before. He's doing fantastic work. I just wanted to thank Jamie for his extraordinary work for the Welsh language in our community, for his dedication to Canolfan Soar—he really built that with me—and, most importantly of all, for his friendship and his love over the years. We have faced several challenges over the years in terms of the Welsh language and our society. I want to congratulate him on what he's doing, and thank him, and wish him well on the rest of his journey. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766986 193 Cy 2026-07-08T15:11:58 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=6120&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=6120&l=en 260708-4 4. Datganiadau 90 eiliad 4. 90-second Statements C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Ac yn olaf, Huw Irranca-Davies. And finally, Huw Irranca-Davies. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766987 194 En 2026-07-08T15:12:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=6122&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=6122&l=cy 260708-4 4. Datganiadau 90 eiliad 4. 90-second Statements C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Irranca-Davies, Huw Diolch, Ddirprwy Lywydd. I rise today to mark a momentous milestone in the history of Welsh maritime rescue, the sixtieth anniversary of the Port Talbot RNLI lifeboat station, which first established its vital inshore presence on Aberavon beach back in 1966. For six decades, the brave men and women of Port Talbot have protected our coastal communities. When the pager sounds, day or night, they leave the safety of their homes to brave the unpredictable waters of the Bristol channel. They embody the very best of public service and selflessness. But a lifeboat station is far more than its heroic sea crew. It's an entire ecosystem of dedication. We extend the deepest thanks of this Senedd to every single individual who keeps the service running: the shore crew, the fundraisers, the shop volunteers, the trustees. Their unwavering commitment behind the scenes saves lives. We pay tribute to the station's present and past presidents, and all the supporters who have steered Port Talbot RNLI through challenges and triumphs. Whether navigating the treacherous surf or raising vital funds to keep this station running, the community's generosity has never faltered. Six decades of service is a remarkable legacy of lives saved and families kept together. Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n codi heddiw i nodi carreg filltir arwyddocaol yn hanes achub morwrol yng Nghymru, sef pen-blwydd gorsaf bad achub RNLI Port Talbot yn 60 oed, gorsaf bad achub a sefydlodd ei phresenoldeb arfordirol allweddol yn gyntaf ar draeth Aberafan yn ôl ym 1966. Am chwe degawd, mae dynion a menywod dewr Port Talbot wedi diogelu ein cymunedau arfordirol. Pan fydd larwm y galwr yn canu, ddydd neu nos, maent yn gadael diogelwch eu cartrefi i herio dyfroedd anrhagweladwy môr Hafren. Maent yn ymgorffori'r gorau mewn gwasanaeth cyhoeddus anhunanol. Ond mae gorsaf bad achub yn llawer mwy na'i chriw môr arwrol. Mae'n ecosystem gyfan o ymroddiad. Estynnwn ddiolch diffuant y Senedd hon i bob unigolyn sy'n cadw'r gwasanaeth i fynd: y criw ar y tir, y rhai sy'n codi arian, gwirfoddolwyr y siop, yr ymddiriedolwyr. Mae eu hymrwymiad diwyro y tu ôl i'r llenni'n achub bywydau. Talwn deyrnged i lywyddion presennol a blaenorol yr orsaf, a'r holl gefnogwyr sydd wedi llywio RNLI Port Talbot drwy heriau a buddugoliaethau. Boed yn llywio'r tonnau peryglus neu'n codi arian hanfodol i gadw'r orsaf hon i fynd, nid yw haelioni'r gymuned erioed wedi diffygio. Mae chwe degawd o wasanaeth yn waddol rhyfeddol o fywydau wedi'u hachub a theuluoedd wedi'u cadw'n gyfan. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766992 195 Cy 2026-07-08T15:13:15 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=6197&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=6197&l=en 260708-4 4. Datganiadau 90 eiliad 4. 90-second Statements C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Irranca-Davies, Huw Diolch o galon i wirfoddolwyr bad achub Port Talbot.  A big thank you to the Port Talbot lifeboat volunteers. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766993 196 En 2026-07-08T15:13:20 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=6202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=6202&l=cy 260708-4 4. Datganiadau 90 eiliad 4. 90-second Statements C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Irranca-Davies, Huw Thank you all for 60 years of bravery, dedication and unwavering service to Wales. Diolch yn fawr. Diolch i bawb am 60 mlynedd o ddewrder, ymroddiad a gwasanaeth diwyro i Gymru. Diolch yn fawr. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766994 197 Cy 2026-07-08T15:13:27 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=6209&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=6209&l=en 260708-4 4. Datganiadau 90 eiliad 4. 90-second Statements C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch yn fawr iawn i chi.  Thank you all very much.  16084 7 2026-07-08T13:30:00 766998 198 Cy 2026-07-08T15:13:28 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=6210&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=6210&l=en 260708-5 5. Dadl Deddfwriaethol Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Bil ar rianta corfforaethol 5. Member’s Legislative Debate under Standing Order 11.21(iv): A Bill on corporate parenting C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Eitem 5, dadl ddeddfwriaethol Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv), Bil ar rianta corfforaethol. Galwaf ar Sarah Cooper-Lesadd i'w wneud y cynnig.  Item 5, a Member's legislative debate under Standing Order 11.21(iv), a Bill on corporate parenting. I call on Sarah Cooper-Lesadd to move the motion.  16084 7 2026-07-08T13:30:00 766999 199 Cy 260708-5 5. Dadl Deddfwriaethol Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Bil ar rianta corfforaethol 5. Member’s Legislative Debate under Standing Order 11.21(iv): A Bill on corporate parenting I Cynnig NDM9260 Sarah Cooper-Lesadd [R] Cefnogwyd gan Laura Anne Jones, Nigel Williams, Steve Bayliss, Benjamin Hodge Mckenna, Joshua Kim, Dan Thomas, Carmelo Colasanto, Art Wright, David Hughes, John Clark, Iain McIntosh, David Mills, Claire Archibald, Paul Marr, Tom Montgomery, Cristiana Emsley, Andrew Griffin, Mair Rowlands Cynnig bod y Senedd: 1. Yn nodi cynnig ar gyfer Bil ar rianta corfforaethol yng Nghymru. 2. Yn nodi mai pwrpas y Bil fyddai cryfhau ac ehangu cyfrifoldebau rhianta corfforaethol yng Nghymru, gan gynnwys: a) estyn cyfrifoldebau rhianta corfforaethol ffurfiol y tu hwnt i awdurdodau lleol i ystod ehangach o gyrff cyhoeddus, byrddau iechyd ac asiantaethau sy'n gweithredu yng Nghymru, o fewn cymhwysedd deddfwriaethol y Senedd, gan adlewyrchu'r dull a gymerwyd yn Neddf Lles Plant ac Ysgolion 2026 yn Lloegr; b) gosod dyletswydd statudol ar y cyrff hynny i fod yn wyliadwrus o effeithiau andwyol ar lesiant plant sy'n derbyn gofal a phobl sy'n gadael gofal a gweithredu i liniaru'r effeithiau hynny; ac c) sicrhau bod plant a phobl ifanc sydd â phrofiad o fod mewn gofal yng Nghymru yn elwa o amddiffyniadau rhianta corfforaethol sydd o leiaf yr un mor gryf â'r rhai sydd ar gael mewn mannau eraill yn y Deyrnas Unedig, o ystyried bod estyn rhianta corfforaethol yng Nghymru yn ehangach yn dibynnu ar hyn o bryd ar siarter wirfoddol yn hytrach na dyletswydd statudol. Motion NDM9260 Sarah Cooper-Lesadd [R] Supported by Laura Anne Jones, Nigel Williams, Steve Bayliss, Benjamin Hodge Mckenna, Joshua Kim, Dan Thomas, Carmelo Colasanto, Art Wright, David Hughes, John Clark, Iain McIntosh, David Mills, Claire Archibald, Paul Marr, Tom Montgomery, Cristiana Emsley, Andrew Griffin, Mair Rowlands To propose that the Senedd: 1. Notes a proposal for a Bill on corporate parenting in Wales. 2. Notes that the purpose of the Bill would be to strengthen and expand corporate parenting responsibilities in Wales, including to: a) extend formal corporate parenting responsibilities beyond local authorities to a wider range of public bodies, health boards and agencies operating in Wales, within the Senedd’s legislative competence, reflecting the approach taken in the Children’s Wellbeing and Schools Act 2026 in England; b) place a statutory duty on those bodies to be alert to, and to act to mitigate, adverse impacts on the wellbeing of looked-after children and care leavers; and c) ensure that care-experienced children and young people in Wales benefit from corporate parenting protections at least as strong as those available elsewhere in the United Kingdom, given that the wider extension of corporate parenting in Wales currently rests on a voluntary charter rather than statutory duty. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767000 200 Cy 260708-5 5. Dadl Deddfwriaethol Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Bil ar rianta corfforaethol 5. Member’s Legislative Debate under Standing Order 11.21(iv): A Bill on corporate parenting I Cynigiwyd y cynnig. Motion moved. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767002 201 En 2026-07-08T15:13:48 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=6230&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=6230&l=cy 260708-5 5. Dadl Deddfwriaethol Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Bil ar rianta corfforaethol 5. Member’s Legislative Debate under Standing Order 11.21(iv): A Bill on corporate parenting C 12167 12167 Sarah Cooper-Lesadd AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12167 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12167 Cooper-Lesadd, Sarah I would like to record my profound thanks to my friend Terry Galloway. Terry is a care leaver whose guidance has been absolutely invaluable. I bring this debate forward to ensure care-experienced children in Wales benefit from corporate parenting protections at least as strong as anywhere else in the UK. This Senedd proudly took the lead to remove profit from children's care, a defining choice where we rightfully diverged from England. But while we led on removing profit, we have lagged behind on statutory protection. The Children's Wellbeing and Schools Act 2026 places strict statutory corporate parenting duties on non-devolved bodies like police and youth justice. A care leaver is legally protected by them, yet our own devolved bodies, crucially our local health boards, are let completely off the hook, bound only by a voluntary charter that they sign only if they choose to. The Government's policy is to demand devolution of policing and justice to Wales. Set aside whether one agrees; devolve those forces tomorrow and the statutory duty to look out for a care leaver simply falls away. Whatever you believe about where power should sit, this isn't about this. Our most vulnerable children should not pay the price. So, I challenge the Deputy Minister to answer: would devolution carry this protection across or dissolve it into a charter? Hoffwn gofnodi fy niolch diffuant i fy ffrind Terry Galloway. Mae Terry yn rhywun sydd wedi gadael gofal y mae ei arweiniad wedi bod yn gwbl amhrisiadwy. Rwy'n cyflwyno'r ddadl hon er mwyn sicrhau bod plant sydd â phrofiad o ofal yng Nghymru yn elwa o amddiffyniadau rhianta corfforaethol sydd o leiaf cyn gryfed ag yn unrhyw le arall yn y DU. Roedd y Senedd hon yn falch o arwain i gael gwared ar elw o ofal plant, dewis diffiniol lle gwnaethom wahanu oddi wrth Loegr, a hynny'n briodol. Ond er ein bod wedi arwain ar gael gwared ar elw, rydym wedi llusgo ar ei hôl hi ar amddiffyniad statudol. Mae Deddf Lles Plant ac Ysgolion 2026 yn gosod dyletswyddau rhianta corfforaethol statudol llym ar gyrff nad ydynt wedi'u datganoli fel yr heddlu a chyfiawnder ieuenctid. Mae rhywun sy'n gadael gofal yn cael ei amddiffyn yn gyfreithiol ganddynt, ond ni chaiff ein cyrff datganoledig ni ein hunain, na'n byrddau iechyd lleol, yn allweddol, eu gwneud yn atebol mewn unrhyw fodd, a hwythau ond wedi'u rhwymo gan siarter wirfoddol y gallant ddewis ei llofnodi ai peidio. Polisi'r Llywodraeth yw galw am ddatganoli plismona a chyfiawnder i Gymru. Cytuno neu beidio, os datganolir y grymoedd hynny yfory, mae'r ddyletswydd statudol i ofalu am rai sy'n gadael gofal yn diflannu. Beth bynnag yw eich barn ynglŷn â ble y dylai pŵer fod, nid dyna yw hyn. Ni ddylai ein plant mwyaf agored i niwed dalu'r pris. Felly, rwy'n herio'r Dirprwy Weinidog i ateb: a fyddai datganoli'n cario'r amddiffyniad hwn drosodd neu'n ei ddirymu'n siarter? 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766955 202 En 2026-07-08T15:15:10 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=6312&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=6312&l=cy 260708-5 5. Dadl Deddfwriaethol Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Bil ar rianta corfforaethol 5. Member’s Legislative Debate under Standing Order 11.21(iv): A Bill on corporate parenting C 12167 12167 Sarah Cooper-Lesadd AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12167 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12167 Cooper-Lesadd, Sarah I understand that Government say the voluntary charter is better because it can reach private and third sector bodies that legislation cannot, but let us be honest about how private organisations behave. They follow the law not a leaflet, so the charter's breadth is precisely its weakness—it reaches widely because it demands less. Keep it for the bodies we cannot compel, but for our health boards and NHS trusts, the bodies we can bind, a care leaver deserves the duty the law enforces, not a promise quietly set aside. We do not leave safeguarding to goodwill, so we should not leave corporate parenting to it either. The Counsel General leaned heavily on one specific defence: that part 6 of the code of practice is being revisited with a new chapter on corporate parenting to be laid later this year. I must tell the Chamber that this defence is a dead end. By law, its scope is strictly limited. It applies solely to local authorities exercising social services functions. It cannot legally impose a single duty on a health board.  Local authorities are already under a statutory corporate parenting duty. This achieves absolutely nothing for a young person failed by the NHS. The Government cannot expand the scope of this code; only primary legislation passed by this Senedd can. And I hope no-one offers me yet another review, because, in 2023, the Senedd's own committee looked at exactly this, and asked a question titled, 'If not now, then when?' Three years on, we are still answering 'not yet'. The legal reality is clear: the most robust mechanism is an Act of the Senedd, one that either imposes duties directly or requires Ministers to bring regulations that we can subsequently shape together. Section 23 of the English Act already provides wording that could be adapted for our devolved bodies. The power is ours; it was always ours. No duty is entirely immune from judicial review, but that risk is not managed by inaction, but by drafting duties clearly with ascertainable standards and robust targets. That is a reason to legislate carefully, not an excuse to avoid legislating at all. The risk we face by doing nothing is we are simply paying different parts of the system to manage a crisis we failed to prevent. We are not saving money by relying on voluntary charters, and far, far, far more importantly, we save a life from avoidable suffering, because this, above all else, is not a monetary question, but a moral question. These are children who do not have what we had. The average young person in Wales leaves the parental home at 24, but many care leavers are forced out at 18—it is a sheer cliff edge that I would have faced—with no parents to catch them when they fall. Leaving care is a predictable route into destitution, with one in four care leavers ending up homeless. The Children, Young People and Education Committee asked us, 'Would any of us claiming the system works be happy for our own child to be cared for by that system?' I certainly would not. Would you? I will be honest about the journey this motion has taken to reach the floor today. When I first tabled it, I did not feel the broad support across the Chamber. But that has since changed, and I am genuinely deeply grateful to those who broke rank, did the right thing and put their names to it. I single none of them out, except to thank them sincerely. But I would gently say this: the moral case for strengthening care-experienced children's rights did not suddenly become true last week. It was always true. The reaction to this week has shown that the public appetite for this is massive. It is the very reason they need statutory duties the system is legally bound to honour, not a voluntary promise it may choose to keep. Some may ask whether this is the moment, whether, amongst all the pressures on the Senedd, this is the priority. But my answer to them would be: if not now, then when? For a care-experienced child at the cliff edge, there is no 'later'. Their childhood is not on hold while we find a better time. Each year we wait is another year of young people falling through a gap we already know how to close. After all, it is not just about words, but about actions, signalling to care leavers in law that they matter. Sometimes you do have to legislate in order to send a signal to care leavers that their rights are enshrined in law, and I believe that that is really significant, no matter what the voluntary charter says. Remember, the law is our living word, our living promise, and the law, ultimately, outlasts us all. Rwy'n deall bod y Llywodraeth yn dweud bod y siarter wirfoddol yn well am ei bod yn gallu cyrraedd cyrff preifat a thrydydd sector na all deddfwriaeth eu cyrraedd, ond gadewch inni fod yn onest ynglŷn â sut y mae sefydliadau preifat yn ymddwyn. Dilyn y gyfraith nid taflen a wnânt, felly ehangder y siarter yw ei gwendid—mae'n cyrraedd yn eang oherwydd ei bod yn gofyn am lai. Cadwch hi ar gyfer y cyrff na allwn eu gorfodi, ond ar gyfer ein byrddau iechyd ac ymddiriedolaethau'r GIG, y cyrff y gallwn eu rhwymo, mae rhywun sy'n gadael gofal yn haeddu'r ddyletswydd y mae'r gyfraith yn ei gorfodi, nid addewid wedi'i anghofio'n ddistaw bach. Nid ydym yn gadael i ddiogelu fod yn fater o ewyllys da, felly ni ddylem adael i rianta corfforaethol fod yn fater o ewyllys da chwaith. Fe wnaeth y Cwnsler Cyffredinol bwyso'n drwm ar un amddiffyniad penodol: fod rhan 6 o'r cod ymarfer yn cael ei ailystyried gyda phennod newydd ar rianta corfforaethol i'w chyflwyno yn ddiweddarach eleni. Rhaid imi ddweud wrth y Siambr nad yw'r amddiffyniad hwn yn arwain i unman. Yn ôl y gyfraith, mae ei gwmpas yn gyfyngedig iawn. Mae'n berthnasol i awdurdodau lleol wrth iddynt arfer swyddogaethau gwasanaethau cymdeithasol yn unig. Ni all osod unrhyw ddyletswydd gyfreithiol ar fwrdd iechyd.  Mae gan awdurdodau lleol ddyletswydd rhianta corfforaethol statudol eisoes. Nid yw hyn yn cyflawni unrhyw beth i berson ifanc a gafodd gam gan y GIG. Ni all y Llywodraeth ehangu cwmpas y cod hwn; dim ond deddfwriaeth sylfaenol a gaiff ei phasio gan y Senedd hon all wneud hynny. Ac rwy'n gobeithio na fydd neb yn cynnig adolygiad arall i mi, oherwydd, yn 2023, edrychodd pwyllgor y Senedd ei hun ar yr union fater hwn, a gofynnodd gwestiwn, 'Os nad nawr, pryd?' Dair blynedd yn ddiweddarach, rydym yn dal i ateb 'ddim eto'. Mae'r realiti gyfreithiol yn glir: y mecanwaith mwyaf cadarn yw Deddf y Senedd, un sydd naill ai'n gosod dyletswyddau'n uniongyrchol neu'n ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion gyflwyno rheoliadau y gallwn eu siapio gyda'n gilydd wedyn. Mae adran 23 o'r Ddeddf yn Lloegr eisoes yn darparu geiriad y gellid ei addasu ar gyfer ein cyrff datganoledig. Mae'r pŵer gennym, ac wedi bod o'r dechrau. Nid oes unrhyw ddyletswydd yn gwbl ddiogel rhag adolygiad barnwrol, ond ni reolir y risg honno drwy ddiffyg gweithredu, ond drwy ddrafftio dyletswyddau'n glir gyda safonau canfyddadwy a thargedau cadarn. Mae hynny'n rheswm dros ddeddfu'n ofalus, nid esgus dros osgoi deddfu o gwbl. Y risg a wynebwn drwy wneud dim yw ein bod ni'n talu gwahanol rannau o'r system i reoli argyfwng rydym wedi methu ei atal. Nid ydym yn arbed arian drwy ddibynnu ar siarteri gwirfoddol, ac yn llawer pwysicach, rydym yn achub rhywun rhag dioddefaint y gellir ei osgoi, oherwydd nid cwestiwn ariannol yw hwn, ond cwestiwn moesol. Mae'r rhain yn blant nad oes ganddynt yr hyn a gawsom ni. Ar gyfartaledd, bydd unigolyn ifanc yng Nghymru yn gadael cartref eu rhieni yn 24 oed, ond mae llawer o bobl sy'n gadael gofal yn cael eu gorfodi allan yn 18 oed—mae'n ymyl clogwyn serth y buaswn i wedi ei wynebu—heb rieni i'w dal pan fyddant yn cwympo. Mae gadael gofal yn llwybr rhagweladwy i amddifadedd, gydag un o bob pedwar sy'n gadael gofal yn profi digartrefedd. Gofynnodd y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg i ni, 'A fyddai unrhyw un ohonom sy'n honni bod y system yn gweithio yn hapus i'n plentyn ein hunain gael gofal gan y system honno?' Yn bendant, ni fuaswn i. A fyddech chi? Fe fyddaf yn onest am daith y cynnig hwn i gyrraedd y llawr heddiw. Pan wneuthum ei gyflwyno gyntaf, nid oeddwn yn teimlo'r gefnogaeth eang ar draws y Siambr. Ond mae hynny wedi newid ers hynny, ac rwy'n wirioneddol ddiolchgar i'r rhai a dorrodd y rhengoedd, a wnaeth y peth iawn a'i gefnogi. Nid wyf am enwi neb yn unigol, dim ond diolch yn ddiffuant iddynt. Ond hoffwn ddweud hyn yn ofalus: nid yw'r achos moesol dros gryfhau hawliau plant â phrofiad o ofal wedi dod yn wir yn sydyn dros yr wythnos ddiwethaf. Roedd bob amser yn wir. Mae'r ymateb i'r wythnos hon wedi dangos bod yr awydd cyhoeddus am hyn yn enfawr. Dyma'r union reswm pam y mae angen dyletswyddau statudol y mae'r system wedi'u rhwymo gan y gyfraith i'w parchu, nid addewid gwirfoddol y gall ddewis ei gadw. Efallai y bydd rhai'n gofyn ai dyma'r foment, ai dyma, ynghanol yr holl bwysau ar y Senedd, yw'r flaenoriaeth. Ond fy ateb iddynt hwy fyddai: os nad nawr, pryd? I blentyn sydd â phrofiad o ofal ar ymyl y clogwyn, nid oes 'yn nes ymlaen' i'w gael. Nid yw eu plentyndod yn aros yn yr unfan tra byddwn ni'n dod o hyd i amser gwell. Mae pob blwyddyn y byddwn ni'n aros yn flwyddyn arall o bobl ifanc yn syrthio drwy fwlch y gwyddom eisoes sut i'w gau. Wedi'r cyfan, mae'n ymwneud â mwy na geiriau'n unig, ond â gweithredoedd, gan ddangos mewn cyfraith i bobl ifanc sy'n gadael gofal eu bod yn bwysig. Weithiau mae'n rhaid ichi ddeddfu er mwyn dangos i bobl ifanc sy'n gadael gofal fod eu hawliau wedi'u hymgorffori yn y gyfraith, ac rwy'n credu bod hynny'n wirioneddol arwyddocaol, ni waeth beth y mae'r siarter wirfoddol yn ei ddweud. Cofiwch, y gyfraith yw ein gair byw, ein haddewid byw, ac mae'r gyfraith, yn y pen draw, yn para ar ein holau ni oll. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766962 203 En 2026-07-08T15:20:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=6602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=6602&l=cy 260708-5 5. Dadl Deddfwriaethol Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Bil ar rianta corfforaethol 5. Member’s Legislative Debate under Standing Order 11.21(iv): A Bill on corporate parenting C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766965 204 Cy 2026-07-08T15:20:21 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=6623&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=6623&l=en 260708-5 5. Dadl Deddfwriaethol Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Bil ar rianta corfforaethol 5. Member’s Legislative Debate under Standing Order 11.21(iv): A Bill on corporate parenting C 12186 12186 Beca Brown AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12186 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12186 Brown, Beca Os caf i ddiolch yn fawr iawn, i ddechrau, i Sarah Cooper-Lesadd am ddod â'r ddadl yma gerbron heddiw yma. Mae pobl ifanc sydd â phrofiad o ofal ymhlith y mwyaf agored i niwed yn ein cymdeithas. Mae llawer ohonynt wedi profi caledi sylweddol, trawma ac ansefydlogrwydd cyn iddynt hyd yn oed gyrraedd oedolaeth. I ormod ohonynt, nid yw'r heriau hynny'n bodoli ar wahân i'w gilydd. Yn aml, mae eu profiadau'n groestoriadol, wedi'u llywio gan ffactorau megis tlodi, anabledd, anghenion iechyd meddwl, ethnigrwydd, hunaniaeth ac amgylchiadau eraill a all greu rhwystrau ychwanegol drwy gydol eu bywydau. If I could thank, first of all, Sarah Cooper-Lesadd very much for bringing this debate before us today. Care-experienced young people are amongst some of the most vulnerable in our society. Many of them have experienced significant hardship, trauma and instability before they've even reached adulthood. For too many of them, those challenges are indivisible. Often, their experiences are intersectional, steered by factors such as poverty, disability, mental health needs, ethnicity, identity and other circumstances that can create additional lifelong barriers. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766981 205 En 2026-07-08T15:20:58 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=6660&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=6660&l=cy 260708-5 5. Dadl Deddfwriaethol Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Bil ar rianta corfforaethol 5. Member’s Legislative Debate under Standing Order 11.21(iv): A Bill on corporate parenting C 12186 12186 Beca Brown AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12186 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12186 Brown, Beca That is why corporate parenting is so important. It is not simply a statutory responsibility or a set of duties to be completed, it is about recognising that, as a society, we have a responsibility to stand alongside care-experienced children and young people to advocate for them and create opportunities for them and to provide the consistency and the support that every child deserves. However, we must be honest about whether our current arrangements are meeting that ambition. A young person does not stop needing support simply because they reach a particular birthday. The transition to adulthood is challenging for any young person, but for those who have experienced the care system, that transition often comes with additional pressures and without the family networks that many of their peers rely upon. We can see the consequences of that reflected in the evidence. Around one in four adults in prison in Wales has a care background, and research has found that, by the age of 24, around 15 per cent of people who have been in care have received a custodial sentence, compared with just 1 per cent of those who have not. Those figures should concern every one of us, and they are absolutely not a reflection of the potential of care-experienced young people. They are a reminder of what can happen when vulnerable young people do not receive the consistent support they need as they move into adulthood. Our ambition should be to ensure that no care-experienced young person loses access to meaningful support simply because they reach a certain age. Extending the age at which local authorities retain formal responsibility to 25 for all care leavers, rather than limiting extended support to those in education or training, would better reflect the realities of the transition to adulthood and provide a more consistent and a more compassionate offer of support. We should aspire to a system in which every local authority consistently delivers the highest standard of support for care-experienced children and young people, with clear accountability where those standards are not met. Care-experienced young people have been asking for years who is held accountable when these duties are not fulfilled. Corporate parenting must mean more than words on a page, it must mean a genuine commitment that every care-experienced child and young person receives the support, stability and opportunities they need to thrive. Diolch yn fawr. Dyna pam y mae rhianta corfforaethol mor bwysig. Nid cyfrifoldeb statudol neu set o ddyletswyddau i'w cwblhau yn unig mohono, mae'n ymwneud â chydnabod bod gennym gyfrifoldeb i sefyll ochr yn ochr â phlant a phobl ifanc sydd â phrofiad o ofal i eirioli drostynt a chreu cyfleoedd iddynt ac i ddarparu'r cysondeb a'r gefnogaeth y mae pob plentyn yn ei haeddu. Fodd bynnag, rhaid inni fod yn onest ynglŷn ag a yw ein trefniadau presennol yn bodloni'r uchelgais hwnnw. Nid yw unigolyn ifanc yn rhoi'r gorau i fod angen cymorth ddim ond am eu bod yn cyrraedd pen-blwydd penodol. Mae newid i fod yn oedolyn yn heriol i unrhyw unigolyn ifanc, ond i'r rhai sydd wedi cael profiad o'r system ofal, mae'r newid hwnnw'n aml yn dod â phwysau ychwanegol yn ei sgil a heb y rhwydweithiau teuluol y mae llawer o'u cyfoedion yn dibynnu arnynt. Gallwn weld canlyniadau hynny wedi'u hadlewyrchu yn y dystiolaeth. Mae gan oddeutu un o bob pedwar oedolyn yn y carchar yng Nghymru gefndir o ofal, ac mae ymchwil wedi canfod, erbyn 24 oed, fod tua 15 y cant o bobl sydd wedi bod mewn gofal wedi cael dedfryd o garchar, o gymharu â dim ond 1 y cant o'r rhai heb fod mewn gofal. Dylai'r ffigurau hynny beri pryder i bob un ohonom, ac nid ydynt mewn unrhyw fodd yn adlewyrchiad o botensial pobl ifanc sydd â phrofiad o ofal. Maent yn ein hatgoffa o'r hyn a all ddigwydd pan nad yw pobl ifanc agored i niwed yn cael y gefnogaeth gyson sydd ei hangen arnynt wrth iddynt dyfu'n oedolion. Dylai ein huchelgais gynnwys sicrhau nad oes unrhyw unigolyn ifanc sydd â phrofiad o ofal yn colli mynediad at gymorth ystyrlon ddim ond am eu bod yn cyrraedd oedran penodol. Byddai ymestyn yr oedran pan fo awdurdodau lleol yn cadw cyfrifoldeb ffurfiol i 25 oed ar gyfer pob unigolyn sy'n gadael gofal, yn hytrach na chyfyngu cymorth estynedig i'r rhai sydd mewn addysg neu hyfforddiant, yn adlewyrchu realiti'r newid i fod yn oedolion yn well ac yn darparu cynnig mwy cyson a mwy tosturiol o gefnogaeth. Dylem anelu at system lle mae pob awdurdod lleol yn darparu'r safon uchaf o gymorth i blant a phobl ifanc sydd â phrofiad o ofal, gydag atebolrwydd clir lle nad yw'r safonau hynny'n cael eu bodloni. Mae pobl ifanc sydd â phrofiad o ofal wedi bod yn gofyn ers blynyddoedd pwy sy'n atebol pan na chaiff y dyletswyddau hyn eu cyflawni. Rhaid i rianta corfforaethol olygu mwy na geiriau ar dudalen, rhaid iddo olygu ymrwymiad gwirioneddol fod pob plentyn ac unigolyn ifanc sydd â phrofiad o ofal yn cael y gefnogaeth, y sefydlogrwydd a'r cyfleoedd sydd eu hangen arnynt i ffynnu. Diolch yn fawr. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766985 206 En 2026-07-08T15:23:32 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=6814&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=6814&l=cy 260708-5 5. Dadl Deddfwriaethol Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Bil ar rianta corfforaethol 5. Member’s Legislative Debate under Standing Order 11.21(iv): A Bill on corporate parenting C 5113 5113 Nigel Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5113 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5113 Williams, Nigel Diolch, Sarah. And diolch, Beca, as well. Llywydd, the measure of any parent is simple: when a child says they are being hurt, do you listen and do you act? For one young girl, the answer from too many adults was 'no'. I want to speak today about corporate parenting and what it really means in practice, not as a policy but as a responsibility. I want to begin with a case. It's anonymised, but it's real and it's deeply personal to me and my family. In fact, it's the actual reason I became involved in politics in the first place many years ago. A young girl grew up in a household defined not by care but by control, violence and abuse. Like many children living in fear, she did not always have the words to explain what was happening, but there were signs. Changes in behaviour, fear without explanation—those signs were seen but they weren't acted on. When she finally disclosed what had happened to her, the system should have stepped in to protect her, but instead, she encountered disbelief, pressure and silence. At one point, she was even persuaded to retract her statement. Years later, she found the courage to come forward again, this time with evidence from another child, and still no prosecution, no day in court, just the decision: no further action. Llywydd, this is not simply a failure of process, it is a failure of responsibility, because if the state acts as a parent to vulnerable children, then it must do what every good parent would do, and that's listen, notice and believe, and, where necessary, act. That's why this debate today matters. Children do not experience services in silos, far from it. They don't care whether it's a local authority, a health board, the police or another agency. They simply need someone to protect them. In the case I described, warning signs existed across the years and across agencies, but no-one joined the dots together. No-one acted decisively enough. That's exactly why stronger corporate parenting duties matter, because this is not just about structures, it's about culture—a culture that listens to children, a culture that understands trauma and a culture that does not wait for perfect evidence before stepping in to protect a child. Because behind every policy is a child, a child who is either heard or ignored, a child who is either believed or dismissed, a child who is either protected or left to face harm alone. When we get that wrong, the consequences can last a lifetime, as I know. So, if we’re all to call ourselves corporate parents, we must meet the standard that that word demands, because a good parent doesn’t look away. A good parent does not wait for someone else to act. A good parent protects their child. That’s the test before us today, and that’s why I support your motion, Sarah. Thank you. Diolch yn fawr. Diolch, Sarah. A diolch, Beca, hefyd. Lywydd, mae'r hyn sy'n mesur unrhyw riant yn syml: pan fydd plentyn yn dweud eu bod yn cael eu brifo, a ydych chi'n gwrando ac yn gweithredu? I un ferch ifanc, yr ateb gan ormod o oedolion oedd 'na'. Rwyf am siarad heddiw am rianta corfforaethol a'r hyn y mae'n ei olygu'n ymarferol, nid fel polisi ond fel cyfrifoldeb. Rwyf am ddechrau gydag achos. Mae'n ddienw, ond mae'n real ac mae'n hynod bersonol i mi a fy nheulu. Mewn gwirionedd, dyma'r gwir reswm y dechreuais gymryd rhan mewn gwleidyddiaeth yn y lle cyntaf flynyddoedd lawer yn ôl. Tyfodd merch ifanc i fyny mewn cartref a ddiffiniwyd nid gan ofal ond gan reolaeth, trais a chamdriniaeth. Fel llawer o blant sy'n byw mewn ofn, nid oedd ganddi'r geiriau bob amser i esbonio beth oedd yn digwydd, ond roedd yna arwyddion. Newid ymddygiad, ofn heb esboniad—gwelwyd yr arwyddion hynny ond ni weithredwyd arnynt. Pan ddatgelodd hi o'r diwedd beth oedd wedi digwydd iddi, dylai'r system fod wedi camu i mewn i'w diogelu, ond yn lle hynny, wynebodd anghrediniaeth, pwysau a distawrwydd. Ar un adeg, cafodd ei pherswadio hyd yn oed i dynnu ei datganiad yn ôl. Flynyddoedd yn ddiweddarach, daeth o hyd i'r dewrder i roi gwybod eto beth oedd wedi digwydd iddi, y tro hwn gyda thystiolaeth gan blentyn arall, ond unwaith eto ni chafwyd erlyniad, dim achos llys, dim ond penderfyniad: dim gweithredu pellach. Lywydd, nid methiant o ran proses yn unig yw hyn, mae'n fethiant o ran cyfrifoldeb, oherwydd os yw'r wladwriaeth yn gweithredu fel rhiant i blant agored i niwed, rhaid iddi wneud yr hyn y byddai pob rhiant da yn ei wneud, sef gwrando, sylwi a chredu, a lle bo angen, gweithredu. Dyna pam y mae'r ddadl hon heddiw yn bwysig. Nid yw plant yn profi gwasanaethau mewn seilos, ymhell o fod. Nid oes ots ganddynt ai awdurdod lleol, bwrdd iechyd, yr heddlu neu asiantaeth arall sy'n camu i'r adwy. Y cyfan y maent ei angen yw rhywun i'w diogelu. Yn yr achos a ddisgrifiais, roedd arwyddion rhybudd yn bodoli ar draws y blynyddoedd ac ar draws asiantaethau, ond ni wnaeth neb gysylltu'r dotiau. Ni weithredodd neb yn ddigon penderfynol. Dyna'n union pam y mae dyletswyddau rhianta corfforaethol cryfach yn bwysig, am fod hyn yn ymwneud â mwy na strwythurau'n unig, mae'n ymwneud â diwylliant—diwylliant sy'n gwrando ar blant, diwylliant sy'n deall trawma a diwylliant nad yw'n aros am dystiolaeth berffaith cyn camu i mewn i ddiogelu plentyn. Oherwydd y tu ôl i bob polisi mae plentyn, plentyn sy'n cael ei glywed neu ei anwybyddu, plentyn sy'n cael ei gredu neu ei ddiystyru, plentyn sydd naill ai'n cael ei ddiogelu neu ei adael i wynebu niwed ar ei ben ei hun. Pan fyddwn ni'n cael hynny'n anghywir, gall y canlyniadau bara am oes, fel y gwn i. Felly, os ydym i gyd yn mynd i alw ein hunain yn rhieni corfforaethol, rhaid inni fodloni'r safon y mae'r gair hwnnw'n ei fynnu, oherwydd nid yw rhiant da yn troi cefn. Nid yw rhiant da yn aros i rywun arall weithredu. Mae rhiant da yn diogelu eu plentyn. Dyna'r prawf sydd o'n blaenau heddiw, a dyna pam rwy'n cefnogi eich cynnig, Sarah. Diolch yn fawr. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766971 207 En 2026-07-08T15:25:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=6902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=6902&l=cy 260708-5 5. Dadl Deddfwriaethol Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Bil ar rianta corfforaethol 5. Member’s Legislative Debate under Standing Order 11.21(iv): A Bill on corporate parenting C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766990 208 En 2026-07-08T15:26:49 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=7011&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=7011&l=cy 260708-5 5. Dadl Deddfwriaethol Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Bil ar rianta corfforaethol 5. Member’s Legislative Debate under Standing Order 11.21(iv): A Bill on corporate parenting C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766988 209 En 2026-07-08T15:26:48 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=7010&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=7010&l=cy 260708-5 5. Dadl Deddfwriaethol Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Bil ar rianta corfforaethol 5. Member’s Legislative Debate under Standing Order 11.21(iv): A Bill on corporate parenting C 174 174 Lynne Neagle AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=174 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=174 Neagle, Lynne Can I thank Sarah for tabling this debate today, and for the way she's using her lived experience to drive change for care-experienced children and young people? I would have signed in support of it, but was advised that, as I'd submitted a legislative proposal, that would not be possible. I do want to acknowledge the work that was done by the Government in the previous Senedd on the transformation of children's social care, on the elimination of profit, but also the work to listen to young people and to co-produce solutions. Now, I attended all the summits the previous Welsh Government held with care-experienced young people, and it was a privilege to have them share their experiences with us, but it was also a salutary, frustrating and sometimes deeply upsetting experience. In the first one I attended, a workshop on mental health, I met one young person who had had nearly 20 social workers, and it was very clear to me that there is considerable work to do to prevent the care system re-traumatising care-experienced young people. As Cabinet Secretary for Education, I got the opportunity to hear about care-experienced children's experiences in education. I met a young person who had moved to a different foster care placement, and as a result had had to move school rather than their local authority fund their transport costs. That, to me, was a powerful example of a young person being shoehorned into a system rather than a system being designed to meet their needs. The settled education of an already traumatised child was disrupted because of the cost of transport. Now, I think the test for all practitioners should be, 'Would it be good enough for my child?' If the answer is 'no', then it shouldn't be happening. This is what I think genuine commitment to corporate parenting should be about. We do have voluntary charters, but for me, on something so fundamental as the responsibilities we all have to care-experienced children, voluntary is not good enough. All local authorities and health boards have signed up, but if you look for any information on what they've committed to as part of their charters, it is very hard to find. It is not published, and I certainly couldn't find the information for my own health board. So, I think it is now time to look at how we strengthen the protections for looked-after children and care-experienced children and young people. I don't know how the Government intends to vote today, but I hope that the Government will listen to the debate, listen to the strongly held view that we need to do more for our children—and they are all our children—and will commit to working with Sarah on this vital issue. Diolch. A gaf i ddiolch i Sarah am gyflwyno'r ddadl hon heddiw, ac am y ffordd y mae'n defnyddio ei phrofiad bywyd i ysgogi newid i blant a phobl ifanc sydd â phrofiad o ofal? Buaswn wedi ei gefnogi, ond cefais wybod na fyddai hynny'n bosibl am fy mod wedi cyflwyno cynnig deddfwriaethol. Rwyf am gydnabod y gwaith a wnaed gan y Llywodraeth yn y Senedd flaenorol ar drawsnewid gofal cymdeithasol plant, ar ddileu elw, ond hefyd y gwaith i wrando ar bobl ifanc ac i gydgynhyrchu atebion. Nawr, mynychais yr holl uwchgynadleddau a gynhaliwyd gan y Llywodraeth flaenorol gyda phobl ifanc â phrofiad o ofal, ac roedd yn fraint eu cael i rannu eu profiadau gyda ni, ond roedd hefyd yn brofiad sobreiddiol, rhwystredig a gofidus iawn weithiau. Yn yr un cyntaf a fynychais, gweithdy ar iechyd meddwl, cyfarfûm ag unigolyn ifanc a oedd wedi cael bron i 20 o weithwyr cymdeithasol, ac roedd yn amlwg iawn i mi fod cryn dipyn o waith i'w wneud i atal y system ofal rhag aildrawmateiddio pobl ifanc â phrofiad o ofal. Fel Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg, cefais gyfle i glywed am brofiadau plant â phrofiad o ofal mewn addysg. Cyfarfûm ag unigolyn ifanc a oedd wedi symud i leoliad gofal maeth gwahanol, ac o ganlyniad roedd wedi gorfod newid ysgol yn hytrach na bod eu hawdurdod lleol yn ariannu eu costau trafnidiaeth. Roedd hynny, i mi, yn enghraifft bwerus o unigolyn ifanc yn cael ei wasgu i mewn i system yn hytrach na bod system yn cael ei chynllunio i ddiwallu eu hanghenion nhw. Tarfwyd ar addysg sefydlog plentyn a oedd eisoes wedi'u trawmateiddio oherwydd cost trafnidiaeth. Nawr, rwy'n credu mai'r prawf i bob ymarferydd yw, 'A fyddai'n ddigon da i fy mhlentyn i?' Os mai'r ateb yw 'na', ni ddylai ddigwydd. Dyma beth rwy'n credu y dylai ymrwymiad gwirioneddol i rianta corfforaethol ei olygu. Mae gennym siarteri gwirfoddol, ond i mi, ar rywbeth mor sylfaenol â'r cyfrifoldebau sydd gennym i gyd tuag at blant â phrofiad o ofal, nid yw gwirfoddol yn ddigon da. Mae'r holl awdurdodau lleol a byrddau iechyd wedi llofnodi'r siarter, ond os edrychwch am unrhyw wybodaeth am yr hyn y maent wedi ymrwymo iddo'n rhan o'u siarteri, mae'n anodd iawn dod o hyd iddo. Nid yw'n cael ei gyhoeddi, ac yn sicr ni allwn i ddod o hyd i'r wybodaeth ar gyfer fy mwrdd iechyd fy hun. Felly, rwy'n credu ei bod hi'n bryd edrych ar sut y cryfhawn yr amddiffyniadau ar gyfer plant sy'n derbyn gofal a phlant a phobl ifanc sydd â phrofiad o ofal. Nid wyf yn gwybod sut y mae'r Llywodraeth yn bwriadu pleidleisio heddiw, ond rwy'n gobeithio y bydd yn gwrando ar y ddadl, yn gwrando ar y farn gref fod angen inni wneud mwy i'n plant—a'n plant ni ydynt i gyd—ac y bydd yn ymrwymo i weithio gyda Sarah ar y mater hollbwysig hwn. Diolch. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766991 210 En 2026-07-08T15:27:54 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=7076&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=7076&l=cy 260708-5 5. Dadl Deddfwriaethol Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Bil ar rianta corfforaethol 5. Member’s Legislative Debate under Standing Order 11.21(iv): A Bill on corporate parenting C 8734 8734 Sam Rowlands AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8734 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8734 Rowlands, Sam The Welsh Conservatives want to begin by recognising the importance of the proposal in front of us today, and commend the Member for bringing it forward. I had the privilege, Deputy Presiding Officer, of serving on a fostering panel for nearly 10 years in a previous role, and it gives you a real insight as to the importance of the work that takes place in local authorities currently. Of course, corporate parenting, at its best, is about the state acting, when required, as a responsible parent should, with consistency, care, attention, love, compassion and a genuine focus on that child's long-term future—all the things that a birth parent should do, but in all areas. It is reflected in the motion in front of us today. It's quite striking that this seems to be required to take place. I think many people, our constituents, would assume that this role of corporate parenting is already embedded within public bodies across Wales. I think they would be surprised to see a motion like this having to be tabled here today. So, I certainly commend the Member for bringing it forward. I also want to acknowledge the positive role of the 2026 legislation referenced at a UK level, affecting young people in England, the recognition of that as improving those life chances of care-experienced children. And it requires a whole-system approach. It's absolutely right that Wales now considers how best to achieve the same ambition. If stronger corporate parenting responsibilities across public bodies are helping those children in England, then why should we expect anything less for children here in Wales? I absolutely support the principle that every part of the public sector should play its part in improving outcomes for looked-after children and care leavers. I think it's the very least that people would expect. I just want to touch on a point—I appreciate time really is flying for this matter today; it's a 30-minute debate for such an important item today. I'm not sure whether that's usual for Members' legislative proposals, but it does feel like quite a tight timescale, because, whilst I hope there's support for this legislation in this place today, there's also a conversation needed around the implementation of this as well. Because we know public services are stretched at the moment, and it's essential that any new duties are backed by resources, workforce capacity and clear guidance to make it meaningful in practice as well. So, I'd be interested to hear the Government's views on that. Because we cannot simply place new statutory responsibilities on already stretched services and expect better outcomes without giving them the tools to succeed. I think we've seen that happen time and time again when things are agreed in this place, when the resources don't follow to enable things to be enacted fully and properly. So, I will conclude, Deputy Presiding Officer, by saying that we will support this legislative proposal. We're also really keen to engage constructively, as it progresses, to ensure that these duties are matched by the resources and workforce capacity needed to make it effective as well. Diolch yn fawr iawn. Mae'r Ceidwadwyr Cymreig eisiau dechrau drwy gydnabod pwysigrwydd y cynnig sydd o'n blaenau heddiw, a chanmol yr Aelod am ei gyflwyno. Cefais y fraint, Ddirprwy Lywydd, o wasanaethu ar banel maethu am bron i 10 mlynedd mewn rôl flaenorol, ac mae'n rhoi cipolwg go iawn i chi ar bwysigrwydd y gwaith sy'n digwydd mewn awdurdodau lleol ar hyn o bryd. Wrth gwrs, ar ei orau mae rhianta corfforaethol yn ymwneud â'r wladwriaeth yn gweithredu, pan fo angen, fel y dylai rhiant cyfrifol ei wneud, gyda chysondeb, gofal, sylw, cariad, tosturi a ffocws gwirioneddol ar ddyfodol hirdymor y plentyn dan sylw—yr holl bethau y dylai rhiant biolegol ei wneud, ond ym mhob maes. Mae'n cael ei adlewyrchu yn y cynnig sydd o'n blaenau heddiw. Mae'n eithaf trawiadol fod gofyn i hyn ddigwydd. Rwy'n credu y byddai llawer o bobl, ein hetholwyr, yn cymryd yn ganiataol fod rôl rhianta corfforaethol eisoes wedi'i hymgorffori mewn cyrff cyhoeddus ledled Cymru. Rwy'n credu y byddent yn synnu gweld cynnig fel hwn yn gorfod cael ei gyflwyno yma heddiw. Felly, rwy'n sicr yn canmol yr Aelod am ei gyflwyno. Rwyf hefyd eisiau cydnabod rôl gadarnhaol deddfwriaeth 2026 y cyfeirir ati ar lefel y DU, sy'n effeithio ar bobl ifanc yn Lloegr, y gydnabyddiaeth ohoni fel rhywbeth sy'n gwella cyfleoedd bywyd plant â phrofiad o ofal. Ac mae'n galw am ddull system gyfan o weithredu. Mae'n gwbl briodol fod Cymru bellach yn ystyried y ffordd orau o gyflawni'r un uchelgais. Os yw cyfrifoldebau rhianta corfforaethol cryfach ar draws cyrff cyhoeddus yn helpu plant yn Lloegr, pam y dylem ni ddisgwyl unrhyw beth llai i blant yma yng Nghymru? Rwy'n llwyr gefnogi'r egwyddor y dylai pob rhan o'r sector cyhoeddus chwarae ei rhan yn gwella canlyniadau i blant sy'n derbyn gofal a phobl ifanc sy'n gadael gofal. Rwy'n credu mai dyma'r lleiaf y byddai pobl yn ei ddisgwyl. Rwyf am nodi un peth—rwy'n sylweddoli bod yr amser yn hedfan; mae'n ddadl 30 munud ar gyfer eitem mor bwysig heddiw. Nid wyf yn siŵr a yw hynny'n arferol ar gyfer cynigion deddfwriaethol gan Aelodau, ond mae'n teimlo fel amserlen eithaf tynn, oherwydd, er fy mod yn gobeithio bod cefnogaeth i'r ddeddfwriaeth hon yma heddiw, mae angen sgwrs ynghylch gweithredu hyn hefyd. Oherwydd fe wyddom fod gwasanaethau cyhoeddus dan bwysau ar hyn o bryd, ac mae'n hanfodol fod unrhyw ddyletswyddau newydd yn cael eu cefnogi gan adnoddau, capasiti gweithlu a chanllawiau clir i'w gwneud yn ystyrlon yn ymarferol hefyd. Felly, hoffwn glywed barn y Llywodraeth ar hynny. Oherwydd ni allwn osod cyfrifoldebau statudol newydd ar wasanaethau sydd eisoes dan bwysau a disgwyl canlyniadau gwell heb roi adnoddau iddynt lwyddo. Rwy'n credu ein bod wedi gweld hynny'n digwydd dro ar ôl tro pan fydd pethau'n cael eu cytuno yn y lle hwn, pan nad yw'r adnoddau'n dilyn i alluogi i bethau gael eu gweithredu'n llawn ac yn briodol. Felly, rwyf am ddod i ben, Ddirprwy Lywydd, drwy ddweud y byddwn yn cefnogi'r cynnig deddfwriaethol hwn. Rydym hefyd yn awyddus iawn i ymgysylltu'n adeiladol, wrth iddo fynd rhagddo, i sicrhau bod yr adnoddau a'r capasiti gweithlu sydd eu hangen yno hefyd i'w wneud yn effeithiol. Diolch yn fawr iawn. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767001 211 En 2026-07-08T15:30:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=7202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=7202&l=cy 260708-5 5. Dadl Deddfwriaethol Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Bil ar rianta corfforaethol 5. Member’s Legislative Debate under Standing Order 11.21(iv): A Bill on corporate parenting C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767005 212 Cy 2026-07-08T15:33:17 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=7399&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=7399&l=en 260708-5 5. Dadl Deddfwriaethol Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Bil ar rianta corfforaethol 5. Member’s Legislative Debate under Standing Order 11.21(iv): A Bill on corporate parenting C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch. Ac yn olaf, Jane Dodds. Thank you. And finally, Jane Dodds. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767007 213 En 2026-07-08T15:33:18 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=7400&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=7400&l=cy 260708-5 5. Dadl Deddfwriaethol Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Bil ar rianta corfforaethol 5. Member’s Legislative Debate under Standing Order 11.21(iv): A Bill on corporate parenting C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Lywydd. I do really want to start, as many have, by really praising Sarah and the work that you've done. I heard you on Radio Wales this morning, and what an advocate you are—an amazing interview, and you really put it across so clearly. Thank you very much. Diolch yn fawr iawn. I totally support this Bill. Let us just be clear, though, in passing this Bill, it does not require the Government to adopt it, which is a travesty and a tragedy. So, the least I expect the Deputy Minister to say is that this will be taken forward formally by the Government. And may I just say about the Deputy Minister—I do totally respect you—you have an amazingly broad brief. We've called for a Minister specifically for babies, children and young people, and that is what our babies, children and young people here in Wales deserve. So, I hope the Welsh Government will take this back and create another Cabinet role, at a very senior level, for that brief specifically. I've worked, as many of you will know, with children for over 25 years as a social worker. Most were lost, traumatised, desperate for love, and many of them, sadly, could only react by kicking out and feeling in a corner. 'Why do they do that?', many people ask. Because it's actually easier to reject straight away than think they are going to be loved and then find out later that they are not. So, they are immediately judged, they are rejected, they are damaged even more. They are our children. They belong to us. And we, in this Senedd, are responsible for them. There are currently more than 7,000 children in Wales who are looked after, yet their futures are shaped not just by social services but by our schools, our health service, our housing system and the wider public sector. Imagine what it feels like to be cared for by a series of agencies. That's not how it should be. They are our children and we need to provide them, as we've heard, with the highest level of care. You've heard that much of this is agreed across the Siambr, and it's really encouraging to hear that, but I do appeal specifically to the Deputy Minister here today: we must see this enshrined in legislation. We must see you take forward the seriousness that you take—and I know you do—for our babies, children and young people by adopting a ministerial role, so actually we can then give all of the issues that we want to give to that specific role. So, I look forward to hearing from the Minister, and once again I pay tribute to Sarah. Diolch yn fawr iawn. Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Rwyf eisiau dechrau, fel y mae llawer wedi gwneud, drwy ganmol Sarah a'r gwaith rydych wedi'i wneud. Fe'ch clywais ar Radio Wales y bore yma, ac am eiriolwr ydych chi—cyfweliad anhygoel, ac fe gyfleoch chi'r neges mor glir. Diolch yn fawr iawn. Rwy'n cefnogi'r Bil hwn yn llwyr. Gadewch inni fod yn glir, serch hynny, wrth basio'r Bil hwn, nad yw'n ei gwneud yn ofynnol i'r Llywodraeth ei fabwysiadu, sy'n drychineb ac yn drasiedi. Felly, y lleiaf rwy'n disgwyl i'r Dirprwy Weinidog ei ddweud yw y bydd y Llywodraeth yn bwrw ymlaen â hyn yn ffurfiol. Ac a gaf i ddweud am y Dirprwy Weinidog—rwy'n eich parchu'n llwyr—mae gennych friff anhygoel o eang. Rydym wedi galw am Weinidog yn benodol ar gyfer babanod, plant a phobl ifanc, a dyna mae ein babanod, plant a phobl ifanc yma yng Nghymru yn ei haeddu. Felly, rwy'n gobeithio y bydd Llywodraeth Cymru yn ystyried hyn ac yn creu rôl Cabinet arall, ar lefel uchel iawn, ar gyfer y briff hwnnw'n benodol. Fe fûm yn gweithio gyda phlant, fel y gŵyr llawer ohonoch, am dros 25 mlynedd fel gweithiwr cymdeithasol. Roedd y rhan fwyaf ar goll, wedi'u trawmateiddio, yn dyheu am gariad, ac yn anffodus, dim ond drwy wylltio a theimlo fel pe baent mewn cornel y gallai llawer ohonynt ymateb. 'Pam eu bod yn gwneud hynny?', mae llawer o bobl yn gofyn. Oherwydd ei bod hi'n haws gwrthod ar unwaith na meddwl y byddant yn cael eu caru ac yna darganfod yn nes ymlaen nad ydynt. Felly, cânt eu barnu ar unwaith, cânt eu gwrthod, cânt eu niweidio hyd yn oed yn fwy. Ein plant ni yw'r rhain. Maent yn perthyn i ni. Ac rydym ni, yn y Senedd hon, yn gyfrifol amdanynt. Ar hyn o bryd, mae mwy na 7,000 o blant yn derbyn gofal yng Nghymru, ond mae eu dyfodol yn cael ei siapio nid yn unig gan wasanaethau cymdeithasol ond gan ein hysgolion, ein gwasanaeth iechyd, ein system dai a'r sector cyhoeddus ehangach. Dychmygwch sut deimlad yw cael gofal gan gyfres o asiantaethau. Nid felly y dylai fod. Maent yn blant i ni ac mae angen inni roi'r lefel uchaf o ofal iddynt, fel y clywsom. Rydych chi wedi clywed pobl ar draws y Siambr yn cytuno â llawer o hyn, ac mae'n galonogol iawn clywed hynny, ond rwy'n apelio'n benodol at y Dirprwy Weinidog yma heddiw: rhaid i hyn gael ei sefydlu mewn deddfwriaeth. Rhaid inni eich gweld yn mynd ati o ddifrif—a gwn eich bod yn cymryd hyn o ddifrif—i weithredu ar ran ein babanod, ein plant a'n pobl ifanc drwy fabwysiadu rôl weinidogol, fel y gallwn roi'r holl faterion y dymunwn eu rhoi i'r rôl benodol honno. Felly, edrychaf ymlaen at glywed gan y Gweinidog, ac unwaith eto, rwy'n talu teyrnged i Sarah. Diolch yn fawr iawn. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766997 214 En 2026-07-08T15:35:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=7502&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=7502&l=cy 260708-5 5. Dadl Deddfwriaethol Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Bil ar rianta corfforaethol 5. Member’s Legislative Debate under Standing Order 11.21(iv): A Bill on corporate parenting C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767003 215 Cy 2026-07-08T15:36:16 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=7578&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=7578&l=en 260708-5 5. Dadl Deddfwriaethol Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Bil ar rianta corfforaethol 5. Member’s Legislative Debate under Standing Order 11.21(iv): A Bill on corporate parenting C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Galwaf ar y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod, Delyth Jewell. I call on the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health, Delyth Jewell. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767004 216 En 2026-07-08T15:36:21 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=7583&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=7583&l=cy 260708-5 5. Dadl Deddfwriaethol Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Bil ar rianta corfforaethol 5. Member’s Legislative Debate under Standing Order 11.21(iv): A Bill on corporate parenting C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health Y Dirprwy Weinidog Gofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod Jewell, Delyth Diolch, Ddirprwy Lywydd. I'd like to begin as well by thanking Sarah for bringing this prominence to corporate parenting. I think that your work in this area has been a credit to the Senedd. So, diolch, Sarah, for that. I want to work with you to make things better in this area. It is a tremendously powerful thing that the needs of care-experienced children and young people have been placed on our agenda so early in this Senedd term. We can't underestimate the difference we can all make to the lives of care-experienced children. This is where our collective corporate parenting role is vital, supporting a child to navigate the transition to adulthood, and that requires the active involvement of key agencies and partners, as has been laid out in this debate. I was struck by the contribution that Beca Brown made last week in another debate, by saying that it takes a village or community to raise a child and how that phrase has to mean something. Because what is our society other than that, that collective responsibility we share to ensure everyone is given a fair chance at life? Now, I have an open mind about what happens in this space. I'm still learning. I want to work with people who have lived this. Legislation is clearly an important lever. I'm absolutely willing to consider that option. The two choices would be—. I don't see them as necessarily binary, either/or. I don't see it as right versus wrong, I see it as right versus right. Because there are very positive aspects to the Welsh setup we have too, which we wouldn't want to lose no matter what happens in the future. Its being voluntary gives it more flexibility, able to encourage innovation, creativity and true buy-in to the concept, rather than simply being an obligation, without organisations possibly truly doing more than the statutory minimum. I'm not saying that that means that we should not consider legislation; I'm just saying what we don't want to lose if we do that. There are also complications, of course, that we would need to get over arising from what is devolved and what isn't. So, what I would want to do is to make sure we get the right balance between strengthening our situation, which we absolutely need to do, and also ensuring that we don't lose that good that's been nurtured in the system that we have, that flexibility that allows organisations to shape their own pledges, to go further than statutory obligations, though I do take the point that Lynne made that, actually, if those pledges are not being communicated very well, then they're not doing the job that they're meant to be doing, are they? Again— Diolch, Ddirprwy Lywydd. Hoffwn innau ddechrau drwy ddiolch i Sarah am daflu'r goleuni hwn ar rianta corfforaethol. Rwy'n credu bod eich gwaith yn y maes hwn wedi bod yn glod i'r Senedd. Felly, diolch am hynny, Sarah. Rwyf am weithio gyda chi i wella pethau yn y maes hwn. Mae'n hynod bwerus fod anghenion plant a phobl ifanc â phrofiad o fod mewn gofal wedi cael eu rhoi ar ein hagenda mor gynnar yn nhymor y Senedd hon. Ni allwn orbwysleisio'r gwahaniaeth y gall pob un ohonom ei wneud i fywydau plant â phrofiad o fod mewn gofal. Dyma lle mae ein rôl gyfunol fel rhieni corfforaethol yn allweddol, gan gefnogi plentyn i lywio'r newid i fod yn oedolyn, ac mae hynny'n galw am gyfranogiad gweithredol asiantaethau a phartneriaid allweddol, fel y nodwyd yn y ddadl hon. Cefais fy nharo gan y cyfraniad a wnaeth Beca Brown yr wythnos diwethaf mewn dadl arall, drwy ddweud ei bod yn cymryd pentref neu gymuned i fagu plentyn a sut y mae'n rhaid i'r ymadrodd hwnnw olygu rhywbeth. Oherwydd beth yw ein cymdeithas heb hynny, y cyfrifoldeb cyfunol hwnnw rydym yn ei rannu i sicrhau bod pawb yn cael cyfle teg mewn bywyd? Nawr, mae gennyf feddwl agored ynglŷn â'r hyn sy'n digwydd yn y cyswllt hwn. Rwy'n dal i ddysgu. Rwyf am weithio gyda phobl sydd wedi byw drwy hyn. Mae deddfwriaeth yn amlwg yn ysgogiad pwysig. Rwy'n fwy na pharod i ystyried yr opsiwn hwnnw. Y ddau ddewis fyddai—. Nid wyf yn ei ystyried yn ddewis deuaidd o reidrwydd, naill ai/neu. Nid wyf yn ei weld fel cywir yn erbyn anghywir, rwy'n ei weld fel cywir yn erbyn cywir. Oherwydd mae agweddau cadarnhaol iawn i'r trefniant sydd gennym yng Nghymru hefyd, na fyddem eisiau eu colli ni waeth beth sy'n digwydd yn y dyfodol. Mae'r ffaith ei fod yn wirfoddol yn rhoi mwy o hyblygrwydd iddo, yn annog arloesi, creadigrwydd a chefnogaeth wirioneddol i'r cysyniad, yn hytrach na bod yn rhwymedigaeth yn unig, lle na fyddai sefydliadau, o bosibl, yn gwneud mwy na'r gofynion sylfaenol statudol. Nid wyf yn dweud bod hynny'n golygu na ddylem ystyried deddfwriaeth; rwyf ond yn nodi'r hyn na fyddem eisiau ei golli pe byddem yn gwneud hynny. Mae cymhlethdodau hefyd, wrth gwrs, y byddai angen inni eu goresgyn yn deillio o'r hyn sydd wedi'i ddatganoli a'r hyn nad yw wedi'i ddatganoli. Felly, yr hyn yr hoffwn ei wneud yw sicrhau ein bod yn cael y cydbwysedd yn iawn rhwng cryfhau ein sefyllfa, rhywbeth y mae gwir angen inni ei wneud, a sicrhau nad ydym yn colli'r daioni sydd wedi'i feithrin yn y system sydd gennym, yr hyblygrwydd sy'n caniatáu i sefydliadau siapio eu haddewidion eu hunain, i fynd ymhellach na rhwymedigaethau statudol, er fy mod yn derbyn y pwynt a wnaeth Lynne, mewn gwirionedd, os nad yw'r addewidion hynny'n cael eu cyfleu'n dda iawn, nid ydynt yn gwneud yr hyn y maent i fod i'w wneud. Unwaith eto— 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767009 217 En 2026-07-08T15:39:05 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=7747&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=7747&l=cy 260708-5 5. Dadl Deddfwriaethol Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Bil ar rianta corfforaethol 5. Member’s Legislative Debate under Standing Order 11.21(iv): A Bill on corporate parenting C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane Will you take an intervention? A wnewch chi dderbyn ymyriad? 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767011 218 En 2026-07-08T15:39:07 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=7749&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=7749&l=cy 260708-5 5. Dadl Deddfwriaethol Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Bil ar rianta corfforaethol 5. Member’s Legislative Debate under Standing Order 11.21(iv): A Bill on corporate parenting C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Yes. Gwnaf. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767012 219 En 2026-07-08T15:39:08 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=7750&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=7750&l=cy 260708-5 5. Dadl Deddfwriaethol Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Bil ar rianta corfforaethol 5. Member’s Legislative Debate under Standing Order 11.21(iv): A Bill on corporate parenting C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane Thank you very much for doing that. Just on that point about should it be voluntary or should it be statutory, if you're a young person and you want to actually hold an agency to account and it's not statutory, what powers does that young person have? Would you agree that that, surely, is where we should be? Diolch yn fawr. Ar y pwynt ynglŷn ag a ddylai fod yn wirfoddol neu a ddylai fod yn statudol, os ydych chi'n unigolyn ifanc ac eisiau dwyn asiantaeth i gyfrif ac nad yw'n statudol, pa bwerau sydd gan yr unigolyn ifanc hwnnw? A fyddech chi'n cytuno mai dyna lle dylem fod? 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767016 220 En 2026-07-08T15:39:27 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=7769&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=7769&l=cy 260708-5 5. Dadl Deddfwriaethol Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Bil ar rianta corfforaethol 5. Member’s Legislative Debate under Standing Order 11.21(iv): A Bill on corporate parenting C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Absolutely. In terms of some of these—. In terms of local authorities, they are statutory obligations, of course. This is about—. I don't disagree at all with what you're saying. I don't. Again, I'm not seeing this as an either/or. I want to make sure that the system that we develop has the good of both, and that's why I want to make sure that we are doing this with care-experienced young people as well. So, no, I don't disagree at all, Jane, of course. Yn sicr. O ran rhai o'r—. O ran awdurdodau lleol, maent yn rhwymedigaethau statudol, wrth gwrs. Mae a wnelo hyn â—. Nid wyf yn anghytuno o gwbl â'r hyn a ddywedwch. Nid wyf yn anghytuno. Unwaith eto, nid wyf yn ei weld fel dewis naill ai/neu. Rwyf eisiau sicrhau bod gan y system a ddatblygwn rinweddau'r ddau, a dyna pam fy mod eisiau sicrhau ein bod yn gwneud hyn gyda phobl ifanc â phrofiad o fod mewn gofal. Felly, na, nid wyf yn anghytuno o gwbl, Jane, wrth gwrs. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767021 221 Cy 2026-07-08T15:39:54 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=7796&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=7796&l=en 260708-5 5. Dadl Deddfwriaethol Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Bil ar rianta corfforaethol 5. Member’s Legislative Debate under Standing Order 11.21(iv): A Bill on corporate parenting C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Mae ein siarter corfforaethol yn ymwreiddio rhianta corfforaethol ar sylfaen llawer ehangach na'r ddeddfwriaeth yn Lloegr. Dim canolbwyntio'n syml ar gyrff y sector cyhoeddus ydym ni, rydym ni hefyd yn meithrin partneriaethau â'r sector preifat a'r trydydd sector i adlewyrchu'r ffordd mae cymdeithas yn gweithio, oherwydd mae Cymru yn genedl o gymunedau. Mae'r siarter wedi cael ei ddatblygu ar y cyd â phobl ifanc sydd â phrofiad o fod mewn gofal—so, dŷn ni eisiau gweithio, yn amlwg, gyda'r grwpiau hynny hefyd. Mae pob egwyddor yn cyd-fynd ag erthyglau Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau'r Plentyn. Hyd yn hyn, mae dros 70 o sefydliadau wedi llofnodi'r siarter, gan gynnwys pob awdurdod lleol a bwrdd iechyd. Nawr, ydy, mae llofnodi'r siarter yn wirfoddol, ac mae'n rhaid i ni edrych ar hyn. Ond mae gofyn hefyd i bob sefydliad sydd yn llofnodi i wneud adduned sy'n nodi'r hyn y bydden nhw'n ei gynnig. Gyda'r cafeat y mae Lynne wedi'i gyflwyno yn gynharach, mae yna rai enghreifftiau sydd wir yn rhagorol; dwi eisiau rhannu rhai o'r rheini. Mae gan Gyngor Caerdydd strategaeth rhianta corfforaethol sy'n canolbwyntio ar bum blaenoriaeth. Maen nhw wedi cynnal digwyddiad yn ddiweddar ar rianta corfforaethol yn benodol i ddangos y gwaith sy'n mynd rhagddo. Mae Premier Forest Products—y cwmni sector preifat cyntaf i lofnodi—yn cefnogi unigolion trwy leoliadau gwaith sy'n cynnig cefnogaeth gan fentoriaid a chymorth addysgol i symud ymlaen yn llwyddiannus i fyd gwaith. Ac mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg wedi gwneud adduned i ddarparu tîm iechyd sy'n benodol ar gyfer unigolion â phrofiad o fod mewn gofal. Maen nhw hefyd wedi addunedu i gyflwyno rhaglen bontio a fydd yn cyflawni dull strategol sy'n ystyriol o drawma. Mae profiad gwaith a phrentisiaethau yn cael eu cynnig ganddyn nhw ac maen nhw'n gwarantu y bydd plant sydd â phrofiad o fod mewn gofal yn cael y cyfle i gymryd rhan mewn prosesau i ddewis ymgeiswyr. Our corporate parenting charter enshrines corporate parenting on a far broader footing than the legislation in England. We're not simply focusing on public sector bodies, we're also establishing partnerships with the private and third sectors to reflect the way that society works, because Wales is a nation of communities. The charter's been developed alongside young people who are care-experienced—so, we want to work, clearly, with those groups too. Every principle is aligned with the articles of the United Nations Convention on the Rights of the Child. To date, over 70 organisations have signed the charter, including every local authority and health board. Now, yes, signing the charter is voluntary, and we do need to look at this. But every organisation that does sign it is asked to pledge what they will offer. With the caveat that Lynne introduced earlier, there are some excellent examples that I would like to share with you. Cardiff Council has a corporate parenting strategy that focuses on five priorities. They've recently held an event on corporate parenting specifically to demonstrate the work being done there. Premier Forest Products—the first private sector company to sign the charter—supports individuals through work placements that provide support from mentors as well as educational support to move forward successfully into employment. And Cwm Taf Morgannwg University Health Board has pledged to provide a health team specifically focused on care-experienced individuals. They've also pledged to introduce a transition programme that will deliver a strategic approach that is trauma-informed. They offer work experience and apprenticeships, and they guarantee that care-experienced children and young people will have the opportunity to participate in candidate selection processes. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 766989 222 Cy 2026-07-08T15:40:00 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=7802&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=7802&l=en 260708-5 5. Dadl Deddfwriaethol Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Bil ar rianta corfforaethol 5. Member’s Legislative Debate under Standing Order 11.21(iv): A Bill on corporate parenting C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767010 223 En 2026-07-08T15:42:04 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=7926&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=7926&l=cy 260708-5 5. Dadl Deddfwriaethol Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Bil ar rianta corfforaethol 5. Member’s Legislative Debate under Standing Order 11.21(iv): A Bill on corporate parenting C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth These are some of the examples of the creativity, the innovation that I would not want to lose. And we need to find a way, I think, of making sure that where we move to still encourages that innovation and that it is being nurtured from the ground up, as well, potentially, as being from top to bottom.  Now this autumn, as we've heard—Sarah had referred to this—we will table strengthened guidance through a dedicated chapter on corporate parenting within the Part 6 code of practice, and that will set out a strengthened strategic and partnership approach to corporate parenting. That isn't to say that that is enough. I know we can improve things further. That is why I very much welcome this constructive scrutiny and cross-party dialogue that is fostered through motions like this. This Government is committed to expanding the corporate parenting network in Wales as part of our future vision for children's services. Now, for the purposes of today's debate, the Government will abstain on this motion, and we will keep this position under close review. I do not intend for this to be the end of this conversation. We are in no way ruling out possible statutory options. I'm keen to make sure that we get this right. And I'm also determined that we make sustained progress in building upon that great work, that enthusiasm, that goodwill that's already in evidence amongst our committed partners. And I would very much welcome further discussions with Sarah so that we can work together to improve opportunities and outcomes for the children and young people of Wales. Diolch, Ddirprwy Lywydd. Dyma rai o'r enghreifftiau o'r creadigrwydd, yr arloesi na fuaswn eisiau ei golli. A chredaf fod angen inni ddod o hyd i ffordd o sicrhau bod lle rydym yn symud iddo yn dal i annog yr arloesi hwnnw a'i fod yn cael ei feithrin o'r gwaelod i fyny, yn ogystal, o bosibl, ag o'r brig i'r gwaelod. Nawr, yr hydref hwn, fel y clywsom—cyfeiriodd Sarah at hyn—byddwn yn cyflwyno canllawiau cryfach drwy bennod bwrpasol ar rianta corfforaethol yng nghod ymarfer Rhan 6, pennod a fydd yn nodi dull partneriaeth a dull strategol cryfach o weithredu rhianta corfforaethol. Nid yw'n golygu bod hynny'n ddigon. Gwn y gallwn wella pethau ymhellach. Dyna pam fy mod yn croesawu'n fawr y craffu adeiladol hwn a'r ddeialog drawsbleidiol sy'n cael ei meithrin drwy gynigion fel hwn. Mae'r Llywodraeth hon wedi ymrwymo i ehangu'r rhwydwaith rhianta corfforaethol yng Nghymru fel rhan o'n gweledigaeth yn y dyfodol ar gyfer gwasanaethau plant. Nawr, at ddibenion y ddadl heddiw, bydd y Llywodraeth yn ymatal ar y cynnig hwn, a byddwn yn parhau i adolygu'r safbwynt. Nid wyf yn bwriadu i hyn fod yn ddiwedd ar y sgwrs. Nid ydym yn diystyru opsiynau statudol posibl mewn unrhyw ffordd. Rwy'n awyddus i sicrhau ein bod yn gwneud hyn yn iawn. Ac rwyf hefyd yn benderfynol o'n gweld yn gwneud cynnydd cynaliadwy wrth adeiladu ar y gwaith gwych, y brwdfrydedd, yr ewyllys da sydd eisoes i'w weld ymhlith ein partneriaid ymroddedig. Ac rwy'n croesawu trafodaethau pellach gyda Sarah yn fawr iawn fel y gallwn gydweithio i wella cyfleoedd a chanlyniadau i blant a phobl ifanc Cymru. Diolch, Ddirprwy Lywydd. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767017 224 Cy 2026-07-08T15:43:42 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=8024&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=8024&l=en 260708-5 5. Dadl Deddfwriaethol Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Bil ar rianta corfforaethol 5. Member’s Legislative Debate under Standing Order 11.21(iv): A Bill on corporate parenting C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch, Ddirprwy Weinidog. Galwaf ar Sarah Cooper-Lesadd i ymateb i'r ddadl. Thank you, Deputy Minister. I call on Sarah Cooper-Lesadd to reply to the debate. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767020 225 En 2026-07-08T15:43:47 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=8029&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=8029&l=cy 260708-5 5. Dadl Deddfwriaethol Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Bil ar rianta corfforaethol 5. Member’s Legislative Debate under Standing Order 11.21(iv): A Bill on corporate parenting C 12167 12167 Sarah Cooper-Lesadd AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12167 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12167 Cooper-Lesadd, Sarah I thank Members for contributing to this important debate and for the breadth of the discussions—they've been truly deep and insightful. Beca Brown put it exactly right: we must be honest about our current protections, how strong they are and whether they are fit for purpose, and who is held accountable. I think that's one of the most key and important questions in this. Nigel Williams reminded us that children do not experience services in silos and that it's about a culture that listens. He is right, and you cannot build that culture on a voluntary promise that some bodies keep and some don't. Lynne Neagle—I mean it says it all that you couldn't even find on your own health board's website information about what the duties did and what the duties didn't do. This is precisely the difference in some cases between a charter and a law. I also thank Jane Dodds for her intervention. She is exactly right about lines of accountability, and this is why we're having this debate today. And— Diolch i'r Aelodau am gyfrannu at y ddadl bwysig hon ac am ehangder y trafodaethau—maent wedi bod yn wirioneddol ddwfn a chraff. Roedd Beca Brown yn llygad ei lle: rhaid inni fod yn onest am ein hamddiffyniadau presennol, pa mor gryf ydynt ac a ydynt yn addas i’r diben, a phwy sy'n cael eu dwyn i gyfrif. Rwy'n credu mai dyna un o'r cwestiynau pwysicaf a mwyaf allweddol yn hyn. Cawsom ein hatgoffa gan Nigel Williams nad yw plant yn profi gwasanaethau mewn seilos a bod hyn yn ymwneud â diwylliant sy'n gwrando. Mae'n iawn, ac ni allwch adeiladu'r diwylliant hwnnw ar addewid gwirfoddol y mae rhai cyrff yn cadw ato a rhai nad ydynt yn gwneud hynny. Lynne Neagle—mae'n dweud y cyfan na allech chi ddod o hyd i wybodaeth ar wefan eich bwrdd iechyd eich hun hyd yn oed ynglŷn â'r hyn y mae'r dyletswyddau'n ei wneud a'r hyn nad ydynt yn ei wneud. Dyma'r union wahaniaeth mewn rhai achosion rhwng siarter a chyfraith. Rwy'n diolch hefyd i Jane Dodds am ei hymyriad. Mae'n llygad ei lle ynglŷn â llinellau atebolrwydd, a dyma pam ein bod yn cael y ddadl hon heddiw. Ac— 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767025 226 En 2026-07-08T15:44:52 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=8094&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=8094&l=cy 260708-5 5. Dadl Deddfwriaethol Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Bil ar rianta corfforaethol 5. Member’s Legislative Debate under Standing Order 11.21(iv): A Bill on corporate parenting C 5196 5196 Sarah Rees https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5196 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5196 Rees, Sarah Will you accept an intervention? A wnewch chi dderbyn ymyriad? 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767031 227 En 2026-07-08T15:44:53 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=8095&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=8095&l=cy 260708-5 5. Dadl Deddfwriaethol Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Bil ar rianta corfforaethol 5. Member’s Legislative Debate under Standing Order 11.21(iv): A Bill on corporate parenting C 12167 12167 Sarah Cooper-Lesadd AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12167 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12167 Cooper-Lesadd, Sarah Yes. Gwnaf. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767032 228 En 2026-07-08T15:44:55 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=8097&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=8097&l=cy 260708-5 5. Dadl Deddfwriaethol Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Bil ar rianta corfforaethol 5. Member’s Legislative Debate under Standing Order 11.21(iv): A Bill on corporate parenting C 5196 5196 Sarah Rees https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5196 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5196 Rees, Sarah Thank you, Sarah. Hopefully, we can all agree that corporate parenting is one of the most important responsibilities that we hold for every child in our care. This does include unaccompanied asylum-seeking children, and, sadly, many Members in this Chamber just last week voted against the nation of sanctuary concept. So, I'd be very grateful if you could clarify if the needs of unaccompanied asylum-seeking children do fit into your proposed Bill. Thank you. Diolch, Sarah. Rwy'n gobeithio y gall pob un ohonom gytuno bod rhianta corfforaethol yn un o'r cyfrifoldebau pwysicaf sydd gennym ar gyfer pob plentyn yn ein gofal. Mae hyn yn cynnwys plant digwmni sy'n ceisio lloches, ac yn anffodus, pleidleisiodd llawer o'r Aelodau yn y Siambr hon yr wythnos diwethaf yn erbyn y cysyniad o genedl noddfa. Felly, buaswn yn falch iawn o glywed a yw eich Bil arfaethedig yn cynnwys anghenion plant digwmni sy'n ceisio lloches. Diolch. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767008 229 En 2026-07-08T15:45:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=8102&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=8102&l=cy 260708-5 5. Dadl Deddfwriaethol Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Bil ar rianta corfforaethol 5. Member’s Legislative Debate under Standing Order 11.21(iv): A Bill on corporate parenting C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767024 230 Cy 2026-07-08T15:46:12 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=8174&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=8174&l=en 260708-5 5. Dadl Deddfwriaethol Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Bil ar rianta corfforaethol 5. Member’s Legislative Debate under Standing Order 11.21(iv): A Bill on corporate parenting C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767014 231 En 2026-07-08T15:45:19 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=8121&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=8121&l=cy 260708-5 5. Dadl Deddfwriaethol Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Bil ar rianta corfforaethol 5. Member’s Legislative Debate under Standing Order 11.21(iv): A Bill on corporate parenting C 12167 12167 Sarah Cooper-Lesadd AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12167 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12167 Cooper-Lesadd, Sarah I would say that I'm going to work with the Minister on this to shape legislation going forward. I thank the Minister for her openness to working with me on this, and I want to work in that spirit. I think that's really important. Volunteerism is a wonderful part of our Welsh culture, and we don't need to lose this, but I think we can have a hybrid approach between a statutory obligation and also a voluntary action as well. So, I look forward to working with the Minister on this.  Rwyf am ddweud fy mod yn mynd i weithio gyda'r Gweinidog ar hyn i lunio deddfwriaeth ar gyfer y dyfodol. Diolch i'r Gweinidog am fod yn agored i weithio gyda mi ar hyn, a hoffwn weithio yn yr ysbryd hwnnw. Credaf fod hynny'n bwysig iawn. Mae gwirfoddoli'n rhan wych o'n diwylliant Cymreig, ac nid oes angen inni golli hyn, ond rwy'n credu y gallwn gael dull hybrid rhwng rhwymedigaeth statudol a gweithredu gwirfoddol hefyd. Felly, edrychaf ymlaen at weithio gyda'r Gweinidog ar hyn. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767018 232 Cy 2026-07-08T15:45:57 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=8159&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=8159&l=en 260708-5 5. Dadl Deddfwriaethol Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Bil ar rianta corfforaethol 5. Member’s Legislative Debate under Standing Order 11.21(iv): A Bill on corporate parenting C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Felly derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36. The proposal is to agree the motion. Does any Member object?  The motion is therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767022 233 Cy 260708-5 5. Dadl Deddfwriaethol Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Bil ar rianta corfforaethol 5. Member’s Legislative Debate under Standing Order 11.21(iv): A Bill on corporate parenting I Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36. Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767026 234 Cy 2026-07-08T15:46:12 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=8174&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=8174&l=en 260708-6 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Gwasanaethau offthalmoleg 6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Ophthalmology services C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Eitem 6 ar yr agenda heddiw, dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): gwasanaethau offthalmoleg. Galwaf ar Gwyn Williams i wneud y cynnig. Item 6 on today's agenda is a Member debate under Standing Order 11.21(iv): ophthalmology services. I call on Gwyn Williams to move the motion.  16084 7 2026-07-08T13:30:00 767027 235 Cy 260708-6 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Gwasanaethau offthalmoleg 6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Ophthalmology services I Cynnig NDM9244 Gwyn Williams [R], Jane Dodds, Safa Elhassan Cefnogwyd gan Janet Finch-Saunders, Carrie Harper, Sera Evans, Natasha Asghar, Marc Jones, Lindsay Whittle, Alun Cox, John Davies, Anthony Slaughter, Mair Rowlands, Vikki Howells, Peredur Owen Griffiths, Zaynub Akbar, Niamh Salkeld, Joshua Kim, Lis McLean, Sara Crowley, Matthew Jones, Leticia Gonzalez, Huw Thomas, Art Wright, Elyn Stephens, Elfed Williams, Kiera Marshall, Sarah Cooper-Lesadd, John Clark, David Mills, Rebeca Phillips, Nick Carter, Shav Taj, Anna Nicholl, Becca Martin, Cristiana Emsley, Beca Brown, Steven Rodaway Cynnig bod y Senedd: 1. Yn cydnabod bod rhestrau aros offthalmig yng Nghymru yn hir iawn, gydag un o bob wyth o gyfanswm y cleifion sy'n aros am apwyntiadau'r GIG yng Nghymru yn aros yn benodol am apwyntiadau gofal llygaid. 2. Yn nodi bod ymchwiliad Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol y Chweched Senedd a ddaeth i ben ym mis Chwefror 2026 yn argymell camau ar unwaith i leihau achosion o golli golwg anadferadwy. 3. Yn nodi y rhagwelir y bydd y galw yn cynyddu tra bod gan Gymru ar hyn o bryd 1.97 offthalmolegydd ymgynghorol fesul 100,000 o'r boblogaeth, sef y ffigur isaf yn y Deyrnas Unedig. 4. Yn cydnabod bod dyblygu diangen ar draws strwythurau byrddau iechyd gwahanol yng Nghymru, sy'n arwain at lefelau gofal anghyson i gleifion. 5. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i: a) gweithredu cynlluniau ar gyfer sefydlu canolfannau llawfeddygol a all ddod yn ganolfannau rhagoriaeth ar gyfer arbenigeddau fel opthalmoleg i ddelio ag aros hir am driniaethau; b) gweithredu argymhellion y pwyllgor ar symleiddio a safoni gwasanaethau ar ofal llygaid ledled Cymru er mwyn sicrhau bod cleifion yn cael cysondeb o ran lefel a mynediad at ofal; ac c) ystyried creu bwrdd iechyd Cymru gyfan yn benodol ar gyfer offthalmoleg sy'n cwmpasu gofal sylfaenol ac eilaidd er mwyn cyflawni'r nodau uchod. Motion NDM9244 Gwyn Williams [R], Jane Dodds, Safa Elhassan Supported by Janet Finch-Saunders, Carrie Harper, Sera Evans, Natasha Asghar, Marc Jones, Lindsay Whittle, Alun Cox, John Davies, Anthony Slaughter, Mair Rowlands, Vikki Howells, Peredur Owen Griffiths, Zaynub Akbar, Niamh Salkeld, Joshua Kim, Lis McLean, Sara Crowley, Matthew Jones, Leticia Gonzalez, Huw Thomas, Art Wright, Elyn Stephens, Elfed Williams, Kiera Marshall, Sarah Cooper-Lesadd, John Clark, David Mills, Rebeca Phillips, Nick Carter, Shav Taj, Anna Nicholl, Becca Martin, Cristiana Emsley, Beca Brown, Steven Rodaway To propose that the Senedd: 1. Recognises that ophthalmic waiting lists in Wales are extremely long, with one in eight of the total number of patients waiting for NHS appointments in Wales waiting specifically for eyecare appointments. 2. Notes that a Sixth Senedd Health and Social Care Committee investigation concluding in February 2026 recommended immediate action to reduce cases of irreversible sight loss. 3. Notes that demand is predicted to rise while Wales has at present just 1.97 consultant ophthalmologists per 100,000 population, the lowest figure in the United Kingdom. 4. Recognises that there is unnecessary duplication across different health board structures in Wales that causes patients to receive inconsistent levels of care. 5. Calls on the Welsh Government to:  a) implement plans for establishing surgical hubs which can become centres of excellence for specialities such as ophthalmology to deal with long waits for treatments;  b) implement all the committee's recommendations on streamlining and standardising services on eyecare across Wales to ensure that patients receive consistency in the level and access to care; and c) consider creating an all-Wales health board specifically for ophthalmology, encompassing primary and secondary care in order to achieve the above goals. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767028 236 Cy 260708-6 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Gwasanaethau offthalmoleg 6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Ophthalmology services I Cynigiwyd y cynnig. Motion moved. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767030 237 En 2026-07-08T15:46:26 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=8188&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=8188&l=cy 260708-6 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Gwasanaethau offthalmoleg 6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Ophthalmology services C 5083 5083 Gwyn Williams https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5083 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5083 Williams, Gwyn Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Lywydd. And I, first of all, have to declare a very obvious interest in this, which you can all can guess anyway, but, for the record, I myself am a consultant ophthalmic surgeon at Singleton Hospital, as is Safa, who is a co-submitter. And I have to thank as well, not just Safa, but Jane Dodds, who also is a co-submitter, although, to the best of my knowledge, she does not have any formal ophthalmic surgical training. [Laughter.] I want to thank, though, everyone around this Siambr, from all parties, who supported the motion and allowed it to get to this debate. Thank you, everyone. I don't see this as a party-political thing at all really, but something for everyone who wants our people to see better. Because eye care affects everyone. Individual people from this Chamber have come up to speak to me—though I will not mention their names, patient confidentiality and all—who have had surgery for sight-threatening eye conditions. Perhaps you'll hear from them later.  I wanted to break this down into three sections: what the problem is and why I've brought this, the background to the possible solution, and then the actual solution itself.  First of all, as we've heard before, medicine evolves. The system we have now is perfectly set up for the 1980s and 1990s, when ophthalmic surgeons pretty much could do all the operations, apart from extremely rare complex ones, and high technology didn't really exist for things such as advanced tube surgeries for glaucoma. Injectable agents for age-related macular degeneration didn't exist. Services weren't needed anywhere near to the scale they are now, but now we have sub-specialisation, expensive equipment, and it isn't possible any more for every health board to do everything in every hospital. If they could, it wouldn't be very efficient, it wouldn't be very safe, because the systems are too small. So, in Wales, we have too many small hospitals and small health boards attempting to do everything, and not enough tertiary hospitals, unfortunately. The health boards are not joined up to each other at all. There is a great wall separating the flow of patients and staff between health boards, and I know, because I've attempted to break the walls down, and they are insurmountable barriers of bureaucratic Sovietness in the worst kind of way. So, people go blind because of this. This is the problem. I was going to illustrate an example of a patient of mine who came to see me in Swansea and had the misfortune of living just the other side of the bridge in the Hywel Dda area, just over the bridge in a place called Bynea. A very nice place, but the fact that it is the other side of that river caused a huge problem, because I couldn't order any scans in my hospital, properly, without filling out an IPFR, as it's called—an independent patient finance form—for every single interaction. If I wrote to Hywel Dda, the people there rightly would say, 'Who are you, working in a whole other health board to tell us what to do?' And everything is delayed by 100,000 per cent, that's the problem. Another thing: retinal detachments. Because the health boards are all siloed—and we heard of the evil of silos just now—because the health boards are siloed, vitreoretinal surgeons, who are the only people who can treat retinal detachments, can't work properly together. So, say you have a retinal detachment, it's just random serendipity if you can have your operation that day, and you need to be operated on urgently for this, otherwise it's a long journey to Bristol, to Oxford, to Moorfields in London. And if you have a retinal tear in need of surgery, you have to posture for that time, which usually involves lying flat with where the tear is lying at the most inferior part. Otherwise the retina slowly peels away as you reach help. And if you have to travel to Oxford, you obviously cannot drive in an upside-down position in the back seat of your car. And it is stressful for people as well, having to put up with such awful long journeys, whereas if the system was joined up within Wales itself, they wouldn't have to do that. Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Lywydd. Ac yn gyntaf oll, rhaid imi ddatgan buddiant amlwg iawn yn hyn, y gall pob un ohonoch ddyfalu beth ydyw beth bynnag, ond er mwyn i bawb gael gwybod, rwy'n llawfeddyg offthalmig ymgynghorol yn Ysbyty Singleton, fel Safa, sy'n gyd-gyflwynydd. Ac mae'n rhaid imi ddiolch hefyd, nid yn unig i Safa, ond i Jane Dodds, sydd hefyd yn gyd-gyflwynydd, er, hyd y gwn i, nid yw hi wedi cael unrhyw hyfforddiant llawfeddygol offthalmig ffurfiol. [Chwerthin.] Hoffwn ddiolch, serch hynny, i bawb o amgylch y Siambr, o bob plaid, a gefnogodd y cynnig a chaniatáu iddo gyrraedd y ddadl hon. Diolch i bob un ohonoch. Nid wyf yn gweld hyn fel rhywbeth gwleidyddol o gwbl mewn gwirionedd, ond rhywbeth i bawb sydd eisiau i'n pobl allu gweld yn well. Oherwydd mae gofal llygaid yn effeithio ar bawb. Mae unigolion o'r Siambr hon wedi dod i siarad â mi—er nad wyf am eu henwi oherwydd cyfrinachedd cleifion ac yn y blaen—sydd wedi cael llawdriniaeth ar gyfer cyflyrau llygaid a oedd yn bygwth eu golwg. Efallai y cewch glywed ganddynt yn nes ymlaen. Roeddwn eisiau rhannu hyn yn dair rhan: beth yw'r broblem a pham fy mod wedi cyflwyno hyn, cefndir yr ateb posibl, ac yna'r ateb ei hun. Yn gyntaf oll, fel rydym wedi'i glywed o'r blaen, mae meddygaeth yn esblygu. Mae'r system sydd gennym nawr wedi'i sefydlu'n berffaith ar gyfer yr 1980au a'r 1990au, pan oedd llawfeddygon offthalmig yn gallu gwneud yr holl lawdriniaethau fwy neu lai, ar wahân i rai eithriadol o gymhleth a phrin, ac nid oedd uwch-dechnoleg yn bodoli mewn gwirionedd ar gyfer pethau fel llawdriniaethau tiwb datblygedig ar gyfer glawcoma. Nid oedd cyfryngau i'w chwistrellu ar gyfer dirywiad maciwlaidd cysylltiedig ag oedran yn bodoli. Nid oedd angen gwasanaethau yn agos at fod ar y raddfa y mae eu hangen nawr, ond bellach, mae gennym is-arbenigeddau, offer drud, ac nid yw'n bosibl i bob bwrdd iechyd wneud popeth ym mhob ysbyty mwyach. Pe gallent, ni fyddai'n effeithlon iawn, ni fyddai'n ddiogel iawn, am fod y systemau'n rhy fach. Felly, yng Nghymru, mae gennym ormod o ysbytai bach a byrddau iechyd bach yn ceisio gwneud popeth, a dim digon o ysbytai trydyddol, yn anffodus. Nid yw'r byrddau iechyd wedi'u cysylltu â'i gilydd o gwbl. Mae wal fawr yn gwahanu llif cleifion a staff rhwng byrddau iechyd, ac rwy'n gwybod hyn, gan fy mod wedi ceisio torri'r waliau i lawr, ac maent yn rhwystrau anorchfygol o Sofietaeth fiwrocrataidd yn y ffordd waethaf. Felly, mae pobl yn mynd yn ddall oherwydd hyn. Dyma'r broblem. Roeddwn yn mynd i sôn am un o fy nghleifion a ddaeth i fy ngweld yn Abertawe ac a oedd yn ddigon anffodus i fyw ar yr ochr arall i'r bont yn ardal bwrdd Hywel Dda, mewn lle o'r enw Bynea. Lle braf iawn, ond achosodd y ffaith ei fod ar ochr arall yr afon broblem enfawr, gan na allwn drefnu unrhyw sganiau yn fy ysbyty yn iawn heb lenwi IPFR, fel y'u gelwir—cais cyllido claf unigol—ar gyfer pob rhyngweithiad. Pe bawn i'n ysgrifennu at fwrdd Hywel Dda, byddai'r bobl yno'n dweud, yn gywir ddigon, 'Pwy ydych chi, sy'n gweithio mewn bwrdd iechyd arall, i ddweud wrthym ni beth i'w wneud?' Ac mae popeth yn cael ei arafu 100,000 y cant, dyna'r broblem. Peth arall: retinâu rhydd. Gan fod yr holl fyrddau iechyd mewn seilos—ac rydym newydd glywed am felltith seilos—gan fod y byrddau iechyd mewn seilos, ni all llawfeddygon fitreoretinol, yr unig bobl sy'n gallu trin retinâu rhydd, weithio'n iawn gyda'i gilydd. Felly, os oes gennych retina rhydd, mater o lwc yw i chi allu cael eich llawdriniaeth y diwrnod hwnnw, ac mae angen ichi gael llawdriniaeth frys ar gyfer hyn, neu fel arall mae'n daith hir i Fryste, i Rydychen, i Moorfields yn Llundain. Ac os yw eich retina wedi rhwygo a bod angen llawdriniaeth arnoch, rhaid ichi aros yn llonydd am yr amser hwnnw, sydd fel arfer yn golygu gorwedd yn wastad gyda lle mae'r rhwyg ar y rhan isaf. Fel arall, mae'r retina'n pilio'n raddol wrth ichi deithio i gael cymorth. Ac os oes rhaid ichi deithio i Rydychen, yn amlwg, ni allwch deithio wyneb i waered yn sedd gefn eich car. Ac mae'n peri straen i bobl hefyd, gorfod goddef teithiau mor ofnadwy o hir, na fyddai'n rhaid iddynt ei wneud pe bai'r system wedi'i chydgysylltu yng Nghymru. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767006 238 En 2026-07-08T15:50:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=8402&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=8402&l=cy 260708-6 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Gwasanaethau offthalmoleg 6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Ophthalmology services C 5083 5083 Gwyn Williams https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5083 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5083 Williams, Gwyn Uveitis: I tried for a long time to set up a tertiary referral centre within Wales for uveitis, and I've been to many, many NHS-style meetings, as I know other people have as well. And the NHS loves meetings to discuss things; it does meetings very well indeed, but rarely do actual solutions come from simply meetings, because I've been to many regional meetings about the health boards working closer together, and the end result? Uveitis patients still go to Bristol as a tertiary referral centre, which is far away. Photodynamic therapy for a condition that is called central serous chorioretinopathy: there's only one laser that does that in south Wales, which is in Cardiff. We can't get access to it from Swansea, and we can't buy our own laser, the lasers are very expensive, and the drug is very expensive. It makes sense to join everything together. Corneal transplants: not every health board has a corneal surgeon. Cross-linking for a condition called keratoconus. It's completely a postcode lottery as to whether you can get to it. Even cataracts—. We do 500,000 cataracts a year in Britain. Cataracts, the commonest operation. Everyone in this room will end up having cataract surgery. Wouldn't it be a wonderful thing if they could have it done in a timely way? If we could do it, one day when I need cataract surgery, in a timely way within Wales itself, rather than having to pay out of my own pocket to have it done privately, or wait 100,000 years to have it done in my local hospital. We need to adapt with the times, and we need surgical hubs, efficient surgical hubs, but also we need the free flow of patients. It's a wonderful thing, for example, having a wonderful surgical hub in Swansea, but if you live in Carmarthen, you can't get to it because it's in a whole different health board. We have to have the free flow of patients. And this, what we've ended up with, is from decades, decades, decades of neglect of the NHS in general, and including ophthalmology. A part of this is due to the lack of an electronic patient record. If there's no light shone on anything, bad things fester. If proper numbers aren't being collected as to the delays in surgery, the delays in transplants, the delays in injections, the delays in treatment for diabetic eye disease, the commonest cause of blindness in working-age people; if it's not recorded, it goes unanswered, unchallenged, untested. It's been terrible trying to set this up, because I've been, again, to 100 billion NHS meetings trying to get this organised. Whereas Digital Health and Care Wales mandate OpenEyes, which is what they unimaginatively called the electronic patient record, it has to go through every single health board separately. And even though the same risks would be present everywhere, every single health board has onion-like layers of accountability and different forms of managers and people who say, 'Well, this isn't right, that isn't right, we need to adjust this, adjust that.' And the curious thing is, whereas the problems should be the same everywhere, each health board comes up with a whole different list of problems that need to be addressed independently, which is inefficient, expensive, and sadly leads to blindness. That is the thing. So, the health board system is letting us down on multiple different fronts. So, that's the background to it. People going blind in Wales because of a lack of access, because of artificial boundaries, and an out-of-date system. But then comes the background, and this is where another conflict of interest comes in, because the current llywydd of the Royal College of Ophthalmologists in Wales, the inestimable Rhianon Reynolds, has called for just this very solution: an EPR, joined-up ophthalmology, the breaking down of the health board barriers and the implementation of the national clinical strategy for ophthalmology. All of which, really, were suggested by another inestimable person who chaired the Health and Social Care Committee report, which was published last year, into the failings of Welsh ophthalmology. But now comes the time to put all this into action, because people out there are relying on us, and I also feel very guilty myself, of course, because I've caused direct harm to my own patients by being in this place. There are many skills required of a person being in here, but an advanced knowledge of ophthalmic surgery isn't really one of them. [Laughter.] So, that aspect of my training is—[Interruption.] Perhaps for this debate alone. So, I feel guilty for that as well. So, I want to show, on multiple levels, that our being here—not just me, but Safa as well—is making some sort of difference to things. We need joined-up working, and if we can't—. If it was up to me, I would take all of ophthalmology out of all the health boards and merge it together, cull the hideous levels of managerial excess and overlap, and grow the system again. This is what I would do. This is the best thing. And many people would say, 'Ah, but this would apply to other specialties in medicine as well', and I'd say, 'yes'. There's a whole issue with the health board system duplicating things everywhere. If it is not possible, for whatever reason, to break down the health board barriers, let's just think of some way of squashing them together, so that we don't have these hard and fast blocks to patient and staff flow. Otherwise, we will repeat the mistakes of the past. And I trust Mabon ap Gwynfor to deliver the goods, to see the thing through. So, we need three things, in summary, because my 10 minutes is coming to an end: the implementation of the national clinical strategy for ophthalmology; to break down the health board barriers; and, in my view, merge all of ophthalmology into one single health board to escape from those barriers altogether and to get rid of expensive, duplicative administrative work that isn't really administrating anything because we don't have an electronic patient record, which we need to track things. Thank you very much. Wfeitis: treuliais lawer o amser yn ceisio sefydlu canolfan atgyfeirio drydyddol yng Nghymru ar gyfer wfeitis, ac rwyf wedi bod mewn llawer iawn o gyfarfodydd tebyg i rai'r GIG, fel pobl eraill hefyd, rwy'n gwybod. Ac mae'r GIG yn dwli ar gyfarfodydd i drafod pethau; mae'n cynnal cyfarfodydd yn dda iawn wir, ond anaml y daw atebion go iawn o gyfarfodydd yn unig, gan fy mod wedi bod mewn llawer o gyfarfodydd rhanbarthol am y byrddau iechyd yn cydweithio'n agosach, a'r canlyniad? Mae cleifion wfeitis yn dal i fynd i Fryste fel canolfan atgyfeirio drydyddol, sydd ymhell i ffwrdd. Therapi ffotodynamig ar gyfer cyflwr o'r enw corioretinopathi serws canolog: dim ond un laser sy'n gwneud hynny yn ne Cymru, ac mae yng Nghaerdydd. Ni allwn gael mynediad ato o Abertawe, ac ni allwn brynu ein laser ein hunain, mae'r laserau'n ddrud iawn, ac mae'r cyffur yn ddrud iawn. Mae'n gwneud synnwyr i uno popeth gyda'i gilydd. Trawsblaniadau cornbilen: nid oes gan bob bwrdd iechyd lawfeddyg cornbilennau. Croesgysylltu ar gyfer cyflwr o'r enw ceratoconws. Mae'n loteri cod post lwyr o ran eich gallu i'w gael. Hyd yn oed cataractau—. Rydym yn gwneud 500,000 o lawdriniaethau cataract y flwyddyn ym Mhrydain. Cataractau, y llawdriniaeth fwyaf cyffredin. Bydd pawb yn yr ystafell hon yn cael llawdriniaeth cataract maes o law. Oni fyddai'n wych pe gallent ei chael mewn modd amserol? Ac y gallem ei gwneud, un diwrnod pan fydd angen llawdriniaeth cataract arnaf, mewn modd amserol yng Nghymru, yn hytrach na gorfod talu o fy mhoced fy hun i'w wneud yn breifat, neu aros 100,000 o flynyddoedd i'w wneud yn fy ysbyty lleol. Mae angen inni addasu gyda'r oes, ac mae angen hybiau llawfeddygol arnom, hybiau llawfeddygol effeithlon, ond mae angen llif rhydd o gleifion hefyd. Mae'n wych, er enghraifft, cael hyb llawfeddygol gwych yn Abertawe, ond os ydych chi'n byw yng Nghaerfyrddin, ni allwch gyrraedd yno am ei fod mewn bwrdd iechyd cwbl wahanol. Rhaid inni gael llif rhydd o gleifion. Ac mae'r hyn sydd gennym yn ganlyniad i ddegawdau, degawdau, degawdau o esgeuluso’r GIG yn gyffredinol, gan gynnwys offthalmoleg. Mae rhan o hyn oherwydd diffyg cofnod electronig am gleifion. Os nad oes goleuni’n cael ei daflu ar unrhyw beth, mae pethau drwg yn gwaethygu. Os na chaiff ffigurau priodol eu casglu ynghylch yr oedi o ran llawdriniaethau, yr oedi o ran trawsblaniadau, yr oedi o ran pigiadau, yr oedi o ran triniaethau ar gyfer clefyd diabetig y llygaid, yr achos mwyaf cyffredin o ddallineb mewn pobl o oedran gweithio; os na chaiff ei gofnodi, nid yw’n cael ei ateb, ei herio na'i brofi. Mae wedi bod yn ofnadwy ceisio trefnu hyn, gan fy mod wedi bod unwaith eto mewn 100 biliwn o gyfarfodydd GIG i geisio trefnu hyn. Er bod Iechyd a Gofal Digidol Cymru yn mandadu OpenEyes, sef yr enw di-ddychymyg a roddwyd ar y cofnod electronig am gleifion, rhaid iddo fynd drwy bob bwrdd iechyd ar wahân. Ac er y byddai'r un risgiau'n bresennol ym mhobman, mae gan bob bwrdd iechyd haenau tebyg i winwnsyn o atebolrwydd a gwahanol fathau o reolwyr a phobl sy'n dweud, 'Wel, nid yw hyn yn iawn, nid yw hynny'n iawn, mae angen inni addasu hyn, addasu'r llall.' Ac yn rhyfedd, er y dylai'r problemau fod yr un fath ym mhobman, mae pob bwrdd iechyd yn llunio rhestr hollol wahanol o broblemau y mae angen mynd i'r afael â nhw'n annibynnol, sy'n aneffeithlon, yn ddrud, ac yn anffodus, yn arwain at ddallineb. Dyna'r peth. Felly, mae system y byrddau iechyd yn ein siomi mewn sawl ffordd wahanol. Felly, dyna'r cefndir i hyn. Pobl yn mynd yn ddall yng Nghymru oherwydd diffyg mynediad, oherwydd ffiniau artiffisial, a system sydd wedi dyddio. Ond wedyn daw'r cefndir, a dyma lle mae rhagor o wrthdaro buddiannau yn hyn o beth, gan fod llywydd presennol gwych Coleg Brenhinol yr Offthalmolegwyr yng Nghymru Rhianon Reynolds wedi galw am yr union ateb hwn: cofnod electronig am gleifion, offthalmoleg gydgysylltiedig, chwalu rhwystrau'r byrddau iechyd a gweithredu'r strategaeth glinigol genedlaethol ar gyfer offthalmoleg. Awgrymwyd y rhain oll, mewn gwirionedd, gan unigolyn gwych arall a gadeiriodd adroddiad y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol, a gyhoeddwyd y llynedd, ar fethiannau offthalmoleg yng Nghymru. Ond nawr mae'n bryd rhoi hyn oll ar waith, gan fod pobl allan yno'n dibynnu arnom, ac rwyf innau'n teimlo'n euog iawn fy hun, wrth gwrs, gan fy mod wedi achosi niwed uniongyrchol i fy nghleifion fy hun drwy fod yn y lle hwn. Mae llawer o sgiliau sy'n ofynnol gan yr unigolion sydd yma, ond nid yw gwybodaeth ddatblygedig am lawfeddygaeth offthalmig yn un ohonynt mewn gwirionedd. [Chwerthin.] Felly, mae'r agwedd honno ar fy hyfforddiant—[Torri ar draws.] Efallai ar gyfer y ddadl hon yn unig. Felly, rwy'n teimlo'n euog am hynny hefyd. Felly, hoffwn ddangos, ar sawl lefel, fod bod yma—nid fi'n unig, ond Safa hefyd—yn gwneud rhyw fath o wahaniaeth. Mae angen gweithio cydgysylltiedig arnom, ac os na allwn—. Pe bai'n benderfyniad i mi, buaswn yn tynnu'r holl wasanaethau offthalmoleg allan o'r holl fyrddau iechyd ac yn eu huno, gan gael gwared ar y lefelau erchyll o ormodedd a gorgyffwrdd rheolaethol, ac yn tyfu'r system eto. Dyma fuaswn i'n ei wneud. Dyma'r peth gorau. A byddai llawer o bobl yn dweud, 'A, ond byddai hyn yn berthnasol i arbenigeddau eraill mewn meddygaeth hefyd', a buaswn yn dweud, 'ydy'. Mae problem gyda system y byrddau iechyd yn dyblygu pethau ym mhobman. Os nad yw'n bosibl chwalu rhwystrau byrddau iechyd, am ba reswm bynnag, gadewch inni feddwl am ryw ffordd o'u gwasgu at ei gilydd, fel nad oes gennym y rhwystrau disymud hyn i lif cleifion a staff. Fel arall, byddwn yn ailadrodd camgymeriadau'r gorffennol. Ac rwy'n hyderus y bydd Mabon ap Gwynfor yn llwyddo, yn sicrhau bod hyn yn digwydd. Felly, mae angen tri pheth arnom, i grynhoi, gan fod fy 10 munud yn dod i ben: gweithredu'r strategaeth glinigol genedlaethol ar gyfer offthalmoleg; chwalu rhwystrau'r byrddau iechyd; ac yn fy marn i, uno'r holl wasanaethau offthalmoleg yn un bwrdd iechyd er mwyn dianc rhag y rhwystrau hynny'n gyfan gwbl a chael gwared ar waith gweinyddol drud, dyblygol nad yw'n gweinyddu unrhyw beth mewn gwirionedd gan nad oes gennym gofnod electronig am gleifion, sydd ei angen arnom i olrhain pethau. Diolch yn fawr. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767015 239 En 2026-07-08T15:55:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=8702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=8702&l=cy 260708-6 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Gwasanaethau offthalmoleg 6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Ophthalmology services C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767034 240 Cy 2026-07-08T15:56:57 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=8819&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=8819&l=en 260708-6 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Gwasanaethau offthalmoleg 6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Ophthalmology services C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane Diolch yn fawr iawn ichi, Gwyn. Dyma un o'r rhesymau y mae pobl yn gwneud gwaith cyn iddyn nhw ddod i fyd gwleidyddiaeth, achos mae'n bwysig iawn ein bod ni'n clywed y profiad rydych chi wedi dod ag ef atom ni. Thank you very much, Gwyn. This is one of the reasons why it's important that people work before they come into politics, because it is important that we hear the experience that you've brought to us. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767035 241 En 2026-07-08T15:57:13 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=8835&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=8835&l=cy 260708-6 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Gwasanaethau offthalmoleg 6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Ophthalmology services C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane I've got a very personal story. In 2016, I was a candidate for the Welsh Senedd in Maldwyn. Suddenly, the sight in my right eye went. I couldn't see anything. It was the day of the election, so I was slightly busy. I was in Newtown, and I really didn't know what to do. I did listen to that phrase, though, 'You should have gone to Specsavers', and I did. I went to Specsavers in Newtown and saw an optometrist—a very brilliant person who was able to almost immediately diagnose what my situation was, and she told me it was urgent, and I had to then attend Shrewsbury and Telford hospitals in the days after that. And I won't tell you that I might have driven in between, which I was told very clearly I shouldn't have done, but I'm just saying that there are really qualified people who can, at the front line, actually help people with sight problems, and we need to include them as well in this debate. I'm very grateful to them for saving the sight in my right eye. The electronic records didn't work. They didn't work across the borders at the time, so if we're aiming to get electronic records being shared in Wales, we also have to consider how they're going to be working across the border with those English hospitals that those of us who live on the border use, and I know the health Minister is thinking of that. We want to see a change in the approach here in Wales to sight. I wanted to also tell you about a gentleman who came to the Health and Social Care Committee. His name was Edward Kenna, and Edward had macular degeneration. I'm sure some of you have heard of his situation. Edward was sadly in a terrible place and wasn't able to save his sight, but he gave very clear evidence to the committee that changes should be made. I want to set out three things I want this Government to do differently in this arena. I want honesty, geography, and follow-through.  Firstly, honesty about harm. Between 2021 and 2023, as the number of patients waiting beyond safe time frames climbed past 70,000, Wales managed to record only 45 incidents of harm. This was not because sight wasn't being lost. The Royal National Institute of Blind People Cymru, the royal college and the health boards themselves all told the committee that harm was almost certainly going uncounted, and that is unacceptable. If we cannot count the harm, we cannot be honest about the scale of the crisis. Secondly, geography. You won't be surprised that, being in a very rural area of Powys, I need to mention the rurality issue here. Being in a rural area means that we have particular challenges. I was very lucky; I found Specsavers in Newtown and a very qualified person was able to help me. But Powys, as we know, has no district general hospital, and we have to make other arrangements. I would like to hear from the Minister how we're going to deal with geography and rurality in this issue. And finally, we need to see follow-through. Too many patients are not once offered support—not emotional, not practical, not a single person to tell them where to turn. We don't need a new idea to fix this; we need an eye care support pathway with ophthalmology and optometry lying at the heart of it. That already exists, but we're not seeing it followed through. As we've heard, what we want to see is a single agency for ophthalmology that operates across Wales and offers our residents here, and those who use across the border, a really high-quality service. People losing their sight in Wales today are not losing it because we lack the medical knowledge to help them. They're losing it because of where they live, because we have not trained enough people to treat them and because too often, when they have tried to tell us something is wrong, nobody has been listening. I know that there is no burden on the Government to take this Bill forward, but I do hope that through this debate the health Minister will listen and look at what options there are to make sure that we deliver better on this. Diolch yn fawr.  Mae gennyf stori bersonol iawn. Yn 2016, roeddwn yn ymgeisydd ar gyfer Senedd Cymru ym Maldwyn. Yn sydyn, collais fy ngolwg yn fy llygad dde. Nid oeddwn yn gallu gweld unrhyw beth. Roedd yn ddiwrnod yr etholiad, felly roeddwn braidd yn brysur. Roeddwn yn y Drenewydd, ac nid oeddwn yn gwybod beth i'w wneud. Gwrandewais ar yr ymadrodd, serch hynny, 'Dylech fod wedi mynd i Specsavers', ac fe wneuthum hynny. Fe euthum i Specsavers yn y Drenewydd a gweld optometrydd—unigolyn gwych iawn a wnaeth ddiagnosis o fy sefyllfa bron ar unwaith, a dywedodd wrthyf ei fod yn achos brys, ac yna bu'n rhaid imi fynd i ysbytai Amwythig a Telford yn y dyddiau wedyn. Ac nid wyf am ddweud wrthych y gallwn fod wedi gyrru yn y cyfamser, gan y dywedwyd wrthyf yn glir iawn na ddylwn fod wedi gwneud hynny, ond rwy'n dweud bod yna bobl gymwys iawn a all, ar y rheng flaen, helpu pobl â phroblemau golwg, ac mae angen inni eu cynnwys nhw yn y ddadl hon. Rwy'n ddiolchgar iawn iddynt am achub fy ngolwg yn fy llygad dde. Nid oedd y cofnodion electronig yn gweithio. Nid oeddent yn gweithio ar draws y ffiniau ar y pryd, felly os ydym yn anelu at sicrhau bod cofnodion electronig yn cael eu rhannu yng Nghymru, rhaid inni ystyried hefyd sut y maent yn mynd i weithio ar draws y ffin gyda'r ysbytai yn Lloegr y mae'r rhai ohonom sy'n byw ar y ffin yn eu defnyddio, a gwn fod y Gweinidog iechyd yn meddwl am hynny. Rydym am weld newid yn yr ymagwedd tuag at olwg yma yng Nghymru. Roeddwn eisiau dweud wrthych hefyd am ŵr bonheddig a ddaeth i'r Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol. Ei enw oedd Edward Kenna, ac roedd gan Edward ddirywiad maciwlaidd. Rwy'n siŵr fod rhai ohonoch wedi clywed am ei sefyllfa. Yn anffodus, roedd Edward mewn sefyllfa ofnadwy ac ni fu modd achub ei olwg, ond rhoddodd dystiolaeth glir iawn i'r pwyllgor y dylid gwneud newidiadau. Hoffwn nodi tri pheth rwyf am i'r Llywodraeth hon eu gwneud yn wahanol yn y maes hwn. Hoffwn weld gonestrwydd, daearyddiaeth, a dilyniant. Yn gyntaf, gonestrwydd ynglŷn â niwed. Rhwng 2021 a 2023, wrth i nifer y cleifion a oedd yn aros y tu hwnt i fframiau amser diogel godi heibio i 70,000, llwyddodd Cymru i gofnodi 45 achos o niwed yn unig. Ni ddigwyddodd hynny am nad oedd pobl yn colli eu golwg. Dywedodd Sefydliad Cenedlaethol Brenhinol Pobl Ddall Cymru, y coleg brenhinol a'r byrddau iechyd eu hunain wrth y pwyllgor fod niwed bron yn sicr yn mynd heb ei gyfrif, a bod hynny'n annerbyniol. Os na allwn gyfrif y niwed, ni allwn fod yn onest ynglŷn â maint yr argyfwng. Yn ail, daearyddiaeth. Ni fyddwch yn synnu, a minnau mewn ardal wledig iawn o Bowys, fod angen imi sôn am fater gwledigrwydd yma. Mae bod mewn ardal wledig yn golygu bod gennym heriau penodol. Roeddwn i'n ffodus iawn; euthum i Specsavers yn y Drenewydd a chefais gymorth gan unigolyn cymwys iawn. Ond fel y gwyddom, nid oes gan Bowys ysbyty cyffredinol dosbarth, ac mae’n rhaid inni wneud trefniadau eraill. Hoffwn glywed gan y Gweinidog sut yr awn ati i ddelio â daearyddiaeth a gwledigrwydd mewn perthynas â'r mater hwn. Ac yn olaf, mae angen inni weld dilyniant. Mae gormod o gleifion nad ydynt yn cael cynnig cefnogaeth o gwbl—ddim yn emosiynol, ddim yn ymarferol, dim un unigolyn i ddweud wrthynt ble i droi. Nid oes angen syniad newydd arnom i unioni hyn; mae arnom angen llwybr cymorth gofal llygaid gydag offthalmoleg ac optometreg wrth ei wraidd. Mae un eisoes yn bodoli, ond nid ydym yn ei weld yn cael ei ddilyn. Fel y clywsom, yr hyn y dymunwn ei weld yw un asiantaeth ar gyfer offthalmoleg sy'n gweithredu ledled Cymru ac yn cynnig gwasanaeth o ansawdd uchel iawn i'n trigolion yma, a'r rhai sy'n ei ddefnyddio ar draws y ffin. Nid yw pobl sy'n colli eu golwg yng Nghymru heddiw yn ei golli am nad oes gennym yr wybodaeth feddygol i'w helpu. Maent yn ei golli oherwydd ble maent yn byw, oherwydd nad ydym wedi hyfforddi digon o bobl i'w trin ac oherwydd yn rhy aml, pan fyddant wedi ceisio dweud wrthym fod rhywbeth o'i le, nid oes unrhyw un wedi gwrando. Gwn nad oes rheidrwydd ar y Llywodraeth i fwrw ymlaen â'r Bil hwn, ond rwy'n gobeithio, drwy'r ddadl hon, y bydd y Gweinidog iechyd yn gwrando ac yn edrych ar ba opsiynau sydd ar gael i sicrhau ein bod yn cyflawni'n well ar hyn. Diolch yn fawr. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767013 242 En 2026-07-08T16:00:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=9002&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=9002&l=cy 260708-6 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Gwasanaethau offthalmoleg 6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Ophthalmology services C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767019 243 En 2026-07-08T16:02:05 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=9127&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=9127&l=cy 260708-6 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Gwasanaethau offthalmoleg 6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Ophthalmology services C 12189 12189 Safa Elhassan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12189 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12189 Elhassan, Safa I, too, begin by declaring my interest as a practising consultant ophthalmologist. My remarks today are both informed by my professional experience and my role as a Member of the Senedd. Throughout my career, I've had to tell patients that their sight can't be restored, and these are amongst the hardest conversations any clinician has to have. That is why preventing avoidable sight loss matters so much, and I'm pleased to second this motion. As a consultant ophthalmologist and a Member of this Senedd, I believe that everyone in Wales deserves timely, high-quality eye care, regardless of where they live. When we talk about ophthalmology, we're not simply talking about eyesight; we're talking about independence, dignity and quality of life. We're talking about a person's ability to work, drive, read and to remain active within their community. Whether it's a child that's struggling to see the whiteboard at school or a grandparent that wants to recognise the face of their grandchild, timely eye care makes a difference between living independently and losing that independence. That's why this debate matters. My message is simple. Ophthalmology in Wales is under immense pressure and those pressures will continue to grow as our population ages. Ophthalmology is the busiest out-patient specialty in NHS Wales, with 66,000 people waiting for treatment. Too many people are still presenting with advanced disease that could have been treated earlier. If Members want any evidence on the scale of the challenge, they only need to look at the Welsh Government's eye care measures. The target is for 95 per cent of high-risk patients to be seen within a clinically determined time frame. The all-Wales figure is 49.7 per cent and no health board is meeting that target. Too many patients whose sight is at risk are not being seen in a timely manner. A major reason for this is workforce capacity. Simply, Wales does not have enough ophthalmologists. The Royal College of Ophthalmologists recommends three consultants per 100,000 people. Wales has 1.97. That's the lowest ratio in the UK. Retention is also challenging, with many resident doctors leaving Wales to complete their training in England. We should have an all-Wales recruitment pathway that will help retain more doctors in NHS Wales. Recruitment alone won't solve this problem. We have a very highly skilled team of optometrists, orthoptists and nurses, and we need to provide local opportunities to develop and upskill this workforce. Meeting this challenge requires reform. This is why I support the proposals set out in this motion, particularly the focus on dedicated surgical and diagnostic hubs. By concentrating expertise, we can improve efficiency, increase capacity and deliver better outcomes for our patients. These hubs can help reduce the reliance on outsourcing to the private sector, allowing us to invest in Welsh services, Welsh staff and Welsh hubs. Patients don't really care which health board provides their treatment; they just want to receive safe, timely, high-quality care. Alongside that, we need better workforce planning, stronger digital infrastructure and a long-term strategy to match these growing demands. This debate is far more than waiting lists; it's about protecting people's sight, protecting their independence, protecting their confidence and protecting their quality of life. Both as a clinician and as a Member of the Senedd, I know that the expertise exists in Wales. Our responsibility now is to ensure that the system enables those professionals to deliver the care patients deserve. The motion provides a practical road map to achieving this. We have the expertise, we have the evidence and we know what works. Now we must match the evidence with action. Because in ophthalmology, every referral matters, every appointment matters, every member of the clinical team matters, and, most importantly, every patient matters. I'm pleased to second this motion and I urge Members across this Siambr to support it. Diolch yn fawr. Rwyf innau hefyd yn dechrau drwy ddatgan buddiant fel offthalmolegydd ymgynghorol wrth fy ngwaith. Mae fy sylwadau heddiw wedi eu llywio gan fy mhrofiad proffesiynol a fy rôl fel Aelod o'r Senedd. Drwy gydol fy ngyrfa, rwyf wedi gorfod dweud wrth gleifion na ellir adfer eu golwg, ac mae'r rhain ymhlith y sgyrsiau anoddaf y mae'n rhaid i unrhyw glinigydd eu cael. Dyna pam y mae atal colli golwg pan ellir ei osgoi mor bwysig, ac rwy'n falch o eilio'r cynnig hwn. Fel offthalmolegydd ymgynghorol ac Aelod o'r Senedd hon, credaf fod pawb yng Nghymru yn haeddu gofal llygaid amserol o ansawdd uchel, ble bynnag y maent yn byw. Pan fyddwn yn siarad am offthalmoleg, nid siarad am olwg yn unig a wnawn; rydym yn siarad am annibyniaeth, urddas ac ansawdd bywyd. Rydym yn siarad am allu person i weithio, gyrru, darllen ac i aros yn weithgar yn eu cymuned. Boed yn blentyn sy'n cael trafferth gweld y bwrdd gwyn yn yr ysgol neu nain neu daid sydd eisiau adnabod wynebau eu hwyrion, mae gofal llygaid amserol yn golygu'r gwahaniaeth rhwng byw'n annibynnol a cholli'r annibyniaeth honno. Dyna pam y mae'r ddadl hon yn bwysig. Mae fy neges yn syml. Mae offthalmoleg yng Nghymru dan bwysau aruthrol a bydd y pwysau hynny'n parhau i gynyddu wrth i'n poblogaeth heneiddio. Offthalmoleg yw'r arbenigedd cleifion allanol prysuraf yng GIG Cymru, gyda 66,000 o bobl yn aros am driniaeth. Rydym yn dal i weld gormod o bobl â chlefyd datblygedig a allai fod wedi cael ei drin yn gynharach. Os yw'r Aelodau eisiau tystiolaeth o faint yr her, nid oes ond angen iddynt edrych ar fesurau gofal llygaid Llywodraeth Cymru. Y targed yw i 95 y cant o gleifion risg uchel gael eu gweld o fewn ffrâm amser a bennir yn glinigol. Y ffigur ar gyfer Cymru gyfan yw 49.7 y cant ac nid oes unrhyw fwrdd iechyd yn cyrraedd y targed hwnnw. Mae yna ormod o gleifion y mae eu golwg mewn perygl nad ydynt yn cael eu gweld mewn modd amserol. Un o'r prif resymau am hyn yw capasiti gweithlu. Yn syml, nid oes gan Gymru ddigon o offthalmolegwyr. Mae Coleg Brenhinol yr Offthalmolegwyr yn argymell tri meddyg ymgynghorol i bob 100,000 o bobl. Mae gan Gymru 1.97. Dyna'r gymhareb isaf yn y DU. Mae cadw staff hefyd yn heriol, gyda llawer o feddygon preswyl yn gadael Cymru i gwblhau eu hyfforddiant yn Lloegr. Dylem gael llwybr recriwtio ar gyfer Cymru a fydd yn helpu i gadw mwy o feddygon yn GIG Cymru. Ni fydd recriwtio ar ei ben ei hun yn datrys y broblem. Mae gennym dîm medrus iawn o optometryddion, orthoptyddion a nyrsys, ac mae angen inni ddarparu cyfleoedd lleol i ddatblygu ac uwchsgilio'r gweithlu hwn. Mae angen diwygio i allu goresgyn yr her. Dyna pam rwy'n cefnogi'r cynigion a nodir yn y cynnig hwn, yn enwedig y ffocws ar hybiau llawfeddygol a diagnostig pwrpasol. Drwy ganolbwyntio arbenigedd, gallwn wella effeithlonrwydd, cynyddu capasiti a chyflawni canlyniadau gwell i'n cleifion. Gall yr hybiau hyn helpu i leihau'r ddibyniaeth ar allanoli i'r sector preifat, gan ein galluogi i fuddsoddi mewn gwasanaethau yng Nghymru, staff o Gymru a hybiau yng Nghymru. Nid yw cleifion yn poeni pa fwrdd iechyd sy'n darparu eu triniaeth; maent eisiau gofal diogel ac amserol o ansawdd uchel. Ochr yn ochr â hynny, mae angen cynllunio'r gweithlu'n well, seilwaith digidol cryfach a strategaeth hirdymor i gyd-fynd â'r gofynion cynyddol hyn. Mae'r ddadl hon yn ymwneud â llawer mwy na rhestrau aros; mae'n ymwneud â diogelu golwg pobl, diogelu eu hannibyniaeth, diogelu eu hyder a diogelu ansawdd eu bywydau. Fel clinigydd ac fel Aelod o'r Senedd, rwy'n gwybod bod yr arbenigedd yn bodoli yng Nghymru. Ein cyfrifoldeb ni nawr yw sicrhau bod y system yn galluogi'r gweithwyr proffesiynol hynny i ddarparu'r gofal y mae cleifion yn ei haeddu. Mae'r cynnig yn darparu cynllun ymarferol i gyflawni hyn. Mae gennym yr arbenigedd, mae gennym y dystiolaeth ac rydym yn gwybod beth sy'n gweithio. Nawr mae'n rhaid inni weithredu i gyd-fynd â'r dystiolaeth. Oherwydd mewn offthalmoleg, mae pob atgyfeiriad yn bwysig, mae pob apwyntiad yn bwysig, mae pob aelod o'r tîm clinigol yn bwysig, ac yn bwysicaf oll, mae pob claf yn bwysig. Rwy'n falch o eilio'r cynnig hwn ac rwy'n annog Aelodau ar draws y Siambr i'w gefnogi. Diolch yn fawr. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767029 244 En 2026-07-08T16:05:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=9302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=9302&l=cy 260708-6 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Gwasanaethau offthalmoleg 6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Ophthalmology services C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767033 245 En 2026-07-08T16:06:29 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=9391&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=9391&l=cy 260708-6 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Gwasanaethau offthalmoleg 6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Ophthalmology services C 8585 8585 James Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8585 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8585 Evans, James In many of these debates, people get up and make very grand speeches, but I think probably the best speech I've ever heard was just made by Gwyn. I think he said everything I wanted to say. I don't intend to repeat everything that went on, because I agree with almost 99 per cent of what he put forward. I do want to pay tribute to you for all the work that you have done in your professional life—and your wife as well—serving the people of your health board area. Thank you for your service to our NHS and thank you for your service to this Senedd as well; I know your expertise is going to be really welcomed. I don't want to go over old ground. We agree on a lot of the matters you talked about, especially about how managers and different people in the NHS are very good at identifying what the problems are, but can't actually put anything in place to try and simplify things; that's something that we support very heavily. Gwyn also talked about the fragmentation across health boards; we see that too often. We don't see the sharing of best practice. You could be doing something phenomenal in Swansea Bay, but just up the road in Cardiff and Vale, they won't copy what you're doing because they've got their own structures, their own bureaucracy, and it doesn't work. So we support the motion in the way it's called. You also called for surgical hubs—that's something that our party has called for also, because we do know that surgical hubs can really help get waiting lists down across the NHS. It's not a new concept, it's been happening in England for a very long time, except we've never actually grasped the nettle here and got on with it. So, we support that and the Government's view of doing that. It's about delivery, though. It's how quickly these things can come online to make sure we're getting waiting lists down. Because I sat on that Health and Social Care Committee with the current Cabinet Minister, putting those recommendations forward, and I hope that he, as a co-author of that report, will implement all the recommendations in full and not leave one out or just accept them in principle, which the Government has been quite handy in doing over the years. I support you, Gwyn, in what you're doing, and we support you in this motion. I'm not going to go over old ground, because I don't think there's need to. Thank you very much for what you've brought forward today, and we're very much looking forward to supporting this motion when the vote comes later. Diolch. Mewn llawer o'r dadleuon hyn, mae pobl yn codi ac yn gwneud areithiau mawreddog iawn, ond rwy'n meddwl mai'r araith orau a glywais erioed oedd yr un gan Gwyn mawr. Rwy'n credu ei fod wedi dweud popeth roeddwn i eisiau ei ddweud. Nid wyf yn bwriadu ailadrodd popeth, oherwydd rwy'n cytuno â bron i 99 y cant o'r hyn a gyflwynodd. Rwyf am dalu teyrnged i chi am yr holl waith a wnaethoch yn eich bywyd proffesiynol—a'ch gwraig hefyd—yn gwasanaethu'r bobl yn ardal eich bwrdd iechyd. Diolch am eich gwasanaeth i'n GIG a diolch am eich gwasanaeth i'r Senedd hon hefyd; rwy'n gwybod bod eich arbenigedd yn mynd i gael ei groesawu'n fawr. Nid wyf eisiau mynd dros hen dir. Rydym yn cytuno ynghylch llawer o'r materion y gwnaethoch chi siarad amdanynt, yn enwedig y ffordd y mae rheolwyr a gwahanol bobl yn y GIG yn dda iawn am nodi beth yw'r problemau, ond yn methu rhoi unrhyw beth ar waith i geisio symleiddio pethau; mae hynny'n rhywbeth rydym ni'n ei gefnogi'n gryf iawn. Siaradodd Gwyn hefyd am y darnio ar draws byrddau iechyd; rydym yn gweld hynny'n rhy aml. Nid ydym yn gweld arferion gorau'n cael eu rhannu. Gallech chi fod yn gwneud rhywbeth anhygoel ym Mae Abertawe, ond ychydig i fyny'r ffordd yng Nghaerdydd a'r Fro, ni fyddant yn copïo'r hyn a wnewch am fod ganddynt eu strwythurau eu hunain, eu biwrocratiaeth eu hunain, ac nid yw'n gweithio. Felly rydym ni'n cefnogi'r cynnig yn y ffordd y caiff ei roi. Fe wnaethoch chi alw hefyd am hybiau llawfeddygol—mae hynny'n rhywbeth y mae ein plaid ni wedi galw amdano hefyd, oherwydd fe wyddom y gall hybiau llawfeddygol helpu i leihau rhestrau aros ar draws y GIG. Nid yw'n gysyniad newydd, mae wedi bod yn digwydd yn Lloegr ers amser hir iawn, ond nad ydym ni erioed wedi mentro yma a bwrw ymlaen ag ef. Felly, rydym yn cefnogi hynny a safbwynt y Llywodraeth ynglŷn â gwneud hynny. Mae'n ymwneud â chyflawni, serch hynny. Mae'n fater o pa mor gyflym y gall y pethau hyn ddod yn weithredol i wneud yn siŵr ein bod ni'n lleihau rhestrau aros. Oherwydd roeddwn yn aelod o'r Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol gyda'r Gweinidog Cabinet presennol, yn cyflwyno'r argymhellion hynny, ac rwy'n gobeithio y bydd ef, fel cyd-awdur yr adroddiad hwnnw, yn gweithredu'r holl argymhellion yn llawn ac na fydd yn gadael dim allan neu'n eu derbyn mewn egwyddor yn unig, rhywbeth y mae'r Llywodraeth wedi bod yn barod iawn i'w wneud dros y blynyddoedd. Rwy'n eich cefnogi chi, Gwyn, yn yr hyn rydych chi'n ei wneud, ac rydym yn eich cefnogi chi yn y cynnig hwn. Nid wyf am fynd dros hen dir, gan nad wyf yn meddwl bod angen. Diolch yn fawr am yr hyn rydych chi wedi'i gyflwyno heddiw, ac edrychwn ymlaen yn fawr at gefnogi'r cynnig hwn pan ddaw'r bleidlais yn nes ymlaen. Diolch. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767039 246 En 2026-07-08T16:08:33 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=9515&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=9515&l=cy 260708-6 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Gwasanaethau offthalmoleg 6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Ophthalmology services C 12150 12150 Sara Crowley AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12150 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12150 Crowley, Sara For the record, I wish to declare a personal interest. I previously gave evidence to the Health and Social Care Committee's inquiry into ophthalmology services based on my lived experience of sight loss, and I remain a patient under ophthalmology services. I grew up knowing that, as somebody with type 1 diabetes, sight loss was a very real possibility. By the age of 26, that possibility had become reality when I experienced a vitreous haemorrhage whilst on holiday in Italy. Losing my sight was frightening; waiting to find out whether it could be saved was, in many ways, even harder. After 18 months of treatment, referrals and uncertainty, my surgeon told me, when I finally underwent surgery, that I was likely only a week away from permanent sight loss. I can't say that I was suicidal, but there were many times where I genuinely questioned how much more waiting and how many more setbacks I could endure. That experience showed me something that statistics alone never can—what it actually feels like to live on a waiting list. But if we only measure the wait, we miss the experience of waiting, so perhaps we should ask not only how long people are waiting, but what is happening to them whilst they wait. For me, the impact went far beyond my eyesight: discrimination at work, unfair dismissal, my mental health deteriorated into severe depression, I had to pay my way for a tribunal because of a Tory Government in the UK at the time, and I became overwhelmed by anxiety, thinking I'd never be employed again. Every day I woke up questioning whether I would permanently lose my sight before the system reached me. But today, I want to challenge us all to think differently about waiting lists. Because I was not simply waiting for treatment, I was waiting to know whether my sight could be saved. The waiting itself causes harm. The silence causes harm, and the lack of communication causes harm. When you're on a waiting list, every gap in information is filled by fear: has my referral gone through? Has it been lost? Have I been forgotten about? What's happening while I wait? I remember receiving an appointment letter and a cancellation letter for the very same appointment on the same day on more than one occasion. Every appointment brought hope, every cancellation brought further fear. Soon, even letters citing 'unforeseen circumstances' became predictable. And that fear has a cost—a human cost, a social cost and, ultimately, a financial cost too. I do not believe for one moment that healthcare professionals do not care. My experience has shown me the exact opposite. The problem is that, too often, they are working within systems that leave people waiting too long with too little information, too little support, and too much uncertainty. I am beyond grateful for the opportunity to contribute to this debate. Of course we need to reduce waiting times and of course we need more capacity, and we should be looking at surgical hubs, centres of excellence and more consistent services across Wales. But I would also ask the Minister a simple question: if we cannot eliminate every waiting list tomorrow, can we at least ensure that nobody feels forgotten while they are on one? What if every patient on a waiting list had access to someone who understood not just the condition, but the experience, someone who had walked the same path, faced the same uncertainty and had come out the other side? Because good healthcare does not begin when treatment starts. Good healthcare begins the moment somebody enters the system. Some of us remember when Twitter was a good place, a place where support saw no health board boundaries. Over the years, I lost count of the number of people who contacted me through social media, distraught after receiving a letter telling them that they had background retinopathy. Often, all they needed at that point was reassurance that they were not alone, guidance on questions to ask, and to understand what might happen next. Many understandably assumed the worst without realising that, with the right intervention and support at that point, the condition at that stage can be stabilised. Their anxiety did not disappear, but it became more manageable. They felt informed, more confident and better able to engage with their care. We rightly value experts by occupation. Our clinicians, nurses and healthcare professionals do remarkable work every day. But we should also value experts by experience. One understands the condition, the other understands what it's like to live with it, and the strongest systems recognise the value in both. I needed that support and I gave it to others because they needed it too. Dirprwy Lywydd, there are people in Wales today who are where I once was: waiting, frightened, isolated, uncertain, and this is why this motion matters. Because ophthalmology waiting lists are not just administrative backlogs, they are people's independence, mental health, jobs, futures and lives. We owe them a system that recognises a simple truth: we often focus on the length of the wait, but we rarely acknowledge the damage that waiting can do. The waiting list was not the only thing harming me; the waiting itself was harming me. Today I'm grateful for the opportunity this Senedd has given me to speak out about an experience that, for a long time, I struggled to talk about. And again, I'm going to say I believe this Chamber is strongest when it listens to lived experience, confronts difficult truths, works together for the people of Cymru, and turns motions into meaningful change. That is why I ask every Member to support this motion today. Diolch yn fawr. Ar gyfer y cofnod, hoffwn ddatgan buddiant personol. Rhoddais dystiolaeth yn flaenorol i ymchwiliad y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol i wasanaethau offthalmoleg yn seiliedig ar fy mhrofiad bywyd o golli golwg, ac rwy'n parhau i fod yn glaf o dan y gwasanaethau offthalmoleg. Cefais fy magu gan wybod, fel rhywun â diabetes math 1, fod colli golwg yn bosibilrwydd real iawn. Erbyn cyrraedd 26 oed, roedd y posibilrwydd hwnnw wedi dod yn realiti pan brofais waedlif gwydrog tra oeddwn ar wyliau yn yr Eidal. Roedd colli fy ngolwg yn frawychus; roedd aros i ddarganfod a ellid ei achub yn anos byth mewn nifer o ffyrdd. Ar ôl 18 mis o driniaeth, atgyfeiriadau ac ansicrwydd, dywedodd fy llawfeddyg wrthyf, pan gefais lawdriniaeth o'r diwedd, ei bod hi'n debygol mai dim ond wythnos i ffwrdd o golli golwg yn barhaol oeddwn i. Ni allaf ddweud fy mod i'n hunanladdol, ond roedd yna lawer o adegau pan oeddwn i'n cwestiynu o ddifrif faint yn rhagor o aros a faint yn rhagor o siomedigaethau y gallwn eu goddef. Dangosodd y profiad hwnnw rywbeth i mi na all ystadegau ar eu pen eu hunain byth mo'i wneud—sut y mae'n teimlo i fyw ar restr aros. Ond os ydym yn mesur yr aros yn unig, rydym yn colli'r profiad o aros, felly efallai y dylem ofyn nid yn unig pa mor hir y mae pobl yn aros, ond beth sy'n digwydd iddynt wrth iddynt aros. I mi, roedd yr effaith yn mynd ymhell y tu hwnt i fy ngolwg: gwahaniaethu yn y gwaith, diswyddo annheg, dirywiodd fy iechyd meddwl yn iselder difrifol, roedd yn rhaid imi dalu am dribiwnlys oherwydd y Llywodraeth Dorïaidd yn y DU ar y pryd, a chawn fy llethu gan orbryder, gan feddwl na chawn i byth o fy nghyflogi eto. Bob dydd roeddwn i'n deffro yn cwestiynu a fuaswn i'n colli fy ngolwg yn barhaol cyn i'r system fy nghyrraedd. Ond heddiw, rwyf eisiau ein herio ni i gyd i feddwl yn wahanol am restrau aros. Oherwydd nid dim ond aros am driniaeth oeddwn i, roeddwn i'n aros i wybod a allai fy ngolwg gael ei achub. Mae'r aros ei hun yn achosi niwed. Mae'r distawrwydd yn achosi niwed, ac mae'r diffyg cyfathrebu yn achosi niwed. Pan fyddwch chi ar restr aros, mae pob bwlch yn yr wybodaeth yn cael ei lenwi gan ofn: a yw fy atgyfeiriad wedi mynd drwodd? A yw wedi ei golli? A wyf i wedi cael fy anghofio? Beth sy'n digwydd tra byddaf yn aros? Rwy'n cofio cael llythyr apwyntiad a llythyr canslo'r un apwyntiad ar yr un diwrnod ar fwy nag un achlysur. Roedd pob apwyntiad yn dod â gobaith, roedd pob llythyr canslo'n creu ofn pellach. Yn fuan, daeth hyd yn oed llythyrau'n sôn am 'amgylchiadau annisgwyl' yn rhagweladwy. Ac mae cost i'r ofn hwnnw—cost ddynol, cost gymdeithasol, ac yn y pen draw, cost ariannol hefyd. Nid wyf yn credu am un eiliad nad yw gweithwyr gofal iechyd proffesiynol yn malio. Mae fy mhrofiad wedi dangos y gwrthwyneb yn llwyr i mi. Y broblem yw eu bod, yn rhy aml, yn gweithio mewn systemau sy'n gadael pobl i aros yn rhy hir heb ddigon o wybodaeth, heb ddigon o gefnogaeth, a gormod o ansicrwydd. Rwy'n ddiolchgar iawn am y cyfle i gyfrannu at y ddadl hon. Wrth gwrs bod angen inni leihau amseroedd aros ac wrth gwrs bod angen mwy o gapasiti, a dylem edrych ar hybiau llawfeddygol, canolfannau rhagoriaeth a gwasanaethau mwy cyson ledled Cymru. Ond rwyf am ofyn cwestiwn syml i'r Gweinidog: os na allwn ddileu pob rhestr aros yfory, a allwn ni o leiaf sicrhau nad oes unrhyw un yn teimlo eu bod wedi'u hanghofio tra'u bod ar y rhestr honno? Beth pe bai gan bob claf ar restr aros fynediad at rywun sy'n deall nid yn unig y cyflwr, ond y profiad, rhywun sydd wedi cerdded yr un llwybr, wedi wynebu'r un ansicrwydd ac wedi dod allan yr ochr arall? Oherwydd nid pan fydd y driniaeth yn dechrau y bydd gofal iechyd da yn dechrau. Mae gofal iechyd da yn dechrau yr eiliad y mae rhywun yn mynd i mewn i'r system. Mae rhai ohonom yn cofio pan oedd Twitter yn lle da, lle nad oedd cefnogaeth yn gweld unrhyw ffiniau bwrdd iechyd. Dros y blynyddoedd, collais gyfrif ar nifer y bobl a gysylltodd â mi drwy'r cyfryngau cymdeithasol, yn ddigalon ar ôl derbyn llythyr yn dweud wrthynt fod ganddynt retinopathi cefndirol. Yn aml, yr unig beth oedd ei angen arnynt ar y pwynt hwnnw oedd sicrwydd nad oeddent ar eu pen eu hunain, arweiniad ar gwestiynau i'w gofyn, ac i ddeall beth allai ddigwydd nesaf. Yn ddealladwy, mae llawer yn ofni'r gwaethaf heb sylweddoli y gellir sefydlogi'r cyflwr ar y cam hwnnw gyda'r ymyrraeth a'r gefnogaeth gywir. Nid oedd eu gorbryder yn diflannu, ond daeth yn haws ei reoli. Roeddent yn teimlo'n wybodus, yn fwy hyderus a bod ganddynt fwy o gysylltiad â'u gofal. Rydym yn gwerthfawrogi arbenigwyr yn ôl eu galwedigaeth, a hynny'n briodol. Mae ein clinigwyr, nyrsys a gweithwyr gofal iechyd proffesiynol yn gwneud gwaith rhyfeddol bob dydd. Ond dylem hefyd weld gwerth arbenigwyr yn ôl eu profiad. Mae un yn deall y cyflwr, a'r llall yn deall sut beth yw byw gydag ef, ac mae'r systemau cryfaf yn cydnabod gwerth y ddau fath o arbenigwr. Roedd angen y gefnogaeth honno arnaf i ac fe'i rhoddais i eraill am fod ei hangen arnynt hwythau hefyd. Ddirprwy Lywydd, mae yna bobl yng Nghymru heddiw yn yr un sefyllfa ag yr oeddwn i ar un adeg: yn aros yn ofnus, yn ynysig, yn ansicr, a dyna pam y mae'r cynnig hwn yn bwysig. Oherwydd nid ôl-groniadau gweinyddol yn unig yw rhestrau aros offthalmoleg, ond annibyniaeth, iechyd meddwl, swyddi, dyfodol a bywydau pobl. Mae arnom system iddynt sy'n cydnabod gwirionedd syml: rydym yn aml yn canolbwyntio ar hyd yr aros, ond anaml y byddwn yn cydnabod y niwed y gall aros ei wneud. Nid y rhestr aros oedd yr unig beth oedd yn fy niweidio; roedd yr aros ei hun yn fy niweidio. Heddiw rwy'n ddiolchgar am y cyfle y mae'r Senedd hon wedi'i roi i mi siarad am brofiad yr oeddwn i'n cael trafferth siarad amdano am amser hir. Ac unwaith eto, rwy'n mynd i ddweud fy mod yn credu bod y Siambr hon ar ei chryfaf pan fo'n gwrando ar brofiad bywyd, yn wynebu gwirioneddau anodd, yn gweithio gyda'i gilydd dros bobl Cymru, ac yn troi cynigion yn newid ystyrlon. Dyna pam y gofynnaf i bob Aelod gefnogi'r cynnig hwn heddiw. Diolch yn fawr. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767036 247 En 2026-07-08T16:10:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=9602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=9602&l=cy 260708-6 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Gwasanaethau offthalmoleg 6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Ophthalmology services C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767044 248 En 2026-07-08T16:14:21 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=9863&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=9863&l=cy 260708-6 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Gwasanaethau offthalmoleg 6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Ophthalmology services C 336 336 Natasha Asghar AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=336 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=336 Asghar, Natasha Can I thank Gwyn for bringing forward this debate today? I must say, I don't say it very often, but I thoroughly enjoyed your contribution. On behalf of the Welsh Conservatives, we can confirm we will be supporting you in today's vote. Ophthalmology waiting times and lists are indeed unacceptably long. It's something that we all know and it's something that often makes us all very sad to hear of. There are more than 11,600 patient pathways open in Wales who are waiting more than a year for ophthalmology treatment. Of the 11,600 waiting more than a year for treatment, around a third of them are within the Betsi Cadwaladr health board, which again highlights the need for urgent improvements at the troubled board. Whilst the figures are lower in my local health board, with just shy of 1,000 patient pathways waiting more than a year for treatment, it is clear that we need to see action across the board, because all of these delays are putting patients at risk of avoidable sight loss. And with an expected rise in demand for services, the time to act is indeed now. At the end of March 2025, around about 80,700 patients assessed at the highest risk category of irreversible harm were waiting beyond clinically safe time frames for treatment. Fast-forward to just a year, and things haven't really improved; the figures have barely moved. At the end of April 2026, the figure was more than 76,000 patients. The lack of progress can be further highlighted by the percentage of people being seen with a target date, or 25 per cent beyond the target date itself. In March last year, this was 49.9 per cent, and in April this year, it was 51.1 per cent. Frankly, it's just not good enough. Unfortunately, we didn't see much meaningful action from the previous Labour Government, but I hope that this new administration will take this seriously and move with pace to address the issue within ophthalmology services. The health committee in the last Senedd term found several systematic issues when it came to ophthalmology, and I know that they've been touched upon. Yet it appears that very little has been done since then to rectify it. One of the big challenges—and I know many of my colleagues have said this today—was indeed workforce shortages, something that is, of course, having a major impact on the NHS sectors. Wales has just 1.97 consultant ophthalmologists per 100,000 population, well below the recommended three per 100,000. When the Minister responds to this debate, I would like to know how his Government plans to hit these recommended levels. Also, the crumbling NHS estate, something I've raised on numerous occasions already, was found to be one of the big barriers, as was, indeed, equipment. Outdated and unsafe hospital facilities with leaky roofs, cramped spaces and broken equipment were disrupting surgery and extending waiting times. Not too long ago, Newport patients arrived at the Royal Gwent Hospital for prearranged surgery at the ophthalmology unit, however, when they got there, they were turned away and told to go home because there was an error in ordering equipment for the hospital's theatres. Lessons must be learnt, as incidents like these will hamper efforts to drive down the waiting times that we speak of. So, how is the Welsh Government ensuring equipment and NHS estates are going to be fit for purpose? The Welsh Government's response to the committee's findings sparked a wave of concern and disappointment, including from the Royal College of Ophthalmologists. The college accused the Government of deferring or avoiding making key commitments that would deliver the committee's recommendations. Now, I'd like to quote Rhianon Reynolds from the Royal College of Ophthalmologists, who said that 'The Welsh Government needs to show more ambition to tackle the huge challenges facing ophthalmology services. To meet the needs of patients now and in the future, we must invest to improve our dilapidated estates and provide the workforce and digital infrastructure necessary to deliver the best care.' End quote. My question is simple: will this Welsh Government do what the last one didn't, and show the ambition to tackle the mammoth challenges that lie ahead of us? The debate is indeed rather timely here today, Deputy Presiding Officer, as it coincides with Glaucoma Awareness Week, and there are warnings that glaucoma prevalence is expected to rise over the coming years, with 100,000 cases expected by 2033. Research earlier this year found that as many as half the people with glaucoma are yet to receive a diagnosis, which is especially concerning given the irreversible damage it can cause if left untreated. Glaucoma is a leading cause of irreversible blindness worldwide, and yet many people don't know they have it. But optometrists can play a vital role in early detection as it can be picked up via a routine eye test, and we have two advocates who I'm sure can agree with this. Worryingly, a briefing from Glaucoma UK and Specsavers revealed that a fifth of the population still didn't know how often they should visit their optician for a routine check-up, and the same percentage either can't remember their last eye examination or have never had one at all. In light of that alarming statistic, I'd like to know how does the Welsh Government plan to turn that around. And I'd be interested to know if the Welsh Government plans to look at further bolstering community eye care. Deputy Presiding Officer, let me conclude by once again thanking Gwyn Williams for bringing this debate to the forefront, and I'd also hope to see the Welsh Government act swiftly when it comes to implementing the points raised in this motion to address the challenges when it comes to ophthalmology here in Wales. Thank you.  A gaf i ddiolch i Gwyn am gyflwyno'r ddadl hon heddiw? Rhaid imi ddweud, nid wyf yn ei ddweud yn aml iawn, ond fe fwynheais eich cyfraniad yn fawr. Ar ran y Ceidwadwyr Cymreig, gallwn gadarnhau y byddwn yn eich cefnogi yn y bleidlais heddiw. Mae amseroedd a rhestrau aros offthalmoleg yn annerbyniol o hir. Mae'n rhywbeth rydym i gyd yn ei wybod ac mae'n rhywbeth sy'n aml yn ein gwneud ni i gyd yn drist iawn o'i glywed. Mae mwy na 11,600 o lwybrau cleifion ar agor yng Nghymru sy'n aros dros flwyddyn am driniaeth offthalmoleg. O'r 11,600 sy'n aros dros flwyddyn am driniaeth, mae tua thraean ohonynt ym mwrdd iechyd Betsi Cadwaladr, sy'n dangos unwaith eto yr angen am welliannau brys yn y bwrdd cythryblus hwnnw. Er bod y ffigurau'n is yn fy mwrdd iechyd lleol i, gyda dim ond 1,000 o lwybrau cleifion yn aros mwy na blwyddyn am driniaeth, mae'n amlwg fod angen inni weld gweithredu yn gyffredinol, oherwydd mae'r holl oedi'n rhoi cleifion mewn perygl o golli golwg y gellir ei osgoi. A chyda chynnydd disgwyliedig yn y galw am wasanaethau, nawr yw'r amser i weithredu. Ar ddiwedd mis Mawrth 2025, roedd tua 80,700 o gleifion a aseswyd yn y categori risg uchaf o niwed anadferadwy yn aros y tu hwnt i amserlenni clinigol ddiogel ar gyfer triniaeth. Symudwch ymlaen flwyddyn yn unig, ac nid yw pethau wedi gwella mewn gwirionedd; nid yw'r ffigurau prin wedi symud. Ar ddiwedd mis Ebrill 2026, roedd y ffigur yn fwy na 76,000 o gleifion. Gellir amlygu'r diffyg cynnydd ymhellach gan ganran y bobl sy'n cael eu gweld o fewn y dyddiad targed, neu 25 y cant y tu hwnt i'r dyddiad targed ei hun. Ym mis Mawrth y llynedd, roedd yn 49.9 y cant, ac ym mis Ebrill eleni, roedd yn 51.1 y cant. Nid yw'n ddigon da. Yn anffodus, ni welsom lawer o weithredu ystyrlon gan y Llywodraeth Lafur flaenorol, ond rwy'n gobeithio y bydd y weinyddiaeth newydd hon o ddifrif ynglŷn â hyn ac yn symud yn gyflym i fynd i'r afael â'r broblem mewn gwasanaethau offthalmoleg. Yn nhymor diwethaf y Senedd canfu'r pwyllgor iechyd sawl problem systematig mewn perthynas ag offthalmoleg, ac rwy'n gwybod eu bod wedi cael eu crybwyll. Ond mae'n ymddangos mai ychydig iawn a wnaed ers hynny i'w cywiro. Un o'r heriau mawr—ac rwy'n gwybod bod llawer o fy nghyd-Aelodau wedi dweud hyn heddiw—oedd prinder gweithlu, rhywbeth sydd, wrth gwrs, yn cael effaith fawr ar sectorau'r GIG. Dim ond 1.97 offthalmolegydd ymgynghorol sydd gan Gymru i bob 100,000 o'r boblogaeth, ymhell islaw'r tri a argymhellir i bob 100,000. Pan fydd y Gweinidog yn ymateb i'r ddadl hon, hoffwn wybod sut y mae ei Lywodraeth yn bwriadu cyrraedd y lefelau a argymhellir. Hefyd, canfuwyd bod ystad y GIG, rhywbeth rwyf wedi'i godi ar sawl achlysur eisoes, yn un o'r rhwystrau mawr, fel yr oedd offer, yn wir. Roedd cyfleusterau ysbyty a oedd yn hen ac yn anniogel gyda thoeau'n gollwng, gofod cyfyng ac offer wedi torri yn tarfu ar lawdriniaethau ac yn ymestyn amseroedd aros. Heb fod yn rhy bell yn ôl,  cyrhaeddodd cleifion o Gasnewydd Ysbyty Brenhinol Gwent ar gyfer llawdriniaethau a gynlluniwyd ymlaen llaw yn yr uned offthalmoleg, ond wedi iddynt gyrraedd, cawsant eu troi ymaith a'u cynghori i fynd adref am fod camgymeriad wedi'i wneud wrth archebu offer ar gyfer theatrau'r ysbyty. Rhaid dysgu gwersi, gan y bydd digwyddiadau fel hyn yn rhwystro ymdrechion i leihau'r amseroedd aros y siaradwn amdanynt. Felly, sut y mae Llywodraeth Cymru yn sicrhau bod offer ac ystadau'r GIG yn mynd i fod yn addas i'r diben? Fe wnaeth ymateb Llywodraeth Cymru i ganfyddiadau'r pwyllgor sbarduno ton o bryder a siom, gan gynnwys gan Goleg Brenhinol yr Offthalmolegwyr. Cyhuddodd y coleg y Llywodraeth o ohirio neu osgoi gwneud ymrwymiadau allweddol a fyddai'n cyflawni argymhellion y pwyllgor. Nawr, hoffwn ddyfynnu Rhianon Reynolds o Goleg Brenhinol yr Offthalmolegwyr, a ddywedodd 'Mae angen i Lywodraeth Cymru ddangos mwy o uchelgais i fynd i'r afael â'r heriau enfawr sy'n wynebu gwasanaethau offthalmoleg. Er mwyn diwallu anghenion cleifion nawr ac yn y dyfodol, rhaid inni fuddsoddi i wella ein hystadau adfeiliedig a darparu'r gweithlu a'r seilwaith digidol sy'n angenrheidiol ar gyfer darparu'r gofal gorau.' Mae fy nghwestiwn yn syml: a fydd y Llywodraeth hon yng Nghymru'n gwneud yr hyn na wnaeth yr un olaf, a dangos uchelgais i fynd i'r afael â'r heriau enfawr sydd o'n blaenau? Mae'r ddadl yn eithaf amserol yma heddiw, Ddirprwy Lywydd, gan ei bod yn cyd-daro ag Wythnos Ymwybyddiaeth Glawcoma, ac mae yna rybuddion fod disgwyl i nifer yr achosion o glawcoma gynyddu dros y blynyddoedd i ddod, gyda disgwyl 100,000 o achosion erbyn 2033. Canfu ymchwil yn gynharach eleni fod cymaint â hanner y bobl sydd â glawcoma eto i gael diagnosis, sy'n arbennig o bryderus o ystyried y niwed anadferadwy y gall ei achosi os na chaiff ei drin. Mae glawcoma yn un o brif achosion dallineb anadferadwy ledled y byd, ac eto mae yna lawer o bobl nad ydynt yn gwybod eu bod yn dioddef ohono. Ond gall optometryddion chwarae rhan allweddol yn ei ganfod yn gynnar gan y gellir ei ganfod drwy brawf llygaid arferol, ac mae gennym ddau yma a all gadarnhau hynny, rwy'n siŵr. Yn bryderus, datgelodd sesiwn friffio gan Glaucoma UK a Specsavers nad oedd un rhan o bump o'r boblogaeth yn gwybod pa mor aml y dylent ymweld â'u optegydd i gael archwiliad rheolaidd, ac nid yw'r un ganran naill ai'n gallu cofio eu harchwiliad llygaid diwethaf neu erioed wedi cael un. Yng ngoleuni'r ystadegyn brawychus hwnnw, hoffwn wybod sut y mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu newid hynny. A hoffwn wybod a yw Llywodraeth Cymru yn bwriadu edrych ar gryfhau gofal llygaid cymunedol ymhellach. Ddirprwy Lywydd, gadewch imi gloi drwy ddiolch unwaith eto i Gwyn Williams am ddod â'r ddadl hon gerbron, ac rwy'n gobeithio gweld Llywodraeth Cymru yn gweithredu'n gyflym i roi'r pwyntiau a godwyd yn y cynnig ar waith i fynd i'r afael â'r heriau offthalmolegol yma yng Nghymru. Diolch.  16084 7 2026-07-08T13:30:00 767037 249 En 2026-07-08T16:15:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=9902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=9902&l=cy 260708-6 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Gwasanaethau offthalmoleg 6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Ophthalmology services C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767051 250 En 2026-07-08T16:19:14 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=10156&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=10156&l=cy 260708-6 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Gwasanaethau offthalmoleg 6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Ophthalmology services C 12168 12168 Donna Cushing AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12168 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12168 Cushing, Donna I'd like to also declare an interest in this subject—basically, I will be supporting my colleague Gwyn Williams on his contribution today—I worked for a deaf charitable organisation for over 20 years and know how important ophthalmology is for an individual with hearing loss. One in six of the adult population has hearing loss in Wales. With hearing loss, their eyes, whether it's lip reading or British Sign Language, are their ears. With an older generation and the increase of macular degeneration, which is the commonest cause of blindness in the UK, cataracts and glaucoma, it is important that individuals suffering hearing loss become a priority on detection and treatment. So, that's my wish. I'm not making demands, I just wish. Hoffwn ddatgan buddiant yn y pwnc hwn—yn y bôn, byddaf yn cefnogi fy nghyd-aelod Gwyn Williams ar ei gyfraniad heddiw—gweithiais i sefydliad elusennol i bobl fyddar am dros 20 mlynedd ac rwy'n gwybod pa mor bwysig yw offthalmoleg i unigolion sydd â cholled clyw. Mae gan un o bob chwech o'r boblogaeth sy'n oedolion golled clyw yng Nghymru. Gyda cholled clyw, eu llygaid yw eu clustiau, boed hynny drwy ddarllen gwefusau neu Iaith Arwyddion Prydain. Gyda chenhedlaeth hŷn a'r cynnydd mewn dirywiad macwlaidd, sef yr achos mwyaf cyffredin dros ddallineb yn y DU, cataractau a glawcoma, mae'n bwysig fod unigolion sy'n dioddef o golled clyw yn dod yn flaenoriaeth wrth fynd ati i ganfod a thrin amhariad ar y golwg. Felly, dyna yw fy nymuniad. Nid wyf yn mynnu, dim ond dymuno. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767040 251 En 2026-07-08T16:20:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=10202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=10202&l=cy 260708-6 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Gwasanaethau offthalmoleg 6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Ophthalmology services C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767041 252 En 2026-07-08T16:20:08 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=10210&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=10210&l=cy 260708-6 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Gwasanaethau offthalmoleg 6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Ophthalmology services C 12185 12185 Cristiana Emsley AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12185 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12185 Emsley, Cristiana I'd like to begin by thanking Gwyn Williams for securing this important debate. Whatever our political differences, I believe protecting people’s sight is something that can unite this Chamber, and I’m grateful for the opportunity to speak in support of the motion. Now, you may find this difficult to believe, but today I think every Member in this Chamber will agree with me on two things. First, never take your health for granted. And second, you never know what's around the corner, not just politically, but health-wise too. Four years ago, I discovered just how true those words are when, over the course of just 48 hours, I went completely blind in my right eye. It was terrifying. Before joining the police in Romania I trained as a nurse, and something told me that it wasn't just simply blurred vision. I suspected that I had retinal detachment involving the macula, the part of the eye responsible for our central vision. It was very unusual at my age, and I remember telling the optometrist at Specsavers what I thought it was. To their credit, they examined me immediately. I was right. It was a macula-off retinal detachment, a genuine ophthalmic emergency. Within hours, I was referred to Wrexham Maelor Hospital, where the diagnosis was confirmed before I was transferred urgently to the eye unit in Abergele. I still remember that miserable Thursday afternoon in January. The following day, the consultant phoned me: ‘Can you get here for surgery on Monday morning?’ ‘Absolutely’, I replied. Then came the pre-operative assessment, and finally, on the surgery day, the injections to numb the eye. Now, I have enormous respect for ophthalmic surgeons, but when the anaesthetist said, ‘This is going to hurt’, I can confirm that that was the most accurate diagnosis that week. But in keeping in line with parliamentary standards of conduct, I shall not repeat exactly what I said when I both felt and heard the needle passing through the tissues around my eye to get the back. Suffice to say, when the doctor tells you it's going to hurt, believe them. Thankfully, the surgery was a complete success. I remember being wheeled back to the ward afterwards. A lovely nurse handed me a slice of buttered toast. To me, it tasted like caviar. That was the moment when relief finally caught up with me. But recovery wasn't easy. For a week, I had to remain in one position for 50 minutes every hour, 16 hours a day, so that the gas bubble inside my eye could do its job. I wasn't upside down, thankfully. I also want to thank my husband, whose love, care and support made all the difference during my recovery week, so much so I was secretly hoping the consultant might prescribe another week, but, unfortunately, he said that I was making excellent progress. It was exhausting, but it worked. My eyesight returned. I genuinely struggle to put into words what it feels like to regain something that you genuinely thought you might have lost forever. But unfortunately, the story didn't end there. Like many patients following this type of surgery, I later developed a cataract. Cataract surgery is one of the most successful operations the NHS performs, but timing matters. In Wales, the waiting time in many areas stretches to around two years. Just 10 miles from my home, across the border in England, patients can often receive surgery within weeks. I was fortunate. I could afford to pay privately. So, last summer I had the operation and, once again, it restored my vision. But most people cannot make that choice. The pensioner who has stopped driving because they cannot safely see the road, the grandparent struggling to recognise their grandchildren's faces, the self-employed tradesman whose livelihood depends on precise eyesight, the child whose education depends on being able to read the board in school—they cannot simply buy their eyesight back. Their only option is the NHS. And that is why today's debate matters. This motion is not simply about organisational structures, consultant numbers or waiting list statistics. It's about preserving people's independence, protecting livelihoods, preventing avoidable blindness. Giving people back one of life's greatest gifts: the ability to see the people they love. No patient should lose their sight because the system moved too slowly. No family should spend months wondering whether permanent damage could have been prevented. And no matter where someone lives in Wales, they should expect the same timely, high-quality ophthalmology service. If establishing centres of excellence, reducing duplication and implementing the committee's recommendations help achieve that, then this Chamber should unite behind those ambitions, because when it comes to protecting someone's eyesight, there should be no Government benches or opposition benches, only patients. Diolch. Hoffwn ddechrau drwy ddiolch i Gwyn Williams am sicrhau'r ddadl bwysig hon. Beth bynnag yw ein gwahaniaethau gwleidyddol, rwy'n credu bod diogelu golwg pobl yn rhywbeth a all uno'r Siambr hon, ac rwy'n ddiolchgar am y cyfle i siarad i gefnogi'r cynnig. Nawr, efallai y byddwch chi'n ei chael hi'n anodd credu, ond heddiw rwy'n credu y bydd pob Aelod yn y Siambr yn cytuno â mi ynglŷn â dau beth. Yn gyntaf, peidiwch byth â chymryd eich iechyd yn ganiataol. Ac yn ail, nid ydych chi byth yn gwybod beth sydd rownd y gornel, nid yn unig yn wleidyddol, ond o ran iechyd hefyd. Bedair blynedd yn ôl, gwelais pa mor wir yw'r geiriau hynny pan euthum yn hollol ddall yn fy llygad dde dros gyfnod o ddim ond 48 awr. Roedd yn frawychus. Cyn ymuno â'r heddlu yn Rwmania, cefais hyfforddiant nyrsio, ac roedd rhywbeth yn dweud wrthyf nad golwg aneglur yn unig ydoedd. Roeddwn i'n amau bod gennyf retina rhydd o'r macwla, y rhan o'r llygad sy'n gyfrifol am ein golwg canol y maes. Roedd yn anarferol iawn yn fy oedran i, ac rwy'n cofio dweud wrth yr optometrydd yn Specsavers beth y credwn i oedd yn bod. Er clod iddynt, fe wnaethant fy archwilio ar unwaith. Roeddwn i'n gywir. Roedd y retina rhydd o'r macwla, argyfwng offthalmig gwirioneddol. O fewn oriau, cefais fy atgyfeirio i Ysbyty Maelor Wrecsam, lle cadarnhawyd y diagnosis cyn imi gael fy nhrosglwyddo ar frys i'r uned llygaid yn Abergele. Rwy'n dal i gofio'r prynhawn Iau diflas hwnnw ym mis Ionawr. Y diwrnod canlynol, cefais alwad gan y meddyg ymgynghorol: 'Allwch chi gyrraedd yma i gael llawdriniaeth fore Llun?' 'Yn sicr', atebais. Yna daeth yr asesiad cyn llawdriniaeth, ac yn olaf, ar ddiwrnod y llawdriniaeth, y pigiadau i ladd poen yn y llygad. Nawr, mae gennyf barch enfawr tuag at lawfeddygon offthalmig, ond pan ddywedodd yr anesthetydd, 'Mae hyn yn mynd i brifo', gallaf gadarnhau mai dyna'r diagnosis mwyaf cywir yr wythnos honno. Ond yn unol â safonau ymddygiad seneddol, ni wnaf ailadrodd yn union beth a ddywedais pan deimlais ac y clywais y nodwydd yn pasio drwy'r meinweoedd o amgylch fy llygad i gyrraedd y cefn. Digon yw dweud, pan fydd meddyg yn dweud wrthych ei fod yn mynd i brifo, credwch nhw. Diolch byth, roedd y llawdriniaeth yn llwyddiant llwyr. Rwy'n cofio cael fy nhrosglwyddo nôl i'r ward wedyn. Rhoddodd nyrs hyfryd dafell o dost a menyn i mi. I mi, roedd yn blasu fel cafiar. Dyna oedd y foment pan ddaeth y rhyddhad i mi o'r diwedd. Ond nid oedd adferiad yn hawdd. Am wythnos, roedd yn rhaid imi aros mewn un ystum am 50 munud bob awr, 16 awr y dydd, fel y gallai'r swigen nwy y tu mewn i fy llygad wneud ei gwaith. Nid oeddwn wyneb i waered, diolch byth. Rwyf eisiau diolch i fy ngŵr, y gwnaeth ei gariad, ei ofal a'i gefnogaeth wneud cymaint o wahaniaeth yn ystod fy wythnos o adferiad, cymaint felly nes fy mod yn gobeithio'n gyfrinachol y gallai'r meddyg ymgynghorol argymell wythnos arall, ond yn anffodus, dywedodd fy mod i'n gwneud cynnydd rhagorol. Roedd yn flinedig, ond fe weithiodd. Dychwelodd fy ngolwg. Rwy'n cael trafferth gwirioneddol i roi mewn geiriau sut y mae'n teimlo i adfer rhywbeth yr oeddech chi'n meddwl o ddifrif y gallech chi fod wedi'i golli am byth. Ond yn anffodus, ni ddaeth y stori i ben yno. Fel llawer o gleifion yn dilyn y llawdriniaeth o'r fath, datblygais gataract yn ddiweddarach. Mae llawdriniaeth gataract yn un o'r llawdriniaethau mwyaf llwyddiannus y mae'r GIG yn ei chyflawni, ond mae amseru'n bwysig. Yng Nghymru, mae'r amser aros mewn sawl ardal yn ymestyn i oddeutu dwy flynedd. Dim ond 10 milltir o fy nghartref, dros y ffin yn Lloegr, gall cleifion yn aml gael llawdriniaeth o fewn wythnosau. Roeddwn i'n ffodus. Gallwn fforddio talu i fynd yn breifat. Felly, yr haf diwethaf cefais y llawdriniaeth ac unwaith eto, fe adferodd fy ngolwg. Ond nid yw'r rhan fwyaf o bobl yn gallu gwneud y dewis hwnnw. Y pensiynwr sydd wedi rhoi'r gorau i yrru am nad yw'n gallu gweld y ffordd yn ddiogel, y nain neu'r taid sy'n cael trafferth adnabod wynebau eu hwyrion, y crefftwr hunangyflogedig y mae ei fywoliaeth yn dibynnu ar olwg manwl, y plentyn y mae ei addysg yn dibynnu ar allu darllen y bwrdd yn yr ysgol—ni allant brynu eu golwg yn ôl. Eu hunig opsiwn yw'r GIG. A dyna pam y mae'r ddadl heddiw'n bwysig. Nid ymwneud â strwythurau sefydliadol, niferoedd meddygon ymgynghorol neu ystadegau rhestr aros yn unig y mae'r ddadl hon. Mae'n ymwneud â chadw pobl yn annibynnol, diogelu bywoliaeth pobl, atal dallineb osgoadwy. Rhoi un o roddion mwyaf bywyd yn ôl i bobl: y gallu i weld y bobl y maent yn eu caru. Ni ddylai unrhyw glaf golli eu golwg am fod y system wedi symud yn rhy araf. Ni ddylai unrhyw deulu dreulio misoedd yn meddwl tybed a ellid bod wedi atal niwed parhaol. Ac ni waeth ble mae rhywun yn byw yng Nghymru, dylent ddisgwyl yr un gwasanaeth offthalmoleg amserol o ansawdd uchel. Os yw sefydlu canolfannau rhagoriaeth, lleihau dyblygu a gweithredu argymhellion y pwyllgor yn helpu i gyflawni hynny, dylai'r Siambr hon uno y tu ôl i'r uchelgeisiau hynny, oherwydd pan ddaw'n fater o ddiogelu golwg rhywun, ni ddylai fod meinciau'r Llywodraeth a meinciau'r wrthblaid, dim ond cleifion. Diolch. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767042 253 En 2026-07-08T16:25:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=10502&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=10502&l=cy 260708-6 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Gwasanaethau offthalmoleg 6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Ophthalmology services C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767043 254 Cy 2026-07-08T16:25:56 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=10558&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=10558&l=en 260708-6 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Gwasanaethau offthalmoleg 6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Ophthalmology services C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Ac yn olaf, John Davies. And finally, John Davies. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767045 255 En 2026-07-08T16:26:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=10562&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=10562&l=cy 260708-6 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Gwasanaethau offthalmoleg 6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Ophthalmology services C 4650 4650 John Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4650 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4650 Davies, John Diolch, Ddirprwy Lywydd. Minister, it's difficult—it is always difficult—to follow Gwyn. In some ways, he's always been my warm-up act, but I've always been a flop. [Laughter.] Some of the people that spoke today have been absolutely fantastic with their lived experiences, and it shows the depth of the problems that exist. In a very minor, minor way, I ended up having to go to England to have an operation about eight years ago, because my eyesight got so bad for a number of reasons. I had new lenses put in and I just couldn't work. It reached the point that I couldn't work. So, these things really do matter, and they improve life dramatically. A few things about Gwyn. Gwyn, obviously, knows exactly what he's talking about, the same as Safa, and what possibly people also know is he's really passionate about what he does. However, as an ophthalmologist, he is one of the top people that you would ever get. He travels internationally to show how to do things, and he does also go abroad to help wherever he can. So, in that respect, what he's pushing here really, really does need support, and I'm glad everybody so far has come this way. I'm going to be a bit of a damp squib. Everybody's talked so well, and, just like James said, there's no real point in pushing those things over and over and over again. What I'm going to do is bring it down to brass tacks. The whole thing, apart from being absolutely fantastically wonderful to do it, it is essentially something that's going to save the NHS money, it's going to produce huge amounts more productivity, and, as a lovely by-product, it's going to affect so many people's lives. Plaid Cymru have a fantastic part in our manifesto, which is essentially the hubs—the place where specialists can stand alone beyond all the battle that's going on in the NHS, where they can focus, and they can rely on predictable methods, because people are coming in, everything's controlled, which lead to the productivity gains. These are the simple things that really change. What you do is you get more people through, you get more pleasant working, because it isn't that stress that you've got in accident and emergency, and people can focus on the specialisms, and therefore everything increases in terms of the ability to do what you can do. Substantial productivity gains offered by surgical hubs, which is what we're proposing, Minister, is something I've experienced quite recently. My wife had an operation, and the ability to move through the process is so slick. It's like a production line; that's the only way I can describe it. So, it actually does work. Implementing this across Wales is, without doubt, the solution to the problems that we have. Surgical hubs also mean there's less outsourcing; we're saving money. I had to go private when I went to England to get it done, but other people will have to—. Previously, Labour have been paying quite heavily for treatment to be outsourced and for people to have operations privately but paid for by the NHS, which isn't anywhere near a long-term solution. Staff retention in the NHS and in this particular area as well is massively difficult, and the very fact that you've got good working conditions, you've got high productivity and happy people means that you're going to have better productivity just as a result and people will want to stay. Safa mentioned in a talk a few days ago that, of a cohort of seven ophthalmologist doctors coming into, I assume, Singleton Hospital, within a very short time, four of them had left, just because the systems were dysfunctional, they weren't happy. And it really does make a difference. This doesn't just affect health, but also can affect what we do outside. You've got people who are far more productive. With me, I could not work, I couldn't drive, and from knowing that I couldn't even see colour, all of a sudden, being able to see colour and a clock on the wall was mad—totally mad. But these things do change people's ability to be productive so, so much and it had a huge impact on me. The brain drain that we've got because these doctors are leaving here, we just cannot allow to happen. In my opinion, the hubs that we have and the ways and the systems that we have to work will facilitate people to be happier and to stay. Diolch, Ddirprwy Lywydd. Weinidog, mae'n anodd—mae bob amser yn anodd—dilyn Gwyn. Mewn rhai ffyrdd, mae bob amser wedi bod yn godwr hwyl i mi, ond rwyf i bob amser wedi bod yn fflop. [Chwerthin.] Mae rhai o'r bobl a siaradodd heddiw wedi bod yn hollol wych gyda'u profiadau bywyd, ac mae'n dangos dyfnder y problemau sy'n bodoli. Mewn ffordd fach iawn, fe fu'n rhaid imi fynd i Loegr i gael llawdriniaeth tua wyth mlynedd yn ôl, am fod fy ngolwg wedi mynd mor ddrwg am nifer o resymau. Cefais lensys newydd wedi'u gosod ac nid oeddwn yn gallu gweithio. Cyrhaeddodd y pwynt lle nad oeddwn yn gallu gweithio. Felly, mae'r pethau hyn yn wirioneddol bwysig, ac maent yn gwella bywyd yn ddramatig. Ychydig o bethau am Gwyn. Mae Gwyn, yn amlwg, yn gwybod yn union am beth y mae'n siarad, yr un peth â Safa, a'r hyn y mae pobl hefyd yn ei wybod yw ei fod yn angerddol iawn am yr hyn y mae'n ei wneud. Fodd bynnag, fel offthalmolegydd, mae'n un o'r bobl orau y gallech chi eu cael. Mae'n teithio'n rhyngwladol i ddangos sut i wneud pethau, ac mae hefyd yn mynd dramor i helpu ble bynnag y gall. Felly, yn hynny o beth, mae gwir angen cefnogi'r hyn y mae'n ei wthio yma, ac rwy'n falch fod pawb hyd yma wedi dod y ffordd hon. Rwy'n mynd i fod yn fatsien wleb braidd. Mae pawb wedi siarad mor dda, ac yn union fel y dywedodd James, nid oes unrhyw bwynt mewn gwthio'r pethau hynny drosodd a throsodd. Rwyf am fynd at wraidd y mater. Mae'r holl beth, ar wahân i fod yn hollol wych i'w wneud, yn ei hanfod yn rhywbeth sy'n mynd i arbed arian i'r GIG, mae'n mynd i gynhyrchu llawer mwy o gynhyrchiant, ac fel sgil-gynnyrch hyfryd, mae'n mynd i effeithio ar fywydau cymaint o bobl. Mae gan Blaid Cymru ran wych yn ein maniffesto, sef yr hybiau—y man lle gall arbenigwyr sefyll ar eu pen eu hunain y tu hwnt i'r holl frwydro sy'n digwydd yn y GIG, lle gallant ganolbwyntio, a gallant ddibynnu ar ddulliau rhagweladwy, oherwydd mae pobl yn dod i mewn, mae popeth yn cael ei reoli, sy'n arwain at gynnydd mewn cynhyrchiant. Dyma'r pethau syml sy'n creu newid go iawn. Yr hyn a wnewch yw cael mwy o bobl drwodd, mae'n waith mwy pleserus, oherwydd nid oes gennych y straen sydd gennych mewn adrannau damweiniau ac argyfwng, a gall pobl ganolbwyntio ar yr arbenigeddau ac felly mae popeth yn cynyddu o ran y gallu i wneud yr hyn a allwch. Mae cynnydd sylweddol mewn cynhyrchiant a gynigir gan hybiau llawfeddygol, sef yr hyn rydym ni'n ei argymell, Weinidog, yn rhywbeth a brofais yn ddiweddar. Cafodd fy ngwraig lawdriniaeth, ac mae'r gallu i symud drwy'r broses mor llithrig. Mae fel llinell gynhyrchu; dyna'r unig ffordd y gallaf ei ddisgrifio. Felly, mae'n gweithio. Gweithredu hyn ledled Cymru, heb os, yw'r ateb i'r problemau sydd gennym. Mae hybiau llawfeddygol hefyd yn golygu bod llai o allanoli; rydym yn arbed arian. Bu'n rhaid i mi fynd yn breifat pan euthum i Loegr i'w gael wedi'i wneud, ond bydd yn rhaid i bobl eraill—. Yn y gorffennol, mae Llafur wedi bod yn talu'n eithaf drud am driniaeth wedi'i hallanoli ac i bobl gael llawdriniaethau preifat ond bod y GIG yn talu amdanynt, nad yw'n agos at fod yn ateb hirdymor. Hefyd, mae cadw staff yn y GIG ac yn y maes penodol hwn yn hynod anodd, ac mae'r ffaith bod gennych amodau gwaith da, mae gennych chi gynhyrchiant uchel a phobl hapus yn golygu eich bod chi'n mynd i gael gwell cynhyrchiant o ganlyniad a bydd pobl eisiau aros. Soniodd Safa mewn sgwrs ychydig ddyddiau yn ôl, am garfan o saith meddyg offthalmoleg yn dod, i Ysbyty Singleton, rwy'n tybio, ac o fewn amser byr iawn, roedd pedwar ohonynt wedi gadael am fod y systemau'n gamweithredol, nid oeddent yn hapus. Ac mae'n gwneud gwahaniaeth mawr. Mae hyn yn effeithio ar fwy nag iechyd, gall effeithio hefyd ar yr hyn a wnawn y tu allan. Mae gennych chi bobl sy'n llawer mwy cynhyrchiol. Gyda mi, ni allwn weithio, ni allwn yrru, ac o wybod nad oeddwn yn gallu gweld lliw hyd yn oed, yn sydyn roedd gallu gweld lliw a chloc ar y wal yn wallgof—yn hollol wallgof. Ond mae'r pethau hyn yn newid gallu pobl i fod yn gynhyrchiol felly, fe gafodd effaith enfawr arnaf i. Ni allwn ganiatáu'r draen dawn sy'n digwydd am fod meddygon yn gadael. Yn fy marn i, bydd cael yr hybiau sydd gennym a'r ffyrdd a'r systemau sydd gennym i weithio yn ei gwneud hi'n haws i bobl fod yn hapusach ac i aros. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767038 256 En 2026-07-08T16:30:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=10802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=10802&l=cy 260708-6 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Gwasanaethau offthalmoleg 6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Ophthalmology services C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767046 257 En 2026-07-08T16:31:52 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=10914&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=10914&l=cy 260708-6 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Gwasanaethau offthalmoleg 6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Ophthalmology services C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Are you happy to conclude, John, bearing in mind the clock on the wall? [Laughter.] A ydych chi'n hapus i gloi, John, gan gofio'r cloc ar y wal? [Chwerthin.] 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767047 258 En 2026-07-08T16:31:55 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=10917&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=10917&l=cy 260708-6 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Gwasanaethau offthalmoleg 6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Ophthalmology services C 4650 4650 John Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4650 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4650 Davies, John Yes, okay. I would like, possibly, Minister, for you to consider—. Possibly three hubs, I've been told, may be coming for eyes—I don't know. But, as a Swansea Jack, I'd like to put my hand up for one, and the reason for that is, apart from Gwyn and Safa being around and the specialisms that we've got, it's the geography and the transport that we can cope with in west Wales. Swansea health board has lost or is in the process of losing 800 jobs— Iawn, o'r gorau. O bosibl, Weinidog, hoffwn i chi ystyried—. Dywedwyd wrthyf efallai y bydd tri hyb yn dod ar gyfer y llygaid—nid wyf yn gwybod. Ond fel Swansea Jack, hoffwn ofyn am gael un, ac ar wahân i'r ffaith bod Gwyn a Safa o gwmpas a'r arbenigeddau sydd gennym, y rheswm dros ofyn yw'r ddaearyddiaeth a'r drafnidiaeth y gallwn ymdopi â hi yng ngorllewin Cymru. Mae bwrdd iechyd Abertawe wedi colli neu yn y broses o golli 800 o swyddi— 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767049 259 En 2026-07-08T16:32:30 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=10952&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=10952&l=cy 260708-6 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Gwasanaethau offthalmoleg 6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Ophthalmology services C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry John, I'm sorry to push you, but it is a five-minute limit. John, mae'n ddrwg gennyf eich gwthio, ond pum munud yw'r terfyn. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767050 260 En 2026-07-08T16:32:34 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=10956&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=10956&l=cy 260708-6 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Gwasanaethau offthalmoleg 6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Ophthalmology services C 4650 4650 John Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4650 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4650 Davies, John Okay. I'll finish on the basis that eye care here can transform people right across Wales, and it's a win-win position, both from a care perspective and from an economic perspective. Thank you. O'r gorau. Fe wnaf orffen ar y sail y gall gofal llygaid yma drawsnewid pobl ledled Cymru, ac mae'n sefyllfa lle mae pawb ar eu hennill, o safbwynt gofal ac o safbwynt economaidd. Diolch. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767053 261 Cy 2026-07-08T16:32:52 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=10974&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=10974&l=en 260708-6 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Gwasanaethau offthalmoleg 6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Ophthalmology services C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch. Galwaf ar y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal, Mabon ap Gwynfor. Thank you. I call on the Cabinet Minister for Health and Care, Mabon ap Gwynfor. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767054 262 Cy 2026-07-08T16:32:59 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=10981&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=10981&l=en 260708-6 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Gwasanaethau offthalmoleg 6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Ophthalmology services C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 Cabinet Minister for Health and Care Y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal ap Gwynfor, Mabon Diolch, Ddirprwy Lywydd. Yn y Senedd ddiwethaf, roeddwn i'n aelod o'r Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol a gynhaliodd yr ymchwiliad i offthalmoleg, ac mi glywais i’n uniongyrchol am yr heriau mae gormod o bobl yn eu profi. Mi wnaeth yr adroddiad 17 o argymhellion, a’r rheini’n ymwneud â llywodraethant, gweithredu, y gweithlu, trawsnewid digidol, diogelwch cleifion, data, cyflenwi gwasanaethau a seilwaith. Roedd yn cydnabod bod y strategaeth glinigol genedlaethol ar gyfer offthalmoleg yn gosod y cyfeiriad cywir ond nad oedd y gwaith gweithredu na chyflymder y trawsnewid yn ddigonol. Dwi’n benderfynol o newid hyn.  Dwi’n cydnabod y pwysau sydd ar wasanaethau offthalmoleg, ac mae’r amseroedd aros sydd wedi’u hetifeddu oddi wrth y weinyddiaeth flaenorol yn llawer rhy hir. Mae lleihau arosiadau yn un o flaenoriaethau’r Llywodraeth hon yn syth. Dwi eisiau cydnabod y staff ymroddedig sy'n gweithio yn y gwasanaethau hyn—rhai ohonyn nhw y tu ôl i fi. Dydy’r angen i gryfhau capasiti'r gweithlu ddim wedi cael y sylw mae'n ei haeddu. Mae'r galw am wasanaethau gofal llygaid yn debygol o gynyddu'n sylweddol dros y degawd nesaf wrth i'n poblogaeth heneiddio, a bydd hynny’n ei gwneud yn gynyddol anodd i ddarparu mynediad amserol i wasanaethau arbenigol os byddwn ni’n parhau i wneud pethau yn yr un ffordd.  Mae yna agwedd ataliol i hyn hefyd, gan fod cyfnodau hir o aros am driniaeth gofal llygaid yn gallu cynyddu costau a gwaethygu cyflyrau, fel y clywsom ni gan Sara Crowley. Ar ddiwedd mis Mai, roedd llwybrau offthalmoleg yn cyfrif am 11 y cant o'r holl lwybrau agored, gyda bron i 150 yn aros mwy na dwy flynedd. Mae hynny’n ormod o bobl yn aros yn rhy hir, a dwi’n benderfynol o leihau'r niferoedd hyn. Yn ein cynllun 100 diwrnod, rydyn ni wedi ymrwymo i adolygu perfformiad yr NHS, gan gynnwys yr effaith mae aros hir yn ei gael ar gleifion. Thank you, Dirprwy Lywydd. In the previous Senedd, I was a member of the Health and Social Care Committee, which conducted the inquiry into ophthalmology, and I heard first-hand the challenges experienced by too many people. The report made 17 recommendations, and they related to governance, implementation, the workforce, digital transformation, patient safety, data, service delivery and infrastructure. It acknowledged that the national clinical strategy for ophthalmology was setting the right direction, but that the process of implementation and speed of transformation were insufficient. I am determined to change this. I recognise the pressure on ophthalmology services, and the waiting times inherited from the previous administration are far too long. Reducing waits is one of this Government's immediate priorities. Now, I want to recognise the committed staff working in these services—some of them behind me. The need to strengthen workforce capacity hasn't had the attention it deserves. The demand for eye care services is likely to increase significantly in the next decade as our population ages, which will make it increasingly difficult to provide timely access to specialist services if we continue to do things the same way as before. There's a preventative aspect to this as well, as long waits for eye care treatment can increase costs and worsen conditions, as we heard from Sara Crowley. At the end of May, ophthalmology pathways made up 11 per cent of all open pathways, with over 150 waiting more than two years. That's too many people waiting too long, and I’m determined to reduce these numbers. In our 100-day plan, we've committed to reviewing NHS performance, including the impact that long waiting times are having on patients. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767048 263 Cy 2026-07-08T16:35:00 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=11102&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=11102&l=en 260708-6 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Gwasanaethau offthalmoleg 6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Ophthalmology services C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767052 264 En 2026-07-08T16:35:19 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=11121&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=11121&l=cy 260708-6 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Gwasanaethau offthalmoleg 6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Ophthalmology services C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Sight loss has profound consequences for individuals, families and communities, affecting a person's independence, ability to work, education, mobility, mental well-being and participation in everyday life. Preventing avoidable sight loss is about maintaining independence, reducing health inequalities and enabling people to continue living healthy, fulfilling and productive lives. That is why timely access to eye care remains such an important priority for this Government. The national strategy remains the agreed blueprint for transformation of eye care services. It sets out a model based on regional working, workforce transformation, clinical networks, digital enablement and more effective use of capacity across the whole system. But the challenge has been and is implementation. Patients experience better care only when strategy is translated into delivery. I want a renewed focus on implementation and outcomes. Work is under way to establish a clearer understanding of progress across Wales, identify variation and provide a stronger basis for future delivery. I expect clearer implementation planning so progress can be measured against defined priorities, milestones and expectations. Digital transformation is essential to future success, ensuring that we rectify the mistakes of previous years. Better information sharing and integrated digital services will support safer, more efficient and connected care. We're encouraging health boards to work more collaboratively, building on the regional work already under way across parts of Wales. Working with NHS Wales Performance and Improvement, health boards in Wales are increasing activity. Many organisations are treating six or seven patients on a cataract list as standard, closer to the Getting It Right First Time expectations. This national approach will ensure services benefit from improved capacity and more consistent pathways, supporting timely delivery. We must provide staff with the facilities to do what they do best—to see and treat patients. Our focus remains on building a system that can meet demand sustainably and deliver timely care. We're launching an ambitious programme to expand elective capacity, developing up to 10 surgical hubs across Wales to focus on delivering the high-volume low-complexity procedures to reduce long waits for procedures such as cataract surgery, and it's good to hear cross-party support for this plan. So, I look forward to seeing cross-party support for our supplementary budget in order to achieve this next week. Infrastructure alone is not the solution. Sustainable improvement requires workforce development, service redesign, digital transformation and implementation of the national strategy. Health boards need to share the available resources and work together on a regional basis. One of the strongest examples of service transformation is community optometry. Through Wales General Ophthalmic Services, optometrists with additional postgraduate qualifications are increasingly managing patients closer to home, improving access, allowing hospital services to focus on those with greatest clinical need. This approach is making a difference. Mae colli golwg yn creu canlyniadau dwys i unigolion, teuluoedd a chymunedau, gan effeithio ar annibyniaeth, y gallu i weithio, addysg, symudedd, llesiant meddyliol a chyfranogiad mewn bywyd bob dydd. Mae atal colli golwg osgoadwy yn ymwneud â chynnal annibyniaeth, lleihau anghydraddoldebau iechyd a galluogi pobl i barhau i fyw bywydau iach, boddhaol a chynhyrchiol. Dyna pam y mae mynediad amserol at ofal llygaid yn parhau i fod yn flaenoriaeth mor bwysig i'r Llywodraeth hon. Y strategaeth genedlaethol o hyd yw'r glasbrint y cytunwyd arno ar gyfer trawsnewid gwasanaethau gofal llygaid. Mae'n cynnig model sy'n seiliedig ar weithio rhanbarthol, trawsnewid y gweithlu, rhwydweithiau clinigol, galluogi digidol a defnydd mwy effeithiol o gapasiti ar draws y system gyfan. Ond gweithredu yw'r her wedi bod a dyna ydyw o hyd. Mae cleifion yn cael gofal gwell pan gaiff strategaeth ei throsi'n gyflawniad. Rwyf eisiau ffocws o'r newydd ar weithredu a chanlyniadau. Mae gwaith ar y gweill i sefydlu dealltwriaeth gliriach o gynnydd ledled Cymru, i nodi amrywiadau ac i ddarparu sail gryfach ar gyfer cyflawni yn y dyfodol. Rwy'n disgwyl cynlluniau gweithredu cliriach fel y gellir mesur cynnydd yn erbyn blaenoriaethau, cerrig milltir a disgwyliadau diffiniedig. Mae trawsnewid digidol yn hanfodol i lwyddiant yn y dyfodol, gan sicrhau ein bod yn cywiro camgymeriadau'r blynyddoedd a fu. Bydd rhannu gwybodaeth yn well a gwasanaethau digidol integredig yn cefnogi gofal mwy diogel, mwy effeithlon a chysylltiedig. Rydym yn annog byrddau iechyd i weithio'n fwy cydweithredol, gan adeiladu ar y gwaith rhanbarthol sydd eisoes ar y gweill ar draws rhannau o Gymru. Gan weithio gyda Perfformiad a Gwella GIG Cymru, mae byrddau iechyd yng Nghymru yn cynyddu gweithgarwch. Mae llawer o sefydliadau'n trin chwech neu saith o gleifion ar restr cataract fel safon, yn agosach at ddisgwyliadau Gwneud Pethau'n Iawn y Tro Cyntaf. Bydd y dull cenedlaethol hwn o weithredu yn sicrhau bod gwasanaethau'n elwa o well capasiti a llwybrau mwy cyson, gan gefnogi cyflawniad amserol. Rhaid inni ddarparu cyfleusterau i staff wneud yr hyn y maent yn ei wneud orau—gweld a thrin cleifion. Mae ein ffocws yn parhau i fod ar adeiladu system sy'n gallu ateb y galw'n gynaliadwy a darparu gofal amserol. Rydym yn lansio rhaglen uchelgeisiol i ehangu capasiti gofal a gynlluniwyd, gan ddatblygu hyd at 10 hyb llawfeddygol ledled Cymru i ganolbwyntio ar ddarparu niferoedd mawr o driniaethau heb fawr o gymhlethdod i leihau amseroedd aros hir am driniaethau fel llawdriniaethau cataract, ac mae'n dda clywed cefnogaeth drawsbleidiol i'r cynllun hwn. Felly, edrychaf ymlaen at weld cefnogaeth drawsbleidiol i'n cyllideb atodol yr wythnos nesaf i allu cyflawni hyn. Nid seilwaith yn unig yw'r ateb. Mae gwelliant cynaliadwy yn galw am ddatblygu'r gweithlu, ailgynllunio gwasanaethau, trawsnewid digidol a gweithredu'r strategaeth genedlaethol. Mae angen i fyrddau iechyd rannu'r adnoddau sydd ar gael a gweithio gyda'i gilydd ar sail ranbarthol. Un o'r enghreifftiau cryfaf o drawsnewid gwasanaethau yw optometreg gymunedol. Drwy Wasanaeth Offthalmig Cyffredinol Cymru, mae optometryddion sydd â chymwysterau ôl-raddedig ychwanegol yn mynd ati fwyfwy i reoli cleifion yn agosach at adref, gan wella mynediad, a chaniatáu i wasanaethau ysbyty ganolbwyntio ar y rhai sydd â'r angen clinigol mwyaf. Mae'r dull hwn o weithredu yn gwneud gwahaniaeth. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767055 265 Cy 2026-07-08T16:38:56 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=11338&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=11338&l=en 260708-6 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Gwasanaethau offthalmoleg 6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Ophthalmology services C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Mae mwy na 2,000 o episodau gofal bob mis yn cael eu rheoli gan optometryddion rhagnodi annibynnol yn y gymuned, sy’n lleihau galw diangen ar wasanaethau ysbyty a meddygon teulu. Ond mae'n rhaid inni fynd yn bellach. Mae dyfodol gofal llygaid yn gofyn am fwy nag ehangu gwasanaethau ysbyty yn unig. Mae'n golygu creu system integredig, lle mae optometreg ac offthalmoleg yn gweithio efo’i gilydd i ddarparu'r gofal cywir, yn y lle iawn, ar yr adeg iawn. Ond tra bod yna wella sylweddol wedi bod mewn optometreg, rhaid rŵan weld yr un cynnydd a'r un pwyslais ar y gallu offthalmoleg. Mae'r Aelod yn sôn am y posibilrwydd o ddatblygu bwrdd iechyd Cymru gyfan ar gyfer offthalmoleg, a dwi’n deall pam ac yn cytuno bod achos cryf dros leihau cymhlethdod biwrocrataidd a sefydliadol fel mae’n cael ei adlewyrchu ar draws ein hagenda bolisi. Dwi’n cydnabod rhwystredigaeth lwyr yr Aelod. Mae gormod o lithro wedi bod, ac mae'r methiant yma i weithredu'r strategaeth yn arwain at awydd i weld newidiadau cyflym. Dwi'n rhannu'r rhwystredigaeth honno, a dwi wedi ymrwymo i'r gwaith gweithredu. Felly, gadewch i ni weld y gwaith hwnnw cyn ystyried unrhyw beth arall. Un genedl ydyn ni, un NHS, a dwi'n benderfynol o leihau amrywiadau ac anghysondebau rhanbarthol diangen. Fy mlaenoriaeth i yn syth ydy sicrhau bod sefydliadau presennol yr NHS yng Nghymru yn gweithio'n fwy effeithiol gyda'i gilydd i gyflawni'r strategaeth genedlaethol a gwella canlyniadau. Dwi'n croesawu'r diddordeb trawsbleidiol yn y mater yma ac yn bwriadu parhau i drafod gydag Aelodau. Dwi eisiau sicrhau bod y gwaith gweithredu yn symud ymlaen yn gyflym a'n bod ni'n cynnal trosolwg clir o'r cynnydd. Rydyn ni wedi ymrwymo i sicrhau bod pobl yn cael mynediad amserol at ofal o ansawdd da. Roedd adroddiad y pwyllgor yn herio'r Llywodraeth i symud y tu hwnt i gydnabod y broblem a chanolbwyntio ar sicrhau'r datrysiad; dwi'n rhannu'r uchelgais honno. Mae'r weledigaeth gennym ni, rydym ni'n deall yr her ac yn gwybod beth sydd angen ei newid. Rhaid i gam nesaf y gwaith yma rŵan ganolbwyntio ar weithredu ac ar sicrhau gwelliannau mesuradwy i gleifion ledled Cymru. Bydd y Llywodraeth yn atal eu pleidlais, felly, gan ganolbwyntio'n ddiflino ar weithredu y strategaeth genedlaethol a thorri i lawr y ffiniau rhwng y byrddau iechyd, a dwi'n hapus i weithio gyda'r sawl sydd wedi cyflwyno'r cynnig a llefarwyr y gwrthbleidiau er mwyn monitro'r strategaeth. Diolch yn fawr iawn. Over 2,000 care episodes a month are managed by independent prescribing optometrists in the community, which helps to reduce unnecessary demand on hospital and GP services. But we have to go further. The future of eye care calls for more than just expanding hospital services. It means creating an integrated system, where optometry and ophthalmology work together to provide the right care, in the right place, at the right time. Whilst there's been significant improvement in optometry, we now need to see the same progress and the same emphasis on ophthalmology capacity.   The Member talks about the possibility of developing an all-Wales health board for ophthalmology. I understand why he suggests this, and I agree that there’s a strong case for reducing institutional and bureaucratic complexity, as is reflected across our policy agenda. I acknowledge the Member’s complete frustration. There’s been too much slippage, and this failure to implement the strategy has led to an appetite for rapid change. I share that frustration, and I have committed to the task ahead. So, let us see that work bearing fruit before we consider anything else. We are one nation, one NHS, and I'm determined to reduce unnecessary regional variations and inconsistencies. My immediate priority is to ensure that current NHS organisations in Wales work together more effectively to deliver the national strategy and to improve outcomes. I welcome the cross-party interest in this area and intend to have further discussions with Members. I want to ensure that implementation proceeds swiftly and that we have a clear overview of progress. We are committed to ensuring that people have timely access to good quality care. The committee report challenged the Government to move beyond acknowledging the problem to focus on providing a solution; I share that ambition. We have the vision, we understand the challenge and we know what needs to change. The next step must be to concentrate on action and on ensuring measurable outcomes for patients the length and breadth of Wales. This Government will be abstaining, therefore, and focusing tirelessly on implementing the national strategy and breaking down the barriers between the health boards, and I'm happy to work with everyone who's put forward the motion and opposition spokespeople to monitor the strategy. Thank you. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767062 266 Cy 2026-07-08T16:40:00 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=11402&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=11402&l=en 260708-6 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Gwasanaethau offthalmoleg 6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Ophthalmology services C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767073 267 Cy 2026-07-08T16:44:32 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=11674&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=11674&l=en 260708-6 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Gwasanaethau offthalmoleg 6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Ophthalmology services C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767122 268 Cy 2026-07-08T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=-48598&l=en 260708-6 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Gwasanaethau offthalmoleg 6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Ophthalmology services C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767064 269 Cy 2026-07-08T16:41:44 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=11506&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=11506&l=en 260708-6 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Gwasanaethau offthalmoleg 6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Ophthalmology services C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Galwaf ar Gwyn Williams i ymateb i'r ddadl. I now call on Gwyn Williams to reply to the debate. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767065 270 Cy 2026-07-08T16:41:47 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=11509&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=11509&l=en 260708-6 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Gwasanaethau offthalmoleg 6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Ophthalmology services C 5083 5083 Gwyn Williams https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5083 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5083 Williams, Gwyn Diolch yn fawr iawn, a diolch yn fawr iawn, Weinidog, hefyd. Thank you very much, and thank you very much, Minister. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767066 271 En 2026-07-08T16:41:59 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=11521&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=11521&l=cy 260708-6 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Gwasanaethau offthalmoleg 6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Ophthalmology services C 5083 5083 Gwyn Williams https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5083 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5083 Williams, Gwyn I'm very grateful, and I don't think there are any words in English or Welsh to express how happy I am to see the unity in this Chamber today over this purpose. I'm grateful to everyone. Thank you. I'm especially grateful to those who spoke of their personal experience. Thank you so much. And to hear of NHS toast being described like caviar—I've never heard that before, and I don't think I will again, but it was a very beautiful description. Thank you, all. I wanted to come to a few very important things that Jane Dodds said earlier. First of all, she said about the optometry side, which is something that was echoed, of course, by the Minister himself. And I hope that she will be gratified to know that I have bored David O'Sullivan, the chief optometric officer, to death over multiple hours over my rumination as to how things should run in Wales, and he is exactly in line with everything. And I hope perhaps, for he asked me what time this would be on, that he might be even watching now, to say, 'David, there's work to be done.' Because primary care, as you well know and rightly pointed out, is absolutely a key element of fixing secondary care. They're two sides of the same coin; you can't fix one without the other. And the other thing you said was around—. Although you didn't say the word 'Datix', you implied Datix forms. They're forms that people fill out when bad things happen. And I completely concede that Welsh people, people living in Wales, are too stoical for their own good. They don't complain, and a common phrase, in fact, said amongst the ophthalmic community here is that, 'This wouldn't happen in Surrey.' I don't know much about people who live in Surrey—I imagine they complain at a more regular basis—but we don't complain very much at all, and it is to our detriment. Stoicism is good in some ways, but bad in others, and I wanted, lastly, to thank the Minister for his hard work in putting together the report last year. And I look forward, and I offer myself—and Safa as well; I'm sure she'd agree—[Laughter.]—to help you as much as possible to do what needs to be done to fix ophthalmology in Wales. And I'll end by saying, for I'm wearing the tie of the Royal College of Ophthalmologists here, whose motto is 'ut omnes videant'—and if I was in teaching mode, I would ask, 'What does that mean?' to those who speak Latin—'so that all may see'. Diolch yn fawr. Thank you. Rwy'n ddiolchgar iawn, ac nid wyf yn credu bod unrhyw eiriau yn y Gymraeg na'r Saesneg i fynegi pa mor hapus wyf i o weld yr undod yn y Siambr hon heddiw dros y diben hwn. Rwy'n ddiolchgar i bawb. Diolch. Rwy'n arbennig o ddiolchgar i'r rhai a siaradodd am eu profiad personol. Diolch yn fawr iawn. Ac i glywed am dost y GIG yn cael ei ddisgrifio fel cafiar—ni chlywais hynny o'r blaen, ac nid wyf yn meddwl y gwnaf eto, ond roedd yn ddisgrifiad hyfryd iawn. Diolch, bawb. Roeddwn eisiau dod at rai pethau pwysig iawn a ddywedodd Jane Dodds yn gynharach. Yn gyntaf oll, dywedodd am yr ochr optometreg, sy'n rhywbeth a adleisiwyd, wrth gwrs, gan y Gweinidog ei hun. Ac rwy'n gobeithio y bydd hi'n falch o wybod fy mod wedi diflasu David O'Sullivan, y prif swyddog optometrig, hyd at syrffed dros sawl awr gyda fy syniadau ynghylch sut y dylai pethau weithredu yng Nghymru, ac mae'n cyd-fynd â phopeth. Ac rwy'n gobeithio efallai, oherwydd gofynnodd i mi pryd y byddai hyn yn cael ei gynnal, y gallai fod yn gwylio nawr hyd yn oed, imi allu dweud, 'David, mae yna waith i'w wneud.' Oherwydd mae gofal sylfaenol, fel y gwyddoch yn iawn ac fel y nodoch chi'n gywir, yn rhan allweddol o'r broses o drwsio gofal eilaidd. Dwy ochr i'r un geiniog ydynt; ni allwch drwsio un heb y llall. A'r peth arall a ddywedoch chi oedd—. Er na ddywedoch chi'r gair 'Datix', fe wnaethoch chi awgrymu ffurflenni Datix. Ffurflenni ydynt y bydd pobl yn eu llenwi pan fydd pethau drwg yn digwydd. Ac rwy'n cyfaddef yn llwyr fod y Cymry, y bobl sy'n byw yng Nghymru, yn rhy stoicaidd er eu lles eu hunain. Nid ydynt yn cwyno, ac ymadrodd cyffredin a ddywedir ymhlith y gymuned offthalmig yma yw, 'Ni fyddai hyn yn digwydd yn Surrey.' Nid wyf yn gwybod llawer am bobl sy'n byw yn Surrey—rwy'n dychmygu eu bod yn cwyno'n fwy rheolaidd—ond nid ydym ni'n cwyno llawer o gwbl, ac mae hynny'n anfantais i ni. Mae stoiciaeth yn dda mewn rhai ffyrdd, ond yn ddrwg mewn ffyrdd eraill, ac roeddwn i eisiau diolch, yn olaf, i'r Gweinidog am ei waith caled yn llunio'r adroddiad y llynedd. Ac rwy'n edrych ymlaen, ac rwy'n cynnig fy hun—a Safa hefyd; rwy'n siŵr y byddai'n cytuno—[Chwerthin.]—i'ch helpu cymaint â phosibl i wneud yr hyn sydd angen ei wneud i drwsio offthalmoleg yng Nghymru. Ac rwyf am orffen drwy ddweud, gan fy mod i'n gwisgo tei Coleg Brenhinol yr Offthalmolegwyr yma, mai ei arwyddair yw 'ut omnes videant'—a phe bawn i'n athro, buaswn yn gofyn, 'Beth y mae hynny'n ei olygu?' i'r rhai sy'n siarad Lladin—'fel y gall pawb weld'. Diolch yn fawr.  16084 7 2026-07-08T13:30:00 767070 272 Cy 2026-07-08T16:44:19 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=11661&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=11661&l=en 260708-6 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Gwasanaethau offthalmoleg 6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Ophthalmology services C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch i'r Aelod. Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Diolch yn fawr iawn. Gohiriaf y bleidlais o dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio. Thank you to the Member. The proposal is to agree the motion. Does any Member object? [Objection.] Thank you. I will therefore defer voting under this item until voting time.  16084 7 2026-07-08T13:30:00 767071 273 Cy 260708-6 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Gwasanaethau offthalmoleg 6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Ophthalmology services I Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio. Voting deferred until voting time. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767074 274 Cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector I Detholwyd y gwelliant canlynol: gwelliant 1 yn enw Heledd Fychan. The following amendment has been selected: amendment 1 in the name of Heledd Fychan. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767075 275 Cy 2026-07-08T16:44:17 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=11659&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=11659&l=en 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Ymlaen i eitem 7, dadl Reform UK, y sector twristiaeth. Galwaf ar Louise Emery i wneud y cynnig. Diolch. We'll move on now to item 7, the Reform UK debate on the tourism sector. And I call on Louise Emery to move the motion. Thank you. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767076 276 Cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector I Cynnig NDM9284 Llŷr Powell Cynnig bod y Senedd: 1. Yn cydnabod cyfraniad hanfodol y sector twristiaeth i economi Cymru, gan gefnogi dros 150,000 o swyddi yn uniongyrchol a chyfrannu at 5 y cant o werth ychwanegol gros Cymru. 2. Yn dathlu Cymru fel cyrchfan o'r radd flaenaf, sy'n croesawu ymwelwyr o bedwar ban y byd. 3. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i gefnogi'r sector twristiaeth drwy: a) dileu'r dreth dwristiaeth; a b) gostwng y trothwy defnydd 182 diwrnod ar gyfer busnesau hunanarlwyo. Motion NDM9284 Llŷr Powell To propose that the Senedd: 1. Recognises the vital contribution of the tourism sector to the Welsh economy, directly supporting more than 150,000 jobs and contributing to 5 per cent of Wales's gross value added. 2. Celebrates Wales as a world-class destination, welcoming visitors from across the globe. 3. Calls on the Welsh Government to support the tourism sector by: a) scrapping the tourism tax; and  b) lowering the 182-day occupancy threshold for self-catering businesses. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767077 277 Cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector I Cynigiwyd y cynnig. Motion moved. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767121 278 En 2026-07-08T16:44:42 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=11684&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=11684&l=cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 12182 12182 Louise Emery AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12182 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12182 Emery, Louise Diolch. For the record, I refer Members to my register of interests. Deputy Presiding Officer, I move the motion in the name of—. Hold on. Diolch. Ar gyfer y cofnod, rwy'n cyfeirio'r Aelodau at fy nghofrestr buddiannau. Ddirprwy Lywydd, rwy'n gwneud y cynnig yn enw—. Un eiliad. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767123 279 Cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector I Daeth y Llywydd (Huw Irranca-Davies) i’r Gadair. The Llywydd (Huw Irranca-Davies) took the Chair. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767078 280 En 2026-07-08T16:44:56 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=11698&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=11698&l=cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 12182 12182 Louise Emery AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12182 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12182 Emery, Louise Llywydd, I move the motion in the name of Llŷr Powell. Lywydd, rwy'n gwneud y cynnig yn enw Llŷr Powell. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767063 281 En 2026-07-08T16:45:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=11702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=11702&l=cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 12182 12182 Louise Emery AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12182 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12182 Emery, Louise Tourism in Wales is not a 'nice to have' on the margins of our economy, it is one of the load-bearing pillars of it. Welsh Government's own data shows that this sector directly supports more than 150,000 jobs—nearly 12 per cent of all employment in Wales—and generates £3.8 billion, 5.1 per cent of our gross value added. These are not abstract statistics on a spreadsheet; this is the guesthouse in Tenby, the cafe in Betws-y-Coed, the outdoor activity centre in Eryri, the small hotel in Llandudno that keeps its lights on in February because it knows summer is coming. In Pembrokeshire and Anglesey, more than one in five jobs sits within tourism. This is not a supplementary income stream for those communities; it is the backbone of their local economy. Four in five tourism enterprises in Wales employ fewer than nine people. This is a sector of family businesses and sole traders, not international hotel chains that can absorb bad policy and move on. When this Chamber legislates without understanding that reality, it is these people who pay the price. So, point one of this motion shouldn't be controversial, it simply asks the Senedd to recognise what is already true. My colleagues were with the First Minister last Friday on a luxurious cruise ship in Holyhead port, and we were hearing about the good work that Cruise Wales and Holyhead Town Council have done to get more cruise ships to stop there on their British isles tours. There are around 60 a year at the moment, bringing close to £0.25 million to the immediate local economy, not to mention the wider benefits of showcasing north Wales to returning visitors. This is an excellent example of what can be achieved when Government works together with the sector, but these examples are few and far between. Wales is currently the only UK nation yet to recover pre-pandemic visitor spend. Scotland's international spend was up 41 per cent on 2019, ours is still down. If we're serious about Wales being world class, this Chamber must ask why we're the exception and stop making decisions that make the answer worse. The first bad decision: tourism tax. A tax on visitors is a tax on the jobs that serve them, a blunt instrument that hits small, rural and coastal operators hardest. And remember that Wales, as part of the UK, already charges 20 per cent value added tax on hospitality accommodation, more than double Germany's 7 per cent or France, Italy and Spain's 10 per cent. Layer a visitor levy on top of this and we're pricing Wales out of the market when we're trying to grow the sector. It's not even been implemented yet, but the perception of Wales taxing visitors, especially from England, I believe, has already had a negative impact on visitor numbers, and I'll let my colleagues expand on this further. The second bad decision: introducing the 182-day rule. Nearly 40 per cent of genuine holiday lets are not making this unrealistic high bar of letting days. Independent survey evidence shows 47 per cent of owners are losing money as they're being classed wrongly as second homes. England's equivalent threshold is 70 nights, less than half ours. And there is no evidence so far that the higher Welsh bar achieves its aim of increasing the number of family homes in local communities. Protecting housing supply and community sustainability can be done through the planning system, not through an unfair fiscal tool, and I'll let my colleagues set out why that number needs to change. We talk about sustainable tourism. What does that mean? Well to me, in my opinion, it means the visitor should bring maximum cash to the local economy for jobs and businesses, with minimum disturbance to daily life and no lasting change to the fabric of a community. But sometimes it feels there are winners and losers in our busy summers. The tourism sector makes the majority of their revenue over summer, but for those who can't park outside their house or find their bins full of visitors' litter, it can feel that they are not benefiting from this surge in numbers, and we totally get that. But this need not be the case. We can have winners and winners if we ease up on regulation. Let the farmer open his field to cars on busy weekends in certain hotspots; let residents associations negotiate a residents' permit scheme, so locals get parking while visitors pay for theirs; let a village hall become the ticket office or shuttle bus pick-up point for a nearby attraction, taking a fee for the privilege. On this side of the Chamber, I have a whole bucketful of ideas to make sure that local communities benefit from this sector, but this doesn't include taxing visitors, leading them to go somewhere cheaper, which could literally be a few miles away in a different county that hasn't implemented the tax. Although I do not agree with the policy, if the previous Welsh Government wanted to implement the tourism tax, they should have had the guts to insist it was a Wales-wide policy rather than passing the buck to local authorities. Sustainability also means a wide range of accommodation, so people stay rather than just visit for a day in tourism-specific places. This means relaxing regulations to support more hotels, bed and breakfasts, caravan parks and campsites. For example, we recently changed the law in Wales. We only allow 28 days of permitted development for a landowner to run a summer campsite. In England it's 60. Nobody will invest in water supply or temporary toilets for just 28 days of business. So, let's change that. Sustainability means better transport and co-ordination around our tourism hotspots. I know, from a number of occasions, freezing cold at the base of yr Wyddfa waiting for the Sherpa bus that never arrived, that this system isn't good enough. I know there's a transport plan specifically for the Eryri National Park, but it currently remains a plan. Where is the Welsh explorer pass linking public transport to discounted attractions? Where's the Cadw castle pass, where you can visit as many castles as you can in a week and take a selfie at each one and get a discount in the shop? This is not a lack-of-resources issue. These things are often policy and partnership problems. We can do so much more to support the sector without taxing it. And finally, I want to make this point about how the tourism and hospitality industry can make a vital contribution to stopping our rising youth unemployment. Almost everyone's first job was in hospitality. It teaches communication, quick thinking, hard work. Major hotel chains and tourism attractions employ lawyers, accountants, engineers, sales and marketing. It's not just making beds and serving tables, but for many of those best paid professionals, that's where they started. And I've seen first-hand how hospitality careers are valued across Europe. I've visited Swiss hospitality schools, which are world class, drawing students from across the globe to prestigious courses. I recently set up a hospitality excellence fund with my local college, privately funded to help our students compete nationally to raise their game. We talk about ambition for Wales. So, why can't we compete with those Swiss colleges? Why can't we say proudly from the very top that hospitality in Wales is one of the best starts to a career? Where is the drive? Where is the ambition? Well, maybe it starts now. In this Chamber, by supporting this motion and removing those two barriers—one fiscal, one regulatory—that the previous Government has put in the way of that sector's success, we need to be working cross-party to create an environment that encourages private business to invest in our tourism offer, high-value accommodation, world-class visitor attractions. Let's liberate the tourism sector, not strangle it with taxes and regulation. Llywydd, I commend the motion to the Senedd. Nid peth 'braf i'w gael' ar ymylon ein heconomi yw twristiaeth yng Nghymru, mae'n un o'r pileri sy'n ei chynnal. Mae data Llywodraeth Cymru ei hun yn dangos bod y sector hwn yn cefnogi mwy na 150,000 o swyddi yn uniongyrchol—bron i 12 y cant o'r holl gyflogaeth yng Nghymru—ac yn cynhyrchu £3.8 biliwn, 5.1 y cant o'n gwerth ychwanegol gros. Nid ystadegau haniaethol ar daenlen yw'r rhain; dyma'r gwesty yn Ninbych-y-pysgod, y caffi ym Metws-y-Coed, y ganolfan gweithgareddau awyr agored yn Eryri, y gwesty bach yn Llandudno sy'n cadw ei oleuadau ymlaen ym mis Chwefror am ei fod yn gwybod bod yr haf yn dod. Yn sir Benfro ac Ynys Môn, mae mwy nag un o bob pum swydd ym maes twristiaeth. Nid ffrwd incwm atodol i'r cymunedau hynny ydyw, ond asgwrn cefn eu heconomi leol. Mae pedair o bob pum menter dwristiaeth yng Nghymru yn cyflogi llai na naw o bobl. Mae hwn yn sector o fusnesau teuluol ac unig fasnachwyr, nid cadwyni gwestai rhyngwladol sy'n gallu amsugno polisi gwael a symud ymlaen. Pan fydd y Siambr hon yn deddfu heb ddeall y gwirionedd hwnnw, y bobl hyn sy'n talu'r pris. Felly, ni ddylai pwynt un o'r cynnig hwn fod yn ddadleuol, mae'n gofyn yn syml i'r Senedd gydnabod yr hyn sydd eisoes yn wir. Roedd fy nghyd-Aelodau gyda'r Prif Weinidog ddydd Gwener diwethaf ar long fordaith foethus ym mhorthladd Caergybi, ac fe glywsom am y gwaith da y mae Cruise Wales a Chyngor Tref Caergybi wedi'i wneud i gael mwy o longau mordeithio i aros yno ar eu teithiau o gwmpas ynysoedd Prydain. Mae tua 60 y flwyddyn o'r teithiau hynny ar hyn o bryd, sy'n dod â bron i £0.25 miliwn i'r economi leol uniongyrchol, heb sôn am y manteision ehangach o arddangos gogledd Cymru i ymwelwyr sy'n dychwelyd. Mae hon yn enghraifft ardderchog o'r hyn y gellir ei gyflawni pan fydd y Llywodraeth yn gweithio gyda'r sector, ond prin yw'r enghreifftiau. Ar hyn o bryd Cymru yw'r unig genedl yn y DU sydd eto i adfer y gwariant gan ymwelwyr cyn y pandemig. Roedd gwariant rhyngwladol yr Alban i fyny 41 y cant ar yr hyn ydoedd yn 2019, mae ein gwariant ni yn dal i lawr. Os ydym o ddifrif eisiau i Gymru fod o safon fyd-eang, rhaid i'r Siambr hon ofyn pam ein bod ni'n eithriad a rhoi'r gorau i wneud penderfyniadau sy'n gwneud yr ateb yn waeth. Y penderfyniad gwael cyntaf: treth dwristiaeth. Mae treth ar ymwelwyr yn dreth ar y swyddi sy'n eu gwasanaethu, offeryn di-awch sy'n taro gweithredwyr bach, gwledig ac arfordirol galetaf. A chofiwch fod Cymru, fel rhan o'r DU, eisoes yn codi treth ar werth o 20 y cant ar lety lletygarwch, mwy na dwbl y 7 y cant yn yr Almaen neu 10 y cant yn Ffrainc, yr Eidal a Sbaen. Ychwanegwch ardoll ymwelwyr ar ben hyn ac rydym yn prisio Cymru allan o'r farchnad a ninnau'n ceisio tyfu'r sector. Nid yw hyd yn oed wedi'i weithredu eto, ond mae'r canfyddiad o Gymru'n trethu ymwelwyr, yn enwedig o Loegr, rwy'n credu, eisoes wedi cael effaith negyddol ar nifer yr ymwelwyr, ac fe adawaf i fy nghyd-Aelodau ymhelaethu ar hyn ymhellach. Yr ail benderfyniad gwael: cyflwyno'r rheol 182 diwrnod. Nid yw bron i 40 y cant o lety gwyliau go iawn yn cyrraedd y bar afrealistig o uchel hwn o ddiwrnodau gosod. Mae tystiolaeth arolwg annibynnol yn dangos bod 47 y cant o berchnogion yn colli arian am eu bod wedi cael eu categoreiddio'n anghywir fel ail gartrefi. Trothwy cyfatebol Lloegr yw 70 noson, llai na hanner ein trothwy ni. Ac nid oes tystiolaeth hyd yma fod y bar uwch yng Nghymru yn cyflawni ei nod o gynyddu nifer y cartrefi teuluol mewn cymunedau lleol. Gellir diogelu cyflenwad tai a chynaliadwyedd cymunedol drwy'r system gynllunio, nid drwy offeryn cyllidol annheg, ac fe adawaf i fy nghyd-Aelodau nodi pam y mae angen newid y ffigur hwnnw. Rydym yn siarad am dwristiaeth gynaliadwy. Beth y mae hynny'n ei olygu? Wel i mi, mae'n golygu y dylai'r ymwelydd ddod â'r arian mwyaf posibl i'r economi leol ar gyfer swyddi a busnesau, gyda'r lleiafswm o aflonyddwch i fywyd bob dydd a dim newid parhaol i wead cymuned. Ond weithiau mae'n teimlo fel pe bai yna enillwyr a chollwyr yn ein hafau prysur. Mae'r sector twristiaeth yn gwneud y rhan fwyaf o'u refeniw dros yr haf, ond i'r rhai nad ydynt yn gallu parcio y tu allan i'w tai neu sy'n gweld eu biniau'n llawn o sbwriel ymwelwyr, gall deimlo fe pe na baent yn elwa o'r ymchwydd yn y niferoedd, ac rydym yn deall hynny'n iawn. Ond nid oes angen iddi fod felly. Gallwn gael enillwyr ac enillwyr os llaciwn y rheoliadau. Gadewch i'r ffermwr agor ei gae i geir ar benwythnosau prysur mewn mannau poblogaidd penodol; gadewch i gymdeithasau preswylwyr drafod cynllun trwydded preswylwyr, fel bod pobl leol yn cael parcio tra bod ymwelwyr yn talu am eu parcio nhw; gadewch i neuadd bentref ddod yn swyddfa docynnau neu fan casglu bws gwennol ar gyfer atyniad cyfagos, gan gymryd ffi am y fraint. Ar yr ochr hon i'r Siambr, mae gennyf lond bwced o syniadau i wneud yn siŵr fod cymunedau lleol yn elwa o'r sector hwn, ond nid yw'n cynnwys trethu ymwelwyr, gan eu harwain i fynd i rywle rhatach, a allai fod ychydig filltiroedd i ffwrdd yn llythrennol mewn sir wahanol nad yw wedi gweithredu'r dreth. Er nad wyf yn cytuno â'r polisi, os oedd y Llywodraeth flaenorol eisiau gweithredu'r dreth dwristiaeth, dylent fod wedi cael y dewrder i fynnu ei fod yn bolisi ledled Cymru yn hytrach na throsglwyddo'r baich i awdurdodau lleol. Mae cynaliadwyedd hefyd yn golygu ystod eang o lety, fel bod pobl yn aros yn hytrach na dim ond ymweld am ddiwrnod mewn lleoedd twristiaeth penodol. Mae hyn yn golygu llacio rheoliadau i gefnogi mwy o westai, gwely a brecwast, parciau carafanau a gwersylloedd. Er enghraifft, fe wnaethom newid y gyfraith yng Nghymru yn ddiweddar. Dim ond 28 diwrnod o ddatblygiad a ganiateir a gaiff tirfeddiannwr i redeg gwersyll haf. Yn Lloegr mae'n 60. Ni fydd neb yn buddsoddi mewn cyflenwad dŵr neu doiledau dros dro ar gyfer 28 diwrnod o fusnes yn unig. Felly, gadewch inni newid hynny. Mae cynaliadwyedd yn golygu gwell trafnidiaeth a chydgysylltiad o amgylch ein mannau twristiaeth. Rwy'n gwybod, o sawl achlysur yn rhewi wrth droed yr Wyddfa yn aros am y bws Sherpa na chyrhaeddodd, nad yw'r system hon yn ddigon da. Rwy'n gwybod bod yna gynllun trafnidiaeth penodol ar gyfer Parc Cenedlaethol Eryri, ond ar hyn o bryd mae'n parhau i fod yn gynllun. Ble mae'r tocyn crwydro Cymru sy'n cysylltu trafnidiaeth gyhoeddus ag atyniadau am bris gostyngol? Ble mae tocyn cestyll Cadw, lle gallwch ymweld â chymaint o gestyll ag y gallwch mewn wythnos a thynnu hunlun ym mhob un a chael gostyngiad yn y siop? Nid mater o ddiffyg adnoddau yw hyn. Mae'r pethau hyn yn aml yn broblemau polisi a phartneriaeth. Gallwn wneud cymaint mwy i gefnogi'r sector heb ei drethu. Ac yn olaf, rwyf am wneud pwynt ynglŷn â sut y gall y diwydiant twristiaeth a lletygarwch wneud cyfraniad hanfodol at atal diweithdra cynyddol ymhlith ein hieuenctid. Roedd swydd gyntaf bron bawb yn y maes lletygarwch. Mae'n dysgu cyfathrebu, meddwl cyflym, gwaith caled. Mae cadwyni gwestai mawr ac atyniadau twristiaeth yn cyflogi cyfreithwyr, cyfrifwyr, peirianwyr, swyddogion gwerthiant a marchnata. Nid dim ond gwneud gwelyau a gweini, ond i lawer o weithwyr proffesiynol ar y cyflogau gorau, dyna ble y gwnaethant ddechrau. Ac rwyf wedi gweld yn uniongyrchol sut y mae gyrfaoedd yn y maes lletygarwch yn cael eu gwerthfawrogi ledled Ewrop. Rwyf wedi ymweld ag ysgolion lletygarwch y Swistir, sydd o'r radd flaenaf, ac yn denu myfyrwyr o bob cwr o'r byd i gyrsiau llawn bri. Yn ddiweddar, sefydlais gronfa rhagoriaeth lletygarwch gyda fy ngholeg lleol, wedi'i ariannu'n breifat i helpu ein myfyrwyr i gystadlu'n genedlaethol er mwyn gwella eu gwaith. Rydym yn siarad am uchelgais i Gymru. Felly, pam na allwn gystadlu â'r colegau hynny yn y Swistir? Pam na allwn ni ddweud yn falch o'r brig mai lletygarwch yng Nghymru yw un o'r dechreuadau gorau i yrfa? Ble mae'r ysgogiad? Ble mae'r uchelgais? Wel, efallai ei fod yn dechrau nawr. Yn y Siambr hon, drwy gefnogi'r cynnig hwn a chael gwared ar y ddau rwystr—un cyllidol, un rheoleiddiol—y mae'r Llywodraeth flaenorol wedi'u gosod i rwystro llwyddiant y sector, mae angen inni weithio'n drawsbleidiol i greu amgylchedd sy'n annog busnesau preifat i fuddsoddi yn ein cynnig twristiaeth, llety gwerth uchel, atyniadau ymwelwyr o'r radd flaenaf. Gadewch inni ryddhau'r sector twristiaeth, nid ei dagu â threthi a rheoliadau. Lywydd, rwy'n cymeradwyo'r cynnig i'r Senedd. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767056 282 En 2026-07-08T16:50:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=12002&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=12002&l=cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767083 283 Cy 2026-07-08T16:53:02 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=12184&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=12184&l=en 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767057 284 Cy 2026-07-08T16:52:49 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=12171&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=12171&l=en 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Rwyf wedi dethol y gwelliant i'r cynnig. Galwaf ar y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni i gynnig yn ffurfiol welliant 1 a gyflwynwyd yn enw Helen Fychan. I have selected the amendment to the motion. I call on the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy to move formally amendment 1, tabled in the name of Heledd Fychan. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767058 285 Cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector I Gwelliant 1—Heledd Fychan Dileu pwynt 3 a rhoi yn ei le: Yn croesawu cymorth gan Lywodraeth Cymru i’r sector twristiaeth drwy’r canlynol: a) hyrwyddo’r ardoll ymwelwyr fel dewis i awdurdodau lleol a all alluogi buddsoddiad newydd mewn twristiaeth leol; a b) cyflawni ymrwymiad y Llywodraeth i barhau i adolygu’r trothwy meddiannaeth 182 diwrnod ar gyfer busnesau hunanddarpar a chreu eithriadau clir a rhesymol lle na fyddai eiddo yn gymwys i gael ei drin fel cartref preifat. Amendment 1—Heledd Fychan Delete point 3 and replace with: Welcomes the Welsh Government’s support for the tourism sector by: a) promoting the visitor levy as a choice for local authorities, that can enable new investment into local tourism; and b) delivering the Government’s commitment to keep the 182-day occupancy threshold for self-catering business under review and create clear and reasonable exemptions where a property would not qualify as a private home. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767059 286 Cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector I Cynigiwyd gwelliant 1. Amendment 1 moved. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767060 287 Cy 2026-07-08T16:53:01 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=12183&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=12183&l=en 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy Y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni Price, Adam Yn ffurfiol. Formally. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767061 288 En 2026-07-08T16:53:11 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=12193&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=12193&l=cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 12178 12178 Anna Nicholl AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12178 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12178 Nicholl, Anna I want to start by celebrating the huge contribution that tourism makes to Wales and my constituency in Ceredigion Penfro. Ceredigion Penfro is one of the most beautiful places in the world, shown by the millions who visit each year. In Ceredigion Penfro, you can travel from sandy beach to rolling hill to ancient woodland—and sometimes find all three in one place. From the only coastal national park in the UK in Pembrokeshire, to the remote wilderness of Ceredigion's Cambrian mountains. From Tenby to Trefdraeth and from Aberaeron to Arberth, it's no wonder that people across Wales and around the world want to visit Ceredigion Penfro. Tourism accounts for around 13 per cent of all employment in Ceredigion and 23 per cent in Pembrokeshire, so I'm delighted that this Government recognises the importance of the tourism industry to Wales. But evidence gathered from the previous Government showed that high levels of tourism, if not managed, can have a negative impact on an area. High levels of second homes and short-term lets can impact on local housing markets and the sustainability of local communities, particularly in areas where properties are not occupied for much of the year. It's important that we are promoting tourism that provides maximum benefit to our people, environment, language and culture, and I welcome the lots of ideas that have come up in this debate already. So, I fully support the Government taking steps to enable sustainable tourism that secures jobs and income into local economies and which benefits our communities, environment, language and culture. And I support measures that prevent harm. That's why I support the visitor levy as a choice for local authorities to ensure that local communities reap the rewards of tourism. Funds raised through the visitor levy enable investment in the local environment, the Welsh language and culture, and local infrastructure, which also supports tourism. However, it's also important for the Government to act quickly when good policy intentions are not delivering the intended change and, in the case of the 182-day threshold, may be in danger of taking us in the wrong direction. Since becoming a Member of the Senedd, I've met with many constituents who have told me about the challenges that the 182-day rule for holiday lets is creating. I've heard about the pressure that the policy is putting on many self-catering businesses and the toll it is taking on people running local businesses. I've heard how it is threatening the viability of some local businesses, as well as jobs and spend in the wider economy, and I've also seen examples where it's not achieving the intended outcome for the local housing market. So, whilst I fully support the intention of the 182-day rule, I also welcome this Plaid Cymru Government's commitment to keep the 182-day occupancy threshold under review, and I urge the Government to begin this work quickly, so that we can find pragmatic solutions that better support the original purpose of the policy. This should include whether 182 days is the right threshold, but also have clear and reasonable exemptions, particularly where a property would not qualify as a private home. We need clear guidance to avoid holiday let owners being left stunned by unaffordable backdated council bills, sometimes by three or four years, or living with the mental stress that they soon could be. So, that's why I'm pleased to support the Government amendment today, and I urge other Members to do so. Diolch. Rwyf am ddechrau drwy ddathlu'r cyfraniad enfawr y mae twristiaeth yn ei wneud i Gymru a fy etholaeth yng Ngheredigion Penfro. Ceredigion Penfro yw un o'r llefydd harddaf yn y byd, fel y mae'r miliynau sy'n ymweld bob blwyddyn yn ei ddangos. Yng Ngheredigion Penfro, gallwch deithio o draeth tywodlyd i gefn gwlad bryniog i goetir hynafol—ac weithiau fe ddowch o hyd i'r tri mewn un man. O'r unig barc cenedlaethol arfordirol yn y DU yn sir Benfro, i anialwch anghysbell mynyddoedd Cambria Ceredigion, o Ddinbych-y-pysgod i Drefdraeth ac o Aberaeron i Arberth, nid yw'n syndod fod pobl ledled Cymru a ledled y byd eisiau ymweld â Cheredigion Penfro. Twristiaeth sydd i gyfrif am oddeutu 13 y cant o'r holl gyflogaeth yng Ngheredigion a 23 y cant yn sir Benfro, felly rwy'n falch iawn fod y Llywodraeth hon yn cydnabod pwysigrwydd y diwydiant twristiaeth i Gymru. Ond dangosodd tystiolaeth a gasglwyd gan y Llywodraeth flaenorol y gall lefelau uchel o dwristiaeth, os na chânt eu rheoli, effeithio'n negyddol ar ardal. Gall lefelau uchel o ail gartrefi a llety gwyliau tymor byr effeithio ar farchnadoedd tai lleol a chynaliadwyedd cymunedau lleol, yn enwedig mewn ardaloedd lle nad yw eiddo mewn defnydd am lawer o'r flwyddyn. Mae'n bwysig ein bod yn hyrwyddo twristiaeth sy'n darparu'r budd mwyaf posibl i'n pobl, ein hamgylchedd, ein hiaith a'n diwylliant, ac rwy'n croesawu'r syniadau niferus sydd wedi codi yn y ddadl hon eisoes. Felly, rwy'n cefnogi'r ffaith bod y Llywodraeth yn rhoi camau ar waith i alluogi twristiaeth gynaliadwy sy'n sicrhau swyddi ac incwm i economïau lleol ac sydd o fudd i'n cymunedau, ein hamgylchedd, ein hiaith a'n diwylliant. Ac rwy'n cefnogi mesurau sy'n atal niwed. Dyna pam rwy'n cefnogi'r ardoll ymwelwyr fel dewis i awdurdodau lleol i sicrhau bod cymunedau lleol yn elwa o dwristiaeth. Mae'r arian a godir drwy'r ardoll ymwelwyr yn galluogi buddsoddiad yn yr amgylchedd lleol, y Gymraeg a'r diwylliant, a seilwaith lleol, sydd hefyd yn cefnogi twristiaeth. Fodd bynnag, mae hefyd yn bwysig i'r Llywodraeth weithredu'n gyflym pan nad yw bwriadau polisi da yn cyflawni'r newid arfaethedig ac yn achos y trothwy 182 diwrnod, gall fod mewn perygl o fynd â ni i'r cyfeiriad anghywir. Ers dod yn Aelod o'r Senedd, cyfarfûm â llawer o etholwyr sydd wedi dweud wrthyf am yr heriau y mae'r rheol 182 diwrnod i lety gwyliau yn eu creu. Clywais am y pwysau y mae'r polisi'n ei roi ar lawer o fusnesau hunanddarpar a'r baich y mae'n ei roi ar bobl sy'n rhedeg busnesau lleol. Clywais sut y mae'n bygwth hyfywedd rhai busnesau lleol, yn ogystal â swyddi a gwariant yn yr economi ehangach, ac rwyf hefyd wedi gweld enghreifftiau lle nad yw'n cyflawni'r canlyniad arfaethedig i'r farchnad dai leol. Felly, er fy mod yn cefnogi bwriad y rheol 182 diwrnod yn llwyr, rwyf hefyd yn croesawu ymrwymiad Llywodraeth Plaid Cymru i gadw'r trothwy defnydd 182 diwrnod dan adolygiad, ac rwy'n annog y Llywodraeth i ddechrau'r gwaith hwn yn gyflym, er mwyn inni allu dod o hyd i atebion pragmatig sy'n cefnogi pwrpas gwreiddiol y polisi yn well. Dylai hyn gynnwys edrych i weld ai 182 diwrnod yw'r trothwy cywir, ond cael eithriadau clir a rhesymol hefyd, yn enwedig pan na fyddai eiddo yn gymwys fel cartref preifat. Mae angen canllawiau clir arnom i osgoi gadael i berchnogion llety gwyliau gael eu taro gan filiau cyngor anfforddiadwy sydd wedi'u hôl-ddyddio gymaint â thair neu bedair weithiau, neu fyw gyda'r straen meddyliol y gallent wynebu hynny'n fuan. Felly, dyna pam rwy'n falch o gefnogi gwelliant y Llywodraeth heddiw, ac rwy'n annog yr Aelodau eraill i wneud hynny. Diolch. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767068 289 En 2026-07-08T16:55:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=12302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=12302&l=cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767079 290 En 2026-07-08T16:56:59 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=12421&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=12421&l=cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 12191 12191 Steven Rodaway AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12191 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12191 Rodaway, Steven I'm going to echo some of the things we've heard already today, but with a slightly different take. So, first off, tourism is one of Wales's greatest success stories. It does support around 159,000 jobs—almost one in every eight in Wales. Millions of visitors come here because of our coastline, countryside, history and culture. They support jobs, sustain businesses and bring vital income to many of our rural and coastal communities. Nowhere is that more evident than in my constituency of Gŵyr Abertawe, where the visitor economy contributes more than £700 million annually and supports around 5,500 jobs. For many communities, tourism is not simply an important industry, it is the industry. It supports family businesses, keeps our high streets alive and helps sustain the very communities that people want to visit. When tourism prospers, our community prospers. But that prosperity depends on businesses having the confidence to invest, employ local people and plan for the future. Tourism businesses understand the need to support local communities and recognise the pressures on the housing market; what they need are policies that reflect the commercial realities of a seasonal industry. We all share the same ambition: a successful tourism industry alongside communities where local people can afford to live. Indeed, your own manifesto recognised the importance of tourism, and I quote: 'Plaid Cymru recognises the importance of the tourism industry to Wales.' 'We will promote tourism which provides maximum benefit to our people, environment, language and culture'. I agree with that ambition. The question is not the destination, the question is whether the route chosen is actually taking us there. The issue I want to focus on today is the 182-day occupancy requirement for self-catering holiday accommodation. Let me be clear: this debate is not about whether there should be a qualifying threshold—the tourism industry accepts that there should be one; the question is whether 182 days is realistic, proportionate and evidence based. Representatives from across the tourism industry have consistently argued that 105 days is a more realistic threshold for demonstrating genuine commercial activity. His Majesty's Revenue and Customs recognise 105 days of actual letting as a qualifying test for the furnished holiday lettings tax regime. Ministers may argue that the purposes are different, but the principle remains the same: identifying genuine commercial activity. And, I have to say, persuading HMRC to agree to anything outside their own way of thinking is no small achievement. It's certainly not an organisation renowned for changing its mind simply because somebody asked politely. So, what evidence led the previous Welsh Government, with Plaid Cymru support, to conclude that 182 days was a necessary and proportionate figure? Why 182? What modelling or economic assessment supported that decision? If that evidence exists, publish it. The Government's stated objective was to increase the supply of homes for local people, but intentions do not automatically create good outcomes. The assumption behind the policy was that raising the threshold would return more properties to the residential market. But has that happened to any meaningful extent? Many tourism businesses report that income has fallen off significantly, with some parts of the self-catering sector reporting reductions of around 30 per cent. The Welsh Government's own tourism business barometer highlights continuing pressures within the sector. But reducing holiday lets was never the objective. The real test is whether more homes have become available for local people. So, the question remains: how many properties have actually returned to the residential housing market because of this policy? How many homes have become available to local families? What measurable improvement has there been in housing affordability or availability? If the Government believes this policy has succeeded, publish the evidence. I understand Ministers are considering further flexibility and additional exemptions, and I welcome the fact that they are listening. But there is a certain irony here. A policy introduced to solve one problem is now requiring exemptions to solve the problems created by the policy itself. The tourism industry is not asking for special interest. The message is loud and clear: it is asking for a system that is fair, proportionate and based on evidence. So, Cabinet Minister, if you remain convinced that 182 days is the correct figure, publish the evidence that justifies choosing it. Publish the evidence that shows it has delivered more homes for local people. Because if this policy requires an ever-growing list of exemptions simply to make it workable, perhaps the problem is not the exemptions, perhaps it is the policy itself. Exemptions are not the answer. Good government is measured by whether policies deliver the outcomes they promise. If the evidence shows that this one is not, then we need real and substantial change. I call on all Members to support our motion. Thank you. Rwy'n mynd i adleisio rhai o'r pethau a glywsom heddiw eisoes, ond o safbwynt ychydig yn wahanol. Felly, yn gyntaf, twristiaeth yw un o straeon llwyddiant mwyaf Cymru. Mae'n cefnogi tua 159,000 o swyddi—bron un o bob wyth yng Nghymru. Mae miliynau o ymwelwyr yn dod yma oherwydd ein harfordir, ein cefn gwlad, ein hanes a'n diwylliant. Maent yn cefnogi swyddi, yn cynnal busnesau ac yn dod ag incwm hanfodol i lawer o'n cymunedau gwledig ac arfordirol. Nid yw hynny'n fwy amlwg yn unman nag yn fy etholaeth i, Gŵyr Abertawe, lle mae'r economi ymwelwyr yn cyfrannu mwy na £700 miliwn bob blwyddyn ac yn cefnogi tua 5,500 o swyddi. I lawer o gymunedau, nid diwydiant pwysig yn unig yw twristiaeth, dyna yw'r diwydiant. Mae'n cefnogi busnesau teuluol, yn cadw ein strydoedd mawr yn fyw ac yn helpu i gynnal yr union gymunedau y mae pobl eisiau ymweld â nhw. Pan fydd twristiaeth yn ffynnu, mae ein cymuned yn ffynnu. Ond mae'r ffyniant hwnnw'n dibynnu ar hyder busnesau i fuddsoddi, i gyflogi pobl leol a chynllunio ar gyfer y dyfodol. Mae busnesau twristiaeth yn deall yr angen i gefnogi cymunedau lleol ac yn cydnabod y pwysau ar y farchnad dai; yr hyn sydd ei angen arnynt yw polisïau sy'n adlewyrchu realiti masnachol diwydiant tymhorol. Rydym i gyd yn rhannu'r un uchelgais: diwydiant twristiaeth llwyddiannus ochr yn ochr â chymunedau lle gall pobl leol fforddio byw. Yn wir, roedd eich maniffesto eich hun yn cydnabod pwysigrwydd twristiaeth, ac rwy'n dyfynnu: 'Mae Plaid Cymru yn cydnabod pwysigrwydd y diwydiant twristiaeth i Gymru.’ 'Byddwn yn hybu twristiaeth sy’n darparu’r budd mwyaf posib i’n pobl, ein hamgylchedd, ein hiaith a’n diwylliant'. Rwy'n cytuno â'r uchelgais hwnnw. Nid y nod yw'r cwestiwn, ond a yw'r llwybr a ddewiswyd yn mynd â ni yno mewn gwirionedd. Y mater rwyf eisiau canolbwyntio arno heddiw yw'r gofyniad 182 diwrnod o ddefnydd ar gyfer llety gwyliau hunanddarpar. Gadewch imi fod yn glir: nid cwestiynu a ddylai fod trothwy cymhwyso a wna'r ddadl hon—mae'r diwydiant twristiaeth yn derbyn y dylai fod un; y cwestiwn yw a yw 182 diwrnod yn realistig, yn gymesur ac yn seiliedig ar dystiolaeth. Mae cynrychiolwyr o bob rhan o'r diwydiant twristiaeth wedi dadlau'n gyson fod 105 diwrnod yn drothwy mwy realistig ar gyfer dangos gweithgarwch masnachol go iawn. Mae Cyllid a Thollau Ei Mawrhydi yn cydnabod 105 diwrnod o ddefnydd fel prawf cymhwyso ar gyfer y gyfundrefn drethu llety gwyliau wedi'i ddodrefnu. Gall gweinidogion ddadlau bod y dibenion yn wahanol, ond mae'r egwyddor yn aros yr un fath: nodi gweithgarwch masnachol go iawn. Ac mae'n rhaid imi ddweud, nid cyflawniad bach yw perswadio CThEM i gytuno i unrhyw beth y tu allan i'w ffordd o feddwl eu hunain. Yn sicr nid yw'n sefydliad sy'n enwog am newid ei feddwl ddim ond am fod rhywun wedi gofyn yn gwrtais. Felly, pa dystiolaeth a arweiniodd y Llywodraeth flaenorol, gyda chefnogaeth Plaid Cymru, i'r casgliad fod 182 diwrnod yn ffigur angenrheidiol a chymesur? Pam 182? Pa fodelu neu asesiad economaidd oedd yn cefnogi'r penderfyniad hwnnw? Os yw'r dystiolaeth honno'n bodoli, cyhoeddwch hi. Amcan datganedig y Llywodraeth oedd cynyddu'r cyflenwad o gartrefi i bobl leol, ond nid yw bwriadau'n creu canlyniadau da yn awtomatig. Y rhagdybiaeth y tu ôl i'r polisi oedd y byddai codi'r trothwy yn dychwelyd mwy o eiddo i'r farchnad breswyl. Ond a yw hynny wedi digwydd i unrhyw raddau ystyrlon? Mae llawer o fusnesau twristiaeth yn adrodd bod incwm wedi gostwng yn sylweddol, gyda rhai rhannau o'r sector hunanddarpar yn adrodd am ostyngiadau o tua 30 y cant. Mae baromedr busnes twristiaeth Llywodraeth Cymru ei hun yn tynnu sylw at bwysau parhaus o fewn y sector. Ond nid cyfyngu ar lety gwyliau oedd yr amcan. Y prawf go iawn yw a oes mwy o gartrefi wedi dod ar gael i bobl leol. Felly, mae'r cwestiwn yn aros: faint o eiddo sydd wedi dychwelyd i'r farchnad tai preswyl oherwydd y polisi hwn? Faint o gartrefi sydd wedi dod ar gael i deuluoedd lleol? Pa welliant mesuradwy a fu o ran fforddiadwyedd neu argaeledd tai? Os yw'r Llywodraeth yn credu bod y polisi hwn wedi llwyddo, cyhoeddwch y dystiolaeth. Rwy'n deall bod Gweinidogion yn ystyried mwy o hyblygrwydd ac eithriadau ychwanegol, ac rwy'n croesawu'r ffaith eu bod yn gwrando. Ond mae yna rywfaint o eironi yma. Mae polisi a gyflwynwyd i ddatrys un broblem bellach yn galw am eithriadau i ddatrys y problemau a grëwyd gan y polisi ei hun. Nid yw'r diwydiant twristiaeth yn gofyn am fuddiant arbennig. Mae'r neges yn uchel ac yn glir: mae'n gofyn am system sy'n deg, yn gymesur ac yn seiliedig ar dystiolaeth. Felly, Weinidog Cabinet, os ydych chi'n parhau i fod yn argyhoeddedig mai 182 diwrnod yw'r ffigur cywir, cyhoeddwch y dystiolaeth sy'n cyfiawnhau ei ddewis. Cyhoeddwch dystiolaeth sy'n dangos ei fod wedi darparu mwy o gartrefi i bobl leol. Oherwydd os yw'r polisi hwn yn galw am restr gynyddol o eithriadau ddim ond i'w wneud yn ymarferol, efallai nad yr eithriadau yw'r broblem, efallai mai'r polisi ei hun yw'r broblem. Nid eithriadau yw'r ateb. Caiff llywodraethiant da ei fesur yn ôl i ba raddau y mae polisïau'n cyflawni'r canlyniadau y maent yn eu haddo. Os yw'r dystiolaeth yn dangos nad yw'r polisi hwn yn cyflawni'r canlyniadau hynny, mae angen newid go iawn a sylweddol. Galwaf ar bob Aelod i gefnogi ein cynnig. Diolch. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767069 291 En 2026-07-08T17:00:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=12602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=12602&l=cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767081 292 En 2026-07-08T17:02:14 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=12736&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=12736&l=cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 12175 12175 Shav Taj AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12175 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12175 Taj, Shav I think we can all agree that Wales is very much a world-class destination for tourism. That moment when you see someone posing for a photograph outside a castle or looking around at many of our museums or enjoying our national park—that is a special moment, and it should make us all proud. Because, of course, Wales does actually belong to all of us, and we're very lucky that we can share our beautiful country with people from all over the world. I often enjoy having family over and taking them up to Pen y Fan and getting them to do that early morning walk up the mountain, and, of course, the many lush waterfalls that we have. But getting back to our capital city for a moment, we've had some incredible success lately in putting Cardiff on the map. In just the last decade, we hosted the UEFA Champions League final, which smashed the previous footfall record by bringing more than 310,000 people into our great city. We hosted Clash at the Castle, a real global event, and the company's first stadium event in the UK for over 30 years. Most of these spectators came from outside Wales, and when they were surveyed, they said they just wanted to explore a bit more. Last year, we had the European Rugby Champions Cup, and with the eyes of the world on them, Oasis chose Cardiff to kick off their reunion tour. All of these major events bring thousands and thousands of people who want to spend their time and money in Wales, and this brings me to the topic of this debate. The Visitor Accommodation (Register and Levy) Etc. (Wales) Act 2025, which only became law last year, isn't even coming into effect anywhere until next April. So, we haven't had a chance yet to assess the positive impact that it can have on our communities. To be clear, this gave councils the choice to introduce a small charge on overnight accommodation after they had consulted with local residents and businesses. In Cardiff, we have chosen to introduce the levy, and it will come into effect next April. Anglesey, Conwy and Gwynedd councils are currently consulting, and they will make their decisions later this year. The challenges and the opportunities around the visitor economy will ebb and flow, and all councils are free to make their decisions in the future. And that's exactly the point here: this is a great example of devolving power beyond the Senedd, taking decisions closer to the people who live there. Reform would have you believe that this is a tourism tax—they call it so, and they say that it's going to cost people in the future. On this idea that it is going to deter people from coming to Wales and spending their money here, the truth is that this is a visitor levy where local councils choose to adopt it and decide. It's £1.30 for a night. You can't even get a pint or a coffee for that much money. That's what we're talking about here—a very small contribution from people who have chosen to visit Wales, which will collectively make a real big difference. Councils who adopt the visitor levy will spend that money on improving their tourism offer, protecting local nature and landmarks, and promoting Welsh culture. Surely these are objectives that we all support. Most importantly, the people who choose to come to Wales will be happy to support them too. This is a way of making sure that our visitor economy grows and the benefits feed back into our communities, creating good jobs, revitalising our towns and cities and protecting Welsh culture for future generations to enjoy. This is all about making sure that the infrastructure works as well. This Government's amendment makes reference to two specific policies— Rwy'n credu y gallwn ni i gyd gytuno bod Cymru yn gyrchfan o'r radd flaenaf ar gyfer twristiaeth. Y foment honno pan fyddwch chi'n gweld rhywun yn cael tynnu eu llun y tu allan i gastell neu'n edrych o gwmpas ar un o'n hamgueddfeydd niferus neu'n mwynhau ein parc cenedlaethol—mae honno'n foment arbennig, a dylai ein gwneud ni i gyd yn falch. Oherwydd, wrth gwrs, mae Cymru'n perthyn i bob un ohonom, ac rydym yn lwcus iawn ein bod yn gallu rhannu ein gwlad hardd gyda phobl o bob cwr o'r byd. Rwy'n aml yn mwynhau cael teulu draw a mynd â nhw i fyny i Ben y Fan a'u cael i wneud y daith gerdded gynnar yn y bore i fyny'r mynydd, a'r rhaeadrau hyfryd niferus sydd gennym wrth gwrs. Ond i ddod yn ôl at ein prifddinas am eiliad, rydym wedi cael llwyddiant anhygoel yn ddiweddar yn rhoi Caerdydd ar y map. Yn y degawd diwethaf yn unig, fe wnaethom gynnal rownd derfynol Cynghrair Pencampwyr UEFA, a dorrodd y record flaenorol o ran nifer ymwelwyr drwy ddod â mwy na 310,000 o bobl i'n dinas wych. Fe wnaethom gynnal Clash at the Castle, digwyddiad byd-eang go iawn, a digwyddiad stadiwm cyntaf y cwmni yn y DU ers dros 30 mlynedd. Deuai'r rhan fwyaf o'r gwylwyr hyn o'r tu allan i Gymru, a phan gawsant eu holi, roeddent yn dweud eu bod eisiau archwilio ychydig mwy. Y llynedd, cawsom Gwpan Pencampwyr Rygbi Ewrop, a chyda llygaid y byd arnynt, dewisodd Oasis Gaerdydd i gychwyn eu taith aduniad. Mae'r holl ddigwyddiadau mawr hyn yn denu miloedd a miloedd o bobl sydd eisiau treulio eu hamser a'u harian yng Nghymru, a daw hyn â mi at bwnc y ddadl hon. Nid yw Deddf Llety Ymwelwyr (Cofrestr ac Ardoll) etc. (Cymru) 2025, a ddaeth yn gyfraith y llynedd, yn dod i rym tan fis Ebrill nesaf. Felly, nid ydym wedi cael cyfle eto i asesu'r effaith gadarnhaol y gall ei chael ar ein cymunedau. I fod yn glir, mae'n rhoi dewis i gynghorau gyflwyno tâl bach ar lety dros nos ar ôl iddynt ymgynghori â thrigolion a busnesau lleol. Yng Nghaerdydd, rydym wedi dewis cyflwyno'r ardoll, a bydd yn dod i rym fis Ebrill nesaf. Mae cynghorau Ynys Môn, Conwy a Gwynedd yn ymgynghori ar hyn o bryd, a byddant yn gwneud eu penderfyniadau yn ddiweddarach eleni. Bydd yr heriau a'r cyfleoedd i'r economi ymwelwyr yn amrywio, ac mae pob cyngor yn rhydd i wneud eu penderfyniadau yn y dyfodol. A dyna'n union yw'r pwynt yma: dyma enghraifft wych o ddatganoli pŵer y tu hwnt i'r Senedd, gan fynd â penderfyniadau'n agosach at y bobl sy'n byw yno. Byddai Reform am i chi gredu mai treth dwristiaeth yw hon—dyna maent yn ei galw, ac maent yn dweud ei bod yn mynd i gostio i bobl yn y dyfodol. Ar y syniad fod ardoll yn mynd i atal pobl rhag dod i Gymru a gwario eu harian yma, y gwir amdani yw bod hon yn ardoll ymwelwyr lle mae cynghorau lleol yn dewis ei mabwysiadu ac yn penderfynu. Mae'n £1.30 am noson. Ni allwch gael peint neu goffi hyd yn oed am gymaint â hynny o arian. Dyna rydym yn siarad amdano—cyfraniad bach iawn gan bobl sydd wedi dewis ymweld â Chymru, a fydd gyda'i gilydd yn gwneud gwahaniaeth mawr. Bydd cynghorau sy'n mabwysiadu'r ardoll ymwelwyr yn gwario'r arian hwnnw ar wella eu cynnig twristiaeth, gwarchod natur a thirnodau lleol, a hyrwyddo diwylliant Cymru. Yn sicr, mae'r rhain yn amcanion y mae pawb ohonom yn eu cefnogi. Yn bwysicaf oll, bydd y bobl sy'n dewis dod i Gymru yn hapus i'w cefnogi hefyd. Mae hon yn ffordd o sicrhau bod ein heconomi ymwelwyr yn tyfu ac mae'r manteision yn bwydo'n ôl i'n cymunedau, gan greu swyddi da, adfywio ein trefi a'n dinasoedd a diogelu diwylliant Cymru i genedlaethau'r dyfodol ei fwynhau. Mae hyn i gyd yn ymwneud â sicrhau bod y seilwaith yn gweithio hefyd. Mae gwelliant y Llywodraeth yn cyfeirio at ddau bolisi penodol— 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767080 293 En 2026-07-08T17:05:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=12902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=12902&l=cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767085 294 En 2026-07-08T17:06:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=12962&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=12962&l=cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 12182 12182 Louise Emery AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12182 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12182 Emery, Louise Will you accept an intervention?  A wnewch chi dderbyn ymyriad?  16084 7 2026-07-08T13:30:00 767086 295 En 2026-07-08T17:06:01 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=12963&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=12963&l=cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 12175 12175 Shav Taj AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12175 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12175 Taj, Shav Yes, go for it.  Iawn, ewch amdani. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767087 296 En 2026-07-08T17:06:02 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=12964&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=12964&l=cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 12182 12182 Louise Emery AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12182 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12182 Emery, Louise When you talk about £1.30 a night, you need to add the VAT on that for a lot of businesses. That comes up to £1.57. If you do the calculation on £500 for a cheap week in a caravan in my constituency, that's £65 extra tax for a family of five or six. So, that's not just a cappuccino, is it? Pan ddywedwch £1.30 y noson, mae angen ichi ychwanegu TAW ar hynny ar gyfer llawer o fusnesau. Mae hynny'n £1.57. Os gwnewch y cyfrifiad ar £500 am wythnos rad mewn carafán yn fy etholaeth i, dyna £65 o dreth ychwanegol i deulu o bump neu chwech. Felly, nid cappuccino'n unig yw hynny. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767095 297 En 2026-07-08T17:06:26 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=12988&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=12988&l=cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 12175 12175 Shav Taj AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12175 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12175 Taj, Shav The fact of the matter is it's not something that we're going to agree on. So, let me just finish off. First, on keeping the 182-day occupancy threshold for self-catering businesses under review, we absolutely support keeping this policy under review to ensure that it works as fairly and effectively as possible. Secondly, on the visitor levy, I've already set out the benefits. It's common practice, it happens across many parts of the world, and Scotland are now also looking to follow suit. This is ultimately all about choice. It's about giving choice and power to local people, to local councils, so that decisions that affect their communities can be made in those same communities. So, we will be supporting the Government amendment and we will continue to push for a thriving tourism economy all over Wales. Y gwir amdani yw nad yw'n rhywbeth y gwnawn ni gytuno arno. Felly, gadewch imi orffen. Yn gyntaf, ar gadw'r trothwy defnydd o 182 diwrnod ar gyfer busnesau hunanddarpar dan adolygiad, rydym yn llwyr gefnogi cadw'r polisi hwn dan adolygiad i sicrhau ei fod yn gweithio mor deg ac effeithiol â phosibl. Yn ail, ar yr ardoll ymwelwyr, rwyf eisoes wedi nodi'r manteision. Mae'n arfer cyffredin, mae'n digwydd ar draws sawl rhan o'r byd, ac mae'r Alban nawr yn ystyried ei wneud hefyd. Mae hyn yn y pen draw yn ymwneud â dewis. Mae'n ymwneud â rhoi dewis a phŵer i bobl leol, i gynghorau lleol, fel y gellir gwneud penderfyniadau sy'n effeithio ar eu cymunedau yn y cymunedau hynny. Felly, byddwn yn cefnogi gwelliant y Llywodraeth a byddwn yn parhau i wthio am economi dwristiaeth ffyniannus ledled Cymru. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767098 298 En 2026-07-08T17:07:24 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=13046&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=13046&l=cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 12169 12169 John Clark AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12169 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12169 Clark, John I strongly support this motion from my colleague Llŷr Powell. The tourism sector is not just a luxury for Wales—it is a lifeline. It contributes £3.8 billion to our economy and accounts for over 11 per cent of employment. This so-called visitor levy is the wrong tax at the wrong time. It is regressive by design. A £1.30 charge on a £50 room represents a far higher percentage increase than the same charge on a £200 room. It hits cheaper accommodation hardest, precisely the kind used by families, younger visitors and domestic tourists, the people who keep our smaller businesses alive. Smaller operators, often family-run, already face heavier administration burdens than the large chains. This levy imposes more paperwork, administration costs and responsibility. It is not progressive; it is a tax on aspiration. Our accommodation providers are already struggling. Visitor numbers haven't recovered to pre-COVID levels. Cost-of-living pressures are squeezing domestic demand, whilst international visitors have cheap choices elsewhere. Visit our coastal towns and you will see the evidence: tired frontages, peeling paint and far too few high-quality new developments. If budget operators could simply raise their prices without losing occupancy, they would have done it years ago. Instead, many are fighting to survive. These businesses are already heavily taxed and regulated. They collect VAT, they pay business rates, they pay corporation tax, they pay national insurance and they pay income tax on behalf of their staff. They generate additional revenue for the Government through alcohol, tobacco and waste charges. Yet now we ask them to become unpaid tax collectors once again, this time for a levy that, in practice, frees up council budgets for other spending rather than delivering genuine new investment in tourism. Let me be frank about the numbers in my own area. Conwy council carries £230 million in debt, with annual interest and repayments exceeding £17 million. Conwy council's own impact assessment estimates that the visitor levy would raise £2 million a year. That's a sticking plaster. It's not a solution. Council overspending and poor financial management— Rwy'n cefnogi'r cynnig hwn gan fy nghyd-Aelod Llŷr Powell yn gryf. Nid moethusrwydd yn unig yw'r sector twristiaeth i Gymru—mae'n achubiaeth. Mae'n cyfrannu £3.8 biliwn i'n heconomi ac yn darparu dros 11 y cant o gyflogaeth. Mae'r hyn a elwir yn ardoll ymwelwyr yn dreth anghywir ar yr adeg anghywir. O ran ei natur mae'n anflaengar. Mae tâl o £1.30 ar ystafell £50 yn gynnydd canrannol llawer uwch na'r un tâl ar ystafell £200. Mae'n taro llety rhatach yn galetach, yn union y math a ddefnyddir gan deuluoedd, ymwelwyr iau a thwristiaid domestig, y bobl sy'n cadw ein busnesau llai yn fyw. Mae gweithrediadau llai, sy'n aml yn cael eu rhedeg gan deuluoedd, eisoes yn wynebu beichiau gweinyddol trymach na'r cadwyni mawr. Mae'r ardoll hon yn creu mwy o waith papur, costau gweinyddol a chyfrifoldeb. Nid yw'n flaengar; mae'n dreth ar ddyhead. Mae ein darparwyr llety eisoes yn ei chael hi'n anodd. Nid yw niferoedd ymwelwyr wedi gwella i'r lefelau cyn COVID. Mae pwysau costau byw yn wasgfa ar y galw domestig, tra bod gan ymwelwyr rhyngwladol ddewisiadau rhad mewn mannau eraill. Ymwelwch â'n trefi arfordirol ac fe welwch y dystiolaeth: adeiladau diflas yr olwg, paent yn plicio a llawer rhy ychydig o ddatblygiadau newydd o ansawdd uchel. Pe bai gweithredwyr llety rhad yn gallu codi eu prisiau heb golli cwsmeriaid, byddent wedi gwneud hynny flynyddoedd yn ôl. Yn lle hynny, mae nifer yn brwydro i oroesi. Mae'r busnesau hyn eisoes yn cael eu trethu a'u rheoleiddio'n drwm. Maent yn casglu TAW, maent yn talu ardrethi busnes, maent yn talu treth gorfforaeth, maent yn talu yswiriant gwladol ac maent yn talu treth incwm ar ran eu staff. Maent yn cynhyrchu refeniw ychwanegol i'r Llywodraeth drwy ffioedd alcohol, tybaco a gwastraff. Ond nawr rydym yn gofyn iddynt ddod yn gasglwyr treth di-dâl unwaith eto, y tro hwn am ardoll sydd, yn ymarferol, yn rhyddhau cyllidebau cyngor ar gyfer gwariant arall yn hytrach na chyflawni buddsoddiad newydd go iawn mewn twristiaeth. Gadewch imi fod yn onest am y niferoedd yn fy ardal fy hun. Mae gan gyngor Conwy ddyled o £230 miliwn, gyda llog ac ad-daliadau blynyddol yn fwy na £17 miliwn. Mae asesiad effaith cyngor Conwy ei hun yn amcangyfrif y byddai'r ardoll ymwelwyr yn codi £2 filiwn y flwyddyn. Plastr dros dro yw hynny, nid ateb. Mae gorwariant y Cyngor a rheolaeth ariannol wael— 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767089 299 En 2026-07-08T17:10:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=13202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=13202&l=cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767090 300 En 2026-07-08T17:10:02 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=13204&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=13204&l=cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw Will you take an intervention? A wnewch chi dderbyn ymyriad? 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767091 301 En 2026-07-08T17:10:04 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=13206&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=13206&l=cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 12169 12169 John Clark AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12169 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12169 Clark, John Yes.  Gwnaf. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767093 302 En 2026-07-08T17:10:05 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=13207&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=13207&l=cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw Can you confirm that you understand that the money raised from the visitor levy is ring-fenced for visitor purposes, not to pay debt or anything else? A allwch chi gadarnhau eich bod yn deall bod yr arian a godir o'r ardoll ymwelwyr wedi'i glustnodi at ddibenion ymwelwyr, nid i dalu dyled nac unrhyw beth arall? 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767094 303 En 2026-07-08T17:10:15 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=13217&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=13217&l=cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 12169 12169 John Clark AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12169 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12169 Clark, John The reality is that the council will redirect money that they're already using to support tourism. This basically plugs a hole of theirs and allows them to redirect that money elsewhere. And you already know that. We should not take tourism for granted. People choose Wales for our coastline, our castles, mountains and culture, but above all for the Welsh welcome. Wales has the potential for immediate growth in tourism, but world-class status is not our birthright. It is earned every day by thousands of small business owners who invest their savings, time and energy into keeping hotels, guest houses, bed and breakfasts and campsites open and attractive. If those operators feel their efforts are being taken for granted, or that the Government is determined to stop them from making a living, they will invest elsewhere or simply give up. The combination of this levy, the 182-day rule and the 20 mph speed limit is all sending exactly the wrong message: that Wales is becoming a less welcoming place for visitors and for those who serve them. We have a responsibility after a clear verdict by the Welsh people to review the previous Government's decisions. Scrapping this regressive levy and lowering the 182-day threshold would send a powerful positive signal: Wales is open for business and values tourism. Let us reject the politics of burden. Let us back growth, investment and opportunity. I urge the Senedd to support this motion. Diolch yn fawr, Lywydd. Y gwir amdani yw y bydd y cyngor yn ailgyfeirio arian y maent yn ei ddefnyddio eisoes i gefnogi twristiaeth. Yn y bôn, mae'n llenwi twll a grëwyd ganddynt ac yn caniatáu iddynt ailgyfeirio'r arian hwnnw i rywle arall. Ac rydych chi'n gwybod hynny eisoes. Ni ddylem gymryd twristiaeth yn ganiataol. Mae pobl yn dewis Cymru oherwydd ein harfordir, ein cestyll, ein mynyddoedd a'n diwylliant, ond yn anad dim oherwydd ein croeso Cymreig. Mae gan Gymru botensial ar gyfer twf ar unwaith mewn twristiaeth, ond nid yw statws safon byd yn hawl ddigwestiwn. Caiff ei ennill bob dydd gan filoedd o berchnogion busnesau bach sy'n buddsoddi eu cynilion, eu hamser a'u hegni i gadw gwestai, llety gwely a brecwast a gwersylloedd ar agor ac yn ddeniadol. Os yw'r gweithredwyr hynny'n teimlo bod eu hymdrechion yn cael eu cymryd yn ganiataol, neu fod y Llywodraeth yn benderfynol o'u hatal rhag gwneud bywoliaeth, byddant yn buddsoddi mewn mannau eraill neu'n rhoi'r gorau iddi. Mae'r cyfuniad o'r ardoll hon, y rheol 182 diwrnod a'r terfyn cyflymder 20 mya i gyd yn anfon y neges anghywir: fod Cymru'n dod yn lle llai croesawgar i ymwelwyr ac i'r rhai sy'n eu gwasanaethu. Mae gennym gyfrifoldeb ar ôl dyfarniad clir gan bobl Cymru i adolygu penderfyniadau'r Llywodraeth flaenorol. Byddai dileu'r ardoll anflaengar hon a gostwng y trothwy 182 diwrnod yn anfon neges gadarnhaol bwerus: mae Cymru'n agored i fusnes ac yn gweld gwerth twristiaeth. Gadewch inni wrthod gwleidyddiaeth baich. Gadewch inni gefnogi twf, buddsoddiad a chyfleoedd. Rwy'n annog y Senedd i gefnogi'r cynnig hwn. Diolch yn fawr, Lywydd. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767097 304 En 2026-07-08T17:11:59 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=13321&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=13321&l=cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 145 145 Paul Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=145 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=145 Davies, Paul As has already been said, the tourism sector is of huge importance to the communities I represent in Ceredigion Penfro, so I'm pleased to speak up on behalf of the tourism businesses and providers in my constituency who are operating under significant financial pressures. Today's motion refers specifically to the visitor levy or the tourism tax and the 182-day occupancy threshold. I've made my views very clear on both of these policies. In fact, one of my very first actions in this Senedd was to appeal to the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy to reduce the 182-day threshold. And whilst we've heard some commitments from the Cabinet Minister for Finance about introducing exemptions, I do not believe that this goes far enough. I believe that there needs to be a fundamental rethink of this policy so that it's fairer for all providers, not just some. I know the Cabinet Minister recognises the importance of tourism to supporting communities and strengthening local economies, and he's made it clear in correspondence to me that he wants to ensure his engagement with the tourism industry is constructive, evidence led and focused on supporting businesses to thrive. There's plenty of evidence to show that reducing the 182-day threshold will help the tourism sector and will help support businesses to thrive. Data from the Valuation Office Agency has shown that the number of self-catering businesses is down by 30.7 per cent, and yet in England, over the same period, the fall is only 12.2 per cent. In my view, the difference is because of the 182-day threshold. We've all heard compelling evidence why the threshold is unrealistic, how the market is changing, and why a one-size-fits-all approach just doesn't work. So I hope the Welsh Government will now reflect on the evidence that is already out there showing how damaging this policy really is. And it's not just hurting Welsh business, it's hurting our people and our communities too. Ninety-four per cent of Welsh members of the Professional Association of Self-Caterers have said they are more stressed because of this specific policy. Many holiday let owners in my constituency are also farmers, who are already competing with so much red tape and regulation and have been pushed into diversifying over the years only to face even more red tape and regulation. I've also heard from countless owners about how their family has let their property for 20, 30, even 40 years, sometimes longer, and they are heartbroken that they're having to consider selling it now. These are people with deep connections to the communities where their properties are. I've always believed that increasing taxes and regulations on one group of people does not make housing more affordable for another group of people. If we begin to see more tourism businesses close as a result of policies such as the 182-day threshold, there is no guarantee that those properties will become more accessible to local residents. Indeed, there's a real risk that they could instead be purchased by wealthier buyers from outside the area. And it also impacts our local communities. It could result in fewer visitors, which means reduced footfall and reduced spending in pubs, shops and local attractions, putting many tourism-related jobs at risk. And so, for those reasons, I hope the Welsh Government will be sincere in its commitment to reviewing the policy. The evidence is already mounting and action is needed now.  The same holiday owners who are struggling with the 182-day threshold are also facing business rate rises, tax changes and, from next April, a visitor levy could be introduced too. This levy does not support business owners and it does not maintain affordability for visitors. It's also highly likely to be applied inconsistently across local authority areas, pitting one county against another and risks worsening an already fragile tourism market. And this will not just only tax tourists, it will apply to everyone who stays overnight in Wales, including people within Wales. Llywydd, the tourism sector has been overwhelmed with additional financial pressures, and rather than pause and consider the cumulative impact of all of these policies, the previous Government added more burdens on business owners, and so the new Welsh Government has an opportunity here to reset the balance. It also has an opportunity to take a more strategic approach to how the sector is valued and how its long-term sustainability can be secured. For example, how do we properly recognise the contribution made by seasonal workers within our communities, or by those who rely on multiple part-time jobs in the tourism and hospitality industries? These are important questions that require thoughtful consideration if we are serious about supporting a thriving tourism sector, while delivering sustainable economic growth in our communities across Wales. So, Llywydd, I look forward to hearing from the Cabinet Minister about his views on these issues and how we can create conditions for the sector to grow and flourish in the future. I can confirm that the Welsh Conservatives will be supporting this motion.  Fel y dywedwyd eisoes, mae'r sector twristiaeth yn bwysig iawn i'r cymunedau rwy'n eu cynrychioli yng Ngheredigion Penfro, felly rwy'n falch o siarad ar ran y busnesau a'r darparwyr twristiaeth yn fy etholaeth sy'n gweithredu o dan bwysau ariannol sylweddol. Mae'r cynnig heddiw yn cyfeirio'n benodol at yr ardoll ymwelwyr neu'r dreth dwristiaeth a'r trothwy defnydd 182 diwrnod. Rwyf wedi gwneud fy safbwyntiau'n glir iawn ar y ddau bolisi. Mewn gwirionedd, un o'r pethau cyntaf a wneuthum yn y Senedd hon oedd apelio ar y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni i ostwng y trothwy 182 diwrnod. Ac er ein bod wedi clywed rhai ymrwymiadau gan Weinidog Cyllid y Cabinet ynglŷn â chyflwyno eithriadau, nid wyf yn credu bod hyn yn mynd yn ddigon pell. Rwy'n credu bod angen ailystyried y polisi hwn yn sylfaenol fel ei fod yn decach i bob darparwr, nid i rai ohonynt yn unig. Rwy'n gwybod bod y Gweinidog Cabinet yn cydnabod pwysigrwydd twristiaeth i gefnogi cymunedau a chryfhau economïau lleol, ac mae wedi dweud yn glir mewn gohebiaeth i mi ei fod eisiau sicrhau bod ei ymgysylltiad â'r diwydiant twristiaeth yn adeiladol, yn seiliedig ar dystiolaeth ac yn canolbwyntio ar gefnogi busnesau i ffynnu. Ceir digon o dystiolaeth i ddangos y bydd gostwng y trothwy 182 diwrnod yn helpu'r sector twristiaeth ac yn helpu i gefnogi busnesau i ffynnu. Mae data gan Asiantaeth y Swyddfa Brisio wedi dangos bod nifer y busnesau hunanddarpar wedi gostwng 30.7 y cant, ac eto yn Lloegr, dros yr un cyfnod, dim ond 12.2 y cant yw'r gostyngiad. Yn fy marn i, mae'r gwahaniaeth yn deillio o'r trothwy 182 diwrnod. Rydym i gyd wedi clywed tystiolaeth gymhellol pam y mae'r trothwy yn afrealistig, sut y mae'r farchnad yn newid, a pham nad yw dull un maint i bawb yn gweithio. Felly rwy'n gobeithio y bydd Llywodraeth Cymru yn ystyried y dystiolaeth sydd eisoes allan yno sy'n dangos pa mor niweidiol yw'r polisi hwn mewn gwirionedd. Ac nid brifo busnesau Cymru'n unig a wna, mae'n brifo ein pobl a'n cymunedau hefyd. Mae 94 y cant o aelodau Cymru o Gymdeithas Broffesiynol y Gweithredwyr Hunanddarpar wedi dweud eu bod dan fwy o straen oherwydd y polisi penodol hwn. Mae llawer o berchnogion llety gwyliau yn fy etholaeth i hefyd yn ffermwyr, sydd eisoes yn ymrafael â chymaint o fiwrocratiaeth a rheoliadau ac wedi cael eu gwthio i arallgyfeirio dros y blynyddoedd ddim ond i wynebu mwy fyth o fiwrocratiaeth a rheoliadau. Rwyf hefyd wedi clywed gan berchnogion dirifedi ynglŷn â'r ffordd y mae eu teulu wedi bod yn gosod eu heiddo ers 20, 30, hyd yn oed 40 mlynedd, ac yn hwy na hynny weithiau, ac maent yn torri eu calonnau am eu bod yn gorfod ystyried ei werthu nawr. Mae'r rhain yn bobl sydd â chysylltiadau dwfn â'r cymunedau lle mae eu heiddo. Rwyf bob amser wedi credu nad yw cynyddu trethi a rheoliadau ar un grŵp o bobl yn gwneud tai'n fwy fforddiadwy i grŵp arall o bobl. Os dechreuwn weld mwy o fusnesau twristiaeth yn cau o ganlyniad i bolisïau fel y trothwy 182 diwrnod, nid oes unrhyw warant y bydd yr eiddo'n dod yn fwy hygyrch i drigolion lleol. Yn wir, mae risg wirioneddol y gallent gael eu prynu gan brynwyr cyfoethocach o'r tu allan i'r ardal. Ac mae hefyd yn effeithio ar ein cymunedau lleol. Gallai arwain at lai o ymwelwyr, sy'n golygu llai o gwsmeriaid a llai o wariant mewn tafarndai, siopau ac atyniadau lleol, gan beryglu llawer o swyddi sy'n gysylltiedig â thwristiaeth. Ac felly, am y rhesymau hynny, rwy'n gobeithio y bydd Llywodraeth Cymru yn ddiffuant yn ei hymrwymiad i adolygu'r polisi. Mae'r dystiolaeth eisoes yn cynyddu ac mae angen gweithredu nawr.  Mae'r un perchnogion llety gwyliau sy'n cael trafferth gyda'r trothwy 182 diwrnod hefyd yn wynebu codiadau i'w hardrethi busnes, newidiadau treth, ac o fis Ebrill nesaf, gallai ardoll ymwelwyr gael ei chyflwyno hefyd. Nid yw'r ardoll hon yn cefnogi perchnogion busnesau ac nid yw'n cynnal fforddiadwyedd i ymwelwyr. Mae hefyd yn debygol iawn o gael ei chymhwyso'n anghyson ar draws ardaloedd awdurdodau lleol, gan osod un sir yn erbyn y llall a chreu perygl o waethygu marchnad dwristiaeth sydd eisoes yn fregus. A bydd hyn nid yn unig yn trethu twristiaid, bydd yn berthnasol i bawb sy'n aros dros nos yng Nghymru, gan gynnwys pobl yng Nghymru. Lywydd, mae'r sector twristiaeth wedi cael ei llethu gan bwysau ariannol ychwanegol, ac yn hytrach nag oedi ac ystyried effaith gronnol yr holl bolisïau hyn, ychwanegodd y Llywodraeth flaenorol fwy o faich ar berchnogion busnesau, ac felly mae cyfle yma i Lywodraeth newydd Cymru ailosod y cydbwysedd. Mae ganddi gyfle hefyd i fabwysiadu dull mwy strategol o weithredu ar y ffordd y caiff y sector ei werthfawrogi a sut y gellir sicrhau ei gynaliadwyedd hirdymor. Er enghraifft, sut yr awn ati i gydnabod yn iawn y cyfraniad a wneir gan weithwyr tymhorol yn ein cymunedau, neu gan y rhai sy'n dibynnu ar nifer o swyddi rhan-amser yn y diwydiannau twristiaeth a lletygarwch? Mae'r rhain yn gwestiynau pwysig sydd angen eu hystyried yn fanwl os ydym o ddifrif am gefnogi sector twristiaeth ffyniannus, gan gyflawni twf economaidd cynaliadwy yn ein cymunedau ledled Cymru. Felly, Lywydd, rwy'n edrych ymlaen at glywed gan y Gweinidog Cabinet beth yw ei farn ar y materion hyn a sut y gallwn greu amodau i'r sector dyfu a ffynnu yn y dyfodol. Gallaf gadarnhau y bydd y Ceidwadwyr Cymreig yn cefnogi'r cynnig hwn.  16084 7 2026-07-08T13:30:00 767082 305 En 2026-07-08T17:15:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=13502&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=13502&l=cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767084 306 En 2026-07-08T17:17:34 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=13656&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=13656&l=cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 12180 12180 Paul Marr AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12180 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12180 Marr, Paul I rise today to address yet another example of Welsh Government introducing policy without fully understanding the consequences. I refer to the 182-day occupancy requirement for self-catering accommodation providers. The policy was supposed to help tackle housing pressures and the impact of second homes. Instead, it is placing genuine tourism businesses under increasing strain, particularly in Ceredigion Penfro.  Since 2023, holiday-let operators have had to achieve 182 days of commercial occupancy to qualify for business rates rather than council tax. If they fail to meet the threshold, they can face significant additional costs, often including second home premiums. In theory, Ministers may argue that this sounds reasonable, but governing is not done in theory. It must be rooted in the realities faced by communities in Tenby, Saundersfoot, Newport, St Davids, Aberaeron, Newquay and countless other coastal and rural towns whose economies depend heavily upon seasonal tourism. Owners cannot control the weather. They cannot control rising living costs that reduce holiday bookings. They cannot control wider economy uncertainty, and they also cannot control the fact that west Wales remains a highly seasonable tourism market. Yet Welsh operators face one of the highest occupancy thresholds anywhere in these islands. Reports suggest that almost 40 per cent of operators have failed to meet the target while many are now questioning whether their business should remain viable. These are not large investors. They are family-run businesses that support jobs and local economies. They employ local cleaners, gardeners, tradespeople and maintenance workers. They support cafes, pubs, restaurants, shops and visitor attractions across our communities. What is particularly difficult to justify is the comparison with England. There is the equivalent threshold of 70 nights. In Wales, it is 182—more than double. So, where is the evidence that this higher threshold is delivering better outcomes? Has housing become more affordable in Pembrokeshire and Ceredigion? Has the housing supply significantly increased? Or has this policy simply created financial pressures and uncertainty for local tourism and businesses? The evidence increasingly points to the latter.  The Government's consultation generated over 1,200 responses, yet the result was largely administrative changes and technical exemptions. The central issue remained untouched: the threshold itself. This is not about protecting second homes, or those who exploit loopholes, it is about recognising that legitimate tourism businesses should not be penalised because they cannot guarantee year-round demand. The realities of Ceredigion and Penfro are not the realities of Cardiff. A one-size-fits-all approach simply does not work. At Reform UK, we believe that Government should support enterprise, not burden it. If housing supply is the problem, build more homes. If affordability is the issue, reform planning and increase housing delivery. But please do not place the blame on small businesses that create jobs and support one of Wales's most important industries. So, I urge this Government to think again. Please review the 180-day rule, work with the tourism sector and local communities and introduce a fairer, more flexible approach that reflects the realities of rural Wales. Because good policy should be based on evidence, common sense and economic reality, not arbitrary targets that risk damaging the very communities that they claim to help. Diolch. Rwy'n codi heddiw i siarad am enghraifft arall o Lywodraeth Cymru yn cyflwyno polisi heb ddeall y canlyniadau'n llawn. Rwy'n cyfeirio at y gofyniad defnydd o 182 diwrnod ar gyfer darparwyr llety hunanddarpar. Roedd y polisi i fod i helpu i fynd i'r afael â phwysau tai ac effaith ail gartrefi. Yn hytrach, mae'n rhoi busnesau twristiaeth go iawn dan straen cynyddol, yn enwedig yng Ngheredigion Penfro.  Ers 2023, mae gweithredwyr llety gwyliau wedi gorfod cyflawni 182 diwrnod o ddefnydd masnachol i fod yn gymwys ar gyfer ardrethi busnes yn hytrach na threth gyngor. Os nad ydynt yn cyrraedd y trothwy, gallant wynebu costau ychwanegol sylweddol, yn aml gan gynnwys premiymau ail gartref. Yn ddamcaniaethol, gall Gweinidogion ddadlau bod hyn yn swnio'n rhesymol, ond nid yw llywodraethu'n digwydd yn ddamcaniaethol. Rhaid iddo fod wedi'i wreiddio yn y realiti a wynebir gan gymunedau yn Ninbych-y-pysgod, Saundersfoot, Trefdraeth, Tyddewi, Aberaeron, Cei Newydd a threfi arfordirol a gwledig dirifedi eraill y mae eu heconomïau'n dibynnu'n fawr ar dwristiaeth dymhorol. Ni all perchnogion reoli'r tywydd. Ni allant reoli costau byw cynyddol sy'n arwain at ostyngiad mewn archebion gwyliau. Ni allant reoli ansicrwydd ehangach yr economi, ac ni allant reoli'r ffaith bod gorllewin Cymru yn parhau i fod yn farchnad dwristiaeth hynod dymhorol. Ond mae gweithredwyr Cymru yn wynebu un o'r trothwyon defnydd uchaf yn unrhyw le ar yr ynysoedd hyn. Mae adroddiadau'n awgrymu bod bron i 40 y cant o weithredwyr wedi methu cyrraedd y targed tra bod llawer bellach yn cwestiynu a ddylai eu busnes barhau. Nid buddsoddwyr mawr yw'r rhain, ond busnesau teuluol sy'n cefnogi swyddi ac economïau lleol. Maent yn cyflogi glanhawyr lleol, garddwyr, crefftwyr a gweithwyr cynnal a chadw. Maent yn cefnogi caffis, tafarndai, bwytai, siopau ac atyniadau ymwelwyr ar draws ein cymunedau. Yr hyn sy'n arbennig o anodd ei gyfiawnhau yw'r gymhariaeth â Lloegr. Mae trothwy cyfatebol o 70 noson yno. Yng Nghymru, mae'n 182—mwy na dwbl. Felly, ble mae'r dystiolaeth fod y trothwy uwch yn cyflawni canlyniadau gwell? A yw tai wedi dod yn fwy fforddiadwy yn sir Benfro a Cheredigion? A yw'r cyflenwad tai wedi cynyddu'n sylweddol? Neu a yw'r polisi hwn wedi creu pwysau ariannol ac ansicrwydd i dwristiaeth a busnesau lleol? Mae'r dystiolaeth yn pwyntio fwyfwy at yr olaf.  Cynhyrchodd ymgynghoriad y Llywodraeth dros 1,200 o ymatebion, ond newidiadau gweinyddol ac eithriadau technegol oedd y canlyniad i raddau helaeth. Parhaodd y broblem ganolog heb ei chyffwrdd: y trothwy ei hun. Nid oes a wnelo hyn â diogelu ail gartrefi, neu'r rhai sy'n manteisio ar fylchau yn y gyfraith, mae'n ymwneud â chydnabod na ddylid cosbi busnesau twristiaeth dilys am na allant warantu galw drwy gydol y flwyddyn. Nid realiti Caerdydd yw realiti Ceredigion a Phenfro. Nid yw dull un maint i bawb yn gweithio. Yn Reform UK, credwn y dylai'r Llywodraeth gefnogi menter, nid gosod baich arni. Os mai'r cyflenwad tai yw'r broblem, adeiladwch fwy o gartrefi. Os mai fforddiadwyedd yw'r broblem, diwygiwch gynllunio a chynyddwch y ddarpariaeth dai. Ond peidiwch â rhoi'r bai ar fusnesau bach sy'n creu swyddi ac yn cefnogi un o ddiwydiannau pwysicaf Cymru. Felly, rwy'n annog y Llywodraeth hon i feddwl eto. Adolygwch y rheol 180 diwrnod, gweithiwch gyda'r sector twristiaeth a chymunedau lleol a chyflwynwch ddull tecach, mwy hyblyg sy'n adlewyrchu realiti'r Gymru wledig. Oherwydd dylai polisi da fod yn seiliedig ar dystiolaeth, synnwyr cyffredin a realiti economaidd, nid ar dargedau mympwyol sy'n creu perygl o niweidio'r union gymunedau y maent yn honni eu bod yn eu helpu. Diolch. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767092 307 En 2026-07-08T17:20:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=13802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=13802&l=cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767096 308 Cy 2026-07-08T17:21:23 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=13885&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=13885&l=en 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 8371 8371 Elwyn Vaughan https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8371 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8371 Vaughan, Elwyn Dwi ddim am amlhau geiriau, byddwch chi'n falch o glywed. Y gwir ydy fod trethi twristiaeth yn normal ar draws y byd, gan gynnwys Amsterdam, Fenis, Barcelona, Paris, rhai o'r dinasoedd efo'r mwyaf o dwristiaeth yn y byd yma. Ac wrth gwrs, erbyn hyn, mae rhannau eang o Loegr hefyd efo'r dreth yma—ac yn yr Alban—gan gynnwys Lerpwl a Manceinion ar ein stepen drws. Nid yw'r dreth am gosbi'r sector twristiaeth, yn hytrach mae'n cynyddu incwm i lywodraeth leol i wella'n hardaloedd, i ailfuddsoddi, i wella adnoddau ymwelwyr yn yr ardal, gwella naws ein cyrchfannau twristiaeth ac felly twristiaeth gynaliadwy. Rydyn ni fel plaid yn hir wedi deall a gwerthfawrogi pwysigrwydd twristiaeth i'n heconomi—gallaf i ddweud hynny fel un oedd â theulu yn y sector ei hunan—ac yn ymfalchïo yn y ffaith ein bod ni'n medru dangos prydferthwch ein gwlad i bobl o ar draws y byd, ond rhaid i hyn hefyd fod yn fuddiol i'r rheini sydd yn derbyn y dwristiaeth a'n cymunedau. Un ffordd o wneud hyn yw treth twristiaeth. Beth sy'n bwysig i'w nodi, ar adeg pan fo nifer yn sôn am yr angen i ddatganoli grym i lywodraeth leol—mae hi i fyny i'n llywodraethau lleol i gyflwyno'r dreth, nid Llywodraeth Cymru. Os nad yw cyngor yn meddwl ei bod hi'n syniad da, nid oes yn rhaid iddynt ei gyflwyno, ond mae’n sicrhau bod ganddyn nhw'r pŵer i'w wneud, os dymunant, er mwyn eu helpu efo'r pwysau costau sydd arnyn nhw. Mae'n rhaid i'r arian hwn gael ei ddefnyddio ar wella ein hisadeiledd er mwyn gwella profiad twristiaid— I don't want to use many words, you'll be glad to hear. The truth is that tourism taxes are common worldwide, including in Amsterdam, Venice, Barcelona and Paris, some of the cities with the greatest influx of tourists in the world. And of course, by now, there are great parts of England that have this tax—and in Scotland as well—including Liverpool and Manchester on our doorstep. The tax does not penalise the tourism sector, rather it boosts income for local government to improve our areas, to reinvest, to improve visitor amenities in the area, improving the feel of our tourism destinations and therefore facilitating sustainable tourism. We as a party have long understood and appreciated the importance of tourism to our economy—I can say that as somebody who had family in the sector—and we take pride in the fact that we can show the beauty of our country to people from across the globe, but this must also bring benefits to those who host the tourists and our communities. One way of ensuring this is by introducing a tourism tax. What's important to note, at a time when many people speak of devolving powers to local government, is that it's up to our local authorities to introduce the tax, not the Welsh Government. If a council doesn't think it's a good idea, they don't have to introduce it, but this ensures that they have the power to do so, if they wish, to help with the cost pressures that they face. This fund needs to be used to improve infrastructure, to enhance the tourist experience— 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767102 309 En 2026-07-08T17:23:10 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=13992&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=13992&l=cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 12182 12182 Louise Emery AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12182 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12182 Emery, Louise Will you take an intervention? A wnewch chi dderbyn ymyriad? 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767104 310 En 2026-07-08T17:23:11 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=13993&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=13993&l=cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 8371 8371 Elwyn Vaughan https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8371 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8371 Vaughan, Elwyn Yes, go on. Gwnaf, ewch amdani. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767105 311 En 2026-07-08T17:23:13 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=13995&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=13995&l=cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 12182 12182 Louise Emery AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12182 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12182 Emery, Louise Obviously, councils that have a lot of tourism have an enhanced population grant, which is exactly what's there to fund those issues, so we don't need another source of income. Do you agree or disagree? Yn amlwg, mae cynghorau sydd â llawer o dwristiaeth yn cael grant poblogaeth uwch, a dyna'n union beth sydd yno i ariannu'r pethau hynny, felly nid oes angen ffynhonnell incwm arall arnom. A ydych chi'n cytuno neu'n anghytuno? 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767103 312 En 2026-07-08T17:23:26 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=14008&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=14008&l=cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 8371 8371 Elwyn Vaughan https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8371 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8371 Vaughan, Elwyn Well, I prefer this as a clear model. Wel, mae'n well gennyf hyn fel model clir. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767111 313 Cy 2026-07-08T17:23:30 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=14012&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=14012&l=en 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 8371 8371 Elwyn Vaughan https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8371 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8371 Vaughan, Elwyn Mae'n rhaid i'r arian hwn gael ei defnyddio i wella ein hisadeiledd—dyna ydy'r realiti—ac mae hwn yn fater o wella ein cynnig twristiaeth, ddim yn gosb i'r sector. Bydd Llywodraeth Plaid Cymru yn hyrwyddo Cymru fel cyrchfan dwristiaeth o'r radd flaenaf, gan ganolbwyntio ar sicrhau bod twristiaeth yn gweithio'n gynaliadwy i gymunedau Cymru, gan ddysgu gwersi o'n cefndryd Celtaidd yn Iwerddon a'r Alban, sy'n gwneud y mwyaf o'u cysylltiadau rhyngwladol. Ac yn yr un modd, gall Cymru efelychu'r llwyddiant hynny, a gwerthu Cymru fel lle arbennig, unigryw a diddorol, gan wneud defnydd o'r egwyddor o naws am le, gan ddefnyddio ein hiaith, diwylliant, bwyd a diod a'n hamgylchedd fel ffactorau unigryw, a thrwy hynny sicrhau bod y sector dwristiaeth nid yn unig yn gynaliadwy, ond bod egwyddorion cynaliadwyedd cymunedol yn greiddiol i'r sector hefyd. Diolch yn fawr. These funds have to be used to improve our infrastructure—that's the reality—and this is a matter of improving our tourism offer, not penalising the sector.  A Plaid Cymru Government will promote Wales as a first-rate tourist destination, focusing on ensuring that tourism works sustainably for Wales's communities, learning lessons from our Celtic colleagues in Ireland and Scotland, who maximise their international connections. And in the same way, Wales could emulate that success and sell Wales as a special, unique and fascinating place to visit, making use of that sense of place, focusing on language, culture, food and drink and our environment as unique factors, and through that ensure that the tourism sector isn't just sustainable, but that community sustainability principles are central to the sector too. Thank you. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767115 314 Cy 2026-07-08T17:24:32 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=14074&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=14074&l=en 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw Roeddwn i'n teimlo ei bod hi'n bwysig i fi siarad ar y pwnc yma, oherwydd, yn rhinwedd fy swydd ddiwethaf fel arweinydd Cyngor Caerdydd, un o'r penderfyniadau olaf i fi eu cymryd yn ffurfiol oedd y penderfyniad i gyflwyno visitor levy i'r brifddinas. I thought it was important for me to speak on this topic, given that, in my previous role as leader of Cardiff Council, one of the final decisions I took formally was the decision to introduce the visitor levy to the capital city.  16084 7 2026-07-08T13:30:00 767117 315 En 2026-07-08T17:24:50 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=14092&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=14092&l=cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw I did so for a very specific reason. Over 20 million people visit Cardiff every year, and we wanted to grow that number further, whilst also recognising and responding to the pressures that those visitors bring to the city. Over decades, Cardiff has built an enviable reputation as a destination for major sporting and cultural events. Every summer, the city teems with live music in our stadium, our castle and our parks. The new indoor arena, now under construction, will bring a further 1 million visitors every year to the city. From the Champions League final that Shav referenced to the Tour de France to the European football championship in 2028, a team Wales approach between Welsh Government, Cardiff Council and other partners has allowed Cardiff to secure some of the world's premier sporting events over the years. I know from my unsuccessful attempt to purchase a ticket to see Oasis how much visitors are prepared to pay to purchase these golden tickets. If you've travelled from North America to see Taylor Swift, my guess is you're not going to worry about paying a visitor levy of £1.30. Here's the mad thing, for all the visitors that come to Cardiff, often as part of events that the council is delivering, for all the money they spend in local bars, restaurants, hotels, for all the overnight clean-up operations required after 70,000 people have partied in the Principality, the council receives not one penny of income, thanks to the completely centralised taxation system we have in this country.  A visitor levy, estimated to raise about £3.5 million a year for Cardiff, starts to change that calculation so that the council raises revenue from major events to in turn fund a better experience for visitors and residents alike. And it will also allow Cardiff to attract new events to the city and also better market ourselves internationally. That was the calculation in proposing a levy. In the extensive consultation carried out with key stakeholders and the general public, of the 2,000 responses received, 62 per cent supported those proposals, recognising how the money would be ring-fenced to support the visitor economy. It's not a tourism tax, it's an investment in tourism. It's a modest contribution from visitors towards services, infrastructure and attractions that make Wales such a desirable place to visit in the first place. Elwyn Vaughan references— Gwneuthum hynny am reswm penodol iawn. Mae dros 20 miliwn o bobl yn ymweld â Chaerdydd bob blwyddyn, ac roeddem am gynyddu'r nifer ymhellach, gan gydnabod ac ymateb i'r pwysau y mae'r ymwelwyr hynny'n eu creu i'r ddinas. Dros ddegawdau, mae Caerdydd wedi adeiladu enw da fel cyrchfan ar gyfer digwyddiadau chwaraeon a diwylliannol mawr. Bob haf, mae'r ddinas yn llawn cerddoriaeth fyw yn ein stadiwm, ein castell a'n parciau. Bydd yr arena dan do newydd, sy'n cael ei hadeiladu nawr, yn dod ag 1 filiwn o ymwelwyr ychwanegol bob blwyddyn i'r ddinas. O rownd derfynol Cynghrair y Pencampwyr y cyfeiriodd Shav ati i'r Tour de France i bencampwriaeth bêl-droed Ewrop yn 2028, mae dull tîm Cymru rhwng Llywodraeth Cymru, Cyngor Caerdydd a phartneriaid eraill wedi caniatáu i Gaerdydd ddenu rhai o brif ddigwyddiadau chwaraeon y byd dros y blynyddoedd. Rwy'n gwybod o fy ymgais aflwyddiannus i brynu tocyn i weld Oasis faint y mae ymwelwyr yn barod i'w dalu i brynu'r tocynnau gwerthfawr hyn. Os ydych chi wedi teithio o Ogledd America i weld Taylor Swift, rwy'n tybio yw nad ydych chi'n mynd i boeni am dalu ardoll ymwelwyr o £1.30. Dyma'r peth gwallgof, er yr holl ymwelwyr sy'n dod i Gaerdydd, yn aml fel rhan o ddigwyddiadau y mae'r cyngor yn eu darparu, er yr holl arian y maent yn ei wario mewn bariau, bwytai, gwestai lleol, er yr holl waith glanhau dros nos sydd ei angen ar ôl i 70,000 o bobl bartïa yn stadiwm y Principality, nid yw'r cyngor yn cael un geiniog o incwm, diolch i'r system drethiant hollol ganolog sydd gennym yn y wlad hon.  Mae ardoll ymwelwyr, yr amcangyfrifir y bydd yn codi tua £3.5 miliwn y flwyddyn i Gaerdydd, yn dechrau newid y cyfrif hwnnw fel bod y cyngor yn codi refeniw o ddigwyddiadau mawr i ariannu profiad gwell i ymwelwyr a thrigolion fel ei gilydd. A bydd hefyd yn caniatáu i Gaerdydd ddenu digwyddiadau newydd i'r ddinas ac i farchnata ein hunain yn well yn rhyngwladol. Dyna oedd y cyfrif wrth gynnig ardoll. Yn yr ymgynghoriad helaeth a gynhaliwyd gyda rhanddeiliaid allweddol a'r cyhoedd yn gyffredinol, o'r 2,000 o ymatebion a ddaeth i law, roedd 62 y cant yn cefnogi'r cynigion hynny, gan gydnabod sut y byddai'r arian yn cael ei glustnodi i gefnogi'r economi ymwelwyr. Nid yw'n dreth dwristiaeth, mae'n fuddsoddiad mewn twristiaeth. Mae'n gyfraniad cymedrol gan ymwelwyr tuag at wasanaethau, seilwaith ac atyniadau sy'n gwneud Cymru'n lle mor ddymunol i ymweld ag ef yn y lle cyntaf. Mae Elwyn Vaughan yn cyfeirio— 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767088 316 En 2026-07-08T17:25:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=14102&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=14102&l=cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767101 317 Cy 2026-07-08T17:27:27 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=14249&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=14249&l=en 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw Lerpwl a Manceinion. Bydd y Siambr â diddordeb i ddeall mai cynlluniau gwirfoddol ydy'r systemau sydd yn gweithio yn fanna. Y cynghorau sir, cynghorau'r ddinas a busnesau lleoli sydd wedi cytuno gyda'i gilydd i gyflwyno'r mesurau yna. A dwi'n gwybod, o siarad gydag arweinwyr y cynghorau hynny, eu bod nhw'n genfigennus o'r pwerau sydd gan awdurdodau lleol nawr yng Nghymru. Liverpool and Manchester. The Chamber might be interested to know that the systems working there are voluntary schemes. It's the councils, city councils and local businesses that have come together to agree those measures. And I know, from speaking to the leaders of those councils, that they are envious of the powers that local authorities in Wales now have. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767109 318 En 2026-07-08T17:27:54 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=14276&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=14276&l=cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw The Member opposite named a number of fantastic Welsh destinations in her opening remarks. None of the councils in those areas have confirmed plans to introduce the visitor levy. In fact, many have already ruled it out. And that's the beauty of this legislation, that it enshrines local decision making. They have the freedom to consult, consider the evidence and make a local decision. Cardiff has chosen to do so. Other authorities are consulting on the possibility. But as Paul Marr put it, a one-size approach does not work. So, having local decision making is key, local democracy working as it should. I'm stunned that the party there and the party here don't support that principle of local decision making. Enwodd yr Aelod gyferbyn nifer o gyrchfannau gwych yng Nghymru yn ei sylwadau agoriadol. Nid oes unrhyw un o'r cynghorau yn yr ardaloedd hynny wedi cadarnhau cynlluniau i gyflwyno'r ardoll ymwelwyr. Mewn gwirionedd, mae nifer eisoes wedi'i diystyru. A dyna sy'n wych am y ddeddfwriaeth hon, mae'n diogelu'r gallu i wneud penderfyniadau'n lleol. Mae ganddynt ryddid i ymgynghori, i ystyried y dystiolaeth a gwneud penderfyniad lleol. Mae Caerdydd wedi dewis gwneud hynny. Mae awdurdodau eraill yn ymgynghori ar y posibilrwydd. Ond fel y dywedodd Paul Marr, nid yw dull un maint yn gweithio. Felly, mae cael penderfyniadau lleol yn allweddol, democratiaeth leol yn gweithio fel y dylai. Rwy'n synnu nad yw'r blaid acw a'r blaid yma yn cefnogi'r egwyddor o wneud penderfyniadau'n lleol. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767112 319 Cy 2026-07-08T17:28:41 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=14323&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=14323&l=en 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw Lywydd, rwyf wedi bod yn ffodus iawn i dreulio llawer o'm gwyliau dros y blynyddoedd diwethaf yng Nghymru. O'n mynyddoedd hynafol ni i'n traethau godidog, o ddanteithion ein bwytai i unigrywedd ein hamgueddfeydd a'n canolfannau diwylliannol, mae gan Gymru gynnig sy'n gallu cystadlu â'r cyrchfannau gorau yn y byd. Gadewch inni fod yn hyderus yn y cynnig hwnnw. Ac yn hytrach na scaremongering a shroud waving i wneud pwyntiau gwleidyddol, gadewch inni hyrwyddo Cymru gyda'n gilydd. Diolch yn fawr. Llywydd, I've been very fortunate to have spent many of my holidays in recent years in Wales. From our ancient mountains to our glorious beaches, to the glorious food in our restaurants, to the uniqueness of our cultural centres and museums, Wales has an offer that can compete with the best destinations in the world. Let us be confident in that offer. And rather than scaremongering and shroud waving to make political points, let us promote Wales together. Thank you. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767113 320 En 2026-07-08T17:29:23 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=14365&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=14365&l=cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw We have one late request to speak on this, but if you could keep it very short, please. Stephen Senior. Mae gennym un cais hwyr i siarad ar hyn, ond os gallech chi ei gadw'n fyr iawn, os gwelwch yn dda. Stephen Senior. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767114 321 En 2026-07-08T17:29:31 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=14373&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=14373&l=cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 12160 12160 Stephen Senior AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12160 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12160 Senior, Stephen Thank you, Presiding Officer. There's a basic law of taxation that we understand. Let's have some examples. If you tax smoking, you get less smoking. If you tax jobs, you get fewer jobs. If you tax private education, as we've seen in the last few days, you get less private education. It's about time that we realised that. Wales is not exceptional. We do not have large numbers of foreign tourists who will compensate for this. Please, please think very carefully about that and support the motion of Llŷr Powell. Thank you, Presiding Officer. Diolch, Lywydd. Mae yna ddeddf trethiant sylfaenol yr ydym yn ei deall. Gadewch inni gael rhai enghreifftiau. Os ydych chi'n trethu ysmygu, rydych chi'n cael llai o ysmygu. Os ydych chi'n trethu swyddi, rydych chi'n cael llai o swyddi. Os ydych chi'n trethu addysg breifat, fel y gwelsom yn ystod y dyddiau diwethaf, rydych chi'n cael llai o addysg breifat. Mae'n bryd inni sylweddoli hynny. Nid yw Cymru'n eithriadol. Nid ydym yn cael niferoedd mawr o dwristiaid tramor a fydd yn gwneud iawn am hyn. Os gwelwch yn dda, meddyliwch yn ofalus iawn am hynny a chefnogwch gynnig Llŷr Powell. Diolch, Lywydd. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767099 322 En 2026-07-08T17:30:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=14402&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=14402&l=cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767107 323 En 2026-07-08T17:30:07 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=14409&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=14409&l=cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch yn fawr iawn, and you did indeed keep it very short. Diolch. Diolch yn fawr iawn, ac fe wnaethoch chi ei gadw'n fyr iawn yn wir. Diolch. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767108 324 Cy 2026-07-08T17:30:11 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=14413&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=14413&l=en 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Galwaf ar y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni, Adam Price. I call on the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy, Adam Price. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767110 325 Cy 2026-07-08T17:30:18 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=14420&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=14420&l=en 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy Y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni Price, Adam Diolch, Lywydd. Hoffwn ddiolch ar y dechrau i Llŷr Powell am gyflwyno'r ddadl hon, a Louise Emery am agor ac am wneud hynny mewn ffordd gytbwys oedd yn cynnwys anghytundeb diffuant a chraffu, ond hefyd yn cynnig syniadau adeiladol, a dwi'n credu bod hynny bob amser yn adlewyrchu'n dda ar ein democratiaeth ni, ein bod ni'n cael y cyfuniad yna. A byddaf i'n dychwelyd at rai o'r prif bwyntiau o anghytundeb rhyngom ni yng nghanol fy araith, ond hoffwn ymateb i rai o'r syniadau diddorol mae Louise wedi eu cynnig, ac yn sicr byddwn i yn barod iawn i edrych ar sut i gryfhau yr hyfforddiant lletygarwch sydd yn digwydd, a dysgu oddi wrth y Swistir yn hynny o beth, a'r cysylltiadau mae eisoes wedi eu hadeiladu, hefyd y syniadau ynglŷn â'r pasys bws a hefyd y pasys Cadw. Ac rwy'n gwybod, o siarad gyda Louise, fod yna doreth o syniadau eraill gyda hi, ac rŷn ni'n barod iawn bob amser i edrych ar y rheini yn adeiladol bob tro. Mae hynny'n wir, wrth gwrs, ar draws y Senedd. Gadewch i mi droi yn gyntaf at yr uchelgais: economi ymwelwyr sy'n gweithio dros Gymru, dros ein cymunedau, dros y busnesau sy'n dibynnu arni a dros y bobl sy'n byw yn y llefydd y mae'r byd am ddod i'w gweld. Mae rhan gyntaf y cynnig yn galw arnom i gydnabod cyfraniad y sector, ac rwy'n gwneud hynny yn llawen ar ran y Llywodraeth. Mae tua un o bob wyth o weithwyr Cymru yn gweithio ym meysydd twristiaeth a lletygarwch, ac, yn wahanol i sawl sector arall, mae'r gwaith hwnnw wedi ei wasgaru ar hyd a lled y wlad, yn cynnal incwm mewn cymunedau gwledig ac arfordirol lle mae cyfleoedd eraill yn brin. Nid ffigurau mewn taenlen yw hynny, bywoliaethau ydyn nhw. Ac rwy'n cytuno'n llwyr ag ail ran y cynnig: mae Cymru yn gyrchfan ymwelwyr o'r radd flaenaf ac mae hynny'n destun dathlu. Fe gawsom ni lwc ryfeddol, byw mewn gwlad o olygfeydd syfrdanol, arfordir godidog, anturiaethau awyr agored heb eu hail, bwyd a diod rhagorol, a chroeso cynnes Cymreig. Ein gwaith ni yw gwneud y mwyaf o'r lwc hwnnw; dyna beth mae Croeso Cymru yn ei wneud, yn cryfhau ein proffil rhyngwladol trwy weithgarwch yn Ewrop, yr Unol Daleithiau a thu hwnt, gan ddod â gwarant ymwelwyr a manteision i bob rhan o Gymru. Thank you, Llywydd. I'd first of all like to thank Llŷr Powell for tabling this debate, and to Louise Emery for opening the debate and doing so in a balanced way that included some sincerely held disagreements and scrutiny, but also offered constructive ideas, and I think that that always reflects well on our democracy, that we have that combination of factors. And I will return to some of the main points of disagreement between us as I move through my speech, but I'd like to respond to some of the ideas that Louise put forward, which are interesting, and certainly I would be more than willing to look at how we can strengthen hospitality training and to learn from Switzerland in that regard and the connections that she's already built, and also those ideas on the travel passes as well as the Cadw pass that she mentioned. And I know, having spoken to Louise, that there is a whole host of ideas that she also has, and we are always willing, of course, to look at those in a constructive manner. That is true, of course, across the Senedd. Let me first of all turn to the ambition: a visitor economy that works for Wales, works for our communities, for the businesses that rely on that economy, and for the people who live in those areas where the world wishes to visit. The first part of the motion calls on us to recognise the contribution of the sector, and I do that gladly on behalf of the Government. Around one in eight workers in Wales work in tourism and hospitality, and, unlike many other sectors, that work is distributed the length and breadth of the country, maintaining incomes in rural and coastal communities where other opportunities are scarce. Those aren't figures in a spreadsheet, they are livelihoods. And I agree entirely with the second part of the motion: Wales is a world-class destination, and that is a cause of celebration. We've been very lucky to live in a country with glorious views, glorious coastline, outdoor activities that are unsurpassed, excellent food and drink, and a warm Welsh welcome. Our work is to make the most of that good luck; that's what Visit Wales does, strengthening our international profile through activities in Europe, the United States and beyond, bringing visitor expenditure and benefits to all parts of Wales. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767116 326 En 2026-07-08T17:33:18 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=14600&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=14600&l=cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Price, Adam Llywydd, next year, that international profile takes on a new dimension. Wales steps on to one of the biggest sporting stages on earth as we welcome hundreds of thousands of Tour de France fans, and there's a certain justice in it—for decades we've been apologising to cyclists for our gradients, and now the greatest race on earth is coming precisely because of them. It turns out we were sitting on a world-class asset all along. But a great event that leaves nothing behind is just a party. Our ambition is a legacy, so I'm proud to announce today a £4.5 million investment over 2026 and 2027 in tourism-related cycling infrastructure. The peloton will pass through Wales in a matter of hours. What it leaves behind must last for decades. This is about converting a moment of global attention into a permanent national asset—routes, facilities and businesses that serve visitors and communities long after the last rider has crossed the line. And if we're inviting the world in, the welcome must be real for everyone. A quarter of all visitors to Wales are disabled; if Wales says 'croeso' to the world, that word cannot come with small print. It must hold true for disabled visitors, neurodivergent visitors and people with hidden conditions and barriers. That's why I'm launching Croeso i Bawb, £2 million in grant funding to help tourism and hospitality businesses open their doors wider still. Accessibility is good business, but, more than that, it is simply what 'hospitality' means. Let me turn now to the two questions at the heart of this debate. Firstly, the visitor levy. Where tourism happens, there are impacts on the local area. That's not a criticism of the sector, it's a facet of success. Visitor levies are neither unusual nor untested. They operate successfully in destinations across Europe and the world, providing resources for the very infrastructure and services that make places worth visiting in the first place. It's, rightly, for each local authority to consult and decide, but, where a levy is introduced, it's an opportunity to make the visitor economy work both for the sector and for the communities that host it, and this Government supports that model. Second, the 182-day letting threshold. Tourism matters to our economy; so do homes for local people. Those two truths must be held in balance. And where the balance is wrong, we will act. That's why our manifesto committed to reviewing the threshold and creating clear, reasonable exemptions where self-catering accommodation would not qualify as a private home. The Cabinet Minister for Finance is considering these matters as an early priority and will set out our proposals in due course. Llywydd, the First Minister has said that he is committed to learning at all times, and that will be my approach too. I meet the chairs of the regional tourism forums later this month, and over the summer I'll continue taking evidence directly from sector representatives across Wales, but I do want to go further. Over the course of this term, we are committed to examining whether the form and function of Visit Wales is right for the sector it serves. I believe the moment has come for a proper stocktake, a reset moment between Government and the sector, leading to a shared vision and action plan, a new deal for the visitor economy. I want the sector to help shape it, and I want the Senedd to help shape it too—the cross-party group, Members on all sides, including the parties opposite and the party behind me—for the whole of Wales, built by the whole of Wales. And in that spirit, let me turn now to the contributions Members have made this afternoon. Anna Nicholl shared some of her constituents' experiences, and I think that, in listening and learning, we need to hold those experiences right at the heart of everything that we do. Steven Rodaway asked us to look at the evidence base, and we certainly will be committed in this and in everything we do to ground everything in the evidence base. We urge Members that want to bring data to our attention to do so, and we will do so ourselves in a transparent manner. I welcome the positive contribution from Shavanah Taj. The levy used well, in partnership with the sector, as we know from across Europe and the world, can actually be an engine of growth and development for the sector. And I know that's the kind of approach that's been taken by the sector in Cardiff. There could be lessons elsewhere in Wales. I am out of time at this point. The flesh was willing, but the spirit was weak. [Laughter.] All I would say in closing is: look, every nation tells the world a story about itself, and tourism is how the world comes to hear ours. Let's make sure that story is worthy of the country and the country worthy of the welcome. Lywydd, y flwyddyn nesaf, bydd dimensiwn newydd i'r proffil rhyngwladol hwnnw. Mae Cymru'n camu ar un o lwyfannau chwaraeon mwyaf y ddaear wrth inni groesawu cannoedd o filoedd o gefnogwyr y Tour de France, ac mae rhywfaint o gyfiawnder yn hyn—ers degawdau, rydym wedi bod yn ymddiheuro i feicwyr am ein llethrau, a nawr mae'r ras orau ar y ddaear yn dod yma o'u herwydd. Ymddengys ein bod wedi bod yn eistedd ar ased o'r radd flaenaf wedi'r cyfan. Ond nid yw digwyddiad gwych nad yw'n gadael unrhyw beth ar ei ôl yn ddim byd mwy na pharti. Ein huchelgais yw gwaddol, felly rwy'n falch o gyhoeddi buddsoddiad heddiw o £4.5 miliwn dros 2026 a 2027 mewn seilwaith beicio cysylltiedig â thwristiaeth. Bydd y peloton yn pasio drwy Gymru mewn cwta oriau. Rhaid i'r hyn y mae'n ei adael ar ôl bara am ddegawdau. Mae a wnelo hyn â throsi eiliad o sylw byd-eang yn ased cenedlaethol parhaol—llwybrau, cyfleusterau a busnesau sy'n gwasanaethu ymwelwyr a chymunedau ymhell ar ôl i'r beiciwr olaf groesi'r llinell. Ac os ydym yn gwahodd y byd i mewn, rhaid i'r croeso fod yn real i bawb. Mae chwarter yr holl ymwelwyr â Chymru yn anabl; os yw Cymru'n dweud 'croeso' wrth y byd, ni all fod print mân i ddilyn y gair. Rhaid iddo fod yn wir i ymwelwyr anabl, ymwelwyr niwrowahanol a phobl â chyflyrau a rhwystrau cudd. Dyna pam fy mod yn lansio Croeso i Bawb, £2 filiwn mewn cyllid grant i helpu busnesau twristiaeth a lletygarwch i agor eu drysau yn lletach byth. Mae hygyrchedd yn fusnes da, ond yn fwy na hynny, dyna beth y mae 'lletygarwch' yn ei olygu. Gadewch imi droi nawr at y ddau gwestiwn sydd wrth wraidd y ddadl hon. Yn gyntaf, yr ardoll ymwelwyr. Lle ceir twristiaeth, ceir effeithiau ar yr ardal leol. Nid beirniadaeth o'r sector yw hynny, mae'n nodwedd o lwyddiant. Nid yw ardollau ymwelwyr yn anarferol na heb eu profi. Maent yn gweithredu'n llwyddiannus mewn cyrchfannau ledled Ewrop a'r byd, gan ddarparu adnoddau ar gyfer yr union seilwaith a'r gwasanaethau sy'n gwneud lleoedd yn werth ymweld â nhw yn y lle cyntaf. Mater i awdurdodau lleol, yn gywir ddigon, yw ymgynghori a phenderfynu, ond lle cyflwynir ardoll, mae'n gyfle i wneud i'r economi ymwelwyr weithio i'r sector ac i'r cymunedau sy'n ei chynnal, ac mae'r Llywodraeth hon yn cefnogi'r model hwnnw. Yn ail, y trothwy defnydd 182 diwrnod. Mae twristiaeth yn bwysig i'n heconomi; felly hefyd cartrefi i bobl leol. Rhaid cadw'r ddau wirionedd hynny mewn cydbwysedd. A lle mae'r cydbwysedd yn anghywir, byddwn yn gweithredu. Dyna pam y mae ein maniffesto'n ymrwymo i adolygu'r trothwy a chreu eithriadau clir a rhesymol lle na fyddai llety hunanddarpar yn gymwys fel cartref preifat. Mae'r Gweinidog Cabinet dros Gyllid yn ystyried y materion hyn fel blaenoriaeth gynnar a bydd yn nodi ein cynigion maes o law. Lywydd, mae'r Prif Weinidog wedi dweud ei fod wedi ymrwymo i ddysgu bob amser, a dyna fydd fy ymagwedd innau. Byddaf yn cyfarfod â chadeiryddion y fforymau twristiaeth rhanbarthol yn nes ymlaen y mis hwn, a thros yr haf, byddaf yn parhau i dderbyn tystiolaeth yn uniongyrchol gan gynrychiolwyr y sector ledled Cymru, ond hoffwn fynd gam ymhellach. Dros dymor y Senedd hon, rydym wedi ymrwymo i archwilio a yw ffurf a swyddogaeth Croeso Cymru yn addas ar gyfer y sector y mae'n ei wasanaethu. Rwy’n credu bod yr amser wedi dod ar gyfer archwiliad priodol, cyfle i ailosod rhwng y Llywodraeth a'r sector, gan arwain at gynllun gweithredu a gweledigaeth a rennir, bargen newydd ar gyfer yr economi ymwelwyr. Rwyf am i'r sector helpu i'w llunio, ac rwyf am i'r Senedd helpu i'w llunio hefyd—y grŵp trawsbleidiol, Aelodau ar bob ochr, gan gynnwys y pleidiau gyferbyn a'r blaid y tu ôl i mi—er mwyn Cymru gyfan, wedi'i hadeiladu gan Gymru gyfan. Ac yn yr ysbryd hwnnw, gadewch imi droi nawr at y cyfraniadau y mae'r Aelodau wedi'u gwneud y prynhawn yma. Rhannodd Anna Nicholl rai o brofiadau ei hetholwyr, ac wrth wrando a dysgu, rwy'n credu bod angen inni gadw'r profiadau hynny wrth wraidd popeth a wnawn. Gofynnodd Steven Rodaway inni edrych ar y sylfaen dystiolaeth, ac yn sicr, byddwn yn ymrwymo yn hyn ac ym mhopeth a wnawn i seilio popeth ar y sylfaen dystiolaeth. Rydym yn annog Aelodau sydd eisiau dwyn data i'n sylw i wneud hynny, a byddwn yn gwneud hynny ein hunain mewn modd tryloyw. Rwy'n croesawu'r cyfraniad cadarnhaol gan Shavanah Taj. Gall yr ardoll, wedi'i defnyddio'n dda, mewn partneriaeth â'r sector, fel y gwyddom o bob cwr o Ewrop a'r byd, fod yn beiriant twf a datblygiad i'r sector. A gwn mai dyna'r math o ymagwedd y mae'r sector yng Nghaerdydd wedi'i mabwysiadu. Gallai fod gwersi mewn mannau eraill yng Nghymru. Mae fy amser ar ben bellach. Roedd y cnawd yn barod, ond roedd yr ysbryd yn wan. [Chwerthin.] Y cyfan yr hoffwn ei ddweud wrth gloi yw: edrychwch, mae pob cenedl yn adrodd stori amdani hi ei hun wrth y byd, a thwristiaeth yw sut y daw'r byd i glywed ein stori ni. Gadewch inni sicrhau bod y stori honno'n deilwng o'r wlad a'r wlad yn deilwng o'r croeso. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767106 327 En 2026-07-08T17:35:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=14702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=14702&l=cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767118 328 Cy 2026-07-08T17:38:53 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=14935&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=14935&l=en 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Price, Adam 'Croeso' yw'r gair cyntaf mae Cymru yn ei ddweud wrth y byd; gadewch i ni wneud yn siŵr ein bod ni'n ei ddweud e bob tro o waelod calon. Diolch. 'Welcome' is the first word that Wales says to the world; let's make sure that we always say it from the bottom of our hearts. Thank you.  16084 7 2026-07-08T13:30:00 767119 329 Cy 2026-07-08T17:39:03 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=14945&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=14945&l=en 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Galwaf yn awr ar Tom Montgomery i ymateb i'r ddadl.  I call on Tom Montgomery to reply to the debate.  16084 7 2026-07-08T13:30:00 767120 330 En 2026-07-08T17:39:07 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=14949&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=14949&l=cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 12183 12183 Tom Montgomery AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12183 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12183 Montomery, Tom Thank you very much, Llywydd, and thank you to all Members who have contributed so far. Minister, can I also welcome your announcement mere minutes ago of extra millions of pounds for the tourism industry? You've made me rewrite the start of my speech quickly, but I have to welcome that announcement. I am so glad that it was Reform's debate today that has enabled you to bring that money forward for the tourism industry.  Tourism is an essential part of the lifeblood that sustains towns and villages across our great country. I think of towns like Tywyn, Rhyl, Prestatyn, Llangollen, Llandudno, Barmouth, and so many others where this industry is not just important, it is essential. This is why this debate is so important. This industry and its supply chains and the businesses that are attached to it run through every single part of Wales. So, can I thank all Members who have contributed to this debate so far?  Diolch yn fawr, Lywydd, a diolch i bob Aelod sydd wedi cyfrannu hyd yma. Weinidog, a gaf i hefyd groesawu eich cyhoeddiad ychydig funudau yn ôl o filiynau o bunnoedd ychwanegol ar gyfer y diwydiant twristiaeth? Rydych chi wedi gwneud imi ailysgrifennu dechrau fy araith yn gyflym, ond mae'n rhaid imi groesawu'r cyhoeddiad hwnnw. Rwyf mor falch mai dadl Reform heddiw sydd wedi eich galluogi i ddarparu'r arian ar gyfer y diwydiant twristiaeth. Mae twristiaeth yn rhan hanfodol o'r bywyd sy'n cynnal trefi a phentrefi ar draws ein gwlad wych. Rwy'n meddwl am drefi fel Tywyn, y Rhyl, Prestatyn, Llangollen, Llandudno, Abermaw, a chynifer o rai eraill lle mae'r diwydiant hwn nid yn unig yn bwysig, mae'n hanfodol. Dyma pam y mae'r ddadl hon mor bwysig. Mae'r diwydiant hwn a'i gadwyni cyflenwi a'r busnesau sy'n gysylltiedig ag ef yn rhedeg drwy bob rhan o Gymru. Felly, a gaf i ddiolch i bob Aelod sydd wedi cyfrannu at y ddadl hyd yma? 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767100 331 En 2026-07-08T17:40:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=15002&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=15002&l=cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 12183 12183 Tom Montgomery AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12183 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12183 Montomery, Tom It is critical that this place recognises the importance of this industry to Wales and hears the concerns that are coming directly from the industry. So, can I thank Paul Marr and Paul Davies? The both of you have explained clearly today the impact of the policies that we're talking about here and the impact of those policies on the tourism industry in your constituencies. We must never forget, Members, that, when this place passes down legislation, introduces new taxes or burdens industry with more red tape, there are real people at the other end. Can I thank Louise Emery? Her knowledge, experience and years of promoting this industry, not just with words but with direct action, has been remarkable. We both share the view that the tourism sector is a key pillar to the economy in Wales, but Louise has gone further and she has shone a light on how this place, this Government, can work proactively with the industry. As we've heard, this industry can be key to us tackling issues such as youth unemployment. Particularly with all of the talk of those not in education, employment or training, you would be hard pressed to find an industry more experienced in providing youth employment opportunities than the tourism sector. Louise has shown also how on these benches in Reform we recognise the importance of sustainable tourism. We recognise that this, like any other industry, can have an impact on the area that they operate in. However, to address this we need targeted local action, working with local stakeholders. We don't need nationwide regulations or more taxation—an approach that amounts to taking a sledgehammer to the issue. I'd also like to thank my colleague John Clark for highlighting what the industry itself is telling us. They have still not seen a return to pre-pandemic visitor numbers and the challenge that this industry has in attracting visitors here against our international competitors in Europe is stark. With all that in mind, we must accept that surely our best way forward is to work with the industry to break down cost barriers, so businesses can better compete with international markets. A visitor levy won't do that. As already highlighted, most overnight stays are already subject to VAT, and, in comparison to our European rivals, we are already taxing overnight visitors at a much higher rate. Applying a visitor levy on top of VAT will simply be implementing a tax on top of a tax. Additionally, this approach will hit working and low-income families hardest. It'll have little impact on the high-end tourism across Wales, but will dramatically hammer more affordable holiday options and smaller businesses. Governments of the past have had the approach of trying to tax or regulate this industry into growth. That will never work. I'd also thank Steven Rodaway as well. You're absolutely right. The industry has spoken. The 182-day rule is too restrictive and it is damaging the industry and the people that work within this sector. And I want to turn to the amendment that the Government has put before us. In the amendment, it says that they will keep the 182-day rule under review. Members, we've heard today about the pressures the industry is under and we understand the importance of this industry to every corner of Wales. Saying that you're going to keep it 'under review' is not good enough. The industry is struggling. It needs our support, not a Government holding response. Also, what I will mention is it has been brought up today that the 182-day rule would help address the housing crisis in Wales. It hasn't. We still have a housing crisis. We have a housing crisis because we've had decades of a Welsh Government failing to build enough homes. Please don't try and scapegoat that to the tourism industry. If you want to address the housing crisis in Wales, get on and build more homes. Then the amendment says that the visitor levy is about giving local councils a choice in introducing the levy to help fund improvements to the tourism sector locally. This is a false narrative, Members. As someone who has spent the last four years in local government, I know first-hand the pressures that councils are facing. Any moneys from this levy will not go to tourism investment. If you put this power in local councils' hands to levy additional taxation on local businesses, they will use it to ease their financial pressures, mostly in education and social care, not pressures caused by the tourism industry. Additionally, as the Government should well know, there are already provisions in the local government funding formula to support councils to deal with tourism-related pressures. Councils with high numbers of tourists already receive an uplift in funding. So, if you're concerned about councils managing tourism-related pressures, you want councils to invest in the tourism sector locally, or want to protect council services, then fund councils properly. Do not scapegoat this again to the tourism sector for Cardiff Bay funding failures. Members, we have heard that the sector is a vital component of our economy in Wales, and we've heard how this slate of legislation is burdening it. We have the opportunity to tell the industry that we stand with them. Members, reject the amendment and support our motion.  Mae'n hanfodol fod y lle hwn yn cydnabod pwysigrwydd y diwydiant hwn i Gymru ac yn gwrando ar y pryderon a fynegir yn uniongyrchol gan y diwydiant. Felly, a gaf i ddiolch i Paul Marr a Paul Davies? Mae'r ddau ohonoch wedi egluro'n glir heddiw beth yw effaith y polisïau y siaradwn amdanynt yma ac effaith y polisïau hynny ar y diwydiant twristiaeth yn eich etholaethau. Aelodau, pan fydd y lle hwn yn pasio deddfwriaeth, yn cyflwyno trethi newydd neu'n llwytho'r diwydiant â mwy o fiwrocratiaeth, ni ddylem byth anghofio fod pobl go iawn ar y pen arall. A gaf i ddiolch i Louise Emery? Mae ei gwybodaeth, ei phrofiad a'i blynyddoedd o hyrwyddo'r diwydiant hwn, nid yn unig gyda geiriau ond gyda gweithredu uniongyrchol, wedi bod yn rhyfeddol. Rydym yn rhannu'r farn fod y sector twristiaeth yn un o bileri allweddol yr economi yng Nghymru, ond mae Louise wedi mynd gam ymhellach ac wedi taflu goleuni ar sut y gall y lle hwn, y Llywodraeth hon, fynd ati'n rhagweithiol i weithio gyda'r diwydiant. Fel y clywsom, gall y diwydiant hwn fod yn allweddol i ni wrth fynd i'r afael â materion fel diweithdra ymhlith pobl ifanc. Yn enwedig gyda'r holl sôn am bobl nad ydynt mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant, byddai'n anodd dod o hyd i ddiwydiant sydd â mwy o brofiad o ddarparu cyfleoedd cyflogaeth i bobl ifanc na'r sector twristiaeth. Mae Louise hefyd wedi dangos sut rydym ni ar y meinciau hyn yn Reform yn cydnabod pwysigrwydd twristiaeth gynaliadwy. Rydym yn cydnabod y gall hyn, fel unrhyw ddiwydiant arall, gael effaith ar yr ardal y maent yn gweithredu ynddi. Fodd bynnag, i fynd i'r afael â hyn, mae angen gweithredu lleol wedi'i dargedu, gan weithio gyda rhanddeiliaid lleol. Nid oes angen rheoliadau cenedlaethol na mwy o drethi arnom—dull sy'n gyfystyr â defnyddio gordd i fynd i'r afael â'r mater. Hoffwn ddiolch hefyd i fy nghyd-Aelod John Clark am dynnu sylw at yr hyn y mae'r diwydiant ei hun yn ei ddweud wrthym. Mae niferoedd yr ymwelwyr yn dal i fod heb ddychwelyd i'r un lefel â chyn y pandemig, ac mae'r her sydd gan y diwydiant o ran denu ymwelwyr yma yn erbyn ein cystadleuwyr rhyngwladol yn Ewrop yn amlwg. Gyda hynny oll mewn golwg, rhaid inni dderbyn mai'r ffordd orau ymlaen yw gweithio gyda'r diwydiant i chwalu rhwystrau costau, fel y gall busnesau gystadlu'n well â marchnadoedd rhyngwladol. Ni fydd ardoll ymwelwyr yn gwneud hynny. Fel y nodwyd eisoes, mae TAW'n daladwy eisoes ar y rhan fwyaf o arosiadau dros nos, ac o gymharu â'n cystadleuwyr Ewropeaidd, rydym eisoes yn trethu ymwelwyr dros nos ar gyfradd uwch o lawer. Bydd codi ardoll ymwelwyr ar ben TAW yn codi treth ar ben treth. Yn ogystal, bydd y dull hwn o weithredu'n taro teuluoedd sy'n gweithio a theuluoedd incwm isel galetaf. Ychydig o effaith a gaiff ar dwristiaeth ym mhen uchaf y farchnad ledled Cymru, ond bydd yn cael effaith aruthrol ar opsiynau gwyliau mwy fforddiadwy a busnesau llai. Mae llywodraethau'r gorffennol eisoes wedi ceisio trethu neu reoleiddio'r diwydiant hwn i dyfu. Ni fydd hynny byth yn gweithio. Hoffwn ddiolch i Steven Rodaway hefyd. Rydych chi'n llygad eich lle. Mae'r diwydiant wedi siarad. Mae'r rheol 182 diwrnod yn rhy gyfyngol ac mae'n niweidio'r diwydiant a'r bobl sy'n gweithio yn y sector hwn. A hoffwn droi at y gwelliant y mae'r Llywodraeth wedi'i roi ger ein bron. Yn y gwelliant, mae'n dweud y byddant yn parhau i adolygu'r rheol 182 diwrnod. Aelodau, rydym wedi clywed heddiw am y pwysau sydd ar y diwydiant ac rydym yn deall pwysigrwydd y diwydiant hwn i bob cwr o Gymru. Nid yw dweud eich bod yn mynd i 'barhau i'w hadolygu' yn ddigon da. Mae'r diwydiant yn ei chael hi'n anodd. Mae angen ein cymorth arno, nid ymateb dros dro gan y Llywodraeth. Hefyd, crybwyllwyd heddiw y byddai'r rheol 182 diwrnod yn helpu i fynd i'r afael â'r argyfwng tai yng Nghymru. Nid yw wedi gwneud hynny. Mae gennym argyfwng tai o hyd. Mae gennym argyfwng tai am ein bod wedi cael degawdau o Lywodraeth yng Nghymru a fethodd adeiladu digon o gartrefi. Peidiwch â cheisio gwneud y diwydiant twristiaeth yn fwch dihangol. Os ydych chi am fynd i'r afael â'r argyfwng tai yng Nghymru, ewch ati i adeiladu mwy o gartrefi. Yna mae'r gwelliant yn dweud mai'r hyn a wna'r ardoll ymwelwyr yw rhoi dewis i gynghorau lleol allu cyflwyno'r dreth i helpu i ariannu gwelliannau i'r sector twristiaeth yn lleol. Naratif anwir yw hyn, Aelodau. Fel rhywun sydd wedi treulio'r pedair blynedd diwethaf mewn llywodraeth leol, mae gennyf brofiad uniongyrchol o'r pwysau y mae cynghorau'n ei wynebu. Ni fydd unrhyw arian o'r ardoll hon yn cael ei fuddsoddi mewn twristiaeth. Os rhowch y pŵer hwn yn nwylo cynghorau lleol i godi trethiant ychwanegol ar fusnesau lleol, byddant yn ei ddefnyddio i leddfu eu pwysau ariannol, yn bennaf mewn addysg a gofal cymdeithasol, nid pwysau a achosir gan y diwydiant twristiaeth. Yn ogystal, fel y dylai'r Llywodraeth wybod yn iawn, mae darpariaethau eisoes yn y fformiwla gyllido llywodraeth leol i gefnogi cynghorau i ddelio â phwysau sy'n gysylltiedig â thwristiaeth. Mae cynghorau sydd â niferoedd uchel o dwristiaid eisoes yn cael cynnydd yn eu cyllid. Felly, os ydych chi'n poeni am gynghorau'n rheoli pwysau sy'n gysylltiedig â thwristiaeth, os ydych chi eisiau i gynghorau fuddsoddi yn y sector twristiaeth yn lleol, neu os ydych chi eisiau diogelu gwasanaethau'r cyngor, ariannwch y cynghorau'n iawn. Peidiwch â gwneud y sector twristiaeth yn fwch dihangol unwaith eto am fethiannau ariannu Bae Caerdydd. Aelodau, rydym wedi clywed bod y sector yn elfen hanfodol o'n heconomi yng Nghymru, ac rydym wedi clywed sut y mae'r ddeddfwriaeth hon yn faich arno. Mae gennym gyfle i ddweud wrth y diwydiant ein bod yn cydsefyll gyda nhw. Aelodau, gwrthodwch y gwelliant a chefnogwch ein cynnig. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767125 332 En 2026-07-08T17:45:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=15302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=15302&l=cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767126 333 Cy 2026-07-08T17:45:28 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=15330&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=15330&l=en 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig heb ei ddiwygio? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Gwrthwynebu. Gohiriaf y bleidlais o dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.  The proposal is to agree the motion without amendment. Does any Member object? [Objection.] There is objection. I will therefore defer voting under this item until voting time.  16084 7 2026-07-08T13:30:00 767127 334 Cy 260708-7 7. Dadl Reform UK: Y sector twristiaeth 7. Reform UK Debate: The tourism sector I Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio. Voting deferred until voting time. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767129 335 Cy 2026-07-08T17:45:44 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=15346&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=15346&l=en 260708-8 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Rydyn ni'n dod nawr i'r cyfnod pleidleisio. Oni bai fod pum Aelod yn dymuno imi ganu'r gloch, symudaf yn syth i'r cyfnod pleidleisio. Na. Ocê, yn gyntaf, o dan eitem 6, dadl Aelodau: gwasanaethau offthalmoleg. Galwaf am bleidlais ar y cynnig a gyflwynwyd yn enw Gwyn Williams. Agorwch y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 75, ymatal 14, neb yn erbyn.  That brings us to voting time. Unless five Members wish for the bell to be rung, I will proceed directly to voting time. No. Okay, we will first vote on item 6, the Member debate on ophthalmology services. I call for a vote on the motion tabled in the name of Gwyn Williams. Open the vote. Close the vote. In favour 75, 14 abstentions and none against.  16084 7 2026-07-08T13:30:00 767130 336 En 2026-07-08T17:48:01 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=15483&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=15483&l=cy 260708-8 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw The motion is agreed.  Mae'r cynnig wedi'i dderbyn. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767131 337 Cy 260708-8 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time V Eitem 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv) - gwasanaethau offthalmoleg: O blaid: 75, Yn erbyn: 0, Ymatal: 14 Derbyniwyd y cynnig<div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.senedd.wales/VoteOutcome/16084/?#V7450">Cliciwch i weld canlyniad y bleidlais</a></div> Item 6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv) - ophthalmology services: For: 75, Against: 0, Abstain: 14 Motion has been agreed<div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.senedd.wales/VoteOutcome/16084/?#V7450">Click to see vote results</a></div> 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767132 338 Cy 2026-07-08T17:48:06 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=15488&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=15488&l=en 260708-8 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Felly, nawr rydyn ni'n mynd i'r pleidleisio ar eitem 7, dadl Reform UK. Galwaf am bleidlais ar y cynnig a gyflwynwyd yn enw Llŷr Powell. Os gwrthodir y cynnig, byddwn yn pleidleisio ar y gwelliant a gyflwynwyd i'r cynnig. Agorwch y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 38, does neb yn ymatal, yn erbyn 51. Mae'r cynnig wedi ei wrthod. We will now move to the votes under item 7, the Reform UK debate. I call for a vote on the motion tabled in the name of Llŷr Powell. If the proposal is not agreed, we will vote on the amendment tabled to the motion. Open the vote. Close the vote. In favour 38, there are no abstentions and there are 51 against. The motion is therefore not agreed.   16084 7 2026-07-08T13:30:00 767133 339 Cy 260708-8 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time V Eitem 7. Dadl Reform UK - y sector twristiaeth. Cynnig heb ei ddiwygio: O blaid: 38, Yn erbyn: 51, Ymatal: 0 Gwrthodwyd y cynnig<div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.senedd.wales/VoteOutcome/16084/?#V7451">Cliciwch i weld canlyniad y bleidlais</a></div> Item 7. Reform UK Debate - the tourism sector. Motion without amendment: For: 38, Against: 51, Abstain: 0 Motion has been rejected<div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.senedd.wales/VoteOutcome/16084/?#V7451">Click to see vote results</a></div> 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767134 340 Cy 2026-07-08T17:49:29 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=15571&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=15571&l=en 260708-8 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Felly, rydyn ni'n symud i welliant 1. Galwaf am bleidlais ar welliant 1 a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan. Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. O blaid 51, neb yn ymatal, yn erbyn 38. Mae gwelliant 1 wedi'i dderbyn. We will move to a vote on amendment 1. I call for a vote on amendment 1, tabled in the name of Heledd Fychan. Open the vote. Close the vote. In favour 51, no abstentions, and 38 against. Therefore, amendment 1 is agreed.  16084 7 2026-07-08T13:30:00 767135 341 Cy 2026-07-08T17:50:00 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=15602&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=15602&l=en 260708-8 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767136 342 Cy 260708-8 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time V Eitem 7. Dadl Reform UK - y sector twristiaeth. Gwelliant 1, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan: O blaid: 51, Yn erbyn: 38, Ymatal: 0 Derbyniwyd y gwelliant<div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.senedd.wales/VoteOutcome/16084/?#V7452">Cliciwch i weld canlyniad y bleidlais</a></div> Item 7. Reform UK Debate - the tourism sector. Amendment 1, tabled in the name of Heledd Fychan: For: 51, Against: 38, Abstain: 0 Amendment has been agreed<div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.senedd.wales/VoteOutcome/16084/?#V7452">Click to see vote results</a></div> 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767137 343 Cy 2026-07-08T17:50:27 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=15629&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=15629&l=en 260708-8 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Galwaf nawr am bleidlais ar y cynnig wedi'i ddiwygio. We will now move to a vote on the motion as amended.   16084 7 2026-07-08T13:30:00 767138 344 Cy 260708-8 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time C Cynnig NDM9284 fel y'i ddiwygiwyd: Cynnig bod y Senedd: 1. Yn cydnabod cyfraniad hanfodol y sector twristiaeth i economi Cymru, gan gefnogi dros 150,000 o swyddi yn uniongyrchol a chyfrannu at 5 y cant o werth ychwanegol gros Cymru. 2. Yn dathlu Cymru fel cyrchfan o'r radd flaenaf, sy'n croesawu ymwelwyr o bedwar ban y byd. 3. Yn croesawu cymorth gan Lywodraeth Cymru i’r sector twristiaeth drwy’r canlynol: a) hyrwyddo’r ardoll ymwelwyr fel dewis i awdurdodau lleol a all alluogi buddsoddiad newydd mewn twristiaeth leol; a b) cyflawni ymrwymiad y Llywodraeth i barhau i adolygu’r trothwy meddiannaeth 182 diwrnod ar gyfer busnesau hunanddarpar a chreu eithriadau clir a rhesymol lle na fyddai eiddo yn gymwys i gael ei drin fel cartref preifat. Motion NDM9284 as amended: To propose that the Senedd:  1. Recognises the vital contribution of the tourism sector to the Welsh economy, directly supporting more than 150,000 jobs and contributing to 5 per cent of Wales's gross value added.  2. Celebrates Wales as a world-class destination, welcoming visitors from across the globe.  3. Welcomes the Welsh Government’s support for the tourism sector by: a) promoting the visitor levy as a choice for local authorities, that can enable new investment into local tourism; and b) delivering the Government’s commitment to keep the 182-day occupancy threshold for self-catering business under review and create clear and reasonable exemptions where a property would not qualify as a private home. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767139 345 Cy 2026-07-08T17:50:38 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=15640&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=15640&l=en 260708-8 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. O blaid 51, neb yn ymatal, yn erbyn 38. Mae'r cynnig wedi'i ddiwygio wedi'i dderbyn. Open the vote. Close the vote. In favour 51, no abstentions, and there are 38 against. Therefore, the motion as amended is agreed.  16084 7 2026-07-08T13:30:00 767140 346 Cy 260708-8 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time V Eitem 7. Dadl Reform UK - y sector twristiaeth. Cynnig wedi’i ddiwygio: O blaid: 51, Yn erbyn: 38, Ymatal: 0 Derbyniwyd y cynnig fel y'i diwygiwyd<div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.senedd.wales/VoteOutcome/16084/?#V7453">Cliciwch i weld canlyniad y bleidlais</a></div> Item 7. Reform UK Debate - the tourism sector. Motion as amended: For: 51, Against: 38, Abstain: 0 Motion as amended has been agreed<div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.senedd.wales/VoteOutcome/16084/?#V7453">Click to see vote results</a></div> 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767141 347 Cy 2026-07-08T17:51:34 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=15696&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=15696&l=en 260708-8 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch, bawb.  Thank you, all. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767143 348 En 2026-07-08T17:51:47 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=15709&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=15709&l=cy 260708-9 9. Dadl Fer: Anghydraddoldebau iechyd ym meysydd glo de Cymru 9. Short Debate: Health inequalities in the south Wales coalfield C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw So, we now move to today's short debate. Could I ask Members who are leaving to do so quietly and calmly before we begin the debate? Felly, symudwn yn awr at y ddadl fer ar gyfer heddiw. A gaf i ofyn i'r Aelodau sy'n gadael wneud hynny'n dawel ac yn bwyllog cyn inni ddechrau'r ddadl? 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767144 349 Cy 2026-07-08T17:52:13 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=15735&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=15735&l=en 260708-9 9. Dadl Fer: Anghydraddoldebau iechyd ym meysydd glo de Cymru 9. Short Debate: Health inequalities in the south Wales coalfield C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch yn fawr. Symudwn yn awr at ddadl fer heddiw, a galwaf ar Matthew Jones i siarad am y pwnc a ddewiswyd ganddo. Thank you very much. We will move to this afternoon's short debate, and I call on Matthew Jones to speak to the topic that he has chosen. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767145 350 Cy 2026-07-08T17:52:23 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=15745&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=15745&l=en 260708-9 9. Dadl Fer: Anghydraddoldebau iechyd ym meysydd glo de Cymru 9. Short Debate: Health inequalities in the south Wales coalfield C 12151 12151 Matthew Jones AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12151 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12151 Jones, Matthew Diolch yn fawr iawn am y cyfle i drafod mater sydd yn hollbwysig i fi, sef yr anghydraddoldebau iechyd sy'n bodoli yn yr ardaloedd glo. Byddaf i’n rhoi munud o fy amser, a gobeithio mwy, i Sera Evans, yn dibynnu ar ba mor hir dwi'n parablu ymlaen. Mae'r angen i daclo'r anghydraddoldebau hyn yn ein cymunedau ni yn un o'r rhesymau blaenaf y penderfynais i sefyll fel Aelod o'r Senedd, ac rwy'n ddiolchgar iawn i'r Ymddiriedolaeth Adfywio Meysydd Glo am eu cefnogaeth wrth baratoi i'r ddadl hon. Thank you very much for the opportunity to discuss a matter that is hugely important to me, namely the health inequalities that exist in coalfield areas. I will give a minute of my time, hopefully more, to Sera Evans, depending on how long I go on for.  The need to tackle these inequalities in our communities is one of the main reasons that I decided to stand as a Member of the Senedd, and I'm grateful to the Coalfields Regeneration Trust for their support in preparing for this debate.  16084 7 2026-07-08T13:30:00 767147 351 En 2026-07-08T17:53:02 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=15784&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=15784&l=cy 260708-9 9. Dadl Fer: Anghydraddoldebau iechyd ym meysydd glo de Cymru 9. Short Debate: Health inequalities in the south Wales coalfield C 12151 12151 Matthew Jones AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12151 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12151 Jones, Matthew With a population of around 750,000, almost a quarter of Wales's population live in the south Wales coalfield areas, covering much of the Valleys, extending from Carmarthenshire in the west to Torfaen, the eastern valley. This area has been slower to recover from the decline of the coal industry than many other former coalfield areas in Britain. The former coalfield community in my constituency extends down from Blaenavon to Pontypool, with a population of almost 25,000. Pontypool, my bro fy mebyd, and communities across Torfaen are proud places with a strong history and identity. Post-industrial communities like these have yet to fully recover from Thatcher's de-industrialisation. Austerity has only made this worse. In this area, inequalities are clear to see. They're a living scar. To highlight some of the inequalities, I've seen data that compares the two council areas within my constituency. These comparisons are not intended to dismiss the very real challenges faced in Monmouthshire, but to illustrate the inequalities that exist between neighbouring communities. Cancer incidence in the Torfaen coalfield wards is higher than the rest of my constituency. Similarly, chronic conditions are 5 per cent more common in the Torfaen wards. Mental health conditions are present in a third of GP cases in the Torfaen wards. Premature deaths and long-term illness are much higher in Torfaen than in Monmouthshire. So too are personal independence payment and universal credit claimants. This makes the residents in Torfaen much more vulnerable to UK Government benefit changes. But every statistic represents a person who may be struggling to find work, or a family who may be struggling with the health of one or more of its members, a child going to school hungry. Gyda phoblogaeth o oddeutu 750,000, mae bron i chwarter poblogaeth Cymru yn byw yn ardaloedd maes glo de Cymru, sy'n cynnwys llawer o'r Cymoedd, ac yn ymestyn o sir Gaerfyrddin yn y gorllewin i Dorfaen, y cwm dwyreiniol. Mae'r ardal hon wedi bod yn arafach i adfer ar ôl dirywiad y diwydiant glo na llawer o ardaloedd yr hen feysydd glo eraill ym Mhrydain. Mae cymuned yr hen faes glo yn fy etholaeth i'n ymestyn i lawr o Flaenafon i Bont-y-pŵl, gyda phoblogaeth o bron i 25,000. Mae Pont-y-pŵl, bro fy mebyd, a chymunedau ar draws Torfaen yn lleoedd balch gyda hanes a hunaniaeth gref. Nid yw cymunedau ôl-ddiwydiannol fel y rhain wedi adfer yn llwyr eto ers dad-ddiwydiannu Thatcher. Mae cyni wedi gwaethygu hyn. Yn yr ardal hon, mae'r anghydraddoldebau yn amlwg. Maent yn graith fyw. I dynnu sylw at rai o'r anghydraddoldebau, rwyf wedi gweld data sy'n cymharu'r ddwy ardal gyngor yn fy etholaeth. Nid bwriad y cymariaethau hyn yw diystyru'r heriau gwirioneddol a wynebir yn sir Fynwy, ond dangos yr anghydraddoldebau sy'n bodoli rhwng cymunedau cyfagos. Mae nifer yr achosion o ganser yn wardiau'r maes glo yn Nhorfaen yn uwch nag yng ngweddill fy etholaeth. Yn yr un modd, mae cyflyrau cronig 5 y cant yn fwy cyffredin yn wardiau Torfaen. Mae cyflyrau iechyd meddwl yn bresennol mewn traean o achosion meddygon teulu yn wardiau Torfaen. Mae marwolaethau cyn pryd a salwch hirdymor yn llawer uwch yn Nhorfaen nag yn sir Fynwy. Felly hefyd y nifer o bobl sy'n hawlio taliadau annibyniaeth personol a chredyd cynhwysol. Mae hyn yn gwneud trigolion Torfaen yn llawer mwy agored i newidiadau Llywodraeth y DU i fudd-daliadau. Ond mae pob ystadegyn yn cynrychioli unigolyn a allai fod yn ei chael hi'n anodd dod o hyd i waith, neu deulu a allai fod yn ei chael hi'n anodd o ran iechyd un neu fwy o'i aelodau, plentyn sy'n mynd i'r ysgol yn llwglyd. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767124 352 En 2026-07-08T17:55:13 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=15915&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=15915&l=cy 260708-9 9. Dadl Fer: Anghydraddoldebau iechyd ym meysydd glo de Cymru 9. Short Debate: Health inequalities in the south Wales coalfield C 12151 12151 Matthew Jones AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12151 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12151 Jones, Matthew Two points that are particularly important to me, which have had a direct impact on my family, and I'd like to reflect on, are cancer and mental health. People in the most deprived communities are more likely to be diagnosed with cancer and significantly more likely to die from it. The evidence shows that lower screening uptake and wider social inequalities continue to drive these outcomes. In a previous life, I worked on a campaign to increase the uptake of screening for breast cancer in Wales. This need still remains. When it comes to mental health, the picture is not as clear because data is patchy at best, as we heard yesterday. What's more, official statistics don't encourage us to look at mental health through the lens of the former coalfield communities. But the evidence we do have points in a clear direction. A 2026 study, published in the Journal of Epidemiology and Community Health, found that people living in areas with a stronger history of coal mining in Wales reported poorer mental health than people living in non-coalfield areas. That link was strongest amongst the generations who lived through the decline of the coal industry, but it continues to shape mental health across generations today. I was proud to hear the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health yesterday outlining her commitment to improving mental health provision. We know that waiting lists for mental health services are too long, and third sector partners are playing a vital role in helping to alleviate some of these pressures, including places like Tidy Butt, a small community-based charity in Pontypool, which is providing counselling sessions to those who need support. I only wish that there were more opportunities for counselling, as we've lost too many people along the way, including in my own family. We know that health barriers do not stop at the clinic door or at the end of a waiting list. For many people, poor health is made harder by everything else going on around them: not having enough money, struggling to get to appointments, living in a home that is not suitable, feeling isolated, or simply not knowing where to turn. Take transport. In Blaenavon, people supported by the Coalfields Regeneration Trust have spoken about how difficult it can be when there is no community transport. For someone going to Velindre Cancer Centre for chemotherapy or radiotherapy, treatment can mean travelling up to five days a week for several weeks. If they rely on hospital transport, they can be picked up hours before their appointment and get home hours afterwards. And unless there's an approved clinical need, they may have to make that journey without a family member or a carer with them. For someone who is already exhausted, vulnerable and immunosuppressed, that's not a small thing. It affects their well-being, their quality of life, and sometimes even the choices they feel able to make about their treatment. This is what inequality looks like in practice. Where you live and what transport is available to you can shape your experience of cancer care. Housing is another example. The trust told me about someone they supported whose cancer treatment was put on hold because their housing was not suitable for safe treatment and recovery. In that case, the wrong home became a barrier to their healthcare. Then there's money and food. Another person supported by the Coalfields Regeneration Trust was going through cancer treatment when their household income fell because of their diagnosis. They were helped to secure a Macmillan grant, and emergency food support was arranged while longer term solutions were put in place. That kind of practical help can make a real difference. It can take away some of the pressures that are stopping people from focusing on their treatment and recovery. And I'd really like to invite the Minister to come and see some of this work that's happening. Finally, there's isolation. Often people feel anxious or overwhelmed after a diagnosis. That's especially true for people living alone, older people and those who do not have a strong support network around them. In those moments, practical help with benefits, transport, housing, money and social connection can make a real difference to someone's confidence and well-being.  There are so many more barriers that I could go into, but time is limited. I've not had the chance to talk about respiratory issues, for example, or the work that's happening as part of the Plaid Cymru Welsh Government's 100 days to improve funding of GP services, ensuring people have access to primary care when needed. But, one thing that does definitely needs mentioning is the economy. So many aspects in that vicious circle we've mentioned can be altered with an economic uplift. More local shops can make it easier for people to get those essentials, and cafes and pubs can all build communities. Local enterprise can play a key role in reducing inequalities. Coalfield areas do not lack enterprise. There are some fantastic local businesses based in Blaenavon, including a new fruit and veg shop, some amazing cafes and community enterprises, and, of course, Blaenafon Cheddar Company, which was crowned champion in the local food and drink category in the Welsh Countryside Alliance awards recently. These businesses and other entrepreneurs want to make a difference in their community. They must be supported to do so. Evidence tells us that former coalfield communities continue to face significant social, economic and health disadvantages. Lower employment, higher levels of economic inactivity linked to long-term sickness, poorer health outcomes and deeper concentrations of deprivation are not abstract policy terms, they are the lived reality of communities like those in Torfaen and across the south Wales coalfield. And, of course, not every challenge faced by former coalfield communities is unique to those communities. Poverty exists in rural Wales, in urban Wales and in communities right across the country, but what we see in the coalfield is a significant concentration of disadvantage, shaped both by present-day deprivation and by the long shadow of industrial decline. I'm so pleased that this Government has a focus on preventing ill health, because if we only intervene at the point of crisis, when somebody's already ill, already out of work, already in unsuitable housing, or already struggling to cope, then we're not tackling inequality at its root; we're simply managing its consequences. There are no quick fixes, but there is a place to start. We start by properly understanding the coalfield, its history, its strengths and the specific barriers its communities still face. We start by recognising that prevention cannot be a slogan; it has to mean shifting resources earlier, closer to communities and towards the conditions that keep people well in the first place. If we're serious about tackling inequality, then that preventative approach has to include extra effort in places where inequality is deepest. People are right to feel that they've been left behind. They're right to feel that the promises made to post-industrial communities have not always been matched by the investment, attention and ambition needed to change outcomes. Former coalfield communities do not need sympathy; they need fairness, focus and a Government willing to match the pride and resilience of those communities with the resources and long-term commitment they deserve. Diolch yn fawr. Dau bwynt sy'n arbennig o bwysig i mi, sydd wedi cael effaith uniongyrchol ar fy nheulu, ac yr hoffwn fyfyrio arnynt, yw canser ac iechyd meddwl. Mae pobl yn y cymunedau mwyaf difreintiedig yn fwy tebygol o gael diagnosis o ganser ac yn llawer mwy tebygol o farw ohono. Mae'r dystiolaeth yn dangos bod y niferoedd llai o bobl sy'n manteisio ar sgrinio ac anghydraddoldebau cymdeithasol ehangach yn parhau i yrru'r canlyniadau hyn. Mewn bywyd blaenorol, gweithiais ar ymgyrch i gynyddu'r niferoedd sy'n manteisio ar sgrinio am ganser y fron yng Nghymru. Mae'r angen hwn yn parhau. O ran iechyd meddwl, nid yw'r darlun mor glir am fod y data'n dameidiog ar y gorau, fel y clywsom ddoe. Yn fwy na hynny, nid yw ystadegau swyddogol yn ein hannog i edrych ar iechyd meddwl drwy lens cymunedau'r hen faes glo. Ond mae'r dystiolaeth sydd gennym yn pwyntio i gyfeiriad clir. Canfu astudiaeth yn 2026, a gyhoeddwyd yn y Journal of Epidemiology and Community Health, fod pobl sy'n byw mewn ardaloedd â hanes glofaol cryfach yng Nghymru yn nodi iechyd meddwl gwaeth na phobl sy'n byw mewn ardaloedd y tu allan i'r maes glo. Roedd y cysylltiad hwnnw gryfaf ymhlith y cenedlaethau a oroesodd ddirywiad y diwydiant glo, ond mae'n parhau i siapio iechyd meddwl ar draws y cenedlaethau heddiw. Roeddwn yn falch o glywed y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod yn amlinellu ei hymrwymiad ddoe i wella darpariaeth iechyd meddwl. Gwyddom fod rhestrau aros ar gyfer gwasanaethau iechyd meddwl yn rhy hir, ac mae partneriaid yn y trydydd sector yn chwarae rhan hanfodol yn helpu i leddfu rhywfaint o'r pwysau hwn, gan gynnwys pethau fel Tidy Butt, elusen gymunedol fach ym Mhont-y-pŵl sy'n darparu sesiynau cwnsela i'r rhai sydd angen cymorth. Hoffwn pe bai mwy o gyfleoedd ar gyfer cwnsela, gan ein bod wedi colli gormod o bobl ar hyd y daith, gan gynnwys yn fy nheulu fy hun. Gwyddom nad yw rhwystrau iechyd yn dod i ben wrth ddrws y clinig nac ar ben draw rhestr aros. I lawer o bobl, mae iechyd gwael yn cael ei waethygu gan bopeth arall sy'n digwydd o'u cwmpas: bod heb ddigon o arian, cael trafferth cyrraedd apwyntiadau, byw mewn cartref nad yw'n addas, teimlo'n ynysig, neu beidio â gwybod ble i droi. Cymerwch drafnidiaeth. Ym Mlaenafon, mae pobl a gefnogir gan Ymddiriedolaeth Adfywio’r Meysydd Glo wedi sôn am ba mor anodd y gall fod pan nad oes trafnidiaeth gymunedol. I rywun sy'n mynd i Ganolfan Ganser Felindre am gemotherapi neu radiotherapi, gall triniaeth olygu teithio hyd at bum niwrnod yr wythnos am sawl wythnos. Os ydynt yn dibynnu ar gludiant i'r ysbyty, mae'n bosibl y cânt eu codi oriau cyn eu hapwyntiad a chyrraedd adref oriau wedyn. Ac oni bai bod angen clinigol cymeradwy, efallai y bydd yn rhaid iddynt wneud y daith honno heb aelod o'r teulu neu ofalwr gyda nhw. I rywun sydd eisoes wedi ymlâdd, yn agored i niwed ac yn imiwnoataliedig, nid yw hynny'n beth bach. Mae'n effeithio ar eu lles, ansawdd eu bywyd, ac weithiau hyd yn oed ar y dewisiadau y teimlant y gallant eu gwneud am eu triniaeth. Dyma sut olwg sydd ar anghydraddoldeb yn ymarferol. Gall lle rydych chi'n byw a pha drafnidiaeth sydd ar gael i chi siapio eich profiad o ofal canser. Mae tai yn enghraifft arall. Dywedodd yr ymddiriedolaeth wrthyf am rywun roeddent yn eu cefnogi y gohiriwyd eu triniaeth canser am nad oedd eu cartref yn addas ar gyfer triniaeth ac adferiad diogel. Yn yr achos hwnnw, daeth y cartref anghywir yn rhwystr i'w gofal iechyd. Wedyn, mae arian a bwyd. Roedd unigolyn arall a gefnogwyd gan Ymddiriedolaeth Adfywio’r Meysydd Glo yn mynd drwy driniaeth canser pan ostyngodd incwm eu cartref oherwydd eu diagnosis. Cawsant gymorth i sicrhau grant Macmillan, a threfnwyd cymorth bwyd brys tra bod atebion tymor hwy'n cael eu rhoi ar waith. Gall cymorth ymarferol o'r fath wneud gwahaniaeth gwirioneddol. Gall gael gwared ar rywfaint o'r pwysau sy'n atal pobl rhag canolbwyntio ar eu triniaeth a'u hadferiad. A hoffwn wahodd y Gweinidog i ddod i weld peth o'r gwaith sy'n mynd rhagddo. Yn olaf, mae ynysigrwydd. Yn aml, mae pobl yn teimlo'n bryderus neu wedi'u llorio ar ôl diagnosis. Mae hynny'n arbennig o wir am bobl sy'n byw ar eu pen eu hunain, pobl hŷn a'r rheini nad oes ganddynt rwydwaith cymorth cryf o'u cwmpas. Ar yr adegau hynny, gall cymorth ymarferol gyda budd-daliadau, trafnidiaeth, tai, arian a chysylltiadau cymdeithasol wneud gwahaniaeth gwirioneddol i hyder a lles rhywun. Mae cymaint mwy o rwystrau y gallwn eu trafod, ond mae amser yn brin. Nid wyf wedi cael cyfle i siarad am broblemau anadlol, er enghraifft, na'r gwaith sy'n mynd rhagddo'n rhan o gynllun 100 diwrnod Llywodraeth Plaid Cymru i wella cyllid gwasanaethau meddygon teulu, gan sicrhau bod pobl yn gallu cael mynediad at ofal sylfaenol pan fo angen. Ond un peth y mae gwir angen ei grybwyll yw'r economi. Gellir newid cymaint o elfennau o'r cylch dieflig rydym wedi'i grybwyll drwy hybu'r economi. Gall mwy o siopau lleol ei gwneud yn haws i bobl gael gafael ar yr hanfodion hynny, a gall caffis a thafarndai adeiladu cymunedau. Gall mentrau lleol chwarae rhan allweddol yn lleihau anghydraddoldebau. Nid yw ardaloedd y maes glo'n brin o fenter. Mae busnesau lleol gwych ym Mlaenafon, yn cynnwys siop ffrwythau a llysiau newydd, caffis a mentrau cymunedol anhygoel, ac wrth gwrs, Cwmni Caws Cheddar Blaenafon, a goronwyd yn bencampwr yn y categori bwyd a diod lleol yng ngwobrau Cymreig y Gynghrair Cefn Gwlad yn ddiweddar. Mae'r busnesau hyn ac entrepreneuriaid eraill eisiau gwneud gwahaniaeth yn eu cymuned. Rhaid eu cefnogi i wneud hynny. Dywed tystiolaeth wrthym fod cymunedau'r hen faes glo yn parhau i wynebu anfanteision cymdeithasol, economaidd ac iechyd sylweddol. Nid termau polisi haniaethol yw cyflogaeth is, lefelau uwch o anweithgarwch economaidd sy'n gysylltiedig â salwch hirdymor, canlyniadau iechyd gwaeth a chrynodiadau dyfnach o amddifadedd, dyma realiti bywyd mewn cymunedau fel y rhai yn Nhorfaen ac ar draws maes glo de Cymru. Ac wrth gwrs, nid yw pob her y mae cymunedau'r hen faes glo yn ei hwynebu yn unigryw i'r cymunedau hynny. Mae tlodi'n bodoli yng nghefn gwlad Cymru, yn nhrefi a dinasoedd Cymru ac mewn cymunedau ledled y wlad, ond yr hyn a welwn yn y maes glo yw crynodiad sylweddol o anfantais, wedi'i siapio gan amddifadedd presennol a chan gysgod hir dirywiad diwydiannol. Rwyf mor falch fod y Llywodraeth hon yn canolbwyntio ar atal afiechyd, oherwydd os ydym ond yn ymyrryd mewn argyfwng, pan fydd rhywun eisoes yn sâl, eisoes allan o waith, eisoes mewn tai anaddas, neu eisoes yn ei chael hi'n anodd ymdopi, nid ydym yn mynd i'r afael ag anghydraddoldeb wrth ei wraidd; dim ond delio â'i ganlyniadau a wnawn. Nid oes atebion cyflym, ond mae lle i ddechrau. Rydym yn dechrau drwy ddeall y maes glo, ei hanes, ei gryfderau a'r rhwystrau penodol y mae ei gymunedau'n dal i'w hwynebu. Rydym yn dechrau drwy gydnabod na all atal fod yn slogan; rhaid iddo olygu darparu adnoddau'n gynharach, yn agosach at gymunedau a thuag at yr amodau sy'n cadw pobl yn iach yn y lle cyntaf. Os ydym o ddifrif ynglŷn â mynd i'r afael ag anghydraddoldeb, rhaid i'r dull ataliol hwnnw gynnwys ymdrech ychwanegol mewn mannau lle mae anghydraddoldeb ar ei waethaf. Mae pobl yn iawn i deimlo eu bod wedi cael eu gadael ar ôl. Maent yn iawn i deimlo nad yw cymunedau ôl-ddiwydiannol bob amser wedi cael y buddsoddiad, y sylw a'r uchelgais sy'n angenrheidiol i newid canlyniadau i wireddu'r addewidion a wnaed iddynt. Nid cydymdeimlad sydd ei angen ar gymunedau'r hen faes glo, ond tegwch, ffocws a Llywodraeth sy'n barod i roi'r adnoddau a'r ymrwymiad hirdymor y maent yn eu haeddu i gyd-fynd â balchder a gwydnwch y cymunedau hynny. Diolch yn fawr. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767146 353 En 2026-07-08T18:00:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=16202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=16202&l=cy 260708-9 9. Dadl Fer: Anghydraddoldebau iechyd ym meysydd glo de Cymru 9. Short Debate: Health inequalities in the south Wales coalfield C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767148 354 En 2026-07-08T18:04:18 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=16460&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=16460&l=cy 260708-9 9. Dadl Fer: Anghydraddoldebau iechyd ym meysydd glo de Cymru 9. Short Debate: Health inequalities in the south Wales coalfield C 330 330 Sera Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=330 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=330 Evans, Sera Can I thank Matthew for giving me a minute of his time today to speak in this debate? In a debate like this, it would be easy and entirely justified to dwell on the injustices of the past, but, while we must acknowledge that history, we also have a responsibility to look ahead. There is much that could be said, but, like Matthew, I want to focus on one aspect in particular, and it is one that Matthew has already mentioned, and it may seem a little left field, but that is the role of our town centres in supporting healthier, stronger communities. The insecurities of the post-mining economy in south Wales brought new health challenges, compounded by the degeneration of town centres that once fostered association and community, that once housed places that gave people connection and purpose. Communities have paid a high price as a result of their loss, reflected in rising levels of isolation and loneliness, as Matthew so eloquently mentioned, leading, inevitably, to poorer health outcomes. This is why the regeneration of our town centres is an economic question, but also, in part, a public health intervention. Some coalfield communities have managed to avoid the hollowing out of their town centres, and while not without their challenges, they're doing more than simply surviving. My home of Treorchy was recognised as the UK's High Street of the Year in 2020, and, awards aside, if we're serious about tackling health inequalities in our former coalfield communities, then surely we must also be serious about rebuilding the places that bring people together and restoring that culture of communal life that orbited the old industries, thereby combating loneliness and isolation. As Matthew said, again, there's plenty of local initiative and imagination, and I'm confident that our Government will provide the support to enable this generation to support improved health outcomes for our coalfield communities. Diolch. A gaf i ddiolch i Matthew am roi munud o'i amser i mi heddiw i siarad yn y ddadl hon? Mewn dadl fel hon, byddai'n hawdd ac yn gwbl gyfiawn i oedi ar anghyfiawnderau'r gorffennol, ond er bod yn rhaid inni gydnabod yr hanes hwnnw, mae gennym gyfrifoldeb i edrych ymlaen hefyd. Mae llawer y gellid ei ddweud, ond fel Matthew, rwyf am ganolbwyntio ar un agwedd yn benodol, ac mae'n un y mae Matthew eisoes wedi sôn amdani, ac efallai ei bod yn ymddangos ychydig yn annisgwyl, ond rôl ein canol trefi yn cefnogi cymunedau iachach a chryfach yw honno. Daeth ansicrwydd yr economi ôl-lofaol yn ne Cymru â heriau iechyd newydd yn ei sgil, wedi'u gwaethygu gan ddirywiad canol trefi a oedd unwaith yn meithrin cymdeithas a chymuned, a oedd unwaith yn gartref i leoedd a roddai ymdeimlad o gysylltiad a phwrpas i bobl. Mae cymunedau wedi talu pris uchel o ganlyniad i'w colli, wedi'i adlewyrchu mewn lefelau cynyddol o ynysigrwydd ac unigrwydd, fel y soniodd Matthew mor huawdl, gan arwain, yn anochel, at ganlyniadau iechyd gwael. Dyma pam y mae adfywio canol ein trefi yn gwestiwn economaidd, ond hefyd, yn rhannol, yn ymyrraeth iechyd cyhoeddus. Mae rhai o gymunedau'r maes glo wedi llwyddo i osgoi diberfeddu canol eu trefi, ac er nad ydynt heb eu heriau, maent yn gwneud mwy na dim ond goroesi. Cafodd fy nghartref, sef Treorci, ei chydnabod yn Stryd Fawr y Flwyddyn y DU yn 2020, ac ar wahân i wobrau, os ydym o ddifrif am fynd i'r afael ag anghydraddoldebau iechyd yng nghymunedau'r hen faes glo, yn sicr mae'n rhaid inni fod o ddifrif hefyd ynglŷn ag ailadeiladu'r lleoedd sy'n dod â phobl at ei gilydd ac adfer y diwylliant o fywyd cymunedol a oedd yn cylchdroi o gwmpas yr hen ddiwydiannau, gan oresgyn unigrwydd ac ynysigrwydd drwy hynny. Fel y dywedodd Matthew unwaith eto, mae digon o fenter a dychymyg yn lleol, ac rwy'n hyderus y bydd ein Llywodraeth yn darparu'r gefnogaeth i alluogi'r genhedlaeth hon i gefnogi canlyniadau iechyd gwell i gymunedau'r maes glo. Diolch. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767150 355 En 2026-07-08T18:05:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=16502&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=16502&l=cy 260708-9 9. Dadl Fer: Anghydraddoldebau iechyd ym meysydd glo de Cymru 9. Short Debate: Health inequalities in the south Wales coalfield C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767151 356 Cy 2026-07-08T18:06:33 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=16595&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=16595&l=en 260708-9 9. Dadl Fer: Anghydraddoldebau iechyd ym meysydd glo de Cymru 9. Short Debate: Health inequalities in the south Wales coalfield C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Galwaf ar y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol i ymateb i'r ddadl—Nerys Evans. I call on the Deputy Minister for Public and Preventative Health to reply to the debate—Nerys Evans. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767152 357 Cy 2026-07-08T18:06:40 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=16602&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=16602&l=en 260708-9 9. Dadl Fer: Anghydraddoldebau iechyd ym meysydd glo de Cymru 9. Short Debate: Health inequalities in the south Wales coalfield C 261 261 Nerys Evans AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=261 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=261 Deputy Minister for Public and Preventative Health Y Dirprwy Weinidog Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol Evans, Nerys Diolch, Lywydd. Dwi'n croesawu'r cyfle yn fawr i ymateb i'r ddadl yma er mwyn dangos pwysigrwydd y cymunedau glofaol i'r Llywodraeth yma, ein dealltwriaeth, fel Llywodraeth newydd, o'u hanghenion arbennig nhw, ac i amlinellu sut fyddwn ni'n cydnabod hynny ac yn gweithredu yn ystod y tymor yma. Dwi'n gwybod bod y materion yma'n bwysig iawn i'r Aelod, fel rŷn ni wedi clywed y prynhawn yma, a dwi'n diolch i'r Aelod am gyflwyno'r materion yma. Dwi'n edrych ymlaen at weithio gyda fe yn ystod y tymor i dynnu sylw at y materion sy'n wynebu ein cymunedau glofaol ac i weithredu i gau'r bwlch iechyd annerbyniol sy'n bodoli. Mae'n nodweddiadol hefyd mai dyma'r ail waith mewn pythefnos i ni drafod anghydraddoldebau iechyd. Mae hyn yn adlewyrchu'r pwysigrwydd mae'r Senedd newydd yma a'r Aelodau newydd yn rhoi i'r pwnc, sy'n galonogol iawn, ac mae'r pwysigrwydd hynny, wrth gwrs, wedi'i rannu gan y Llywodraeth ac rŷn ni'n ymfalchïo yn hynny. Dyma'r tro cyntaf i ni gael ffocws gwirioneddol ar iechyd ataliol mewn Llywodraeth. Ac fel rŷn ni wedi clywed gan Matthew, mae'r elfennau amrywiol yma sy'n plethu ar draws pob un maes portffolio yn sicrhau ein bod ni'n mynd i gael lens ataliol yn y penderfyniadau rŷn ni'n eu cymryd. Mae'n ffaith anghyfforddus, ond mae'n rhaid i ni dderbyn, yng Nghymru heddiw, fod lle mae person yn cael ei eni, ei fagu ac yn byw yn cael dylanwad dwfn ar ei iechyd, pa mor hir y gallan nhw ddisgwyl byw a faint o flynyddoedd o fyw mewn iechyd da. A does yna unman yn dangos y problemau yma sy'n cael eu hwynebu yn fwy na'n cymunedau ôl-lofaol. Thank you, Llywydd. I very much welcome the opportunity to respond to this debate, to emphasise how important our coalfield communities are to this Government, and the need for us, as a new Government, to understand their specific needs, as well as to outline how we will acknowledge this and act accordingly during this Senedd term. I know that these issues are very important to the Member, as we've heard this afternoon, and I thank him for presenting them today. And I look forward to working with him during this term to highlight the issues that our coalfield communities face and to act to bridge the unacceptable health gap that exists. It's also notable that this is the second time in a fortnight that we've discussed health inequalities. This reflects this subject's importance to the new Senedd and Members of the Senedd, which is hugely encouraging, and the importance of that is shared by this Government, and we take pride in that. This is the first time that we've truly focused on preventative healthcare in Government. And as we've heard from Matthew, these diverse elements that dovetail across every portfolio area ensure that we're going to have that preventative lens on the decisions that we make. It's an uncomfortable fact but one that we must accept that, in Wales today, where a person is born, where they're brought up and where they live has a deep influence on their health, on their life expectancy and how many years they can expect to live in good health. And nowhere demonstrates these health inequalities that we face more than our former mining communities. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767154 358 En 2026-07-08T18:08:41 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=16723&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=16723&l=cy 260708-9 9. Dadl Fer: Anghydraddoldebau iechyd ym meysydd glo de Cymru 9. Short Debate: Health inequalities in the south Wales coalfield C 261 261 Nerys Evans AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=261 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=261 Evans, Nerys From Blaenau Gwent, Torfaen and through to Merthyr, Rhondda Cynon Taf, Caerphilly, Neath Port Talbot, Swansea and part of Carmarthenshire, we see that families and communities that helped build modern Wales now experience social, economic, environmental and health challenges. These communities powered the industrial revolution and fuelled the prosperity of Wales and far beyond. They produced the coal and steel that helped shape modern Britain, and they built strong traditions of solidarity, resilience and community that remain a source of pride today. But our industrial heritage has left a legacy. The health inequalities that we see today are the result of long-term social and economic change. They have been shaped by our industrial past and by the decline of the industries on which many families and communities depended. The economic hardship, unemployment and underinvestment that followed are responsible for that legacy, affecting opportunities, well-being and health outcomes across generations. The inequalities we see today did not happen by chance; they are a result of political choices made over many years by previous Welsh Governments and successive Westminster Governments that failed to give enough priority to closing the gaps that our communities continue to face—gaps in wealth, gaps in opportunity and ultimately in health. Too many people have been held back by circumstances beyond their control, and those inequalities have been allowed to persist for far too long. This Government is determined to change that. We are committed to understanding the challenges that people face, tackling inequality wherever it exists and making fairness the foundation of everything we do. Ensuring that reducing health inequalities is embedded across every part of Government is my responsibility, because, as we've heard, improving health cannot be the job of the health service alone; it must be at the heart of every decision that we make. O Flaenau Gwent, Torfaen a thrwodd i Ferthyr Tudful, Rhondda Cynon Taf, Caerffili, Castell-nedd Port Talbot, Abertawe a rhan o sir Gaerfyrddin, gwelwn fod teuluoedd a chymunedau a helpodd i adeiladu'r Gymru fodern bellach yn profi heriau cymdeithasol, economaidd, amgylcheddol ac iechyd. Y cymunedau hyn a bwerodd y chwyldro diwydiannol ac a ysgogodd ffyniant Cymru ac ymhell y tu hwnt iddi. Fe wnaethant gynhyrchu'r glo a'r dur a helpodd i lunio'r Brydain fodern, ac fe wnaethant adeiladu traddodiadau cryf o undod, gwydnwch a chymuned sy'n parhau i fod yn destun balchder heddiw. Ond mae ein treftadaeth ddiwydiannol wedi gadael gwaddol. Mae'r anghydraddoldebau iechyd a welwn heddiw yn ganlyniad i newid cymdeithasol ac economaidd hirdymor. Cawsant eu ffurfio gan ein gorffennol diwydiannol a chan ddirywiad y diwydiannau y dibynnai llawer o deuluoedd a chymunedau arnynt. Y caledi economaidd, y diweithdra a'r tanfuddsoddiad a ddilynodd sy'n gyfrifol am y gwaddol hwnnw, gan effeithio ar gyfleoedd, lles a chanlyniadau iechyd ar draws y cenedlaethau. Nid yw'r anghydraddoldebau a welwn heddiw wedi digwydd ar hap; maent yn ganlyniad i ddewisiadau gwleidyddol a wnaed dros flynyddoedd lawer gan Lywodraethau blaenorol yng Nghymru a Llywodraethau olynol yn San Steffan a fethodd roi digon o flaenoriaeth i gau'r bylchau y mae ein cymunedau yn parhau i'w hwynebu—bylchau o ran cyfoeth, bylchau o ran cyfleoedd ac yn y pen draw o ran iechyd. Mae gormod o bobl wedi cael eu dal yn ôl gan amgylchiadau y tu hwnt i'w rheolaeth, ac mae'r anghydraddoldebau hynny wedi cael eu caniatáu i barhau am lawer gormod o amser. Mae'r Llywodraeth hon yn benderfynol o newid hynny. Rydym wedi ymrwymo i ddeall yr heriau y mae pobl yn eu hwynebu, i fynd i'r afael ag anghydraddoldeb lle bynnag y mae'n bodoli a gwneud tegwch yn sylfaen i bopeth a wnawn. Fy nghyfrifoldeb i yw sicrhau bod lleihau anghydraddoldebau iechyd wedi'i ymgorffori ym mhob rhan o'r Llywodraeth, oherwydd, fel y clywsom, ni all gwella iechyd fod yn waith i'r gwasanaeth iechyd yn unig; rhaid iddo fod wrth wraidd pob penderfyniad a wnawn. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767149 359 En 2026-07-08T18:10:25 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=16827&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=16827&l=cy 260708-9 9. Dadl Fer: Anghydraddoldebau iechyd ym meysydd glo de Cymru 9. Short Debate: Health inequalities in the south Wales coalfield C 261 261 Nerys Evans AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=261 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=261 Evans, Nerys Too many people in Wales can expect to spend far fewer years in good health than they should. In just a few years, healthy life expectancy has dropped by over two years for men, and two and a half years for women in Wales. This isn't a gradual change; it's a clear warning that the nation's health is getting worse. The challenge is particularly acute in the south Wales coalfields, where healthy life expectancy is below the Welsh average for both men and women. In Cwm Taf Morgannwg, girls can expect just 55 years of good health, and boys 56 years, which are the lowest figures in Wales. This is just simply not fair. It's about people spending longer periods of their lives living with illness, people losing their independence, families facing hardships and more pressures on our public services. In some of our most deprived communities, men live 18 years less in good health than those in the most affluent communities—18 years less in good health—and, for women, the gap is 19 years. That is the legacy that we are dealing with. The gaps that we see in healthy life expectancy are much more than about health alone. They tell a story about opportunity, economic security and whether people have access to the things that help prevent ill health and support healthy lives. That is why this Government speaks as one in our focus on prevention and promoting people's physical and mental health and well-being across everything the Welsh Government does, and why my role, the first of its kind in devolution, was created. If we want healthier populations, we must look beyond hospitals and GP surgeries. Health is fundamentally shaped by our homes, our schools, our workplaces and the strength of our communities. Action on poverty, housing, education and employment is also action on health. Tackling the root causes is essential if you want to reduce inequalities and help people live healthier lives for longer. We need to help individuals, families and communities across Wales to be their best. Our communities are strong and resilient. They are best placed to shape their futures. That is why this Government's commitment to prevention is also a commitment to fairness and empowering communities to build on their strengths, support local leadership and create a healthier, more prosperous future for generations to come. There are encouraging signs of change across the coalfields areas that we can learn from and we will build on. The Coalfields Regeneration Trust—about which I must declare an interest, as I used to work with them last year—who my colleague talked about earlier, provides a strong example of community-led change, supporting jobs, skills and community development in former mining areas, and helping communities build healthier and more prosperous futures. Their work in tackling health inequality is to be championed and built on. In Gwent, Wales's first Marmot region is bringing partners together to tackle the root causes of poor health through action on poverty, housing, employment and community well-being. This involves adopting public health expert Sir Michael Marmot's eight principles, which aim to eliminate unfair and avoidable differences in health, which can be caused by where people live, what kind of job they do and how they're treated in society. Places such as Torfaen have been at the forefront of this work, demonstrating how co-ordinated action across public services and communities can reduce inequalities and improve health outcomes. The Torfaen deal provides a clear example. Built around shared ambition for a fairer, healthier and more resilient borough, it brings together residents, public services and community partners to co-design solutions to local challenges, focusing on the things that most shape health. I've been lucky enough to meet the chief exec of Torfaen local authority, Stephen Vickers, who is a leader in this field, and I would urge everybody interested in the Marmot principles to meet him and to see the brilliant work that they're doing to embed reducing health inequalities across all decision making across that local authority, from planning to delivering of services to building resilient communities. Torfaen has recognised that health is created in our homes, in our schools, workplaces, neighbourhoods, and not just in our hospitals. It is exactly the kind of preventative, community-led approach that can help narrow inequalities and improve health outcomes for future generations. The Health Equity Wales initiative is helping accelerate this change, working in partnership with and learning lessons from local authorities, health boards and communities from across Cardiff, Denbighshire, Merthyr, Neath Port Talbot, Torfaen, Blaenau Gwent and RCT. Together, this growing number of partner organisations are committed to strengthening the ability of all places in Wales to act on health inequalities. Last month, I visited the Happy Healthy Blaenau Gwent initiative, where I saw first-hand the impact of a preventative approach through social prescribing. It was a powerful reminder that improving health is more than just treating illness. Initiatives like this can improve well-being, strengthening community connections, and, for some people, provide the first step towards building confidence and moving closer to employment. By listening to local people and building on local strengths, we can create healthier and fairer communities. Ultimately, our ambition is simple: to ensure that no community's future is determined by its past, and that places that contributed so much to Wales's prosperity are given every opportunity to share in Wales's future prosperity. The debate that we held two weeks ago about health inequalities in Cardiff was important because it reminded us that health inequalities remain a reality in modern Wales. Yet we can see something else: communities with enormous strength, deep resilience and a determination to build a better future. We owe it to those communities to untap the potential and build on our strength to spread prosperity to our coalfield communities and to all parts of Wales. Next week in the Siambr, I'll be setting out my priorities for public and preventative health in Wales. The challenge before us is not simply to treat illness more effectively, it is to create the conditions across Government for better health for all. Because good health should never depend on wealth. Because where someone is born should not determine how long they live. And because the gap between the healthiest and the least healthy communities in Wales is not inevitable. Gall gormod o bobl yng Nghymru ddisgwyl treulio llawer llai o flynyddoedd mewn iechyd da nag y dylent. Mewn ychydig flynyddoedd yn unig, mae disgwyliad oes iach wedi gostwng dros ddwy flynedd i ddynion, a dwy flynedd a hanner i fenywod yng Nghymru. Nid newid graddol yw hwn; mae'n rhybudd clir fod iechyd y genedl yn gwaethygu. Mae'r her yn arbennig o ddifrifol ym meysydd glo de Cymru, lle mae disgwyliad oes iach yn is na chyfartaledd Cymru i ddynion a menywod. Yng Nghwm Taf Morgannwg, gall merched ddisgwyl 55 mlynedd yn unig o iechyd da, a bechgyn 56 oed, sef y ffigurau isaf yng Nghymru. Nid yw hyn yn deg. Mae'n golygu bod pobl yn treulio cyfnodau hwy o'u bywydau'n byw gyda salwch, pobl yn colli eu hannibyniaeth, teuluoedd yn wynebu caledi a mwy o bwysau ar ein gwasanaethau cyhoeddus. Yn rhai o'n cymunedau mwyaf difreintiedig, mae dynion yn byw 18 mlynedd yn llai mewn iechyd da na'r rhai yn y cymunedau mwyaf cyfoethog—18 mlynedd yn llai mewn iechyd da—ac i fenywod, mae'r bwlch yn 19 mlynedd. Dyna'r gwaddol rydym yn delio ag ef. Mae'r bylchau a welwn mewn disgwyliad oes iach yn ymwneud â llawer mwy nag iechyd yn unig. Maent yn adrodd stori am gyfleoedd, diogelwch economaidd a mynediad i bobl at y pethau sy'n helpu i atal salwch a chefnogi bywydau iach. Dyna pam y mae'r Llywodraeth hon yn siarad fel un yn ein ffocws ar atal a hyrwyddo iechyd a lles corfforol a meddyliol pobl ar draws popeth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud, a pham y crëwyd fy rôl, y gyntaf o'i bath ers datganoli. Os ydym eisiau poblogaethau iachach, rhaid inni edrych y tu hwnt i ysbytai a meddygfeydd meddygon teulu. Caiff iechyd ei siapio'n sylfaenol gan ein cartrefi, ein hysgolion, ein gweithleoedd a chryfder ein cymunedau. Mae gweithredu ar dlodi, tai, addysg a chyflogaeth hefyd yn weithredu ar iechyd. Mae mynd i'r afael â'r achosion sylfaenol yn hanfodol os ydych chi am leihau anghydraddoldebau a helpu pobl i fyw bywydau iachach am fwy o amser. Mae angen inni helpu unigolion, teuluoedd a chymunedau ledled Cymru i fod y gorau y gallant fod. Mae ein cymunedau'n gryf ac yn wydn. Maent yn y sefyllfa orau i siapio eu dyfodol. Dyna pam y mae ymrwymiad y Llywodraeth hon i atal hefyd yn ymrwymiad i degwch a grymuso cymunedau i adeiladu ar eu cryfderau, cefnogi arweinyddiaeth leol a chreu dyfodol iachach, mwy ffyniannus ar gyfer cenedlaethau i ddod. Ceir arwyddion calonogol o newid ar draws ardaloedd y maes glo y gallwn ddysgu ohonynt ac adeiladu arnynt. Mae Ymddiriedolaeth Adfywio'r Meysydd Glo—rhaid imi ddatgan buddiant yn ei chylch, gan fy mod i'n arfer gweithio gyda nhw y llynedd—y soniodd fy nghyd-Aelod amdani'n gynharach, yn enghraifft gref o newid a arweinir gan y gymuned, gan gefnogi swyddi, sgiliau a datblygu cymunedol yn yr hen ardaloedd glofaol, a helpu cymunedau i adeiladu dyfodol iachach a mwy ffyniannus. Dylid hyrwyddo eu gwaith ar fynd i'r afael ag anghydraddoldeb iechyd ac adeiladu arno. Yng Ngwent, mae rhanbarth Marmot cyntaf Cymru yn dod â phartneriaid at ei gilydd i fynd i'r afael ag achosion sylfaenol iechyd gwael drwy weithredu ar dlodi, tai, cyflogaeth a lles cymunedol. Mae hyn yn golygu mabwysiadu wyth egwyddor yr arbenigwr ar iechyd cyhoeddus Syr Michael Marmot, gyda'r nod o ddileu gwahaniaethau annheg ac osgoadwy mewn iechyd, a allai gael eu hachosi gan ble y mae pobl yn byw, pa fath o swydd y maent yn ei gwneud a sut y cânt eu trin mewn cymdeithas. Mae lleoedd fel Torfaen wedi bod ar flaen y gad yn y gwaith hwn, gan ddangos sut y gall gweithredu cydgysylltiedig ar draws gwasanaethau cyhoeddus a chymunedau leihau anghydraddoldebau a gwella canlyniadau iechyd. Mae bargen Torfaen yn enghraifft glir. Wedi'i hadeiladu o amgylch uchelgais ar y cyd i weld bwrdeistref decach, iachach a mwy gwydn, daw â thrigolion, gwasanaethau cyhoeddus a phartneriaid cymunedol at ei gilydd i gydgynllunio atebion i heriau lleol, gan ganolbwyntio ar y pethau sy'n siapio iechyd fwyaf. Rwyf wedi bod yn ddigon ffodus i gyfarfod â phrif weithredwr awdurdod lleol Torfaen, Stephen Vickers, sy'n arweinydd yn y maes hwn, ac rwy'n annog pawb sydd â diddordeb yn egwyddorion Marmot i gyfarfod ag ef ac i weld y gwaith gwych y maent yn ei wneud ar ymgorffori lleihau anghydraddoldebau iechyd ar draws yr holl benderfyniadau yn yr awdurdod lleol hwnnw, o gynllunio i ddarparu gwasanaethau i adeiladu cymunedau gwydn. Mae Torfaen wedi cydnabod bod iechyd yn cael ei greu yn ein cartrefi, yn ein hysgolion, ein gweithleoedd, ein cymdogaethau, ac nid yn ein hysbytai yn unig. Dyma'r union fath o ddull ataliol wedi'i arwain gan y gymuned a all helpu i leihau anghydraddoldebau a gwella canlyniadau iechyd ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol. Mae menter Tegwch Iechyd Cymru yn helpu i gyflymu'r newid hwn, gan ddysgu oddi wrth, a gweithio mewn partneriaeth ag awdurdodau lleol, byrddau iechyd a chymunedau o bob rhan o Gaerdydd, sir Ddinbych, Merthyr Tudful, Castell-nedd Port Talbot, Torfaen, Blaenau Gwent a RhCT. Gyda'i gilydd, mae'r nifer cynyddol hwn o sefydliadau partner wedi ymrwymo i gryfhau gallu pob man yng Nghymru i weithredu ar anghydraddoldebau iechyd. Fis diwethaf, ymwelais â menter Blaenau Gwent Hapus Iach, lle gwelais drosof fy hun effaith dull ataliol drwy bresgripsiynu cymdeithasol. Roedd yn atgoffa'n bwerus fod gwella iechyd yn fwy na thrin salwch yn unig. Gall mentrau fel hyn wella llesiant, cryfhau cysylltiadau cymunedol, ac i rai pobl, gall ddarparu'r cam cyntaf tuag at adeiladu hyder a symud yn agosach at gyflogaeth. Drwy wrando ar bobl leol ac adeiladu ar gryfderau lleol, gallwn greu cymunedau iachach a thecach. Yn y pen draw, mae ein huchelgais yn syml: sicrhau nad yw dyfodol unrhyw gymuned yn cael ei bennu gan ei gorffennol, a bod lleoedd a gyfrannodd gymaint at ffyniant Cymru'n cael pob cyfle i rannu yn ffyniant Cymru yn y dyfodol. Roedd y ddadl a gafwyd bythefnos yn ôl am anghydraddoldebau iechyd yng Nghaerdydd yn bwysig am ei bod yn ein hatgoffa bod anghydraddoldebau iechyd yn parhau i fod yn realiti yn y Gymru fodern. Ond gallwn weld rhywbeth arall: cymunedau gyda chryfder enfawr, gwydnwch dwfn a phenderfyniad i adeiladu dyfodol gwell. Ein dyletswydd i'r cymunedau hynny yw rhyddhau'r potensial ac adeiladu ar ein cryfder i ledaenu ffyniant i gymunedau'r maes glo ac i bob rhan o Gymru. Yr wythnos nesaf yn y Siambr, byddaf yn nodi fy mlaenoriaethau ar gyfer iechyd cyhoeddus ac ataliol yng Nghymru. Nid trin salwch yn fwy effeithiol yn unig yw'r her sydd o'n blaenau, ond creu'r amodau ar draws y Llywodraeth ar gyfer gwell iechyd i bawb. Oherwydd ni ddylai iechyd da byth ddibynnu ar gyfoeth. Oherwydd ni ddylai lle caiff rhywun ei eni benderfynu pa mor hir y maent yn byw. Ac oherwydd nad yw'r bwlch rhwng y cymunedau iachaf a'r cymunedau lleiaf iach yng Nghymru yn anochel. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767153 360 En 2026-07-08T18:15:00 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=17102&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=17102&l=cy 260708-9 9. Dadl Fer: Anghydraddoldebau iechyd ym meysydd glo de Cymru 9. Short Debate: Health inequalities in the south Wales coalfield C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767157 361 En 2026-07-08T18:18:13 http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=17295&l=en http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=17295&l=cy 260708-9 9. Dadl Fer: Anghydraddoldebau iechyd ym meysydd glo de Cymru 9. Short Debate: Health inequalities in the south Wales coalfield C 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767155 362 Cy 2026-07-08T18:17:25 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=17247&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=17247&l=en 260708-9 9. Dadl Fer: Anghydraddoldebau iechyd ym meysydd glo de Cymru 9. Short Debate: Health inequalities in the south Wales coalfield C 261 261 Nerys Evans AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=261 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=261 Evans, Nerys Mae'r Llywodraeth hon wedi ymrwymo i fynd i'r afael â'r pethau sylfaenol sy'n achosi iechyd gwael, mynd i'r afael ag anghydraddoldebau ble bynnag maen nhw'n codi, a gwneud yn siŵr bod ein gwaith atal yn ganolog i'r gwaith yna mewn Llywodraeth, fel y gallwn ni adeiladu Cymru lle mae pawb yn ein cymunedau glofaol neu unrhyw le arall yng Nghymru yn cael cyfle i fyw yn hirach ac yn iachach. Hoffwn ddiolch i'r Aelod am ddod â'r ddadl yma heddiw. Does dim dowt dy fod ti'n mynd i fod yn gynrychiolydd cryf ac angerddol i dy gymunedau. Mi fyddwn i'n hapus iawn i ymweld â'r prosiectau rwyt ti wedi sôn amdanynt. Dyna yw ein huchelgais ni fel Llywodraeth, a dyma'r gwaith rŷn ni'n benderfynol o'i wneud. Diolch yn fawr. This Government is committed to tackling the fundamental causes of ill health, to tackling inequalities wherever they arise, and to ensuring that the preventative approach is central to the Government's work, so that we can build a Wales where everyone in our communities or anywhere else in Wales can have the opportunity to live a longer and healthier life. I'd like to thank the Member for bringing forward this debate today. There's no doubt that you're going to be a strong and passionate representative of your communities. I would be very happy to visit the projects that you've mentioned. That is our ambition as a Government, and that's the task that we are determined to accomplish. Thank you.  16084 7 2026-07-08T13:30:00 767156 363 Cy 2026-07-08T18:18:12 http://www.senedd.tv/cy/16084?startPos=17294&l=cy http://www.senedd.tv/en/16084?startPos=17294&l=en 260708-9 9. Dadl Fer: Anghydraddoldebau iechyd ym meysydd glo de Cymru 9. Short Debate: Health inequalities in the south Wales coalfield C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch, Ddirprwy Weinidog. Daw hynny â thrafodion heddiw i ben. Diolch, bawb. Thank you, Deputy Minister. That brings today's proceedings to a close. Thank you all. 16084 7 2026-07-08T13:30:00 767158 364 Cy 260708-9 9. Dadl Fer: Anghydraddoldebau iechyd ym meysydd glo de Cymru 9. Short Debate: Health inequalities in the south Wales coalfield I Daeth y cyfarfod i ben am 18:18. The meeting ended at 18:18.