16083 7 2026-07-07T13:30:02 766321 0 Cy 2026-07-07T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=-48597&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=-48597&l=en 260707-0 C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 767300 1 Cy 260707-0 I Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny. Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant wrth gyflwyno’r busnes. In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches. [R] indicates that the Member has declared an interest when tabling the business. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766322 2 Cy 260707-0 I Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Huw Irranca-Davies) yn y Gadair.  The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Huw Irranca-Davies) in the Chair. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766324 3 Cy 2026-07-07T13:30:02 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=5&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=5&l=en 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Prynhawn da, bawb. Cwestiynau nawr i'r Prif Weinidog. Cwestiwn 1, Carrie Harper.  Good afternoon. We'll move now to questions to the First Minister. Question 1, Carrie Harper.  16083 7 2026-07-07T13:30:02 766325 4 Cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Cais Wrecsam i fod yn Ddinas Diwylliant Wrexham's Bid for City of Culture 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766326 5 Cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 278 278 Carrie Harper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=278 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=278 Harper, Carrie 1. Pa gefnogaeth y mae Llywodraeth Cymru yn ei rhoi ar gyfer cais Wrecsam i fod yn ddinas diwylliant? OQ64321 1. What support is the Welsh Government providing for Wrexham’s bid for city of culture? OQ64321 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766327 6 En 2026-07-07T13:30:16 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=19&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=19&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Prynhawn da. The Welsh Government is working closely with Wrexham County Borough Council and the Wrexham bid team. We recognise the economic, cultural and societal benefits the City of Culture status can bring, and on top of the £60,000 allocated in 2026-27 towards supporting the application development, we're taking a cross-Government approach, getting behind the bid, before Wrexham submits its full application by 10 August. Prynhawn da. Mae Llywodraeth Cymru yn gweithio'n agos gyda Chyngor Bwrdeistref Sirol Wrecsam a thîm cais Wrecsam. Rydyn ni'n cydnabod y manteision economaidd, diwylliannol a chymdeithasol y gall statws Dinas Diwylliant eu cynnig, ac yn ychwanegol at y £60,000 a ddyrannwyd yn 2026-27 tuag at gefnogi'r gwaith o ddatblygu'r cais, rydyn ni'n mabwysiadu dull trawslywodraethol, gan gefnogi'r cais, cyn i Wrecsam gyflwyno ei chais llawn erbyn 10 Awst. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766328 7 En 2026-07-07T13:30:41 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=44&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=44&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 278 278 Carrie Harper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=278 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=278 Harper, Carrie Diolch yn fawr iawn. Wrexham has an extraordinary story to tell, from our industrial heritage and culture to our vibrant arts scene, football club, communities and the Welsh language. We have everything needed to deliver a city of culture that belongs to the whole of Wales. Winning this bid would bring significant economic benefits, as it has for previous winners, and leave a lasting cultural legacy for local people. I was, therefore, very disappointed to see the leader of Labour in Wales issuing a press release suggesting Plaid Cymru had not supported Wrexham's bid last week. That simply isn't true and, quite frankly, was a rather petty attempt to generate a headline. Plaid Cymru has consistently backed this bid, and the Welsh Government allocated £60,000 in 2026-27 to support the development of the application, because we all want to see Wrexham succeed. In fact, one of the first things that we did, as new MSs for Flint Wrexham, was to arrange a showcase for the bid here in September. Will the First Minister join me in putting politics to one side, reaffirm the Welsh Government's full support for Wrexham's culture bid, and work with us to bring this opportunity home for both Wrexham and north Wales? Diolch yn fawr. Diolch yn fawr iawn. Mae gan Wrecsam stori anhygoel i'w hadrodd, o'n treftadaeth ddiwylliannol a'n diwylliant i'n sîn gelfyddydol fywiog, clwb pêl-droed, cymunedau a'r Gymraeg. Mae gennym ni bopeth sydd ei angen arnon ni i fod yn ddinas ddiwylliant sy'n perthyn i Gymru gyfan. Byddai ennill y cais hwn yn dod â buddion economaidd sylweddol, fel y mae wedi'i wneud i enillwyr blaenorol, ac yn gadael etifeddiaeth ddiwylliannol barhaol i bobl leol. Roeddwn i, felly, yn siomedig iawn o weld arweinydd Llafur yng Nghymru yn cyhoeddi datganiad i'r wasg yn awgrymu nad oedd Plaid Cymru wedi cefnogi cais Wrecsam yr wythnos diwethaf. Dydy hynny ddim yn wir ac, a bod yn onest, roedd yn ymgais eithaf dibwys i greu pennawd. Mae Plaid Cymru wedi cefnogi'r cais hwn yn gyson, a dyrannodd Llywodraeth Cymru £60,000 yn 2026-27 i gefnogi'r gwaith o ddatblygu'r cais, oherwydd rydyn ni i gyd eisiau gweld Wrecsam yn llwyddo. Yn wir, un o'r pethau cyntaf y gwnaethon ni, fel Aelodau newydd o'r Senedd dros Fflint Wrecsam, oedd trefnu arddangosfa ar gyfer y cais hwn ym mis Medi. A wnaiff y Prif Weinidog ymuno â mi i roi gwleidyddiaeth o'r neilltu, ailddatgan cefnogaeth lawn Llywodraeth Cymru i gais diwylliant Wrecsam, a gweithio gyda ni i wireddu'r cyfle hwn i Wrecsam a'r gogledd? Diolch yn fawr. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766329 8 En 2026-07-07T13:31:59 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=122&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=122&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Absolutely. And I thank the Member and her colleagues in Wrexham for putting up such a strong effort behind that wonderful bid. The Member has always promoted all the Wrexham has to offer, and what Wrexham offers in terms of this city of culture bid is quite significant. But she makes a very important point. Yes, this is for the local benefits that will derive from it, but it very much is a bid that should feel as if it belongs to all of us—all of us from the north of Wales and all of us throughout the country. Officials have been actively engaged in the past few weeks, supporting the bid, and, yes, this Government will do all we can to support in the build-up to, as I say, the application going in fully on 10 August.  Yn bendant. A hoffwn ddiolch i'r Aelod a'i chyd-Aelodau yn Wrecsam am yr ymdrech gref maen nhw wedi'i rhoi i mewn i'r cais gwych hwnnw. Mae'r Aelod bob amser wedi hyrwyddo popeth sydd gan Wrecsam i'w gynnig, ac mae'r hyn y mae Wrecsam yn ei gynnig o ran y cais hwn am ddinas ddiwylliant yn eithaf sylweddol. Ond mae hi'n gwneud pwynt pwysig iawn. Ydy, mae hyn ar gyfer y manteision lleol a fydd yn deillio ohono, ond mae'n gais a ddylai deimlo fel petai'n perthyn i bob un ohonon ni—pob un ohonon ni o'r gogledd a phob un ohonon ni ledled y wlad. Mae swyddogion wedi bod wrthi'n cefnogi'r cais yn ystod yr wythnosau diwethaf, a, bydd, fe fydd y Llywodraeth hon yn gwneud popeth o fewn ein gallu i gefnogi cyn i'r cais gael ei gyflwyno'n llawn ar 10 Awst, fel y dywedais.  16083 7 2026-07-07T13:30:02 766331 9 En 2026-07-07T13:32:45 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=168&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=168&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12185 12185 Cristiana Emsley AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12185 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12185 Emsley, Cristiana First Minister, as someone who chose to make Wrexham my home, I know first-hand the pride our communities take in our city's heritage and identity. A successful city of culture bid should leave a lasting legacy, not just a year of celebrations. What commitments can the Welsh Government make today to ensure that Wrexham's bid delivers long-term investment, supports local businesses, creates sustainable opportunities for young people, and leaves a cultural and economic legacy that continues long after 2029? Brif Weinidog, fel rhywun a ddewisodd Wrecsam i fod yn gartref i mi, rwy'n gwybod o brofiad y balchder sydd gan ein cymunedau yn nhreftadaeth a hunaniaeth ein dinas. Dylai cais llwyddiannus i fod yn ddinas ddiwylliant adael etifeddiaeth barhaol, nid dim ond blwyddyn o ddathliadau. Pa ymrwymiadau y gall Llywodraeth Cymru eu gwneud heddiw i sicrhau bod cais Wrecsam yn sicrhau buddsoddiad hirdymor, yn cefnogi busnesau lleol, yn creu cyfleoedd cynaliadwy i bobl ifanc, ac yn gadael etifeddiaeth economaidd a diwylliannol sy'n parhau ymhell ar ôl 2029? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766333 10 En 2026-07-07T13:33:22 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=205&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=205&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I think the Member is absolutely right. Yesterday, we were looking ahead to a year until the Tour de France comes to Wales. And it's not just looking forward to that one day; it's about the legacy that comes from that. It's exactly the same with the city of culture. And, yes, hoping that Wrexham lands this, but it's about what it lands Wrexham for many years to come, hopefully. I think we were looking at the figures for Coventry. I think the UK City of Culture there helped to generate more than £183 million for the local economy. So, just in pure financial terms, this can bring real benefits. But it's not just the financial; it's the societal, as I say. It's the bringing of communities together, something that Wrexham has shown it is very, very good at doing anyway, building around the amazing success of its football team in recent years. But, as I say, the Government will do all we can to make sure that everything is lined up to make it as strong a bid as possible by the time it's tabled in early August. Rwy'n credu bod yr Aelod yn hollol gywir. Ddoe, roedden ni'n edrych ymlaen at flwyddyn nes i'r Tour de France ddod i Gymru. Ac nid dim ond edrych ymlaen at yr un diwrnod hwnnw; mae'n ymwneud â'r etifeddiaeth sy'n dod o hynny. Mae hi yn union yr un peth gyda'r ddinas ddiwylliant. Ac, ie, gobeithio y bydd Wrecsam yn llwyddiannus, ond mae'n ymwneud â'r hyn y bydd yn ei gyflawni i Wrecsam am flynyddoedd lawer i ddod, gobeithio. Roedden ni'n edrych ar y ffigurau ar gyfer Coventry, rwy'n credu. Rwy'n credu bod Dinas Diwylliant y DU yn y fan yna wedi helpu i gynhyrchu mwy na £183 miliwn i'r economi leol. Felly, dim ond mewn termau ariannol, gall hyn ddod â manteision gwirioneddol. Ond mae'n ymwneud â'r ochr gymdeithasol yn ogystal â'r ochr ariannol, fel y dywedais. Mae'n dod â chymunedau at ei gilydd, rhywbeth y mae Wrecsam wedi dangos ei bod yn ei wneud yn arbennig o dda beth bynnag, gan ddatblygu o amgylch llwyddiant anhygoel ei thîm pêl-droed yn y blynyddoedd diwethaf. Ond, fel y dywedais, bydd y Llywodraeth yn gwneud popeth o fewn ein gallu i wneud yn siŵr bod popeth yn barod i sicrhau bod y cais mor gryf â phosibl erbyn iddo gael ei gyflwyno ddechrau mis Awst. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766341 11 En 2026-07-07T13:34:18 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=261&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=261&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 8734 8734 Sam Rowlands AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8734 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8734 Rowlands, Sam I'm grateful to the Member for raising the question in this place, First Minister. You'll know that, on these benches, there's been strong and consistent support for the city of culture bid in Wrexham. And you'll also recognise the role that businesses, and particularly the small, independent businesses, will play if successful in this bid. They will be at the heart of ensuring that there's a great welcome for people to showcase all that Wrexham has to offer. So, I wonder if you could share how you think the Welsh Government could support those small and independent businesses, if this bid is successful, to make the most of this opportunity, and make sure they have the support they need to be able to see economic success off the back of this, if successful.  Rwy'n ddiolchgar i'r Aelod am godi'r cwestiwn yn y lle hwn, Brif Weinidog. Byddwch chi'n gwybod bod cefnogaeth gref a chyson wedi bod ar y meinciau hyn i'r cais i ddod yn ddinas ddiwylliant yn Wrecsam. Ac fe fyddwch chi hefyd yn cydnabod y rôl y bydd busnesau, ac yn enwedig y busnesau bach, annibynnol, yn ei chwarae os bydd y cais hwn yn llwyddiannus. Byddan nhw wrth wraidd sicrhau bod yna groeso mawr i bobl arddangos popeth sydd gan Wrecsam i'w gynnig. Felly, tybed a allwch chi rannu sut y gallai Llywodraeth Cymru gefnogi'r busnesau bach ac annibynnol hynny, yn eich barn chi, os yw'r cais hwn yn llwyddiannus, i wneud y mwyaf o'r cyfle hwn, a sicrhau bod ganddyn nhw'r gefnogaeth sydd ei hangen arnyn nhw i allu profi llwyddiant economaidd yn sgil hyn, os yw'n llwyddiannus.  16083 7 2026-07-07T13:30:02 766348 12 En 2026-07-07T13:34:57 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=300&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=300&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun The Member is right that it's important that this is built across party-political divides. We need everybody to get behind this and show that there's real momentum politically and within the community for this bid to become a success. We can look at the things that the Government is doing to support small businesses in general: the town-centre taskforce, which we hope will bring benefits to Wrexham, as in towns the length and breadth of Wales; we can look at the new development agency and its specific remit, which will be to help small, indigenous businesses grow. What we have around a bid like this is just a real opportunity, a one-off opportunity, for somewhere like Wrexham to build a dynamism around the economy in the town, to build real impetus and momentum around this, coming together with those Government initiatives. What we want to do is make sure that we align everything behind small businesses in Wrexham, to make the most of the opportunities that will come with this. Mae'r Aelod yn gywir ei bod hi'n bwysig bod hyn yn cael ei ddatblygu ar draws rhaniadau pleidiau gwleidyddol. Mae angen i bawb gefnogi hyn a dangos bod yna fomentwm go iawn yn wleidyddol ac o fewn y gymuned i'r cais hwn fod yn llwyddiannus. Gallwn ni edrych ar y pethau y mae'r Llywodraeth yn eu gwneud i gefnogi busnesau bach yn gyffredinol: y tasglu canol trefi, yr ydym yn gobeithio y bydd yn dod â manteision i Wrecsam, fel mewn trefi ar hyd a lled Cymru; gallwn ni edrych ar yr asiantaeth datblygu newydd a'i chylch gwaith penodol, sef helpu busnesau bach, cynhenid i dyfu. Yr hyn sydd gennym ni o amgylch cais fel hyn yw cyfle gwirioneddol, cyfle untro, i rywle fel Wrecsam ddatblygu dynamiaeth o amgylch yr economi yn y dref, i ddatblygu ysgogiad a momentwm gwirioneddol o amgylch hyn, gan ddod ynghyd â'r mentrau hynny gan y Llywodraeth. Yr hyn rydyn ni eisiau ei wneud yw sicrhau ein bod yn alinio popeth y tu ôl i fusnesau bach yn Wrecsam er mwyn gwneud y mwyaf o'r cyfleoedd a ddaw yn sgil hyn. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766330 13 En 2026-07-07T13:35:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=303&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=303&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766336 14 Cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Ariannu Llywodraeth Leol Local Government Funding 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766337 15 Cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 12183 12183 Tom Montgomery AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12183 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12183 Montomery, Tom 2. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau bod cynghorau lleol yn cael eu hariannu'n ddigonol? OQ64330 2. What steps is the Welsh Government taking to ensure that local councils are adequately funded? OQ64330 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766338 16 En 2026-07-07T13:36:06 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=369&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=369&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun We recognise the financial pressures faced by local government. That's why I'm proud that we secured an additional £112.8 million for local government in the 2026-27 budget. That meant every authority received an increase of at least 4 per cent. We will consider future funding in-year and for 2027-28 as part of normal budget planning. Rydyn ni'n cydnabod y pwysau ariannol sy'n wynebu llywodraeth leol. Dyna pam fy mod i'n falch ein bod ni wedi sicrhau £112.8 miliwn ychwanegol ar gyfer llywodraeth leol yng nghyllideb 2026-27. Roedd hynny'n golygu bod pob awdurdod wedi cael cynnydd o 4 y cant o leiaf. Byddwn ni'n ystyried cyllid yn y dyfodol yn ystod y flwyddyn ac ar gyfer 2027-28 fel rhan o'r gwaith arferol o gynllunio'r gyllideb. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766345 17 En 2026-07-07T13:36:28 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=391&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=391&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12183 12183 Tom Montgomery AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12183 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12183 Montomery, Tom Thank you, First Minister. During my time as a councillor, I was increasingly alarmed by the rate of borrowing and associated costs with borrowing that local councils were taking on across Wales. In recent years, borrowing by local councils has increased by more than £400 million and, right now, local councils in Wales are carrying more than £6.4 billion in debts. This growth is made all the more alarming when you consider the costs associated with financing that debt. Conwy council, for example, this year alone will be spending £17 million just financing its debt. This is compounded when you realise that, often, councils refinance their debts time and time and time again. A loan taken 10 years ago with record low interest rates refinanced today in today's market will cost councils thousands of pounds more in unplanned costs. These ballooning debts and financing requirements are putting huge burdens on taxpayers and are ticking time bombs on councils' balance sheets. So, what is the Welsh Government going to do to curtail the growing levels of local government debt? Diolch, Brif Weinidog. Yn ystod fy nghyfnod fel cynghorydd, fe ddes i'n fwyfwy pryderus am y gyfradd benthyca a'r costau cysylltiedig â benthyca yr oedd cynghorau lleol yn eu hysgwyddo ledled Cymru. Yn ystod y blynyddoedd diwethaf, mae benthyca gan gynghorau lleol wedi cynyddu mwy na £400 miliwn ac, ar hyn o bryd, mae cynghorau lleol yng Nghymru yn ysgwyddo mwy na £6.4 biliwn mewn dyledion. Mae'r twf hwn yn fwy brawychus byth pan ystyriwch chi'r costau sy'n gysylltiedig ag ariannu'r ddyled honno. Eleni yn unig, er enghraifft, bydd cyngor Conwy yn gwario £17 miliwn, dim ond yn ariannu ei ddyled. Mae hyn yn cael ei waethygu pan sylweddolwch fod cynghorau, yn aml, yn ailariannu eu dyledion dro ar ôl tro. Bydd benthyciad a drefnwyd 10 mlynedd yn ôl gyda'r cyfraddau llog isaf erioed sy'n cael ei ailariannu heddiw yn y farchnad sydd ohoni yn costio miloedd o bunnoedd yn fwy i gynghorau mewn costau heb eu cynllunio. Mae'r dyledion a'r gofynion ariannu cynyddol hyn yn rhoi beichiau enfawr ar drethdalwyr ac maen nhw'n fom sy'n tician ar fantolenni cynghorau. Felly, beth mae Llywodraeth Cymru yn mynd i'w wneud i leihau lefelau cynyddol o ddyled llywodraeth leol? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766354 18 En 2026-07-07T13:37:34 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=457&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=457&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Borrowing powers are very important and useful tools for local government. I'll be making the case in a debate here later this afternoon that councils have more borrowing powers, in effect, than we do as a Government, and I'll be making the case that we should be able to have those borrowing powers here in order to invest in our future. What's important always, of course, is that decisions are made in a prudent manner about the reasons for spending, what the investment is, the affordability of the repayments and so on. So, I'm not going to criticise councils for borrowing—it's very much part of their armoury to strengthen public services locally. It is, though, very much for those local authorities to make those prudent decisions. We trust local authorities to make those prudent borrowing decisions themselves and to balance out their aspirations for the people that they represent with the affordability of those loans. What we want to always make sure, though, of course, is that we provide as a Government a solid framework for funding so that local government has that baseline in order to provide for their communities. Mae pwerau benthyca yn adnoddau pwysig a defnyddiol iawn ar gyfer llywodraeth leol. Byddaf i'n gwneud yr achos mewn dadl yma yn ddiweddarach y prynhawn yma bod gan gynghorau fwy o bwerau benthyca, mewn gwirionedd, nag sydd gennym ni fel Llywodraeth, a byddaf i'n dadlau y dylen ni allu cael y pwerau benthyca hynny yma er mwyn buddsoddi yn ein dyfodol. Yr hyn sy'n bwysig bob amser, wrth gwrs, yw bod penderfyniadau'n cael eu gwneud mewn ffordd ddarbodus ynghylch y rhesymau dros wario, beth yw'r buddsoddiad, fforddiadwyedd yr ad-daliadau ac yn y blaen. Felly, dydw i ddim yn mynd i feirniadu cynghorau am fenthyca—mae'n rhan o'r arfogaeth sydd ganddyn nhw i gryfhau gwasanaethau cyhoeddus yn lleol. Fodd bynnag, mater i'r awdurdodau lleol hynny yw gwneud y penderfyniadau darbodus hynny. Rydyn ni'n ymddiried mewn awdurdodau lleol i wneud y penderfyniadau benthyca darbodus hynny eu hunain ac i gydbwyso eu dyheadau ar gyfer y bobl maen nhw'n eu cynrychioli gyda fforddiadwyedd y benthyciadau hynny. Fodd bynnag, yr hyn rydyn ni eisiau ei sicrhau bob amser, wrth gwrs, yw ein bod ni, fel Llywodraeth, yn darparu fframwaith cadarn ar gyfer cyllid fel bod gan lywodraeth leol y llinell sylfaen honno i ddarparu ar gyfer eu cymunedau. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766359 19 Cy 2026-07-07T13:38:49 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=532&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=532&l=en 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12165 12165 Elfed Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12165 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12165 Williams, Elfed Mae cyllideb atodol Llywodraeth Cymru yn sicrhau mwy o arian i awdurdodau lleol wella cyflwr eu hysgolion ac ehangu prydau ysgol am ddim—cyhoeddiad sydd wedi ei groesawu ar draws y Siambr. Mae hynny ar ben £110 miliwn a gafodd ei negodi gan Blaid Cymru ar gyfer llywodraeth leol yn y gyllideb eleni. Ydy'r Prif Weinidog yn cytuno efo fi fod angen gweld aeddfedrwydd trawsbleidiol rŵan er mwyn pasio'r gyllideb atodol a datgloi'r arian ychwanegol hollbwysig yma i wasanaethau cyhoeddus? The Welsh Government supplementary budget ensures more funding for local authorities to improve the condition of their schools and to expand free school meals—an announcement that's been welcomed across the Chamber. That is on top of £110 million that was negotiated by Plaid Cymru for local government in this year's budget. Does the First Minister agree with me that there's a need to see cross-party maturity now in order to pass the supplementary budget and to unlock this funding for public services? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766367 20 Cy 2026-07-07T13:39:32 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=575&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=575&l=en 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Dwi'n sicr, Lywydd, yn cytuno efo'r Aelod ynglŷn â'r angen am sgyrsiau aeddfed o fewn y Senedd hon ynglŷn â dyfodol cyllido Cymru, a chyllido llywodraeth leol yn rhan o hynny, a chyllido gwasanaethau cyhoeddus yn gyffredinol. Oes, mae yna ddyrannu arian wedi ei gyhoeddi sydd yn mynd i wneud gwahaniaeth gwirioneddol yn y meysydd a gafodd eu crybwyll yn fanna, o ran cyflwr ysgolion a chinio ysgol am ddim, ac ati. Mae cyfyngiadau ariannol, wrth gwrs, yn dynn, a chyfyngedig ydy'r hyn sy'n gallu cael ei gyflawni drwy gyllideb atodol, wrth ddiffiniad. Ond, o weithio efo'n gilydd, dwi'n ffyddiog y gallwn ni gadw ffocws ar ddelifro ar gyfer pobl Cymru. I certainly, Llywydd, agree with the Member on the need for mature conversations within this Senedd on the budgetary future of Wales, and the funding of local government as part of that, and the funding of public services more generally. Yes, there has been an allocation announced that will make a very real difference in the areas mentioned in the question, in terms of the condition of schools and free school meals, and so on. The financial limitations are tight, and what can be achieved through a supplementary budget, by definition, is quite narrow. But, in working together, I am confident that we can retain a focus on delivery for the people of Wales. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766343 21 Cy 2026-07-07T13:40:00 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=603&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=603&l=en 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766351 22 En 2026-07-07T13:40:23 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=626&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=626&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 174 174 Lynne Neagle AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=174 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=174 Neagle, Lynne First Minister, the financial pressures faced by local authorities because of additional learning needs are acute. In my constituency, Monmouthshire County Council has 19 schools that are in budget deficit, with that being credited to ALN pressures. I know we've discussed before how we didn't have a statutory override in use in Wales, but would you agree with me that the funding pressures for additional learning needs are indeed acute? And what is your Government going to do to address those pressures, given that you have a choice over those consequentials? Brif Weinidog, mae'r pwysau ariannol sy'n wynebu awdurdodau lleol oherwydd anghenion dysgu ychwanegol yn acíwt. Yn fy etholaeth i, mae gan Gyngor Sir Fynwy 19 o ysgolion mewn diffyg cyllidebol, ac mae hynny'n cael ei briodoli i bwysau ADY. Rwy'n gwybod ein bod ni wedi trafod o'r blaen sut nad oedd gennym fesur lliniaru statudol i'w ddefnyddio yng Nghymru, ond a fyddech chi'n cytuno â mi bod y pwysau cyllidol ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol wir yn acíwt? A beth mae eich Llywodraeth yn mynd i'w wneud i fynd i'r afael â'r pwysau hynny, o ystyried bod gennych chi ddewis ynghylch y canlyniadau hynny? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766352 23 En 2026-07-07T13:41:03 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=666&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=666&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun The key thing that we all agree on here is that we have an unsustainability within the additional learning needs sector in Wales and that we need to build that sustainability. That will have to be a coming together of the financial and, of course, the policy. The policy: what is going to change and how will money be used? The Member will know that my Government has made constructive proposals as to what can be done this financial year to move forward towards that sustainable footing that I mentioned. I look forward to continuing that dialogue so that we can give confidence to pupils, to teachers, to schools, to local authorities, but it has to be a coming together of the funding and the policy, and it's a conversation the Member knows that I'm very eager to have. Y peth allweddol rydyn ni i gyd yn cytuno arno yma yw bod gennym ni anghynaliadwyedd o fewn y sector anghenion dysgu ychwanegol yng Nghymru a bod angen i ni adeiladu'r cynaliadwyedd hwnnw. Bydd yn rhaid i'r ariannol a'r polisi, wrth gwrs, gael eu dwyn ynghyd i wneud hynny. Y polisi: beth sy'n mynd i newid a sut y bydd arian yn cael ei ddefnyddio? Bydd yr Aelod yn gwybod bod fy Llywodraeth wedi gwneud cynigion adeiladol ynglŷn â'r hyn y gellir ei wneud yn ystod y flwyddyn ariannol hon i symud ymlaen tuag at y sylfaen gynaliadwy honno y soniais i amdani. Rwy'n edrych ymlaen at barhau â'r ddeialog honno fel y gallwn ni roi hyder i ddisgyblion, i athrawon, i ysgolion, i awdurdodau lleol, ond mae'n rhaid i'r cyllid a'r polisi gael eu dwyn ynghyd, ac mae'n sgwrs y mae'r Aelod yn gwybod fy mod i'n awyddus iawn i'w chael. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766355 24 En 2026-07-07T13:41:54 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=717&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=717&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 4787 4787 Peter Fox AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4787 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4787 Fox, Peter First Minister, as you will know well, the WLGA have long argued that the quantum of local government funding is not large enough to meet the very real and growing expectations on councils. Pressures are growing massively for them, as you'll know, especially in adult social care and children's services. Now, we have already this term discussed many times in this Chamber the crucial issue of social care and how it is fundamental to unblocking our beleaguered health service, enabling timely discharges. First Minister, with this in mind, then, how are you planning to uplift local government funding to enable you to address the desperate issues in social care, recognising the sector's crucial role in unlocking our struggling health service? Brif Weinidog, fel y gwyddoch yn dda, mae CLlLC wedi dadlau ers tro nad yw cwantwm cyllid llywodraeth leol yn ddigon mawr i fodloni'r disgwyliadau gwirioneddol a chynyddol ar gynghorau. Mae twf aruthrol yn y pwysau sydd arnyn nhw, fel y gwyddoch chi, yn enwedig o ran gofal cymdeithasol i oedolion a gwasanaethau plant. Nawr, rydyn ni eisoes wedi trafod sawl gwaith y tymor hwn, yn y Siambr hon, y mater hanfodol o ofal cymdeithasol a sut mae'n hanfodol i ddadflocio ein gwasanaeth iechyd sydd dan warchae, gan alluogi pobl i gael eu rhyddhau'n amserol. Brif Weinidog, gyda hyn mewn golwg, felly, sut ydych chi'n bwriadu cynyddu cyllid llywodraeth leol i'ch galluogi i fynd i'r afael â'r materion enbyd mewn gofal cymdeithasol, gan gydnabod rôl hanfodol y sector wrth ddatgloi ein gwasanaeth iechyd sy'n ei chael hi'n anodd ymdopi? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766357 25 En 2026-07-07T13:42:40 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=763&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=763&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun The quantum, the money that is overall able to go to local government, I'm afraid to point out, has been pushed further and further down after 15 years of austerity under Conservative rule at Westminster. There is an impact to austerity years, to cuts by the UK Government, as that feeds through the system and down to local government. That's not something that we can deny. I lead a Government now that's dealing with the pressures that are emanating from the very, very tight constraints, ultimately because of decisions taken at Westminster. I refer the Member to what I said about the deal that we struck on local government for this financial year—£113 million almost—which we decided we had to try to funnel towards local authorities because of the real pressures that they face in delivering their services, plus, of course, the pressures on council tax during a cost-of-living crisis. Mae'r cwantwm, yr arian sy'n gallu mynd i lywodraeth leol, mae'n flin gen i nodi, wedi cael ei wthio ymhellach ac ymhellach i lawr ar ôl 15 mlynedd o gyni o dan reolaeth y Ceidwadwyr yn San Steffan. Mae blynyddoedd o gyni, toriadau gan Lywodraeth y DU, yn cael effaith wrth i'r pethau hynny dreiddio drwy'r system ac i lawr i lywodraeth leol. Dydy hynny ddim yn rhywbeth y gallwn ni ei wadu. Rwy'n arwain Llywodraeth nawr sy'n ymdrin â'r pwysau sy'n deillio o'r cyfyngiadau tynn iawn, iawn, oherwydd penderfyniadau a wnaethpwyd yn San Steffan yn y bôn. Cyfeiriaf yr Aelod at yr hyn a ddywedais am y cytundeb y daethom iddo ar lywodraeth leol ar gyfer y flwyddyn ariannol hon—bron i £113 miliwn—y gwnaethon ni benderfynu bod yn rhaid i ni geisio ei chyfeirio tuag at awdurdodau lleol oherwydd y pwysau gwirioneddol maen nhw'n eu hwynebu wrth ddarparu eu gwasanaethau, yn ogystal â'r pwysau ar y dreth gyngor yn ystod argyfwng costau byw, wrth gwrs. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766361 26 Cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau Questions Without Notice from the Party Leaders 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766362 27 Cy 2026-07-07T13:43:35 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=818&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=818&l=en 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Galwaf nawr ar arweinwyr y pleidiau i holi'r Prif Weinidog. Arweinydd Reform UK, Dan Thomas. I now call on the party leaders to question the First Minister. The leader of Reform UK, Dan Thomas. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766364 28 En 2026-07-07T13:43:43 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=826&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=826&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12147 12147 Dan Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12147 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12147 Leader of the Opposition Arweinydd yr Wrthblaid Thomas, Dan Thank you, Llywydd. First Minister, Andy Burnham is due to be coronated in a matter of weeks. Now, after you were ghosted by Keir Starmer, can you confirm if you have directly spoken with Andy Burnham, either before or after his comments on devolution recently? And, if not, have you got a firm date in the diary to speak to Andy Burnham, the next Prime Minister? Diolch, Lywydd. Brif Weinidog, mae disgwyl i Andy Burnham gael ei goroni ymhen ychydig wythnosau. Nawr, ar ôl i chi gael eich anwybyddu gan Keir Starmer, a wnewch chi gadarnhau a ydych chi wedi siarad yn uniongyrchol ag Andy Burnham, naill ai cyn neu ar ôl ei sylwadau ar ddatganoli yn ddiweddar? Ac, os na, oes gennych chi ddyddiad pendant yn y dyddiadur i siarad ag Andy Burnham, Brif Weinidog nesaf y DU? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766368 29 En 2026-07-07T13:44:09 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=852&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=852&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I like to give substantive answers here, but I need to point out that Andy Burnham is not the Prime Minister of the UK, and that the very early conversation that I had with Keir Starmer that didn't lead to a meeting because of chaos in Westminster I sincerely hope will be replicated in a very early meeting with Andy Burnham, should, as we expect, he become the Prime Minister of the UK, because I've got a lot to talk to him about. Rwy'n hoffi rhoi atebion o sylwedd yma, ond mae angen i mi nodi nad Andy Burnham yw Prif Weinidog y DU, ac rwy'n gobeithio'n ddiffuant y bydd y sgwrs gynnar iawn a gefais gyda Keir Starmer na arweiniodd at gyfarfod oherwydd yr anhrefn yn San Steffan yn cael ei hailadrodd mewn cyfarfod cynnar iawn gydag Andy Burnham, os bydd ef, fel rydyn ni'n ei ddisgwyl, yn dod yn Brif Weinidog y DU, oherwydd mae gen i lawer i drafod gydag ef. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766370 30 En 2026-07-07T13:44:40 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=883&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=883&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12147 12147 Dan Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12147 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12147 Thomas, Dan Llywydd, I'll take that as a 'no', that you haven't got a date in the diary. It's obvious what's going to happen, and, if I was First Minister, I would be demanding Andy Burnham's team puts a date in the diary to see me. You're obviously having trouble getting through to London. I don't know if you've got a Reddit account, but you can get through to Andy Burnham on Reddit quite easily. He's very responsive on there. Now, First Minister, you promised the people of Wales that you would stand up for Wales and that you would get a better deal from London, but you haven't met with anybody from the Government, as far as we can tell. It's clear that the UK Government isn't taking you very seriously. They're not. And the reason for that is quite obvious, because demanding extra money alone, that's not going to open doors in London. And I know that as a former council leader, who managed to secure hundreds of millions of pounds for infrastructure. You have to convince Government that you will spend the money wisely. So, is it not the case that the UK Government doesn't trust Plaid Cymru with extra funding? Lywydd, fe gymeraf i hynny fel 'nac oes', nad oes gennych chi ddyddiad yn y dyddiadur. Mae'n amlwg beth sy'n mynd i ddigwydd, a phe bawn i'n Brif Weinidog, byddwn i'n mynnu bod tîm Andy Burnham yn rhoi dyddiad yn y dyddiadur i fy ngweld i. Yn amlwg, rydych chi'n cael trafferth yn cysylltu â Llundain. Wn i ddim a oes gennych chi gyfrif Reddit, ond fe allwch chi gysylltu ag Andy Burnham yn eithaf hawdd ar Reddit. Mae'n ymatebol iawn yno. Nawr, Brif Weinidog, fe wnaethoch chi addo i bobl Cymru y byddech chi'n sefyll i fyny dros Gymru ac y byddech chi'n cael cytundeb well o Lundain, ond dydych chi ddim wedi cwrdd ag unrhyw un o'r Llywodraeth, hyd y gwelwn ni. Mae'n amlwg nad yw Llywodraeth y DU yn eich cymryd chi o ddifrif. Dydyn nhw ddim. Ac mae'r rheswm am hynny yn eithaf amlwg, oherwydd dydy gofyn am arian ychwanegol yn unig ddim yn mynd i agor drysau yn Llundain. Ac rwy'n gwybod hynny fel cyn-arweinydd cyngor, a lwyddodd i sicrhau cannoedd o filiynau o bunnoedd ar gyfer seilwaith. Mae'n rhaid i chi argyhoeddi'r Llywodraeth y byddwch chi'n gwario'r arian yn ddoeth. Felly, onid yw'n wir nad yw Llywodraeth y DU yn ymddiried ym Mhlaid Cymru gyda chyllid ychwanegol? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766335 31 En 2026-07-07T13:45:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=903&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=903&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766347 32 En 2026-07-07T13:45:44 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=947&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=947&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun It's nice to get lessons in spending money wisely from the man who spent so wisely so as to build a property portfolio spanning at least five houses and four acres in three countries, and a party leader who has taken £5 million in donations from cryptocurrency billionaires internationally. My Ministers—. I think there have been at least—. Hands up, who has met a UK Government Minister today? Mae'n braf cael gwersi ar wario arian yn ddoeth gan y dyn a wariodd mor ddoeth fel ei fod wedi adeiladu portffolio eiddo sy'n rhychwantu o leiaf bum tŷ a phedair erw mewn tair gwlad, ac arweinydd plaid sydd wedi cymryd £5 miliwn mewn rhoddion gan filiwnyddion cryptoarian yn rhyngwladol. Mae fy Ngweinidogion—. Rwy'n credu bod o leiaf—. Dwylo i fyny, pwy sydd wedi cwrdd ag un o Weinidogion Llywodraeth y DU heddiw? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766349 33 En 2026-07-07T13:46:12 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=975&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=975&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality Y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb Williams, Sioned Me, this morning.  Fi, y bore yma.  16083 7 2026-07-07T13:30:02 766350 34 En 2026-07-07T13:46:13 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=976&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=976&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun So, three today. So, there's no question of this Government missing a single minute, a single opportunity to stand up for the people of Wales, as the people of Wales put their trust in us to do. It's not our fault, the shambles at Westminster, which could even include his party leader standing down, I don't know, in a statement at 2 o'clock—who knows? That's the chaos within the Reform leader's party, and it's chaos at Westminster that has stopped us from being able to take that face to face between the Welsh First Minister and the UK Prime Minister. I'm looking forward to putting that right very, very soon, when they sort out their leadership issues there.  Felly, tri heddiw. Felly, does dim amheuaeth na fydd y Llywodraeth hon yn colli un funud, un cyfle i sefyll i fyny dros bobl Cymru, fel y gwnaeth pobl Cymru ymddiried ynom i'w wneud. Nid ein bai ni yw'r traed moch yn San Steffan, a allai hyd yn oed gynnwys arweinydd ei blaid ef yn sefyll i lawr, wn i ddim, mewn datganiad am 2 o'r gloch—pwy a ŵyr? Dyna'r anhrefn o fewn plaid arweinydd Reform, ac anhrefn yn San Steffan sydd wedi ein hatal rhag gallu cael y cyfarfod wyneb yn wyneb hwnnw rhwng Prif Weinidog Cymru a Phrif Weinidog y DU. Rwy'n edrych ymlaen at unioni hynny'n fuan iawn, iawn pan fyddan nhw'n datrys eu materion arweinyddiaeth yno.  16083 7 2026-07-07T13:30:02 766353 35 En 2026-07-07T13:46:59 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=1022&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=1022&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12147 12147 Dan Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12147 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12147 Thomas, Dan I'd be quite happy to give the Welsh Government some advice on how to sweat property assets, how to get best value for money. I'm very happy to help you with that. But, First Minister, you labelled Andy Burnham's refusal to review Wales's funding formula as 'not a great start', and your demands are not being taken seriously. You are not commanding the respect that Wales needs in a First Minister. Now, we are halfway through Plaid's first 100 days, and all we see are reviews, expert groups, audits, plans for plans, strategic developments, rather than real action. There are still mixed messages on two-year waits and when they will be eradicated, and your supplementary budget is in real danger of being voted down. So, is it more accurate to say that this Plaid Government is not off to a great start? Byddwn i'n hapus iawn i roi rhywfaint o gyngor i Lywodraeth Cymru ar sut i fanteisio ar asedau eiddo, sut i gael y gwerth gorau am arian. Rwy'n hapus iawn i'ch helpu gyda hynny. Ond, Brif Weinidog, fe ddywedoch chi nad oedd Andy Burnham yn gwrthod adolygu fformiwla ariannu Cymru yn ddechrau da, ac nad yw eich gofynion yn cael eu cymryd o ddifrif. Dydych chi ddim yn ennyn y parch y mae Cymru ei angen mewn Prif Weinidog. Nawr, rydyn ni hanner ffordd trwy 100 diwrnod cyntaf Plaid, a'r cyfan rydyn ni'n eu gweld yw adolygiadau, grwpiau arbenigol, archwiliadau, cynlluniau ar gyfer cynlluniau, datblygiadau strategol, yn hytrach na gweithredu go iawn. Mae yna negeseuon cymysg o hyd ar arosiadau dwy flynedd a phryd y byddan nhw'n cael eu dileu, ac mae perygl gwirioneddol y bydd eich cyllideb atodol yn cael ei threchu. Felly, a yw hi'n fwy cywir i ddweud nad yw'r Llywodraeth Plaid hon wedi cael dechrau dda? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766365 36 En 2026-07-07T13:47:50 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=1073&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=1073&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Well, if you look at the money that has been found for childcare, if you look at the money already channelled towards health, if you look at the steps that have already been taken to establish a new development agency to create new jobs in Wales, all those measures that we said that we would do, we have hit the ground running and we have delivered on those. We are only just getting started as a Government. It's a Government that recognises we're in a minority and we look forward to building partnerships right across this Senedd on behalf of the people of Wales. But it's that determination to lead a different kind of Government, to set a higher level of ambition for Wales that attracted the people of Wales to vote for us in greater numbers than they have for any other party in the history of devolution. We're just getting down to the business of delivering on their behalf. Wel, os edrychwch chi ar yr arian sydd wedi'i ddarganfod ar gyfer gofal plant, os edrychwch chi ar yr arian sydd eisoes wedi'i sianelu tuag at iechyd, os edrychwch chi ar y camau sydd eisoes wedi'u cymryd i sefydlu asiantaeth ddatblygu newydd i greu swyddi newydd yng Nghymru, yr holl fesurau hynny y gwnaethon ni ddweud y bydden ni'n eu cyflawni, rydyn ni wedi bwrw ati'n syth ac rydyn ni wedi cyflawni'r rheini. Megis dechrau ydym fel Llywodraeth. Mae'n Llywodraeth sy'n cydnabod ein bod ni mewn lleiafrif ac rydyn ni'n edrych ymlaen at ddatblygu partneriaethau ar draws y Senedd hon ar ran pobl Cymru. Ond y penderfyniad hwnnw i arwain math gwahanol o Lywodraeth, i osod lefel uwch o uchelgais i Gymru a ddenodd pobl Cymru i bleidleisio drosom mewn niferoedd mwy nag y maen nhw wedi'i wneud ar gyfer unrhyw blaid arall yn hanes datganoli. Megis dechrau ar y gwaith o gyflawni ar eu rhan ydym. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766381 37 Cy 2026-07-07T13:48:41 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=1124&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=1124&l=en 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Arweinydd Llafur Cymru, Ken Skates.  The leader of Welsh Labour, Ken Skates. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766384 38 En 2026-07-07T13:48:44 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=1127&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=1127&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 267 267 Ken Skates AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=267 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=267 Leader of Welsh Labour Arweinydd Llafur Cymru Skates, Ken First Minister, that money that you say has been found actually came from the UK Labour Government, and it came as a result of increased investment in ALN, or SEN as it is in England. In 2024, your party said that schools are forced to make difficult decisions about the support they provide to the students who need it the most. And you even said, 'Wales can do better than this. Under Plaid Cymru, the pupils who need support will receive it.' In that case, why was not a single extra penny allocated towards additional learning needs in your supplementary budget? Brif Weinidog, fe ddaeth yr arian hwnnw yr ydych chi'n dweud ei fod wedi'i ddarganfod, mewn gwirionedd, o Lywodraeth Lafur y DU, ac fe ddaeth o ganlyniad i fuddsoddiad cynyddol mewn ADY, neu SEN fel y mae yn Lloegr. Yn 2024, fe ddywedodd eich plaid chi fod ysgolion yn cael eu gorfodi i wneud penderfyniadau anodd ynghylch y cymorth maen nhw'n ei roi i'r myfyrwyr sydd ei angen fwyaf. Ac fe wnaethoch chi hyd yn oed dweud, 'Gall Cymru wneud yn well na hyn. O dan Blaid Cymru, bydd y disgyblion y mae angen cymorth arnyn nhw yn ei gael.' Os felly, pam na gafodd yr un geiniog goch ychwanegol ei rhoi ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol yn eich cyllideb atodol? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766386 39 En 2026-07-07T13:49:19 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=1162&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=1162&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun The Member will also know, of course, that at the end of the last Labour Government, they did not make a decision to spend money on additional learning needs because a decision was made by the then Labour leader that that was not the priority at the time. We have made it a priority, it's in our manifesto, to build a sustainable additional learning needs framework for Wales. And the Member knows, as I have said, that we have made constructive proposals on how we can work with him on bringing together the funding and the policy to build that sustainability that we need. I think what we need to avoid here is letting politics become the most important thing. What people expect us to do is to find a way to put a plan in place for those areas of priority for the people of Wales. And, yes, I'm as keen as he is to work on ALN, but we work within tight constraints, including the hundreds of millions of pounds of overspend that this Government inherited from the last, as well as aligning budgets with the people's priorities—a more sustainable NHS, expanding childcare, delivering more free school meals; all of which Labour's own finance Minister, and I believe the Labour leader here himself, support—that's what we've tried to do, in the spirit of constructive working, in order to deliver for the people of Wales. Bydd yr Aelod hefyd yn gwybod, wrth gwrs, ar ddiwedd y Llywodraeth Lafur ddiwethaf, na wnaethon nhw benderfyniad i wario arian ar anghenion dysgu ychwanegol oherwydd bod penderfyniad wedi'i wneud gan yr arweinydd Llafur ar y pryd nad dyna oedd y flaenoriaeth ar y pryd. Rydyn ni wedi'i wneud yn flaenoriaeth, mae e yn ein maniffesto, i ddatblygu fframwaith anghenion dysgu ychwanegol cynaliadwy i Gymru. Ac mae'r Aelod yn gwybod, fel y dywedais i, ein bod ni wedi gwneud cynigion adeiladol ar sut y gallwn ni weithio gydag ef i ddod â'r cyllid a'r polisi ynghyd i ddatblygu'r cynaliadwyedd hwnnw sydd ei angen arnon ni. Rwy'n credu mai'r hyn y mae angen i ni ei osgoi yma yw gadael i wleidyddiaeth fod yn drech na phopeth arall. Yr hyn y mae pobl yn disgwyl i ni ei wneud yw dod o hyd i ffordd o roi cynllun ar waith ar gyfer y meysydd blaenoriaeth hynny i bobl Cymru. Ac, ydw, rydw i mor awyddus ag ef i weithio ar ADY, ond rydyn ni'n gweithio o fewn cyfyngiadau tynn, gan gynnwys y cannoedd o filiynau o bunnoedd o orwariant y gwnaeth y Llywodraeth hon eu hetifeddu gan yr un flaenorol, yn ogystal ag alinio cyllidebau â blaenoriaethau'r bobl—GIG mwy cynaliadwy, ehangu gofal plant, darparu mwy o brydau ysgol am ddim; y mae Gweinidog cyllid Llafur ei hun, a'r arweinydd Llafur yma ei hun, rwy'n credu, yn cefnogi pob un—dyna'r hyn yr ydyn ni wedi ceisio ei wneud, mewn ysbryd o weithio'n adeiladol, er mwyn cyflawni i bobl Cymru. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766332 40 En 2026-07-07T13:50:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=1203&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=1203&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766334 41 En 2026-07-07T13:50:40 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=1243&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=1243&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 267 267 Ken Skates AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=267 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=267 Skates, Ken First Minister, you said what needs to be done, what we need to avoid doing. Clearly what we need to avoid doing is abdicating responsibility for the most vulnerable children in Wales, and that is exactly what your Government is doing by refusing to allocate a single penny of ALN money in the supplementary budget. It's just not good enough. You made a virtue of supporting young people and children in opposition, but you're not following it through in Government. This week, I heard from Nia Goldsmith, headteacher at Ysgol Tŷ Ffynnon in my constituency. She told me of her concerns about the pressure on staff in school budgets, and as you well know, that money is there to help them. And another headteacher, Richard Hatwood of All Saints' School in Gresford, told me that the chair of the primary headteacher federation has requested a meeting with you. Now, will you be responding and agreeing to that meeting, so that you can show teachers and students and parents across Wales that you are taking their concerns seriously? Brif Weinidog, fe wnaethoch chi sôn am yr hyn sydd angen ei wneud, yr hyn sydd angen i ni osgoi ei wneud. Yn amlwg, yr hyn y mae angen i ni osgoi ei wneud yw gwrthod bod yn gyfrifoldeb am y plant mwyaf agored i niwed yng Nghymru, a dyna'n union beth mae eich Llywodraeth yn ei wneud trwy wrthod dyrannu un geiniog goch o arian ADY yn y gyllideb atodol. Dydy e ddim yn ddigon da. Fe wnaethoch chi rinwedd o gefnogi pobl ifanc a phlant pan oeddech chi'n wrthblaid, ond dydych chi ddim yn gwneud hynny fel Llywodraeth. Yr wythnos hon, fe glywais i gan Nia Goldsmith, pennaeth Ysgol Tŷ Ffynnon yn fy etholaeth i. Fe ddywedodd hi wrthyf am ei phryderon am y pwysau y mae cyllidebau ysgolion yn eu rhoi ar staff, ac fel y gwyddoch chi'n iawn, mae'r arian hwnnw yno i'w helpu. Ac fe ddywedodd pennaeth arall, Richard Hatwood o Ysgol All Saints yng Ngresffordd, wrthyf fod cadeirydd ffederasiwn y penaethiaid cynradd wedi gofyn am gyfarfod â chi. Nawr, a fyddwch chi'n ymateb ac yn cytuno i'r cyfarfod hwnnw, fel y gallwch chi ddangos i athrawon a myfyrwyr a rhieni ledled Cymru eich bod chi'n cymryd eu pryderon o ddifrif? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766339 42 En 2026-07-07T13:51:42 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=1305&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=1305&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I'm trying to be as constructive as I possibly can here. The problems that we face in ALN have been caused by 27 years of Labour education Ministers. We want to work with this current group and anybody else to make sure that we build up sustainability for the future. The plans that we have in the supplementary budget stick with the previous Government's spending plans, whilst making allocations in areas I know the Member's party supports. I hope we can make positive progress on this, because we owe it to the people who are quite right in pointing out that we have a depth of problem in ALN in Wales and in England that deserves to be resolved, but it's not going to be resolved by a one-off payment. Rwy'n ceisio bod mor adeiladol ag y gallaf yma. Mae'r problemau rydyn ni'n eu hwynebu o ran ADY wedi cael eu hachosi gan 27 mlynedd o Weinidogion addysg Llafur. Rydyn ni eisiau gweithio gyda'r grŵp presennol hwn ac unrhyw un arall i wneud yn siŵr ein bod ni'n adeiladu cynaliadwyedd ar gyfer y dyfodol. Mae'r cynlluniau sydd gennym yn y gyllideb atodol yn cadw at gynlluniau gwariant y Llywodraeth flaenorol, ac yn gwneud dyraniadau mewn meysydd rwy'n gwybod y mae plaid yr Aelod yn eu cefnogi hefyd. Rwy'n gobeithio y gallwn ni wneud cynnydd cadarnhaol ar hyn, oherwydd mae arnom ddyled i'r bobl sy'n nodi'n hollol gywir bod gennym ni broblem ddofn o ran ADY yng Nghymru ac yn Lloegr sy'n haeddu cael ei datrys, ond dydy e ddim yn mynd i gael ei datrys trwy daliad untro. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766340 43 Cy 2026-07-07T13:52:36 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=1359&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=1359&l=en 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, Darren Millar. Leader of the Welsh Conservatives, Darren Millar. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766342 44 En 2026-07-07T13:52:39 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=1362&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=1362&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 171 171 Darren Millar AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Leader of the Welsh Conservatives Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig Millar, Darren If I can just correct you on one thing, First Minister: the problems we have in Wales are not just down to 27 years of the Labour Party; they're down to Labour-Plaid budget deals in recent years, which have undermined our public services and ruined things here for many people. Can I turn to something that's not going to cost you a penny, First Minister? As we all know, mobile phones can be a huge distraction for young people and a disruption for them in the classroom. It can undermine their education and cause them challenges with their mental health as well. Now, as a result of that, in England, last week, the UK Government issued its statutory guidance and the effect of that is a ban on mobile phones during the school day in schools across the country. The situation, as you will know, here in Wales is very different. It's inconsistent from one school to the next, and one local authority to the next, in spite of the fact that 82 per cent of the education workforce want a statutory ban in place. Your Cabinet Secretary for Education and the Welsh Language recently announced that she's going to consult on guidance in September. That means that no guidance will be issued until beyond September, with no ban coming into place. We don't need words, we don't need waffle. Why are you dragging your feet and when are we going to get the ban that people in Wales want? Os caf fi eich cywiro ar un peth, Brif Weinidog: dydy'r problemau sydd gennym ni yng Nghymru ddim yn ymwneud â 27 mlynedd o'r Blaid Lafur yn unig; maen nhw'n ymwneud â chytundebau cyllidebol rhwng Llafur a Phlaid yn ystod y blynyddoedd diwethaf sydd wedi tanseilio ein gwasanaethau cyhoeddus ac wedi difetha pethau yma i lawer o bobl. A gaf fi droi at rywbeth nad yw'n mynd i gostio ceiniog i chi, Brif Weinidog? Fel y gwyddon ni i gyd, gall ffonau symudol fod yn wrthdyniad enfawr i bobl ifanc a gallant darfu arnynt yn yr ystafell ddosbarth. Gall danseilio eu haddysg ac achosi heriau iddyn nhw gyda'u hiechyd meddwl hefyd. Nawr, o ganlyniad i hynny, yn Lloegr, yr wythnos diwethaf, cyhoeddodd Llywodraeth y DU ei chanllawiau statudol ac effaith hynny yw gwahardd ffonau symudol yn ystod y diwrnod ysgol mewn ysgolion ledled y wlad. Fel y gwyddoch chi, mae'r sefyllfa yma yng Nghymru yn wahanol iawn. Mae diffyg cysondeb o un ysgol i'r llall, ac o un awdurdod lleol i'r llall, er gwaethaf y ffaith bod 82 y cant o'r gweithlu addysg eisiau gwaharddiad statudol. Yn ddiweddar, cyhoeddodd eich Ysgrifennydd Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg ei bod hi'n mynd i ymgynghori ar ganllawiau ym mis Medi. Mae hynny'n golygu na fydd unrhyw ganllawiau'n cael eu cyhoeddi tan ar ôl mis Medi ac na fydd unrhyw waharddiad yn dod i rym. Does dim angen geiriau, does dim angen siarad gwag. Pam ydych chi'n llusgo'ch traed a phryd rydyn ni'n mynd i gael y gwaharddiad y mae pobl yng Nghymru ei eisiau? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766344 45 En 2026-07-07T13:54:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=1443&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=1443&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun My Cabinet Minister for education has announced that also we in Wales want to bring forward that statutory guidance to achieve the aim that the Member says he wants to achieve. The timing of this is essentially around the summer holiday and wanting to work in a way that the education sector told us that they wanted to work, in order to make sure that there is no break, that there is no delay in people being able to feed into that consultation. This is a Government that's made its position very, very clear on this and we're moving forward as quickly as we can. We could open that consultation before the summer, but because of the summer we'd have to continue it afterwards anyway. Mae fy Ngweinidog Cabinet dros addysg wedi cyhoeddi ein bod ni hefyd yng Nghymru eisiau cyflwyno'r canllawiau statudol hynny i gyflawni'r nod y mae'r Aelod yn dweud ei fod eisiau ei gyflawni. Mae amseru hyn, yn y bôn, o gwmpas gwyliau'r haf ac eisiau gweithio mewn ffordd y dywedodd y sector addysg wrthyn ni eu bod nhw eisiau gweithio, er mwyn gwneud yn siŵr nad oes seibiant, nad oes unrhyw oedi o ran gallu pobl i gyfrannu at yr ymgynghoriad hwnnw. Mae hon yn Llywodraeth sydd wedi gwneud ei safbwynt yn glir iawn, iawn ar hyn ac rydyn ni'n symud ymlaen mor gyflym ag y gallwn ni. Fe allen ni agor yr ymgynghoriad hwnnw cyn yr haf, ond oherwydd yr haf, byddai'n rhaid i ni barhau ag ef wedi hynny beth bynnag. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766346 46 En 2026-07-07T13:54:36 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=1479&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=1479&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 171 171 Darren Millar AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Millar, Darren You just need to get on with it, right. You set out a 100-day plan. You're over two thirds of the way through that and there's very little, apparently, that appears to be changing. As you know, your budget deals have undermined our education system. We have a very poor-quality education system, unfortunately, in Wales. Too many kids are leaving schools without the qualifications and the life skills that they need. We're at the bottom of the UK league table. Violence and absenteeism are on the rise in our schools, and pupils with additional learning needs, as we've already heard, are being denied the support that they need. As a result of this, many parents have lost confidence in the state sector, and they're making huge sacrifices to scrimp and save everything they can to send their children to schools that they have confidence in, in the independent sector. But we've seen independent schools undermined as a result of policy changes by the UK Government, with changes to value added tax on education tuition fees, and, of course, we've seen this problem with many of them losing their charitable status. That's causing problems in our communities— Mae angen i chi fwrw ymlaen ag ef, iawn. Fe wnaethoch chi osod cynllun 100 diwrnod. Rydych chi dros ddwy ran o dair o'r ffordd trwy hynny a does fawr dim, mae'n debyg, i'w weld yn newid. Fel y gwyddoch chi, mae eich cytundebau cyllidebol wedi tanseilio ein system addysg. Mae gennym ni system addysg o ansawdd gwael iawn, yn anffodus, yng Nghymru. Mae gormod o blant yn gadael ysgolion heb y cymwysterau a'r sgiliau bywyd sydd eu hangen arnyn nhw. Rydyn ni ar waelod tabl cynghrair y DU. Mae trais ac absenoldeb ar gynnydd yn ein hysgolion ac, fel yr ydyn ni wedi clywed, dydy disgyblion ag anghenion dysgu ychwanegol ddim yn cael y cymorth sydd ei angen arnyn nhw. O ganlyniad i hyn, mae llawer o rieni wedi colli hyder yn sector y wladwriaeth, ac maen nhw'n gwneud aberthau enfawr i gynilo popeth y gallan nhw i anfon eu plant i ysgolion y mae ganddyn nhw hyder ynddyn nhw, yn y sector annibynnol. Ond rydyn ni wedi gweld ysgolion annibynnol yn cael eu tanseilio o ganlyniad i newidiadau polisi gan Lywodraeth y DU, gyda newidiadau i dreth ar werth ar ffioedd dysgu addysg, ac, wrth gwrs, rydyn i wedi gweld y broblem hon gyda llawer ohonyn nhw'n colli eu statws elusennol. Mae hynny'n achosi problemau yn ein cymunedau— 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766356 47 En 2026-07-07T13:55:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=1503&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=1503&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766360 48 Cy 2026-07-07T13:55:41 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=1544&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=1544&l=en 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Cwestiwn, Darren. Question, Darren. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766363 49 En 2026-07-07T13:55:42 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=1545&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=1545&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 171 171 Darren Millar AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Millar, Darren —and hundreds of jobs are being lost. Can I ask you, First Minister, what discussions are you having with the Independent Schools Council here in Wales about the challenges that they're facing? And will you now petition, as a Welsh Government, the UK Government, to reverse the damaging policies that are causing these closures, and the economic impact of that here in Wales? —ac mae cannoedd o swyddi yn cael eu colli. A gaf fi ofyn i chi, Brif Weinidog, pa drafodaethau ydych chi'n eu cael gyda'r Cyngor Ysgolion Annibynnol yma yng Nghymru am yr heriau maen nhw'n eu hwynebu? Ac a wnewch chi nawr ddeisebu, fel Llywodraeth Cymru, Llywodraeth y DU, i wrthdroi'r polisïau niweidiol sy'n achosi i'r ysgolion hyn gau, ac effaith economaidd hynny yma yng Nghymru? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766369 50 En 2026-07-07T13:56:05 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=1568&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=1568&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun While the Welsh Government regulates all registered independent schools, how they govern and manage themselves is a matter for the proprietor. I also point out, of course, that those decisions on VAT, decisions on national insurance that we are told has put additional pressures on independent schools, they are matters that are reserved. My concern, when it comes to the closure of an independent school is for the learners, the families and the staff affected, and the impact of the moving of students into the state school or college sector. My Government will be working closely with authorities to make sure that those pressures are dealt with. Our job is to support that state school sector now. There may be the need for more support when we have independent school closures. That's why we have put those incentives in to bring more teachers into the profession, so we strengthen the workforce. It's why we are putting in place the framework for improved numeracy and literacy within schools. And if he thinks that 50 days is two thirds of the way through the 100-day plan, I'll put him down for the numeracy lessons. [Laughter.] Er bod Llywodraeth Cymru yn rheoleiddio pob ysgol annibynnol gofrestredig, mater i'r perchenogion yw sut maen nhw'n llywodraethu ac yn rheoli eu hunain. Nodaf hefyd, wrth gwrs, mai materion a gedwir yn ôl yw'r penderfyniadau hynny ar TAW, y penderfyniadau hynny ar yswiriant gwladol yr ydym wedi clywed eu bod wedi rhoi pwysau ychwanegol ar ysgolion annibynnol. Yr hyn rwy'n pryder amdano, pan fydd ysgol annibynnol yn cau, yw'r dysgwyr, y teuluoedd a'r staff y mae hyn yn effeithio arnyn nhw, ac effaith symud myfyrwyr i sector ysgolion neu golegau'r wladwriaeth. Bydd fy Llywodraeth yn gweithio'n agos gydag awdurdodau i sicrhau yr ymdrinnir â'r pwysau hynny. Ein gwaith ni yw cefnogi'r sector ysgolion y wladwriaeth yna nawr. Efallai y bydd angen mwy o gymorth pan fydd ysgolion annibynnol yn cau. Dyna pam rydyn ni wedi cyflwyno'r cymhellion hynny i ddenu mwy o athrawon i'r proffesiwn, fel ein bod ni'n cryfhau'r gweithlu. Dyna pam rydyn ni'n rhoi'r fframwaith ar gyfer gwell rhifedd a llythrennedd ar waith mewn ysgolion. Ac os yw e'n credu bod 50 diwrnod yn ddwy ran o dair o'r ffordd trwy'r cynllun 100 diwrnod, fe wnaf i roi ei enw e lawr ar gyfer y gwersi rhifedd. [Chwerthin.] 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766374 51 Cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Sefydlu Asiantaeth Ddatblygu The Establishment of a Welsh Development Agency 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766375 52 Cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 12174 12174 Cai Parry-Jones AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12174 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12174 Parry-Jones, Cai 3. A wnaiff y Prif Weinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am sefydlu asiantaeth ddatblygu yng Nghymru? OQ64325 3. Will the First Minister provide an update on the establishment of a Welsh development agency? OQ64325 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766376 53 En 2026-07-07T13:57:21 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=1644&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=1644&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun We have announced our targets to halve Wales’s productivity gap with the rest of the UK in the next 10 years. There have been widespread calls for a new development agency to help Wales meet that challenge. The Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy will make a statement about the next steps in establishing the agency later this afternoon. Rydyn ni wedi cyhoeddi ein targedau i haneru'r bwlch cynhyrchiant rhwng Cymru a gweddill y DU yn ystod y 10 mlynedd nesaf. Mae galwadau eang wedi bod am asiantaeth ddatblygu newydd i helpu Cymru i wynebu'r her honno. Bydd y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni yn gwneud datganiad am y camau nesaf wrth sefydlu'r asiantaeth yn ddiweddarach y prynhawn yma. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766377 54 En 2026-07-07T13:57:39 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=1662&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=1662&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12174 12174 Cai Parry-Jones AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12174 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12174 Parry-Jones, Cai Diolch, Brif Weinidog. A little birdie has told me that in that statement we won't specifically know what the Welsh development agency will mean for the Development Bank of Wales. Previously, Plaid have said the WDA will potentially make equity investments in companies in Wales, which is exactly what the development bank already does alongside their loans. So, my question is: will the WDA absorb the Development Bank of Wales, or will we have multiple quangos inefficiently duplicating efforts? Diolch. Diolch, Brif Weinidog. Mae aderyn bach wedi dweud wrthyf na fyddwn ni'n gwybod yn benodol yn y datganiad hwnnw beth fydd asiantaeth ddatblygu i Gymru yn ei olygu i Fanc Datblygu Cymru. Yn flaenorol, mae Plaid wedi dweud y bydd y WDA o bosibl yn gwneud buddsoddiadau ecwiti mewn cwmnïau yng Nghymru, sef yn union yr hyn y mae'r banc datblygu eisoes yn ei wneud ochr yn ochr â'i fenthyciadau. Felly, fy nghwestiwn i yw: a fydd y WDA yn amsugno Banc Datblygu Cymru, neu a fydd gennym ni sawl cwango yn dyblygu ymdrechion yn aneffeithlon? Diolch. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766379 55 En 2026-07-07T13:58:09 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=1692&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=1692&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun We want to make sure that we have the right tools at our disposal to build a stronger economy for Wales, and we firmly believe that having a development agency is an important part of doing that. I know the Member has an opposition to the notion of having a development agency. They're very, very effective in action across much of the world—one of the best, at one time, was the Welsh Development Agency. I think it was a problem to get rid of it. It should have been fixed at the time. So, what we want to do is have that tool in our armoury, and in establishing the group that will now set out the terms for how it will operate, those are exactly the kinds of questions that we will hone in on: what kind of relationship will it need to have with the Development Bank of Wales, which had a good track record, in many ways, in supporting Welsh businesses? How do they work together? How do we make sure that business really is able to use its ability to be nimble and fleet of foot, to help other businesses in Wales through this development agency? This is about getting it right from the start, and the work begins right now, within the first 50 days of a Plaid Cymru Welsh Government. Rydyn ni eisiau gwneud yn siŵr bod gennym ni'r adnoddau cywir i adeiladu economi gryfach i Gymru, ac rydyn ni'n credu'n gryf bod cael asiantaeth ddatblygu yn rhan bwysig o wneud hynny. Rwy'n gwybod bod yr Aelod yn gwrthwynebu'r syniad o gael asiantaeth ddatblygu. Maen nhw'n effeithiol iawn, iawn ar draws llawer o'r byd—un o'r goreuon, ar un adeg, oedd Awdurdod Datblygu Cymru. Roedd hi'n broblem cael gwared arno, yn fy marn i. Dylai fod wedi cael ei drwsio ar y pryd. Felly, yr hyn rydyn ni eisiau ei wneud yw sicrhau bod yr adnodd hwnnw ar gael i ni, ac wrth sefydlu'r grŵp nawr a fydd yn nodi'r telerau ar gyfer sut y bydd yn gweithredu, dyna'r union fathau o gwestiynau y byddwn ni'n canolbwyntio arnyn nhw: pa fath o berthynas y bydd angen iddi gael â Banc Datblygu Cymru, a oedd â hanes da, mewn sawl ffordd, o gefnogi busnesau yng Nghymru? Sut allan nhw weithio gyda'i gilydd? Sut allwn ni wneud yn siŵr bod busnes yn gallu defnyddio ei allu i fod yn ystwyth ac yn chwim, i helpu busnesau eraill yng Nghymru drwy'r asiantaeth ddatblygu hon? Mae hyn yn ymwneud â gwneud pethau'n gywir o'r cychwyn cyntaf, ac mae'r gwaith yn dechrau nawr, o fewn 50 diwrnod cyntaf Llywodraeth Cymru Plaid Cymru. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766385 56 En 2026-07-07T13:59:26 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=1769&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=1769&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12164 12164 Elyn Stephens AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12164 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12164 Stephens, Elyn Prif Weinidog, Port Talbot has all the ingredients to succeed: strategic infrastructure, a free port, significant public investment, and a highly skilled industrial workforce. Yet for too long, investment has too often been fragmented, with opportunities pursued in isolation rather than as part of a coherent economic strategy. What role do you think, Prif Weinidog, you will see the Welsh development agency playing in places like Port Talbot, where significant investment is already being made through the Celtic Freeport, UK Government funding, and the transition of the steel industry? How will it add value and provide a single co-ordinated strategy to ensure that public investment delivers lasting well-paid jobs, growing Welsh-owned businesses and their supply chains and ensuring that the wealth generated in places like Port Talbot stays in Wales? Brif Weinidog, mae gan Bort Talbot yr holl gynhwysion sydd eu hangen i lwyddo: seilwaith strategol, porthladd rhydd, buddsoddiad cyhoeddus sylweddol, a gweithlu diwydiannol medrus iawn. Ond ers gormod o amser, mae buddsoddiad wedi bod yn dameidiog yn rhy aml, gan fynd ar drywydd cyfleoedd ar wahân yn hytrach na fel rhan o strategaeth economaidd gydlynol. Pa rôl ydych chi'n credu, Brif Weinidog, y byddwch chi'n gweld asiantaeth ddatblygu Cymru yn ei chwarae mewn lleoedd fel Port Talbot, lle mae buddsoddiad sylweddol eisoes yn cael ei wneud drwy'r Porthladd Rhydd Celtaidd, cyllid Llywodraeth y DU, a thrawsnewid y diwydiant dur? Sut y bydd yn ychwanegu gwerth ac yn darparu un strategaeth gydgysylltiedig i sicrhau bod buddsoddiad cyhoeddus yn darparu swyddi parhaol sy'n talu'n dda, yn tyfu busnesau sy'n eiddo i Gymry a'u cadwyni cyflenwi ac yn sicrhau bod y cyfoeth sy'n cael ei gynhyrchu mewn lleoedd fel Port Talbot yn aros yng Nghymru? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766366 57 En 2026-07-07T14:00:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=1803&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=1803&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766371 58 En 2026-07-07T14:00:17 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=1820&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=1820&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun One of the most important things to consider in establishing an agency is how we set it up to make the most of the talent, assets and resources we have in abundance across the whole of Wales. It will need to create the kind of conditions for businesses to innovate, grow and access investment they need wherever they are, including, of course, in Port Talbot, which has faced real challenges but has so much potential too. And it does include working alongside and helping co-ordinate other sources of support, such as free ports and UK Government funding, to put Welsh businesses in the best position to grow. I think perhaps the most important word used there was 'coherence'. What I have heard too many times is that we have elements in economic development working in conflict with each other. The job of the new development agency will be to try to bring that coherence so we're all heading in the same direction. Un o'r pethau pwysicaf i'w hystyried wrth sefydlu asiantaeth yw sut allwn ni ei sefydlu i wneud y mwyaf o'r dalent, yr asedau a'r adnoddau helaeth sydd gennym ledled Cymru gyfan. Bydd angen iddi greu'r math o amodau i fusnesau arloesi, tyfu a chael mynediad at y buddsoddiad sydd ei angen arnyn nhw ble bynnag y maen nhw, gan gynnwys, wrth gwrs, ym Mhort Talbot, sydd wedi wynebu heriau gwirioneddol ond sydd â chymaint o botensial hefyd. Ac mae'n cynnwys gweithio ochr yn ochr â ffynonellau cymorth eraill, fel porthladdoedd rhydd a chyllid Llywodraeth y DU, a helpu i'w cydlynu er mwyn sicrhau bod busnesau Cymru yn y sefyllfa orau i dyfu. Rwy'n credu efallai mai'r gair pwysicaf a ddefnyddiwyd yn y fan yna oedd 'cydlynu'. Yr hyn rydw i wedi'i glywed gormod o weithiau yw bod gennym ni elfennau ym maes datblygu economaidd sy'n gweithio'n groes i'w gilydd. Gwaith yr asiantaeth ddatblygu newydd fydd ceisio sicrhau'r cydlyniad hwnnw fel ein bod ni i gyd yn mynd i'r un cyfeiriad. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766380 59 En 2026-07-07T14:01:17 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=1880&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=1880&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 143 143 Andrew R.T. Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=143 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=143 Davies, Andrew R.T. Could I take you up on that point, First Minister, about coherence? We have growth deals and city deals in Wales at the moment, covering the whole of Wales. How will the new development agency work with those growth and city deals so you don't get that conflict and that double spend of public money and you end up fighting the cause locally, domestically, rather than internationally by bringing good quality jobs into Wales and lifting the productivity of the overall Welsh economy? Because that's an important distinction over the economic landscape that we have today that we didn't have when the old Welsh Development Agency was in function. A gaf fi ofyn i chi am y pwynt hwnnw, Brif Weinidog, ynglŷn â chydlyniad? Mae gennym ni fargeinion twf a bargeinion dinesig yng Nghymru ar hyn o bryd, sy'n cwmpasu Cymru gyfan. Sut y bydd yr asiantaeth ddatblygu newydd yn gweithio gyda'r bargeinion twf a dinesig hynny er mwyn sicrhau nad yw'r gwrthdaro a'r gwario arian cyhoeddus ddwywaith hwnnw'n digwydd a'ch bod yn brwydro dros yr achos yn lleol, yn ddomestig, yn y pen draw yn hytrach nag yn rhyngwladol trwy ddod â swyddi o ansawdd da i Gymru a chodi cynhyrchiant economi Cymru yn gyffredinol? Oherwydd mae hynny'n wahaniaeth pwysig yn y dirwedd economaidd sydd gennym ni heddiw nad oedd gennym ni pan oedd Awdurdod Datblygu Cymru gynt yn gweithredu. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766387 60 En 2026-07-07T14:01:50 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=1913&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=1913&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I was speaking at a business event in Cardiff just before the election and the current plethora of organisations that are trying to do good work were likened to a plate of spaghetti, and that what we needed to do was untangle that plate and make sure that, as I said, that coherence is there. I've had people tell me that they're worried about what this will mean for the Cardiff capital region, for example. Does it mean you don't need that? No, it doesn't mean we don't need that. But what you need to do is make sure that, from the very beginning, those relationships are there and that the new development agency knows what its role is to get the best out of the Cardiff capital region or other bodies. That is the attitude that we will seek to put in place from the very beginning, and we should get more details from the Minister later this afternoon. Roeddwn i'n siarad mewn digwyddiad busnes yng Nghaerdydd ychydig cyn yr etholiad ac roedd y plethora presennol o sefydliadau sy'n ceisio gwneud gwaith da yn cael eu cymharu â phlât o sbageti, ac mai'r hyn yr oedd angen i ni ei wneud oedd datod y plât hwnnw a gwneud yn siŵr bod y cydlyniant hwnnw yno, fel y dywedais i. Rydw i wedi cael pobl yn dweud wrthyf eu bod yn poeni am beth fydd hyn yn ei olygu i brifddinas-ranbarth Caerdydd, er enghraifft. Ydy e'n golygu nad oes angen honno arnoch chi? Na, dydy e ddim yn golygu nad oes angen honno arnon ni. Ond yr hyn sydd angen i chi ei wneud yw gwneud yn siŵr bod y perthnasoedd hynny yno o'r cychwyn cyntaf a bod yr asiantaeth ddatblygu newydd yn deall beth yw ei rôl i gael y gorau o brifddinas-ranbarth Caerdydd neu gyrff eraill. Dyna'r agwedd y byddwn ni'n ceisio ei rhoi ar waith o'r cychwyn cyntaf, ac fe ddylen ni gael mwy o fanylion gan y Gweinidog yn ddiweddarach y prynhawn yma. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766390 61 Cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Trefniadau Gofal Iechyd Trawsffiniol Cross-border Healthcare Arrangements 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766391 62 Cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 5038 5038 Jayne Bryant AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5038 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5038 Bryant, Jayne 4. Pa drefniadau gofal iechyd trawsffiniol sydd gan Lywodraeth Cymru gyda darparwyr gwasanaethau iechyd yn Lloegr? OQ64365 4. What cross-border healthcare arrangements does the Welsh Government have with health service providers in England? OQ64365 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766392 63 En 2026-07-07T14:02:53 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=1976&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=1976&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun The Welsh Government is clear that Welsh patients receiving healthcare in England should not face disproportionate barriers in accessing services. While local health boards are responsible for planning, securing and delivering health services for their local populations, the Welsh Government works closely with NHS England and NHS organisations to support cross-border healthcare, in line with the NHS cross-border healthcare services statement of values and principles.  Mae Llywodraeth Cymru yn glir na ddylai cleifion o Gymru sy'n cael gofal iechyd yn Lloegr wynebu rhwystrau anghymesur wrth gael mynediad at wasanaethau. Er mai byrddau iechyd lleol sy'n gyfrifol am gynllunio, sicrhau a darparu gwasanaethau iechyd i'w poblogaethau lleol, mae Llywodraeth Cymru yn gweithio'n agos gyda GIG Lloegr a sefydliadau'r GIG i gefnogi gofal iechyd trawsffiniol, yn unol â datganiad gwerthoedd ac egwyddorion gwasanaethau gofal iechyd trawsffiniol y GIG.  16083 7 2026-07-07T13:30:02 766398 64 En 2026-07-07T14:03:16 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=1999&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=1999&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5038 5038 Jayne Bryant AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5038 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5038 Bryant, Jayne Diolch, Brif Weinidog. We know that people in Wales access services in England and vice versa. Health boards say that digital systems and accessing information are a key challenge for GP practices and patients on the border. This can be really frustrating for people and cause extra uncertainty at an already difficult time. What action is the Welsh Government taking to ensure cross-border digital systems, including NHS apps, do not cause delays or concerns for patients accessing treatments? Diolch, Brif Weinidog. Rydyn ni'n gwybod bod pobl yng Nghymru yn cael mynediad at wasanaethau yn Lloegr ac i'r gwrthwyneb. Mae byrddau iechyd yn dweud bod systemau digidol a mynediad at wybodaeth yn her allweddol i bractisau meddygon teulu a chleifion ar y ffin. Gall hyn fod yn wirioneddol rhwystredig i bobl a gall achosi ansicrwydd ychwanegol ar adeg sydd eisoes yn anodd. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau nad yw systemau digidol trawsffiniol, gan gynnwys apiau'r GIG, yn achosi oedi neu bryderon i gleifion sy'n cael mynediad at driniaethau? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766404 65 En 2026-07-07T14:03:47 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=2030&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=2030&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun It's a major problem. Cross-border sharing of medical records is complex because NHS Wales and NHS England use multiple digital systems. Local organisations have reciprocal arrangements where possible, supported by agreed cross-border principles. But we are developing right now further digital improvements, including common standards and the national data resource, to support exactly what the Member refers to, which is the need for safer connected care for patients, using the latest technology well. Mae'n broblem fawr. Mae rhannu cofnodion meddygol ar draws ffiniau yn gymhleth oherwydd bod GIG Cymru a GIG Lloegr yn defnyddio sawl system ddigidol. Mae gan sefydliadau lleol drefniadau cilyddol lle y bo'n bosibl, wedi'u cefnogi gan egwyddorion trawsffiniol y cytunir arnynt. Ond rydym wrthi'n datblygu gwelliannau digidol eraill, gan gynnwys safonau cyffredin a'r adnodd data cenedlaethol, i gefnogi'r union beth y mae'r Aelod yn cyfeirio ato, sef yr angen am ofal cysylltiedig mwy diogel i gleifion, gan ddefnyddio'r dechnoleg ddiweddaraf yn effeithiol. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766406 66 Cy 2026-07-07T14:04:22 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=2065&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=2065&l=en 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 8371 8371 Elwyn Vaughan https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8371 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8371 Vaughan, Elwyn Mae llawer yn sôn am faterion trawsffiniol ym Mhowys. Serch hynny, beth sydd ddim yn cael ei glywed yn aml ydy'r ffaith bod NHS Lloegr wedi codi ffioedd llawer uwch na ffioedd arferol y llynedd, ac yn uwch na chwyddiant, sef y lefel sydd fel rheol wedi ei warantu gan y Lywodraeth yma. Arweiniodd hynny at gost ychwanegol o £3.8 miliwn y llynedd, ac yn debygol o fod yn £4 miliwn eleni. Yn ychwanegol at hynny, mae ymddiriedolaeth Wye Valley wedi ei dynodi yn ardal wledig gan NHS Lloegr ac yn cael premiwm gwledig. Maent wedyn hefyd yn disgwyl i Bowys dalu premiwm iddynt, sy'n arwain at fil pellach o hyd at £13 miliwn hyd yn hyn. Dyma'r materion sy’n creu pwysau ychwanegol ar y bwrdd iechyd. Os yw Lloegr yn cynyddu cost gofal, dylai fod balance book adjustment gan Lywodraeth y Deyrnas Gyfunol i Lywodraeth Cymru i adlewyrchu’r impact ariannol ychwanegol, a thrwy hynny galluogi llif cleifion ar draws y ffin y ddwy ffordd, gan gydnabod bod rhannau o Loegr hefyd yn ddibynnol ar Gymru yn yr un modd â fel arall. A all y Llywodraeth wyntyllu'r materion hyn efo’r Gweinidogion yn San Steffan? Many people talk about cross-border issues in Powys. However, what's not heard very often is the fact that NHS England charged far higher fees than usual last year, and above inflation, which is the level usually guaranteed by this Government. That led to an extra cost of £3.8 million last year, and it's likely to be £4 million this year. In addition to that, the Wye Valley trust has been designated a rural area by NHS England and receives a rural premium. They then expect Powys to pay a premium to them, leading to a further bill of £13 million thus far. These are the issues that put extra pressure on the health board. If England is increasing the cost of care, there should be a balance book adjustment from the UK Government to the Welsh Government to reflect the additional financial impact and, through that, enable the flow of patients across border both ways, recognising that parts of England are also reliant on Wales in the same way. Can the Government please raise these issues with Ministers at Westminster?  16083 7 2026-07-07T13:30:02 766378 67 Cy 2026-07-07T14:05:00 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=2103&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=2103&l=en 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766394 68 Cy 2026-07-07T14:05:28 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=2131&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=2131&l=en 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Mae'r Aelod yn gywir, wrth gwrs. Mae yna lawer o lif y ddwy ffordd. Os ydyn ni'n edrych ar ofal sylfaenol, mae yna 13,000 o bobl o Gymru wedi’u cofrestru efo GPs yn Lloegr, a bron i 21,000 o bobl o Loegr wedi’u cofrestru efo GPs yng Nghymru. Felly, mae hon yn berthynas sydd yn fuddiol i ni ar ddwy ochr y ffin. Beth sy'n clymu'r cyfan at ei gilydd ac i fod i osod fframwaith sy'n gweithio ydy'r ffaith fod gennym ni ddatganiad o egwyddorion a gwerthoedd. Mae hwnnw i fod i sicrhau bod dim triniaeth yn gallu cael ei wrthod, dim triniaeth yn gallu cael ei oedi, oherwydd ansicrwydd neu ei bod hi ychydig bach yn annelwig pwy neu pha gorff sy'n gyfrifol am ariannu gofal iechyd. Beth rydyn ni angen ei wneud, wrth gwrs, ydy sicrhau ein bod ni bob amser am wirio bod y gwerthoedd yna a'r egwyddorion yna yn cael eu cadw. Lle mae yna dystiolaeth nad ydyn nhw, dwi'n rhoi sicrwydd y byddai fy Ngweinidog iechyd i yn eiddgar iawn i fynd ar ôl hynny, fel dwi'n siŵr y byddai’r Gweinidog iechyd yn Lloegr. The Member is quite right, of course. There's a great deal of flow both ways. If we look at primary care, there are 13,000 people from Wales registered with GPs in England and almost 21,000 people from England registered with GPs in Wales. So this is a symbiotic relationship on both sides of the border. What ties all of this together and should put a framework in place that works is that we have a statement of principles and values. That should ensure that no treatment can be refused, and no treatment can be delayed, because of uncertainties or ambiguity in terms of which body is responsible for funding healthcare. What we need to do, of course, is to ensure that we always check that those values and principles are adhered to. Where there is evidence that they are not, I will give an assurance that my health Minister would be very eager to pursue that, as I'm sure would the health Minister in England. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766411 69 En 2026-07-07T14:06:46 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=2209&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=2209&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 8585 8585 James Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8585 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8585 Evans, James First Minister, people in Powys are being asked to accept less and less from their health service across the county. First, Powys Teaching Health Board delayed cross-border treatment because of budget pressures, leaving patients in mid Wales waiting longer with fewer options available for care. Now we are hearing discussions about possible hospital closures and reduction in bed capacity to save money. That's simply not good enough. The previous Welsh Government only put in a couple of hundred thousand pounds to address this problem. And when the Liberal Democrats could have stepped in to help, all they got was a ban on greyhound racing—not the sort of thing that the people of Powys were hoping for. I can tell you, First Minister, the people of Powys have had enough of political posturing. So, will the First Minister today commit to—[Interruption.] Do you think it's a laughing matter, First Minister? Because my constituents certainly do not. They want an urgent commitment from you to deliver that money into Powys so we can get waiting lists down, to make sure we open up cross-border care and make sure we protect our hospitals and beds in my communities. Brif Weinidog, gofynnir i bobl ym Mhowys dderbyn llai a llai gan eu gwasanaeth iechyd ar draws y sir. Yn gyntaf, gohiriodd Bwrdd Iechyd Addysgu Powys driniaeth drawsffiniol oherwydd pwysau ar y gyllideb, gan adael cleifion yn y canolbarth yn aros yn hirach gyda llai o ddewisiadau ar gael ar gyfer gofal. Nawr rydyn ni'n clywed trafodaethau am y posibilrwydd o gau ysbytai a lleihau capasiti gwelyau i arbed arian. Dydy hynny ddim yn ddigon da. Dim ond cwpl o gannoedd o filoedd o bunnoedd a roddodd Llywodraeth flaenorol Cymru i fynd i'r afael â'r broblem hon. A phan allai'r Democratiaid Rhyddfrydol fod wedi camu i mewn i helpu, y cyfan gawson nhw oedd gwaharddiad ar rasio milgwn—nid y math o beth yr oedd pobl Powys yn gobeithio amdano. Gallaf ddweud wrthych, Brif Weinidog, fod pobl Powys wedi cael digon o ystumio gwleidyddol. Felly, a wnaiff y Prif Weinidog ymrwymo heddiw i—[Torri ar draws.] Ydych chi'n credu ei fod yn fater i chwerthin yn ei gylch, Brif Weinidog? Oherwydd dydy fy etholwyr ddim, mae hynny'n sicr. Maen nhw eisiau ymrwymiad brys gennych chi i roi'r arian hwnnw i Bowys fel y gallwn ni leihau rhestrau aros, i wneud yn siŵr ein bod ni'n ehangu gofal trawsffiniol a gwneud yn siŵr ein bod ni'n diogelu ein hysbytai a'r gwelyau yn fy nghymunedau. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766418 70 En 2026-07-07T14:07:54 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=2277&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=2277&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Said he through political posturing, and that's the point. We need to find a way to make sure that no part of Wales feels that it is missing out on the level of health service that it requires, be it people across the north of Wales with the problems that are well documented in Betsi, or people in Powys who have specific issues related to the fact that there is rurality throughout the whole of the county, there is no district general hospital, and the importance of those cross-border facilities is even more heightened. I've spoken with my health Minister for years now about how we ensure that the people in Powys in particular feel very much at the heart of the plans that we have for the development of health services in Wales. All I can do is give the assurance that we will take forward that pledge with the utmost seriousness and that we expect to be held to account on it. When it comes to whether it's a rural health service or cross-border health services, these are matters that are very much on our radar as a Government, and there's a real determination there to show that we will not stand by and watch the health service being degraded in any part of Wales in the way that the Member describes. Meddai ef drwy ymagweddu gwleidyddol, a dyna'r pwynt. Mae angen i ni ddod o hyd i ffordd o sicrhau nad oes unrhyw ran o Gymru yn teimlo ei bod yn colli allan ar y lefel o wasanaeth iechyd sydd ei angen arni, boed yn bobl ar draws y gogledd sy'n wynebu'r problemau sydd wedi'u dogfennu'n helaeth yn Betsi, neu bobl ym Mhowys sy'n wynebu materion penodol sy'n gysylltiedig â'r ffaith bod yna wledigrwydd ar draws y sir gyfan, does dim ysbyty cyffredinol dosbarth, ac mae pwysigrwydd y cyfleusterau trawsffiniol hynny hyd yn oed yn fwy amlwg.  Rwyf wedi siarad gyda fy Ngweinidog iechyd ers blynyddoedd bellach am sut allwn ni sicrhau bod pobl ym Mhowys yn arbennig wir yn teimlo wrth wraidd y cynlluniau sydd gennym ni ar gyfer datblygu gwasanaethau iechyd yng Nghymru. Y cyfan y gallaf ei wneud yw rhoi sicrwydd y byddwn ni'n bwrw ymlaen â'r addewid hwnnw gyda'r difrifoldeb mwyaf a'n bod yn disgwyl cael ein dwyn i gyfrif amdano. O ran p'un a yw'n wasanaeth iechyd gwledig neu wasanaethau iechyd trawsffiniol, mae'r rhain yn faterion sydd ar ein radar fel Llywodraeth, ac mae yna benderfyniad gwirioneddol yno i ddangos na fyddwn ni'n llaesu dwylo wrth wylio'r gwasanaeth iechyd yn cael ei ddiraddio mewn unrhyw ran o Gymru yn y ffordd y mae'r Aelod yn ei disgrifio. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766422 71 En 2026-07-07T14:09:18 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=2361&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=2361&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 336 336 Natasha Asghar AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=336 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=336 Asghar, Natasha First Minister, last year there were approximately 30,000 Welsh people on an English NHS waiting list because of the lack of local NHS treatment available. We know that Powys Teaching Health Board has recently placed its patients on the Welsh waiting list as it was told by the previous Welsh Government that the extra money they were providing for commissioning services could not be spent in English hospitals. As you will be aware, the Welsh Affairs Committee recently heard evidence from Welsh health board chief executives, including the chief exec of the Aneurin Bevan health board. The points raised by the chief executive of the Aneurin Bevan health board seem to have been the same persistent problems that have frustrated the Welsh NHS over many years. These include data and record sharing, as well as the NHS app, which is slightly different between the two countries. First Minister, you cannot get away from the fact that thousands of Welsh residents are accessing services over the border because we just don't have the facilities to treat them here in Wales. Therefore, would it not be wise and prudent of you to have a joined-up IT system with the English NHS rather than being different for difference's sake? Thank you. Brif Weinidog, y llynedd roedd tua 30,000 o bobl o Gymru ar restr aros GIG Lloegr oherwydd bod diffyg triniaeth leol ar gael gan y GIG. Rydyn ni'n gwybod bod Bwrdd Iechyd Addysgu Powys wedi rhoi ei gleifion ar y rhestr aros yng Nghymru yn ddiweddar gan fod Llywodraeth flaenorol Cymru wedi dweud wrtho nad oedd yn bosibl gwario'r arian ychwanegol yr oedden nhw'n ei ddarparu ar gyfer comisiynu gwasanaethau yn ysbytai Lloegr. Fel y gwyddoch chi, fe glywodd y Pwyllgor Materion Cymreig dystiolaeth yn ddiweddar gan brif weithredwyr byrddau iechyd Cymru, gan gynnwys prif weithredwr bwrdd iechyd Aneurin Bevan. Mae'n ymddangos mai'r pwyntiau a godwyd gan brif weithredwr bwrdd iechyd Aneurin Bevan yw'r un problemau parhaus sydd wedi rhwystro GIG Cymru dros nifer o flynyddoedd. Mae'r rhain yn cynnwys rhannu data a chofnodion, yn ogystal ag ap y GIG, sydd ychydig yn wahanol yn y ddwy wlad. Brif Weinidog, allwch chi ddim dianc rhag y ffaith bod miloedd o drigolion o Gymru yn cael mynediad at wasanaethau dros y ffin oherwydd nad oes gennym ni'r cyfleusterau i'w trin yma yng Nghymru. Felly, oni fyddai'n ddoeth ac yn ddarbodus i chi gael system TG gydgysylltiedig gyda GIG Lloegr yn hytrach na bod yn gwahanol er mwyn bod yn gwahanol? Diolch. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766372 72 En 2026-07-07T14:10:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=2403&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=2403&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766373 73 En 2026-07-07T14:10:17 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=2420&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=2420&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun There are a number of points to unpick there. On the number of people from Wales having to access services across the border in England because they're not available in Wales, that's an argument that I've long made. Poor decisions have been made over many years that have led to the loss of services in Wales. Patients crossing the border might get very good services—people from the north get excellent neurology services at the Walton Centre—but we have to look at what we can do to build up services here too. It's a point of principle that's important to me, but, at the end of the day, you want to access the best services possible right now. On the data, as I mentioned earlier, this a specific problem that is being addressed right now. Digital improvements are in the pipeline, including finding those common standards that would be beneficial internationally—across the border between Wales and England, and further afield, for that matter. Mae yna nifer o bwyntiau y mae angen mynd i'r afael â nhw yn y fan yna. O ran nifer y bobl o Gymru sy'n gorfod cael mynediad at wasanaethau dros y ffin yn Lloegr oherwydd nad ydyn nhw ar gael yng Nghymru, mae hynny'n ddadl rydw i wedi'i gwneud ers amser maith. Mae penderfyniadau gwael wedi cael eu gwneud dros flynyddoedd lawer sydd wedi arwain at golli gwasanaethau yng Nghymru. Efallai y bydd cleifion sy'n croesi'r ffin yn cael gwasanaethau da iawn—mae pobl o'r gogledd yn cael gwasanaethau niwroleg ardderchog yng Nghanolfan Walton—ond mae'n rhaid i ni edrych ar yr hyn y gallwn ni ei wneud i ddatblygu gwasanaethau yma hefyd. Mae'n bwynt egwyddor sy'n bwysig i mi, ond, ar ddiwedd y dydd, rydych chi eisiau cael mynediad at y gwasanaethau gorau posibl ar hyn o bryd. O ran y data, fel y soniais i'n gynharach, mae hon yn broblem benodol sy'n cael ei datrys ar hyn o bryd. Mae gwelliannau digidol ar y gweill, gan gynnwys dod o hyd i'r safonau cyffredin hynny a fyddai'n fuddiol yn rhyngwladol—ar draws y ffin rhwng Cymru a Lloegr, ac ymhellach i ffwrdd, o ran hynny. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766388 74 En 2026-07-07T14:11:18 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=2481&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=2481&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane Good afternoon, First Minister. You're hearing a lot about Powys this afternoon. I will just follow up on the issue of us being really unfairly treated in Powys with the cross-border issues that we face. As we now know, there are rumours and concerns that we will miss out on our community beds in Powys. There are nine community hospitals in Powys and around 146 in-patient beds. These are vital in order to be able to deliver good-quality social care, to be able to get people home from hospital and to be able to move them out into their community. Therefore, what action will you be taking in order to intervene with Powys Teaching Health Board to stop the closure of those hospitals? Diolch yn fawr. Prynhawn da, Brif Weinidog. Rydych chi'n clywed llawer am Bowys y prynhawn yma. Fe af i ar drywydd y mater ein bod ni'n cael ein trin yn annheg ym Mhowys gyda'r materion trawsffiniol yr ydym yn eu hwynebu. Fel rydyn ni'n ei wybod nawr, mae sibrydion a phryderon y byddwn ni'n colli allan ar ein gwelyau cymunedol ym Mhowys. Mae naw ysbyty cymunedol ym Mhowys a thua 146 o welyau i gleifion mewnol. Mae'r rhain yn hanfodol er mwyn gallu darparu gofal cymdeithasol o ansawdd da, er mwyn gallu cael pobl adref o'r ysbyty ac er mwyn gallu eu symud allan i'w cymuned. Felly, pa gamau y byddwch chi'n eu cymryd i ymyrryd gyda Bwrdd Iechyd Addysgu Powys er mwyn atal yr ysbytai hynny rhag cael eu cau? Diolch yn fawr. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766393 75 En 2026-07-07T14:12:10 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=2533&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=2533&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun It is a real concern, the loss of thousands of community beds that we have seen over the past few decades in Wales, and there is an impact to that. The loss of community beds does mean an added challenge in terms of moving patients out of district general hospitals into the community. I know, from visits to my district general hospital, the sheer number of people who are in that hospital who are medically fit for discharge, and yet they are unable to be discharged.  It's not a matter of being able to embark now on a major reversal of the loss of those community beds, but it is about recognising the importance of strengthening care within our communities. In particular, it's about the shift—which we have already started work on—of resources towards primary care. That means care within the communities, it means working across multidisciplinary teams, district nursing and so on, so that we are able to treat people within their communities. That work has already begun within the first 50 days of this Government's programme. It will be a long burn, because we are trying to undo decades of shift away from primary care and the costs that we have seen as a result of that. But we're determined to make it happen. And where you don't have a district general hospital in Powys, that becomes even more important, doesn't it? Mae'n bryder gwirioneddol, y miloedd o welyau cymunedol rydyn ni wedi'u gweld yn cael eu colli dros y degawdau diwethaf yng Nghymru, ac mae hynny'n cael effaith. Mae colli gwelyau cymunedol yn golygu her ychwanegol o ran symud cleifion allan o ysbytai cyffredinol dosbarth i'r gymuned. Rwy'n gwybod, o ymweliadau â fy ysbyty cyffredinol dosbarth i, y nifer fawr o bobl yn yr ysbyty hwnnw sy'n ffit yn feddygol i'w rhyddhau, ac eto ni ellir eu rhyddhau.  Nid yw'n fater o allu cychwyn nawr ar broses fawr i wrthdroi'r sefyllfa o ran y gwelyau cymunedol hynny a gollwyd, ond mae'n ymwneud â chydnabod pwysigrwydd cryfhau gofal yn ein cymunedau. Yn benodol, mae'n ymwneud â symud adnoddau tuag at ofal sylfaenol—yr ydyn ni eisoes wedi dechrau gweithio arno. Mae hynny'n golygu gofal o fewn y cymunedau, mae'n golygu gweithio ar draws timau amlddisgyblaethol, nyrsio dosbarth ac yn y blaen, fel ein bod ni'n gallu trin pobl yn eu cymunedau. Mae'r gwaith hwnnw eisoes wedi dechrau o fewn 50 diwrnod cyntaf rhaglen y Llywodraeth hon. Fe fydd hi'n broses hir, oherwydd rydyn ni'n ceisio dadwneud degawdau o symud i ffwrdd oddi wrth ofal sylfaenol a'r costau rydyn ni wedi'u gweld o ganlyniad i hynny. Ond rydyn ni'n benderfynol o wneud iddo ddigwydd. A lle nad oes gennych chi ysbyty cyffredinol dosbarth ym Mhowys, mae hynny'n dod yn bwysicach byth, onid yw e? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766400 76 Cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Cynllunio'r Gweithlu ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Bae Abertawe Workforce Planning in Swansea Bay University Health Board 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766401 77 Cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 5083 5083 Gwyn Williams https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5083 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5083 Williams, Gwyn 5. A wnaiff y Prif Weinidog roi diweddariad ar gynllunio'r gweithlu ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Bae Abertawe? OQ64339 5. Will the First Minister provide an update on workforce planning in Swansea Bay University Health Board? OQ64339 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766402 78 En 2026-07-07T14:13:45 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=2628&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=2628&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Workforce planning must improve across NHS Wales, which is why we are committed to bringing forward a new national workforce strategy for the NHS. I'll engage with organisations, including Swansea Bay University Health Board, on our priorities. We will work with health boards, trusts and Health Education and Improvement Wales to strengthen planning, better align training with funded posts and support a sustainable workforce to meet future service needs. Rhaid i gynllunio'r gweithlu wella ar draws GIG Cymru, a dyna pam rydyn ni wedi ymrwymo i gyflwyno strategaeth gweithlu genedlaethol newydd ar gyfer y GIG. Byddaf yn ymgysylltu â sefydliadau, gan gynnwys Bwrdd Iechyd Prifysgol Bae Abertawe, ar ein blaenoriaethau ni. Byddwn ni'n gweithio gyda byrddau iechyd, ymddiriedolaethau ac Addysg a Gwella Iechyd Cymru i gryfhau cynllunio, cydweddu hyfforddiant yn well â swyddi a ariennir a chefnogi gweithlu cynaliadwy i ddiwallu anghenion y gwasanaeth yn y dyfodol. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766403 79 En 2026-07-07T14:14:06 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=2649&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=2649&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5083 5083 Gwyn Williams https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5083 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5083 Williams, Gwyn Diolch yn fawr. The people of Swansea are deeply concerned by this week's announcement that the health board is proposing the loss of around 800 posts. Whilst I do recognise that these proposals are intended to provide greater financial stability and reduce reliance on expensive agency staff, in fact, workforce planning in the long term is an issue not just in Swansea but across the entire Welsh NHS. But these changes come at a particularly challenging time, when we are also seeing reductions in training places for future healthcare professionals despite the clear need to recruit and retain more NHS staff. There is undoubtedly a need to rebalance the way our health service manages its finances, but patient care must remain the overriding priority. Therefore, will the First Minister outline what discussion is taking place to ensure that these workforce changes do not negatively impact patient outcomes or the quality of care that patients receive in Gŵyr Abertawe? Diolch. Diolch yn fawr. Mae pobl Abertawe yn bryderus iawn am y cyhoeddiad yr wythnos hon fod y bwrdd iechyd yn cynnig colli tua 800 o swyddi. Er fy mod i'n cydnabod mai nod y cynigion hyn yw darparu mwy o sefydlogrwydd ariannol a lleihau dibyniaeth ar staff asiantaethau drud, mewn gwirionedd, mae cynllunio'r gweithlu yn y tymor hir yn broblem nid yn unig yn Abertawe ond ar draws GIG Cymru yn ei gyfanrwydd. Ond daw'r newidiadau hyn ar adeg arbennig o heriol, pan ydyn ni hefyd yn gweld gostyngiadau mewn lleoedd hyfforddi ar gyfer gweithwyr gofal iechyd proffesiynol y dyfodol, er gwaethaf yr angen amlwg i recriwtio a chadw mwy o staff y GIG. Yn ddi-au, mae angen ailgydbwyso'r ffordd y mae ein gwasanaeth iechyd yn rheoli ei gyllid, ond rhaid sicrhau mai gofal cleifion yw'r flaenoriaeth o hyd. Felly, a wnaiff y Prif Weinidog amlinellu pa drafodaeth sy'n digwydd i sicrhau nad yw'r newidiadau hyn yn y gweithlu yn cael effaith negyddol ar ganlyniadau cleifion nac ansawdd y gofal y mae cleifion yn ei gael yng Ngŵyr Abertawe? Diolch. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766382 80 En 2026-07-07T14:15:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=2703&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=2703&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766383 81 En 2026-07-07T14:15:04 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=2707&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=2707&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Decisions on the workforce, of course, are down to the health boards themselves. All NHS organisations need to have a clear workforce plan that supports safe delivery of their service models, and to keep those plans under review, in the light of the needs of their population and their overall financial position. I am very, very aware of the concern around the plans announced in that particular health board. The key thing here is that health boards and trusts have that responsibility to ensure that their workforce plans reflect their local population needs. I and my health Minister would urge them now, in light of those concerns, to ensure that any proposals that they bring forward will not have a detrimental impact on the health of the people of that part of Wales. Materion i'r byrddau iechyd eu hunain, wrth gwrs, yw penderfyniadau ar y gweithlu. Mae angen i bob sefydliad yn y GIG fod â chynllun gweithlu eglur sy'n cefnogi darpariaeth ddiogel o'u modelau gwasanaeth, gan gadw'r cynlluniau hynny dan adolygiad, yng ngoleuni anghenion eu poblogaethau a'u sefyllfaoedd ariannol yn gyffredinol. Rwy'n ymwybodol iawn o'r pryder ynghylch y cynlluniau a gyhoeddwyd yn y bwrdd iechyd arbennig hwnnw. Y mater allweddol yn hyn o beth yw bod y cyfrifoldeb hwnnw gan fyrddau iechyd ac ymddiriedolaethau i sicrhau bod eu cynlluniau gweithlu yn adlewyrchu anghenion eu poblogaethau lleol. Fe fyddai fy Ngweinidog dros iechyd a minnau'n eu hannog nhw nawr, yng ngoleuni'r pryderon hynny, i sicrhau na fydd unrhyw gynigion a gaiff eu cyflwyno ganddyn nhw ag effaith andwyol ar iechyd pobl yn y rhan honno o Gymru. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766395 82 En 2026-07-07T14:15:59 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=2762&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=2762&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12190 12190 Francesca O'Brien AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12190 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12190 O'Brien, Francesca First Minister, I wrote to your health secretary about 10 days ago, outlining my concerns of Swansea Bay University Health Board, not only about the workforce, with potentially 800 jobs being lost—. The fact of the matter is that, over the last three years, over £112 million of deficit has added up to financial pressures. They've also doubled their provision for negligence as well, to £40 million. So, not only is the NHS workforce paying the price of this financial disaster—. My question is, given that the forecast over the next year is that an extra £77 million overspend is going to happen in that health board, is your current level of intervention adequate? If not, what further steps are you going to take, First Minister? Brif Weinidog, fe ysgrifennais i at eich ysgrifennydd iechyd tua 10 diwrnod yn ôl, yn amlinellu fy mhryderon i ynglŷn â Bwrdd Iechyd Prifysgol Bae Abertawe, nid yn unig am y gweithlu, gyda 800 o swyddi o bosib yn cael eu colli—. Y gwir amdani yw bod diffyg o dros £112 miliwn wedi ychwanegu at y pwysau ariannol dros y tair blynedd diwethaf. Maen nhw wedi dyblu eu darpariaethau ar gyfer esgeulustod hefyd, hyd at £40 miliwn. Felly, nid yn unig fod gweithlu'r GIG yn talu pris y trychineb ariannol hwn—. Fy nghwestiwn i yw, o ystyried mai'r rhagolwg dros y flwyddyn nesaf yw y bydd gorwariant ychwanegol o £77 miliwn yn digwydd yn y bwrdd iechyd hwnnw, a yw eich lefel gyfredol o ymyrraeth yn ddigonol? Os nad felly, pa gamau pellach y byddwch chi'n eu cymryd, Brif Weinidog? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766405 83 En 2026-07-07T14:16:48 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=2811&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=2811&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun The Government always keeps its level of intervention under review. It's part of what we do in order to make sure that health boards deliver for the people of Wales. It is troubling, and it has been. I spent most of my time here as an opposition health spokesperson. It is troubling to see those financial deficits year after year, which is why that sustainability agenda is so, so important to us. For example, in making money available through the supplementary budget, it is not about quick fixes. We cannot rely on quick fixes or expect just injections of cash to make a difference overall. You spend money in a way that can deliver healthcare in a different, more sustainable way. That is our intention with the funding that is going in now, and that is equally true for Swansea bay as it is for any health board in Wales. But it's up to those health boards to make sure that they balance the books and provide the healthcare that the people they serve deserve. Mae'r Llywodraeth yn cadw ei lefel hi o ymyrraeth dan adolygiad bob amser. Mae hynny'n rhan o'r hyn yr ydym ni'n ei wneud i sicrhau bod y byrddau iechyd yn cyflawni er mwyn pobl Cymru. Mae hi'n bryderus iawn, ac felly y bu hi. Fe dreuliais i'r rhan helaethaf o'm hamser i yn y fan hon yn llefarydd iechyd yr wrthblaid. Mae hi'n bryderus gweld y diffygion ariannol hynny flwyddyn ar ôl blwyddyn, a dyna pam mae'r agenda honno o ran cynaliadwyedd mor bwysig i ni. Er enghraifft, wrth sicrhau bod arian ar gael trwy'r gyllideb atodol, nid ystyr hyn yw cael datrysiadau cyflym. Ni allwn ddibynnu ar ddatrysiadau cyflym neu ddisgwyl i chwistrellu arian parod yn unig wneud gwahaniaeth yn gyffredinol. Mae'n rhaid ichi wario arian mewn ffordd sy'n gallu darparu gofal iechyd mewn ffordd wahanol, fwy cynaliadwy. Dyna yw ein bwriad ni gyda'r cyllid sy'n mynd i mewn nawr, ac mae hynny'r un mor wir am Fae Abertawe ag ar gyfer unrhyw fwrdd iechyd arall yng Nghymru. Ond y byrddau iechyd hynny a ddylai sicrhau eu bod nhw'n cydbwyso'r fantol ac yn darparu'r gofal iechyd y mae'r bobl y maen nhw'n eu gwasanaethu yn ei haeddu. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766417 84 En 2026-07-07T14:17:58 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=2881&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=2881&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 332 332 Mike Hedges AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=332 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=332 Hedges, Mike Swansea Bay University Health Board is a compact health board, structured so that each of the three main hospitals has its own area of expertise, including burns and plastics for south Wales and the south west of England. We have seen a large number of nurses and midwives qualify but not being offered posts, which is upsetting for each of them, but also means that the use of agency nurses will continue. Will the First Minister meet with the health board and suggest to them that employing recently qualified nurses, instead of the use of expensive agency nurses, will benefit the health service, the health board and the individuals recently qualified? Mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Bae Abertawe yn fwrdd iechyd cywasgedig, a gafodd ei strwythuro fel bod gan bob un o'r tri phrif ysbyty ei faes arbenigedd ei hun, yn cynnwys unedau llosgiadau a phlastig ar gyfer de Cymru a de-orllewin Lloegr. Fe welsom ni nifer fawr o nyrsys a bydwragedd yn dod yn gymwysedig ond heb gael unrhyw gynnig o swydd, sy'n ofidus i bob un ohonyn nhw, ond yn golygu hefyd y bydd y defnydd o nyrsys asiantaeth yn parhau. A wnaiff y Prif Weinidog gwrdd â'r bwrdd iechyd ac awgrymu iddyn nhw y bydd cyflogi nyrsys sydd newydd eu cymhwyso, yn hytrach na defnyddio nyrsys asiantaeth costus, o fudd i'r gwasanaeth iechyd, y bwrdd iechyd a'r unigolion sydd newydd gymhwyso? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766420 85 En 2026-07-07T14:18:33 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=2916&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=2916&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I have long made the case—and I welcome those comments from the Member—that cutting the dependency on agencies has to be at the heart of making our health services more sustainable. I do note that part of those plans by Swansea bay has been around getting rid of agency posts, which isn't, in itself, a negative. We need to build sustainability for the long term. On graduate jobs now, of course, we have returned to this week after week, and a problem has arisen this year because of decisions made, as we know, by the last Government. What we have been able to do through, for example, the graduate summit that was convened by the health Minister is to try to give assurance that, in the long term, we will be needing these posts, and that we need these specially trained health professionals to provide a solid, sustainable health service for the future. We'll do everything we can to get over this difficult point in time, which I find deeply frustrating, and which is clearly distressing for the students involved. Rwyf i wedi dadlau'r achos ers amser maith—ac rwy'n croesawu'r sylwadau yna gan yr Aelod—bod yn rhaid i dorri'r ddibyniaeth ar asiantaethau fod wrth hanfod gwneud ein gwasanaethau iechyd yn fwy cynaliadwy. Rwy'n nodi bod rhan o'r cynlluniau hynny gan fwrdd Bae Abertawe wedi bod ynghylch cael gwared ar swyddi asiantaeth, nad ydyw ynddo'i hun yn beth negyddol. Mae angen i ni feithrin cynaliadwyedd ar gyfer yr hirdymor. O ran swyddi i raddedigion nawr, wrth gwrs, rydym ni wedi dychwelyd at hynny wythnos ar ôl wythnos, ac mae problem wedi codi eleni oherwydd penderfyniadau a wnaeth y Llywodraeth ddiwethaf, fel gwyddom ni. Yr hyn yr ydym ni wedi gallu ei wneud trwy gyfrwng yr uwchgynhadledd graddedigion, er enghraifft, a gynhaliwyd gan y Gweinidog iechyd yw ceisio rhoi sicrwydd y bydd angen y swyddi hyn arnom ni yn yr hirdymor, a bod angen y gweithwyr iechyd proffesiynol hyn a gafodd eu hyfforddi yn arbennig i ddarparu gwasanaeth iechyd cadarn, cynaliadwy i'r dyfodol. Fe fyddwn ni'n gwneud popeth sydd yn ein gallu i oroesi'r cyfnod anodd hwn, yr wyf i'n ei ystyried yn rhwystredigaeth fawr, ac sy'n amlwg yn ofidus iawn i'r myfyrwyr dan sylw. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766426 86 Cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Prinder yn y Gweithlu Gwasanaethau Canser Workforce Shortages in Cancer Services 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766427 87 Cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 12189 12189 Safa Elhassan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12189 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12189 Elhassan, Safa 6. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i fynd i'r afael â'r prinder yn y gweithlu gwasanaethau canser ledled Cymru? OQ64338 6. What action is the Welsh Government taking to address workforce shortages in cancer services across Wales? OQ64338 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766428 88 En 2026-07-07T14:19:53 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=2996&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=2996&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun The NHS is facing sustained pressure due to rising demand for investigations and treatment for cancer, alongside increasingly complex care needs and treatment options. We're bringing forward a national cancer plan and a long-term NHS Wales workforce strategy that will help to address these pressures on NHS services. Mae'r GIG yn wynebu pwysau parhaus oherwydd y galw cynyddol am ymchwiliadau a thriniaeth ar gyfer canser, ochr yn ochr ag anghenion gofal a dewisiadau triniaeth sy'n cynyddu yn eu cymhlethdod. Rydym ni'n cyflwyno cynllun canser cenedlaethol a strategaeth hirdymor gweithlu GIG Cymru a fydd yn helpu i fynd i'r afael â'r pwysau hyn ar wasanaethau'r GIG. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766358 89 En 2026-07-07T14:20:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=3003&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=3003&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766389 90 En 2026-07-07T14:20:11 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=3014&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=3014&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12189 12189 Safa Elhassan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12189 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12189 Elhassan, Safa Diolch, First Minister. I welcome the Welsh Government's £145 million investment in reducing NHS waiting lists. The Royal College of Radiologists's workforce census published last month found that NHS Wales is short of 88 clinical radiologists and 13 clinical oncologists, with this shortage projected to more than double in 2030. A lead oncologist in Gŵyr Abertawe told me that the shortages are preventing talented resident doctors from taking up permanent posts, highlighting the need for a stronger all-Wales approach to workforce planning. First Minister, how will the Welsh Government ensure that this investment strengthens the specialist cancer workforce so that talented staff can remain in Wales, waiting times are reduced and patient care and outcomes improve? Diolch, Brif Weinidog. Rwy'n croesawu buddsoddiad o £145 miliwn gan Lywodraeth Cymru i fyrhau rhestrau aros y GIG. Roedd cyfrifiad gweithlu Coleg Brenhinol y Radiolegwyr a gyhoeddwyd fis diwethaf yn canfod bod GIG Cymru yn brin o 88 o radiolegwyr clinigol a 13 o oncolegwyr clinigol, a bod amcanestyniad y bydd y prinder hwn yn fwy na dyblu yn 2030. Fe ddywedodd oncolegydd arweiniol ym mwrdd Gŵyr Abertawe wrthyf i fod y prinder hwnnw'n atal meddygon preswyl talentog rhag ymgymryd â swyddi parhaol, sy'n tynnu sylw at yr angen am ddull mwy cadarn ar sail Cymru gyfan o gynllunio'r gweithlu. Brif Weinidog, sut bydd Llywodraeth Cymru yn sicrhau y bydd y buddsoddiad hwn yn cryfhau'r gweithlu canser arbenigol fel gall staff medrus aros yng Nghymru, y bydd amseroedd aros yn byrhau ac y bydd gofal yn gwella yn ogystal â chanlyniadau i gleifion? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766396 91 En 2026-07-07T14:20:58 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=3061&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=3061&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Given the pressures on cancer services, it is very worrying to read the concerns raised by the Royal College of Radiologists. I, and we as a Government, certainly recognise those concerns and agree that workforce capacity in radiology and oncology is a significant challenge at the moment. As part of that NHS workforce work that we will be doing and the cancer plan, we will be setting out further action to help address the pressures. We're also working closely with Health and Education Improvement Wales, NHS organisations and health boards to strengthen workforce supply in areas critical to cancer services, including oncology, radiology, diagnostics and specialist nursing. But, to me, it's in the coming together of those two elements—a new workforce strategy and a new cancer plan—that we have the real ability here to get to grips with those shortages that are, undoubtedly, real. O ystyried y pwysau ar wasanaethau canser, mae hi'n bryderus iawn o ddarllen y materion a godwyd gan Goleg Brenhinol y Radiolegwyr. Rwy'n sicr yn cydnabod y pryderon hynny ac yn cytuno bod capasiti gweithlu mewn radioleg ac oncoleg yn her sylweddol ar hyn o bryd. Yn rhan o'r gwaith ar weithlu'r GIG y byddwn ni'n ei wneud a'r cynllun canser, fe fyddwn ni'n nodi camau pellach i gynorthwyo wrth fynd i'r afael â'r pwysau. Rydym ni'n gweithio yn agos hefyd gydag Addysg a Gwella Iechyd Cymru, sefydliadau'r GIG a'r byrddau iechyd i godi'r cyflenwad o'r gweithlu mewn meysydd sy'n hanfodol i wasanaethau canser, gan gynnwys oncoleg, radioleg, diagnosteg a nyrsio arbenigol. Ond, i mi, dod â'r ddwy elfen hynny at ei gilydd—strategaeth gweithlu newydd a chynllun canser newydd—a fydd yn rhoi'r gallu gwirioneddol inni yn hyn o beth i fynd i'r afael â'r prinder hwnnw sy'n wirioneddol iawn, yn ddiamau. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766408 92 Cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Graddedigion Nyrsio a Bydwreigiaeth Nursing and Midwifery Graduates 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766409 93 Cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 12176 12176 Paul Rock AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12176 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12176 Rock, Paul 7. A wnaiff y Prif Weinidog gadarnhau pryd y bydd graddedigion nyrsio a bydwreigiaeth yng Nghaerdydd Ffynnon Taf yn cael cynnig gwaith yn y GIG? OQ64360 7. Will the First Minister confirm when nursing and midwifery graduates in Caerdydd Ffynnon Taf will receive offers of work in the NHS? OQ64360 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766410 94 En 2026-07-07T14:22:08 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=3131&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=3131&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun The Welsh Government is working with HEIW, NHS Wales organisations and universities to monitor employment outcomes for newly qualified nurses and midwifery graduates following the 2026 NHS Wales streamlining process. The Cabinet Minister for Health and Care convened a graduate summit on 18 June, bringing together NHS Wales partners, HEIW and universities to identify immediate support for graduates and longer term workforce planning improvements. Mae Llywodraeth Cymru yn gweithio gydag AaGIC, sefydliadau GIG Cymru a'r prifysgolion i fonitro canlyniadau cyflogaeth ar gyfer nyrsys a graddedigion bydwreigiaeth sydd newydd gymhwyso yn dilyn proses symleiddio GIG Cymru yn 2026. Cynhaliodd y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal uwchgynhadledd graddedigion ar 18 Mehefin, a ddaeth â phartneriaid ynghyd o GIG Cymru, AaGIC a'r prifysgolion i nodi cefnogaeth uniongyrchol i raddedigion a gwelliannau yn y tymor hwy wrth gynllunio'r gweithlu. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766407 95 En 2026-07-07T14:22:37 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=3160&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=3160&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12176 12176 Paul Rock AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12176 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12176 Rock, Paul Last week, I met with a very distressed constituent, who had been encouraged to embark on a nursing course on the understanding that our Welsh NHS needs more nurses, and the promise that there would be jobs on graduation. My constituent, a mother of three, had made her plans around that promise being honoured. Twelve days ago, she was informed that there was no job for her. She and her husband have had to take out a loan to cover the gap in their finances until she finds work. My constituent attained a first-class honours degree and should be feeling excitement for her graduation ceremony, but now feels that she may not be mentally strong enough to attend it while she's in limbo, with so much uncertainty hanging over her head. Both the Royal College of Nursing and I were glad to hear you say last week that you recognise that this is a terrible situation that should never have happened, and we heard your promise that there will be NHS jobs for the 400 healthcare graduates who don’t yet have offers. By what date shall I tell my constituent that she will receive an offer of work? Yr wythnos diwethaf, fe wnes i gyfarfod ag etholwr gofidus iawn, a oedd wedi cael ei hannog i gychwyn ar gwrs nyrsio ar y ddealltwriaeth bod angen mwy o nyrsys ar ein GIG yng Nghymru, gyda'r addewid y byddai swyddi ar gael wedi'r graddio. Roedd fy etholwr, sy'n fam i dri o blant, wedi gwneud ei chynlluniau gan feddwl y byddai'r addewid hwnnw'n cael ei anrhydeddu. Ddeuddeg diwrnod yn ôl, fe gafodd wybod nad oedd swydd iddi hi. Mae hi a'i gŵr wedi gorfod cymryd benthyciad i lenwi'r bwlch yn eu cyllid nes y daw hi o hyd i waith. Mae fy etholwr wedi ennill gradd anrhydedd dosbarth cyntaf ac fe ddylai hi fod yn teimlo yn gyffrous ynghylch ei seremoni raddio, ond mae hi'n teimlo nawr efallai nad yw hi'n ddigon cryf yn feddyliol i fod yn bresennol gan ei bod hi wedi mynd dros gof, gyda chymaint o ansicrwydd yn ei bywyd. Roedd y Coleg Nyrsio Brenhinol yn falch fel roeddwn innau o'ch clywed chi'n dweud yr wythnos diwethaf eich bod chi'n cydnabod difrifoldeb y sefyllfa hon na ddylai fod wedi digwydd erioed, ac fe glywsom ni eich addewid chi y bydd swyddi yn y GIG i'r 400 o raddedigion gofal iechyd nad ydyn nhw wedi cael cynigion hyd yn hyn. Erbyn pa ddyddiad y bydd hynny i mi gael dweud wrth fy etholwr y bydd hi'n cael cynnig gwaith? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766415 96 En 2026-07-07T14:23:45 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=3228&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=3228&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun 'I can't give a date' is the answer. It's well worth pointing out the depth of the problem that has been created. In midwifery, it's as serious as in any other. Of the 135 graduates, 70 of them remain without roles. Now, that's something that worries me deeply. We need midwives. I'm grateful—I say 'thank you' today to all those women and men who made the decision to become midwives. They feel let down because of the situation they've found themselves in. It's in that spirit that the Cabinet Minister for health decided to immediately call that graduate summit to mitigate the impact. I've asked HEIW to co-ordinate a consistent national support offer for graduates across Wales. This will include a single point of access to ensure that graduates remain supported, practice ready, which is key, and connected to emerging employment opportunities. What that means, for example—. I'll give you another example: paramedics. Very few, if any, will be able to go straight from paramedic training to be a paramedic. So, what has been done is to find other roles, many within the ambulance service, so that, when the time comes, as soon as we can engineer that, they will be able to become paramedics. The same would be true of midwives. There is no quick fix. It's a problem, sadly, that we have inherited, but that we are very, very serious about doing all that we can to resolve. But hang on in there, we need you as a midwife, we need you as nurses and paramedics. We'll do what we can as a Government to bring you into the health service, because we don't have a health service without you. 'Nid wyf i'n gallu rhoi dyddiad' yw'r ateb. Mae hi'n werth tynnu sylw at ehangder y broblem a gafodd ei chreu. O ran bydwreigiaeth, mae hynny mor ddifrifol ag yw mewn unrhyw faes arall. O'r 135 sydd wedi graddio, mae 70 dal i fod heb swyddi. Nawr, mae hynny'n rhywbeth sy'n peri gofid mawr i mi. Mae angen bydwragedd. Rwy'n ddiolchgar—rwy'n mynegi fy niolch heddiw i'r menywod a'r dynion hynny i gyd sydd wedi gwneud y penderfyniad i fynd yn fydwragedd. Maen nhw'n teimlo yn siomedig oherwydd y sefyllfa y maen nhw wedi cael eu hunain ynddi. Yn yr ysbryd hwnnw y penderfynodd y Gweinidog Cabinet dros iechyd alw'r uwchgynhadledd honno i raddedigion ar unwaith ar gyfer lliniaru'r effaith. Rwyf i wedi gofyn i AaGIC gydlynu cynnig cymorth cenedlaethol cyson i raddedigion ledled Cymru. Fe fydd hyn yn cynnwys pwynt unigol ar gyfer mynediad i sicrhau y bydd graddedigion yn dal i gael eu cefnogi, yn barod i ymarfer, sy'n allweddol, ac yn gysylltiedig â chyfleoedd cyflogaeth sy'n dod i'r amlwg. Yr hyn y mae hynny'n ei olygu, er enghraifft—. Fe roddaf i enghraifft arall i chi: parafeddygon. Ychydig iawn, os o gwbl, o'r rhain a fydd yn gallu mynd yn syth o hyfforddiant parafeddygol i fod yn barafeddyg. Felly, yr hyn a gafodd ei wneud oedd dod o hyd i rolau eraill, llawer o fewn y gwasanaeth ambiwlans, fel y byddan nhw'n gallu mynd yn barafeddygon pan ddaw'r amser, cyn gynted ag y gallwn ni beri i hynny ddigwydd. Fe fyddai'r un peth yn wir o ran bydwragedd. Nid oes datrysiad cyflym i'w gael. Mae honno'n broblem, yn anffodus, y gwnaethom ei hetifeddu, ond rydym ni'n ddifrifol dros ben ynglŷn â gwneud popeth a allwn i'w datrys. Ond arhoswch chi, mae angen arnom ni i chi fod yn fydwragedd, yn nyrsys a pharafeddygon. Fe fyddwn ni'n gwneud yr hyn a allwn ni yn y Llywodraeth i ddod â chi i mewn i'r gwasanaeth iechyd, oherwydd oni bai amdanoch chi ni fyddai gennym wasanaeth iechyd o gwbl. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766397 97 En 2026-07-07T14:25:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=3303&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=3303&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766399 98 En 2026-07-07T14:25:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=3303&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=3303&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766412 99 Cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Lles Anifeiliaid Animal Welfare 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766413 100 Cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw 8. A wnaiff y Prif Weinidog amlinellu blaenoriaethau'r Llywodraeth ar gyfer lles anifeiliaid? OQ64364 8. Will the First Minister outline the Government’s priorities for animal welfare? OQ64364 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766414 101 Cy 2026-07-07T14:25:34 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=3337&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=3337&l=en 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Mi ydyn ni am adeiladu ar y safonau uchel sydd gennym ni’n barod yng Nghymru. Yn ein maniffesto, mi wnaethon ni ymrwymo i ddatblygu cynllun iechyd a lles anifeiliaid sy’n seiliedig ar wyddoniaeth. Mi fyddwn ni’n gweithio efo rhanddeiliaid, partneriaid gweithredol, y diwydiant a’r trydydd sector wrth ddatblygu ein dull newydd ar gyfer Cymru. We want to build on the high standards we already have here in Wales. In our manifesto, we said we would develop a science‑led animal health and welfare plan. We will work with stakeholders, operational partners, industry and the third sector to develop our new approach for Wales. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766416 102 Cy 2026-07-07T14:25:53 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=3356&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=3356&l=en 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw Dwi'n diolch i'r Prif Weinidog am yr ateb yna. I thank the First Minister for that response. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766419 103 En 2026-07-07T14:25:54 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=3357&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=3357&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw I had hoped to hear something in those priorities about the practice of the tethering of horses. This is currently the most signed petition on the Senedd petition website. There was a tragic incident earlier this year where a formerly tethered horse was hit by a vehicle and killed on one of the approach roads into Cardiff, and it's an issue of great concern to my constituents in Caerdydd Penarth. Yet horses continue to be tethered along roads such as Rover Way on the road into Cardiff, creating welfare concerns, particularly in periods of extreme weather like the recent heat, and clearly posing a risk to motorists as well. The RSPCA reports that tethered horses reports have almost doubled and have warned that local authorities often lack the resources and the rescue capacity. I know from personal experience that there are practical challenges with making full use of the Control of Horses (Wales) Act 2014. The First Minister will appreciate, as I do, some of the cultural sensitivities surrounding this issue and he'll want to calibrate the Government's response accordingly. But in view of the increase in incidents and the wider public concern, can the First Minister outline his position on the banning of the tethering of horses and will he commit to reviewing the Control of Horses (Wales) Act 2014? Thank you. Roeddwn i wedi gobeithio cael clywed rhywbeth yn y blaenoriaethau hynny am yr arfer o glymu ceffylau. Ar hyn o bryd, honno yw'r ddeiseb ar wefan deisebau'r Senedd sydd â'r nifer fwyaf o enwau arni hi. Fe fu yna ddigwyddiad trist iawn yn gynharach eleni pan gafodd ceffyl a oedd wedi ei glymu ei daro gan gerbyd a'i ladd ar un o'r ffyrdd i mewn i Gaerdydd, ac mae hwn yn fater sy'n peri pryder mawr i'm hetholwyr i yng Nghaerdydd Penarth. Ond mae ceffylau yn dal i gael eu clymu ar hyd ffyrdd fel Ffordd Rover ar y ffordd i Gaerdydd, sy'n creu pryderon am eu lles, yn enwedig ar adegau o dywydd eithriadol fel y gwres mawr yn ddiweddar, ac yn amlwg sy'n peri risg i fodurwyr hefyd. Mae'r RSPCA yn adrodd bod adroddiadau am glymu ceffylau wedi bron â dyblu ac roedden nhw'n rhybuddio nad oes gan yr awdurdodau lleol yr adnoddau na'r gallu i achub yn aml. Rwy'n gwybod o brofiad personol bod heriau ymarferol o ran gwneud defnydd llawn o Ddeddf Rheoli Ceffylau (Cymru) 2014. Fe fydd y Prif Weinidog yn siŵr o fod yn ymwybodol, fel rwyf innau, o'r elfen o sensitifrwydd diwylliannol sy'n ymwneud â'r mater hwn ac y bydd yn dymuno addasu ymateb y Llywodraeth yn unol â hynny. Ond o ystyried y cynnydd yn y digwyddiadau a phryder y cyhoedd yn fwy eang, a wnaiff y Prif Weinidog amlinellu ei safbwynt ef ar wahardd clymu ceffylau ac a wnaiff ef ymrwymo i adolygu Deddf Rheoli Ceffylau (Cymru) 2014? Diolch i chi. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766435 104 En 2026-07-07T14:27:12 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=3435&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=3435&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Tethering, clearly, is not unlawful, as the Member said, but it is a practice that does raise significant welfare concerns. There are no plans to review legislation at this point in time, but the Animal Welfare Act 2006 does require horse owners to meet welfare needs, including shelter, diet, healthcare and behavioural needs. It's very, very clear to me and to this Government that tethering is unsuitable for long-term use. The equine code of practice, though, sets conditions, including access to food, water, shelter and supervision around this. Alternatives are very much encouraged and it is then around the enforcement of animal welfare laws in general as to whether those animals are being treated well or not with this practice, which is clearly worrying. Yn amlwg, nid yw clymu yn anghyfreithlon, fel dywedodd yr Aelod, ond mae hwnnw'n arfer sy'n codi pryderon sylweddol ynglŷn â lles. Nid oes unrhyw gynlluniau i adolygu'r ddeddfwriaeth ar hyn o bryd, ond mae Deddf Lles Anifeiliaid 2006 yn ei gwneud hi'n ofynnol i berchnogion ceffylau ddiwallu anghenion o ran lles, sy'n cynnwys anghenion o ran lloches, deiet, gofal iechyd ac ymddygiad. Mae hi'n amlwg dros ben i'r Llywodraeth hon ac i minnau nad yw clymu yn rhywbeth priodol i'w ddefnyddio yn yr hirdymor. Mae'r cod ymarfer ceffylau, serch hynny, yn pennu amodau sy'n cynnwys presenoldeb porthiant, dŵr, lloches a goruchwyliaeth ynglŷn â hyn. Mae dewisiadau amgen yn cael eu hannog yn daer ac wedyn mae'n ymwneud â gorfodi deddfau lles anifeiliaid yn gyffredinol o ran a yw'r anifeiliaid hynny'n cael eu trin yn iawn neu beidio yn ôl yr ymarfer hwn, sy'n bryderus iawn, yn amlwg. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766440 105 Cy 2026-07-07T14:28:14 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=3497&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=3497&l=en 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Cwestiwn 9 [OQ64355], tynnwyd yn ôl. Felly, cwestiwn 10, Lindsay Whittle. Question 9 [OQ64355] is withdrawn. Question 10, Lindsay Whittle. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766446 106 Cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Gwasanaethau Rheilffyrdd Rail Services 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766447 107 Cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 518 518 Lindsay Whittle AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=518 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=518 Whittle, Lindsay 10. Beth yw blaenoriaethau Llywodraeth Cymru ar gyfer gwella gwasanaethau rheilffyrdd ym Mlaenau Gwent Caerffili Rhymni? OQ64353 10. What are the Welsh Government's priorities for improving rail services in Blaenau Gwent Caerffili Rhymni? OQ64353 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766448 108 En 2026-07-07T14:28:27 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=3510&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=3510&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun We are committed to improving connectivity for people across Wales by delivering a modern and integrated transport network. Working with Transport for Wales, we'll deliver better rail services in Blaenau Gwent Caerffili Rhymni, with more new trains, faster, more reliable services and investment in stations, including Caerphilly interchange. Rydym ni wedi ymrwymo i wella cysylltedd ar gyfer pobl ledled Cymru drwy gyflawni rhwydwaith trafnidiaeth sy'n gyfoes ac integredig. Gan weithio gyda Trafnidiaeth Cymru, fe fyddwn ni'n darparu gwell gwasanaethau rheilffyrdd ym Mlaenau Gwent Caerffili Rhymni, gyda mwy o drenau newydd, gwasanaethau cyflymach, mwy dibynadwy a buddsoddiad yn y gorsafoedd, gan gynnwys cyfnewidfa Caerffili. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766451 109 En 2026-07-07T14:28:44 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=3527&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=3527&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 518 518 Lindsay Whittle AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=518 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=518 Whittle, Lindsay Diolch, First Minister. Plaid Cymru, of course, has long been a champion of better rail services across Wales, and I know our Government will always look for ways to be ambitious for our country. Residents in Nelson have campaigned for a reopening of the rail connection to the main Rhymney valley line for many years, and discussions have taken place on an extension from the Ebbw Vale line to a proposed Abertillery transport interchange as part of the Cardiff capital region. It's an ongoing issue. Rail extensions to these areas would provide expanded opportunities and access to the major centres around the south of Wales and, of course, the rest of Britain. Will the First Minister please confirm that relevant discussions with the rail authorities and others will continue until we achieve our ambitions and give these two proud valley communities more access to these because they are relying on us? Diolch, Brif Weinidog. Mae Plaid Cymru, wrth gwrs, wedi bod yn hyrwyddo gwasanaethau rheilffyrdd gwell ledled Cymru ers amser maith, ac rwy'n gwybod y bydd ein Llywodraeth ni'n ceisio ffyrdd o fod yn uchelgeisiol er mwyn ein cenedl bob amser. Mae trigolion Nelson wedi ymgyrchu dros ailagor y cysylltiad rheilffordd â phrif linell Cwm Rhymni ers blynyddoedd lawer, ac mae trafodaethau wedi digwydd o ran estyn llinell Glyn Ebwy hyd gyfnewidfa drafnidiaeth arfaethedig yn Abertyleri yn rhan o brifddinas-ranbarth Caerdydd. Mae'n fater sy'n parhau. Fe fyddai estyniadau i'r rheilffyrdd yn yr ardaloedd hyn yn estyn cyfleoedd a hygyrchedd mwy eang i'r prif ganolfannau o amgylch y de a gweddill Prydain, wrth gwrs. A wnaiff y Prif Weinidog gadarnhau y bydd trafodaethau perthnasol gyda'r awdurdodau rheilffyrdd a rhai eraill yn parhau hyd nes y byddwn ni'n cyflawni ein huchelgeisiau ac yn cynnig mwy o hygyrchedd i'r ddwy gymuned wych hyn yn y cymoedd oherwydd eu bod nhw'n dibynnu arnom ni? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766458 110 En 2026-07-07T14:29:45 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=3588&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=3588&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun The Member is right, and we are committed to improving connectivity, especially for those areas in Wales that are isolated from good-quality public transport links. One of the many reasons we're seeking the devolution of rail is to allow us to be in control of decisions like the reopening of closed lines. Where we do have the control, on the core Valleys lines, for example, the decision was able to be made on reopening, such as the line to Nelson, and between Aberdare and Hirwaun. But any reopening requires significant funding, clearly. That is why we need a fair funding settlement for rail from the UK Government—just imagine what we could do with that £5 billion of money owed to us because of HS2. Mae'r Aelod yn iawn, ac rydym ni wedi ymrwymo i wella cysylltedd, yn enwedig ar gyfer yr ardaloedd hynny yng Nghymru sydd wedi cael eu hynysu o ran cysylltiadau trafnidiaeth gyhoeddus o ansawdd da. Un o'r nifer o resymau yr ydym ni'n ceisio datganoli'r rheilffyrdd yw y byddai hynny'n caniatáu i ni fod yn rheoli penderfyniadau fel rhai i ailagor llinellau sydd wedi cau. Pan fo rheolaeth gennym ni, ar linellau craidd y Cymoedd, er enghraifft, roedd modd gwneud y penderfyniad ynglŷn ag ailagor, fel yr un ar y llinell i Nelson, a rhwng Aberdâr a Hirwaun. Ond mae unrhyw ailagor yn gofyn cyllid sylweddol, yn amlwg. Dyna pam mae angen setliad cyllido teg ar gyfer y rheilffyrdd oddi wrth Lywodraeth y DU—dychmygwch beth y gallem ni ei wneud gyda'r £5 biliwn hwnnw o arian sy'n ddyledus i ni oherwydd HS2. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766421 111 En 2026-07-07T14:30:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=3603&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=3603&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766423 112 Cy 2026-07-07T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=-48597&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=-48597&l=en 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766431 113 En 2026-07-07T14:30:27 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=3630&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=3630&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766470 114 En 2026-07-07T14:30:01 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=3604&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=3604&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766425 115 Cy 2026-07-07T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=-48597&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=-48597&l=en 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766429 116 En 2026-07-07T14:30:01 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=3604&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=3604&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766424 117 Cy 2026-07-07T14:30:22 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=3625&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=3625&l=en 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch, Brif Weinidog. Arhoswch am funud.  Thank you, First Minister. Wait just a moment.  16083 7 2026-07-07T13:30:02 766430 118 En 2026-07-07T14:30:26 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=3629&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=3629&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Lynne Neagle has indicated—. Ken Skates. Lynne Neagle—. Ken Skates has indicated he'd like to raise a point of order.  Mae Lynne Neagle wedi nodi—. Ken Skates. Lynne Neagle—. Mae Ken Skates wedi nodi y byddai ef yn hoffi codi pwynt o drefn. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766432 119 En 2026-07-07T14:30:34 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=3637&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=3637&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 267 267 Ken Skates AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=267 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=267 Skates, Ken Point of order. During First Minister's questions, the First Minister referenced the inheritance of hundreds of millions of pounds in overspend. Could the Record be reviewed to check that that was indeed what was said, and, if so, be corrected, due to the fact that the Government inherited £120 million, plus the £300 plus million in consequentials? Pwynt o drefn. Yn ystod cwestiynau'r Prif Weinidog, fe gyfeiriodd y Prif Weinidog at etifeddu cannoedd o filiynau o bunnau o orwariant. A ellid adolygu'r Cofnod i wirio mai dyna a oedd yr hyn a ddywedwyd mewn gwirionedd, a chywiro hynny os felly, oherwydd y ffaith y bu i'r Llywodraeth etifeddu £120 miliwn, ynghyd â'r £300 miliwn a mwy mewn symiau canlyniadol? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766433 120 En 2026-07-07T14:30:57 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=3660&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=3660&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Thank you to Ken Skates for raising that. It's not a point of order, but he has read into the Record, Prif Weinidog, what is considered a factual correction. However, Prif Weinidog, you don't have to respond, but, if you want to respond, you have the opportunity. You don't have to, though. Diolch i Ken Skates am godi hynna. Nid pwynt o drefn mohono, ond fe ddarllenodd i'r Cofnod, Brif Weinidog, yr hyn sy'n cael ei ystyried yn gywiriad ffeithiol. Serch hynny, Brif Weinidog, nid oes rheidrwydd arnoch i ymateb, ond, pe byddech chi'n dymuno ateb, mae cyfle gennych chi nawr. Nid oes rheidrwydd arnoch chi, serch hynny. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766434 121 En 2026-07-07T14:31:17 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=3680&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=3680&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Other than to say that the in-year pressures left by the previous Labour Government are ones that we are having to deal with, and we will. Heblaw am ddweud mai'r pwysau yn ystod y flwyddyn a adawodd y Llywodraeth Lafur flaenorol yw'r pwysau yr ydym ni'n gorfod ymdrin â nhw, ac fe wnawn ni hynny. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766436 122 En 2026-07-07T14:31:23 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=3686&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=3686&l=cy 260707-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch yn fawr iawn. Thank you. The Member has put his version on the Record, and the Prif Weinidog has responded. Thank you very much.  Diolch yn fawr iawn. Diolch i chi. Fe roddodd yr Aelod ei fersiwn ef ar y Cofnod, ac mae'r Prif Weinidog wedi ymateb. Diolch yn fawr iawn i chi.  16083 7 2026-07-07T13:30:02 766438 123 Cy 2026-07-07T14:31:34 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=3697&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=3697&l=en 260707-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Nawr, nesaf, eitem 2, y datganiad a chyhoeddiad busnes. Galwaf ar y Trefnydd, Heledd Fychan.  We'll move next to item 2, the business statement and announcement. And I call on the Trefnydd, Heledd Fychan.  16083 7 2026-07-07T13:30:02 766439 124 Cy 2026-07-07T14:31:42 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=3705&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=3705&l=en 260707-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport Trefnydd, Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon Fychan, Heledd Diolch, Lywydd. Mae'r newidiadau i fusnes yr wythnos hon wedi'u nodi ar agenda'r Cyfarfod Llawn. Mae'r datganiadau llafar ar ehangu busnesau a'r awdurdod datblygu newydd dros Gymru wedi'u cyfuno'n un datganiad ac wedi'u hymestyn i 60 munud. Ac fe ychwanegwyd datganiad ar flaenoriaethau ar gyfer gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod.  Mae busnes llawn drafft ar gyfer y tair wythnos eistedd nesaf yn cael ei ddangos ar y datganiad busnes, sydd ar gael i Aelodau'n electronig. Thank you, Llywydd. Changes to this week's business are set out on the Plenary agenda. The oral statements on scaling up businesses and the new development agency for Wales have been combined into a single statement and extended to 60 minutes. And a statement has been added on priorities for social care, mental health and women's health.  Draft Plenary business for the next three sitting weeks is shown on the business statement, which is available to Members electronically. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766444 125 En 2026-07-07T14:32:12 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=3735&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=3735&l=cy 260707-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 11971 11971 Llŷr Powell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=11971 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=11971 Powell, Llyr Trefnydd, we've heard now several times from the Government, including the finance Minister herself when she did the media rounds about the upcoming budget, that the finances weren't as Plaid Cymru thought they were going to be. That is after access talks, that's after working in partnership with the Labour Party. That's after, as well, Plaid Cymru Members being on the public accounts committee and the Finance Committee here. These are serious allegations, that you're saying the Government didn't know what the finances were. The public has a right to know, and this Senedd does. Before we vote on the budget next week, will you make time available, bring the costings that you say the last Government left that were wrong, so that we can make an informed decision on the vote? Because, right now, we have had Ministers criticise former Ministers and no-one knows who's telling the truth. It is not time that this Senedd sees who's lying? Drefnydd, rydym ni wedi clywed sawl tro nawr oddi wrth y Llywodraeth, yn cynnwys y Gweinidog dros gyllid ei hun pan aeth hi o gwmpas y cyfryngau yn sôn am y gyllideb sydd i ddod, nad oedd y cyllid fel roedd Plaid Cymru yn credu y byddai. Mae hynny ar ôl trafodaethau mynediad, ac ar ôl bod yn gweithio mewn partneriaeth â'r Blaid Lafur. Mae hynny ar ôl i Aelodau Plaid Cymru fod ar y pwyllgor cyfrifon cyhoeddus a'r Pwyllgor Cyllid yma. Mae'r rhain yn honiadau difrifol, sef eich bod chi'n dweud nad oedd y Llywodraeth yn gwybod faint oedd y cyllid. Mae gan y cyhoedd, a'r Senedd hon, hawl i wybod. Cyn i ni bleidleisio ar y gyllideb yr wythnos nesaf, a wnewch chi neilltuo amser, a dod â'r costau yr ydych chi'n dweud bod y Llywodraeth ddiwethaf wedi eu gadael a oedd yn anghywir, er mwyn i ni wneud penderfyniad ar sail gwybodaeth ar y bleidlais? Oherwydd, ar hyn o bryd, rydym ni wedi clywed Gweinidogion yn beirniadu cyn-Weinidogion ac nid oes neb yn gwybod pwy sy'n dweud y gwir. Onid yw hi'n bryd i'r Senedd hon weld pwy sy'n palu celwyddau? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766452 126 Cy 2026-07-07T14:33:03 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=3786&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=3786&l=en 260707-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Mi fyddwn i'n gofyn—[Torri ar draws.] Mi fyddwn i'n gofyn i'r Aelod adlewyrchu ar y ffaith bod—[Torri ar draws.] Mae'n ddrwg gen i—ydy'r Aelod eisiau clywed yr ateb? Ydy o'n iawn i fi ymateb? Diolch. Yr hyn y byddwn i yn dweud ydy bod y gyllideb ddrafft wedi'i chyhoeddi'n llawn. Mae hi'n barod yna i gael ei chraffu. Yn amlwg, mae yna bwyllgor rŵan wedi'i sefydlu hefyd i fod yn craffu'n uniongyrchol ar hwn. Rydym ni'n gyfan gwbl dryloyw. Dyma'r ffordd rydym ni eisiau llywodraethu. Ac mae'r newid hwnnw i'w weld yn y ffordd rydym ni eisiau gweithio yn drawsbleidiol a bod yn agored. Mi ydym ni o ddifri ynglŷn â mynd i'r afael efo'r diffygion rydym ni wedi'u hetifeddu, yn anffodus. Mae hynny ar y record; mae o'n dryloyw. Ac, wrth gwrs, mi fydd y Gweinidog Cabinet dros Gyllid wrthi yn cael ei chraffu yn benodol ar hyn gan y Pwyllgor Cyllid.  I would ask—[Interruption.] I would ask the Member to reflect—[Interruption.] I do apologise—does the Member want to hear the response? Is it okay for me to respond? Thank you.  What I would say is that the draft budget has been fully published. It's there for scrutiny. Clearly, there is a committee established to directly scrutinise this issue. We're entirely transparent. This is how we want to govern. And that change can be seen in the way that we want to work on a cross-party basis and be open. We are serious about addressing these deficiencies that we have, unfortunately, inherited. That is on the record; it is transparent. And, of course, the Cabinet Minister for Finance will be scrutinised specifically on this by the Finance Committee.  16083 7 2026-07-07T13:30:02 766460 127 En 2026-07-07T14:33:56 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=3839&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=3839&l=cy 260707-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 332 332 Mike Hedges AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=332 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=332 Hedges, Mike I'm asking for a Government statement on the future of renewable energy in Wales. My long-standing support for a tidal lagoon in Swansea, onshore and offshore wind turbines and solar power is a matter of public record. We are awaiting technological advances in solar power so that the energy can be generated without direct sunlight, and we also need improved battery storage. We have onshore wind planning applications that have to be dealt with. I'm not asking for individual planning decisions, just a direction of travel. We also have a proposal to produce substantially more offshore wind energy—the cheapest form of energy. Universities can play a major part in these developments. I'd like to see a plan for the development of renewable energy. I hope that you'll say that you're developing one, but a statement on current intent would be very beneficial. Rwy'n gofyn am ddatganiad gan y Llywodraeth ar ddyfodol ynni adnewyddadwy yng Nghymru. Mae fy nghefnogaeth hir sefydlog i forlyn llanw yn Abertawe, tyrbinau gwynt ar y tir ac ar y môr ac ynni'r haul yn hysbys ar goedd gwlad. Rydym ni'n aros am ddatblygiadau technolegol gydag ynni'r haul fel gellir cynhyrchu'r ynni heb heulwen uniongyrchol, ac mae angen systemau storio mewn batrïau gwell arnom ni hefyd. Mae ceisiadau cynllunio gennym ni ar gyfer gwynt ar y tir y mae'n rhaid ymdrin â nhw. Nid wyf i'n gofyn am benderfyniadau cynllunio unigol, dim ond am gyfeiriad y daith yn unig. Mae cynnig gennym ni hefyd ar gyfer cynhyrchu llawer mwy o ynni gwynt ar y môr—y math rhataf o ynni. Fe all prifysgolion fod â rhan fawr yn y datblygiadau hyn. Fe hoffwn i weld cynllun ar gyfer datblygu ynni adnewyddadwy. Rwy'n gobeithio y byddwch chi'n dweud eich bod chi'n datblygu un, ond fe fyddai datganiad ar y bwriad ar hyn o bryd yn fuddiol iawn. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766462 128 Cy 2026-07-07T14:34:43 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=3886&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=3886&l=en 260707-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch. Mi fyddwn i'n annog yr Aelod i edrych ar y datganiad blaenoriaethau wnaed gan y Gweinidog Cabinet eisoes, sydd yn amlinellu'r blaenoriaethau o ran hyn. Yn amlwg, fel rydych chi wedi nodi, mi fydd y gwaith hwnnw'n parhau a diweddariadau yn cael eu gwneud. Ond mi fyddwn i'n annog yr Aelod i edrych ar y datganiad blaenoriaethau yn y lle cyntaf. Thank you. I would encourage the Member to look at the statement of priorities that the Cabinet Minister made, which outlines the priorities in this regard. Clearly, as you've noted, that work will continue and updates will be given. But I would encourage the Member to look at that statement of priorities.  16083 7 2026-07-07T13:30:02 766443 129 Cy 2026-07-07T14:35:00 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=3903&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=3903&l=en 260707-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766445 130 En 2026-07-07T14:35:10 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=3913&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=3913&l=cy 260707-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 145 145 Paul Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=145 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=145 Davies, Paul Trefnydd, I'd like to request a statement from the Welsh Government on pavement parking. I've received a number of representations from constituents in Haverfordwest regarding vehicles that are regularly parked on pavements and, indeed, across dropped kerbs. This is not only an inconvenience for pedestrians but also presents a significant accessibility and, indeed, safety concern for many in the community. Now, as the Cabinet Minister will be aware, Scotland has already introduced legislation banning pavement parking, while, in England, the UK Government has consulted on the issue and is providing local authorities with additional enforcement powers to address obstructive parking. Wales should not be the only nation in Great Britain without a clear approach to tackling this problem. Therefore, I'd be grateful if the Welsh Government could provide a statement setting out its position on pavement parking so that we can understand what action is being taken to address this issue and how local authorities are being supported to improve accessibility, enhance road safety and ensure that our communities are safer and more inclusive for everyone. Drefnydd, fe hoffwn i ofyn am ddatganiad gan Lywodraeth Cymru ar barcio ar balmentydd. Rwyf i wedi derbyn nifer o negeseuon gan etholwyr yn Hwlffordd sy'n sôn am gerbydau yn cael eu parcio ar balmentydd yn gyson ac, yn wir, ar draws cyrbiau isel. Mae hyn nid yn unig yn peri anghyfleustra i gerddwyr ond yn achosi pryder sylweddol o ran hygyrchedd ac, yn wir, o ran diogelwch i lawer un yn y gymuned. Nawr, fel mae'r Gweinidog Cabinet yn siŵr o fod yn ymwybodol, mae'r Alban wedi cyflwyno deddfwriaeth sy'n gwahardd parcio ar balmentydd eisoes, tra bod Llywodraeth y DU wedi ymgynghori ar y mater ac yn rhoi pwerau gorfodi ychwanegol i awdurdodau lleol i fynd i'r afael â pharcio sy'n rhwystro eraill. Ni ddylai Cymru fod yn unig genedl ym Mhrydain Fawr heb ddull gweithredu eglur o ran mynd i'r afael â'r broblem hon. Felly, fe fyddwn i'n ddiolchgar pe gallai Llywodraeth Cymru ddarparu datganiad yn nodi ei safbwynt ar barcio ar balmentydd er mwyn i ni ddeall pa gamau sy'n cael eu cymryd i fynd i'r afael â'r mater hwn a sut gefnogaeth sydd gan yr awdurdodau lleol wrth wella hygyrchedd a gwella diogelwch ar y ffyrdd ac wrth sicrhau bod ein cymunedau ni'n fwy diogel ac yn fwy cynhwysol i bawb. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766464 131 Cy 2026-07-07T14:36:21 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=3984&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=3984&l=en 260707-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch i'r Aelod am godi'r mater pwysig hwnnw. Dwi'n falch bod y Dirprwy Weinidog perthnasol yma yn clywed hynny. Mae o wedi mynegi ei fod o'n fodlon gwneud hynny, rhoi diweddariad. Yn sicr, dwi'n gobeithio y medrwn ni i gyd roi neges glir iawn hefyd i bobl sydd yn gwneud hyn ei fod o'n beryglus, ei fod o'n anghyfrifol. Dwi'n siŵr bod nifer ohonom ni wedi cael gwaith achos yn deillio o hyn hefyd. Felly, os cawn ni hefyd atgyfnerthu bod nifer o'r pethau yma yn anghyfreithlon eisoes, ac, fel mae'r Dirprwy Weinidog wedi ei fynegi, mi fydd yna ddiweddariad i Aelodau. I thank the Member for raising that important issue. I am pleased that the relevant Deputy Minister is here to hear those comments. He has expressed that he is willing to provide such an update. I very much hope that we can all convey a very clear message to people who do this that it is dangerous, that it is irresponsible. I'm sure that many of us will have received casework emerging from these issues too. So, if we could also reinforce the fact that many of these things are already illegal, and, as the Deputy Minister said, an update will be provided to Members. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766468 132 En 2026-07-07T14:36:59 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=4022&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=4022&l=cy 260707-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 8585 8585 James Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8585 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8585 Evans, James Trefnydd, I'd like to ask for two statements, please, the first one on the school organisation code, from the Cabinet Minister for education, because we're seeing yet again in Powys that the local authority is going out to consultation potentially about closing another small primary school, in Gladestry, which would be a huge shame and against the Liberal Democrats' own manifesto, and the council said it wouldn't close any small schools. So, I'd like an update from the Cabinet Minister about the school organisation code, and how we can protect small schools in rural areas. I'd also like a second statement, please, following on from what was mentioned in First Minister's questions, about Powys Teaching Health Board's potential decision to reduce bed capacity in hospitals across the Powys area. This will have a huge knock-on effect for people in my constituency. Yes, I know that Welsh Government has got no direct operational control over this matter, but I'd be very interested to know what steps the Welsh Government can take regarding governance so they can actually step in if a health board is taking decisions against the will of local people. Drefnydd, fe hoffwn i ofyn am ddau ddatganiad, os gwelwch chi'n dda, yr un cyntaf ar god trefniadaeth ysgolion, gan y Gweinidog Cabinet dros addysg, oherwydd fe welwn ni unwaith eto ym Mhowys fod yr awdurdod lleol yn trefnu ymgynghoriad ynglŷn â chau ysgol gynradd fach arall o bosibl, yn Llanfair Llythynwg, ac fe fyddai hynny'n drueni mawr ac yn groes i faniffesto'r Democratiaid Rhyddfrydol, ac fe ddywedodd y cyngor na fyddai'n cau unrhyw ysgolion bychain. Felly, fe hoffwn i gael diweddariad gan y Gweinidog Cabinet am y cod trefniadaeth ysgolion, a sut y gallwn ni amddiffyn ysgolion bychain yng nghefn gwlad. Fe hoffwn i gael ail ddatganiad hefyd, yn dilyn yr hyn a gafodd ei grybwyll yng nghwestiynau'r Prif Weinidog, am benderfyniad posibl Bwrdd Iechyd Addysgu Powys i leihau nifer y gwelyau yn yr ysbytai ledled Powys. Fe fyddai hynny ag effaith aruthrol ar bobl yn fy etholaeth i. Ydw, rwy'n gwybod nad oes gan Lywodraeth Cymru unrhyw reolaeth weithredol yn uniongyrchol ar y mater hwn, ond fe fyddai hi'n dda iawn gennyf i wybod pa gamau y gall Llywodraeth Cymru eu cymryd o ran llywodraethu er mwyn dod i'r adwy mewn gwirionedd pe byddai'r bwrdd iechyd yn gwneud penderfyniadau sy'n groes i ewyllys pobl leol. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766479 133 Cy 2026-07-07T14:37:57 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=4080&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=4080&l=en 260707-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch i'r Aelod am y ddau gwestiwn yna. O ran y cyntaf, mi fyddwn i'n gofyn eich bod chi'n codi eich pryderon chi efo'r Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg. Yn amlwg, mae yna nifer o adolygiadau yn mynd rhagddynt ar y funud. O ran yr ail fater, yn amlwg, mi gawsoch chi'r cyfle i godi hyn efo'r Prif Weinidog hefyd. Mi fyddwch chi'n ymwybodol bod yna nifer o achlysuron yn barod. Mae'r Gweinidog iechyd wedi amlinellu dros yr wythnosau diwethaf yma y pwysigrwydd bod gwasanaethau ledled Cymru yn gyson a bod y mynediad hwnnw'n gyson. Dyna pam yr ydym ni fel Llywodraeth eisoes wedi ymrwymo i gomisiynu astudiaeth ddichonoldeb ar gyfer sefydlu canolfan ddiagnostig cyflym newydd ym Mhowys. Yn amlwg, mae hwn yn fater byw o ran y bwrdd iechyd, ond, yn sicr, dwi'n gobeithio eich bod chi wedi clywed yr ymrwymiad gan y Prif Weinidog a'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal o ran pwysigrwydd sicrhau gwasanaethau i bawb, lle bynnag y bônt yng Nghymru. I thank the Member for those two questions. In terms of the first, I would ask you to raise your concerns with the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language. Clearly, there are a number of reviews under way at the moment. In terms of the second matter, clearly, you had the opportunity to raise this with the First Minister too. You'll be aware that there have been a number of occasions already. The Minister for health has outlined over the past few weeks the importance of services across Wales being available consistently and that that access is consistent. That's why we as a Government have already committed to commission a feasibility study to establish a new, rapid diagnostic centre in Powys. Clearly, this is a live matter in terms of the health board, but I certainly hope that you will have heard the commitment from the First Minister and the Cabinet Minister for Health and Care in terms of the importance of ensuring services for everyone, wherever they are in Wales. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766483 134 En 2026-07-07T14:39:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=4143&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=4143&l=cy 260707-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 174 174 Lynne Neagle AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=174 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=174 Neagle, Lynne I too would like to ask for a statement on the alleged overspends that the Plaid Cymru Government keep referring to from the last Government. I am very well aware that the Government was left £120 million in capital, £337 million in consequentials, and I am not aware of any overspends, and funding pressures within the NHS are not the same as overspends. Now, I know feelings are running high about Plaid Cymru's supplementary budget, but making incorrect statements is not the correct way to build a consensus on the budget. Show us the figures if you have any evidence of any overspends. Fe hoffwn innau ofyn am ddatganiad ar y gorwariant honedig o eiddo'r Llywodraeth ddiwethaf y mae Llywodraeth Plaid Cymru yn cyfeirio ato. Rwy'n ymwybodol iawn fod y Llywodraeth wedi gadael £120 miliwn mewn cyfalaf, £337 miliwn o symiau canlyniadol, ac nid wyf i'n ymwybodol o unrhyw orwariant, ac nid yw pwysau o ran cyllid i'r GIG yn gyfystyr â gorwariant. Nawr, rwy'n gwybod bod cyllideb atodol Plaid Cymru wedi achosi cynnwrf, ond nid yw gwneud datganiadau gwallus yn ffordd briodol o feithrin consensws ar y gyllideb. Dangoswch y ffigurau i ni os oes gennych chi unrhyw dystiolaeth o unrhyw orwariant. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766486 135 Cy 2026-07-07T14:39:48 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=4191&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=4191&l=en 260707-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Mi fyddwch chi'n ymwybodol bod hyn ar gael. Mae yna ddadl o ran y gyllideb atodol yr wythnos nesaf. Mae yna hefyd gyfle i'r Senedd graffu. Rydym ni'n bod yn gyfan gwbl agored am y sefyllfa rydym ni wedi ei hetifeddu. Mae yna ymrwymiadau wedi eu gwneud heb sicrhau bod y gyllideb ar eu cyfer nhw yn y blynyddoedd i ddod. Mae hynny'n wir yn y portffolio dwi wedi ei etifeddu, mae'n wir o ran bob Gweinidog. Dydy edrych ymlaen ddim wedi cael ei wneud yn ddigonol, ac mae'n sefyllfa llawer mwy heriol na'r hyn yr oeddwn i yn bersonol yn ei ddisgwyl o'r trafodaethau efo Mark Drakeford o ran rhai o'r pethau—ond, yn sicr, nid dyna'r sefyllfa rydym ni wedi ei hetifeddu. Rydych chi'n gwybod yn iawn, pan ydych chi mewn Llywodraeth, mae'r mynediad sydd gennych chi at wybodaeth yn wahanol iawn i'r hyn rydych chi'n ei gael mewn access talks neu fel gwrthblaid. Felly, mae'r tryloywder a'r gwaith yna'n mynd rhagddo. Mae gennym ni'r ddadl yr wythnos nesaf, ac rydym ni'n barod iawn i fod yn dryloyw gyda phawb o'r Senedd hon er mwyn i ni fynd ati i fynd i'r afael efo'r heriau gwirioneddol rydym ni wedi eu hetifeddu. You will be aware that this is available. There is a debate on the supplementary budget next week. There is also an opportunity for the Senedd to scrutinise. We're being entirely open in terms of the situation that we have inherited. There are commitments that have been made without ensuring that there is a budget in place for them in coming years. That's true in the portfolio that I've inherited, and it's true for all Ministers. The forward look hasn't been adequate, and it is a far more challenging situation than I personally from my discussions with Mark Drakeford on some of these issues had expected—but, certainly, this isn't the situation that we've inherited. As you know full well, when you're in Government, the access that you have to information is very different to what you receive in access talks or as an opposition party. So, that transparency and that work is being done. We have the debate next week, and we are more than willing to be transparent with everyone within this Senedd so that we can address the very real challenges that we've inherited. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766441 136 Cy 2026-07-07T14:40:00 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=4203&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=4203&l=en 260707-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766450 137 En 2026-07-07T14:41:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=4263&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=4263&l=cy 260707-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 5113 5113 Nigel Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5113 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5113 Williams, Nigel I would like to request a statement from the Welsh Government on Transport for Wales services between north Wales and Cardiff, particularly relating to the impact on football supporters travelling between the two regions. Constituents and football supporters have brought to my attention significant concerns regarding rail connectivity for supporters attending the first championship fixture of the season between Cardiff City and Wrexham on Monday 17 August. That's the first game of the season. With the match scheduled for an 8 o'clock at night kick-off, the last direct Transport for Wales service back to Wrexham is timetabled to depart before the game has concluded. As a result, supporters wishing to travel home by rail after the match are left with no practical option. It's absolutely shocking that the next rail journey doesn't arrive in Wrexham until approximately 06:45 in the morning, taking in excess of eight hours and requiring overnight travel. Furthermore, should that service be missed, there is no further rail connection available until the early hours of Tuesday morning. Fe hoffwn i ofyn am ddatganiad gan Lywodraeth Cymru ar wasanaethau Trafnidiaeth Cymru rhwng y gogledd a Chaerdydd, yn enwedig o ran yr effaith ar gefnogwyr pêl-droed sy'n teithio rhwng y ddau ranbarth. Mae etholwyr a chefnogwyr pêl-droed wedi tynnu fy sylw i at bryderon sylweddol ynglŷn â chysylltedd rheilffyrdd i gefnogwyr sy'n dymuno mynd i weld gêm bencampwriaeth gyntaf y tymor rhwng Dinas Caerdydd a Wrecsam ar ddydd Llun 17 Awst. Honno yw gêm gyntaf y tymor. Bydd cic gyntaf y gêm am 8 o'r gloch y nos, ac fe fydd gwasanaeth uniongyrchol olaf yn ôl i Wrecsam ar yr amserlen gan Trafnidiaeth Cymru yn gadael cyn i'r gêm ddod i ben. O ganlyniad i hynny, fe fydd y cefnogwyr sy'n dymuno teithio adref ar y trên ar ôl y gêm yn cael eu gadael heb unrhyw ddewis ymarferol. Mae hi'n gwbl syfrdanol na fydd y daith reilffordd nesaf yn cyrraedd Wrecsam tan tua 06:45 y bore, ac yn cymryd dros wyth awr gydag angen i deithio dros nos. Ar ben hynny, pe byddai'r trên hwnnw'n cael ei golli, nid oes cysylltiad arall ar gael ar y rheilffordd tan oriau mân y bore ar ddydd Mawrth. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766454 138 En 2026-07-07T14:42:06 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=4329&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=4329&l=cy 260707-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Question, please. Cwestiwn, os gwelwch chi'n dda. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766455 139 En 2026-07-07T14:42:07 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=4330&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=4330&l=cy 260707-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 5113 5113 Nigel Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5113 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5113 Williams, Nigel Where are supporters expected to go? Are they expected to sleep on park benches? So, given the Welsh Government's stated commitment to improving transport connectivity across Wales, will the Cabinet Secretary outline what discussions have taken place with Transport for Wales regarding late evening services between Cardiff and north Wales? Thank you. Diolch. I ble y mae disgwyl i'r cefnogwyr fynd? A oes disgwyl iddyn nhw gysgu ar feinciau mewn parciau? Felly, o ystyried ymrwymiad datganedig Llywodraeth Cymru i wella cysylltedd trafnidiaeth ledled Cymru, a wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet amlinellu pa drafodaethau a gafodd eu cynnal gyda Trafnidiaeth Cymru ynglŷn â gwasanaethau hwyr gyda'r nos rhwng Caerdydd a'r gogledd? Diolch i chi. Diolch. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766457 140 Cy 2026-07-07T14:42:25 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=4348&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=4348&l=en 260707-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Wel, rydych chi'n ffodus iawn fod y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth yma yn y Siambr ac wedi clywed hynny. Mi fyddwn i'n awgrymu eich bod chi'n dilyn i fyny yn ysgrifenedig. Byddwn i'n annog unrhyw Aelod sy'n ymwybodol o le mae yna efallai broblemau o ran gwasanaethau, yn enwedig pan mae'n dod i ddigwyddiadau mawr, i wneud y Gweinidog yn ymwybodol. Mae yna waith wedi cael ei wneud i geisio sicrhau bod yna fwy o ddarpariaeth, yn enwedig er mwyn sicrhau hynny ar gyfer digwyddiadau mawr. Rydym ni wedi gweld hynny o ran digwyddiadau yng Nghaerdydd dros yr haf hwn. Ond, yn amlwg, os oes yna broblemau pellach—. Mae'r Dirprwy Weinidog wedi clywed, ond byddwn i'n gwerthfawrogi pe byddai Aelodau yn ei wneud o'n ymwybodol drwy ysgrifennu ato fo hefyd. Well, you're very fortunate that the Deputy Minister for Transport is here in the Chamber and has heard that. I would suggest that you follow up in writing. I would encourage any Member who is aware of where there are perhaps issues in terms of services, particularly when it comes to major events, to be making the Minister aware of them. Work has been done to try to ensure that there is greater provision, particularly to ensure that for major events. We have seen that in terms of events in Cardiff over this summer. But, clearly, if there are further concerns and problems—. The Minister has heard, but I would appreciate it if Members would make him aware of them by writing to him as well. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766461 141 En 2026-07-07T14:43:06 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=4389&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=4389&l=cy 260707-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 171 171 Darren Millar AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Millar, Darren Can I call for a statement on the future of independent schools in Wales? Just last week in Ruthin, in my own constituency, we saw the announcement of the closure of Ruthin School. It survived 700 years, including the civil war, but it couldn't survive two years of a vindictive Labour Government introducing VAT on fees and scrapping charitable status and ramping up the cost of employment. Hundreds of pupils have been affected, hundreds of staff, suppliers, and of course the whole community in Ruthin is shocked, and this will have a devastating economic impact. I think what people need to know is what the Welsh Government is going to do to lobby for sensible change from the UK Government. And I would like to know what specifically is being done to support people that have been affected by the situation in terms of the announcement in Ruthin. We need to be sure that the Welsh Government will be just as reactive to the needs of the local community when job losses are announced in independent schools as they are in steel and other sectors. A gaf i alw am ddatganiad ar ddyfodol ysgolion annibynnol yng Nghymru? Yr wythnos diwethaf yn Rhuthun, yn fy etholaeth i, fe glywsom ni'r cyhoeddiad am gau Ysgol Rhuthun. Roedd honno wedi goroesi am 700 mlynedd, yn cynnwys drwy'r rhyfel cartref, ond ni allai oroesi am ddwy flynedd dan Lywodraeth Lafur ddialgar a gyflwynodd TAW ar ffioedd ac a ddiddymodd statws elusennol ac a gododd gostau cyflogi staff. Effeithiwyd ar gannoedd o ddisgyblion, cannoedd o staff, cyflenwyr, ac wrth gwrs mae'r gymuned gyfan yn Rhuthun yn cael sioc, ac fe fydd hyn ag effaith economaidd ddinistriol. Rwy'n credu mai'r hyn y mae angen i bobl ei wybod yw'r hyn y bydd Llywodraeth Cymru yn ei wneud i bwyso am newid synhwyrol gan Lywodraeth y DU. Ac fe hoffwn i wybod beth sy'n cael ei wneud yn benodol i gefnogi pobl yr effeithiwyd arnynt gan y sefyllfa o ran y cyhoeddiad yn Rhuthun. Mae angen i ni fod â sicrwydd y bydd Llywodraeth Cymru'r un mor adweithiol i anghenion y gymuned leol pan gyhoeddir colliadau swyddi mewn ysgolion annibynnol ag y maen nhw mewn sectorau fel dur a sectorau eraill. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766463 142 Cy 2026-07-07T14:44:11 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=4454&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=4454&l=en 260707-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Mi oedd yr Aelod wedi cael cyfle yn gynharach y prynhawn yma i ofyn cwestiwn cyffelyb iawn i'r Prif Weinidog a chlywed ymateb y Prif Weinidog. Os oes yna ystyriaethau pellach, mi fyddwn i'n gofyn i chi ysgrifennu at y Gweinidog dros addysg. Yn amlwg, mae sicrhau bod mwy o athrawon ar gael wedi bod yn flaenoriaeth i ni. Mae yna nifer o bethau y mae'r aelod Cabinet dros addysg eisiau wedi amlinellu. Felly, os ydych chi'n sôn am y gweithlu, yn sicr, mi fyddwn i'n gofyn i chi fod yn cael y sgwrs yna'n benodol gyda hi, a gweddill yr Aelodau sy'n cynrychioli'r ardal. The Member had an opportunity earlier this afternoon to ask a very similar question of the First Minister, and will have heard the First Minister's response. If there are any further considerations, I would ask you to write to the Minister for education. Clearly, ensuring that there are more teachers available has been a priority for us. There are a number of things that the Cabinet member for education has already outlined. So, if you are talking about the workforce, then certainly I would ask you to have that conversation specifically with her, and the rest of the Members representing that area. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766467 143 En 2026-07-07T14:44:55 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=4498&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=4498&l=cy 260707-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 12188 12188 Claire Johnson-Wood AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12188 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12188 Johnson-Wood, Claire Trefnydd, every year, around 400 people in Wales are diagnosed with leukaemia. The outcomes can vary significantly depending on where they live, with many patients facing delays in diagnosis and unequal access to specialist treatment and care. Leukaemia UK's recent report, 'Turning ambition into progress for people with leukaemia in Wales', sets out practical recommendations to improve outcomes, including early diagnosis, equitable access to treatment, stronger cancer leadership and better data collection—all of this ensuring that leukaemia is fully reflected in future cancer policy. Leukaemia sufferers and their friends, family and loved ones in my constituency of Gwynedd Maldwyn have asked that the Minister for health and social care considers these recommendations and set out what action the Welsh Government will take to ensure that people affected by this disease no longer face a postcode lottery in accessing the care and support that they need. Trefnydd, bob blwyddyn, mae tua 400 o bobl yng Nghymru yn cael diagnosis o lewcemia. Fe all y canlyniadau amrywio yn sylweddol yn dibynnu ar ble y maen nhw'n byw, gyda llawer o gleifion yn wynebu oedi gyda diagnosis a mynediad anghyfartal at driniaeth a gofal arbenigol. Mae adroddiad diweddar Leukaemia UK, 'Turning ambition into progress for people with leukaemia in Wales', yn nodi argymhellion ymarferol i wella canlyniadau, gan gynnwys diagnosis cynnar, mynediad cyfartal at driniaeth, arweinyddiaeth fwy cadarn ar ganser a chasglu data yn well—hyn i gyd yn sicrhau bod lewcemia yn cael ei adlewyrchu yn llawn ym mholisi canser yn y dyfodol. Mae pobl sy'n dioddef o lewcemia a'u cyfeillion, eu teuluoedd a'u hanwyliaid yn fy etholaeth i yng Ngwynedd Maldwyn wedi gofyn i'r Gweinidog dros Iechyd a Gofal ystyried yr argymhellion hyn a nodi pa gamau y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau nad yw pobl yr effeithir arnyn nhw gan y clefyd hwn yn wynebu loteri cod post erbyn hyn wrth gael mynediad at y gofal a'r cymorth y mae eu hangen arnyn nhw. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766442 144 En 2026-07-07T14:45:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=4503&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=4503&l=cy 260707-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766453 145 Cy 2026-07-07T14:46:05 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=4568&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=4568&l=en 260707-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Gaf i ddiolch i'r Aelod am godi'r mater eithriadol bwysig hwn? Dwi'n siŵr y byddwn ni i gyd, yn anffodus, yn adnabod pobl sydd wedi dioddef o lewcemia a hefyd yn ymwybodol o'r cyfathrebu sy'n dod gan etholwyr o ran y loteri cod post yna mae'r Aelod wedi cyfeirio ato fo. Mi fyddwch chi, dwi'n siŵr, yn ymwybodol o ymrwymiadau'r Llywodraeth hon i fynd i'r afael â sicrhau bod yna driniaeth gyfartal i bawb sy'n cael diagnosis o ganser. Mi fyddwn i'n gofyn i chi'n benodol, os gallech chi, ysgrifennu at y Gweinidog priodol ar ran eich etholwyr, a dwi'n siŵr y bydd diweddariad yn dod.  May I thank the Member for raising this exceptionally important matter? I'm sure that all of us, unfortunately, will know people who have suffered from leukaemia and are aware of the communication from constituents in terms of the postcode lottery that the Member referred to. I'm sure you'll be aware of the commitments made by this Government to tackling and ensuring that there is equitable treatment available to everyone who receives a cancer diagnosis. I would ask you specifically if you could write to the appropriate Minister on your constituent's behalf, and I'm sure that you'll receive an update.  16083 7 2026-07-07T13:30:02 766459 146 En 2026-07-07T14:46:47 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=4610&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=4610&l=cy 260707-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane Prynhawn da, Drefnydd. Could I ask, please, for a statement on the worsening state of youth unemployment in Wales, particularly in rural areas like Powys? Data uncovered by the Welsh Liberal Democrats earlier this month show that youth unemployment in Wales is now the highest in the United Kingdom at 16.5 per cent. Wales has seen the steepest rise of any UK nation, increasing by 9.5 percentage points in the last year, almost nine times faster than Scotland and five times the UK average. Scotland can do it as a devolved nation, tackle youth unemployment, so I would like to ask you what is the Welsh Government doing in order to address youth unemployment and ensure that our young people, particularly in rural areas, are not leaving Wales for England for jobs, but are remaining in Wales and have the opportunity to work. Diolch yn fawr iawn. Prynhawn da, Drefnydd. A gaf i ofyn am ddatganiad ar y sefyllfa sy'n gwaethygu o ran diweithdra ieuenctid yng Nghymru, yn enwedig mewn ardaloedd gwledig fel Powys? Mae data a ddatgelodd Democratiaid Rhyddfrydol Cymru yn gynharach y mis hwn yn dangos mai yng Nghymru y mae'r gyfradd uchaf o ddiweithdra ieuenctid drwy'r DU gyfan erbyn hyn, sef 16.5 y cant. Cymru sydd wedi gweld y cynnydd mwyaf yn unrhyw wlad yn y DU, gan gynyddu 9.5 pwynt canran yn y flwyddyn ddiwethaf, bron i naw gwaith yn gynt nag yn yr Alban a phum gwaith cyfartaledd y DU. Fe all yr Alban wneud hyn fel cenedl ddatganoledig, mynd i'r afael â diweithdra ieuenctid hynny yw, felly fe hoffwn i ofyn i chi beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i fynd i'r afael â diweithdra ieuenctid a sicrhau nad yw ein pobl ifanc ni, yn enwedig yn ardaloedd cefn gwlad, yn gadael Cymru am Loegr ar gyfer swyddi, ond eu bod nhw'n aros yng Nghymru ac yn cael cyfle i weithio. Diolch yn fawr iawn. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766465 147 En 2026-07-07T14:47:41 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=4664&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=4664&l=cy 260707-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Well, thank you to the Member for raising that important issue. As you will be aware, there is a debate scheduled for next week, for which you, with Shav Taj and Paul Rock, are tabling the motion, and we're pleased that that debate will take place because it is an important issue, and one I'm sure a number of Members will wish to contribute to. We've also seen, of course, the publication of Alan Milburn's interim report into young people and work, and Ministers will be meeting with Alan Milburn to discuss his findings very shortly and, of course, will be able to update the Senedd accordingly. We do recognise the growing risk of young people becoming disengaged from education, employment or training, alongside the pressures facing further education providers, and we remain absolutely committed to ensuring that all young people have the skills, confidence and experience needed to succeed in a changing labour market. But, as I said, I am pleased that we are having that debate next week, and there will be, of course, a Government response to that debate. Wel, diolch i'r Aelod am godi'r mater pwysig yna. Fel gwyddoch chi, fe gafodd dadl ei threfnu ar gyfer yr wythnos nesaf, ac rydym ni'n falch y bydd y ddadl honno yn digwydd oherwydd mae hwn yn fater pwysig, ac rwy'n siŵr y bydd nifer o Aelodau yn dymuno cyfrannu at honno. Fe welsom ni hefyd, wrth gwrs, gyhoeddiad adroddiad interim Alan Milburn ar bobl ifanc a gwaith, ac fe fydd Gweinidogion yn cwrdd ag Alan Milburn i drafod ei ganfyddiadau ef yn fuan iawn ac, wrth gwrs, fe fyddan nhw'n gallu diweddaru'r Senedd yn unol â hynny. Rydym yn cydnabod y perygl cynyddol y gall pobl ifanc golli cysylltiad ag addysg, cyflogaeth neu hyfforddiant, ochr yn ochr â'r pwysau sy'n wynebu darparwyr addysg bellach, ac rydym ni'n parhau i fod yn gwbl ymrwymedig i sicrhau y bydd y sgiliau, yr hyder a'r profiad angenrheidiol gan bob unigolyn ifanc i lwyddo mewn marchnad lafur newidiol. Ond, fel dywedais i, rwy'n falch ein bod ni am gael y ddadl honno'r wythnos nesaf, ac fe fydd yna ymateb, wrth gwrs, gan y Llywodraeth i'r ddadl honno. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766474 148 En 2026-07-07T14:48:47 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=4730&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=4730&l=cy 260707-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 12144 12144 Joshua Kim AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12144 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12144 Kim, Joshua A constituent who is a trustee of the charity Haemophilia Wales has written to me regarding the infected blood scandal, saying, 'Many of our members are now elderly and frail after decades of struggle. We just want the claims for fair and just compensation to be progressed sooner rather than too late.' Will the Trefnydd arrange a statement from the Minister for health and care on ongoing delays to the infected blood inquiry compensation scheme, particularly to explain what representations are being made to the UK Government to speed up delivery, especially for elderly survivors and for all those affected? Diolch. Mae etholwr sy'n ymddiriedolwr yn elusen Haemophilia Wales wedi ysgrifennu ataf i ynglŷn â'r sgandal gwaed heintiedig, i ddweud, 'Mae llawer o'n haelodau ni'n oedrannus erbyn hyn ac yn fregus ar ôl degawdau o frwydro. Yr unig beth yr ydym ni'n ei ddymuno yw i'r hawliadau am iawndal teg a chyfiawn gael eu symud ymlaen yn gynt yn hytrach na'u bod yn rhy hwyr.' A wnaiff y Trefnydd drefnu datganiad gan y Gweinidog dros Iechyd a Gofal ar yr oedi parhaus gyda chynllun iawndal yr ymchwiliad i waed heintiedig, yn enwedig ar gyfer egluro pa sylwadau sy'n cael eu cyflwyno i Lywodraeth y DU i gyflymu'r cyflawni, yn enwedig er mwyn goroeswyr oedrannus a phawb yr effeithiwyd arnyn nhw? Diolch. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766476 149 En 2026-07-07T14:49:27 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=4770&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=4770&l=cy 260707-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Thank you for raising that issue. The Member may be aware that the current First Minister was chair of the cross-party group when it came to campaigning here, alongside many other previous Members of the Senedd, who were very vocal on this matter. I will certainly ask the Cabinet Minister for Health and Care to provide an update. Diolch i chi am godi'r mater yna. Efallai y bydd yr Aelod yn ymwybodol bod y Prif Weinidog presennol wedi bod yn gadeirydd y grŵp trawsbleidiol o ran yr ymgyrchu yn y fan hon, ochr yn ochr â llawer o Aelodau blaenorol eraill o'r Senedd, a oedd yn lleisiol iawn o ran y mater hwn. Yn sicr, fe fyddaf i'n gofyn i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal roi'r wybodaeth ddiweddaraf. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766477 150 En 2026-07-07T14:49:44 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=4787&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=4787&l=cy 260707-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 8734 8734 Sam Rowlands AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8734 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8734 Rowlands, Sam I'd like to ask the Welsh Government for a statement outlining how they would expect councils to interact with elected Members in their area. I recently received a protocol from Flintshire County Council. It's described as a protocol for dealing with Members of the Senedd and Members of Parliament and their constituency staff. This is a four-page document, and there's quite a worrying line within this that says that MSs and MPs are asked not to liaise directly with councillors, and the council has asked that its councillors must not engage directly with MSs or MPs outside this process, unless expressly authorised by the chief executive. Now, I would find that wholly inappropriate that elected councillors have to get the permission of a chief executive to speak to other elected members. I'd appreciate a statement from the Welsh Government on their views on this and whether Flintshire County Council are perhaps barking up the wrong tree. Fe hoffwn i ofyn i Lywodraeth Cymru am ddatganiad yn amlinellu sut y byddai'n disgwyl i gynghorau ryngweithio ag Aelodau etholedig yn eu hardaloedd nhw. Yn ddiweddar, fe gefais i brotocol gan Gyngor Sir y Fflint. Fe gaiff hwnnw ei ddisgrifio fel protocol ar gyfer ymdrin ag Aelodau'r Senedd hon ac Aelodau Seneddol San Steffan a'u staff etholaethol. Mae hon yn ddogfen bedair tudalen, ac mae yna linell eithaf pryderus yn honno sy'n gofyn i Aelodau'r ddwy Senedd beidio â chysylltu yn uniongyrchol â chynghorwyr, ac mae'r cyngor wedi gofyn i'w gynghorwyr beidio ag ymgysylltu yn uniongyrchol ag Aelodau'r ddwy Senedd y tu allan i'r broses hon, oni bai i hynny gael ei awdurdodi yn benodol gan y prif weithredwr. Nawr, fe fyddwn i'n ei hystyried hi'n gwbl amhriodol fod cynghorwyr etholedig yn gorfod cael caniatâd prif weithredwr i siarad ag aelodau etholedig eraill. Fe fyddwn i'n falch iawn o gael datganiad gan Lywodraeth Cymru ar ei barn ynglŷn â hyn ac a yw Cyngor Sir y Fflint yn mynd ar y trywydd anghywir efallai. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766469 151 En 2026-07-07T14:50:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=4803&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=4803&l=cy 260707-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766472 152 Cy 2026-07-07T14:50:50 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=4853&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=4853&l=en 260707-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Wel, diolch yn fawr iawn i'r Aelod am godi hynny. Well, I thank the Member for raising that issue. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766475 153 En 2026-07-07T14:50:52 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=4855&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=4855&l=cy 260707-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd I was unaware of this matter, and I think it's really important that we gain an understanding of what led to this approach. I think, clearly—and I heard from the views of Members expressed whilst you were speaking—that it's important that there is constructive partnership working across elected representatives for the benefit of the people that we all represent. I've benefited as a Member of the Senedd from working cross-party with councillors without having to approach a chief executive in the past, and, as a councillor in the past, I took that approach too. It's about putting your constituents first and being able to work together and set aside political differences. So, I would share the Member's concern. We would expect local government to fully engage appropriately in the democratic process. It is, obviously, a matter for the local authority to answer, but I will also make the Cabinet Minister for local government aware. I'm sure the fact that it has been raised here will encourage Members representing the area of Flintshire council to perhaps have that constructive dialogue with the chief executive. Nid oeddwn i'n ymwybodol o'r mater hwn, ac rwy'n credu ei bod hi'n bwysig iawn ein bod ni'n cael dealltwriaeth o'r hyn sydd wedi arwain at yr ymagwedd hon. Rwyf i o'r farn, yn bendant—ac fe glywais i o farn yr Aelodau a fynegwyd wrth i chi siarad—ei bod hi'n bwysig i bartneriaeth adeiladol fodoli ac sy'n gweithio ar draws cynrychiolwyr etholedig er mwyn y bobl yr ydym ni i gyd yn eu cynrychioli nhw. Rwyf i wedi elwa yn y gorffennol ar fod yn Aelod o'r Senedd sydd wedi gweithio yn drawsbleidiol gyda chynghorwyr heb unrhyw orfodaeth i gysylltu â phrif weithredwr a phan oeddwn i'n gynghorydd yn y gorffennol, roedd yr ymagwedd honno gennyf innau hefyd. Mae'n ymwneud â rhoi eich etholwyr yn gyntaf a bod â gallu i gydweithio a rhoi gwahaniaethau gwleidyddol o'r neilltu. Felly, fel yr Aelod, fe fyddwn innau'n bryderus iawn. Fe fyddem ni'n disgwyl i lywodraeth leol fod â rhan lawn a phriodol yn y broses ddemocrataidd. Yn amlwg, mater i'r awdurdod lleol i roi ateb iddo yw hwn, ond fe roddaf i wybod i'r Gweinidog Cabinet dros lywodraeth leol hefyd. Rwy'n siŵr y bydd y ffaith i'r mater hwn gael ei godi yn y fan hon yn annog Aelodau sy'n cynrychioli ardal Cyngor Sir y Fflint i gynnal y ddeialog adeiladol honno gyda'r prif weithredwr efallai. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766480 154 Cy 2026-07-07T14:52:03 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=4926&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=4926&l=en 260707-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Ac yn olaf, Laura Anne Jones. And finally, Laura Anne Jones. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766481 155 En 2026-07-07T14:52:05 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=4928&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=4928&l=cy 260707-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 4562 4562 Laura Anne Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4562 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4562 Jones, Laura Anne Diolch, Lywydd. Trefnydd, a comprehensive school in my constituency has decided to remove skirts as a uniform option for all girls from its uniform policy, due to a few girls spoiling it for the many by hitching their skirts too high. If a minority of pupils were not following the rules, surely those select few pupils should have been disciplined, instead of removing the skirt option for every girl. This seems more like collective punishment rather than a reasonable solution. Boys still appear to have a choice of uniform that they wear, whilst girls have had the choice taken away from them. This doesn't seem right and, quite frankly, I think sends the wrong message. What makes this even more concerning is that the school says that it values the student voice, yet has acknowledged that the majority of pupils were against this decision. The strength of feeling from parents has also been very clear on this, so I'm hoping the school still will change its mind on this. So, will the Minister for education make a statement outlining what guidance the Welsh Government gives schools on fair and proportionate uniform policies? Diolch. Diolch, Lywydd. Drefnydd, mae ysgol gyfun yn fy etholaeth i wedi penderfynu atal y dewis i bob merch o wisgo sgert yn rhan o'i pholisi dillad ysgol, am fod rhai merched wedi difetha'r arfer i'r llawer drwy wisgo sgertiau yn rhy gwta. Os mai lleiafrif o'r disgyblion sy'n torri'r rheolau, yn sicr fe ddylai'r ychydig ddisgyblion hynny fod wedi cael eu disgyblu, yn hytrach nag atal y dewis o wisgo sgert i bob merch. Mae hyn yn ymddangos yn fwy fel cosb gyffredinol yn hytrach nag ateb rhesymol. Mae hi'n ymddangos bod gan fechgyn ddewis o ran y dillad y maen nhw'n ei wisgo, tra bod merched wedi colli'r dewis. Nid yw hyn yn ymddangos yn iawn ac, yn hollol onest, rwy'n credu ei fod yn cyfleu'r neges anghywir. Yr hyn sy'n gwneud hyn yn fwy pryderus eto hyd yn oed yw bod yr ysgol yn dweud ei bod hi'n gwerthfawrogi llais y myfyrwyr, ond mae wedi cydnabod bod y mwyafrif o ddisgyblion yn erbyn y penderfyniad hwn. Mae cryfder y teimlad gan rieni wedi bod yn eglur iawn hefyd yn hyn o beth, felly rwy'n gobeithio y bydd yr ysgol yn newid ei barn ar hyn eto. Felly, a wnaiff y Gweinidog dros addysg ddatganiad yn amlinellu pa ganllawiau y mae Llywodraeth Cymru yn eu rhoi i ysgolion ar bolisïau dillad ysgol sy'n deg a chymesur? Diolch. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766523 156 Cy 260707-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement I Daeth y Dirprwy Lywydd (Kerry Ferguson) i’r Gadair. The Deputy Presiding Officer (Kerry Ferguson) took the Chair. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766487 157 En 2026-07-07T14:53:07 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=4990&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=4990&l=cy 260707-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Well, you will be aware that that policy is published on the Welsh Government's website. I would suggest that there is an issue for you to take directly to the governing body of the school, which has the responsibility in terms of school uniforms. As someone who had to campaign and petition to be able to wear trousers in my school, I am surprised that the pupils are not also campaigning in the same way. One of my first political campaigns, actually, was to try and get that reversed. So, I would suggest, in the first place, it is a governing body decision; it's certainly not a Welsh Government decision, and it would be appropriate for you to make representations at that level. Wel, rydych chi'n siŵr o fod yn ymwybodol bod y polisi hwnnw wedi ei gyhoeddi ar wefan Llywodraeth Cymru. Fe fyddwn i'n awgrymu bod achos i chi fynd â'r mater hwn yn uniongyrchol at gorff llywodraethu'r ysgol, sydd â'r cyfrifoldeb o ran gwisgoedd ysgol. A minnau wedi gorfod ymgyrchu a deisebu er mwyn cael gwisgo trowsus yn fy ysgol i, rwy'n synnu nad yw'r disgyblion yn ymgyrchu yn yr un modd hefyd. Un o'm hymgyrchoedd gwleidyddol cyntaf i, mewn gwirionedd, oedd ceisio gwrthdroi hynny. Felly, fe fyddwn i'n awgrymu, yn y lle cyntaf, mai penderfyniad i'r corff llywodraethu yw hwn; yn sicr nid yw'n benderfyniad i Lywodraeth Cymru, ac fe fyddai hi'n briodol i chi wneud sylwadau ar y lefel honno. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766490 158 Cy 2026-07-07T14:53:47 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=5030&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=5030&l=en 260707-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch, Drefnydd. Thank you, Trefnydd. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766491 159 Cy 2026-07-07T14:53:45 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=5028&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=5028&l=en 260707-3 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Awdurdod Datblygu Newydd dros Gymru 3. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: New Development Agency for Wales C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: awdurdod datblygu newydd dros Gymru. Galwaf ar y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni, Adam Price. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: awdurdod datblygu newydd dros Gymru. Galwaf ar y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni, Adam Price. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766494 160 Cy 2026-07-07T14:54:01 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=5044&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=5044&l=en 260707-3 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Awdurdod Datblygu Newydd dros Gymru 3. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: New Development Agency for Wales C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy Y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni Price, Adam Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Pan sefais i yn y Siambr i amlinelli ein cenhadaeth economaidd newydd i gau'r bwlch cynhyrchiant, fe wnes i ymrwymo i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Senedd am y camau nesaf ar gyfer sefydlu asiantaeth ddatblygu genedlaethol newydd i Gymru. Lai na thair wythnos ers dechrau'r weinyddiaeth hon, fe wnaethon ni gyhoeddi'r nod economaidd mwyaf uchelgeisiol yng Nghymru ers dau ddegawd, sef haneru'r gwahaniaeth yng nghynhyrchiant Cymru a'r Deyrnas Unedig cyn pen 10 mlynedd. Os ydyn ni'n mynd i gyflawni'r nod hwnnw, mae angen newid sylfaenol yn y ffordd yr ydym ni'n datblygu'r economi yng Nghymru. Bydd yr asiantaeth newydd sy'n cael ei chynnig yn sbardun allweddol er mwyn cyflawni'r newid hwnnw.  Mae gen i weledigaeth glir ar gyfer yr asiantaeth: bydd yn gwella cynhyrchiant yng Nghymru, yn creu swyddi gwell i bobl ac yn rhoi arian yn eu pocedi, gan godi safonau byw. Rwyf am i'r asiantaeth ganolbwyntio ar gadw perchnogaeth a gwerth economaidd yng Nghymru drwy ddarparu canolbwynt cenedlaethol amlwg i fusnesau sydd â'r uchelgais a'r potensial i ehangu. Rwyf am iddi roi cymorth, cyngor ac arweiniad i helpu'r busnesau hyn i ymdopi â'r sefyllfa ariannol, bod yn barod i dderbyn buddsoddiad a datgloi cyfleoedd iddynt dyfu. Bydd cefnogi mwy o gwmnïau o Gymru i dyfu ac ehangu i fod yn fusnesau gwydn, cynhyrchiol a chystadleuol yn allweddol. Rydym yn falch o'r sylfaen gref o ficrofusnesau a chwmnïau mwy o faint sydd gan Gymru, ond mae'n rhaid i ni fynd i'r afael â'r heriau y mae busnesau bach a chanolig yn eu hwynebu ers tro wrth ehangu. Y busnesau sy'n ehangu yw'r rhai sy'n arloesi, sy'n allforio, sy'n defnyddio ein sylfaen sgiliau yng Nghymru, ac sy'n manteisio ar yr ymchwil a datblygu a hybir yn ein prifysgolion. Ac maen nhw'n fusnesau sy'n gallu defnyddio cyllid gan fuddsoddwyr i wireddu eu gweledigaeth. Mentrau a ysgogir gan arloesedd yw'r rhain. Thank you very much, Dirprwy Lywydd. When I stood in the Siambr to set out our national productivity mission, I committed to updating the Senedd on next steps in establishing a new national development agency for Wales. Less than three weeks into this administration, we announced the most ambitious economic goal in Wales in two decades; namely, halving Wales’s productivity gap with the UK within 10 years. If we are going to achieve that goal, we need a fundamental change in how we approach economic development in Wales. The proposed new agency will be a key driver in achieving that change. I have a clear vision for the agency: it will improve productivity in Wales, create better jobs for people and put money in their pockets, thereby raising living standards. I want the agency to focus on retaining ownership and economic value in Wales by delivering a clear national focal point for businesses that have the ambition and potential to scale up. I want it to provide support, advice and guidance to help these businesses navigate the finance landscape, strengthening investment readiness and unlocking growth opportunities. Supporting more Welsh-owned firms to grow and scale into resilient, productive and competitive businesses will be crucial.  We are proud of Wales's strong base of microbusinesses and larger firms, but we have to address the long-standing challenges small to medium-sized businesses face in scaling up. Scaling businesses are those that innovate, that export, that utilise our Welsh skill base and that take advantage of the research and development being driven in our universities. And they're also businesses that can mobilise investor finance to realise their vision. These are innovation-driven enterprises. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766449 161 Cy 2026-07-07T14:55:00 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=5103&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=5103&l=en 260707-3 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Awdurdod Datblygu Newydd dros Gymru 3. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: New Development Agency for Wales C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766456 162 En 2026-07-07T14:56:20 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=5183&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=5183&l=cy 260707-3 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Awdurdod Datblygu Newydd dros Gymru 3. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: New Development Agency for Wales C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Price, Adam I want the new agency to lead a proactive and highly targeted approach to attracting inward investment into Wales, building on established strengths while sharpening focus and promoting Wales's competitive strengths internationally. Innovation is central to our economic development strategy and to closing the productivity gap. I see the development agency as a body with innovation at its core. Innovation is so much more than new product development; it ensures the spread, diffusion and adoption of new technology and helps drive economic competitiveness and productivity improvements. Research tells us that much of the growth in productivity comes from innovation and new ideas, rather than simply increasing labour or capital. In simple terms, innovation matters because it helps the economy grow, makes businesses more competitive, and improves people's standard of living over time.  As set out in our 100-day plan, we're establishing an expert panel to advise us on the design of the new agency. The panel will not operate in isolation; rather, they will engage widely and be outward looking and collaborative in taking forward their work. The panel will be independent of Government and look to international best practice in economic development, as well as tapping into the knowledge and practical experience of businesses in Wales, to make sure their operating environment is fit for the future. We have set out the headline vision. The panel will help us deliver that vision, providing advice, recommendations and challenge about the form and functions of the agency. They will bring their expertise to help us develop the detailed remit and functions of the agency, helping us design and establish an organisation that swiftly supports the growth of the economy. They will provide advice on how the agency can best fit into the wider economic development landscape in Wales, working in collaboration to deliver for our country. And, crucially, they will advise on how the agency can best support productivity improvement, overcoming structural frictions around scaling, to turn opportunities into investable propositions. This new institution must be built on the Wales of today, and of tomorrow, and be able to stand out globally and connect effectively with our businesses across Wales—connecting bro and byd.  And let me be clear at the outset that the Government is not looking to re-create the previous WDA. I want the new agency to be a more agile and dynamic arm's-length body with innovation at its heart, delivering on the strategic direction set by Welsh Ministers. It will draw on best practice and the best advice from around the world, and, in turn, become an international exemplar in its own right. Creating a new development agency is a crucial part of driving the positive changes in productivity that we need. But it needs to be a much wider, collective effort across Wales. We need, collectively and collaboratively, to look at the current landscape and work with local and regional partners to create an economic development system where roles are clear and we're all working together as one team for the people of Wales. As part of that team Wales approach, engagement with Members of the Senedd, political parties and social partners such as trade unions is key. Further discussions will take place on the best way to ensure engagement and input over the period the expert panel undertakes its work, and I hope Members across the Chamber will be willing engage positively, collaboratively and creatively with that work. Rwy'n dymuno i'r asiantaeth newydd arwain dull gweithredu rhagweithiol sy'n canolbwyntio yn fanwl ar ddenu mewnfuddsoddiad i Gymru, gan adeiladu ar gryfderau sefydledig wrth fynd yn graffach a hyrwyddo cryfderau cystadleuol Cymru yn rhyngwladol. Mae arloesi yn ganolog i'n strategaeth datblygu economaidd a chau'r bwlch cynhyrchiant. Rwy'n gweld yr asiantaeth ddatblygu yn gorff gydag arloesedd wrth ei hanfod. Mae arloesi yn llawer mwy na datblygu cynnyrch newydd; mae'n sicrhau ymlediad, lledaeniad a mabwysiad technoleg newydd ac yn helpu i ysgogi cystadleurwydd economaidd a gwelliannau o ran cynhyrchiant. Mae ymchwil yn dweud wrthym ni fod llawer o'r twf o ran cynhyrchiant yn deillio o arloesedd a syniadau newydd, yn hytrach na dim ond cynyddu llafur neu gyfalaf. Mewn termau syml, mae arloesi yn bwysig am ei fod yn cynorthwyo'r economi i dyfu, yn gwneud busnesau yn fwy cystadleuol, ac yn gwella safon byw pobl dros amser. Fel mae ein cynllun 100 diwrnod yn ei nodi, fe fyddwn ni'n sefydlu panel arbenigol i'n cynghori ar ddyluniad yr asiantaeth newydd. Ni fydd y panel yn gweithredu ar ei ben ei hun; yn hytrach, fe fydd yn ymgysylltu yn eang ac yn edrych allan ac yn gydweithredol wrth fwrw ymlaen â'i waith. Fe fydd y panel yn annibynnol ar y Llywodraeth ac yn edrych ar arferion gorau rhyngwladol o ran datblygiad economaidd, yn ogystal â manteisio ar wybodaeth a phrofiad ymarferol busnesau yng Nghymru, i sicrhau bod eu hamgylchedd gweithredu yn addas i'r dyfodol. Rydym ni wedi nodi'r brif weledigaeth. Fe fydd y panel yn ein helpu i gyflawni'r weledigaeth honno, gan ddarparu cyngor, argymhellion a her o ran ffurf a swyddogaethau'r asiantaeth. Fe fydd yn dod â'i arbenigedd i'n helpu i ddatblygu cylch gwaith manwl a datblygu swyddogaethau'r asiantaeth, a fydd yn ein cynorthwyo i ddylunio a chreu sefydliad sy'n cefnogi twf cyflym yn yr economi. Fe fydd yn cynghori ar sut y gall yr asiantaeth weddu orau i dirwedd datblygiad economaidd yng Nghymru yn fwy eang, gan weithio ar y cyd i gyflawni er mwyn ein cenedl. Ac, yn hollbwysig, fe fydd yn cynghori ar sut y gall yr asiantaeth roi'r gefnogaeth orau i wella cynhyrchiant, gan oresgyn ffrithiant strwythurol ynghylch maint, ar gyfer troi cyfleoedd yn gynigion y gellir buddsoddi ynddyn nhw. Fe fydd hi'n rhaid i'r sefydliad newydd hwn gael ei adeiladu ar Gymru heddiw, a Chymru'r yfory, ac fe all sefyll allan yn fyd-eang a chysylltu yn effeithiol â'n busnesau ledled Cymru—gan gysylltu bro â byd. A gadewch i mi fod yn eglur o'r dechrau nad yw'r Llywodraeth yn ceisio ail-greu'r hen ADC. Fe hoffwn i'r asiantaeth newydd fod yn gorff hyd braich sy'n fwy ystwyth a deinamig gydag arloesedd wrth ei galon, gan gyflawni'r cyfeiriad strategol a bennir gan Weinidogion Cymru. Fe fydd yn tynnu ar arfer gorau a'r cyngor gorau o bob cwr o'r byd, ac, yn ei dro, yn dod yn esiampl ryngwladol ynddo'i hunan. Mae creu asiantaeth ddatblygu newydd yn rhan hanfodol o ysgogi'r newidiadau cadarnhaol o ran cynhyrchiant y mae eu hangen arnom. Ond mae angen i honno fod yn ymdrech lawer ehangach, ar y cyd ledled Cymru. Mae angen i ni, gyda'n gilydd ac ar y cyd, edrych ar y dirwedd bresennol a gweithio gyda phartneriaid lleol a rhanbarthol i lunio system datblygiad economaidd lle mae swyddogaethau yn eglur ac y byddwn ni i gyd yn gweithio gyda'n gilydd fel un tîm er mwyn pobl Cymru. Yn rhan o'r dull hwnnw o dîm Cymru, mae ymgysylltu ag Aelodau'r Senedd, pleidiau gwleidyddol a phartneriaid cymdeithasol fel undebau llafur yn allweddol. Fe fydd trafodaethau pellach yn digwydd ynghylch y ffordd orau o sicrhau ymgysylltiad a mewnbwn dros y cyfnod y bydd y panel arbenigol yn ymgymryd â'i waith, ac rwy'n gobeithio y bydd Aelodau ar draws y Siambr yn barod i ymgysylltu mewn ffordd gadarnhaol, ar y cyd ac yn greadigol gyda'r gwaith hwnnw. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766466 163 En 2026-07-07T15:00:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=5403&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=5403&l=cy 260707-3 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Awdurdod Datblygu Newydd dros Gymru 3. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: New Development Agency for Wales C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766471 164 Cy 2026-07-07T15:00:06 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=5409&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=5409&l=en 260707-3 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Awdurdod Datblygu Newydd dros Gymru 3. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: New Development Agency for Wales C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Price, Adam Mae'r wybodaeth sydd ei hangen arnom i lunio'r asiantaeth eisoes yn bodoli mewn busnesau ledled Cymru ac yn y cysylltiadau cryf sydd gan Gymru tu hwnt i'r ffin. Dyna pam y bydd y panel cynghori'n cynnwys grŵp craidd o unigolion sydd â phrofiad busnes helaeth.  Mae'n bleser gen i gyhoeddi heddiw y bydd Jonathan Lewis, ar ôl i'r Prif Weinidog ei benodi, yn cadeirio'r panel cynghori arbenigol. Mae gan Jonathan brofiad busnes helaeth, a bydd yn arwain trafodaethau'r panel dros y misoedd nesaf. Rwy'n ddiolchgar i Jonathan am gytuno i roi o'i amser i gyfrannu ei graffter a'i gyngor i'r Llywodraeth fel rhan o'r gwaith hanfodol hwn, ac rwy'n edrych ymlaen at weithio gydag ef. Byddwn nawr yn gweithio gyda'n gilydd i recriwtio rhagor o aelodau i'r panel, er mwyn i'w waith allu dechrau o ddifrif, yn seiliedig ar waith ymchwil perthnasol sydd eisoes ar y gweill. Byddaf i'n paratoi datganiad ysgrifenedig sy'n rhestru aelodaeth lawn y panel cynghori yn ystod yr wythnosau nesaf. Ddirprwy Lywydd, mae penodi cadeirydd i'r panel i gynghori ar gylch gwaith a model gweithredu'r asiantaeth newydd yn gam allweddol ar y daith i sicrhau mai Cymru fydd y lle gorau yn y Deyrnas Unedig i ddechrau busnes, i dyfu busnes, ac i fuddsoddi mewn busnes. Dewch inni fwrw ati gyda'n gilydd. Rwy'n edrych ymlaen at roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Senedd ar hynt y gwaith. The knowledge that we need to inform the design phase of the agency already exists in businesses right across Wales and in the strong connections that Wales has further afield. That's why the advisory panel will be comprised of a core group of individuals with a wealth of business experience.  I’m pleased today to announce today that Jonathan Lewis, following appointment by the First Minister, will chair the expert advisory panel. Jonathan brings a wealth of business experience and will lead the panel’s deliberations over the coming months. I'm grateful to Jonathan for agreeing to give up his time to provide insight and advice to the Government in this crucial endeavour, and I look forward to working with him. We will now work together to recruit further members of the panel, so that its work can start fully, underpinned by relevant research that is already under way. I will provide a written statement setting out the full membership of the advisory panel in the coming weeks. Dirprwy Lywydd, the appointment of the chair of the panel to advise on the remit and operating model of the new agency is a key stepping stone in the journey towards making Wales the best place in the United Kingdom to start a business, to grow a business, and to invest in a business. Let the work begin together. I look forward to updating the Senedd on further progress in due course. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766478 165 En 2026-07-07T15:01:44 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=5507&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=5507&l=cy 260707-3 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Awdurdod Datblygu Newydd dros Gymru 3. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: New Development Agency for Wales C 12158 12158 Jason O'Connell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12158 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12158 O'Connell, Jason It's a shame that, today, we're here debating the creation of yet another quango, more bureaucracy, but, of course, now we learn that we've got a panel to oversee the quango. I think the next announcement could well be the committee to oversee the panel to oversee the quango that advises the Government. I mean, it's got to come to a head at some point. But, Minister, scrutiny is how we get better government. Now, today, Plaid has denied the Chamber that scrutiny. If taxpayers are funding this new development agency, then they deserve transparency. Minister, you say you want the new agency to provide support, advice and guidance, but you've said nothing about how. So, let me give you a suggestion. Decades ago, Welsh Labour scrapped the Welsh Development Agency, WDA1. They promised a simpler, better support mechanism for Welsh businesses. But instead, we've got a patchwork of organisations: Business Wales for advice, the Development Bank of Wales for finance, and now what we're proposing is WDA2 to sit on top. The current system is too confusing. Minister, Business Wales returns £18 of economic value for every £1 that's invested. They do great work in helping businesses to grow and scale. The Federation of Small Businesses backs them, and entrepreneurs across Wales rely on them. So, why not bring Business Wales into the new WDA and make the support network less confusing and more accessible to businesses? One existing organisation with proven results already, not more Government bloat, not more quangos. Minister, allow me to move on to supply chains. Attracting inward investment is important, but of course, as we all know, it's only the first step. The real test is whether that investment becomes rooted across Welsh communities up and down the country. Of course, we've learned that lesson before. In the last WDA, Wales welcomed major international employers, created thousands of jobs, and celebrated new investment, as short lived as it was. But those companies moved production elsewhere when the Government reduced the support. They took high-paying jobs with them, because their supply chains were never truly anchored in Wales, and it was easy to do so. Other countries that have succeeded have taken a different approach. When we look at the Irish economy, inward investors are expected to work with local suppliers, strengthen domestic supply chains, and create opportunities for already established local businesses in that country to grow alongside them. In 2023, the Irish Development Agency's client companies spent £11.3 billion on Irish services and £3.3 billion on Irish materials. This is what we need the proposed WDA to do: bring companies that build up local communities, rather than hollow them out. So, Minister, can you assure us that this new development agency will not judge success simply by the number of inward investments, but the number of companies across Wales that exist that scale up from small to medium? Will it make support for inward investment conditional on creating lasting opportunities for Welsh businesses and Welsh people, so that we don't just bring investment to Wales, but we keep the wealth that they bring with them in Wales? And finally, Minister, you said a lot of nice words in your statement today about growth, and, of course, about productivity, and we agree with a lot of them. But what you're really telling us is that you're only just beginning to think about what the WDA will actually be. In fact, you won't even be doing that; the advisory panel will do it for you. This is exactly why Reform are opposed to the WDA. Right now, there are around 25,000 small businesses in Wales that are looking to export abroad, but instead of helping them and actually making Wales the best place to start a business, all we're doing is setting up yet another advisory board, creating plans for plans. It's become a modus operandi for this Plaid Government. You've had years in opposition, and this is the best that you can do. We still don't know how much the proposed WDA will cost. We don't know how many staff it will employ. We don't know how it will integrate across Government with other organisations. We've got nothing. All we've got are some warm words. So, Minister, do you agree with me that Plaid Cymru is out of its depth when it comes to the economy, and do you agree with me that Wales deserves better? Diolch. Mae'n drueni ein bod ni yma heddiw yn trafod creu cwango arall, mwy o fiwrocratiaeth, ond, wrth gwrs, nawr rydyn ni'n clywed bod gennym banel i oruchwylio'r cwango. Rwy'n credu y gallai'r cyhoeddiad nesaf fod ynghylch pwyllgor i oruchwylio'r panel i oruchwylio'r cwango sy'n cynghori'r Llywodraeth. Yn wir mae'n rhaid cael diwedd ar hyn ar ryw adeg. Ond, Weinidog, craffu yw'r ffordd rydyn ni'n cael gwell llywodraeth. Nawr, heddiw, mae Plaid Cymru wedi gwarafun y cyfle i'r Siambr gael cyfle i graffu. Os yw trethdalwyr yn ariannu'r asiantaeth ddatblygu newydd hon, yna maen nhw'n haeddu tryloywder. Weinidog, rydych chi'n dweud eich bod eisiau i'r asiantaeth newydd ddarparu cefnogaeth, cyngor ac arweiniad, ond dydych chi ddim wedi dweud dim ynghylch sut y bydd yn cyflawni hyn. Felly, gadewch i mi roi awgrym i chi. Ddegawdau yn ôl, fe wnaeth Llafur Cymru ddileu Awdurdod Datblygu Cymru, ADC1. Fe wnaethon nhw addo mecanwaith cymorth symlach, gwell i fusnesau Cymru. Ond yn lle hynny, mae gennym glytwaith o sefydliadau: Busnes Cymru ar gyfer cyngor, Banc Datblygu Cymru ar gyfer cyllid, a nawr yr hyn rydyn ni'n ei gynnig yw ADC2 i oruchwylio'r rhain. Mae'r system bresennol yn rhy ddryslyd. Weinidog, mae Busnes Cymru yn dychwelyd £18 o werth economaidd am bob £1 a fuddsoddir. Maen nhw'n gwneud gwaith gwych wrth helpu busnesau i dyfu a datblygu. Mae'r Ffederasiwn Busnesau Bach yn eu cefnogi, ac mae entrepreneuriaid ledled Cymru yn dibynnu arnynt. Felly, beth am ddod â Busnes Cymru i mewn i'r ADC newydd a gwneud y rhwydwaith cymorth yn llai dryslyd ac yn fwy hygyrch i fusnesau? Un sefydliad presennol gyda chanlyniadau profedig eisoes, dim mwy o ymchwyddo gan y Llywodraeth, dim mwy o gwangos. Weinidog, gadewch i mi symud ymlaen at gadwyni cyflenwi. Mae denu mewnfuddsoddiad yn bwysig, ond wrth gwrs, fel y gwyddom ni i gyd, dim ond y cam cyntaf ydyw. Y prawf go iawn yw a yw'r buddsoddiad hwnnw'n cael ei wreiddio ar draws cymunedau Cymru i fyny ac i lawr y wlad. Wrth gwrs, rydyn ni wedi dysgu'r wers honno o'r blaen. Yn yr ADC diwethaf, croesawodd Cymru gyflogwyr rhyngwladol mawr, creu miloedd o swyddi, a dathlu buddsoddiad newydd, er y bu'n fyrhoedlog. Ond symudodd y cwmnïau hynny eu gwaith cynhyrchu i rywle arall pan leihaodd y Llywodraeth y gefnogaeth. Fe wnaethon nhw fynd â swyddi a oedd yn talu'n dda gyda nhw, oherwydd nad oedd eu cadwyni cyflenwi erioed wedi'u hangori yng Nghymru, ac roedd yn hawdd gwneud hynny. Mae gwledydd eraill sydd wedi llwyddo wedi mabwysiadu dull gwahanol. Pan edrychwn ni ar economi Iwerddon, disgwylir i fewnfuddsoddwyr weithio gyda chyflenwyr lleol, cryfhau cadwyni cyflenwi domestig, a chreu cyfleoedd i fusnesau lleol sydd eisoes wedi'u sefydlu yn y wlad honno dyfu ochr yn ochr â nhw. Yn 2023, gwariodd cwmnïau cleientiaid Asiantaeth Datblygu Iwerddon £11.3 biliwn ar wasanaethau Gwyddelig a £3.3 biliwn ar ddeunyddiau Gwyddelig. Dyma beth sydd angen i'r ADC arfaethedig ei wneud: dod â chwmnïau sy'n adeiladu cymunedau lleol, yn hytrach na'u gwagio. Felly, Weinidog, a allwch ein sicrhau na fydd yr asiantaeth ddatblygu newydd hon yn mesur llwyddiant yn ôl nifer y mewnfuddsoddiadau yn unig, ond yn ôl nifer y cwmnïau ledled Cymru sy'n bodoli sy'n ehangu o fach i ganolig? A bydd yn gwneud cymorth i fewnfuddsoddiad yn amodol ar greu cyfleoedd parhaol i fusnesau Cymru a phobl Cymru, fel ein bod ni nid yn unig yn dod â buddsoddiad i Gymru, ond ein bod ni'n cadw'r cyfoeth a ddaw yn eu sgil yng Nghymru? Ac yn olaf, Weinidog, dywedoch chi lawer o eiriau cadarnhaol yn eich datganiad heddiw am dwf, ac, wrth gwrs, am gynhyrchiant, ac rydym yn cytuno â llawer ohonynt. Ond yr hyn rydych chi'n ei ddweud wrthym mewn gwirionedd yw eich bod chi dim ond yn dechrau meddwl am beth fydd yr ADC mewn gwirionedd. Mewn gwirionedd, ni fyddwch hyd yn oed yn gwneud hynny; bydd y panel cynghori yn gwneud hynny ar eich rhan. Dyma'n union pam mae Reform yn gwrthwynebu'r ADC. Ar hyn o bryd, mae tua 25,000 o fusnesau bach yng Nghymru sy'n gobeithio allforio dramor, ond yn hytrach na'u helpu a gwneud Cymru y lle gorau i ddechrau busnes, yr unig beth rydyn ni'n ei wneud yw sefydlu bwrdd cynghori arall, gan greu cynlluniau ar gyfer cynlluniau. Mae wedi dod yn modus operandi i Lywodraeth Plaid Cymru. Rydych chi wedi bod yn wrthblaid am flynyddoedd, a dyma'r gorau y gallwch chi ei wneud. Dydyn ni ddim yn gwybod faint y bydd yr ADC arfaethedig yn ei gostio. Dydyn ni ddim yn gwybod faint o staff y bydd yn eu cyflogi. Dydyn ni ddim yn gwybod sut y bydd yn integreiddio ar draws y Llywodraeth gyda sefydliadau eraill. Does gennym ni ddim byd. Y cyfan sydd gennym ni yw geiriau hynaws. Felly, Weinidog, a ydych chi'n cytuno â mi bod Plaid Cymru mewn dyfroedd dyfnion o ran yr economi, ac a ydych chi'n cytuno â mi bod Cymru'n haeddu gwell? Diolch. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766473 166 En 2026-07-07T15:05:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=5703&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=5703&l=cy 260707-3 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Awdurdod Datblygu Newydd dros Gymru 3. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: New Development Agency for Wales C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766488 167 En 2026-07-07T15:06:23 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=5786&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=5786&l=cy 260707-3 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Awdurdod Datblygu Newydd dros Gymru 3. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: New Development Agency for Wales C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Price, Adam I thank the Member for his response. I'd just like to focus a little bit on some of the areas where I think there is common ground between us. In 'Making Wales Work', which was the larger policy document that was the basis for our economic policy set out in the manifesto, we did ourselves, of course, set out the way in which the agency can be a means of ensuring, as we described it, that there is a single front door for business. So, I think we're on the same side and on the same page on that one. The precise sequencing in terms of when you take different functions into the agency, that's a matter of detail that we're working through. But, absolutely, we want to make sure that businesses have a streamlined level of support. Of course, there will always be the need for specialist support in different areas—finance, as he described, and also exports. And, by the way, in relation to his last point, we don't just wait for the agency to come along and solve our economic problems. I was speaking to a business last week about an investment project. I'll be doing it again, and I'm doing it all the time—talking to our teams that work in the different areas of business support. So, the existing business support is there, is ongoing. What we're trying to do is to improve the system for the future. In relation to his point that he made about inward investment, I agree with him. Look, as I set out in my statement, we have to be strategic about inward investment. Foreign direct investment has a role in any economy, but we need to actually focus it on those areas that will be more embedded—through supply chains, as he suggests—in the Welsh economy, that actually build on our existing and possible future strengths. And that is exactly—he's right—what the Irish have done. Through a development agency called the IDA, they have emphasised aftercare, as they call it, because the majority of foreign direct investment is further investment by companies that have already come here. And that's the approach that the IDA have adopted, and it's definitely one that we would want to see at the heart of the strategy of the development agency here. Rwy'n diolch i'r Aelod am ei ymateb. Hoffwn ganolbwyntio ychydig ar rai o'r meysydd lle rwy'n credu bod tir cyffredin rhyngom. Yn 'Gwneud i Gymru weithio', sef y ddogfen bolisi ehangach a oedd yn sail i'n polisi economaidd a nodir yn y maniffesto, fe wnaethom ni ein hunain, wrth gwrs, nodi'r ffordd y gall yr asiantaeth fod yn fodd o sicrhau, fel y gwnaethom ei ddisgrifio, bod un drws ffrynt i fusnes. Felly, rwy'n credu ein bod ni ar yr un ochr ac ar yr un dudalen yn hynny o beth. Mae'r union ddilyniannu o ran pryd rydych chi'n cymryd gwahanol swyddogaethau i mewn i'r asiantaeth, yn fater o fanylion rydym ni'n gweithio drwyddynt. Ond, yn sicr, rydym eisiau gwneud yn siŵr bod busnesau yn cael lefel symlach o gefnogaeth. Wrth gwrs, bydd angen cymorth arbenigol mewn gwahanol feysydd bob amser—cyllid, fel y disgrifiodd, a hefyd allforion. A gyda llaw, mewn perthynas â'i bwynt olaf, dydyn ni ddim yn aros i'r asiantaeth ddod a datrys ein problemau economaidd. Roeddwn i'n siarad â busnes yr wythnos diwethaf am brosiect buddsoddi. Byddaf yn gwneud hynny eto, ac rwy'n ei wneud drwy'r amser—siarad â'n timau sy'n gweithio yn y gwahanol feysydd cymorth busnes. Felly, mae'r gefnogaeth fusnes bresennol yno, yn parhau. Yr hyn rydym ni'n ceisio ei wneud yw gwella'r system ar gyfer y dyfodol. Mewn perthynas â'i bwynt a wnaeth am fuddsoddiad mewnol, rwy'n cytuno ag ef. Edrychwch, fel y nodais i yn fy natganiad, mae'n rhaid i ni fod yn strategol ynglŷn â mewnfuddsoddi. Mae gan fuddsoddiad uniongyrchol tramor rôl mewn unrhyw economi, ond mae angen i ni ei ganolbwyntio ar y meysydd hynny a fydd yn cael eu hymgorffori'n fwy—trwy gadwyni cyflenwi, fel y mae'n awgrymu—yn economi Cymru, sy'n adeiladu ar ein cryfderau presennol a phosibl yn y dyfodol. A dyna'n union—mae'n iawn—yr hyn y mae'r Gwyddelod wedi'i wneud. Trwy asiantaeth ddatblygu o'r enw IDA, maen nhw wedi pwysleisio ôl-ofal, fel y maen nhw'n ei alw, oherwydd bod y mwyafrif o fuddsoddiad uniongyrchol tramor yn fuddsoddiad pellach gan gwmnïau sydd eisoes wedi dod yma. A dyna'r dull y mae'r IDA wedi'i fabwysiadu, ac mae'n bendant yn un y byddem eisiau ei weld wrth wraidd strategaeth yr asiantaeth ddatblygu yma. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766495 168 En 2026-07-07T15:08:51 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=5934&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=5934&l=cy 260707-3 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Awdurdod Datblygu Newydd dros Gymru 3. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: New Development Agency for Wales C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Shav Taj.  Shav Taj.  16083 7 2026-07-07T13:30:02 766498 169 En 2026-07-07T15:08:53 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=5936&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=5936&l=cy 260707-3 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Awdurdod Datblygu Newydd dros Gymru 3. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: New Development Agency for Wales C 12175 12175 Shav Taj AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12175 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12175 Taj, Shav Diolch, Deputy Llywydd. I was going to say 'Llywydd' there, but Deputy Llywydd, of course. I think, from our perspective, we clearly do share your ambition for a new type of Wales, a reinvigorated Wales, a Wales that attracts more investment and ultimately creates good jobs, fair work jobs here in Wales. Now, I share a lot of the frustration, though, that we've been hearing across this Chamber for some time now. We keep hearing about—. In the past few weeks of this Government, a lot of stuff has been said about commissions, about reviews, about steering groups, about new people coming around the table, some old people coming around the table, and it's like pass the parcel or everyone seems to be running after each other's chair. But when you talk to people outside the Senedd, all they want to know is: these internal arrangements that we have, are they going to make any meaningful difference in the real big bad world out there? Because we know that when it comes to business development and inward investment, those are absolutely important priorities for the Welsh Government, and we know that and we support that. Of course, we were responsible for setting up the Development Bank of Wales, which gives really good financial support to lots of start-ups and scaling up, and of course Business Wales has already been mentioned, which offers significant specialist guidance and support. And in 2024, against all of the UK trends, Wales did see a 23 per cent increase in foreign direct investment, and as a result, in terms of all of the nations and regions, we did have the second highest percentage increase both in terms of projects, but also new jobs. We had the Wales investment summit. We managed to secure £16 billion towards creating jobs and capital investment projects over the coming years. But, ultimately, what we want to know is: is anything going to change? Are we going to do better? Because, of course, like many other people, I've been meeting with lots of different business organisations, but also workforce, the Federation of Small Businesses, big employers like GE Aerospace in Nantgarw, and SpaceForge in Rumney. All of that really shows us that, with the right kinds of conditions, and the future of advanced manufacturing, being made right here in Wales, there are some amazing things that we can do. And businesses, whether they're big or small, keep telling us the same thing. They need certainty. They really need that certainty, but they also need that speed when it comes to making decisions. We talk a lot about growth, and we talk about investment, and we talk about innovation. But what people are saying is that they’re really scratching their heads, trying to figure out what is this complicated new network. Yet another structure that's being set up. And of course, you mentioned that you've now got a new chair in the coming weeks, another man with a plan, and we will know who else is going to be around the table as well. So, for me, it's a case of a real practical question here about resources. When will the new agency get new staff? Are there going to be any new staff? Or will they simply be shuffled across from other parts of Welsh Government, existing departments? And how much of this is actually going to cost the Welsh public, businesses, taxpayers? All of us in this Senedd, we've got a job to do in terms of scrutinising. And as someone who's a member of the economy committee, again, we will probably be asking you to present to us and explain to us where exactly we are going. Because when the old development agency was brought into Government, the thinking then was that Ministers should be directly responsible, and that we shouldn't be passing the buck. And my real anxiety and worry is that it's going to be the same thing all over again, and we then end up with another situation where we have yet another bonfire of quangos, and we go back to where we were. And if targets end up being missed or, say, businesses then end up being unhappy, who will actually be accountable? Will it be yourself, Cabinet Minister, or will it be the board of the agency? And while you're at it, can you please also clarify the constitutional status of the organisation? Are we going to need to legislate at some point for it to get going? Is it going to be like a sponsored body? Is it going to be an executive agency? Is it going to be a public corporation? Or is it going to be something else? Also, Minister, you mentioned trade unions, and you will know the social partnership public procurement legislation makes it very clear that employers, Government and trade unions have to be around the table and make joint decisions for the future of Wales. So, how will the agency then work with the social partnership council, so that all of those individuals are involved in anything in relation to industrial strategy, investment, and also workforce planning? Ultimately, this is about jobs, jobs for the future, high-skilled jobs, and young people in Wales are really watching to see whether or not your Government is going to do any better than we did. Diolch, Ddirprwy Lywydd. Roeddwn i'n mynd i ddweud 'Llywydd', ond Ddirprwy Lywydd, wrth gwrs. Rwy'n credu, o'n safbwynt ni, ein bod yn amlwg yn rhannu eich uchelgais ar gyfer math newydd o Gymru, Cymru wedi'i hadfywio, Cymru sy'n denu mwy o fuddsoddiad ac yn y pen draw yn creu swyddi da, swyddi gwaith teg yma yng Nghymru. Nawr, rwy'n rhannu llawer o'r rhwystredigaeth, fodd bynnag, yr ydym wedi bod yn ei chlywed ar draws y Siambr hon ers peth amser bellach. Rydyn ni'n dal i glywed am—. Yn ystod wythnosau diwethaf y Llywodraeth hon, mae llawer o bethau wedi cael eu dweud am gomisiynau, am adolygiadau, am grwpiau llywio, am bobl newydd yn dod o gwmpas y bwrdd, rhai hen bobl yn dod o gwmpas y bwrdd, ac mae fel pasio'r parsel neu mae'n ymddangos fel bod pawb yn rhedeg am gadeiriau ei gilydd. Ond pan fyddwch chi'n siarad â phobl y tu allan i'r Senedd, y cyfan maen nhw eisiau ei wybod yw: y trefniadau mewnol hyn sydd gennym ni, a ydyn nhw'n mynd i wneud unrhyw wahaniaeth ystyrlon yn y byd mawr drwg go iawn allan yna? Oherwydd ein bod yn gwybod, pan ddaw i ddatblygu busnes a mewnfuddsoddi, bod y rhain yn flaenoriaethau hollol bwysig i Lywodraeth Cymru, ac rydym yn gwybod hynny ac rydym yn cefnogi hynny. Wrth gwrs, roeddem yn gyfrifol am sefydlu Banc Datblygu Cymru, sy'n rhoi cymorth ariannol da iawn i lawer o fusnesau newydd ac ar gyfer ehangu, ac wrth gwrs mae Busnes Cymru eisoes wedi'i grybwyll, sy'n cynnig arweiniad a chymorth arbenigol sylweddol. Ac yn 2024, yn erbyn holl dueddiadau'r DU, gwelodd Cymru gynnydd o 23 y cant mewn buddsoddiad uniongyrchol tramor, ac o ganlyniad, o ran yr holl genhedloedd a rhanbarthau, cawsom yr ail gynnydd canrannol uchaf o ran prosiectau, ond hefyd swyddi newydd. Cawsom uwchgynhadledd buddsoddi Cymru. Llwyddom i sicrhau £16 biliwn tuag at greu swyddi a phrosiectau buddsoddi cyfalaf dros y blynyddoedd i ddod. Ond, yn y pen draw, yr hyn rydyn ni eisiau ei wybod yw: a oes unrhyw beth yn mynd i newid? Ydyn ni'n mynd i wneud yn well? Oherwydd, wrth gwrs, fel llawer o bobl eraill, rydw i wedi bod yn cwrdd â llawer o wahanol sefydliadau busnes, ond hefyd gweithlu, y Ffederasiwn Busnesau Bach, cyflogwyr mawr fel GE Aerospace yn Nantgarw, a SpaceForge yn Nhredelerch. Mae hynny i gyd yn dangos i ni, gyda'r mathau cywir o amodau, a dyfodol gweithgynhyrchu uwch, yn cael ei wneud yma yng Nghymru, fod yna rai pethau anhygoel y gallwn ni eu gwneud. Ac mae busnesau, p'un a ydyn nhw'n fawr neu'n fach, yn dweud yr un peth wrthym. Mae angen sicrwydd arnynt. Maen nhw wir angen y sicrwydd hwnnw, ond mae angen y cyflymder hwnnw arnyn nhw hefyd pan ddaw i wneud penderfyniadau. Rydyn ni'n siarad llawer am dwf, ac rydyn ni'n siarad am fuddsoddi, ac rydyn ni'n siarad am arloesi. Ond yr hyn y mae pobl yn ei ddweud yw eu bod nhw'n crafu eu pennau, yn ceisio canfod beth yw'r rhwydwaith newydd cymhleth hwn. Strwythur arall yn cael ei sefydlu. Ac wrth gwrs, fe wnaethoch chi sôn y bydd gennych chi gadeirydd newydd yn yr wythnosau nesaf, dyn arall gyda chynllun, a byddwn yn gwybod pwy arall sy'n mynd i fod o gwmpas y bwrdd hefyd. Felly, i mi, mae cwestiwn ymarferol go iawn yma am adnoddau. Pryd fydd yr asiantaeth newydd yn cael staff newydd? A fydd unrhyw staff newydd? Neu a fyddan nhw'n cael eu cymysgu ar draws rhannau eraill o Lywodraeth Cymru, adrannau presennol? A faint o hyn fydd yn gost i'r cyhoedd yng Nghymru, busnesau, trethdalwyr? Mae gan bob un ohonom yn y Senedd hon waith i'w wneud o ran craffu. Ac fel rhywun sy'n aelod o bwyllgor yr economi, eto, mae'n debyg y byddwn yn gofyn i chi gyflwyno i ni ac esbonio i ni i ble yn union rydyn ni'n mynd. Oherwydd pan ddaeth yr hen awdurdod datblygu i mewn i'r Llywodraeth, y meddwl bryd hynny oedd y dylai Gweinidogion fod yn uniongyrchol gyfrifol, ac na ddylem fod yn trosglwyddo'r cyfrifoldeb. A fy mhryder go iawn yw ei fod yn mynd i fod yr un peth eto, ac yna rydyn ni'n cyrraedd sefyllfa arall lle mae gennym goelcerth arall o gwangos, ac rydyn ni'n mynd yn ôl i ble roedden ni. Ac os bydd targedau yn cael eu methu a busnesau wedyn yn anhapus, pwy fydd yn atebol mewn gwirionedd? Chi'ch hun, Weinidog Cabinet, neu ai bwrdd yr asiantaeth fydd yn atebol? Ac ar yr un pryd, a allwch chi hefyd egluro statws cyfansoddiadol y sefydliad? A fydd angen i ni ddeddfu ar ryw adeg er mwyn iddo allu cychwyn ar ei waith? A yw'n mynd i fod fel corff noddedig? A yw'n mynd i fod yn asiantaeth weithredol? A yw'n mynd i fod yn gorfforaeth gyhoeddus? Neu a yw'n mynd i fod yn rhywbeth arall? Hefyd, Weinidog, fe wnaethoch chi sôn am undebau llafur, a byddwch yn gwybod bod deddfwriaeth y bartneriaeth gymdeithasol a chaffael cyhoeddus yn ei gwneud hi'n glir iawn bod yn rhaid i gyflogwyr, y Llywodraeth ac undebau llafur fod o gwmpas y bwrdd ac yn gwneud penderfyniadau ar y cyd ar gyfer dyfodol Cymru. Felly, sut y bydd yr asiantaeth wedyn yn gweithio gyda'r cyngor partneriaeth gymdeithasol, fel bod yr holl unigolion hynny yn ymwneud ag unrhyw beth mewn perthynas â strategaeth ddiwydiannol, buddsoddiad, a hefyd cynllunio'r gweithlu? Yn y pen draw, mae hyn yn ymwneud â swyddi, swyddi ar gyfer y dyfodol, swyddi medrus uchel, ac mae pobl ifanc yng Nghymru yn gwylio i weld a yw eich Llywodraeth yn mynd i wneud yn well nag y gwnaethom ni ai peidio. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766484 170 En 2026-07-07T15:10:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=6003&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=6003&l=cy 260707-3 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Awdurdod Datblygu Newydd dros Gymru 3. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: New Development Agency for Wales C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766506 171 En 2026-07-07T15:14:08 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=6251&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=6251&l=cy 260707-3 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Awdurdod Datblygu Newydd dros Gymru 3. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: New Development Agency for Wales C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Price, Adam I'm very grateful to the Member for the spirit of her remarks and the way in which she's engaged as well with me outside of the Siambr. I think these are good questions to ask, and some of them are very much at the core of the process that we're going to go through now. And I do ask Members across the Chamber to engage with that process. Leadership is a combination, you know? It's a combination of having clarity about the goal—and we've set that goal, haven't we? Yes. But also humility to accept that you don't have all the answers. Any politician who says they've got all the answers is misconceived, all right? Some of the best answers will be out there. They will be in the collective intelligence of the nation as a whole. They'll be in people with business experience, some of whom will be involved in this process. They'll be in the trade unions and the social partners. That's why it's important that they have a role here as well. We want to move at pace. That's one of the clear directions that we will give to the group: that we want to get to a minimal viable proposition in terms of the agency as soon as possible. The agency in year 1 of its operations will look different to the agency in year 4, so let's get there and build the future as fast as we can.  All I would say in terms of development agencies is that they have played a central role in virtually anywhere that you can think about in the nations and regions that have closed an economic gap. Few of those nations or regions that have had one have got rid of them. We're one of the few exceptions. There may be a reason for that. They are an incredibly valuable tool. Do you need to get the design right? Absolutely. Getting the right relationship in terms of how arm’s length it is from Government but how close it is to a Government is important. It's one of the key questions that we've already done a lot of thinking on, and we will continue as we go through the design process. I would just urge her and other honourable Members to come with their ideas about how we can get this right for Wales. Because there is a great opportunity here for us to give ourselves an additional lever that we have lacked now for 20 years in order to close the gap, and that's the intention of the Government. Rwy'n ddiolchgar iawn i'r Aelod am ysbryd ei sylwadau a'r ffordd y mae hi wedi ymgysylltu â mi y tu allan i'r Siambr. Rwy'n credu bod y rhain yn gwestiynau da i'w gofyn, ac mae rhai ohonyn nhw wrth wraidd y broses rydyn ni'n mynd i fynd drwyddi nawr. Ac rwy'n gofyn i Aelodau ar draws y Siambr ymgysylltu â'r broses honno. Mae arweinyddiaeth yn gyfuniad, wyddoch chi? Mae'n gyfuniad o gael eglurder ynghylch y nod—ac rydyn ni wedi gosod y nod hwnnw, onid ydyn ni? Do. Ond hefyd gostyngeiddrwydd i dderbyn nad yw'r holl atebion gennych chi. Mae unrhyw wleidydd sy'n dweud bod yr holl atebion ganddo wedi camddeall, iawn? Bydd rhai o'r atebion gorau allan yna. Byddant o fewn deallusrwydd cyfunol y genedl gyfan. Byddant gan bobl â phrofiad busnes, a bydd rhai ohonynt yn rhan o'r broses hon. Byddant yn yr undebau llafur a'r partneriaid cymdeithasol. Dyna pam mae'n bwysig bod ganddyn nhw rôl yma hefyd. Rydyn ni eisiau symud ar gyflymder. Dyna un o'r cyfarwyddiadau clir y byddwn ni'n eu rhoi i'r grŵp: ein bod eisiau cyrraedd y cynnig hyfyw lleiaf o ran yr asiantaeth cyn gynted â phosibl. Bydd yr asiantaeth ym mlwyddyn 1 o'i gweithrediadau yn edrych yn wahanol i'r asiantaeth ym mlwyddyn 4, felly gadewch i ni gyrraedd yno ac adeiladu'r dyfodol mor gyflym ag y gallwn. Y cyfan y byddwn i'n ei ddweud o ran asiantaethau datblygu yw eu bod wedi chwarae rhan ganolog mewn bron unrhyw le y gallwch feddwl amdano yn y cenhedloedd a'r rhanbarthau sydd wedi cau bwlch economaidd. Mae ychydig o'r cenhedloedd neu'r rhanbarthau hynny a oedd wedi cael un, wedi cael gwared arnynt. Rydyn ni'n un o'r ychydig eithriadau. Efallai bod rheswm am hynny. Mae'n offeryn hynod werthfawr. Oes angen i chi gael y dyluniad yn iawn? Oes wir. Mae cael y berthynas gywir o ran cael yr hyd braich oddi wrth y Llywodraeth yn iawn ond mae deall pa mor agos yw hi i Lywodraeth yn bwysig. Mae'n un o'r cwestiynau allweddol yr ydym eisoes wedi eu hystyried yn fanwl, a byddwn yn parhau felly wrth i ni fynd trwy'r broses ddylunio. Byddwn yn ei hannog hi ac Aelodau anrhydeddus eraill i gyflwyno eu syniadau ynghylch sut y gallwn ni wneud hyn yn iawn i Gymru. Oherwydd mae cyfle gwych yma i ni roi ysgogiad ychwanegol i ni ein hunain sydd wedi bod ar goll nawr ers 20 mlynedd er mwyn cau'r bwlch, a dyna fwriad y Llywodraeth. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766482 172 En 2026-07-07T15:15:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=6303&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=6303&l=cy 260707-3 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Awdurdod Datblygu Newydd dros Gymru 3. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: New Development Agency for Wales C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766493 173 En 2026-07-07T15:16:38 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=6401&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=6401&l=cy 260707-3 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Awdurdod Datblygu Newydd dros Gymru 3. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: New Development Agency for Wales C 143 143 Andrew R.T. Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=143 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=143 Davies, Andrew R.T. Minister, thank you for your statement. You began your response to the previous contribution from the Labour spokesperson by saying that they were very good questions. The good thing about putting good questions is that you want some good answers back. I have to say there were a lot of fine words in this statement. I speak as someone who believes in moving economic development out of Government, because I believe in small Government, agile Government, and using the expertise that we have in the economy. But I generally can't get a sense that much work has been done on this particular project. We can't afford to stand still. We need this up and running as quickly as possible. Could you give me an indication—? In your previous responses you said 'as soon as possible'. You're bound to have an idea when you're going to bring this organisation into existence. Is it 12 months' time? Is it two years' time? Is it three years' time? Or is it the very end of this Senedd term? Can you at least give us a sense of when you believe that this organisation is going to come into being? I'm not going to ask you for every pound, shilling and pence, but can you give an indication on what your thinking is of the type of budget that you will make available to the organisation? As I said, I'm not asking you to drill down into every pound, shilling and pence, but give us a sense of the scale of the ambition that the Government has got. When we look at the old WDA, it had a complete offer, from building industrial sites to gaining the planning permission and promoting foreign direct investment. Does this organisation, in your mind, need to do all that, or will it be more specific in what it does about promoting Wales as a destination for inward investment? When we look at the organisation, are we thinking of an organisation that will look like NRW with a remit letter, or will this be a unique organisation that hasn't been seen in the Welsh public landscape before? I'd be grateful for answers to those questions, because they're not particularly difficult. As I said, from this side of the table, we do support the principle and we want to offer that support, but based on the answers so far, there's too much blank space. Weinidog, diolch am eich datganiad. Fe wnaethoch chi ddechrau eich ymateb i'r cyfraniad blaenorol gan lefarydd Llafur trwy ddweud eu bod yn gwestiynau da iawn. Y peth da am roi cwestiynau da yw eich bod chi eisiau rhai atebion da yn ôl. Mae'n rhaid i mi ddweud bod llawer o eiriau gwych yn y datganiad hwn. Rwy'n siarad fel rhywun sy'n credu mewn symud datblygiad economaidd allan o'r Llywodraeth, oherwydd fy mod yn credu mewn Llywodraeth fach, Llywodraeth ystwyth, a defnyddio'r arbenigedd sydd gennym yn yr economi. Ond yn gyffredinol nid wyf yn teimlo bod llawer o waith wedi'i wneud ar y prosiect penodol hwn. Allwn ni ddim fforddio sefyll yn llonydd. Mae angen i ni wneud hyn cyn gynted â phosibl. Allech chi roi arwydd i mi—? Yn eich ymatebion blaenorol dywedoch 'cyn gynted â phosibl'. Rydych chi'n siŵr o fod â syniad pryd y bydd y sefydliad hwn yn dod i fodolaeth. Mewn 12 mis? A yw'n ddwy flynedd? A yw'n dair blynedd? Neu ar ddiwedd tymor y Senedd hon? Allwch chi o leiaf roi syniad i ni pryd rydych chi'n credu y bydd y sefydliad hwn yn dod i fodolaeth? Nid wyf yn mynd i ofyn i chi am bob punt, swllt a cheiniog, ond a allwch chi roi arwydd ar beth yw eich barn chi o ran y math o gyllideb y byddwch chi'n ei ddarparu i'r sefydliad? Fel y dywedais i, nid wyf yn gofyn i chi fanylu o ran pob punt, swllt a cheiniog, ond i roi synnwyr i ni o raddfa'r uchelgais sydd gan y Llywodraeth. Pan edrychwn ni ar yr hen ADC, roedd ganddo gynnig cyflawn, o adeiladu safleoedd diwydiannol i gael y caniatâd cynllunio a hyrwyddo buddsoddiad uniongyrchol tramor. A oes angen i'r sefydliad hwn, yn eich meddwl chi, wneud hynny i gyd, neu a fydd yn fwy penodol yn yr hyn y mae'n ei wneud ynghylch hyrwyddo Cymru fel cyrchfan ar gyfer mewnfuddsoddi? Pan edrychwn ni ar y sefydliad, ydyn ni'n meddwl am sefydliad a fydd yn edrych fel CNC gyda llythyr cylch gorchwyl, neu a fydd hwn yn sefydliad unigryw nad yw wedi'i weld yn nhirwedd gyhoeddus Cymru o'r blaen? Byddwn yn ddiolchgar am atebion i'r cwestiynau hynny, oherwydd dydyn nhw ddim yn arbennig o anodd. Fel y dywedais i, o'r ochr hon i'r bwrdd, rydym yn cefnogi'r egwyddor ac rydym eisiau cynnig y gefnogaeth honno, ond yn seiliedig ar yr atebion hyd yn hyn, mae gormod o le gwag. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766502 174 En 2026-07-07T15:19:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=6543&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=6543&l=cy 260707-3 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Awdurdod Datblygu Newydd dros Gymru 3. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: New Development Agency for Wales C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Price, Adam I am trying to keep my answers short, but let me answer one of the questions. In terms of governance, yes, we do think this should be a statutory body, so our plan is to bring forward legislation fairly soon, as soon as we can. I can't give you a specific date, to be frank with the Member, but we want it to be operational as soon as possible, so not the third or fourth year. I referred to the fact that the agency in its first year of operation will look different to its third year of operation. There will be an evolution over the course of this term. But we want to get to an operational agency as soon as we can during this term. In relation to its budget, yes, we have looked across the world at development agencies. Substantial work has already been done. Part of that work is very much looking at budgetary scope. We have got some indicative figures that we will be sharing with the group. We have draft answers in many of these areas, but you will appreciate that the whole point of setting up the group is to share some of our thinking on what we have been able to set out already and stress-test that with some leading thinkers and people with operational experience, who are able to test the outline model that we have. I want this to be as open and collaborative as possible, genuinely. When we have more of an outline and we have formed the group and we have something further to share, we will do that—on a bilateral basis, meeting with Members, but also through written statements at the appropriate point. Rwy'n ceisio cadw fy atebion yn fyr, ond gadewch i mi ateb un o'r cwestiynau. O ran llywodraethu, ydym, rydym yn credu y dylai hwn fod yn gorff statudol, felly ein cynllun ni yw cyflwyno deddfwriaeth yn weddol fuan, cyn gynted ag y gallwn. Ni allaf roi dyddiad penodol i chi, i fod yn onest gyda'r Aelod, ond rydym eisiau iddo fod yn weithredol cyn gynted â phosibl, felly nid y drydedd neu'r bedwaredd flwyddyn. Cyfeiriais at y ffaith y bydd yr asiantaeth yn ei blwyddyn gyntaf o weithredu yn edrych yn wahanol i'w thrydedd flwyddyn o weithredu. Bydd esblygiad yn ystod y tymor hwn. Ond rydyn ni eisiau cyrraedd asiantaeth weithredol cyn gynted ag y gallwn yn ystod y tymor hwn. Mewn perthynas â'i chyllideb, do, rydym wedi edrych ar draws y byd ar asiantaethau datblygu. Mae gwaith sylweddol eisoes wedi'i wneud. Rhan o'r gwaith hwnnw yw edrych ar gwmpas cyllidebol. Mae gennym rai ffigurau dangosol y byddwn yn eu rhannu gyda'r grŵp. Mae gennym atebion drafft mewn llawer o'r meysydd hyn, ond byddwch yn gwerthfawrogi mai holl bwynt sefydlu'r grŵp yw rhannu rhywfaint o'n meddylfryd ar yr hyn yr ydym wedi gallu ei osod eisoes a chyflawni prawf straen gyda rhai meddylwyr blaenllaw a phobl â phrofiad gweithredol, sy'n gallu profi'r model amlinellol sydd gennym. Rwyf eisiau i hyn fod mor agored a chydweithredol â phosibl, yn wirioneddol. Pan fydd gennym fwy o amlinelliad ac wedi ffurfio'r grŵp a bod gennym rywbeth pellach i'w rannu, byddwn yn gwneud hynny—ar sail ddwyochrog, gan gyfarfod ag Aelodau, ond hefyd trwy ddatganiadau ysgrifenedig ar y pwynt priodol. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766489 175 En 2026-07-07T15:20:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=6603&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=6603&l=cy 260707-3 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Awdurdod Datblygu Newydd dros Gymru 3. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: New Development Agency for Wales C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766496 176 Cy 2026-07-07T15:21:07 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=6670&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=6670&l=en 260707-3 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Awdurdod Datblygu Newydd dros Gymru 3. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: New Development Agency for Wales C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Cwestiynau hyd at un funud. Rebeca Phillips.  Questions up to one minute. Rebeca Phillips. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766499 177 Cy 2026-07-07T15:21:09 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=6672&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=6672&l=en 260707-3 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Awdurdod Datblygu Newydd dros Gymru 3. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: New Development Agency for Wales C 12172 12172 Rebeca Phillips AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12172 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12172 Phillips, Rebaca Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd, a diolch i'r Gweinidog am y datganiad. Thank you, Dirprwy Lywydd, and I thank the Minister for his statement. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766500 178 En 2026-07-07T15:21:13 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=6676&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=6676&l=cy 260707-3 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Awdurdod Datblygu Newydd dros Gymru 3. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: New Development Agency for Wales C 12172 12172 Rebeca Phillips AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12172 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12172 Phillips, Rebaca It's a very strange tactic from the opposition, I'd say—criticising this Government for having plans when they have none.  Mae'n dacteg rhyfedd iawn gan yr wrthblaid, byddwn i'n dweud—beirniadu'r Llywodraeth hon am fod â chynlluniau pan nad oes ganddyn nhw rai. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766501 179 Cy 2026-07-07T15:21:21 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=6684&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=6684&l=en 260707-3 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Awdurdod Datblygu Newydd dros Gymru 3. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: New Development Agency for Wales C 12172 12172 Rebeca Phillips AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12172 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12172 Phillips, Rebaca Rwy'n siŵr bod pawb yn y Siambr hon eisiau gweld brand Cymru yn llwyddo. Er mwyn i hyn ddigwydd, mae angen inni helpu busnesau Cymreig i dyfu, arloesi a masnachu yn rhyngwladol, denu buddsoddiad mewnol, a chynyddu nifer y swyddi cynaliadwy o ansawdd da sy'n talu'n dda. Gwyddom fod y dirwedd fusnes flaenorol yn dameidiog ac yn aml yn ddryslyd, gan olygu na chafodd busnesau y gefnogaeth oedd ei hangen pan oedd ei hangen arnynt. Felly, mae croeso i'r cam o greu asiantaeth ddatblygu genedlaethol i Gymru fel canolfan un stop i gefnogi busnesau o bob maint ledled y wlad. A all y Gweinidog Cabinet ymhelaethu ar sut y bydd yr asiantaeth yn cefnogi busnesau ledled y wlad i dyfu, ac amlinellu'r camau i sicrhau y mabwysiadir dull cyfannol er mwyn osgoi system dameidiog? Diolch. I'm sure that everyone in this Chamber wants to see brand Wales succeeding. For this to happen, we need to help Welsh businesses to grow, to innovate, and to trade internationally. We need to attract inward investment and to increase the number of sustainable, high-quality jobs that pay well. We know that the previous business landscape was piecemeal and was often confused, meaning that businesses did not receive the support that they needed when they needed it. So, we welcome this step of creating a national development agency for Wales as a one-stop hub to support businesses of all kinds across the nation. Could the Cabinet Minister expand on how the agency will support businesses across the nation to grow, and outline the steps to ensure that a holistic approach is adopted to avoid that piecemeal system? Thank you. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766504 180 Cy 2026-07-07T15:22:24 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=6747&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=6747&l=en 260707-3 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Awdurdod Datblygu Newydd dros Gymru 3. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: New Development Agency for Wales C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Price, Adam Rwy'n ddiolchgar iawn i'r Aelod am y cwestiwn. Yn fras iawn, rŷn ni wedi adnabod yn barod mai prif ffocws yr asiantaeth fydd galluogi busnesau sydd â'r potensial i ehangu i dyfu. Mae hynny'n golygu cefnogaeth wedi'i theilwra, gan adnabod beth yw union rwystrau pob busnes. Mi fydd sefyllfa pob busnes sydd â'r potensial i dyfu yn wahanol. Mewn rhai enghreifftiau, mi fydd hyn yn golygu mynediad i gyfalaf; mewn cyd-destunau eraill, help gydag allforio, ac efallai help gyda'r sylfaen sgiliau, ac yn y blaen. Mae defnyddio dull sydd ar sail rhyw fath o reolydd cyfrif yn sicrhau bod y busnesau hynny yn mynd i gael y gefnogaeth sydd ei hangen. I ateb i un o'r pwyntiau a gafodd eu gwneud yn gynharach, mae'n bwysig iawn bod yr asiantaeth yn ffocysu. Mi oedd yna elfen o mission creep yn yr hen awdurdod datblygu. Felly mae ffocysu yn benodol ar gefnogi gallu busnesau Cymru i ehangu yn mynd i fod yn ganolbwynt i'r asiantaeth. I'm extremely grateful to the Member for that question. Very broadly, we've already identified that the main focus of the agency will be to enable businesses that have the potential to scale up to do that. That means tailored support, identifying the exact barriers facing every business. The position of every business that has the potential to scale up will be different. In some examples, it will mean access to capital; in other contexts, it may need assistance with exports or help with the skills base. Using an account manager approach will ensure that those businesses will receive the support that they need. To respond to one of the points that was made earlier, it's very important that the agency is focused. There was an element of mission creep in the old WDA. So, focusing specifically on supporting the ability of Welsh businesses to scale up is going to be at the heart of this agency's mission. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766510 181 En 2026-07-07T15:23:47 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=6830&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=6830&l=cy 260707-3 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Awdurdod Datblygu Newydd dros Gymru 3. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: New Development Agency for Wales C 12174 12174 Cai Parry-Jones AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12174 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12174 Parry-Jones, Cai Thank you, Minister, for your statement. An hour ago, I asked the First Minister a very important question about the future of the Development Bank of Wales and the WDA. Unfortunately, though quite unsurprisingly, I did not get an answer from the First Minister, so I will try with you. This is a really important question. I have spoken to a representative of the Development Bank of Wales who said that they hadn't a clue what was going to happen to their organisation, and subsequently, they hadn't a clue what was going to happen to their own role. Furthermore, people across Wales will be keen to know whether there will be inefficient duplication of efforts from multiple quangos in this Government. So, I ask: is the WDA going to absorb the Development Bank of Wales? Diolch, Weinidog, am eich datganiad. Awr yn ôl, gofynnais i gwestiwn pwysig iawn i'r Prif Weinidog am ddyfodol Banc Datblygu Cymru a'r ADC. Yn anffodus, er nad yw'n syndod, ni chefais ateb gan y Prif Weinidog, felly byddaf yn ceisio eto gyda chi. Mae hwn yn gwestiwn pwysig iawn. Rwyf wedi siarad â chynrychiolydd o Fanc Datblygu Cymru a ddywedodd nad oedd ganddo syniad beth oedd yn mynd i ddigwydd i'w sefydliad, ac wedyn, nid oedd ganddo syniad beth oedd yn mynd i ddigwydd i'w rôl ei hun. Ar ben hynny, bydd pobl ledled Cymru yn awyddus i wybod a fydd dyblygu ymdrechion aneffeithlon gan nifer o gwangos yn y Llywodraeth hon. Felly, rwy'n gofyn: a yw'r ADC yn mynd i amsugno Banc Datblygu Cymru? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766514 182 En 2026-07-07T15:24:39 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=6882&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=6882&l=cy 260707-3 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Awdurdod Datblygu Newydd dros Gymru 3. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: New Development Agency for Wales C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Price, Adam I was pleased to be able to address the board of the development bank last week, and we had an extensive discussion as well with senior executives prior to that meeting. I think that the development bank is an important element within our economic landscape; we're not about having a mini bonfire of the quangos here and then creating something else somewhere else in the landscape. It's about understanding the different roles that the different parts of the landscape can play and how they can work together. We have a vacuum at the moment that needs to be plugged in terms of a development agency. There are bits of economic development and business support that are not directly to do with access to capital at all, and those are the elements that we need a development agency to focus on. On the specific question in relation to equity investments, there is a variety of possibilities there. It's the kind of question that I've been discussing with the development bank very productively. That will continue as we map out the interrelationship between the different elements within the landscape that we're seeking to create. Roeddwn i'n falch o allu annerch bwrdd y banc datblygu yr wythnos diwethaf, a chawsom drafodaeth helaeth hefyd gydag uwch swyddogion gweithredol cyn y cyfarfod hwnnw. Rwy'n credu bod y banc datblygu yn elfen bwysig yn ein tirwedd economaidd; nid ydym yn ceisio cael coelcerth fechan o'r cwangos yma ac yna creu rhywbeth arall yn rhywle arall yn y dirwedd. Mae'n ymwneud â deall y gwahanol rolau y gall y gwahanol rannau o'r dirwedd eu chwarae a sut y gallant weithio gyda'i gilydd. Mae gennym wactod ar hyn o bryd y mae angen ei lenwi o ran asiantaeth ddatblygu. Mae yna ddarnau o ddatblygu economaidd a chymorth busnes nad ydynt yn ymwneud yn uniongyrchol â mynediad at gyfalaf o gwbl, a dyna'r elfennau y mae angen i asiantaeth ddatblygu ganolbwyntio arnynt. Ar y cwestiwn penodol mewn perthynas â buddsoddiadau ecwiti, mae amrywiaeth o bosibiliadau yna. Dyma'r math o gwestiwn rydw i wedi bod yn ei drafod gyda'r banc datblygu yn gynhyrchiol iawn. Bydd hynny'n parhau wrth i ni fapio'r rhyngberthynas rhwng y gwahanol elfennau o fewn y dirwedd yr ydym yn ceisio ei chreu. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766485 183 En 2026-07-07T15:25:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=6903&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=6903&l=cy 260707-3 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Awdurdod Datblygu Newydd dros Gymru 3. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: New Development Agency for Wales C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766497 184 En 2026-07-07T15:26:01 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=6964&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=6964&l=cy 260707-3 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Awdurdod Datblygu Newydd dros Gymru 3. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: New Development Agency for Wales C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw I've previously said that I was worried that you were outsourcing economic development to an arm's-length body; I'm now worried that you're outsourcing the thinking about what that body will do to an outside body, in setting up this expert group. I've read the statement three times. There are lots of warm words, but I'm still no clearer, nor am I from the answers you've given today, what this agency is actually going to be doing, Minister. So, I think more detail is urgently required—if you can't supply it in this Chamber today, then in further written statements.  I asked for a statement following the local government Minister's comments about corporate joint committees recently. I had quite a disappointing and dismissive reply from the Trefnydd. But specifically, Minister, I'd like to understand how you see this new agency interacting with the CJCs, which, I remind you, are established by statute to carry out economic development functions. How will they interact and how will you ensure, therefore, that there is a democratic voice in economic development in Wales? Rwyf wedi dweud o'r blaen fy mod yn poeni eich bod chi'n allanoli datblygu economaidd i gorff hyd braich; rwy'n poeni nawr eich bod chi'n allanoli'r meddwl am yr hyn y bydd y corff hwnnw'n ei wneud i gorff allanol, wrth sefydlu'r grŵp arbenigol hwn. Rydw i wedi darllen y datganiad dair gwaith. Mae yna lawer o eiriau teg, ond nid yw pethau'n fwy eglur i mi, nac yn sgil yr atebion rydych chi wedi'u rhoi heddiw ynghylch beth mae'r asiantaeth hon yn mynd i wneud mewn gwirionedd, Weinidog. Felly, rwy'n credu bod angen mwy o fanylion ar frys—os na allwch eu rhoi yn y Siambr hon heddiw, yna mewn datganiadau ysgrifenedig pellach.  Gofynnais i am ddatganiad yn dilyn sylwadau'r Gweinidog llywodraeth leol am gyd-bwyllgorau corfforedig yn ddiweddar. Cefais ateb eithaf siomedig a diystyriol gan y Trefnydd. Ond yn benodol, Weinidog, hoffwn ddeall sut rydych chi'n gweld yr asiantaeth newydd hon yn rhyngweithio â'r cyd-bwyllgorau corfforedig, sydd, rwy'n eich atgoffa, wedi'u sefydlu gan statud i gyflawni swyddogaethau datblygu economaidd. Sut y byddant yn rhyngweithio a sut y byddwch chi'n sicrhau, felly, bod llais democrataidd mewn datblygiad economaidd yng Nghymru? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766503 185 En 2026-07-07T15:27:06 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=7029&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=7029&l=cy 260707-3 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Awdurdod Datblygu Newydd dros Gymru 3. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: New Development Agency for Wales C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Price, Adam When the Labour Government was elected in 1974 with the promise to create a development agency, when did they create the development agency? In 1977—three years. Here I am, six weeks in. Maybe I could be accused of being too open. I'm telling you about every step of the way. There's no Government in the world that would create a development agency without gathering together the best knowledge that they can gather. That's how you do good policy. I urge the Member, who can often be more thoughtful than he has been today—[Interruption.] I just think that in any policy development, you have to go through a period where you are understanding the strategy that you're trying to set out. That's true of any organisation. That's true of anything that you're trying to create. Because the mistakes that are made in institutional design—and there are many in state capability across the world—are because at the outset people are not clear about what they're going to achieve. We will not make that mistake. That is why we are going to root our development agency in the leading edge of thinking and practice across the world, in Wales, people from our diaspora, people with business experience in Wales. Because we cannot afford to get this wrong. That is my commitment to the people of Wales. We have to get this right; we cannot get it wrong. Pan etholwyd y Llywodraeth Lafur ym 1974 gyda'r addewid i greu asiantaeth ddatblygu, pryd wnaethon nhw greu'r asiantaeth ddatblygu? Ym 1977—tair blynedd. Dyma fi, chwe wythnos i mewn i'r swydd. Efallai y gellid fy nghyhuddo o fod yn rhy agored. Rwy'n dweud wrthych chi beth yw pob cam o'r ffordd. Does dim Llywodraeth yn y byd a fyddai'n creu asiantaeth ddatblygu heb gasglu'r wybodaeth orau y gallant ei chasglu. Dyna sut rydych chi'n gwneud polisi da. Rwy'n annog yr Aelod, sy'n aml yn gallu bod yn fwy meddylgar nag y mae wedi bod heddiw—[Torri ar draws.] Rwy'n credu mewn unrhyw ddatblygiad polisi, bod yn rhaid i chi fynd trwy gyfnod lle rydych chi'n deall y strategaeth rydych chi'n ceisio ei gosod. Mae hynny'n wir am unrhyw sefydliad. Mae hynny'n wir am unrhyw beth rydych chi'n ceisio ei greu. Oherwydd bod y camgymeriadau sy'n cael eu gwneud mewn dylunio sefydliadol—ac mae yna lawer mewn gallu gwladwriaethol ledled y byd—yno oherwydd ar y dechrau nid yw pobl yn glir ynghylch yr hyn maen nhw'n mynd i'w gyflawni. Ni fyddwn yn gwneud y camgymeriad hwnnw. Dyna pam rydyn ni'n mynd i wreiddio ein hasiantaeth ddatblygu yn y meddwl a'r ymarfer sydd ar flaen y gad ledled y byd, yng Nghymru, ein pobl ar wasgar, pobl sydd â phrofiad busnes yng Nghymru. Oherwydd allwn ni ddim fforddio gwneud hyn yn anghywir. Dyna fy ymrwymiad i bobl Cymru. Mae'n rhaid i ni wneud hyn yn iawn; ni allwn fforddio gwneud hyn yn anghywir. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766505 186 En 2026-07-07T15:28:38 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=7121&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=7121&l=cy 260707-3 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Awdurdod Datblygu Newydd dros Gymru 3. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: New Development Agency for Wales C 5196 5196 Sarah Rees https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5196 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5196 Rees, Sarah Minister, for decades, we've measured our economy by gross domestic product—a number that goes up when people buy more stuff, but doesn't tell us if people are happier, healthier or financially secure. In fact, GDP often rises whilst communities fall apart and inequality grows. For women in Wales, that gap is especially stark. GDP doesn't show whether childcare is affordable, whether women working in our foundational sectors are paid fairly, whether the services and community infrastructure that they rely on are being strengthened. It doesn't reflect the unpaid care work that mostly women do, or whether economic power sits within our communities rather than elsewhere. As you establish this new development agency, will you commit to measuring success in ways that reflect real improvements in people's lives—in fair work, investment in care, stronger local supply chains, and more locally rooted, socially responsible business growth? How will you ensure that the growth that we pursue delivers genuine economic security for communities in Wales, rather than simply increasing our GDP? Diolch. Weinidog, ers degawdau, rydym wedi mesur ein heconomi yn ôl cynnyrch domestig gros—nifer sy'n mynd i fyny pan fydd pobl yn prynu mwy o bethau, ond nid yw'n dweud wrthym a yw pobl yn hapusach, iachach neu'n ddiogel yn ariannol. Mewn gwirionedd, yn aml mae CDG yn codi pan fydd cymunedau yn chwalu ac anghydraddoldeb yn tyfu. I fenywod yng Nghymru, mae'r bwlch hwnnw'n arbennig o amlwg. Nid yw CDG yn dangos a yw gofal plant yn fforddiadwy, a yw menywod sy'n gweithio yn ein sectorau sylfaenol yn cael eu talu'n deg, a yw'r gwasanaethau a'r seilwaith cymunedol y maent yn dibynnu arnynt yn cael eu cryfhau. Nid yw'n adlewyrchu'r gwaith gofal di-dâl y mae menywod yn ei wneud yn bennaf, neu a yw pŵer economaidd yn eistedd yn ein cymunedau yn hytrach nag mewn mannau eraill. Wrth i chi sefydlu'r asiantaeth ddatblygu newydd hon, a fyddwch chi'n ymrwymo i fesur llwyddiant mewn ffyrdd sy'n adlewyrchu gwelliannau gwirioneddol ym mywydau pobl—mewn gwaith teg, buddsoddiad mewn gofal, cadwyni cyflenwi lleol cryfach, a thwf busnes mwy lleol a chyfrifol yn gymdeithasol? Sut fyddwch chi'n sicrhau bod y twf yr ydym yn ei geisio yn darparu diogelwch economaidd gwirioneddol i gymunedau yng Nghymru, yn hytrach na chynyddu ein CDG yn unig? Diolch. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766507 187 En 2026-07-07T15:29:42 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=7185&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=7185&l=cy 260707-3 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Awdurdod Datblygu Newydd dros Gymru 3. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: New Development Agency for Wales C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Price, Adam It's certainly absolutely key that our national productivity mission and closing the productivity gap is translated into real outcomes in terms of people's lives, which is why, as I set out in my statement, this ultimately is about raising living standards. It is about raising the level of wages. And I think that, in addition to the agency, of course, making sure that we are understanding both our success in achieving our productivity mission, but also how this is translated into outcomes, real outcomes, for people across Wales, is critical, which is why we have said and committed to creating an economic commission alongside the agency. This is what the Basque Country did in creating its agency, modelled on the WDA, 40 years ago. They also created an economic institute, in order to make sure, in their case, that the pathway that they adopted was one that was fair and inclusive as well. Mae'n sicr yn hollol allweddol bod ein cenhadaeth o ran cynhyrchiant cenedlaethol a'r gwaith o gau'r bwlch cynhyrchiant yn cael eu trosi i ganlyniadau go iawn o ran bywydau pobl, a dyna pam, fel y nodais i yn fy natganiad, mae hyn yn y pen draw yn ymwneud â chodi safonau byw. Mae'n ymwneud â chodi lefel y cyflogau. Ac rwy'n credu, yn ogystal â'r asiantaeth, wrth gwrs, bod gwneud yn siŵr ein bod yn deall ein llwyddiant wrth gyflawni ein cenhadaeth o ran cynhyrchiant, ond hefyd sut mae hyn yn cael ei drosi i ganlyniadau, canlyniadau go iawn, i bobl ledled Cymru, yn hanfodol, a dyna pam rydym wedi dweud ac wedi ymrwymo i greu comisiwn economaidd ochr yn ochr â'r asiantaeth. Dyma beth wnaeth Gwlad y Basg wrth greu ei hasiantaeth, wedi'i modelu ar yr ADC, 40 mlynedd yn ôl. Fe wnaethon nhw hefyd greu sefydliad economaidd, er mwyn gwneud yn siŵr, yn eu hachos nhw, bod y llwybr a fabwysiadwyd ganddyn nhw yn un a oedd yn deg ac yn gynhwysol hefyd. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766508 188 En 2026-07-07T15:30:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=7203&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=7203&l=cy 260707-3 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Awdurdod Datblygu Newydd dros Gymru 3. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: New Development Agency for Wales C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766509 189 En 2026-07-07T15:30:57 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=7260&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=7260&l=cy 260707-3 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Awdurdod Datblygu Newydd dros Gymru 3. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: New Development Agency for Wales C 12157 12157 Art Wright AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12157 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12157 Wright, Art Could I thank the Cabinet Minister today for bringing forward this statement on the new development agency for Wales? Cabinet Minister, residents in Newport and Islwyn of course want to see increased productivity, an increase in economic growth and, in particular, Welsh businesses supported. Because, regretfully, Newport and Islwyn see some of the worst economic outcomes in the whole of Wales, and has already seen major industry leave over the past years, in particular steel, and the reduction of exports from ports. For this agency to be successful, businesses need financial certainty, and they need to be able to plan for the years to come. Cabinet Minister, what assurances can you give to multi-year funding cycles, to ensure businesses get the certainty they need? Diolch.  A gaf ddiolch i'r Gweinidog Cabinet heddiw am gyflwyno'r datganiad hwn ar yr asiantaeth ddatblygu newydd i Gymru? Weinidog Cabinet, mae trigolion Casnewydd ac Islwyn wrth gwrs eisiau gweld mwy o gynhyrchiant, cynnydd mewn twf economaidd ac, yn benodol, busnesau Cymru yn cael eu cefnogi. Oherwydd, yn anffodus, mae Casnewydd ac Islwyn yn gweld rhai o'r canlyniadau economaidd gwaethaf yng Nghymru gyfan, ac eisoes wedi gweld diwydiant mawr yn gadael dros y blynyddoedd diwethaf, yn enwedig dur, a lleihau allforion o borthladdoedd. Er mwyn i'r asiantaeth hon fod yn llwyddiannus, mae angen sicrwydd ariannol ar fusnesau, ac mae angen iddynt allu cynllunio ar gyfer y blynyddoedd i ddod. Weinidog Cabinet, pa sicrwydd allwch chi ei roi i gylchoedd cyllido amlflwyddyn, er mwyn sicrhau bod busnesau'n cael y sicrwydd sydd ei angen arnynt? Diolch.  16083 7 2026-07-07T13:30:02 766513 190 En 2026-07-07T15:31:56 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=7319&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=7319&l=cy 260707-3 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Awdurdod Datblygu Newydd dros Gymru 3. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: New Development Agency for Wales C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Price, Adam Well, I think that it certainly would help us greatly as a nation, I think, if we were able to achieve multi-year budgetary cycles, and that is something that the Westminster Government, I think, should agree to. Because in all of the many important things that we need to achieve for our people, having that sort of multi-year certainty at every level would be the case, and it's certainly the case for the private sector, and private sector businesses as well. We want to create an agency and an economic landscape that will deliver for Wales for the long term, in order to create that level of certainty, and positivity as well. And that has to be rooted as much as possible in a team Wales approach. That's not to say—. Look, there will always be disagreements, as there should be, in a democracy, around this Chamber, but if—. All the evidence suggests that if we're able to at least create some degree of common ground, that gives us a solid foundation as a nation. There are certain things where, actually, what unites us in terms of what we're trying to achieve economically for our people should be more important than what divides us. That's the approach that I want to take with the development agency.  I don't have all the answers. Some of the best ideas will be around this Chamber and outside of this room. And to the extent that it's possible, even at the outset, if we can try and capture that knowledge, those best ideas, then that's the way that we create the sure foundation and certainty for the businesses that need to make their own investment decisions that he describes.  Wel, rwy'n credu y byddai'n sicr yn ein helpu ni yn fawr fel cenedl, rwy'n meddwl, pe baem yn gallu cyflawni cylchoedd cyllidebol amlflwyddyn, ac mae hynny'n rhywbeth y dylai Llywodraeth San Steffan, rwy'n credu, gytuno ag ef. Oherwydd ym mhob un o'r nifer o bethau pwysig y mae angen i ni eu cyflawni i'n pobl, byddai cael y math hwnnw o sicrwydd amlflwyddyn ar bob lefel yn digwydd, ac mae'n sicr yn wir am y sector preifat, a busnesau'r sector preifat hefyd. Rydym eisiau creu asiantaeth a thirwedd economaidd a fydd yn cyflawni i Gymru dros y tymor hir, er mwyn creu'r lefel honno o sicrwydd, a phositifrwydd hefyd. Ac mae'n rhaid i hynny gael ei wreiddio cymaint â phosibl mewn dull tîm Cymru. Nid yw hynny'n dweud—. Edrychwch, bydd anghytundebau bob amser, fel y dylai fod, mewn democratiaeth, o amgylch y Siambr hon, ond os—. Mae'r holl dystiolaeth yn awgrymu, os ydym yn gallu creu o leiaf rhywfaint o dir cyffredin, bydd hynny'n rhoi sylfaen gadarn i ni fel cenedl. Mae yna rai pethau, mewn gwirionedd, pan ddylai'r hyn sy'n ein huno o ran yr hyn rydyn ni'n ceisio ei gyflawni'n economaidd i'n pobl fod yn bwysicach na'r hyn sy'n ein gwahanu. Dyna'r dull rydw i eisiau ei fabwysiadu gyda'r asiantaeth ddatblygu.  Nid yw'r holl atebion gennyf. Bydd rhai o'r syniadau gorau o gwmpas y Siambr hon a'r tu allan i'r ystafell hon. Ac i'r graddau y mae'n bosibl, hyd yn oed ar y dechrau, os gallwn geisio dal yr wybodaeth honno, y syniadau gorau hynny, yna dyna'r ffordd rydyn ni'n creu'r sylfaen sicr a'r sicrwydd i'r busnesau sydd angen gwneud eu penderfyniadau buddsoddi eu hunain y mae'n eu disgrifio.  16083 7 2026-07-07T13:30:02 766515 191 En 2026-07-07T15:33:44 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=7427&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=7427&l=cy 260707-3 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Awdurdod Datblygu Newydd dros Gymru 3. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: New Development Agency for Wales C 332 332 Mike Hedges AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=332 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=332 Hedges, Mike My fear is that the new development agency will become the WDA mark II. Remember LG? Remember the advanced factories around Wales left empty for decades? Remember the firms who came, took the grants and then left with the equipment we paid for? Whilst Wales has created many successful companies, one of the failures has been to grow most of these companies into large companies. There have been successes—Admiral Group plc and Iceland Foods Ltd, for example. Two of the world's largest companies—Hewlett-Packard Company and Amazon were started in garages. Looking at two previous medium-sized companies, Alun Griffiths (Contractors) Ltd and Dawnus, Alun Griffiths sold out to Tarmac, but has now been bought back, and Dawnus collapsed owing almost £50 million. Part of the problem was caused by overseas contracts.  I could give many other examples of things that have gone wrong, but I would like to raise some key questions. How are we going to scale up businesses? How do we avoid either failure or being sold to major companies? Why do American companies grow, especially in the technology sector? What can we learn from those American companies, who don't actually have a development agency? How do we arrange sufficient financial support? How do we provide the management and marketing support needed? How do we not only grow, but sustainably grow? Fy mhryder i yw y bydd yr asiantaeth ddatblygu newydd yn dod yn ADC II. Ydych chi'n cofio LG? Ydych chi'n cofio'r ffatrïoedd datblygedig o amgylch Cymru a adawyd yn wag am ddegawdau? Ydych yn cofio'r cwmnïau a ddaeth i mewn, cymryd y grantiau ac yna gadael gyda'r offer yr oeddem wedi talu amdano? Er bod Cymru wedi creu llawer o gwmnïau llwyddiannus, un o'r methiannau oedd tyfu'r rhan fwyaf o'r cwmnïau hyn yn gwmnïau mawr. Bu llwyddiannau—Admiral Group plc ac Iceland Foods Ltd, er enghraifft. Dechreuoch chi ddau o gwmnïau mwyaf y byd—Hewlett-Packard Company ac Amazon mewn garejis. Wrth edrych ar ddau gwmni canolig blaenorol, Alun Griffiths (Contractors) Ltd a Dawnus, gwerthwyd Alun Griffiths i Tarmac, ond mae bellach wedi'i brynu'n ôl, a chwalodd Dawnus gyda dyled o bron i £50 miliwn. Achoswyd rhan o'r broblem gan gontractau tramor.  Gallwn roi llawer o enghreifftiau eraill o bethau sydd wedi mynd o chwith, ond hoffwn godi rhai cwestiynau allweddol. Sut ydyn ni'n mynd i ehangu busnesau? Sut ydyn ni'n osgoi methiant neu osgoi cael ein gwerthu i gwmnïau mawr? Pam mae cwmnïau Americanaidd yn tyfu, yn enwedig yn y sector technoleg? Beth allwn ni ei ddysgu oddi wrth y cwmnïau Americanaidd hynny, nad oes ganddyn nhw asiantaeth ddatblygu mewn gwirionedd? Sut ydyn ni'n trefnu digon o gymorth ariannol? Sut ydyn ni'n darparu'r cymorth rheoli a marchnata sydd ei angen? Sut ydyn ni nid yn unig yn tyfu, ond yn tyfu'n gynaliadwy? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766518 192 En 2026-07-07T15:34:56 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=7499&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=7499&l=cy 260707-3 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Awdurdod Datblygu Newydd dros Gymru 3. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: New Development Agency for Wales C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Price, Adam Well, those are exactly the questions that we have some answers to ourselves, but we're testing them against the best in the world. So, we are talking to people about which are the best start-up and scale-up ecosystems in the world—what can we learn from them? Some of it has to be adapted and translated to our own context—we can't all become Silicon Valleys—but there are other places in the world that are similar to us, which have created the kind of environment that he describes, which is more successful at scaling up but also retaining ownership. Part of it is about looking at things like venture capital, for example, and the different stages of venture capital that are necessary. I think that we need to set some targets, clear targets. Wales needs to have a unicorn; it's not the only target, but it's an important one. The centaurs, the level below that—that's an important element within a healthy business environment. But you need scaling density, as it's called, at every level—even small businesses, if we can help them grow. There are tried-and-tested tools and techniques that we know have worked in other places. What we're trying to do, as quickly as we can, is marshal that evidence and turn it into a plan of action for Wales, and I urge, again, everyone in this room, and beyond it, to get involved in that process. Wel, dyna'n union y cwestiynau y mae gennym ni rai atebion iddyn nhw ein hunain, ond rydyn ni'n eu profi yn erbyn y gorau yn y byd. Felly, rydyn ni'n siarad â phobl am ba rai yw'r ecosystemau cychwynnol gorau yn y byd—beth allwn ni ei ddysgu oddi wrthynt? Mae'n rhaid addasu a throsi rhywfaint ohono i'n cyd-destun ein hunain—ni allwn ni i gyd fod yn debyg i Silicon Valley—ond mae yna leoedd eraill yn y byd sy'n debyg i ni, sydd wedi creu'r math o amgylchedd y mae'n ei ddisgrifio, sy'n fwy llwyddiannus wrth ehangu ond hefyd cadw perchnogaeth. Mae rhan ohono yn ymwneud ag edrych ar bethau fel cyfalaf menter, er enghraifft, a'r gwahanol gamau o gyfalaf menter sy'n angenrheidiol. Rwy'n credu bod angen i ni osod rhai targedau, targedau clir. Mae angen i Gymru gael cwmni uncorn; nid dyma'r unig darged, ond mae'n un pwysig. Y cwmnïau dynfarch, y lefel islaw hynny— mae honno'n elfen bwysig mewn amgylchedd busnes iach. Ond mae angen dwysedd graddfa, fel y'i gelwir, ar bob lefel—hyd yn oed busnesau bach, os gallwn ni eu helpu i dyfu. Mae yna offer a thechnegau profedig yr ydym yn gwybod eu bod wedi gweithio mewn mannau eraill. Yr hyn rydyn ni'n ceisio ei wneud, cyn gynted ag y gallwn ni, yw rhoi trefn ar y dystiolaeth honno a'i throi'n gynllun gweithredu i Gymru, ac rwy'n annog, unwaith eto, pawb yn yr ystafell hon, a thu hwnt iddi, i gymryd rhan yn y broses honno. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766519 193 En 2026-07-07T15:35:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=7503&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=7503&l=cy 260707-3 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Awdurdod Datblygu Newydd dros Gymru 3. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: New Development Agency for Wales C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766522 194 Cy 2026-07-07T15:36:27 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=7590&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=7590&l=en 260707-3 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Awdurdod Datblygu Newydd dros Gymru 3. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: New Development Agency for Wales C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Ac yn olaf, Weinidog, Peredur Owen Griffiths. And finally, Minister, Peredur Owen Griffiths. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766524 195 En 2026-07-07T15:36:30 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=7593&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=7593&l=cy 260707-3 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Awdurdod Datblygu Newydd dros Gymru 3. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: New Development Agency for Wales C 8579 8579 Peredur Owen Griffiths AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8579 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8579 Griffiths, Peredur Owen Diolch, Ddirprwy Lywydd. I welcome the statement today and the new development agency, with its focus on growing businesses across Wales. It's clear that we need better support for our businesses and the business sector, and that will require good leadership in the agency to do that. Can the Cabinet Minister tell us more about the chair of the expert panel and how the process of identifying him was carried out, please? Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n croesawu'r datganiad heddiw a'r asiantaeth ddatblygu newydd, gyda'i ffocws ar dyfu busnesau ledled Cymru. Mae'n amlwg bod angen gwell cefnogaeth arnom i'n busnesau a'r sector busnes, a bydd angen arweinyddiaeth dda yn yr asiantaeth i wneud hynny. A all y Gweinidog Cabinet ddweud mwy wrthym am gadeirydd y panel arbenigol a sut y cynhaliwyd y broses o'i adnabod, os gwelwch yn dda? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766526 196 En 2026-07-07T15:36:56 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=7619&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=7619&l=cy 260707-3 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Awdurdod Datblygu Newydd dros Gymru 3. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: New Development Agency for Wales C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Price, Adam I'm very grateful to the Member. We were looking, really, for a very senior business leader with experience, really, of running large commercial organisations, somebody that had strong Welsh links and a shrewd understanding of the interrelationship between different sectors. Jonathan Lewis has all of these attributes in abundance: incredible experience in business, top leadership roles in major infrastructure and service sectors across the world, particularly energy, engineering, construction and technology. He's currently chair of the UK's largest port operator, Associated British Ports. Throughout his career in the energy sector, he's engaged with national development agencies around the world. He will bring, really, I think, the strategic vision and practical experience to this role in chairing the advisory group. And crucially of all, of course, he's passionate about Wales and he wants to help us set up a development agency that can help us realise our economic potential. I want to place on the record that I have a distant family relationship with Mr Lewis by marriage. This is a small nation, but to avoid any risk of a perceived conflict, that's why I asked the Prif Weinidog to make the decision about the identification and appointment of the panel's chair. And, of course, any potential or perceived conflict of interest will be managed as they would be for any other advisory group of this kind. I'm delighted that an individual of Jon Lewis's calibre has accepted the Prif Weinidog's invitation to chair this panel. I look forward to working with him and the rest of the panel that we're putting together to design a development agency that is capable of matching our shared ambition for Wales. Rwy'n ddiolchgar iawn i'r Aelod. Roeddem yn chwilio am uwch-arweinydd busnes gyda phrofiad, mewn gwirionedd, o redeg sefydliadau masnachol mawr, rhywun a oedd â chysylltiadau cryf â Chymru a dealltwriaeth graff o'r rhyngberthynas rhwng gwahanol sectorau. Mae gan Jonathan Lewis ddigonedd o'r holl nodweddion hyn: profiad anhygoel mewn busnes, y rolau arwain uchaf mewn sectorau seilwaith a gwasanaeth mawr ledled y byd, yn enwedig ynni, peirianneg, adeiladu a thechnoleg. Ar hyn o bryd mae'n gadeirydd gweithredwr porthladdoedd mwyaf y DU, Associated British Ports. Trwy gydol ei yrfa yn y sector ynni, mae wedi ymgysylltu ag asiantaethau datblygu cenedlaethol ledled y byd. Bydd yn dod â'r weledigaeth strategol a'r profiad ymarferol i'r rôl hon wrth gadeirio'r grŵp cynghori. Ac yn hollbwysig, wrth gwrs, mae'n angerddol am Gymru ac mae eisiau ein helpu ni i sefydlu asiantaeth ddatblygu a all ein helpu i wireddu ein potensial economaidd. Rwyf am roi ar y cofnod bod gen i berthynas deuluol bell â Mr Lewis trwy briodas. Mae hon yn genedl fach, ond er mwyn osgoi unrhyw risg o wrthdaro canfyddedig, dyna pam y gofynnais i'r Prif Weinidog wneud y penderfyniad ynglŷn â nodi a phenodi cadeirydd y panel. Ac, wrth gwrs, bydd unrhyw wrthdaro buddiannau posibl neu ganfyddedig yn cael ei reoli fel y byddent ar gyfer unrhyw grŵp cynghori arall o'r math hwn. Rwy'n falch iawn bod unigolyn o safon Jon Lewis wedi derbyn gwahoddiad y Prif Weinidog i gadeirio'r panel hwn. Edrychaf ymlaen at weithio gydag ef a gweddill y panel rydyn ni'n ei roi at ei gilydd i ddylunio asiantaeth ddatblygu sy'n gallu cyd-fynd â'n huchelgais ar y cyd ar gyfer Cymru. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766529 197 Cy 2026-07-07T15:38:55 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=7738&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=7738&l=en 260707-3 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Awdurdod Datblygu Newydd dros Gymru 3. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: New Development Agency for Wales C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch, Weinidog. Cyn imi symud ymlaen i'r eitem nesaf, dwi jest eisiau gofyn i Gwyn Williams siarad, o ran nodyn i'r cofnod, ar eitem 1, cwestiwn 5. Thank you, Minister. Before we move on to our next item, I just wanted to ask Gwyn Williams for a note to the record on item 1, question 5. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766530 198 Cy 2026-07-07T15:39:05 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=7748&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=7748&l=en 260707-3 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Awdurdod Datblygu Newydd dros Gymru 3. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: New Development Agency for Wales C 5083 5083 Gwyn Williams https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5083 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5083 Williams, Gwyn Diolch yn fawr. Jest i ddweud yn rhwydd— Thank you very much. Just to say quickly— 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766531 199 En 2026-07-07T15:39:07 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=7750&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=7750&l=cy 260707-3 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Awdurdod Datblygu Newydd dros Gymru 3. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: New Development Agency for Wales C 5083 5083 Gwyn Williams https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5083 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5083 Williams, Gwyn Just to say very quickly that I spoke earlier about Swansea Bay University Health Board. Although I've mentioned before and will again in the eye care debate, I am myself also an employee of Swansea Bay University Health Board. Diolch yn fawr. Dim ond i ddweud yn gyflym iawn fy mod wedi siarad yn gynharach am Fwrdd Iechyd Prifysgol Bae Abertawe. Er fy mod wedi sôn o'r blaen a byddaf yn sôn eto yn y ddadl gofal llygaid, rydw i fy hun hefyd yn gyflogai ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Bae Abertawe. Diolch yn fawr. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766533 200 Cy 2026-07-07T15:39:21 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=7764&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=7764&l=en 260707-3 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Awdurdod Datblygu Newydd dros Gymru 3. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: New Development Agency for Wales C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch. Thank you. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766536 201 Cy 2026-07-07T15:39:22 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=7765&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=7765&l=en 260707-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Blaenoriaethau'r Gymraeg 4. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: Welsh Language Priorities C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Felly, symudwn ymlaen at ddatganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: blaenoriaethau'r Gymraeg. Galwaf ar y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg, Anna Brychan. So, we'll move on to a statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: Welsh language priorities. I call on the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language, Anna Brychan. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766537 202 Cy 2026-07-07T15:39:34 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=7777&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=7777&l=en 260707-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Blaenoriaethau'r Gymraeg 4. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: Welsh Language Priorities C 12145 12145 Anna Brychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12145 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12145 Cabinet Minister for Education and the Welsh Language Y Gweinidog Cabinet dros Addysg a’r Gymraeg Brychan, Anna Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Rwyf yma i amlinellu fy mlaenoriaethau cenedlaethol i a'r Llywodraeth hon ar gyfer y Gymraeg. Wrth wneud hynny, mae'n bwysig cofio nad trwy bolisi yn unig y mae iaith yn byw, ond trwy bobl a thrwy ddefnydd. Ac mae'r Gymraeg yn rhan o stori pob un ohonom ni. Mae fy stori i, er enghraifft, yn un ddwyieithog. Dysgodd fy mam Gymraeg fel oedolyn. Heddiw, mae’r Gymraeg a’r Saesneg yn cydblethu yn fy nheulu i gartref yn Grangetown, a sawl iaith arall i’w chlywed o’n cwmpas, a pheth braf iawn yw hynny. Thank you very much, Dirprwy Lywydd. I am here to outline my national priorities and those of this Government for the Welsh language. In doing so, it's important to remember that language does not live solely through policy, but through people and through use. And the Welsh language is part of all our stories. My personal story, for example, is a bilingual one. My mother learned Welsh as an adult. Today, Welsh and English intertwine in my family at home in Grangetown, and several other languages can be heard around us, and that’s a good thing. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766525 203 Cy 2026-07-07T15:40:17 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=7820&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=7820&l=en 260707-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Blaenoriaethau'r Gymraeg 4. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: Welsh Language Priorities C 12145 12145 Anna Brychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12145 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12145 Brychan, Anna Mae'r Gymraeg yn perthyn, mewn ffyrdd gwahanol, i ni i gyd. Yn blant bach ac yn bobl ifanc, yn rhieni, yn fam-gu neu'n dad-cu. I’r byd digidol ac i’r byd go iawn. I Effi o Blaenau a Lloyd Lewis o Gwmbrân. O Walchmai i Gaerdydd. Mae 86 y cant ohonon ni yn credu bod yr iaith yn rhywbeth i fod yn falch ohoni. Mae 82 y cant o'r rhai rhwng 18 a 24 mlwydd oed yn dweud ei bod hi’n bwysig i’n plant ddysgu’r Gymraeg. Cyfle teg i bawb ddysgu a mwynhau’r Gymraeg—dyna ddyhead clir pobl Cymru, a’n pobl ifanc ni yn arbennig. Hoffwn ddiolch, yn y cyd-destun hwn, i holl Aelodau’r Senedd ddiwethaf—mae nifer ohonoch chi yma heddiw—am bleidleisio’n unfrydol i basio Deddf y Gymraeg ac Addysg (Cymru) 2025 a rhoi cyfle teg i bob plentyn yng Nghymru siarad Cymraeg—cyfle inni fynd ymhell y tu hwnt i'r miliwn o siaradwyr dros amser. Mae’n bryd inni roi’r gorau i weld ein hunain fel 'Cymry Cymraeg' a 'Chymry di-Gymraeg'. Rŷn ni i gyd rhywle ar yr un daith, ac mae croeso i bawb. Fi yw’r Gweinidog sy’n gyfrifol am y Gymraeg, ond mae’r iaith yn perthyn i ni i gyd ac yn gyfrifoldeb i ni i gyd fel Cabinet hefyd. Mae angen dathlu’r ffaith fod y Gymraeg yn dal yn fyw bob dydd, ond rŷn ni’n ymwybodol o faint y dasg o’n blaenau ni hefyd. Mae’r blynyddoedd nesaf yma yn dyngedfennol. Rŷn ni’n gwybod bod rhaid gweithredu Deddf y Gymraeg ac addysg yn llawn. Ac rŷn ni’n gwybod hefyd fod angen—i fenthyg slogan Cymdeithas yr Iaith dros y penwythnos—troi'r llanw ar drai’r Gymraeg yn nifer o’n cymunedau ni. Dyw cyrraedd miliwn a mwy o siaradwyr na chynyddu defnydd llawr gwlad yn mynd i fod yn hawdd. Fel Llywodraeth, mae gyda ni dair prif flaenoriaeth. Y cyntaf: dysgu. Rwyf wedi bod yn glir pa mor bwysig yw creu llwybrau cydlynus ym myd addysg. Gyda’r Dirprwy Brif Weinidog, dwi wedi dechrau gweithio gyda’r sector blynyddoedd cynnar, gan gynnwys y Mudiad Meithrin, i ehangu'r ddarpariaeth Gymraeg i’n plant lleiaf. Ein cynnig gofal plant fydd y mwyaf hael yn unrhyw le yn y Deyrnas Unedig, a bydd y Gymraeg wrth ei wraidd. Mae adolygiad brys o’r cynlluniau Cymraeg mewn addysg ar waith hefyd. Bydd hwn yn sail i’r fframwaith cenedlaethol ar gyfer addysg Gymraeg a dysgu Cymraeg a fydd yn rhoi cadernid strategol i gam nesaf pob plentyn ar ei siwrnai. Gallaf gadarnhau y bydd y fframwaith hwn yn amlinellu’n glir ein hymrwymiad i sicrhau bod hanner plant Cymru yn cychwyn eu siwrnai mewn addysg cyfrwng Cymraeg erbyn 2050. Dwi a’r Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol am sicrhau bod ein pobl ifanc ni yn gallu parhau i ddysgu, defnyddio, gweithio a mwynhau yn y Gymraeg ar ôl 16 hefyd. Yn ail: ein cymunedau ni. Rŷn ni’n gwybod bod y sefyllfa’n argyfyngus mewn rhai bröydd. Rŷn ni’n gwybod hefyd fod cynaliadwyedd cymunedau dwysedd uwch yn greiddiol i ddyfodol y Gymraeg, a bydd ein polisïau cyhoeddus yn adlewyrchu hynny o ran polisi economaidd, tai, cynllunio gwlad a thref, cyfiawnder cymdeithasol, iechyd, diwylliant ac addysg. Does dim amser i’w golli. Er mwyn cyflawni hyn, byddwn yn defnyddio’r pwerau sydd gennym eisoes i sicrhau bod y Gymraeg yn gyrru ffyniant ac yn grymuso’r cymunedau hyn nawr, ac yn edrych ar bob dull gweithredu deddfwriaethol ac anneddfwriaethol i gael y maen i’r wal a chynnal momentwm. Mae'r gwaith wedi cychwyn er mwyn cydweithio ag awdurdodau lleol i bennu siẁd i ddynodi’r ardaloedd dwysedd uwch, a byddaf i’n cydweithio’n agos â’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio i hwyluso hynny. Trwy ddynodi cymunedau o ddwysedd uwch o siaradwyr Cymraeg, nid creu pocedi o Gymraeg yw’r nod; y gwrthwyneb, yn wir, yw’r bwriad. Mae diogelu cymunedau dwysedd uwch yn greiddiol i’r gwaith o gefnogi’r Gymraeg ymhob cymuned, a byddwn ni'n gweithredu ym mhob rhan o Gymru, a byddaf i'n cyfarfod gyda chadeiryddion y Comisiwn Cymunedau Cymraeg yr wythnos hon—yfory, mewn gwirionedd—i ddiolch am eu gwaith a thrafod eu hargymhellion ar gyfer gweddill Cymru. Dwi hefyd yn cydweithio gyda’r Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon i sicrhau lle blaenllaw i’r Gymraeg yn y strategaeth ddiwylliant a chyhoeddi cynlluniau cyffrous ym maes chwaraeon a’r maes digidol. A bydd gwaith yn digwydd ar draws pob portffolio. Mae mor bwysig sicrhau, er enghraifft, fod cleifion yn cael gofal mewn iaith maen nhw’n gysurus ynddi. A’r flaenoriaeth olaf yw seilwaith, y sylfeini sy’n cynnal yr iaith. Byddwn yn mynd ati i ehangu safonau’r Gymraeg i sectorau newydd, gan gynnwys cyrff Llywodraeth y Deyrnas Unedig, a dwi eisoes wedi cyfarfod gyda Chomisiynydd y Gymraeg i drafod hynny. Ac rydyn ni wedi dechrau ystyried deddfu er gwarchod yr enwau llefydd sy’n rhan mor hanfodol o’n hunaniaeth ni i gyd. O enwau hynafol i dechnoleg arloesol, rŷn ni’n arwain y ffordd. Yng Nghymru, er enghraifft, mae cyfarfodydd dwyieithog yn arferol. Mae’r Cabinet newydd yn cynnal cyfarfodydd dwyieithog am y tro cyntaf ers datganoli. A Chymru yw’r lle cyntaf yn y byd i allu trawsgrifio cyfarfodydd yn ddwyieithog ar Microsoft Teams. Dwi wrthi’n ysgrifennu nawr at gwmnïau technoleg mawr am y camau nesaf, gan gynnwys gwaith ar ddeallusrwydd artiffisial. Mae momentwm, felly, o ran pob un o’n hymrwymiadau 100 diwrnod, a mwy.  Ond mae Cymru a’r byd yn newid. Mae gallu bod yma heddiw yn siarad gyda chymaint o optimistiaeth am y Gymraeg, gyda chefnogaeth pobl Cymru, yn un o’n llwyddiannau mwyaf, efallai, fel cenedl fach yn y byd mawr. Bues i'n ddigon lwcus i fynychu digwyddiad gyda phartneriaid rhyngwladol yn ddiweddar a gweld cymaint o ddiddordeb sydd yna gan ymwelwyr o bedwar ban yn y Gymraeg. Mae'n cyfnerthu cydweithio diwylliannol, ac mae'n gaffaeliad, yn fantais ac yn fraint wrth edrych mas at y byd, a hynny i bob un ohonon ni, a hynny hefyd yn gwbl groes i farn rhai o’n cyndeidiau, efallai, gan gynnwys rhai o’m rhai i fy hunan. Byddwn ni’n gosod cyfeiriad clir gyda strategaeth newydd, gref, gydlynus ar gyfer y Gymraeg, ac yn rhannu hon gyda chi yn yr hydref. Ond yn y cyfamser, mae angen parhau i weithredu, felly dros yr haf byddwn ni’n cynnal sgyrsiau 'miliwn a mwy' gyda’n partneriaid i ailddiffinio’r cyfeiriad, symbylu cydweithio creadigol a chyflawni’n gyflym. Ac fel y soniais i, mae dyfodol y Gymraeg yn dibynnu ar bobl yn ogystal â pholisi. Felly, dyma alw ar bobl Cymru i ddefnyddio’r Gymraeg sydd gyda chi ac i gefnogi’n gilydd bob amser i ddysgu a mwynhau ein hiaith. Mae heriau, ond gyda mwy o bobl yn dysgu Cymraeg nag erioed o’r blaen a chynnydd cyffredinol dros ddegawd a mwy nawr yn nifer y plant ym mlwyddyn 1 ein hysgolion Cymraeg, dwi’n argyhoeddedig bod y momentwm yn ddi-droi-nôl. Dechreuais y datganiad yma yn sôn am fy mam, a ddysgodd Gymraeg yn oedolyn. Gaf i gwpla, i'w wneud e'n dwt, gan sôn am fy nhad, a gredai nad ydym eto wedi gweld Cymru yn ei llawnder? Ac mae’r un peth yn wir, gellir dadlau, am y Gymraeg yn y Gymru fodern, ond gyda’n gilydd gallwn ni gyrraedd y llawnder hwnnw. Dyma ein cyfle ni i sicrhau bod ein dwy iaith yn gyrru ein dyfodol—yn gymunedol, yn ddigidol, yn addysgol ac yn economaidd, a’r Gymraeg yn cyfrannu at greu Cymru hyderus, groesawgar, ddwy- ac aml-ieithog, a llewyrchus i ni i gyd. Diolch yn fawr. The Welsh language belongs, in different ways, to all of us. As toddlers and teenagers, parents and grandparents. It belongs to the digital world and the real world. To Effi from Blaenau and Lloyd Lewis from Cwmbran. From Gwalchmai to Cardiff. Some 86 per cent of us believe the Welsh language is something to be proud of. And 82 per cent of those between 18 and 24 years of age say it’s important for children to learn Welsh. A fair opportunity for everyone to learn and enjoy Welsh—that’s the clear aspiration of the people of Wales, especially our young people. I’d like to thank, in this context, all those Members of the previous Senedd—many of you are here today—for voting unanimously to pass the Welsh Language and Education (Wales) Act 2025, giving a fair opportunity for every child in Wales to speak Welsh—an opportunity for us to go far beyond a million speakers over time. It’s high time we stopped seeing ourselves as 'Welsh speakers' and 'non-Welsh speakers'. We're all somewhere on the same journey, and everyone’s welcome. I’m the Minister responsible for the Welsh language, but it belongs to all of us, and it's a responsibility for us all as a Cabinet too. We do need to celebrate the fact that the Welsh language is still alive every day, but we’re fully aware of the size of the task ahead as well. These next few years are crucial. We know that the Welsh language and education Act must be implemented fully. And we know that we need—to borrow a slogan used by Cymdeithas yr Iaith over the weekend—to turn the tide on the ebb of the language in many of our communities. Reaching a million speakers and more and increasing everyday use at grass-roots level isn't going to be easy. As a Government, we have three main priorities. The first one: learning. I’ve been clear on how important it is to create coherent pathways in education. Along with the Deputy First Minister, I’ve started working with the early years sector, including Mudiad Meithrin, to expand Welsh-medium provision for our youngest children. Our childcare offer will be the most generous anywhere in the UK, and the Welsh language will be at its heart. A rapid review of the Welsh in education strategic plans is also under way. This will form the basis of the national framework for Welsh language education and learning Welsh, which will put each child’s next step on their journey on a solid strategic footing. I can confirm that this framework will clearly outline our commitment to ensuring that half of Wales's children will begin their school journey in Welsh-medium education by 2050. I, along with the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education, want to make sure that our young people can continue to learn, to use, to work in and enjoy the Welsh language after 16 years of age as well. Secondly: our communities. We know that the situation is particularly urgent in some areas. We also know that the sustainability of higher density communities is essential to the Welsh language's future, and our public policies will reflect this in terms of economic policy, housing, town and country planning, social justice, health, culture and education. There’s no time to lose. In order to achieve this, we’ll use the powers that we already have to ensure that the Welsh language drives prosperity and empowers these communities now, and we'll look at all other legislative and non-legislative approaches to achieve our goals and maintain momentum. The work has started in order to collaborate with local authorities to determine how to designate the higher density areas, and I will be working closely with the Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning to facilitate this. By designating communities with a higher density of Welsh speakers, the aim isn't to create pockets of Welsh language; in fact, the opposite is the intention. Safeguarding communities of higher linguistic density is core to the work of supporting the Welsh language in every community, and we'll be taking steps in every part of Wales, and I'll be meeting with the chairs of the Commission for Welsh-speaking Communities this week—tomorrow, really—to thank them for their work and to discuss their recommendations for the rest of Wales. I'm also working with the Cabinet Minister for Culture and Sport to ensure a prominent place for Welsh in the culture strategy and to announce exciting plans in terms of sport and the digital world. And work will happen across every portfolio. It's so important, for example, to ensure that patients can access care in a language in which they feel comfortable. And the final priority is infrastructure, the foundations that support the language. We'll be proceeding to expand the Welsh language standards to new sectors, including UK Government bodies, and I've already met with the Welsh Language Commissioner to discuss that. And we've started considering legislation to protect place names, which are such an essential part of our identity. From ancient names to pioneering technology, we're leading the way. In Wales, for example, it's quite normal to have bilingual meetings. The new Cabinet is conducting bilingual meetings for the first time since devolution. And Wales is the first place in the world where bilingual transcription is possible in Microsoft Teams. I'm now writing to big tech companies to discuss the next steps, including work on AI. There's momentum, therefore, on all of our first 100 days commitments, and more. But Wales and the world are changing. Being able to be here today talking with such optimism about the Welsh language, with the support of the people of Wales, is one of our biggest success stories, perhaps, as a small nation on the world stage. I was fortunate enough recently to attend an event with international partners and to see how much interest there is amongst visitors from all over the world in Welsh. It strengthens cultural co-operation, and it is an asset, an advantage and a privilege as we look out to the world, and that is for every one of us and also entirely contrary to the views of some of our forebears, including some of my own. We'll set a clear direction of travel with a strong, cohesive new strategy for the Welsh language, and we will share this with you in the autumn. In the meantime, we must continue to act, so, over the summer, we'll be conducting 'a million and more' conversations with our partners to redefine the direction of travel, to stimulate creative co-operation and achieve our goals quickly. And as I mentioned, the future of the Welsh language depends on people as well as policy. So, this is a call to the people of Wales to use the Welsh that you have and to support one another at all times to learn and enjoy our language. There are challenges, but with more people learning Welsh than ever and an overall increase over a decade now in the number of children in year 1 in our Welsh-medium schools, I'm convinced that the momentum is unstoppable. I started this statement by mentioning my mother, who learned Welsh as an adult. May I end, tidily, by talking about my father, who believed that we haven't yet seen Wales in its fullness? And the same, it could be argued, is true of Welsh in modern Wales, but, together, we can make sure that we see that fullness. This is our opportunity to ensure that our two languages drive our future—in the community, digitally, in education and in the economy, and with the Welsh language contributing to making a welcoming, confident, bilingual and multilingual country for us all. Thank you. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766512 204 Cy 2026-07-07T15:45:00 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=8103&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=8103&l=en 260707-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Blaenoriaethau'r Gymraeg 4. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: Welsh Language Priorities C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766520 205 Cy 2026-07-07T15:49:11 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=8354&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=8354&l=en 260707-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Blaenoriaethau'r Gymraeg 4. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: Welsh Language Priorities C 12153 12153 Helen Jenner AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12153 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12153 Jenner, Hellen Gaf i ddiolch i'r Gweinidog am ei datganiad ar yr iaith Gymraeg heddiw? Mae yna gymaint y medrwn ni i gyd gytuno arno fo yn y datganiad hwnnw, so diolch yn fawr am hwnna. Tipyn o stori amdanaf i, felly: fel rhywun a dyfodd i fyny mewn cartref di-Gymraeg ac wedi dysgu'r Gymraeg yn yr ysgol, mi fyddai'n anodd ichi ffeindio unrhyw un sy'n fwy angerddol na fi dros yr iaith bellach. Penderfynodd fy rhieni i fy anfon i ysgol gynradd Gymraeg a wedyn i ysgol uwchradd ddwyieithog. Wrth edrych yn ôl, dyna oedd un o'r rhoddion mwyaf gwerthfawr y gallan nhw wedi ei roi i fi. Ac mae yna stori deuluol sy'n egluro ba mor bersonol mae hwn i fi. Roedd fy nhaid, Silgwyn Weston, yn löwr yn ne Cymru. Nid oedd yn siarad gair o Saesneg nes oedd o tua wyth oed, ond ar ôl cael cyngor gan ei chwaer ar ôl iddi hi symud i Lundain i'r brifysgol, penderfynodd mai'r ffordd orau o roi'r cyfleoedd gorau i'w blant oedd siarad Saesneg gartref. O ganlyniad, collodd fy mam y Gymraeg. A'r gwir yw na fyddwn innau wedi cael y Gymraeg o gwbl oni bai bod fy rhieni wedi dewis addysg Gymraeg i mi. Roedd hynny'n golygu bod rhywbeth arbennig iawn rhyngof i a'm taid. Ni oedd yr unig ddau yn y teulu oedd yn gallu cynnal sgwrs naturiol drwy'r Gymraeg. Cymro balch iawn oedd Silgwyn Weston. Ac yn ei flynyddoedd olaf roedd un peth wastad yn wir—roedd ei glyw rywsut yn llawer gwell os oedd y sgwrs am rygbi neu os oedd rhywun yn siarad Cymraeg efo fo. Fel dysgwr, doedd y daith ddim yn hawdd bob amser. Roedd adegau pan oedd fy ffrindiau i'n gwrthod siarad Cymraeg hefo fi gan eu bod nhw wedi dod i'm hadnabod i drwy'r Saesneg yn gyntaf. Ond, ar yr ochr arall, cyfaddefodd un o'm ffrindiau gorau wrthyf na fyddai ei Saesneg hi hanner cystal oni bai ei bod hi'n ffrindiau efo fi. Dyna harddwch dwyieithrwydd. Nid yw dysgu un iaith yn golygu colli'r llall. Mae'r ddwy yn cryfhau ei gilydd. Treuliais flynyddoedd yn chwilio am bob cyfle i wella fy Nghymraeg, yn enwedig pan oeddwn i'n dysgu yn Llundain. Mae deall, darllen ac ysgrifennu yn un peth. Ond y cam olaf, a'r cam anoddaf, yw cyrraedd y pwynt lle rydych chi'n gallu dechrau sgwrs yn y Gymraeg yn naturiol, heb feddwl dwywaith. Ac, os dwi'n onest, mae peidio â bod ofn tipyn bach o Wenglish yn helpu ar hyd y ffordd. Heddiw, heblaw am ambell derm technegol rwy'n dal i ddysgu, rwy'n hyderus iawn yn fy Nghymraeg. Ond rwy'n cydnabod hefyd, gan fod cymaint o'n bywydau, ein teledu a'n gwaith yn digwydd drwy gyfrwng y Saesneg, fod dysgu iaith yn daith sy'n parhau drwy gydol oes. Dyna pam dwi'n falch fy mod i wedi annog fy nghydweithwyr yn Reform Cymru i ddechrau dysgu Cymraeg yma yn y Senedd. Bellach rydym yn trio cyfarch ein gilydd yn y swyddfa drwy'r Gymraeg, ac mae mwy a mwy ohonom yn magu'r hyder i ddefnyddio'r Gymraeg yn y Siambr—fel rydym ni'n sôn, defnyddio darnau bach o'r Gymraeg trwy'r adeg. Mae hynna'n hollbwysig. So, mae hynny'n profi nad oes rhaid i'r Gymraeg fod yn fater pleidiol. Dwi'n cytuno â'r Gweinidog pan ddywedodd hi fod yr iaith yn ganolog i'n diwylliant a'n hunaniaeth fel cenedl. Rwy'n croesawu hefyd y ffaith bod y Gweinidog wedi dweud yn glir mai cyfrifoldeb y Llywodraeth gyfan yw'r Gymraeg, nid dim ond un Gweinidog. Os yw hynny'n wir, mae'n rhaid i'r egwyddor honna gael ei gweld ym mhob portffolio Llywodraeth Cymru, nid dim ond ym maes addysg. A dwi'n credu hefyd fod un peth y gall pawb yn y Siambr hon gytuno arno heddiw: mae'r Gymraeg i bawb, waeth beth ydy lefel eich gallu, eich cefndir neu eich gwleidyddiaeth. Ond lle mae'r Llywodraeth yn mynd o'i le yw pan fo hi'n awgrymu mai deddfwriaeth, strategaethau a thargedau yn unig fydd yn sicrhau dyfodol yr iaith. Ni allwn orfodi pobl i garu iaith. Ni allwn ddeddfu brwdfrydedd. Ni allwn greu cymunedau Cymraeg drwy dargedau yn unig. Mae'r Gymraeg yn ffynnu pan fydd pobl yn dewis ei defnyddio yn y cartref, yn y gweithle, yn y dafarn, ar y cae rygbi ac ar y stryd. Croesawaf hefyd y bwriad i gryfhau'r Gymraeg yn y byd digidol ac AI. Os nad yw'r Gymraeg yn bresennol yn y technolegau hynna, mae perygl bydd hi'n cael ei gadael ar ôl. Mae'n rhaid i ni sicrhau nad yw'r Gymraeg byth yn cael ei defnyddio fel arf gwleidyddol. Mae'r Gymraeg yn perthyn i bawb, fel rydym ni'n sôn. Ond mae'n rhaid inni hefyd sicrhau nad yw'r awydd i gryfhau'r Gymraeg yn troi'n ymarfer o dynnu llinellau rhwng cymunedau. Mae'r Gymraeg yn perthyn i bob rhan o Gymru ac mae pob cymuned yn haeddu'r un gefnogaeth i'w defnyddio a'i datblygu. Felly, hoffwn ofyn tri chwestiwn i'r Gweinidog. Yn gyntaf, dywedodd y Gweinidog mai cyfrifoldeb y Cabinet cyfan yw'r Gymraeg: pa drefniadau fydd ar waith i sicrhau bod pob Gweinidog yn atebol am gyflawni hynny? Yn ail, sut yn union fydd y Llywodraeth yn mesur cynnydd mewn defnydd dyddiol o'r Gymraeg, yn hytrach na chanolbwyntio ar nifer y siaradwyr yn unig? Ac yn olaf, pa gamau ymarferol fydd yn cael eu cymryd i helpu dysgwyr i ddefnyddio'r Gymraeg yn naturiol yn eu cymunedau ar ôl iddynt adael ysgol neu gwblhau cyrsiau dysgu? Ni ellir gorfodi cariad at iaith. Mae'n dechrau gyda chyfle, mae'n tyfu gyda hyder ac mae'n ffynnu pan fydd pobl yn teimlo bod croeso iddyn nhw ei defnyddio. Mae'r Gymraeg yn perthyn i bobl Cymru. Mae'n perthyn i bob un ohonom. Diolch yn fawr iawn. May I also thank the Minister for her statement on the Welsh language today? There is so much that we can all agree on in this statement, so thank you very much for that. Some of my story: as someone who grew up in a non-Welsh speaking home but learned Welsh at school, you won't find anyone who feels more passionately than me in favour of the language. My parents decided to send me to a Welsh-medium primary school and then a bilingual secondary school. And looking back, that was one of the most precious gifts that they could have given me. And there is a family story that explains why this is such a personal issue for me. My grandfather, Silgwyn Weston, was a miner in south Wales. He didn't speak a word of English until he was around eight years old, but having received advice from his sister after she moved to university in London, he decided that the best way of providing the greatest opportunities to his children was to speak English at home. As a result, my mother lost her Welsh. And the truth is that I wouldn’t have had the opportunity to speak Welsh at all if my parents hadn’t opted for Welsh-medium education for me.  That meant that there was something very special between myself and my grandfather. We were the only two members of the family who could hold a natural conversation in Welsh. Silgwyn Weston was a very proud Welshman. And in his final years, there was one constant—his hearing was somehow always better if the conversation was about rugby or if someone spoke Welsh to him. As a learner, the journey wasn’t always easy. There were times when my friends refused to speak to me in Welsh because they’d got to know me through the medium of English first. But, on the other side of things, one of my best friends admitted that her English wouldn’t have been half as good had she not been friends with me.  That’s the beauty of bilingualism. Learning one language doesn’t mean the loss of the other. Both strengthen each other. I spent years seeking every opportunity to improve my Welsh, particularly when I was teaching in London. Understanding, reading and writing are one thing. But the final step, and the hardest step, is reaching the point where you can naturally start a conversation in Welsh without thinking twice. And, if I'm honest, not being afraid of a bit of Wenglish helps along the way.  Today, other than the odd technical term I’m still learning, I feel very confident in my Welsh. But I also acknowledge that so much of our lives, our television programmes and our work happen in English, that learning a language is a lifelong journey. That’s why I’m proud that I have encouraged my colleagues in Reform Wales to start learning Welsh here at the Senedd. We now try to greet each other in Welsh in the office, and more and more of us are mustering the courage to use Welsh in the Chamber—as we always talk about, using a little bit of Welsh all the time. That's crucially important. So, that proves that the Welsh language doesn't have to be a party political issue. I agree with the Minister when she said that the language is at the heart of our culture and our identity as a nation. I also welcome the fact that the Minister has made it clear that it's the Government as a whole's responsibility, not the responsibility of one Minister. If that is true, then that must be seen in all Government portfolios, not just in education. And I believe too that there is one thing that everyone in this Chamber can agree on today: the Welsh language belongs to us all, whatever your ability, your background or your politics. But where the Government goes wrong is by suggesting that legislation, strategies and targets are the only things that will secure the future of the Welsh language. We can’t force people to love a language. We can’t legislate for enthusiasm. We can’t create Welsh-speaking communities through targets alone. The Welsh language flourishes when people choose to use it at home, in the workplace, in the pub, on the rugby pitch and on the street. I also welcome the intention to strengthen the Welsh language in digital and AI. If the Welsh language isn't available in those technologies, then there is a risk that it will be left behind. We must ensure that the Welsh language is never used as a political weapon. The Welsh language belongs to us all, as we've already mentioned. But we must also ensure that the desire to strengthen the Welsh language doesn't draw lines between communities. The Welsh language belongs to all communities in Wales, and all communities deserve the same support in using and developing the language. So, I'd like to ask the three questions of the Minister. First, the Minister said that the Welsh language is the responsibility of the whole Cabinet: what arrangements will be in place to ensure that every Minister is accountable for delivering that? Secondly, how will the Government measure an increase in the daily use of the language, rather than focusing on simply the number of speakers? And finally, what practical steps will be taken to help learners to use the Welsh language naturally in their communities once they have left school or completed courses? You can't force people to love a language. It starts with opportunity, it grows with confidence and it prospers when people feel welcome to use the language. The Welsh language belongs to the people of Wales. It belongs to all of us. Thank you. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766511 206 Cy 2026-07-07T15:50:00 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=8403&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=8403&l=en 260707-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Blaenoriaethau'r Gymraeg 4. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: Welsh Language Priorities C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766541 207 Cy 2026-07-07T15:54:46 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=8689&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=8689&l=en 260707-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Blaenoriaethau'r Gymraeg 4. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: Welsh Language Priorities C 12145 12145 Anna Brychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12145 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12145 Brychan, Anna Diolch yn fawr am y sylwadau hynny, ac rwyf i'n credu nid yn unig bod gyda ni brofiadau yn ein teuluoedd o ran caffael iaith a'r Gymraeg yn mynd a dod dros y cenedlaethau, ond ŷn ni'n cytuno hefyd ar ei phwysigrwydd i Gymru, a hefyd ein perchnogaeth ohoni fel pobl, waeth bynnag faint o Gymraeg sydd gyda ni ar hyn o bryd. Fel roedd fy nghyn gydweithiwr, a bellach yn archdderwydd—dyw hwnna ddim yn frawddeg mae pob Senedd yn gallu ei chlywed bob dydd ar draws y byd—yn arfer dweud, 'Mae pawb ar y bilingualism bus', ac mae hwnna'n derbyn rhywfaint o Wenglish ar adegau wrth i bobl arfer yr iaith. Felly, byddwn i'n cytuno gyda hynny ac yn gresynu, braidd, fy mod i erioed wedi dod ar draws Silgwyn Weston, sy'n swnio'n dipyn o seren, mae'n rhaid cyfaddef. Sut byddwn ni yn egluro ac yn rhannu gyda'r Senedd hon mai cyfrifoldeb i'r Cabinet cyfan ydy hyn? Rŷn ni eisoes yn gweithio gyda'n gilydd i adnabod y blaenoriaethau—y gweithrediadau, os liciwch chi—ar draws pob portffolio sy'n berthnasol i'r Gymraeg, ac mi fyddwn ni wedyn yn adnabod pwy sy'n gyfrifol am y rheini. Y tebygrwydd yw mai fi fydd yn siarad â'r Senedd, gan mai fy nghyfrifoldeb i yw'r Gymraeg, ond mi fydd y meysydd polisi penodol hynny yn rhan fwriadus a gofalus o'r gwaith rŷn ni'n ei wneud, ac mae yna frwdfrydedd i wneud hynny, yn ogystal â gofyn. Mae mesur defnydd, fel rŷch chi'n sôn, yn llawn mor bwysig i ni ag yw cefnogi'r gwaith yn yr ysgolion, er enghraifft, a'r niferoedd parthed hynny. Ac rwy'n credu mai'r egwyddor sylfaenol rŷn ni'n gweithio arno fe yw na ddylai pobl orfod chwilio am gyfleoedd i ddefnyddio'r Gymraeg. Dyna, yn y bôn, yw neges yr ail gomisiwn ar yr iaith. Byddwn ni'n ymateb i hwnnw'n fwy ffurfiol dros y misoedd nesaf, ac yn sicr cyn diwedd y flwyddyn, ond mae'r argymhellion fanna wedyn yn cwmpasu pethau fel addysg blynyddoedd cynnar, ydyn, ond hefyd technoleg, gweithleoedd, chwaraeon, diwylliant, cynllunio, ymchwil, ac arweinyddiaeth yn ein cymunedau ni hefyd—felly, mae e lot ehangach nag addysg, er mor bwysig yw honna—a'n bod ni wedyn yn cynnal y defnydd hwnnw, a'n bod ni i gyd yn annog ein gilydd i ddefnyddio'r Gymraeg sydd gyda ni. Fel, mae'n rhaid i fi ddweud, rwyf wedi clywed ar draws y Siambr ac wrth fynd i'r lifft, a mynd i'r—. Mae mwy o Gymraeg i'w chlywed, a faint bynnag sydd gan bobl, ŷn ni'n frwd iawn i'w hannog nhw i'w defnyddio hi. Felly, diolch yn fawr iawn iddi. Thank you very much for those comments, and I think not only do we have experiences in our families in terms of acquiring the Welsh language, and the Welsh language coming and going over generations, but we also agree on its importance to Wales, and also our ownership of the language as people, however much Welsh we have currently. As my former colleague, who is now the archdruid—that's not a sentence that every Parliament across the world will hear every day—used to say, 'Everybody's on the bilingualism bus', and that does accept some element of Wenglish as people learn and use the language. So, I would agree with that and regret a little that I've never come across Silgwyn Weston, who sounds quite a character and star. How will we explain and share with this Senedd that this is the responsibility of the whole Cabinet? We are already working together to identify the priorities—the actions, if you like—across every portfolio that are relevant to the Welsh language, and we will then be identifying who's responsible for those. The likelihood is that I will be speaking to the Senedd, because my responsibility is the Welsh language, but those specific policy areas will be an intentional and careful part of the work that we're doing, and there is enthusiasm to do that, as well as a requirement. Measuring the use of the language, as you mentioned, is as important to us as supporting the work in schools, for example, and the numbers in that regard. And I think the basic principle that we're working on is that people shouldn't have to look for opportunities to use the Welsh language. That, essentially, is the message of the second commission on the language. We will be responding to that more formally over the next few months, and certainly before the end of the year, but the recommendations there encompass things like early years education, yes, but also technology, workplaces, sport, culture, planning, research, and leadership in our communities as well—so, it's much broader than education, even though that is important—and that we then maintain that use, and we all encourage each other to use the Welsh that we have. As, I have to say, I've heard across the Chamber and going to the lift, and here and there—. There is more Welsh to be heard, and however much people have, we're very keen to encourage them to use it. So, thank you very much. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766527 208 Cy 2026-07-07T15:55:00 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=8703&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=8703&l=en 260707-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Blaenoriaethau'r Gymraeg 4. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: Welsh Language Priorities C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766538 209 Cy 2026-07-07T15:57:38 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=8861&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=8861&l=en 260707-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Blaenoriaethau'r Gymraeg 4. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: Welsh Language Priorities C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw Gaf i ddiolch i'r Gweinidog am y diweddariadau? Gaf i godi i ychwanegu ein llais ni i'r gefnogaeth drawsbleidiol sydd i'r Gymraeg yn y Siambr yma bellach? Mae pawb yn rhannu storïau personol—o'm fy rhan i, ychydig bach fel taid Helen, roeddwn i'n methu siarad Saesneg, gair o Saesneg, tan roeddwn i tua saith mlynedd oed, ac roedd hynny'n sicr yn sioc i ffrindiau prifysgol yn Lloegr, ond dyna'r diwylliant unigryw sydd gyda ni yma yng Nghymru. Bydd pawb yn y Siambr, wrth gwrs, yn gyfarwydd â tharged Llywodraeth Cymru i gyrraedd miliwn o siaradwyr erbyn 2050. Mae yna ail darged yna hefyd, sydd yn dueddol o gael llai o sylw, i ddyblu defnydd yr iaith Gymraeg mewn bywyd bob dydd. Er mwyn cyflawni'r ddwy nod yma, mae angen mynd i waith ar draws pob adran. Nawr, wrth gwrs, mae'n bwysig hybu siaradwyr newydd drwy'r system gofal plant a'r system addysg. Mae'r Llywodraeth wedi bod yn glir am eu huchelgais dros ofal plant drwy gyfwng y Gymraeg fel rhan o'u polisi gofal plant. Gaf i wthio am fwy o fanylder ar sut bydd y polisi yma'n gweithio ar lawr gwlad? Sawl lleoliad gofal plant cyfrwng Cymraeg newydd fydd angen eu datblygu i gyrraedd y nod o ofal plant am ddim o naw mis oed? A sut ydy'r Llywodraeth am sicrhau bod y niferoedd o staff Cymraeg yn mynd i fod ar gael i ddiwallu'r galw hynny? Ac wrth i'r Llywodraeth roi'r Ddeddf y Gymraeg ac Addysg (Cymru) 2025 ar waith, pa gefnogaeth ychwanegol fydd ar gael i hyfforddi athrawon sy'n dysgu drwy'r Gymraeg? Mae'r Gweinidog, fel fi, yn gefnogol o'r egwyddor o agor ysgol uwchradd ychwanegol yng Nghaerdydd, ond, yn y cyd-destun cenedlaethol, mae cyfraddau genedigaethau yn disgyn, ac eto rydym ni'n gwybod bod pobl eisiau gweld darpariaeth addysg Gymraeg yn eu cymunedau. Felly, pa gefnogaeth fydd y Llywodraeth yn ei rhoi i awdurdodau lleol i gynnal ysgolion Cymraeg, a hyd yn oed agor rhai newydd, mewn ardaloedd lle dydy'r niferoedd ddim yna ar hyn o bryd o ran cynaliadwyedd ariannol? Yn mynd ymlaen, er mwyn dyblu'r defnydd o Gymraeg mewn bywyd bob dydd, mae hi'n angenrheidiol, yn fy marn i, i grymuso pobl i ddefnyddio'r Gymraeg sydd ganddyn nhw, boed hynny yn y gweithle, ar-lein neu yn eu cymunedau. Mae technolegau newydd yn datblygu yn gyflym, gan newid sail sut mae pobl yn gweithio ac yn cymdeithasu. Felly, er mwyn i'r Gymraeg aros wrth galon bywyd bob dydd, mae'n rhaid sicrhau bod technoleg newydd yn gweithio er lles yr iaith. Felly, a all y Gweinidog ymrwymo i weithio ochr yn ochr gyda'r undebau llafur i hyrwyddo'r Siarter Twf, a ddatblygwyd gyda'r undebau i hybu'r Gymraeg yn y gweithle? A pha fesurau penodol fydd y Llywodraeth yn eu cyflwyno i annog mwy o brentisiaethau drwy gyfrwng y Gymraeg? A fyddai'r Gweinidog, ymhellach, yn fodlon ymrwymo i ariannu gwaith i ddatblygu mwy o dechnolegau newydd yn y Gymraeg, gan gynnwys datblygiadau dealltwriaeth artiffisial? Ar y pwnc o gynaliadwyedd cymunedau dwysedd uwch a grybwyllwyd yn y datganiad, a gaf i ofyn i ba gyfeiriad fydd eich polisïau chi yn mynd? Er enghraifft, ar ddatblygiadau tai, dwi wedi clywed sawl tro pobl yn dweud eu bod nhw'n gorfod gadael y fro Gymraeg oherwydd eu bod nhw'n methu fforddio prynu tŷ ac, ar y llaw arall, dwi wedi darllen droeon wrthwynebiadau cynllunio yn dweud, 'Bydd datblygu tai yn y man yma yn cael effaith ar yr iaith.' Felly, yn y cymunedau dwysedd uwch a'r polisïau rydych chi'n mynd i'w rhoi mewn lle, a fyddwn ni'n disgwyl gweld mwy o dai yn cael eu hadeiladu neu llai? A gaf i holi hefyd: pa ffocws fyddwch chi'n ei roi ar y brif ddinas—yr unig sir i weld twf yn y defnydd o'r Gymraeg yn y cyfrifiad, a'r sir a gyhoeddwyd fis diwethaf sydd nawr â'r mwyaf o siaradwyr Cymraeg ohoni nac unrhyw sir arall yng Nghymru? Nid jest polisïau sy'n gefnogol o'r iaith yn yr ysgol a thu hwnt i'r ysgol sydd wedi creu hynny, ond hefyd polisïau cefnogol fel adeiladu mwy o dai o bob math, a datblygu a gwthio twf economaidd, sydd yn creu swyddi i bobl ifanc fedru aros yng Nghymru, yng Nghaerdydd, a dod â'u teuluoedd i fyny ar aelwydydd Cymraeg. Felly, oes yna ymrwymiad, Weinidog, i ddysgu o'r un llwyddiant clir sydd gennym ni o sir yng Nghymru yn tyfu nifer y siaradwyr Cymraeg dros ddegawd a mwy hefyd? Fe wnes i, fel arweinydd Cyngor Caerdydd, gyflwyniad i gyngor Dulyn llynedd, achos maen nhw'n awyddus i ddysgu o'n llwyddiannau ni. A wnewch chi? Yn olaf, mae enwau lleoedd Cymru yn rhan o'n hanes ni fel cymunedau ac fel cenedl. Dwi'n croesawu'r cyfeiriad sydd at hynny yn eich datganiad chi. O dan y Llywodraeth Cymru flaenorol, fe wnaethpwyd ymchwil manwl gyda phartneriaid i wella'r ddealltwriaeth o'r newidiadau mewn enwau lleoedd, ac fe gyhoeddwyd set o flaenoriaethau craidd i'w hamddiffyn. Ydy'r Llywodraeth yma yn cytuno i ymrwymo i'r blaenoriaethau hynny? Mae'r Gymraeg yn berchen i ni i gyd, ac yn sicr, o'n plaid ni, byddwn ni'n eich gwthio chi ond hefyd yn eich cefnogi chi i fynd ymhellach. Diolch yn fawr. May I thank the Minister for the update? And may I add our voice to the cross-party support for the Welsh language in this Chamber now? Everyone's sharing their own personal stories—from my perspective, a little like Helen's grandfather, I couldn't speak a word of English until I was around seven, and that was a shock to my university friends in England, but that's the unique culture that we have here in Wales. Everyone in the Chamber will be familiar with the Welsh Government's target of a million Welsh speakers by 2050. There is a second target, however, which tends to get less attention, namely to double the use of the Welsh language in everyday life. In order to deliver both of these targets, we need to work across all departments. Now, of course, it's important to promote new speakers through childcare and the education system. The Government has been clear on its ambition for Welsh-medium childcare as part of its childcare offer. May I push for more details on how this policy will work on the ground? How many Welsh-medium childcare settings will need to be developed in order to reach the target of free childcare from nine months old? And how will the Government ensure that the number of Welsh-speaking staff will be available to meet that demand? And as the Government implements the Welsh Language and Education (Wales) Act 2025, what additional support will be available to train teachers who teach through the medium of Welsh? The Minister, like me, is supportive of the principle of opening an additional secondary school in Cardiff, but, in the national context, birth rates are declining, and yet we know that people do want to see Welsh-medium provision in their communities. So, what support will the Government provide to local authorities in order to sustain Welsh-medium schools, and even open new ones, in areas where the numbers aren't there at the moment in terms of financial sustainability? Moving on, in order to double the use of the Welsh language in everyday life, it is necessary, in my view, to empower people to use the Welsh language that they have, be that in the workplace, online or in their communities. New technologies are developing apace, changing how people work and socialise. So, in order for the Welsh language to remain at the heart of everyday life, we must ensure that new technology works for the benefit of the language. Therefore, can the Minister commit to working alongside the trade unions in order to promote the Twf Charter, which was developed with the unions to promote the Welsh language in the workplace? And what specific measures will the Government introduce to encourage more Welsh-medium apprenticeships? Would the Minister, further, be willing to commit to fund work to develop more new technologies through the medium of Welsh, including developments in artificial intelligence? On the issue of higher density community sustainability that was mentioned in the statement, may I ask in what direction will your policies go? For example, on housing developments, I've heard many people say that they're having to leave the Welsh-speaking heartlands because they can't afford properties there and, on the other hand, I have read time and again opposition to planning applications saying that, 'Developments of housing in this area will have an impact on the language.' So, in those higher density communities and the policies that you'll put in place, can we expect to see more housing built or less? Can I also ask what focus you will give to the capital city—the only county to see a growth in the use of the Welsh language in the census, and the county that it was announced last month that now has more Welsh speakers than any other county in Wales? It's not just policies that support the language in schools and beyond schools that have created that scenario, but also supportive policies like building more housing of all kinds, and developing and pushing economic growth, which creates jobs for young people, so that they can remain in Wales, in Cardiff, and bring their families up in Welsh-speaking households. So, is there a commitment, Minister, to learn from the clear success that we have of a county in Wales that has grown the number of Welsh speakers over the past decade and more? I, as leader of Cardiff Council, gave a presentation to Dublin council last year, because they're eager to learn from our successes. Will you? Finally, Welsh place names are part of our history as communities and as a nation. I welcome the reference to that in your statement. Under the previous Welsh Government, detailed research was done with partners in order to enhance our understanding of changes in place names, and a set of core priorities to protect them was published. Does this Government agree to commit to those priorities? The Welsh language does belong to us all, and certainly, as a party, we will urge you but also support you in going further. Thank you very much. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766516 210 Cy 2026-07-07T16:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=9003&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=9003&l=en 260707-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Blaenoriaethau'r Gymraeg 4. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: Welsh Language Priorities C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766517 211 Cy 2026-07-07T16:03:08 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=9191&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=9191&l=en 260707-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Blaenoriaethau'r Gymraeg 4. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: Welsh Language Priorities C 12145 12145 Anna Brychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12145 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12145 Brychan, Anna Diolch yn fawr. Rwy'n gwerthfawrogi hefyd eich bod chi'n barod i'n cefnogi ni a'n gwthio ni, achos mae hwn, fel roeddwn i'n dweud yn y datganiad, yn gyfrifoldeb mae'n amlwg ein bod ni i gyd yn ei rannu, ac felly yn barod i weithio gyda'n gilydd. Mae'n bosib byddaf i ddim wedi nodi mor ofalus ag y gallwn i bob un o'r cwestiynau, ond rwy'n mynd i ymdrechu i wneud. Sonioch chi am lwyddiant Caerdydd, ac mae'n siŵr y byddwn i, a fe, yn wreiddiol o Geredigion, yn cydnabod efallai ein cyfraniad ni'n hunain at dyfu niferoedd y siaradwyr Cymraeg yn y brif ddinas. Ac roeddwn i'n ymddiddori'n fawr yn beth ddywedodd e amboutu ei fod e wedi cael sgyrsiau gyda phobl yn Nulyn am y llwyddiant hwnnw. Byddwn i'n fodlon datgan nawr, os oes yna wersi i'w dysgu o Gaerdydd, ac rwy'n gweld bod yna, byddwn i'n barod iawn i wneud hynny, ac efallai bod hwnna yn sgwrs gallwn ni ei chael hefyd ar wahân. Wedyn, ar y cymunedau dwysedd uchel, dwysedd uwch, rŷn ni wedi gwneud rhywfaint o waith ar hyn yn barod. Rŷn ni wedi dechrau cynllunio gydag awdurdodau lleol i weld siẁd i bennu a beth wedyn fydd yn dilyn o ran polisïau fyddai'n effeithio ar—. Rwy'n credu gwnaeth e sôn yn benodol am dai yn yr ardaloedd rheini, ac mae yna oblygiadau hefyd i'r portffolios economi a gwytnwch gwledig, er enghraifft. Felly, rŷn ni'n dechrau gwneud y gwaith manwl hwnnw, a byddwn ni yn dychwelyd at hynny oherwydd, fel dywedais i yn y datganiad, mae pob un o'r meysydd polisi—. Ac mae perthynas arbennig o agos yn hyn o beth gyda'r Gweinidog llywodraeth leol, tai a chynllunio. Y pwynt a wnaethpwyd am ofal plant a'r cynnig gofal plant, mae darparu gofal plant drwy gyfrwng y Gymraeg yn amlwg yn flaenoriaeth—ddim yn flaenoriaeth, mae e'n greiddiol i siẁd ŷn ni wedi datblygu'r syniad am ofal plant. Rydym ni eisoes wedi bod yn siarad gyda Mudiad Meithrin am hynny. Dwi'n credu efallai fod hwnna'n darlunio unwaith eto nad ŷn ni'n ystyried y Gymraeg yn faes polisi y tu fas i bopeth arall, ond wedi ei wreiddio trwy bob peth. Mae e'n iawn hefyd i dynnu sylw at yr heriau sydd gyda ni o ran datblygu'r gweithlu. Mae yna gynllun yn ei le er hwyluso hynny, ond mi fydd angen gwaith manwl a hyrwyddo manwl i sicrhau ein bod ni'n cyrraedd y nod yn hynny o beth. Soniodd e hefyd am ddyblu defnydd, ac mae e'n iawn i feddwl, debyg iawn, ein bod ni wedi mynd i'r arfer o siarad yn gyson amboutu'r 1 filiwn o siaradwyr, ond efallai ddim yr ail gymal, sef dyblu defnydd. Dwi'n credu, yn arbennig yng nghyd-destun y comisiwn ar ardaloedd lle mae'r defnydd o'r Gymraeg yn is a chanolig, fod yna lot o syniadau pwysig y byddwn ni yn gweithio arnyn nhw i sicrhau ein bod ni yn symud ar hynny. Technoleg: mae gen i nifer o gyfarfodydd yn dod nawr. Dwi'n credu bod y Gymraeg ar flaen y gad yn trafod gyda chwmnïau technoleg. Mae e'n faes sydd yn gwbl newydd i fi o ran trafodaethau manwl gyda nhw, ond mae hwnna yn mynd i fod yn dilyn parodrwydd mwy nag efallai y byddai rhywun wedi'i ddisgwyl o ran y cwmnïau yma i weithio gyda ni o safbwynt darparu gwasanaethau yn Gymraeg. Siarad â'r undebau: byddwn ni wastad yn barod ac yn frwd i siarad a chael wrthyn nhw eu barn a'u harbenigedd ar siẁd mae gweithredu yn unol â beth sy'n amlwg yn ddyhead gan y Siambr hon. O ran cynllunio addysg ac ysgolion dros gyfnod a heriau demograffig, mae lot i'w drafod yn hynny o beth. Yn amlwg, ŷn ni'n edrych ar hyn o bryd ar adolygu cynlluniau Cymraeg mewn addysg a fydd yn edrych ar y twf yn y niferoedd. Ond mi fydd yna sgyrsiau ynglŷn ag i ba gyfeiriad mae niferoedd disgyblion yn mynd hefyd. Bydd hwnna yn ganolog i hynny. Dwi'n gobeithio fy mod i wedi sôn am y rhan fwyaf o bethau a gododd e, ond dwi'n hapus iawn i gael sgwrs bellach os ydw i wedi methu rhywbeth. Diolch yn fawr. Thank you very much. I appreciate also the fact that you're willing to support us and push us, because this, as I said in the statement, is clearly a responsibility that we all share, and therefore are willing to work together. It's possible that I won't have noted as carefully as I could have each one of your questions, but I'm going to try and answer and address them. You mentioned the success of Cardiff, and I'm sure that I, and he, who is originally from Ceredigion, would acknowledge our own contribution to increasing the numbers of Welsh speakers in the capital city. And I was very interested in what he said about having conversations with people in Dublin regarding that success. I would be willing to state now that if there are lessons to be learned from Cardiff, and I see that there are, I would be very willing to do so, and perhaps that's a conversation we could also have. Then, on the high-density communities, the higher density communities, we have done some work on this already. We have started to plan with local authorities to see how to identify these and then what will follow in terms of policies that would affect—. I think he mentioned housing specifically in those areas, and there are implications also for the economy portfolio and rural resilience, for example. So, we are starting to do that detailed work, and we will be returning to that because, as I said in the statement, each one of those policy areas—. And there's a special relationship in this regard with the local government, housing and planning Minister. The point that was made with regard to childcare and the childcare offer, providing childcare through the medium of Welsh clearly is a priority—not a priority, it is at the core of how we've developed the idea of childcare. We've already been talking with Mudiad Meithrin about that. I think perhaps that illustrates once more that we don't consider the Welsh language as a policy area outside of everything else, but embedded in everything. He is right to draw attention to the challenges that we have in terms of developing the workforce. There is a plan in place to facilitate that, but there will be a need for detailed work and detailed promotion to reach that aim. He also mentioned about doubling the use of the language, and he's right to think that we've gone into the habit of talking about the 1 million Welsh speakers, but not that second phrase of doubling the use. I think, particularly in the context of the commission with regards to communities where there's lower density of Welsh spoken, there are many important things that we'll be working on to ensure that we move on that. Technology: I have a number of meetings coming up. I think the Welsh language is at the forefront in terms of being in discussion with technology companies. It is an area that is completely new to me in terms of detailed discussions with them, but it is going to be following on from the willingness that perhaps people wouldn't have expected in terms of these companies to work with us in terms of providing services through the medium of Welsh. In terms of speaking with unions, we would always be willing to speak to the unions and get their views and their expertise on how to act in terms of what is obviously an aspiration of this Chamber. In terms of planning education and schools over a period of time with demographic challenges, there's a lot to discuss in that regard. Obviously, we're looking currently at reviewing the Welsh in education strategic plans that will look at the growth in numbers. But there will be conversations regarding in which direction the numbers of pupils are going. That will also be central to that. I hope that I have covered most of the issues he raised, but I'm very happy to have a further conversation with him if I have missed something. Thank you very much. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766521 212 Cy 2026-07-07T16:05:00 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=9303&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=9303&l=en 260707-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Blaenoriaethau'r Gymraeg 4. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: Welsh Language Priorities C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766540 213 Cy 2026-07-07T16:08:03 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=9486&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=9486&l=en 260707-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Blaenoriaethau'r Gymraeg 4. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: Welsh Language Priorities C 145 145 Paul Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=145 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=145 Davies, Paul A gaf fi ddiolch i'r Gweinidog am y datganiad y prynhawn yma? Dwi'n rhannu'r uchelgais a tharged Llywodraeth Cymru o gyrraedd 1 filiwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050. Roedd gan faniffesto fy mhlaid fy hun ymrwymiad i gynnal y targed hwnnw, a byddwn yn parhau i gefnogi ymdrechion i gynyddu nifer y siaradwyr Cymraeg a gwella faint o Gymraeg sy'n cael ei siarad yn ein cymunedau ni. Mae'r datganiad heddiw yn tynnu sylw at dair blaenoriaeth i'r Llywodraeth: dysgu, ein cymunedau, a seilwaith. Nawr, mae'n rhaid i ehangu cyfleoedd i gael mynediad at addysg cyfrwng Cymraeg fod yn flaenoriaeth i'r Llywodraeth hon, gan mai dim ond 21 y cant o blant sy'n cael eu haddysgu mewn ysgolion cyfrwng Cymraeg, yn ôl canlyniadau diweddaraf cyfrifiad yr ysgolion. Dwi'n credu y gall gwaith gael ei wneud o ran teithio dysgwyr a allai helpu i nodi rhwystrau i ddysgu'r Gymraeg. Felly, efallai y gall Gweinidog y Cabinet ddweud wrthym ni a fydd hi'n adolygu Mesur Teithio gan Ddysgwyr (Cymru) 2008 i weld a oes mwy y gellir ei wneud i alluogi plant i fynychu ysgolion cyfrwng Cymraeg. Mae'r datganiad yn cadarnhau bod Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda'r sector blynyddoedd cynnar i ehangu darpariaeth ar draws Cymru, a byddwn i'n ddiolchgar os gallai hi ddweud mwy wrthym ni ynglŷn â hyn. Mae gwaith da wedi ei wneud i gefnogi ymarferwyr addysg ar eu taith dysgu, er enghraifft, mae Cwlwm wedi darparu adnoddau ac yn gweithredu cynllun Addewid Cymraeg, lle mae wedi gweithio gyda dros 170 o leoliadau gofal plant i asesu siẁd maen nhw'n defnyddio'r Gymraeg, ac i ddatblygu cynllun gweithredu i wella eu darpariaeth. Efallai y gall y Gweinidog ddweud wrthym ni siẁd mae'r Llywodraeth yn cefnogi'r sefydliadau yma i wneud y gwaith allgymorth hwn gydag ymarferwyr yn y dyfodol, a siẁd gall hyn gael ei ehangu hefyd yn y dyfodol. Mae'r datganiad heddiw yn cyfeirio at adroddiad ail gam y comisiwn ar gymunedau Cymraeg eu hiaith, ac fel mae Gweinidog y Cabinet yn gwybod, dwi wedi bod yn cyflwyno cwestiynau ar y mater hwn i geisio deall siẁd mae Llywodraeth Cymru yn bwrw ymlaen ag argymhellion y comisiwn. Mae'r adroddiad yn ei gwneud yn glir bod y gyllideb bresennol ar gyfer adfywio defnydd o'r Gymraeg ar lefel gymunedol yn seiliedig ar gynsail hanesyddol, ac nad yw'n cyrraedd y nod polisi hirdymor o greu Cymru ddwyieithog. Felly, a fydd Llywodraeth Cymru yn gwneud buddsoddiad sylweddol yn y maes hwn yn ei chyllideb yn yr hydref i ddiwallu'r angen hwn, ac, os felly, siẁd fydd hyn yn edrych? Mae pennod 4 o'r adroddiad hwnnw'n trafod y syniad o gymdeithasu yn y Gymraeg, y tu allan i leoliadau ysgol, mewn cyd-destunau diwylliannol, a rŷn ni wedi gweld tystiolaeth o arfer da fel gŵyl Tafwyl yn ddiweddar yng Nghaerdydd. Mae'r digwyddiadau yma a nifer o ddigwyddiadau allgymorth cymunedol yn cael eu gwneud gan sefydliadau fel y mentrau iaith ac eraill, wrth gwrs, sy'n creu cymaint yn ein cymunedau gyda chyn lleied o adnoddau. Felly, dwi'n gobeithio bod Llywodraeth Cymru yn ystyried siẁd y gall gefnogi sefydliadau cymunedol yn well yn y dyfodol. Mae'r datganiad heddiw yn cyfeirio at seilwaith, a dwi'n falch i glywed bod y Gweinidog yn gweithio gyda chwmnïoedd technoleg mawr i gryfhau cefnogaeth i'r iaith i ddefnyddwyr. Rŷn ni'n byw mewn byd digidol ac mae'n bwysig bod Cymru ar y blaen i unrhyw ddatblygiad technolegol. Clywais i yr atebion yn gynharach, felly a all y Gweinidog roi mwy o ddiweddariad i ni ar y gwaith mae hi'n ei wneud ynglŷn ag AI, a siẁd mae'n sicrhau bod y dechnoleg yn mynd i fod yn briodol i'r iaith Gymraeg? Wrth gwrs, mae'r datganiad heddiw yn cyfeirio at waith Comisiynydd y Gymraeg sydd wedi nodi ei blaenoriaethau, ac un ohonynt yw creu gweithleoedd sy'n cefnogi'r Gymraeg. Dwi'n credu y dylai fod strategaeth glir ar gyfer y Gymraeg yn y gweithle, er mwyn i ni allu asesu cynnydd yn y maes hwn a hybu gwelliannau. Roedd maniffesto fy mhlaid i wedi ymrwymo i ddatblygu rhwydwaith o hyrwyddwyr busnes y Gymraeg, felly efallai fydd y Gweinidog yn ystyried y syniad o strategaeth benodol ar gyfer y Gymraeg yn y gweithle, ac efallai hyd yn oed mabwysiadu ein syniad o hyrwyddwyr busnes. Yn olaf, Ddirprwy Lywydd, dwi'n falch iawn bydd yr Eisteddfod Genedlaethol yn cael ei chynnal yn fy etholaeth i, ac felly hoffwn fanteisio ar y cyfle i annog yr holl Aelodau i ddod draw i ymweld yn yr haf. Mae'r datganiad heddiw yn cyfeirio at yr iaith yn y strategaeth ddiwylliannol, ac felly efallai y gall y Gweinidog ddweud wrthym ni ynglŷn â'r strategaeth a'r rôl y gall digwyddiadau fel yr Eisteddfod eu chwarae i gynyddu'r defnydd o'r Gymraeg yn ein cymunedau ni. Ddirprwy Lywydd, fel sydd wedi cael ei ddweud eisoes, mae'r iaith Gymraeg yn perthyn i bob un ohonom ni. Hoffwn ei gweld yn ffynnu ac yn tyfu, a dwi'n edrych ymlaen at gydweithio'n adeiladol gyda'r Gweinidog Cabinet ar yr agenda hwn. Diolch.  May I thank the Minister for her statement this afternoon? I share the Welsh Government's ambition and target of reaching 1 million Welsh speakers by 2050. My own party's manifesto had a commitment to maintain that target, and we will continue to support efforts to increase the number of Welsh speakers and to increase the amount of Welsh spoken in our communities. Today's statement does highlight three key priorities for the Government: learning, communities and infrastructure. Now, enhancing opportunities to access Welsh-medium education must be a priority for this Government, because only 21 per cent of children are currently taught in Welsh-medium schools, according to the latest school census. I think that work could be done in terms of learner travel that could help to remove barriers to learning the Welsh language. So, perhaps the Cabinet Minister could tell us whether she will review the Learner Travel (Wales) Measure 2008 in order to see if there is more that can be done to enable children to go to Welsh-medium schools. The statement confirms that the Welsh Government is working with the early years sector to enhance provision across Wales, and I would be grateful if she could tell us more about that. Good work has been done to support education practitioners on their journey, for example, Cwlwm has provided resources and is implementing the Welsh Promise scheme, where it's worked with over 170 childcare settings in order to assess how they use the Welsh language, and in order to develop an action plan to improve their provision. Perhaps the Minister could tell us how the Government is supporting these organisations to do this outreach work with practitioners in future, and how this can be enhanced in the future. The statement today also refers to the second phase report from the Commission for Welsh-speaking Communities, and as the Cabinet Minister knows, I have been tabling questions on this issue in order to try and understand how the Welsh Government is proceeding on the recommendations made by the commission. The report makes it clear that the current budget for regenerating the use of the Welsh language on a community level is based on historic precedent, and that it does not reach the long-term policy goal of creating a bilingual Wales. So, will the Welsh Government make a significant investment in this area in its autumn budget in order to meet this need, and, if so, what will this look like? Chapter 4 of that report talks about the idea of socialising through the medium of Welsh, outside of school settings, in cultural settings, and we have seen evidence of good practice such as Tafwyl recently in Cardiff. These events and many other community outreach events are held by organisations like the mentrau iaith and others, of course, that do so much in our communities with little resource. So, I very much hope that the Welsh Government is considering how it can support community organisations more effectively in the future. Today's statement refers to infrastructure, and I'm pleased to hear that the Minister is working with the big tech companies in order to enhance support for Welsh language users. We live in a digital age and it's important that Wales is in the vanguard in terms of any technological development. I heard the earlier responses, so could the Minister perhaps provide more detail on the work that she is doing on AI, and how she is ensuring that technology will be appropriate for the Welsh language? Of course, today's statement refers to the work of the Welsh Language Commissioner who has outlined her priorities, and one of those is to create workplaces that support the Welsh language. I think there should be a clear strategy for the Welsh language in the workplace, in order for us to assess progress in this area and promote improvements. My party's manifesto committed to developing a network of Welsh language business champions, so perhaps the Minister would consider a specific strategy for the Welsh language in the workplace, and perhaps even adopt our ideas of business champions. And finally, Dirprwy Lywydd, I'm pleased that the National Eisteddfod will be held in my constituency, so I'd like to take this opportunity to encourage all Members to visit in the summer. Today's statement makes reference to the Welsh language in the culture strategy, and so perhaps the Minister could tell us about the strategy and the role that events such as the Eisteddfod can play in increasing the use of the Welsh language within our communities. Dirprwy Lywydd, as has already been said, the Welsh language belongs to each and every one of us. I'd like to see it prosper and grow, and I look forward to working constructively with the Cabinet Minister on that agenda. Thanks. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766528 214 Cy 2026-07-07T16:10:00 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=9603&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=9603&l=en 260707-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Blaenoriaethau'r Gymraeg 4. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: Welsh Language Priorities C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766544 215 Cy 2026-07-07T16:13:20 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=9803&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=9803&l=en 260707-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Blaenoriaethau'r Gymraeg 4. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: Welsh Language Priorities C 12145 12145 Anna Brychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12145 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12145 Brychan, Anna Diolch yn fawr iawn. Os caf i gymryd y cwestiynau tuag yn ôl, achos dwi ddim yn moyn colli'r cyfle i annog pawb i fynd i Eisteddfod y Garreg Las. Es i—roedd y Gweinidog Cabinet dros Gyllid yno hefyd—i Aberteifi yn ddiweddar, i un o'r dathliadau 850 o flynyddoedd ers yr Eisteddfod gyntaf, ac mae'n rhaid i fi gyfaddef, roedd e y peth mwyaf godidog a bonkers dwi wedi ei weld ers amser maith, a gwnaethom ni fwynhau yn arw. Roedd creadigrwydd ar ddangos ym mhob maes y gallwch chi ddychmygu—roedd yna ganu, roedd yna adrodd, roedd yna farddoni, roedd yna bypedau, roedd yna elfennau theatrig iawn iddo fe. A dwi wedi bod yn dymuno ers amser i wneud cais, os oes modd o gwbl, i ddatgan bod Eddie Ladd yn drysor cenedlaethol nawr; efallai mai dyma'r cyfle i ddweud hynny hefyd, achos roedd hi hefyd yn wych. Hefyd, rwy'n credu efallai bod hwn yn darlunio rhywbeth mwy difrifol, yn darlunio pa mor bwysig yw'r Gymraeg i ni achos, wrth gwrs, mae hi'n berfformwraig ryngwladol lwyddiannus iawn, ond yn dweud mai'r gynulleidfa o wal castell Aberteifi yw'r un bwysicaf iddi hyd at heddiw. Roeddwn i'n ymddiddori yn beth ddywedoch chi ynglŷn â'r Gymraeg yn y gweithle a'r syniad am hyrwyddwyr busnes. Mae gennym ni gynllun yn barod ar arweinyddiaeth ddwyieithog, ac mae'n bosibl bod yna rhyw sgwrs y gallwn ni ei chael i gyfuno'r ddau syniad hynny. Byddwn i'n hapus iawn i wneud hynny. Rwyf wedi bod yn y swydd ers cwpl o fisoedd yn unig, felly dechrau ar y gwaith ydw i ar hyn o bryd, yn enwedig ar yr elfennau technoleg a deallusrwydd artiffisial. Ond rwy’n ymgymryd yn frwd â’r sgyrsiau hynny. Pan fydd gyda fi fwy i’w rannu, byddwn i’n barod iawn i wneud hynny.  O ran cymdeithasu yn y Gymraeg, mae’n mynd â fi nôl at y pwynt roeddwn i’n ei wneud bod yn rhaid inni greu amgylchedd lle nad yw pobl yn gorfod chwilio am gyfleoedd i ddefnyddio'r Gymraeg. Fel y sonioch chi, mae’r cyfleoedd sy'n cael eu cynnig drwy’r mentrau iaith yn allweddol i sicrhau bod y cyfleoedd yna ar gael. O ran ail gam y comisiwn, rŷn ni wrthi yn mynd trwy'r argymhellion hynny i gyd. Rwyf wedi ymrwymo i ymateb yn llawn erbyn diwedd y flwyddyn fan bellaf. Bydd ymateb i hwnnw hefyd yn golygu edrych ar oblygiadau ei roi ar waith o ran adnoddau o bob math. O ran datblygu'r gweithlu, roeddwn i’n falch eich bod chi wedi cyfeirio at Cwlwm, sy'n gwneud cyfraniad pwysig. Rwy’n credu hefyd ei bod yn ein hatgoffa ni i gyd bod yr athrofa yn mynd i fod ar waith o 2027, gyda rôl penodol o ran dysgu Cymraeg. Fe welais i nhw yn Tafwyl, fel mae’n digwydd, yn cyffroi yn fawr ynglŷn â'r niferoedd sydd erbyn hyn yn dod atyn nhw. Felly, diolch yn fawr am y cwestiynau hynny. Mae'n amlwg bod yna sgyrsiau pellach a chefnogaeth bellach y gallwn ni weithio arno. Thank you very much. If I could take the questions back to front, because I don't want to miss the opportunity to encourage everybody to attend the National Eisteddfod, Eisteddfod y Garreg Las. I went to Cardigan recently—the Cabinet Minister for Finance was there too—to one of the 850-year celebrations since the first Eisteddfod, and I must admit that it was the most splendid and bonkers thing that I'd seen for a very long time, and we really enjoyed the experience. Creativity was exhibited in every area that you could imagine—there was singing, there was recitation, there was poetry, there was puppetry, and there were very theatrical elements to it. And I have been wanting for a very long time to make a request, if possible, to state that Eddie Ladd is a national treasure now; perhaps this is the opportunity to do so, because she was also excellent. Also, I think perhaps this illustrates something more serious, it illustrates how important the Welsh language is to us because, of course, she is a very successful international performer, but she says that the audience from the wall of Cardigan castle is the most important one for her to date. I was interested in what you said regarding the Welsh language in the workplace and this idea of business champions. We do have a scheme already on bilingual leadership, and it's possible that there's some conversation we could have to combine both ideas. I'd be very happy to have that conversation. I have been in post for only a couple of months, so I'm only just starting the work at the moment, particularly on the technology elements and artificial intelligence. But I am very enthusiastic about those conversations. When I have more to share, I'd be very happy to do so. In terms of socialising through the medium of Welsh, that takes me back to the point that I was making that we need to create the environment where people don't have to look for opportunities to use the Welsh language. As you mentioned, the opportunities provided through the mentrau iaith are key to ensure that those opportunities are available. On the second phase of the commission, we are going through those recommendations now. I have committed to respond fully by the end of the year at the latest. The response to that will also mean looking at the implications of implementing that in terms of resources of all kinds. On developing the workforce, I was pleased that you referred to Cwlwm, which is making an important contribution. I think it also reminds us all that the athrofa is going to be up and running from 2027, with a specific role in terms of learning Welsh. I saw them in Tafwyl, as it happens, and they are very excited about the numbers that are now coming through. So, thank you very much for those questions. It’s clear that there are further conversations and further support that we can work on. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766535 216 Cy 2026-07-07T16:15:00 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=9903&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=9903&l=en 260707-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Blaenoriaethau'r Gymraeg 4. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: Welsh Language Priorities C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766554 217 En 2026-07-07T16:19:57 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=10200&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=10200&l=cy 260707-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Blaenoriaethau'r Gymraeg 4. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: Welsh Language Priorities C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766547 218 Cy 2026-07-07T16:16:53 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=10016&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=10016&l=en 260707-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Blaenoriaethau'r Gymraeg 4. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: Welsh Language Priorities C 5084 5084 Mair Rowlands AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5084 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5084 Rowlands, Mair Diolch am y datganiad calonogol heddiw. Mae'n dda clywed y gwaith sydd ar y gweill. Diolch, Weinidog Cabinet. Dwi’n falch o ymrwymiad y blaid i ymestyn safonau'r iaith Gymraeg i gyrff Llywodraeth y Deyrnas Unedig ac i wasanaethau sy'n gweithredu yng Nghymru, gan gynnwys cwmnïau preifat yn y maes cyfathrebu, cyfleustodau, banciau, meysydd parcio ac archfarchnadoedd. Mae'n gwbl greiddiol ein bod ni, ac etholwyr, yn gallu cael a defnyddio'r gwasanaethau hynny yn y Gymraeg a'r Saesneg. All y Gweinidog Cabinet roi diweddariad ar y camau gweithredu i dynnu ystod o gyrff i mewn i'r safonau?  Thank you for today's heartening statement. It's great to hear about the work that's ongoing. Thank you, Cabinet Minister. I'm pleased to see Plaid Cymru's commitment to extending the Welsh language standards regime to include UK Government bodies and services that operate in Wales, including private companies operating in the fields of communications, utilities, banking, car parking and supermarkets. It's essential that we and constituents can have and use these services through the medium of English and Welsh. Could the Cabinet Minister provide an update on actions taken to bring a range of bodies into the standards regime? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766551 219 Cy 2026-07-07T16:17:40 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=10063&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=10063&l=en 260707-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Blaenoriaethau'r Gymraeg 4. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: Welsh Language Priorities C 12145 12145 Anna Brychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12145 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12145 Brychan, Anna Diolch yn fawr. Yn amlwg, mae cryfhau hawliau siaradwyr Cymraeg a sicrhau bod mwy o gyfleoedd i bobl ddefnyddio'r Gymraeg yn bwysig i ni i gyd, ac mae'r safonau yn rhan o hynny. Rŷn ni'n gweithio ar estyn y safonau i ragor o gyrff a sectorau, ac yn edrych ar hyn o bryd ar y rhaglen waith parthed hynny. Rŷn ni wedi dechrau ystyried pa gamau bydd angen eu cymryd i estyn y safonau i'r sectorau sydd wedi'u cynnwys yn ein cynllun 100 diwrnod, ac wedyn bydd hwnna yn rhan cychwynnol o'r gwaith. Mae'r rhai o'r sectorau hynny eisoes wedi'u crybwyll  ym Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011, ond bydd angen edrych ar ychwanegu sectorau eraill cyn gallu gwneud safonau ar eu cyfer nhw. Mae'n debyg bod angen cydsyniad Ysgrifennydd Gwladol cyn gwneud safonau i Weinidogion y Goron, felly bydd angen gweithio ar hwnnw yn fuan hefyd. Rwyf hefyd yn frwd, yn dilyn fy sgwrs gyda Chomisiynydd y Gymraeg, ein bod ni'n edrych ar y gwasanaethau mae unigolion yn cael mynediad atyn nhw. Mae ystod ohonyn nhw, ac ar hyn o bryd dyw’r safonau ddim wastad yn gyson, felly dyw pobl ddim wastad yn gwybod beth yw eu hawliau yn y meysydd gwahanol. Rwy'n credu bod hwnna'n rhywbeth mae eisiau delio ag ef ar fyrder. Thank you very much. Clearly, strengthening the rights of Welsh speakers and ensuring that there are more opportunities for people to use the Welsh language is important to us all, and these standards are part of that. We are working at extending the standards to other sectors and bodies, and we are currently looking at the work programme in relation to that. We've started to consider what steps will need to be taken in order to extend standards to those sectors that are included in our 100-day plan, and then that will be an initial part of the work. Some of those sectors are already mentioned in the Welsh Language (Wales) Measure 2011, but we will need to look at adding other sectors before we can draw up standards for them. It seems that we need Secretary of State consent before making standards for Ministers of the Crown, so we will need to work on that, too. I'm also enthusiastic, following my conversation with the Welsh Language Commissioner, that we should look at the services that individuals access. There is a range of them, and at the moment these standards aren't always consistent, so people don't always know what their rights are in different areas. I do think that that is something that we need to address as a matter of urgency. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766553 220 En 2026-07-07T16:19:08 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=10151&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=10151&l=cy 260707-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Blaenoriaethau'r Gymraeg 4. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: Welsh Language Priorities C 5107 5107 Vikki Howells AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5107 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5107 Howells, Vikki Diolch, Cabinet Secretary, for your statement here today. I agree with the spirit of it. However, I am disappointed to see only a fleeting reference to post-16 education. Given that you have scrapped the all-encompassing review of participation and sustainability of the whole tertiary sector, which I had begun during my time as Minister for Further and Higher Education, in favour of a narrow focus on universities alone, what assurances can you give that the evidence collected from my call for evidence, including a substantive body of evidence from the Coleg Cymraeg Cenedlaethol, will be used in order to effectively plan for increased delivery through the medium of Welsh in school sixth forms, further education colleges, universities and adult learning settings? Diolch, Ysgrifennydd Cabinet, am eich datganiad yma heddiw. Rwy'n cytuno ag ysbryd y datganiad. Fodd bynnag, rwy'n siomedig o weld dim ond cyfeiriad cyflym at addysg ôl-16. O ystyried eich bod wedi dileu'r adolygiad hollgynhwysfawr o gyfranogiad a chynaliadwyedd y sector trydyddol cyfan, yr oeddwn i wedi'i ddechrau yn ystod fy nghyfnod fel Gweinidog Addysg Bellach ac Uwch, gan ffafrio pwyslais cul ar brifysgolion yn unig, pa sicrwydd y gallwch chi ei roi bod y dystiolaeth a gasglwyd o fy ngalwad am dystiolaeth, gan gynnwys corff sylweddol o dystiolaeth gan y Coleg Cymraeg Cenedlaethol, yn cael ei defnyddio er mwyn cynllunio'n effeithiol ar gyfer mwy o ddarpariaeth drwy gyfrwng y Gymraeg mewn ysgolion chweched dosbarth, colegau addysg bellach, prifysgolion a lleoliadau dysgu oedolion? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766532 221 En 2026-07-07T16:20:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=10203&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=10203&l=cy 260707-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Blaenoriaethau'r Gymraeg 4. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: Welsh Language Priorities C 12145 12145 Anna Brychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12145 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12145 Brychan, Anna Diolch yn fawr. I can assure her that access, because this is a particularly key demographic post 16, and their access to educational opportunity through the medium of Welsh, but also the opportunities to use their Welsh—. I'd be very interested in looking at the work that she has done previously around learner travel. I'm already having discussions and prioritising this area with my colleague the Deputy Minister for Transport. I know that the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education is focusing very clearly on this too. So while it may have been fleeting in my statement, it isn't fleeting in the programme of work that we have before us. Diolch yn fawr. Gallaf ei sicrhau y bydd mynediad, gan fod hwn yn ddemograffig arbennig o allweddol ôl-16, a'u mynediad at gyfle addysgol drwy gyfrwng y Gymraeg, ond hefyd y cyfleoedd i ddefnyddio eu Cymraeg—. Byddai gen i ddiddordeb mawr mewn edrych ar y gwaith y mae hi wedi'i wneud o'r blaen ynghylch teithio gan ddysgwyr. Rwyf eisoes yn cael trafodaethau ac yn blaenoriaethu'r maes hwn gyda fy nghyd-Aelod y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth. Rwy'n gwybod bod y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol yn canolbwyntio'n gryf iawn ar hyn hefyd. Felly, er ei fod efallai wedi bod yn gyfeiriad cyflym yn fy natganiad, nid yw'n gyfeiriad cyflym yn y rhaglen waith sydd gennym o'n blaenau. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766539 222 Cy 2026-07-07T16:20:51 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=10254&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=10254&l=en 260707-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Blaenoriaethau'r Gymraeg 4. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: Welsh Language Priorities C 12149 12149 Lis McLean AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12149 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12149 McLean, Lis Dwi'n rili croesawu'r datganiad yna gan Weinidog y Cabinet—mae'n ffantastig. Roeddwn i jest eisiau cywiro Huw Thomas yn fanna. Nid Caerdydd yn unig oedd wedi gweld cynnydd yn yr iaith Gymraeg, ond hefyd Bro Morgannwg, Rhondda Cynon Taf a Merthyr Tudful. Roedd yna sawl un ohonom ni wedi gweld y cynnydd yna. Roedd hi mor galonogol gweld cymaint ohonom ni ar draws y pleidiau i gyd mor o blaid beth sy'n digwydd gyda'r Gymraeg a'r ffaith bod strategaeth yn mynd i gael ei gweithredu ar draws y wlad; mae'n ffantastig. Roeddwn i jest eisiau dweud bod adroddiad y Comisiwn Cymunedau Cymraeg yn dweud bod y Gymraeg yn perthyn i ni i gyd. Os ydyn ni'n ei siarad hi neu beidio, mae'n bwysig inni i gyd gofleidio'r Gymraeg. Hefyd, mae'n argymell cryfhau cynllunio ieithyddol cymunedol a bod y Llywodraeth yn gweithio gyda phartneriaid lleol fel y mentrau iaith— I really welcome that statement from the Cabinet Minister—it's fantastic. I just want to correct Huw Thomas there. Cardiff isn't the only place that saw an increase in the Welsh language, but also the Vale of Glamorgan, Rhondda Cynon Taf and Merthyr Tydfil. There are a number of us who have seen that increase. It was so heartening to see so many of us across the parties in favour of what's happening with the Welsh language and the fact that a strategy is going to be implemented across our nation; it's fantastic.  I just wanted to say that the Commission for Welsh-speaking Communities report states that the Welsh language belongs to each one of us. Whether we speak it or not, it's important for all of us to embrace the Welsh language. Also, it recommends strengthening community language planning and that the Government works with local partners such as the mentrau iaith— 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766542 223 Cy 2026-07-07T16:21:54 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=10317&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=10317&l=en 260707-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Blaenoriaethau'r Gymraeg 4. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: Welsh Language Priorities C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Allwn ni gael cwestiwn, plis, Lis? Can you come to a question, please, Lis? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766543 224 Cy 2026-07-07T16:21:56 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=10319&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=10319&l=en 260707-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Blaenoriaethau'r Gymraeg 4. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: Welsh Language Priorities C 12149 12149 Lis McLean AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12149 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12149 McLean, Lis Weinidog y Cabinet, pa gynlluniau sydd gan Lywodraeth Cymru i hybu'r iaith mewn ardaloedd sydd â dwysedd ieithyddol is? Cabinet Minister, what plans does the Welsh Government have to promote the language in areas of lower linguistic density? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766545 225 Cy 2026-07-07T16:22:09 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=10332&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=10332&l=en 260707-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Blaenoriaethau'r Gymraeg 4. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: Welsh Language Priorities C 12145 12145 Anna Brychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12145 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12145 Brychan, Anna Diolch yn fawr iawn am y cwestiwn. Rôn i'n gwybod y byddai'r Aelod yn diddori yn hanes Merthyr a chyd-destun ieithyddol Merthyr, felly es i ati i wneud rhywfaint o ymchwil a darganfod bod Merthyr yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg yn ferw o ddiwylliant y Gymraeg. Felly, dwi'n ei llongyfarch hi a phobl Merthyr yn ehangach am y gwaith maen nhw wedi'i wneud i adfer y berw hwnnw dros y blynyddoedd diweddar. O ran y gwaith, mi fydd hi'n diddori'n arbennig, rwy'n siŵr, yn ein hymateb ni i'r ail gomisiwn ar ardaloedd o ddwysedd is a chanolig, a'r sgwrs dwi'n ei chael yfory gydag awduron y comisiynau hynny. Mae yna elfennau, fel rôn i'n sôn, lle rŷn ni'n moyn ffocysu yn benodol, a'r rheini yw addysg a blynyddoedd cynnar, technoleg, gweithleoedd, chwaraeon a diwylliant, ac arweinyddiaeth leol hefyd. Ond rwy'n credu y byddwn i hefyd eisiau gweithio'n ofalus gyda'r mentrau iaith lleol—cyfeiriodd rhywun arall at y rheini; mae modelau gwahanol gyda ni ar draws Cymru—ac wedyn mudiad sydd yn dod â'r arbenigedd yna at ei gilydd. Ac felly, wrth ymateb i'r comisiwn a rhoi cynlluniau yn eu lle, byddwn i'n frwd iawn i dynnu ar ei harbenigedd hi a'r mentrau iaith yn ehangach i hwyluso hynny. Thank you very much for that question. I knew that the Member would take a great interest in the history of Merthyr and the linguistic context there. I did some research and I found that Merthyr in the nineteenth century was alive with Welsh language culture. So, I congratulate her and the people of Merthyr more broadly for the work that they have done to restore that cultural vibrancy in recent years. In terms of the work, she will be particularly interested, I'm sure, in our response to the second commission on areas of lower and medium-density Welsh speakers, and the conversation I'll have tomorrow with the authors of those commissions' reports. There are elements, as I mentioned, where we want to focus specifically, and those include education and early years, technology, workplaces, sport and culture, and local leadership too. But I do think that we would also want to work closely with the mentrau iaith at a local level—someone else mentioned those; there are different models across Wales—and then an overarching organisation bringing together all of that expertise. So, in responding to the commission and putting plans in place, we would be very enthusiastic about drawing on her expertise and the mentrau iaith more broadly to facilitate that. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766550 226 Cy 2026-07-07T16:23:50 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=10433&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=10433&l=en 260707-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Blaenoriaethau'r Gymraeg 4. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: Welsh Language Priorities C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane Prynhawn da, Weinidog. Dwi eisiau chwifio'r fflag ar gyfer Powys, os gwelwch yn dda. Rydyn ni wedi gweld ym Mhowys bod cynnydd gwirioneddol a chroesawus yn y maes cyfrwng Cymraeg dros y blynyddoedd. Mae teuluoedd hefyd mewn ardaloedd gwledig ym Mhowys wedi teimlo bod mynediad at addysg cyfrwng Cymraeg yn cael ei gyfyngu gan ddaearyddiaeth yn hytrach na chan y galw. Mae hynny bellach yn dechrau newid, dwi'n falch i ddweud. Mae dwy ysgol pob oed yn symud tuag at fod yn ysgolion cyfrwng Cymraeg yn llwyr. Mae ysgol pob oed cyfrwng Cymraeg newydd yn cael ei chynllunio yng nghanol y sir, ac mae cynnig i ehangu darpariaeth mewn ysgol gynradd ger Aberhonddu ar fin cael ei gyflwyno i'r cabinet. Rydyn ni'n gwerthfawrogi cefnogaeth y Llywodraeth, wrth gwrs, ond mae angen mwy o arian ar y cyngor yna. Felly, beth allwch chi ei ddweud wrthym am yr arian a'r cymorth sydd ar gael i lefydd fel Powys, er mwyn sicrhau bod yr iaith Gymraeg yn cael ei chynnal yn fwy drwy ein hysgolion? Diolch yn fawr iawn. Good afternoon, Minister. I want to wave the flag for Powys, please. We've seen in Powys a real increase and a welcome increase in Welsh-medium education over the years. Families also in rural areas in Powys have felt that access to Welsh-medium education is being restricted by geography rather than by demand. That is starting to change, I'm pleased to say. Two all-age schools are moving towards being completely Welsh-medium. A new Welsh-medium all-age school is being planned in the middle of the county, and a proposal to expand provision in a primary school near Brecon is about to be put before the cabinet. We appreciate the support of the Government, of course, but more funding is required for that council. So, what can you tell us about the funding and the support available to places such as Powys to ensure that the Welsh language is maintained more through our schools? Thank you. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766548 227 Cy 2026-07-07T16:25:00 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=10503&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=10503&l=en 260707-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Blaenoriaethau'r Gymraeg 4. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: Welsh Language Priorities C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766552 228 Cy 2026-07-07T16:25:14 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=10517&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=10517&l=en 260707-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Blaenoriaethau'r Gymraeg 4. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: Welsh Language Priorities C 12145 12145 Anna Brychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12145 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12145 Brychan, Anna Diolch yn fawr iawn. Rydw i wastad yn croesawu'r cyfle i siarad am Bowys. Roeddwn yn arfer tynnu coes rhagflaenydd yr Aelod, gan ddweud mai cyfandir, nid etholaeth, oedd Powys. Dyna oedd rhywun yn ei deimlo wrth yrru o’r gwaelod i’r top. Rwy’n falch iawn i glywed am y cynnydd sydd yna ym Mhowys o ran ysgolion, yn enwedig yr ysgolion pob oed. Rwy’n credu bod y rheini’n ddatblygiad diddorol yn y cyd-destun hwn. Beth gallaf ei ddweud wrthi ar hyn o bryd yw y byddwn ni, wrth edrych ar y comisiynau yma a’r argymhellion, yn edrych yn fanwl ar eu heffaith nhw ar gymunedau a datblygu’r Gymraeg ym mhob rhan o Gymru. Dyna’r pwynt a’r bwriad. Wedyn, byddwn yn edrych ar beth yw goblygiadau hynny o ran adnoddau, i gael y maen i’r wal ym Mhowys ac ym mhob man. Thank you very much. I always welcome the opportunity to talk about Powys. I used the pull the leg of the Member's predecessor by saying that Powys was a continent and not a constituency. It certainly felt that way when driving from the bottom to the top of the county. I'm very pleased to hear about the progress that's being made in Powys in relation to schools, particularly the through schools. I do think that this is an interesting development in this context. What I can tell her at the moment is that, in looking at the recommendations of the commission, we will be looking in detail at their impact on communities and developing the Welsh language in all parts of Wales. That's the point and that's the intention. Then, we will look at the implications of that in relation to resources, so that we can deliver in Powys and elsewhere. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766555 229 Cy 2026-07-07T16:26:13 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=10576&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=10576&l=en 260707-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Blaenoriaethau'r Gymraeg 4. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: Welsh Language Priorities C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Ac yn olaf, Kiera Marshall. And finally, Kiera Marshall. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766556 230 Cy 2026-07-07T16:26:16 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=10579&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=10579&l=en 260707-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Blaenoriaethau'r Gymraeg 4. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: Welsh Language Priorities C 12166 12166 Kiera Marshall AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12166 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12166 Marshall, Kiera Diolch. Dwi'n dysgu Cymraeg ers yr ysgol gynradd, ond gadawais yr ysgol yn methu â siarad Cymraeg bron o gwbl. Rwy'n drist i ddweud mai fi yw'r mwyafrif. Thank you. I am learning Welsh since primary school, but I left school not being able to speak Welsh at all. I'm sad to say that I'm in the majority. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766557 231 En 2026-07-07T16:26:28 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=10591&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=10591&l=cy 260707-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Blaenoriaethau'r Gymraeg 4. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: Welsh Language Priorities C 12166 12166 Kiera Marshall AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12166 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12166 Marshall, Kiera Research from Cymdeithas yr Iaith suggests around 80 per cent of children leave school in Wales not confident in speaking Welsh.  Mae ymchwil gan Gymdeithas yr Iaith yn awgrymu bod tua 80 y cant o blant yn gadael yr ysgol yng Nghymru heb yr hyder i siarad Cymraeg.  16083 7 2026-07-07T13:30:02 766558 232 Cy 2026-07-07T16:26:33 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=10596&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=10596&l=en 260707-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Blaenoriaethau'r Gymraeg 4. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: Welsh Language Priorities C 12166 12166 Kiera Marshall AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12166 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12166 Marshall, Kiera Methodd y system addysg fi ac, o hyd, mae system addysg Cymru yn methu ein plant. The education system failed me, and the education system in Wales is still failing our children. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766560 233 En 2026-07-07T16:26:39 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=10602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=10602&l=cy 260707-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Blaenoriaethau'r Gymraeg 4. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: Welsh Language Priorities C 12166 12166 Kiera Marshall AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12166 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12166 Marshall, Kiera Firstly, could the Minister please outline how she intends to improve Welsh language education for second-language learners in English-medium schools? Yn gyntaf, a wnaiff y Gweinidog amlinellu sut mae'n bwriadu gwella addysg Gymraeg i ddysgwyr ail iaith mewn ysgolion cyfrwng Saesneg? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766562 234 Cy 2026-07-07T16:26:45 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=10608&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=10608&l=en 260707-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Blaenoriaethau'r Gymraeg 4. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: Welsh Language Priorities C 12166 12166 Kiera Marshall AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12166 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12166 Marshall, Kiera Pam ddim dysgu Cymraeg yn iawn ym mhob ysgol? Pam mae fy nghariad yn rhugl? Pam ei fod ef yn ddwyieithog a dydw i ddim? Rŷn ni yr un oed. Aethom ni i'r ysgol yn yr un wlad. Pam na chawsom ni ddim yr un iaith—iaith y wlad rydw i'n byw ynddi? Felly, rydw i wedi treulio cannoedd o oriau a channoedd o bunnoedd a llawer o ymdrech i ddysgu fy iaith. Rydw i'n lwcus i gael yr amser, yr arian a'r swydd i ddysgu. Mae gormod o bobl nad ydynt yn cael y cyfle. Why not teach Welsh properly in every school? Why is my partner fluent and I'm not? We're the same age. We went to school in the same country. Why didn't we get the same language opportunities? It's the language of the nation I live in. So, I've spent hundreds of hours and hundreds of pounds and a great deal of effort to learn my own language. I'm fortunate to have the time, the money and a job that lets me learn. Too many people don't have that opportunity.  16083 7 2026-07-07T13:30:02 766564 235 En 2026-07-07T16:27:17 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=10640&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=10640&l=cy 260707-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Blaenoriaethau'r Gymraeg 4. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: Welsh Language Priorities C 12166 12166 Kiera Marshall AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12166 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12166 Marshall, Kiera Secondly, could the Minister please outline what support she wants to see for adult learners like myself, who weren't given the gift of Cymraeg in our schools and never got that choice to use the language in the first place? Yn ail, a wnaiff y Gweinidog amlinellu pa gefnogaeth y mae hi eisiau ei weld i oedolion sy'n ddysgwyr fel fi, na chawson nhw rodd y Gymraeg yn ein hysgolion ac nad oedden nhw erioed wedi cael y dewis hwnnw i ddefnyddio'r iaith yn y lle cyntaf? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766565 236 Cy 2026-07-07T16:27:30 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=10653&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=10653&l=en 260707-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Blaenoriaethau'r Gymraeg 4. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: Welsh Language Priorities C 12145 12145 Anna Brychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12145 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12145 Brychan, Anna Diolch yn fawr. Rwy'n gallu clywed y rhwystredigaeth a'r rhuglder yn y cwestiwn hwnnw. O safbwynt dysgu'r Gymraeg o fewn ein hysgolion ni, rŷn ni'n mynd ati i edrych yn ofalus ar gynyddu'r nifer o ddisgyblion sydd yn cael mynediad at addysg cyfrwng Cymraeg, a'r targed hwnnw o 50 y cant ym mlwyddyn un erbyn 2050. Ond rydym hefyd yn atgyfnerthu'r Gymraeg yn ein hysgolion drwyddi draw, a fydd yn mynd i'r afael, rwy'n credu, â pheth o'r rhwystredigaeth yr oedd yr Aelod yn sôn amdani yn ei chwestiynau hi. Hefyd, mae’n bwysig ffocysu ar y gefnogaeth sydd ar gael i ddysgwyr sy'n oedolion. Rŷn ni'n gweithio gyda'r ganolfan, a fydd yn dyfod yn athrofa y flwyddyn nesaf, i sicrhau bod cymaint o bobl â phosib yn gallu cael mynediad at wersi Cymraeg di-dâl, sef y pwynt arall yr oedd yr Aelod yn ei wneud. Mae'r rhaglen waith yn cynnig hyfforddiant amrywiol a hyblyg iawn hefyd. Mae'n bwysig cofio bod nifer ohonom ni yn gwybod am bobl sydd yn manteisio ar gyfleoedd mewn gweithleoedd ar draws Cymru hefyd i ddysgu Cymraeg. Mae mwy o waith i'w wneud, ond rwy'n credu—neu'n gobeithio, beth bynnag—ein bod ni'n darlunio pwysigrwydd gwneud y gwaith hwn, a'n hawydd ni i symud yn gyflym i'w gyflawni. Thank you very much. I can hear the frustration and the fluency in the question there. In terms of learning Welsh in our schools, we are looking closely and carefully at increasing the number of pupils who have access to Welsh-medium education, and that target of 50 per cent in year one by 2050. But also, we are strengthening the Welsh language throughout our schools, which will address some of the frustration that the Member mentioned there. Also, it is important to focus on the support available to adult learners. We are working with the centre, which will become the athrofa next year, to ensure that as many people as possible have access to Welsh lessons that are free, which is the point that the Member was making there. The programme of work offers very flexible and varied training. It's important to remember that a number of us know of people who take advantage of opportunities in workplaces across Wales to learn Welsh. There's more work to be done, but I think—or I hope, anyway—that we are illustrating the importance of doing this work and our aspiration and desire to move swiftly on this.  16083 7 2026-07-07T13:30:02 766574 237 Cy 2026-07-07T16:29:09 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=10752&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=10752&l=en 260707-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Blaenoriaethau'r Gymraeg 4. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: Welsh Language Priorities C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch yn fawr iawn, Weinidog; neu efallai y dylwn i ddweud 'jolch'. Diolch yn fawr iawn, Minister; or perhaps I should say 'jolch'. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766577 238 Cy 2026-07-07T16:29:15 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=10758&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=10758&l=en 260707-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Ein Gweledigaeth ar gyfer Datganoli Rheilffyrdd 5. Statement by the Deputy Minister for Transport: Our Vision for the Devolution of Rail C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: ein gweledigaeth ar gyfer datganoli rheilffyrdd. Galwaf ar y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth, Mark Hooper.  A statement by the Deputy Minister for Transport: our vision for the devolution of rail. I call on the Deputy Minister for Transport, Mark Hooper. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766579 239 Cy 2026-07-07T16:29:27 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=10770&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=10770&l=en 260707-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Ein Gweledigaeth ar gyfer Datganoli Rheilffyrdd 5. Statement by the Deputy Minister for Transport: Our Vision for the Devolution of Rail C 4822 4822 Mark Hooper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4822 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Deputy Minister for Transport Y Dirprwy Weinidog Trafnidiaeth Hooper, Mark Yn ysbryd y sgwrs sydd newydd fod, rwy’n dysgu Cymraeg. Ddirprwy Lywydd, mae'n bleser gen i ddiweddaru'r Aelodau am y cynnydd yr ydym yn ei wneud ar ein hymrwymiadau ar gyfer y 100 diwrnod cyntaf ar y llwybr at ddatganoli gwasanaethau a seilwaith rheilffyrdd yn llawn. Heddiw, hoffwn esbonio ein gweledigaeth ar gyfer datganoli rheilffyrdd yng Nghymru, ac, yn bwysig, sut y byddwn yn bwrw ymlaen gyda llwybr clir a chredadwy i'w gyflawni. In the spirit of the conversation that we've just had, I am a Welsh learner. I'm pleased to provide Members with an update on the progress that we are making regarding our first 100 days commitments on the pathway to the full devolution of rail services and infrastructure. Today, I want to explain our vision for the devolution of rail in Wales, and, importantly, how we will take forward a clear and credible pathway to achieve it. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766546 240 Cy 2026-07-07T16:30:00 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=10803&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=10803&l=en 260707-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Ein Gweledigaeth ar gyfer Datganoli Rheilffyrdd 5. Statement by the Deputy Minister for Transport: Our Vision for the Devolution of Rail C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766549 241 En 2026-07-07T16:30:21 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=10824&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=10824&l=cy 260707-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Ein Gweledigaeth ar gyfer Datganoli Rheilffyrdd 5. Statement by the Deputy Minister for Transport: Our Vision for the Devolution of Rail C 4822 4822 Mark Hooper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4822 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Railways are more than steel tracks and timetables, they are the arteries of our nation, connecting people to jobs, to education, to family and opportunity. When our railways work well, Wales works well. When they fall short, communities and the nation’s prosperity are held back. The current system for our railways is fragmented. Infrastructure is largely controlled at a UK level. Unlike the Scottish Government, the Welsh Government has no control over rail infrastructure investment. Accountability is shared in respect of the services delivered jointly by the Welsh and UK Governments, but not the levers to drive change. That means that decisions affecting passengers in Wales are too often made elsewhere, without the full alignment of Welsh priorities. For decades, the UK Government has failed to invest in the Welsh rail network and has instead allowed it to decline. The network in Wales makes up around 10 per cent of the total British network by track length, yet, over the past 15 years, Wales has received only 1.5 per cent of the total investment in enhancements. And starkly, only 9 per cent of the network is electrified, largely as a result of the core Valleys lines, compared to 45 per cent in England and 33 per cent in Scotland. And parties across the Siambr have acknowledged the unfairness of HS2 funding. We have lost out on consequential funding of £850 million up to the end of this spending review period, and that figure is growing exponentially now that the UK Government assesses that HS2 will now cost more than £100 billion. In comparison, the Scottish Government has received around £1.3 billion additional funding as a result of comparability with HS2, up to the end of the current spending review period. The Northern Ireland Executive has received around £0.5 billion. Our ambition is to change that. We have a vision of a devolved rail network, where rail services are designed around the needs of our people, our communities and our economy. Transport for Wales has already demonstrated what would be possible if Wales was responsible for both track and train. Through the transformation of the core Valleys lines, they have demonstrated that Wales can successfully own, manage and deliver major rail infrastructure transformation, which will change the lives of people in the south of the country, through better connecting communities and making them a more attractive place for businesses to start and grow. Our vision is to see that replicated throughout Wales, developing Cardiff Crossrail to make it easier for people to travel sustainably through our capital; building new stations in the south west, through the Swansea bay and west Wales metro; increasing rail capacity in the north of Wales through network north Wales; and increasing capacity through the middle of the country on the Marches line. This would be transformational to connectivity in Wales, but it will only be possible to deliver in full with the right powers and funding. Today, I want to set out the steps that we will take to move towards this vision, pursuing further devolution in a phased pragmatic way. Our first action will be to work constructively with the Department for Transport to deliver improvements under the current system. The UK Government recognised its historical lack of investment in Welsh railways in February and committed to funding Transport for Wales's £14 billion rail vision. Through the UK and Welsh Government Wales rail board, we will work constructively with them to agree priorities and a timeline for this funding and develop a credible pipeline of schemes, but we will also hold them to account to deliver on their promise for Wales. The Wales rail board also provides an opportunity for us to press that the schemes announced in the 2025 spending review are delivered at pace in this spending review period that runs up to 2029-30. In particular, I'll be focusing on how we can accelerate delivery of the Burns stations to offer greater connectivity and alternatives to M4 travel, and I expect Network Rail to work closely with Transport for Wales so that we can deliver these stations as quickly as possible. Secondly, the UK Government’s Railways Bill represents a significant moment of change, and we need to ensure the Bill works for Wales in a way consistent with our pathway to devolution. For the UK, it proposes a new public body, Great British Railways, to bring together track and train across Great Britain. It also introduces new mechanisms for collaboration between Governments, including a memorandum of understanding between the UK and Welsh Governments. But we must also be clear: the Bill does not fundamentally change where power sits; it does not provide Wales with control over rail infrastructure, its funding or investment decisions. As currently drafted, I have serious concerns about how a number of the clauses in the Bill affect the role of Welsh Ministers and this Senedd. I have already set these out to the UK rail Minister, seeking further engagement on how our aspirations for rail can be safeguarded and furthered. He has committed to urgent discussions so that we can ensure the current reforms secure better outcomes for Wales. To address these concerns, I will seek to ensure the Bill firstly enables a statutory underpinning for the role of Welsh Ministers and the MOU, enables parity for Transport for Wales and a deepening of the partnership with Great British Railways, and enables protection and enhancement of the devolved competence of the Senedd in respect of railways. These actions can improve how decisions are made, ensuring Wales has a stronger voice and clearer influence, making a difference to passengers. Thirdly, our manifesto commits us to negotiating fairer rail funding for Wales, and this remains central to our approach. Later this afternoon, we will hear from the Prif Weinidog, setting out our priorities for fair funding, something that is felt egregiously when it comes to rail. I have already written to the Secretary of State for Transport to set this out, and the Cabinet Minister for Finance will press for changes that recognise the reality of rail in Wales, including funding arrangements that reflect our responsibilities, recognition of Welsh Government ownership of infrastructure such as the core Valleys lines, and a fair share of investment to address historic underfunding. Without fair funding, devolution cannot succeed. With it, we can unlock transformational change. Finally, we will make the case for full devolution for Wales. That means decisions over rail funding taken not in Westminster but in Wales, as is already the case in Scotland; track and train integrated in Wales, as UK Government are seeking to do in England, with infrastructure devolved to Wales along with services on the network; and for cross-border infrastructure and services, a partnership role for Wales with UK Government and GBR to deliver effective management. This would provide a step change in our ability to align investment with Welsh needs, whilst managing risk in a balanced way. This Government wants to see a new Wales Bill to legislate for this and further powers for the Welsh Ministers, to give us the tools to improve the lives of people in Wales. I fully expect to work with UK Ministers to explore the pathway to achieving these objectives, whilst ensuring the Welsh rail network remains fully integrated with the wider GB rail network and continues to provide seamless connectivity. Mae rheilffyrdd yn fwy na thraciau dur ac amserlenni, nhw yw rhydwelïau ein cenedl, yn cysylltu pobl â swyddi, addysg, teulu a chyfleoedd. Pan fydd ein rheilffyrdd yn gweithio'n dda, mae Cymru'n gweithio'n dda. Pan fyddan nhw'n methu, mae cymunedau a ffyniant y genedl yn cael eu dal yn ôl. Mae'r system bresennol ar gyfer ein rheilffyrdd yn dameidiog. Mae seilwaith yn cael ei reoli i raddau helaeth ar lefel y DU. Yn wahanol i Lywodraeth yr Alban, nid oes gan Lywodraeth Cymru unrhyw reolaeth dros fuddsoddi mewn seilwaith rheilffyrdd. Rhennir atebolrwydd mewn perthynas â'r gwasanaethau a ddarperir ar y cyd gan Lywodraeth Cymru a'r DU, ond nid yr ysgogiadau i sbarduno newid. Mae hynny'n golygu bod penderfyniadau sy'n effeithio ar deithwyr yng Nghymru yn cael eu gwneud yn rhy aml mewn mannau eraill, heb alinio blaenoriaethau Cymru yn llawn. Ers degawdau, mae Llywodraeth y DU wedi methu â buddsoddi yn rhwydwaith rheilffyrdd Cymru ac yn hytrach wedi caniatáu iddo ddirywio. Mae'r rhwydwaith yng Nghymru yn ffurfio tua 10 y cant o gyfanswm rhwydwaith Prydain yn ôl hyd trac, ond dros y 15 mlynedd diwethaf, dim ond 1.5 y cant o gyfanswm y buddsoddiad mewn gwelliannau a gafwyd. Ac yn amlwg, dim ond 9 y cant o'r rhwydwaith sydd wedi'i drydaneiddio, yn bennaf o ganlyniad i linellau craidd y Cymoedd, o'i gymharu â 45 y cant yn Lloegr a 33 y cant yn yr Alban. Ac mae pleidiau ar draws y Siambr wedi cydnabod annhegwch cyllid HS2. Rydym ar ein colled o ran cyllid canlyniadol gwerth £850 miliwn hyd at ddiwedd y cyfnod adolygu gwariant hwn, ac mae'r ffigur hwnnw'n tyfu'n esbonyddol nawr bod Llywodraeth y DU yn asesu y bydd HS2 bellach yn costio mwy na £100 biliwn. Mewn cymhariaeth, mae Llywodraeth yr Alban wedi cael tua £1.3 biliwn o gyllid ychwanegol o ganlyniad i gymharedd â HS2, hyd at ddiwedd y cyfnod adolygu gwariant presennol. Mae Gweithrediaeth Gogledd Iwerddon wedi cael tua £0.5 biliwn. Ein huchelgais ni yw newid hynny. Mae gennym weledigaeth o fod â rhwydwaith rheilffyrdd datganoledig, lle mae gwasanaethau rheilffyrdd yn cael eu cynllunio o amgylch anghenion ein pobl, ein cymunedau a'n heconomi ni. Mae Trafnidiaeth Cymru eisoes wedi dangos beth fyddai'n bosibl pe bai Cymru'n gyfrifol am y trac a'r trên. Drwy drawsnewid llinellau craidd y Cymoedd, maen nhw wedi dangos y gall Cymru berchnogi, rheoli a chyflawni trawsnewidiad seilwaith rheilffyrdd sylweddol yn llwyddiannus, a fydd yn newid bywydau pobl yn ne y wlad, drwy gysylltu cymunedau yn well a'i wneud yn lle mwy deniadol i fusnesau ddechrau a thyfu. Ein gweledigaeth yw gweld hynny'n cael ei ailadrodd ledled Cymru, datblygu Cledrau Croesi Caerdydd i'w gwneud hi'n haws i bobl deithio'n gynaliadwy drwy ein prifddinas; adeiladu gorsafoedd newydd yn y de-orllewin, drwy fetro Bae Abertawe a gorllewin Cymru; cynyddu capasiti rheilffyrdd yn y gogledd drwy rwydwaith gogledd Cymru; a chynyddu capasiti trwy ganol y wlad ar linell y Gororau. Byddai hyn yn drawsnewidiol i gysylltedd yng Nghymru, ond dim ond gyda'r pwerau a'r cyllid cywir y bydd yn bosibl ei gyflawni'n llawn. Heddiw, rwyf am nodi'r camau y byddwn ni'n eu cymryd i symud tuag at y weledigaeth hon, gan fynd ar drywydd datganoli pellach mewn ffordd bragmatig fesul cam. Ein camau cyntaf fydd gweithio'n adeiladol gyda'r Adran Drafnidiaeth i gyflawni gwelliannau o dan y system bresennol. Cydnabu Llywodraeth y DU ei diffyg buddsoddiad hanesyddol yn rheilffyrdd Cymru ym mis Chwefror ac ymrwymodd i ariannu gweledigaeth rheilffyrdd Trafnidiaeth Cymru gwerth £14 biliwn. Drwy fwrdd rheilffyrdd y DU a bwrdd rheilffyrdd Cymru Llywodraeth Cymru, byddwn yn gweithio'n adeiladol gyda nhw i gytuno ar flaenoriaethau ac amserlen ar gyfer y cyllid hwn a datblygu llif credadwy o gynlluniau, ond byddwn hefyd yn eu dwyn i gyfrif i gyflawni eu haddewid i Gymru. Mae bwrdd rheilffyrdd Cymru hefyd yn rhoi cyfle i ni bwyso bod y cynlluniau a gyhoeddwyd yn adolygiad gwariant 2025 yn cael eu cyflawni'n gyflym yn y cyfnod adolygu gwariant hwn sy'n rhedeg hyd at 2029-30. Yn benodol, byddaf yn canolbwyntio ar sut y gallwn ni gyflymu'r gwaith o gyflawni gorsafoedd Burns i gynnig mwy o gysylltedd a dewisiadau amgen i deithio ar hyd yr M4, ac rwy'n disgwyl i Network Rail weithio'n agos gyda Trafnidiaeth Cymru fel y gallwn gyflawni'r gorsafoedd hyn cyn gynted â phosibl. Yn ail, mae Bil Rheilffyrdd Llywodraeth y DU yn cynrychioli moment sylweddol o newid, ac mae angen i ni sicrhau bod y Bil yn gweithio i Gymru mewn ffordd sy'n gyson â'n llwybr i ddatganoli. Ar gyfer y DU, cynigir corff cyhoeddus newydd, Great British Railways, i ddod â thrac a thrên at ei gilydd ledled Prydain Fawr. Mae hefyd yn cyflwyno mecanweithiau newydd ar gyfer cydweithio rhwng Llywodraethau, gan gynnwys memorandwm cyd-ddealltwriaeth rhwng Llywodraeth y DU a Llywodraethau Cymru. Ond mae'n rhaid i ni hefyd fod yn glir: nid yw'r Bil yn newid yn sylfaenol lle mae pŵer yn eistedd; nid yw'n rhoi rheolaeth i Gymru dros seilwaith rheilffyrdd, ei phenderfyniadau cyllido neu fuddsoddi. Fel y'i drafftiwyd ar hyn o bryd, mae gennyf bryderon difrifol ynglŷn â sut mae nifer o'r cymalau yn y Bil yn effeithio ar rôl Gweinidogion Cymru a'r Senedd hon. Rwyf eisoes wedi nodi'r rhain i Weinidog Rheilffyrdd y DU, gan geisio ymgysylltu ymhellach ar sut y gellir diogelu a hyrwyddo ein dyheadau ar gyfer rheilffyrdd. Mae wedi ymrwymo i drafodaethau brys fel y gallwn sicrhau bod y diwygiadau presennol yn sicrhau canlyniadau gwell i Gymru. Er mwyn mynd i'r afael â'r pryderon hyn, byddaf yn ceisio sicrhau bod y Bil yn gyntaf yn galluogi sail statudol ar gyfer rôl Gweinidogion Cymru a'r Memorandwm Cyd-ddealltwriaeth, yn galluogi cydraddoldeb i Trafnidiaeth Cymru ac yn dyfnhau'r bartneriaeth â Great British Railways, ac yn galluogi diogelu a gwella cymhwysedd datganoledig y Senedd mewn perthynas â rheilffyrdd. Gall y camau hyn wella'r ffordd y mae penderfyniadau'n cael eu gwneud, sicrhau bod gan Gymru lais cryfach a dylanwad cliriach, gan wneud gwahaniaeth i deithwyr. Yn drydydd, mae ein maniffesto yn ein hymrwymo i drafod cyllid rheilffyrdd tecach i Gymru, ac mae hyn yn parhau i fod yn ganolog i'n dull gweithredu. Yn ddiweddarach y prynhawn yma, byddwn yn clywed y Prif Weinidog yn nodi ein blaenoriaethau ar gyfer cyllid teg, rhywbeth sy'n cael ei deimlo'n ddybryd o ran rheilffyrdd. Rwyf eisoes wedi ysgrifennu at yr Ysgrifennydd Gwladol dros Drafnidiaeth i nodi hyn, a bydd y Gweinidog Cabinet dros Gyllid yn pwyso am newidiadau sy'n cydnabod realiti rheilffyrdd yng Nghymru, gan gynnwys trefniadau ariannu sy'n adlewyrchu ein cyfrifoldebau, cydnabyddiaeth o berchnogaeth Llywodraeth Cymru ar seilwaith fel llinellau craidd y Cymoedd, a chyfran deg o fuddsoddiad i fynd i'r afael â thanariannu hanesyddol. Heb gyllid teg, ni all datganoli lwyddo. Gydag ef, gallwn ddatgloi newid trawsnewidiol. Yn olaf, byddwn yn gwneud yr achos dros ddatganoli llawn i Gymru. Mae hynny'n golygu penderfyniadau dros gyllid rheilffyrdd a wneir nid yn San Steffan ond yng Nghymru, fel sy'n digwydd eisoes yn yr Alban; trac a thrên wedi'u hintegreiddio yng Nghymru, fel y mae Llywodraeth y DU yn ceisio ei wneud yn Lloegr, gyda seilwaith wedi'i ddatganoli i Gymru ynghyd â gwasanaethau ar y rhwydwaith; ac ar gyfer seilwaith a gwasanaethau trawsffiniol, rôl bartneriaeth i Gymru gyda Llywodraeth y DU a GBR i ddarparu rheolaeth effeithiol. Byddai hyn yn newid sylweddol yn ein gallu i alinio buddsoddiad ag anghenion Cymru, gan reoli risg mewn ffordd gytbwys. Mae'r Llywodraeth hon eisiau gweld Bil Cymru newydd er mwyn deddfu ar gyfer hyn a phwerau pellach i Weinidogion Cymru, i roi'r offer i ni wella bywydau pobl yng Nghymru. Rwy'n disgwyl gweithio gyda Gweinidogion y DU yn llawn i archwilio'r llwybr i gyflawni'r amcanion hyn, gan sicrhau bod rhwydwaith rheilffyrdd Cymru yn parhau i fod wedi'i integreiddio'n llawn â rhwydwaith rheilffyrdd ehangach Prydain Fawr ac yn parhau i ddarparu cysylltedd di-dor. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766563 242 En 2026-07-07T16:35:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=11103&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=11103&l=cy 260707-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Ein Gweledigaeth ar gyfer Datganoli Rheilffyrdd 5. Statement by the Deputy Minister for Transport: Our Vision for the Devolution of Rail C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766569 243 Cy 2026-07-07T16:39:21 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=11364&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=11364&l=en 260707-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Ein Gweledigaeth ar gyfer Datganoli Rheilffyrdd 5. Statement by the Deputy Minister for Transport: Our Vision for the Devolution of Rail C 4822 4822 Mark Hooper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4822 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Ddirprwy Lywydd, mae ein gweledigaeth yn glir. Rydym ni eisiau rheilffordd sydd wedi ei chynllunio yng Nghymru, wedi ei chyflawni yng Nghymru ac yn atebol i bobl Cymru. Fydd y daith ddim yn digwydd dros nos, ond mae gyda ni lwybr a'r penderfyniad i wireddu. Pan fydd ein rhwydwaith trafnidiaeth yn llwyddo, mae Cymru yn gweithio yn well. Diolch. Dirprwy Lywydd, our vision is clear. We want a railway that is designed in Wales, that is delivered in Wales and that is accountable to the people of Wales. The journey will not happen overnight, but we now have a pathway and the determination to see it through. When our transport network succeeds, Wales works better. Diolch. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766576 244 Cy 2026-07-07T16:40:00 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=11403&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=11403&l=en 260707-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Ein Gweledigaeth ar gyfer Datganoli Rheilffyrdd 5. Statement by the Deputy Minister for Transport: Our Vision for the Devolution of Rail C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766566 245 En 2026-07-07T16:40:03 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=11406&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=11406&l=cy 260707-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Ein Gweledigaeth ar gyfer Datganoli Rheilffyrdd 5. Statement by the Deputy Minister for Transport: Our Vision for the Devolution of Rail C 12158 12158 Jason O'Connell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12158 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12158 O'Connell, Jason Thank you for your statement. Minister, we in Reform, it is worth saying at the outset, respect the ownership of the Valleys lines from this Welsh Government. It is worth saying that power over rail must not be devolved further. Rail infrastructure isn't just about operating trains, it's maintaining tracks, replacing signalling, responding to flooding, emergency failures and so much more. These are responsibilities that require highly specialist engineers, experienced asset managers, robust governance and long-term financial planning, things that this Plaid Government is not renowned for. Now, Minister, at present, only the core Valleys lines are devolved. Large sections of rail infrastructure are still managed by Network Rail. So, given that you've only managed and owned a small part of the rail section in Wales, what evidence can you provide that the Welsh Government has the people, the expertise, the management capability and the financial resilience to take on responsibility for the entire network? Now, I admire the work that Transport for Wales is doing, but when the state-of-the-art tram trains don't even have toilets—a pressing issue that was raised with me only this morning by Age Cymru—I think we really have to focus on getting the basics right. And let's not forget Plaid's terrible record on transport as a whole: for 27 years, we've seen how Labour and Plaid have engaged in a hostile war on motorists without delivering the reliable transport network Wales was promised over and over at every election. Now, Welsh roads are plagued by potholes. Plaid have actively wanted to scrap the M4 relief road, and now we've no idea what their policy is on the M4 relief road, as motorists continue to suffer with blanket 20 mph limits, which are still not supported today. Now, we're expected to believe that this same Labour-Plaid agenda can successfully take on responsibility for the entire rail network, and that Westminster owes them money, consistently whingeing about perceived unfairness rather than getting on with the job. Now, Minister, in 2013, the UK Government offered Wales the financial borrowing powers needed to build the M4 relief road, and guess what? Plaid Cymru opposed it, and millions of taxpayers' money was wasted on an ideological drive to force people onto public transport. Instead of trying to devolve rail and persistently begging for more powers from Westminster, Plaid should be focused on the projects we currently have at hand to improve our transport network: build the third Menai crossing; upgrade the A55 expressway; scrap 20 mph blanket limits; and build the M4 relief road. Minister, the Welsh public don't want rail devolution. They want trains to run on time. They want a road network that makes it easy and quick to get from A to B. But for Plaid, these projects take a back seat time and time again, because for them, constitutional power comes first. More power, more power, more power. Welsh people come second every single time. So, do you agree with me, Minister, that completing these projects should be a clear priority over more rail devolution, and for Plaid to come clean with the people of Wales, or are you now stuck in what's known as the Cardiff Bay bubble? On HS2 funding, Plaid have called for consequentials time and time again, but reliance on this is not a credible strategy. Now, we in Reform believe that Wales deserves fairer funding, of course we do, but we do not trust that this Government will be able to deliver it, which is why we will oppose any call for greater devolution of rail. Now, let's remind ourselves: in the first-ever supplementary budget, £340 million was given to Wales for children with ALN, but not a single penny has reached schools. Absolutely shameful. Now, Minister, that funding was meant for some of the most vulnerable children in Wales, but instead it has been diverted to fulfilling uncosted election promises. Reform knows it, this Senedd knows it and the people of Wales know it. Minister, there are 40,000 children with ALN across Wales crying out for help. This money is theirs. It is not there to fulfil uncosted promises. So, if this Government cannot be trusted to deliver funding that is specifically for children in this case, if this Government prioritises constitutional change and uncosted promises over our most vulnerable, how can we trust you to take on responsibility for a devolved rail network—a system that would require long-term capital planning, subsidy decisions and billions in public spending? So, I ask you: given pressures already on the Welsh budget, what safeguards will be in place to ensure that any additional funding received is protected from Plaid's uncosted policy raids and to plug inevitable funding gaps? Diolch. Diolch am eich datganiad. Weinidog, rydym ni yn Reform, mae'n werth dweud ar y dechrau, yn parchu'r ffaith bod Llywodraeth Cymru yn berchen ar linellau'r Cymoedd. Mae'n werth dweud na ddylid datganoli pŵer dros reilffyrdd ymhellach. Nid yw seilwaith rheilffyrdd yn ymwneud â gweithredu trenau yn unig, mae'n ymwneud a chynnal traciau, ailosod signalau, ymateb i lifogydd, methiannau brys a llawer mwy. Mae'r rhain yn gyfrifoldebau sy'n gofyn am beirianwyr arbenigol iawn, rheolwyr asedau profiadol, llywodraethu cadarn a chynllunio ariannol hirdymor, pethau nad yw Llywodraeth Plaid Cymru yn enwog amdanynt. Nawr, Weinidog, ar hyn o bryd, dim ond llinellau craidd y Cymoedd sydd wedi'u datganoli. Mae rhannau mawr o seilwaith rheilffyrdd yn dal i gael ei reoli gan Network Rail. Felly, o ystyried mai dim ond rhan fechan o'r adran reilffyrdd yng Nghymru yr ydych chi'n ei rheoli ac yn berchen arni, pa dystiolaeth allwch chi ei darparu bod gan Lywodraeth Cymru y bobl, yr arbenigedd, y gallu rheoli a'r cydnerthedd ariannol i gymryd cyfrifoldeb am y rhwydwaith cyfan? Nawr, rwy'n edmygu'r gwaith y mae Trafnidiaeth Cymru yn ei wneud, ond pan nad oes toiledau hyd yn oed ar y trenau tram o'r radd flaenaf—mater brys a godwyd gyda mi dim ond y bore yma gan Age Cymru—rwy'n credu bod yn rhaid i ni ganolbwyntio ar gael y pethau sylfaenol yn iawn. A gadewch i ni beidio ag anghofio hanes ofnadwy Plaid Cymru o ran trafnidiaeth yn ei gyfanrwydd: ers 27 mlynedd, rydym wedi gweld sut mae Llafur a Phlaid Cymru wedi cymryd rhan mewn rhyfel gelyniaethus ar fodurwyr heb ddarparu'r rhwydwaith trafnidiaeth dibynadwy a addawyd i Gymru drosodd a throsodd ym mhob etholiad. Nawr, mae ffyrdd Cymru yn cael eu plagio gan dyllau. Mae Plaid Cymru wedi dymuno sgrapio ffordd liniaru'r M4, a nawr does gennym ni ddim syniad beth yw eu polisi ar ffordd liniaru'r M4, wrth i fodurwyr barhau i ddioddef gyda therfynau 20 mya, nad ydynt yn cael eu cefnogi hyd heddiw. Nawr, mae disgwyl i ni gredu y gall yr un agenda Llafur-Plaid Cymru gymryd cyfrifoldeb dros y rhwydwaith rheilffyrdd cyfan yn llwyddiannus, a bod San Steffan yn ddyledus iddynt, gan gwyno'n gyson am annhegwch canfyddedig yn hytrach na pharhau â'r gwaith. Nawr, Weinidog, yn 2013, cynigiodd Llywodraeth y DU y pwerau benthyca ariannol sydd eu hangen ar Gymru i adeiladu ffordd liniaru'r M4, a wyddoch chi beth? Roedd Plaid Cymru yn ei wrthwynebu, a gwastraffwyd miliynau o arian trethdalwyr ar ymgyrch ideolegol i orfodi pobl ar drafnidiaeth gyhoeddus. Yn hytrach na cheisio datganoli rheilffyrdd ac erfyn yn barhaus am fwy o bwerau oddi wrth San Steffan, dylai Plaid Cymru ganolbwyntio ar y prosiectau sydd gennym wrth law ar hyn o bryd i wella ein rhwydwaith trafnidiaeth: adeiladu trydedd groesfan dros afon Menai; uwchraddio'r wibffordd A55; sgrapio terfynau 20 mya cyffredinol; ac adeiladu ffordd liniaru'r M4. Weinidog, nid yw'r cyhoedd yng Nghymru eisiau datganoli rheilffyrdd. Maen nhw eisiau i drenau redeg ar amser. Maen nhw eisiau rhwydwaith ffyrdd sy'n ei gwneud hi'n hawdd ac yn gyflym i fynd o A i B. Ond i Blaid Cymru, mae'r prosiectau hyn yn cael eu hanwybyddu dro ar ôl tro, oherwydd iddyn nhw, pŵer cyfansoddiadol sy'n cael blaenoriaeth. Mwy o bŵer, mwy o bŵer, mwy o bŵer. Mae pobl Cymru yn dod yn ail bob tro. Felly, a ydych chi'n cytuno â mi, Weinidog, y dylai cwblhau'r prosiectau hyn fod yn flaenoriaeth glir dros fwy o ddatganoli rheilffyrdd, a dylai Plaid Cymru gyfaddef y cwbl i bobl Cymru, neu a ydych chi nawr yn sownd yn yr hyn a elwir yn swigen Bae Caerdydd? O ran cyllid HS2, mae Plaid Cymru wedi galw am gyllid canlyniadol dro ar ôl tro, ond nid yw dibynnu ar hyn yn strategaeth gredadwy. Nawr, rydyn ni yn Reform yn credu bod Cymru yn haeddu cyllid tecach, wrth gwrs, ond nid ydym yn ymddiried yn y Llywodraeth hon i gyflawni hyn, a dyna pam y byddwn yn gwrthwynebu unrhyw alwad am fwy o ddatganoli rheilffyrdd. Nawr, gadewch i ni atgoffa ein hunain: yn y gyllideb atodol gyntaf erioed, rhoddwyd £340 miliwn i Gymru ar gyfer plant ag ADY, ond nid oes un geiniog wedi cyrraedd ysgolion. Hollol gywilyddus. Nawr, Weinidog, roedd y cyllid hwnnw wedi'i fwriadu ar gyfer rhai o'r plant mwyaf agored i niwed yng Nghymru, ond yn hytrach mae wedi cael ei ddargyfeirio tuag at gyflawni addewidion etholiadol heb eu costio. Mae Reform yn gwybod hynny, mae'r Senedd hon yn gwybod hynny ac mae pobl Cymru yn gwybod hynny. Weinidog, mae 40,000 o blant ag ADY ledled Cymru yn gweiddi am gymorth. Eu harian nhw yw hwn. Nid yw yno i gyflawni addewidion heb eu costio. Felly, os na ellir ymddiried yn y Llywodraeth hon i ddarparu cyllid sy'n benodol ar gyfer plant yn yr achos hwn, os yw'r Llywodraeth hon yn blaenoriaethu newid cyfansoddiadol ac addewidion heb eu costio dros ein plant mwyaf agored i niwed, sut gallwn ymddiried ynoch i gymryd cyfrifoldeb am rwydwaith rheilffyrdd datganoledig—system a fyddai'n gofyn am gynllunio cyfalaf hirdymor, penderfyniadau cymhorthdal a biliynau mewn gwariant cyhoeddus? Felly, gofynnaf i chi: o ystyried y pwysau sydd eisoes ar gyllideb Cymru, pa fesurau diogelu fydd ar waith i sicrhau bod unrhyw gyllid ychwanegol a dderbynnir yn cael ei ddiogelu rhag cyrchoedd polisi heb eu costio gan Blaid Cymru ac i lenwi bylchau ariannu anochel? Diolch. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766559 246 En 2026-07-07T16:45:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=11703&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=11703&l=cy 260707-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Ein Gweledigaeth ar gyfer Datganoli Rheilffyrdd 5. Statement by the Deputy Minister for Transport: Our Vision for the Devolution of Rail C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766561 247 En 2026-07-07T16:45:27 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=11730&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=11730&l=cy 260707-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Ein Gweledigaeth ar gyfer Datganoli Rheilffyrdd 5. Statement by the Deputy Minister for Transport: Our Vision for the Devolution of Rail C 4822 4822 Mark Hooper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4822 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Thank you for the question, I think, Jason. We enjoyed our first conversation when we met to talk about these issues, and I hope to have more of those constructive conversations into the future, and perhaps we spend our time talking about transport, which is the job I'm paid to do, which I think would be easier for me to do. You referenced whingeing. I'll tell you what I'm not doing. I'm not whingeing. I'm preparing to get on with the job to make Wales's transport system work, and rail is a key part of it. Now, when you speak to people about the proof of the pudding, the core Valleys lines and what's happened on the metro is a perfect example of what can happen when we get our act together and start working on it. And if you travel on it, you'll see the benefits of it, and you hear people every day saying how important it is that they can turn up to a station and get on a train that's comfortable and works and does the job it needs to do. We need to make that happen for the whole of Wales. Connectivity in some parts of Wales is really poor. Part of our responsibility is to make sure that changes. We cannot do that when people in Westminster are making the decisions and we have no say in it. We need to be the people making those decisions, and we have the proof that we can do it. The key thing that matters for making things happen is making sure there's a supply chain. One of the things that I'm acutely aware of is that we've got people who've delivered the core Valleys lines, who've delivered the metro, and they're raring and willing to go on the next stage of our next project when it comes to Wales. We've got the plans for the Burns stations. We need to get them going. I had a constructive conversation with the UK Government. We're going to pursue that in the same way as I think we agreed we'd have constructive conversations as well, as I did with others around this Siambr. But one of the things we shouldn't do is start suggesting that this is whingeing. This is about getting on with it. This is what we're doing. This is what I'm keen to do, and I won't be whingeing at all. Diolch am y cwestiwn, rwy'n credu, Jason. Fe wnaethon ni fwynhau ein sgwrs gyntaf pan wnaethon ni gyfarfod i siarad am y materion hyn, ac rwy'n gobeithio cael mwy o'r sgyrsiau adeiladol hynny yn y dyfodol, ac efallai treulio ein hamser yn siarad am drafnidiaeth, sef y swydd rydw i'n cael fy nhalu i'w gwneud, a fyddai'n haws i mi ei wneud. Fe wnaethoch chi gyfeirio at gwyno. Fe ddywedaf i wrthych chi yr hyn nad ydw i'n ei wneud. Dydw i ddim yn cwyno. Rwy'n paratoi i barhau â'r gwaith i wneud i system drafnidiaeth Cymru weithio, ac mae rheilffyrdd yn rhan allweddol ohoni. Nawr, pan fyddwch chi'n siarad â phobl am brofi pwdin, mae llinellau craidd y Cymoedd a'r hyn sydd wedi digwydd ar y metro yn enghraifft berffaith o'r hyn a all ddigwydd pan fyddwn ni'n dod at ein gilydd ac yn dechrau gweithio arno. Ac os ydych chi'n teithio arno, byddwch chi'n gweld y manteision, ac rydych chi'n clywed pobl bob dydd yn dweud pa mor bwysig yw hi y gallant fynd i orsaf a mynd ar drên sy'n gyfforddus ac yn gweithio ac yn gwneud y gwaith y mae angen iddo ei wneud. Mae angen i ni wneud i hynny ddigwydd dros Gymru gyfan. Mae cysylltedd mewn rhai rhannau o Gymru yn wael iawn. Rhan o'n cyfrifoldeb yw sicrhau bod hynny'n newid. Allwn ni ddim gwneud hynny pan fydd pobl yn San Steffan yn gwneud y penderfyniadau a phan nad oes unrhyw lais gennym ar y mater. Mae angen i ni fod y bobl sy'n gwneud y penderfyniadau hynny, ac mae gennym y prawf y gallwn ni wneud hynny. Y peth allweddol sy'n bwysig i wneud i bethau ddigwydd yw gwneud yn siŵr bod yna gadwyn gyflenwi. Un o'r pethau rydw i'n ymwybodol iawn ohono yw bod gennym ni bobl sydd wedi cyflawni llinellau craidd y Cymoedd, sydd wedi cyflwyno'r metro, ac maen nhw'n brin ac yn barod i gymryd rhan yng ngham nesaf ein prosiect nesaf o ran Cymru. Mae gennym gynlluniau ar gyfer gorsafoedd Burns. Mae angen i ni eu gweithredu. Cefais sgwrs adeiladol gyda Llywodraeth y DU. Rydyn ni'n mynd i fynd ar drywydd hynny yn yr un modd ag rwy'n credu ein bod ni'n cytuno y byddwn yn cael sgyrsiau adeiladol hefyd, fel y gwnes i gydag eraill o gwmpas y Siambr hon. Ond un o'r pethau na ddylem ei wneud yw dechrau awgrymu mai cwyno yw hyn. Mae hyn yn ymwneud â pharhau â'r gwaith. Dyma beth rydyn ni'n ei wneud. Dyma beth rydw i'n awyddus i'w wneud, ac ni fyddaf yn cwyno o gwbl. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766567 248 En 2026-07-07T16:47:27 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=11850&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=11850&l=cy 260707-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Ein Gweledigaeth ar gyfer Datganoli Rheilffyrdd 5. Statement by the Deputy Minister for Transport: Our Vision for the Devolution of Rail C 5107 5107 Vikki Howells AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5107 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5107 Howells, Vikki Thank you, Minister, for your statement today. At its core, transport is about connecting people with jobs, with opportunities and with communities. That's why I'm so proud of how the previous Welsh Labour Government invested £800 million in new trains across Wales, launched network north Wales as a long-term programme of rail improvements in north Wales, and created the £1.1 billion south Wales metro, including electrifying 170 km of Victorian railway. In the constituency I represent and live in, I've seen first-hand myself and from fellow commuters how the investment in the core Valleys lines and the south Wales metro has transformed people's daily lives. And of course, that's why I'm also proud that the previous Welsh Labour Government, with my colleague Ken Skates as transport Secretary, secured that generational £14 billion commitment of rail investment in Wales from the UK Labour Government, ending more than a decade of Tory neglect. In your statement, Minister, you referred to Transport for Wales's vision and intent for rail in Wales, 'Today, Tomorrow, Together'. This is, of course, a long-term commitment for Wales and the borders rail, to deliver a pipeline of new stations, upgraded rail lines and improved train services. And it embraces both the non-devolved and the Welsh Government-owned networks. And you've touched today, Minister, on your discussions with the UK Government. That £14 billion commitment is a huge win for Wales, and making it a reality will rely on the two Governments working closely together, along with a range of crucial partners. So, do you, Minister, stand steadfastly behind the vision for 'Today, Tomorrow, Together'? And since coming into Government, what progress have you made towards working collaboratively and in partnership with the UK Government to deliver it? What progress has been made over recent weeks in progressing the Burns stations, the Deeside parkway experiment and the Padeswood rail enhancement project? And secondly, when we talk about devolution in this Siambr, the focus is often on devolving more from Westminster to Cardiff Bay. But devolution doesn't just end in Cardiff Bay. I'm just as interested in how we move power closer to people, right across Wales, to the regions, the councils, and communities who know what they need best. That's why, in Government, we modernised local transport grants, moving from councils having to bid to numerous funds for small local schemes to regional corporate joint committees receiving that single pot of funding from which they will develop a forward programme. Devolution is about power closer to home. Devolving decision making about rail and transport should be about putting decisions back into people's hands, more efficiency and more responsiveness to local priorities. So, can you, Minister, set out today what specific decision-making powers you plan to devolve from Welsh Government to the regions of Wales, and by when? Diolch, Weinidog, am eich datganiad heddiw. Yn ei hanfod, mae trafnidiaeth yn ymwneud â chysylltu pobl â swyddi, â chyfleoedd a chymunedau. Dyna pam rydw i mor falch o'r modd y buddsoddodd y Llywodraeth Lafur flaenorol £800 miliwn mewn trenau newydd ledled Cymru, lansio rhwydwaith gogledd Cymru fel rhaglen hirdymor o welliannau rheilffyrdd yng ngogledd Cymru, a chreu metro de Cymru gwerth £1.1 biliwn, gan gynnwys trydaneiddio 170 km o reilffordd Fictoraidd. Yn yr etholaeth rwy'n ei chynrychioli ac yn byw ynddi, rwyf wedi gweld drosof fy hun a gan gyd-gymudwyr sut mae'r buddsoddiad yn llinellau craidd y Cymoedd a metro de Cymru wedi trawsnewid bywydau pob dydd pobl. Ac wrth gwrs, dyna pam rydw i hefyd yn falch bod y Llywodraeth Lafur flaenorol yng Nghymru, gyda fy nghyd-Aelod Ken Skates fel Ysgrifennydd trafnidiaeth, wedi sicrhau'r ymrwymiad hwnnw o £14 biliwn o fuddsoddiad rheilffyrdd yng Nghymru gan Lywodraeth Lafur y DU, gan roi terfyn ar fwy na degawd o esgeulustod y Torïaid. Yn eich datganiad, Gweinidog, fe gyfeirioch chi at weledigaeth a bwriad Trafnidiaeth Cymru ar gyfer rheilffyrdd yng Nghymru, 'Ymlaen, Gyda'n Gilydd'. Mae hyn, wrth gwrs, yn ymrwymiad hirdymor i Gymru a rheilffyrdd y gororau, i ddarparu llif prosiectau gorsafoedd newydd, llinellau rheilffordd wedi'u huwchraddio a gwasanaethau trên gwell. Ac mae'n cofleidio'r rhwydweithiau nad ydynt wedi'u datganoli a'r rhwydweithiau sy'n eiddo i Lywodraeth Cymru. Ac rydych chi wedi crybwyll heddiw, Weinidog, eich trafodaethau gyda Llywodraeth y DU. Mae'r ymrwymiad hwnnw o £14 biliwn yn fuddugoliaeth enfawr i Gymru, a bydd ei wireddu yn dibynnu ar y ddwy Lywodraeth yn gweithio'n agos gyda'i gilydd, ynghyd ag ystod o bartneriaid hanfodol. Felly, a ydych chi, Weinidog, yn sefyll yn gadarn y tu ôl i'r weledigaeth ar gyfer 'Ymlaen, Gyda'n Gilydd'? Ac ers dod yn Llywodraeth, pa gynnydd ydych chi wedi'i wneud tuag at weithio ar y cyd ac mewn partneriaeth â Llywodraeth y DU i'w gyflawni? Pa gynnydd sydd wedi'i wneud dros yr wythnosau diwethaf wrth symud ymlaen â gorsafoedd Burns, arbrawf parcffordd Glannau Dyfrdwy a phrosiect gwella rheilffyrdd Padeswood? Ac yn ail, pan fyddwn yn siarad am ddatganoli yn y Siambr hon, mae'r ffocws yn aml ar ddatganoli mwy o San Steffan i Fae Caerdydd. Ond nid yw datganoli yn gorffen ym Mae Caerdydd yn unig. Mae gen i yr un diddordeb mewn gweld sut rydyn ni'n symud pŵer yn agosach at bobl, ledled Cymru, at y rhanbarthau, y cynghorau, a'r cymunedau sy'n gwybod beth sydd ei angen orau arnynt. Dyna pam, yn y Llywodraeth, fe wnaethom foderneiddio grantiau trafnidiaeth leol, gan symud o'r sefyllfa lle roedd cynghorau yn gorfod gwneud cynnig i nifer o gronfeydd ar gyfer cynlluniau lleol bach i gyd-bwyllgorau corfforaethol rhanbarthol yn derbyn yr un pot hwnnw o gyllid ar gyfer datblygu blaenraglen. Mae datganoli yn ymwneud â phŵer yn agosach at adref. Dylai datganoli gwneud penderfyniadau am reilffyrdd a thrafnidiaeth fod yn ymwneud â rhoi penderfyniadau yn ôl yn nwylo pobl, mwy o effeithlonrwydd a mwy o ymateb i flaenoriaethau lleol. Felly, a allwch chi, Weinidog, nodi heddiw pa bwerau gwneud penderfyniadau penodol yr ydych yn bwriadu eu datganoli o Lywodraeth Cymru i ranbarthau Cymru, ac erbyn pryd? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766568 249 En 2026-07-07T16:50:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=12003&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=12003&l=cy 260707-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Ein Gweledigaeth ar gyfer Datganoli Rheilffyrdd 5. Statement by the Deputy Minister for Transport: Our Vision for the Devolution of Rail C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766572 250 En 2026-07-07T16:50:44 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=12047&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=12047&l=cy 260707-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Ein Gweledigaeth ar gyfer Datganoli Rheilffyrdd 5. Statement by the Deputy Minister for Transport: Our Vision for the Devolution of Rail C 4822 4822 Mark Hooper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4822 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Diolch, Vikki. Thank you for the question. So, I'm not going to stand up here—and I think we made it clear when we met—to be churlish about the work that's going on, and I feel we're building on the good work that's happened so far with the core Valleys lines, with the metro. I think this is good work, but we need to push it further, and I think that what we're setting out here is an acceleration of that move to take things on. And this is why devolution becomes so important, because, ultimately, this is about us making sure that the decisions are made in the right place to effect the right things. We don't think—and I think it's been broadly accepted previously in the Siambr—that Westminster's the right place to decide our rail infrastructure spending. The proof of the pudding is in a figure that I spoke about earlier: we've got 10 per cent of the rail network, yet only 1 per cent of the enhancements has been spent in Wales. So, we've been historically underfunded. Now, the £445 million that's in this spending review is a step in the right direction. It's insufficient to deliver the Burns stations in the way they need to be delivered. So, we're having a constructive conversation. And you asked about the specifics. I was really pleased with the positivity that came from my conversation with UK Government—pleasantly pleased with how it went. We've committed, the rail Minister and I, to also go into the next Wales rail board, where we can continue that engagement where the teams around us can see we're still on the same page. You asked whether I stood steadfast behind Transport for Wales's vision, and I do. This is something that makes a clear difference to Wales. But the problem is it needs to be funded properly, and that's the critical thing. So, when we're talking about the £14 billion, which has been repeated, we need to see that laid out in the next spending review, so that we can get on and do the work. What I've found with Transport for Wales is that they're ready to get on and do it, so I want to give them the resources, through the Cabinet Minister for Finance, to help that become a reality. Because the people of Wales are fed up with people kicking the can down the road. I'm not going to do that. What I want to make sure is that we get some movement on it. I welcome the question on devolution. I'm a big fan of devolution. I think that devolution is appropriate when it's at the right level. So, the key thing about devolution is making sure you make the right decisions at the right level. Rail, that's at a Wales level, and I'm clear about that. That's where we should be focused. When it comes to other priorities, I think we're in the right place. I think we're in the place where the CJCs make those decisions through the regional transport funds. But I think where we've got to do some more work is making sure that the citizen understands how they can influence that process. So, today, I think constituents know how to contact me in Pen-y-bont Bro Morgannwg. They would have known how to contact me as a local councillor. I'm not sure that citizens know how to engage with the CJCs in the same way. So, I think, when it comes to devolution, you need to make sure there's that link to make sure that works as well. But, generally, thank you for your questions. I think they're all constructive, and I appreciate that level of challenge and scrutiny. Diolch. Diolch, Vikki. Diolch am y cwestiwn. Felly, dydw i ddim yn mynd i sefyll yma—ac rwy'n credu ein bod ni wedi ei gwneud hi'n glir pan wnaethon ni gyfarfod—i fod yn anghynnes ynghylch y gwaith sy'n digwydd, ac rwy'n teimlo ein bod ni'n adeiladu ar y gwaith da sydd wedi digwydd hyd yma gyda llinellau craidd y Cymoedd, gyda'r metro. Rwy'n credu bod hwn yn waith da, ond mae angen i ni ei wthio ymhellach, ac rwy'n credu mai'r hyn rydyn ni'n ei gyflwyno yma yw cyflymu'r symudiad hwnnw i gymryd cyfrifoldebau. A dyna pam mae datganoli yn dod yn rhywbeth mor bwysig, oherwydd, yn y pen draw, mae hyn yn ymwneud â ni yn sicrhau bod y penderfyniadau yn cael eu gwneud yn y lle iawn i weithredu'r pethau cywir. Nid ydym yn credu—ac rwy'n credu ei fod wedi cael ei dderbyn yn eang o'r blaen yn y Siambr—mai San Steffan yw'r lle iawn i benderfynu ar ein gwariant ar seilwaith rheilffyrdd. Profir y pwdin drwy'r ffigur y soniais amdano yn gynharach: mae 10 y cant o'r rhwydwaith rheilffyrdd gennym ni, ond dim ond 1 y cant o'r gwelliannau sydd wedi'u gwario yng Nghymru. Felly, rydym wedi cael ein tanariannu yn hanesyddol. Nawr, mae'r £445 miliwn sydd yn yr adolygiad gwariant hwn yn gam i'r cyfeiriad cywir. Nid yw'n ddigonol i gyflawni gorsafoedd Burns yn y ffordd y mae angen iddynt gael eu cyflawni. Felly, rydyn ni'n cael sgwrs adeiladol. Ac fe wnaethoch chi ofyn am y manylion. Roeddwn i'n falch iawn o'r ymagwedd gadarnhaol a ddaeth yn sgil fy sgwrs gyda Llywodraeth y DU—yn falch iawn o sut aeth hi. Rydym wedi ymrwymo, y Gweinidog dros reilffyrdd a minnau, i fynd i fwrdd rheilffyrdd Cymru nesaf hefyd, lle gallwn barhau â'r ymgysylltiad hwnnw lle gall y timau o'n cwmpas weld ein bod yn dal ar yr un dudalen. Gofynnoch chi a oeddwn i'n sefyll yn gadarn y tu ôl i weledigaeth Trafnidiaeth Cymru, ac rwy'n gwneud hynny. Mae hyn yn rhywbeth sy'n gwneud gwahaniaeth clir i Gymru. Ond y broblem yw bod angen ei ariannu'n iawn, a dyna'r peth hanfodol. Felly, pan ydyn ni'n siarad am y £14 biliwn, sydd wedi cael ei ailadrodd, mae angen i ni weld hynny wedi'i nodi yn yr adolygiad gwariant nesaf, fel y gallwn fynd ymlaen a gwneud y gwaith. Yr hyn rydw i wedi'i ganfod gyda Trafnidiaeth Cymru yw eu bod yn barod i fynd ymlaen a gwneud hynny, felly rwyf am roi'r adnoddau iddynt, drwy Weinidog y Cabinet dros Gyllid, i helpu hynny i ddod yn realiti. Oherwydd mae pobl Cymru wedi cael llond bol ar bobl yn gohirio penderfyniadau. Dydw i ddim yn mynd i wneud hynny. Yr hyn rydw i eisiau sicrhau yw ein bod ni'n cael rhywfaint o symudiad. Rwy'n croesawu'r cwestiwn ar ddatganoli. Rwy'n gefnogwr brwd o ddatganoli. Rwy'n credu bod datganoli yn briodol pan fo ar y lefel gywir. Felly, y peth allweddol am ddatganoli yw gwneud yn siŵr eich bod chi'n gwneud y penderfyniadau cywir ar y lefel gywir. Rheilffyrdd, mae hynny ar lefel Cymru, ac rwy'n glir am hynny. Dyna lle dylem fod yn rhoi'r pwyslais. Pan ddaw i flaenoriaethau eraill, rwy'n credu ein bod yn y lle iawn. Rwy'n credu ein bod yn y man lle mae'r cyd-bwyllgorau corfforedig yn gwneud y penderfyniadau hynny trwy'r cronfeydd trafnidiaeth rhanbarthol. Ond rwy'n credu yr hyn y mae'n rhaid i ni wneud mwy o waith arno yw gwneud yn siŵr bod y dinesydd yn deall sut y gall ddylanwadu ar y broses honno. Felly, heddiw, rwy'n credu bod etholwyr yn gwybod sut i gysylltu â mi ym Mhen-y-bont Bro Morgannwg. Byddent wedi cael gwybod sut i gysylltu â mi fel cynghorydd lleol. Nid wyf yn siŵr bod dinasyddion yn gwybod sut i ymgysylltu â'r cyd-bwyllgorau corfforedig yn yr un modd. Felly, rwy'n credu, pan ddaw i ddatganoli, mae angen i chi wneud yn siŵr bod y cyswllt hwnnw yna i wneud yn siŵr bod hynny'n gweithio hefyd. Ond, yn gyffredinol, diolch am eich cwestiynau. Rwy'n credu eu bod i gyd yn adeiladol, ac rwy'n gwerthfawrogi'r lefel honno o her a chraffu. Diolch. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766587 251 En 2026-07-07T16:54:04 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=12247&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=12247&l=cy 260707-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Ein Gweledigaeth ar gyfer Datganoli Rheilffyrdd 5. Statement by the Deputy Minister for Transport: Our Vision for the Devolution of Rail C 4787 4787 Peter Fox AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4787 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4787 Fox, Peter Thank you, Minister, for your statement. Now, I'd like to pay tribute to a former Cabinet Secretary for transport, Ken Skates. Whilst we might not have always agreed, I know from my conversations and engagement with Ken that he, like me, wanted to improve rail services for our constituents, and always worked with that goal in mind. On a positive note for rail in Wales, it would be churlish not to acknowledge that there has been some improvement in recent years with aspects of rail services, namely the roll-out of the Transport for London-style tap-on system in south Wales, which has been a good initiative and has reduced the cost of travel compared with purchasing regular tickets. It's good to see this being rolled out across north Wales now as well. The electrification of the core Valleys lines has likewise brought much-needed improvement to railways that had long been viewed as forgotten by many, but we must remember Wales is not just Cardiff. Turning now to areas that still need to be addressed, I will begin with rail resilience. Now, we've seen lately—and we'll probably see again—hot weather. Ageing rolling stock and weaknesses within the network mean our rail remains far too fragile, and we need to put that resilience back in. The Marches line is, perhaps, the most susceptible to disruption. A delay in the south impacts the north, and, owing to the structure of the network, can quickly affect services across the whole of Wales. So, I welcome the Minister today acknowledging the need to increase capacity and resilience on this route. Passengers, however, have heard these commitments before and will rightly want to see action rather than warm words. Can the Minister therefore outline what specific interventions are being considered, and when we can expect to see tangible improvement delivered there? I think the proposed Magor and Undy station shows what can be achieved when local campaigning is backed by proper investment and co-operation. But we must acknowledge it was the support of the previous UK Conservative Government and the former Secretary of State for Wales that helped get this project off the drawing board and into development. The previous UK Conservative Government also delivered significant rail investment into Wales, including electrification of the Great Western main line to Cardiff, new intercity express trains and significant funds towards the core Valleys lines. I was part of the delivery of the Cardiff capital region city deal, which was focused around bringing forward the metro. That was, again, delivered because the UK Government enabled that to happen. Now, the real issue is not a lack of powers but a lack of fair funding. Wales has too often missed out on rail investment and should receive its fair share of rail spending, including full consequentials from projects in England. What Wales needs is more money for rail, not more powers over rail. Minister, much of your statement rests on the argument that further powers will unlock better outcomes, but passengers will rightly judge on what they experience on the ground. You referred to Transport for Wales's £14 billion rail vision and accelerating delivery of the Burns station programme. Can you clarify exactly which projects are being funded and what timescales have been agreed? Minister, you also cite the core Valley lines transformation as evidence for further devolution, but, before seeking additional powers, should the Welsh Government not first demonstrate that projects already under its control are being delivered on time, on budget and producing measurable improvements for passengers across Wales? The test should not be how many powers politicians can accumulate, but whether passengers see better outcomes. Minister, is the real challenge facing Welsh railways really a lack of powers, or is it a lack of investment and delivery? Would it not be better to focus on securing fairer funding and demonstrating that existing devolved responsibilities can deliver better services for passengers, before calls for more devolution? Diolch, Weinidog, am eich datganiad. Nawr, hoffwn dalu teyrnged i gyn-Ysgrifennydd y Cabinet dros drafnidiaeth, Ken Skates. Er efallai nad ydym bob amser wedi cytuno, rwy'n gwybod o fy sgyrsiau a'm hymgysylltiad â Ken ei fod e, fel fi, eisiau gwella gwasanaethau rheilffyrdd i'n hetholwyr, a bob amser yn gweithio gyda'r nod hwnnw mewn golwg. Ar nodyn cadarnhaol i reilffyrdd yng Nghymru, byddai'n anghynnes peidio â chydnabod bod rhywfaint o welliant wedi bod yn ystod y blynyddoedd diwethaf gydag agweddau ar wasanaethau rheilffyrdd, sef cyflwyno'r system tapio i mewn ac allan ar ffurf system Transport for London yn ne Cymru, sydd wedi bod yn fenter dda ac wedi lleihau cost teithio o'i gymharu â phrynu tocynnau rheolaidd. Mae'n dda gweld hyn yn cael ei gyflwyno ar draws y gogledd nawr hefyd. Mae trydaneiddio llinellau craidd y Cymoedd hefyd wedi dod â gwelliannau mawr eu hangen i reilffyrdd a oedd wedi cael eu hystyried yn anghofiedig gan lawer ers amser maith, ond mae'n rhaid i ni gofio nad Caerdydd yn unig yw Cymru. Gan droi nawr at feysydd y mae angen mynd i'r afael â nhw o hyd, fe ddechreuaf gyda chydnerthedd rheilffyrdd. Nawr, rydyn ni wedi gweld tywydd poeth yn ddiweddar—ac mae'n debyg y byddwn yn ei weld eto. Mae cerbydau sy'n heneiddio a gwendidau o fewn y rhwydwaith yn golygu bod ein rheilffordd yn parhau i fod yn llawer rhy fregus, ac mae angen i ni roi'r cydnerthedd hwnnw yn ôl. Llinell y Gororau yw, efallai, y mwyaf agored i aflonyddwch. Mae oedi yn y de yn effeithio ar y gogledd, ac, oherwydd strwythur y rhwydwaith, gall effeithio'n gyflym ar wasanaethau ledled Cymru gyfan. Felly, rwy'n croesawu'r Gweinidog heddiw yn cydnabod yr angen i gynyddu capasiti a chydnerthedd ar y llwybr hwn. Mae teithwyr, fodd bynnag, wedi clywed yr ymrwymiadau hyn o'r blaen a byddant yn iawn i fod eisiau gweld gweithredu yn hytrach na geiriau teg. A all y Gweinidog felly amlinellu pa ymyriadau penodol sy'n cael eu hystyried, a phryd y gallwn ddisgwyl gweld gwelliant diriaethol yno? Rwy'n credu bod gorsaf arfaethedig Magwyr a Gwndy yn dangos beth y gellir ei gyflawni pan fydd ymgyrchu lleol yn cael ei gefnogi gan fuddsoddiad a chydweithrediad priodol. Ond mae'n rhaid i ni gydnabod mai cefnogaeth Llywodraeth Geidwadol flaenorol y DU a chyn Ysgrifennydd Gwladol Cymru a helpodd i symud o'r cynlluniau a datblygu'r prosiect hwn. Cyflawnodd Llywodraeth Geidwadol flaenorol y DU fuddsoddiad sylweddol mewn rheilffyrdd i Gymru, gan gynnwys trydaneiddio prif linell y Great Western i Gaerdydd, trenau cyflym 'intercity' newydd a chyllid sylweddol tuag at linellau craidd y Cymoedd. Roeddwn i'n rhan o'r gwaith cyflawni bargen ddinesig prifddinas-ranbarth Caerdydd, a oedd yn canolbwyntio ar gyflwyno'r metro. Cafodd hynny, unwaith eto, ei gyflawni oherwydd bod Llywodraeth y DU wedi galluogi hynny i ddigwydd. Nawr, nid diffyg pwerau yw'r gwir broblem ond diffyg cyllid teg. Mae Cymru yn rhy aml wedi bod ar ei cholled o ran buddsoddiad rheilffyrdd a dylai dderbyn ei chyfran deg o wariant rheilffyrdd, gan gynnwys cyllid canlyniadol llawn o brosiectau yn Lloegr. Yr hyn sydd ei angen ar Gymru yw mwy o arian ar gyfer rheilffyrdd, nid mwy o bwerau dros reilffyrdd. Weinidog, mae llawer o'ch datganiad yn dibynnu ar y ddadl y bydd pwerau pellach yn datgloi canlyniadau gwell, ond bydd teithwyr yn iawn i farnu ar yr hyn y maent yn ei brofi ar lawr gwlad. Fe wnaethoch gyfeirio at weledigaeth reilffordd gwerth £14 biliwn Trafnidiaeth Cymru a chyflymu cyflawni rhaglen gorsafoedd Burns. Allwch chi egluro'n union pa brosiectau sy'n cael eu hariannu a pha amserlenni sydd wedi'u cytuno? Weinidog, rydych hefyd yn enwi trawsnewid llinellau craidd y Cymoedd fel tystiolaeth ar gyfer datganoli pellach, ond, cyn ceisio pwerau ychwanegol, oni ddylai Llywodraeth Cymru ddangos yn gyntaf bod prosiectau sydd eisoes o dan ei rheolaeth yn cael eu cyflawni ar amser, o fewn y gyllideb ac yn creu gwelliannau mesuradwy i deithwyr ledled Cymru? Nid faint o bwerau y gall gwleidyddion eu cronni yw'r prawf, ond a yw teithwyr yn gweld canlyniadau gwell. Weinidog, ai diffyg pwerau yw'r her wirioneddol sy'n wynebu rheilffyrdd Cymru, neu ai'r her yw ddiffyg buddsoddiad a chyflawni? Oni fyddai'n well canolbwyntio ar sicrhau cyllid tecach a dangos y gall cyfrifoldebau datganoledig presennol ddarparu gwell gwasanaethau i deithwyr, cyn galwadau am fwy o ddatganoli? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766573 252 En 2026-07-07T16:55:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=12303&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=12303&l=cy 260707-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Ein Gweledigaeth ar gyfer Datganoli Rheilffyrdd 5. Statement by the Deputy Minister for Transport: Our Vision for the Devolution of Rail C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766589 253 En 2026-07-07T16:58:25 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=12508&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=12508&l=cy 260707-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Ein Gweledigaeth ar gyfer Datganoli Rheilffyrdd 5. Statement by the Deputy Minister for Transport: Our Vision for the Devolution of Rail C 4822 4822 Mark Hooper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4822 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Thank you, Peter, and, again, thank you for the constructive way you've framed the questions, albeit there's a few things that I think we take slightly different views on. But if we start at your last point first, 'Is power the important thing or is making people's lives better the more important thing?' Do you know, if I could see a way of being able to deliver things without power then I'd investigate that first? My first two points in my statement reference working with UK Government more constructively with the current powers that we've got. So, I want to be clear, when I'm dealing with UK Government, that I'm going to be somebody who always works constructively, is always honest and tries to get the best out of that relationship. That includes where we're connected across the country, and making sure that those things work. So, I'm not somebody who's just, there, power for power's sake. However, it is increasingly clear, if you just look—. You referenced the electrification figure. Only 9 per cent of our rail network is electrified; 45 per cent of the English network is electrified. The only reason, really, that 9 per cent is electrified isn't necessarily about GWR; it's more about what the Welsh Government did with regard to the core Valleys lines. So, let's make sure we get these things right before we move on. I'm glad you brought up the issue of resilience. I think we need to look at this in the frame of where things are happening. So, just as a backward look, when we had the red weather warning 10 days ago, 94 per cent of Transport for Wales services ran appropriately. Now, if you compare that to Paris, Paris lost 10 per cent of its network in the same period. Germany lost every single train that doesn’t have air conditioning in it, which was a huge number of trains, and Belgium similarly. So, we’ve got to be careful that we don’t characterise our transport network incorrectly. That doesn’t mean that we don’t need to do a lot of work on making sure we’re resilient and ready for these things. We’re about to hit another heatwave now, so these things aren’t going away. This will be three heatwaves this year so far. So, I think this is a really important point, and I expect to come back to this Siambr in short order to be able to talk about how we build a more resilient network. Part of it is about making sure the trains we put on the network, the buses we put on our roads, are appropriate to deliver the services. So, I was on a bus the other day, fully air-conditioned, it makes it a comfortable journey, the trains are similarly so, and that makes a real difference to things as well. We enjoyed our walk to school, I think, in Magor the other day, and it was good to see how committed the team were there to their project. The reflection I have from it is how long it's taken them to get to a point where progress happens, even in developing their community centre. And I think one of the things I'm keen to do is to make sure that we collectively can agree on lots of things. The more we can agree on, the more commitment people can start, and the funds can start to flow so that we know, even in four years' time, if the make-up of the Siambr changed in any way, we all know that we're committed to doing the things we are. And things like the Burns stations fit that profile. So, I welcome the broad support, I think, from you in this regard, and I think we'll continue to work together. Diolch, Peter, ac, unwaith eto, diolch am y ffordd adeiladol rydych chi wedi fframio'r cwestiynau, er bod yna ychydig o bethau yr wyf yn credu ein bod ni'n cymryd safbwyntiau ychydig yn wahanol arnynt. Ond os dechreuwn ni ar eich pwynt olaf yn gyntaf, 'Ai pŵer yw'r peth pwysig neu a yw gwneud bywydau pobl yn well yn bwysicach?' Wyddoch chi, pe bawn i'n gallu gweld ffordd o allu cyflawni pethau heb bŵer yna byddwn i'n ymchwilio i hynny yn gyntaf? Mae'r ddau bwynt cyntaf yn fy natganiad yn cyfeirio at weithio gyda Llywodraeth y DU yn fwy adeiladol gyda'r pwerau presennol sydd gennym. Felly, rydw i eisiau bod yn glir, pan fyddaf yn ymdrin â Llywodraeth y DU, byddaf yn rhywun sydd bob amser yn gweithio'n adeiladol, bob amser yn onest ac yn ceisio cael y gorau allan o'r berthynas honno. Mae hynny'n cynnwys lle rydyn ni'n gysylltiedig ledled y wlad, a gwneud yn siŵr bod y pethau hynny'n gweithio. Felly, nid wyf yn rhywun sydd dim ond yno, pŵer er mwyn pŵer. Fodd bynnag, mae'n fwyfwy amlwg, os edrychwch chi—. Fe wnaethoch chi gyfeirio at y ffigur trydaneiddio. Dim ond 9 y cant o'n rhwydwaith rheilffyrdd sydd wedi cael ei drydaneiddio; mae 45 y cant o rwydwaith Lloegr wedi'i drydaneiddio. Nid yw'r unig reswm, mewn gwirionedd, bod 9 y cant wedi'i drydaneiddio o reidrwydd yn ymwneud â GWR; mae'n fwy am yr hyn a wnaeth Llywodraeth Cymru o ran llinellau craidd y Cymoedd. Felly, gadewch i ni wneud yn siŵr ein bod ni'n cael y pethau hyn yn iawn cyn i ni symud ymlaen. Rwy'n falch eich bod wedi codi'r mater o gydnerthedd. Rwy'n credu bod angen i ni edrych ar hyn o fewn y ffrâm lle mae pethau'n digwydd. Felly, fel golwg yn ôl, pan gawsom y rhybudd tywydd coch 10 diwrnod yn ôl, roedd 94 y cant o wasanaethau Trafnidiaeth Cymru yn rhedeg yn briodol. Nawr, os cymharwch hynny â Pharis, collodd Paris 10 y cant o'i rwydwaith yn yr un cyfnod. Collodd yr Almaen bob trên unigol nad oes ganddo system aerdymheru ynddo, a oedd yn nifer enfawr o drenau, a Gwlad Belg yn yr un modd. Felly, mae'n rhaid i ni fod yn ofalus nad ydym yn nodweddu ein rhwydwaith trafnidiaeth yn anghywir. Nid yw hynny'n golygu nad oes angen i ni wneud llawer o waith i wneud yn siŵr ein bod yn gydnerth ac yn barod ar gyfer y pethau hyn. Rydyn ni ar fin taro ton wres arall nawr, felly nid yw'r pethau hyn yn mynd i ffwrdd. Dyna dair ton wres eleni hyd yn hyn. Felly, rwy'n credu bod hwn yn bwynt pwysig iawn, ac rwy'n disgwyl dod yn ôl i'r Siambr hon fuan i allu siarad am sut rydym yn adeiladu rhwydwaith mwy cydnerth. Rhan ohono yw gwneud yn siŵr bod y trenau rydyn ni'n eu rhoi ar y rhwydwaith, y bysiau rydyn ni'n eu rhoi ar ein ffyrdd, yn briodol i ddarparu'r gwasanaethau. Felly, roeddwn i ar fws y diwrnod o'r blaen, yn llawn aerdymheru, mae'n ei gwneud hi'n daith gyfforddus, mae'r trenau yr un peth, ac mae hynny'n gwneud gwahaniaeth gwirioneddol i bethau hefyd. Fe wnaethon ni fwynhau ein taith gerdded i'r ysgol, rwy'n meddwl, ym Magwyr y diwrnod o'r blaen, ac roedd yn dda gweld pa mor ymroddedig oedd y tîm yno i'w prosiect. Yr hyn rwy'n myfyrio arno yn dilyn hynny yw pa mor hir y mae wedi cymryd iddyn nhw gyrraedd pwynt lle mae cynnydd yn digwydd, hyd yn oed wrth ddatblygu eu canolfan gymunedol. Ac rwy'n credu mai un o'r pethau rydw i'n awyddus i'w wneud yw gwneud yn siŵr ein bod ni'n gallu cytuno ar lawer o bethau. Po fwyaf y gallwn gytuno arno, y mwyaf o ymrwymiad y gall pobl ei feithrin, a gall yr arian ddechrau llifo fel ein bod ni'n gwybod, hyd yn oed mewn pedair blynedd, os bydd cyfansoddiad y Siambr wedi newid mewn unrhyw ffordd, rydyn ni i gyd yn gwybod ein bod wedi ymrwymo i wneud y pethau hynny. Ac mae pethau fel gorsafoedd Burns yn cyd-fynd â'r proffil hwnnw. Felly, rwy'n croesawu'r gefnogaeth eang, rwy'n credu, gennych yn hyn o beth, ac rwy'n credu y byddwn yn parhau i weithio gyda'n gilydd. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766570 254 En 2026-07-07T17:00:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=12603&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=12603&l=cy 260707-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Ein Gweledigaeth ar gyfer Datganoli Rheilffyrdd 5. Statement by the Deputy Minister for Transport: Our Vision for the Devolution of Rail C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766599 255 En 2026-07-07T17:01:55 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=12718&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=12718&l=cy 260707-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Ein Gweledigaeth ar gyfer Datganoli Rheilffyrdd 5. Statement by the Deputy Minister for Transport: Our Vision for the Devolution of Rail C 12143 12143 Niamh Salkeld AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12143 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12143 Salkeld, Niamh The difference between rail in Caerphilly and Blaenau Gwent shows exactly why devolving rail matters. Caerphilly has 17 stations, most on the Welsh Government's core Valleys lines. Since those lines came under Welsh Government control, passengers have seen new trains, electrification and more frequent services. But, in Blaenau Gwent, the Ebbw Vale line is still reserved, and we have just three stations in the whole of Blaenau Gwent, with communities like Abertillery and Tredegar completely cut off from the rail network. That gap didn't happen by accident. It reflects where responsibility sits, and the fact that Wales is too often not a priority for Westminster. Where rail is devolved, like in Caerphilly, we see investment and improvement. Where it isn't, like in Blaenau Gwent, communities are left behind. So, Deputy Minister, what discussions are being held with the UK Government about extending the core Valleys lines to other parts of the Valleys, including Blaenau Gwent? Mae'r gwahaniaeth rhwng rheilffyrdd yng Nghaerffili a Blaenau Gwent yn dangos yn union pam mae datganoli rheilffyrdd yn bwysig. Mae gan Gaerffili 17 o orsafoedd, y rhan fwyaf ar linellau craidd y Cymoedd Llywodraeth Cymru. Ers i'r llinellau hynny ddod o dan reolaeth Llywodraeth Cymru, mae teithwyr wedi gweld trenau newydd, trydaneiddio a gwasanaethau amlach. Ond, ym Mlaenau Gwent, mae rheilffordd Glynebwy wedi'i chadw yn ôl o hyd, a dim ond tair gorsaf sydd gennym ym Mlaenau Gwent gyfan, gyda chymunedau fel Abertyleri a Thredegar wedi'u torri'n llwyr oddi wrth y rhwydwaith rheilffyrdd. Ni ddigwyddodd y bwlch hwnnw ar ddamwain. Mae'n adlewyrchu lle mae cyfrifoldeb, a'r ffaith nad yw Cymru'n rhy aml yn flaenoriaeth i San Steffan. Lle mae rheilffyrdd wedi cael eu datganoli, fel yng Nghaerffili, rydym yn gweld buddsoddiad a gwelliant. Lle nad yw, fel ym Mlaenau Gwent, mae cymunedau'n cael eu gadael ar ôl. Felly, Ddirprwy Weinidog, pa drafodaethau sy'n cael eu cynnal gyda Llywodraeth y DU ynghylch ymestyn llinellau craidd y Cymoedd i rannau eraill o'r Cymoedd, gan gynnwys Blaenau Gwent? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766600 256 Cy 2026-07-07T17:03:03 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=12786&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=12786&l=en 260707-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Ein Gweledigaeth ar gyfer Datganoli Rheilffyrdd 5. Statement by the Deputy Minister for Transport: Our Vision for the Devolution of Rail C 4822 4822 Mark Hooper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4822 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Diolch am y cwestiwn, Niamh. Thank you for the question, Niamh. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766601 257 En 2026-07-07T17:03:04 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=12787&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=12787&l=cy 260707-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Ein Gweledigaeth ar gyfer Datganoli Rheilffyrdd 5. Statement by the Deputy Minister for Transport: Our Vision for the Devolution of Rail C 4822 4822 Mark Hooper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4822 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark I think this is huge. You've just exemplified the reason why we need devolved powers, because we need to treat communities the same, and they need to be given the same opportunities whether they're in the Caerphilly part of your constituency or the Blaenau Gwent part of your constituency. But this requires long-term planning. Again, I'm going back to the point of us needing, I think, to get some collective consensus around how we go and do this. But, ultimately, I see no way of this happening without full devolution, to be able to make the decisions that matter, because we're closer to the people of Wales and their needs than they are in Westminster. That's the critical thing. We are having conversations. The conversations have started with UK Ministers. They know what we want, and it doesn't really matter who is in charge there, frankly. Our position hasn't changed, but we're doing it from a position of making sure we can make a real difference.   Rwy'n credu bod hwn yn enfawr. Rydych chi newydd roi enghraifft o'r rheswm pam y mae angen pwerau datganoledig arnom, oherwydd mae angen i ni drin cymunedau yr un fath, ac mae angen iddynt gael yr un cyfleoedd p'un a ydyn nhw yn rhan Caerffili o'ch etholaeth neu ran Blaenau Gwent o'ch etholaeth. Ond mae hyn yn gofyn am gynllunio hirdymor. Unwaith eto, rwy'n mynd yn ôl at y pwynt bod angen i ni, rwy'n meddwl, gael rhywfaint o gonsensws ar y cyd ynghylch sut rydyn ni'n gwneud hyn. Ond, yn y pen draw, nid wyf yn gweld unrhyw ffordd y bydd hyn yn digwydd heb ddatganoli llawn, gallu gwneud y penderfyniadau sy'n bwysig, oherwydd rydym yn agosach at bobl Cymru a'u hanghenion nag ydyn nhw yn San Steffan. Dyna'r peth hanfodol. Rydyn ni'n cael sgyrsiau. Mae'r sgyrsiau wedi dechrau gyda Gweinidogion y DU. Maen nhw'n gwybod beth rydyn ni'n dymuno ei gael, ac nid oes ots pwy sy'n gyfrifol yno, i fod yn onest. Nid yw ein sefyllfa wedi newid, ond rydyn ni'n ei wneud o sefyllfa o wneud yn siŵr y gallwn wneud gwahaniaeth go iawn.   16083 7 2026-07-07T13:30:02 766603 258 En 2026-07-07T17:04:01 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=12844&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=12844&l=cy 260707-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Ein Gweledigaeth ar gyfer Datganoli Rheilffyrdd 5. Statement by the Deputy Minister for Transport: Our Vision for the Devolution of Rail C 12181 12181 Adrian Mason AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12181 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12181 Mason, Adrian Deputy Minister, I honestly hate to say this, because it might damage your reputation with your party, but you've always struck me, in my short time here, as being one of the more sensible Ministers on the Government benches. But then you went and spoiled it all by saying you are a fan of more devolution. Now, people in this Chamber will know that I'm not a fan of more devolution, and neither is my party. But you have made a serious point about underinvestment in Welsh rail. Many people in north Wales, where my constituency lies, will totally agree with you. But Reform Wales does not believe every issue is solved by devolving more power to Cardiff Bay. To build a skyscraper on weak foundations is total folly. So, the test is simple: will passengers get better services from your plans? And what does network north Wales actually mean for north Wales? We have been promised for years that we’d have electrification of the north Wales main line. I want to know what would happen to the lines going from Wrexham to Chester, Wrexham to Bidston, into Liverpool and Manchester Airport. These are crucial lines for us in north Wales. Ddirprwy Weinidog, rwyf wir yn casáu dweud hyn, oherwydd gallai niweidio eich enw da gyda'ch plaid, ond rydych chi bob amser wedi fy nharo i, yn fy amser byr yma, fel un o'r Gweinidogion mwyaf synhwyrol ar feinciau'r Llywodraeth. Ond yna aethoch chi i ddifetha'r cyfan trwy ddweud eich bod chi'n cefnogi mwy o ddatganoli. Nawr, bydd pobl yn y Siambr hon yn gwybod nad ydw i'n cefnogi mwy o ddatganoli, ac nid yw fy mhlaid i chwaith. Ond rydych chi wedi gwneud pwynt difrifol ynglŷn â thanfuddsoddi mewn rheilffyrdd yng Nghymru. Bydd llawer o bobl yn y gogledd, lle mae fy etholaeth i, yn cytuno'n llwyr â chi. Ond nid yw Reform Cymru yn credu bod pob mater yn cael ei ddatrys trwy ddatganoli mwy o bŵer i Fae Caerdydd. Mae adeiladu entrychdy ar sylfeini gwan yn ffolineb llwyr. Felly, mae'r prawf yn syml: a fydd teithwyr yn cael gwell gwasanaethau o'ch cynlluniau? A beth mae rhwydwaith gogledd Cymru yn ei olygu i ogledd Cymru mewn gwirionedd? Rydym wedi cael addewid ers blynyddoedd y byddwn yn gweld trydaneiddio prif linell gogledd Cymru. Rwyf eisiau gwybod beth fyddai'n digwydd i'r llinellau sy'n mynd o Wrecsam i Gaer, Wrecsam i Bidston, i Lerpwl a Maes Awyr Manceinion. Mae'r rhain yn llinellau hanfodol i ni yn y gogledd. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766578 259 En 2026-07-07T17:05:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=12903&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=12903&l=cy 260707-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Ein Gweledigaeth ar gyfer Datganoli Rheilffyrdd 5. Statement by the Deputy Minister for Transport: Our Vision for the Devolution of Rail C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766580 260 En 2026-07-07T17:05:11 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=12914&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=12914&l=cy 260707-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Ein Gweledigaeth ar gyfer Datganoli Rheilffyrdd 5. Statement by the Deputy Minister for Transport: Our Vision for the Devolution of Rail C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Can you conclude, please, Adrian? Allwch chi ddod i ben, os gwelwch yn dda, Adrian? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766581 261 En 2026-07-07T17:05:13 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=12916&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=12916&l=cy 260707-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Ein Gweledigaeth ar gyfer Datganoli Rheilffyrdd 5. Statement by the Deputy Minister for Transport: Our Vision for the Devolution of Rail C 12181 12181 Adrian Mason AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12181 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12181 Mason, Adrian Sure. What is the cost of devolution and, basically, what will be the benefits and what is the timetable? Thank you. Iawn. Beth yw cost datganoli ac, yn y bôn, beth fydd y manteision a beth yw'r amserlen? Diolch. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766583 262 En 2026-07-07T17:05:19 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=12922&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=12922&l=cy 260707-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Ein Gweledigaeth ar gyfer Datganoli Rheilffyrdd 5. Statement by the Deputy Minister for Transport: Our Vision for the Devolution of Rail C 4822 4822 Mark Hooper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4822 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Thank you for the questions, Adrian. I was worried then you might be hitting Mike Hedges's number of questions in one question. I'll do my best. I'm not sure 'sensible but' carries much weight, but thank you, I think—but I'm not sure.  Our test is the same. Our test is: can we improve the passenger journey? Can we make things work quicker? Can we make things work more seamlessly? I think that's the ultimate test. Today, in some parts of Wales, we've shown that that's happening. In lots of Wales—and I think you've highlighted areas where it's not—it isn't. So, the job of Government is to get in there, roll up our sleeves and start work on those things with the same vigour as has happened down south. I'm chairing the next network north rail board, to show the commitment to the north of the country as has been shown down the south. And I'm keen and I'm happy to update you with that post that meeting as well. Devolution and powers have got to have a reason for them. I'm clear about that. I think I've made the case in this statement today, and I'll continue to make that case. The only way we'll make our railways better is if the powers are in this place. Diolch am y cwestiynau, Adrian. Roeddwn i'n poeni yn y fan yna y byddech chi efallai'n taro nifer cwestiynau Mike Hedges mewn un cwestiwn. Byddaf yn gwneud fy ngorau. Nid wyf yn siŵr bod 'synhwyrol ond' yn cario llawer o bwysau, ond diolch, rwy'n credu—ond dydw i ddim yn siŵr.  Mae ein prawf yr un peth. Ein prawf yw: allwn ni wella taith y teithiwr? Allwn ni wneud i bethau weithio'n gyflymach? Allwn ni wneud i bethau weithio'n fwy di-dor? Rwy'n credu mai dyna'r prawf yn y pen draw. Heddiw, mewn rhai rhannau o Gymru, rydyn ni wedi dangos bod hynny'n digwydd. Yn llawer o Gymru—ac rwy'n credu eich bod wedi tynnu sylw at ardaloedd lle nad yw—nid yw hynny'n wir. Felly, gwaith y Llywodraeth yw mynd i mewn yno, torchi ein llewys a dechrau gweithio ar y pethau hynny gyda'r un egni ag sydd wedi digwydd i lawr yn y de. Rwy'n cadeirio'r bwrdd rheilffordd rhwydwaith y gogledd nesaf, i ddangos yr ymrwymiad i ogledd y wlad fel y dangoswyd i lawr yn y de. Ac rwy'n awyddus ac rwy'n hapus i'ch diweddaru chi ar hynny ar ôl y cyfarfod hwnnw hefyd. Mae'n rhaid i ddatganoli a phwerau fod â rheswm drostynt. Rwy'n glir am hynny. Rwy'n credu fy mod wedi gwneud yr achos yn y datganiad hwn heddiw, a byddaf yn parhau i wneud yr achos hwnnw. Yr unig ffordd y byddwn ni'n gwneud ein rheilffyrdd yn well yw os yw'r pwerau yn y lle hwn. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766585 263 En 2026-07-07T17:06:34 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=12997&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=12997&l=cy 260707-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Ein Gweledigaeth ar gyfer Datganoli Rheilffyrdd 5. Statement by the Deputy Minister for Transport: Our Vision for the Devolution of Rail C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane Good afternoon, Deputy Minister. Thank you for the statement. I do welcome your ambition, unlike Reform UK. I am totally perplexed by your statement that you feel that Wales does not have the skills to have rail devolved to Wales. You're always doing Wales down. But I do want to say that where we are now in terms of having rail devolved to Wales, we've been here for a number of years through the Welsh Government. I can see that, over the years, we've not seen any change whatsoever. In fact, just this year, David Chadwick MP tabled an amendment to the Railways Bill, which would have transferred responsibility for infrastructure, investment and long-term strategy to the Senedd within two years. Unfortunately, not a single Welsh Labour MP supported it. And so I do hope that when this comes back before the Labour Government, which it probably still will be, that there is persuasion given from the Senedd to Labour MPs in Westminster. I'd like to ask you specifically: Scotland have done this, so how are you learning from Scotland? Diolch yn fawr iawn. Prynhawn da, Ddirprwy Weinidog. Diolch am y datganiad. Rwy'n croesawu eich uchelgais, yn wahanol i Reform UK. Rwyf wedi drysu'n llwyr gan eich datganiad eich bod yn teimlo nad oes gan Gymru y sgiliau i gael rheilffyrdd wedi'u datganoli i Gymru. Rydych chi bob amser yn lladd ar Cymru. Ond rydw i eisiau dweud, lle rydyn ni nawr o ran datganoli rheilffyrdd i Gymru, rydyn ni wedi bod yma ers nifer o flynyddoedd trwy Lywodraeth Cymru. Gallaf weld nad ydym wedi gweld unrhyw newid o gwbl dros y blynyddoedd. Yn wir, dim ond eleni, cyflwynodd David Chadwick AS welliant i'r Bil Rheilffyrdd, a fyddai wedi trosglwyddo'r cyfrifoldeb am seilwaith, buddsoddiad a strategaeth hirdymor i'r Senedd o fewn dwy flynedd. Yn anffodus, ni chefnogodd un AS Llafur Cymru y gwelliant hwnnw. Ac felly rwy'n gobeithio, pan fydd hyn yn dod yn ôl gerbron y Llywodraeth Lafur, ac mae'n debyg y bydd yn dal i fod, y rhoddir argyhoeddiad gan y Senedd i ASau Llafur yn San Steffan. Hoffwn ofyn i chi yn benodol: mae'r Alban wedi gwneud hyn, felly sut ydych chi'n dysgu o'r Alban? Diolch yn fawr iawn. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766588 264 En 2026-07-07T17:07:55 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=13078&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=13078&l=cy 260707-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Ein Gweledigaeth ar gyfer Datganoli Rheilffyrdd 5. Statement by the Deputy Minister for Transport: Our Vision for the Devolution of Rail C 4822 4822 Mark Hooper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4822 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Thanks for the question, Jane. I agree with you, firstly, that we have the skills and the capacity to start doing the work. We've proven it. The teams are ready to go. A lot of these are Wales-based organisations and Wales-based workers. This is a good project to start. They need to get on there and help to develop the railways. I think the key point that you're making is the same point that I think I made in the—. The Scottish example is there to be able to work with. The key difference is that 33 per cent of their network is electrified, 9 per cent of ours—good indication. It's a different—. We've got more cross-border connectivity in Wales as well in terms of some of our services.  I'm really proud, and I think our key exemplar that I like to use is basically the work that we've done on the core Valleys lines. I know I'm repeating myself, but you're starting to see some huge improvements and we can replicate some of that work elsewhere. It doesn't mean that it's all about rail. We talked about buses here last week. I think that we've got to make sure that our transport network is wholly integrated, so people feel comfortable and they see it as a seamless journey, being on, maybe, the north Wales coach, jumping on a bus and jumping on a train. These are seen as seamless, which is the reason for one ticket, one journey. We've got a lot of work that we've seen and a lot of benefit.  Diolch am y cwestiwn, Jane. Rwy'n cytuno â chi, yn gyntaf, bod gennym y sgiliau a'r gallu i ddechrau gwneud y gwaith. Rydyn ni wedi profi hynny. Mae'r timau'n barod i fynd. Mae llawer o'r rhain yn sefydliadau yng Nghymru a gweithwyr yng Nghymru. Mae hwn yn brosiect da i ddechrau. Mae angen iddyn nhw fynd ymlaen yno a helpu i ddatblygu'r rheilffyrdd. Rwy'n credu mai'r pwynt allweddol rydych chi'n ei wneud yw'r un pwynt ag y gwnes i, rwy'n credu, yn y—. Mae'r enghraifft Albanaidd yno i allu gweithio gyda hi. Y gwahaniaeth allweddol yw bod 33 y cant o'u rhwydwaith nhw wedi'i drydaneiddio, 9 y cant o'n rhwydwaith ni—arwydd da. Mae'n wahanol—. Mae gennym ni fwy o gysylltedd trawsffiniol yng Nghymru hefyd o ran rhai o'n gwasanaethau.  Rwy'n falch iawn, ac rwy'n credu mai'r prif esiampl rydw i'n hoffi ei defnyddio yw'r gwaith rydyn ni wedi'i wneud ar linellau craidd y Cymoedd. Rwy'n gwybod fy mod i'n ailadrodd fy hun, ond rydych chi'n dechrau gweld rhai gwelliannau enfawr a gallwn ni ailadrodd rhywfaint o'r gwaith hwnnw mewn mannau eraill. Nid yw'n golygu ei fod yn ymwneud â rheilffyrdd yn unig. Fe wnaethon ni siarad am fysiau yma yr wythnos diwethaf. Rwy'n credu bod yn rhaid i ni wneud yn siŵr bod ein rhwydwaith trafnidiaeth wedi'i integreiddio'n llwyr, fel bod pobl yn teimlo'n gyfforddus ac maen nhw'n ei weld fel taith ddi-dor, bod, efallai, ar goets gogledd Cymru, neidio ar fws a neidio ar drên. Mae'r rhain yn cael eu gweld yn ddi-dor, a dyna'r rheswm am un tocyn, un daith. Mae gennym lawer o waith rydyn ni wedi'i weld a llawer o fudd.  16083 7 2026-07-07T13:30:02 766591 265 Cy 2026-07-07T17:09:19 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=13162&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=13162&l=en 260707-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Ein Gweledigaeth ar gyfer Datganoli Rheilffyrdd 5. Statement by the Deputy Minister for Transport: Our Vision for the Devolution of Rail C 12153 12153 Helen Jenner AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12153 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12153 Jenner, Hellen Ddirprwy Weinidog, fe wnaeth y don wres ddiweddar dynnu sylw at y costau sylweddol sy'n gysylltiedig â chynnal a chadw seilwaith y rheilffyrdd yn wyneb tywydd eithafol. Cyn ceisio datganoli rhagor o gyfrifoldebau dros y rheilffyrdd, a yw Llywodraeth Cymru wedi cyfrifo'r goblygiadau ariannol hirdymor ar gyfer cynnal a chadw ac adnewyddu'r seilwaith y byddai'n ei etifeddu? Os felly, a wnaiff y Gweinidog gyhoeddi'r ffigurau hynny ac egluro sut y byddai'r costau hynny yn cael eu hariannu? Diolch. Deputy Minister, the recent heatwave highlighted the significant costs related to the maintenance of rail infrastructure in the face of extreme weather. Before seeking to devolve further responsibility over the railways, has the Welsh Government calculated the long-term financial implications of maintaining and renewing the infrastructure that it would inherit? If so, would the Deputy Minister publish those figures and explain how the costs will be met? Thank you. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766593 266 Cy 2026-07-07T17:09:55 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=13198&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=13198&l=en 260707-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Ein Gweledigaeth ar gyfer Datganoli Rheilffyrdd 5. Statement by the Deputy Minister for Transport: Our Vision for the Devolution of Rail C 4822 4822 Mark Hooper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4822 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Diolch, Helen. Diolch am y cwestiwn.  Thanks, Helen. Thanks for the question. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766594 267 En 2026-07-07T17:09:58 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=13201&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=13201&l=cy 260707-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Ein Gweledigaeth ar gyfer Datganoli Rheilffyrdd 5. Statement by the Deputy Minister for Transport: Our Vision for the Devolution of Rail C 4822 4822 Mark Hooper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4822 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark I think this is a really important point and it's a point that I'm happy to come back to the Siambr with. I have asked the same question. I think that when we talk about £14 billion, that's not the maintenance budget as well. That's really critical. So, we need to make sure that we have full devolution, so that we can do the work that needs to happen. Going back to the point that Peter referenced, and the fact that we need to build resilience, this is the core of building that resilience. We have got a network that, in some parts, we know hasn't had the support that it has needed for a number of years. So, it's really important, but when I have got the figure, I will come back to you on it. Rwy'n credu bod hwn yn bwynt pwysig iawn ac mae'n bwynt rydw i'n hapus i ddod yn ôl i'r Siambr ag ef. Rwyf wedi gofyn yr un cwestiwn. Rwy'n credu, pan fyddwn ni'n siarad am £14 biliwn, nid dyna'r gyllideb cynnal a chadw hefyd. Mae hynny'n wirioneddol hanfodol. Felly, mae angen i ni wneud yn siŵr bod gennym ni ddatganoli llawn, fel y gallwn ni wneud y gwaith sydd angen digwydd. Gan fynd yn ôl at y pwynt y cyfeiriodd Peter ato, a'r ffaith bod angen i ni adeiladu gwydnwch, dyma graidd adeiladu'r gwydnwch hwnnw. Mae gennym rwydwaith, rydym yn gwybod nad ydyw, mewn rhai rhannau, wedi cael y gefnogaeth sydd ei hangen arno am nifer o flynyddoedd. Felly, mae'n bwysig iawn, ond pan fydd ffigur gennyf, fe ddof yn ôl atoch chi arno. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766590 268 En 2026-07-07T17:10:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=13203&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=13203&l=cy 260707-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Ein Gweledigaeth ar gyfer Datganoli Rheilffyrdd 5. Statement by the Deputy Minister for Transport: Our Vision for the Devolution of Rail C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766597 269 Cy 2026-07-07T17:10:35 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=13238&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=13238&l=en 260707-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Ein Gweledigaeth ar gyfer Datganoli Rheilffyrdd 5. Statement by the Deputy Minister for Transport: Our Vision for the Devolution of Rail C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch. Ac yn olaf, Weinidog, Leticia Gonzalez. Thanks. And finally, Minister, Leticia Gonzalez. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766598 270 En 2026-07-07T17:10:38 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=13241&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=13241&l=cy 260707-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Ein Gweledigaeth ar gyfer Datganoli Rheilffyrdd 5. Statement by the Deputy Minister for Transport: Our Vision for the Devolution of Rail C 12155 12155 Leticia Gonzalez AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12155 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12155 Gonzalez, Leticia Diolch, Ddirprwy Lywydd. I welcome this statement today. In Cardiff, the consequences of decades of underinvestment in rail infrastructure are all too evident. That is why I welcome the progress made since the devolution of the core Valleys lines, which has enabled significant improvements to be delivered across the network. For too long, disabled people in my constituency have faced unacceptable barriers when using our rail network. The lack of lifts and step-free access has forced passengers to take lengthy detours, while alternative routes remain inaccessible for many wheelchair users. I am pleased that work has finally begun on an accessible footbridge at Cathays station. However, campaigners have been calling for these improvements since the 1990s. Surely, this is proof that, when Wales has greater control of its rail network, we can better address the needs of our communities. For years, Plaid Cymru has argued that rail infrastructure and its corresponding funding is fully devolved to Wales, and permit projects like HS2 to be reclassified as an England-only project. If that were to happen, Wales could receive billions of pounds in consequential funding—money that could transform rail connectivity and accessibility across our country. Given that Welsh taxpayers are helping to fund a project that does not enter Wales, and given ongoing concerns that the economic benefit will be felt elsewhere, what pressure is the Deputy Minister putting on the UK Government to secure the fair funding settlement that Wales deserves? Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n croesawu'r datganiad hwn heddiw. Yng Nghaerdydd, mae canlyniadau degawdau o danfuddsoddi yn y seilwaith rheilffyrdd yn rhy amlwg. Dyna pam yr wyf i'n croesawu'r cynnydd a wnaed ers datganoli llinellau craidd y Cymoedd, sydd wedi galluogi gwelliannau sylweddol i gael eu cyflawni ar draws y rhwydwaith. Am yn rhy hir, mae pobl anabl yn fy etholaeth i wedi wynebu rhwystrau annerbyniol wrth ddefnyddio ein rhwydwaith rheilffyrdd. Mae'r diffyg lifftiau a mynediad heb risiau wedi gorfodi teithwyr i fynd ar lwybrau dargyfeirio hir, tra bod llwybrau amgen yn parhau i fod yn anhygyrch i lawer o ddefnyddwyr cadair olwyn. Rwy'n falch bod gwaith wedi dechrau o'r diwedd ar bont droed hygyrch yng ngorsaf Cathays. Fodd bynnag, mae ymgyrchwyr wedi bod yn galw am y gwelliannau hyn ers y 1990au. Does bosib bod hyn yn brawf y gallwn ni, pan fydd gan Gymru fwy o reolaeth ar ei rhwydwaith rheilffyrdd, fynd i'r afael ag anghenion ein cymunedau'n well. Ers blynyddoedd, mae Plaid Cymru wedi dadlau dros ddatganoli'r seilwaith rheilffyrdd a'i gyllid cyfatebol yn llawn i Gymru, a chaniatáu i brosiectau fel HS2 gael eu hailddosbarthu fel prosiect Lloegr yn unig. Pe bai hynny'n digwydd, gallai Cymru dderbyn biliynau o bunnoedd mewn cyllid canlyniadol—arian a allai drawsnewid cysylltedd rheilffyrdd a hygyrchedd ledled ein gwlad. O ystyried bod trethdalwyr Cymru yn helpu i ariannu prosiect nad yw'n dod i mewn i Gymru, ac o ystyried pryderon parhaus y bydd y budd economaidd yn cael ei deimlo mewn mannau eraill, pa bwysau y mae'r Dirprwy Weinidog yn ei roi ar Lywodraeth y DU i sicrhau'r setliad cyllid teg y mae Cymru yn ei haeddu? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766616 271 Cy 260707-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Ein Gweledigaeth ar gyfer Datganoli Rheilffyrdd 5. Statement by the Deputy Minister for Transport: Our Vision for the Devolution of Rail I Daeth y Llywydd (Huw Irranca-Davies) i’r Gadair. The Llywydd (Huw Irranca-Davies) took the Chair. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766602 272 En 2026-07-07T17:12:16 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=13339&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=13339&l=cy 260707-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Ein Gweledigaeth ar gyfer Datganoli Rheilffyrdd 5. Statement by the Deputy Minister for Transport: Our Vision for the Devolution of Rail C 4822 4822 Mark Hooper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4822 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Diolch, Leti. I know you take a keen interest in rail from your job prior to this, where you were supporting Transport for Wales in its work as well. So, I'm grateful for your expertise as well. How do I answer that question? Just by turning it back and saying that we need the devolution and we need fair funding. Now, the pressure, I think, is twofold. So, the conversation needs to be a conversation with UK Government, where we are seen as a trusted partner. So, I want to make sure that, every time I have a conversation, they know that I'm being clear, I'm being direct, and I'm being honest with our needs and why we're working on it. But the other thing, I think, that was really—. When I spoke to the rail Minister a few weeks ago, he said that, to help him to go to the Treasury to get the funding that we need, what we needed is to be ready with the projects. So, that's the key difference. We are ready with the projects, to start to deliver, particularly on the Burns stations, because of the work that's been done. We're ready to go, and we can start kicking on with this. That's the critical difference. And I think that shows that, from rail, we're moving forward with things like never before. Diolch yn fawr. Diolch, Leti. Rwy'n gwybod eich bod yn cymryd diddordeb brwd mewn rheilffyrdd o'ch swydd cyn hyn, lle roeddech chi'n cefnogi Trafnidiaeth Cymru yn ei waith hefyd. Felly, rwy'n ddiolchgar am eich arbenigedd hefyd. Sut ydw i'n ateb y cwestiwn hwnnw? Dim ond trwy ei droi'n ôl a dweud bod angen y datganoli arnom ac mae angen cyllid teg arnom. Nawr, mae'r pwysau, rwy'n meddwl, yn ddeublyg. Felly, mae angen i'r sgwrs fod yn sgwrs gyda Llywodraeth y DU, lle rydym yn cael ein gweld fel partner dibynadwy. Felly, rydw i eisiau gwneud yn siŵr, bob tro y byddaf yn cael sgwrs, eu bod nhw'n gwybod fy mod i'n bod yn glir, fy mod i'n bod yn uniongyrchol, a fy mod i'n bod yn onest gyda'n hanghenion a pham rydyn ni'n gweithio arno. Ond y peth arall, rwy'n meddwl, oedd yn wirioneddol—. Pan siaradais i â'r Gweinidog rheilffyrdd ychydig wythnosau yn ôl, fe ddywedodd, er mwyn ei helpu i fynd i'r Trysorlys i gael y cyllid sydd ei angen arnom, mai'r hyn yr oedd ei angen arnom yw bod yn barod gyda'r prosiectau. Felly, dyna'r gwahaniaeth allweddol. Rydyn ni'n barod gyda'r prosiectau, i ddechrau cyflawni, yn enwedig ar orsafoedd Burns, oherwydd y gwaith sydd wedi'i wneud. Rydyn ni'n barod i fynd, a gallwn ni ddechrau bwrw ymlaen â hyn. Dyna'r gwahaniaeth critigol. Ac rwy'n credu bod hynny'n dangos, o ran y rheilffyrdd, ein bod ni'n symud ymlaen gyda phethau fel erioed o'r blaen. Diolch yn fawr. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766606 273 Cy 2026-07-07T17:13:29 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=13412&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=13412&l=en 260707-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Ein Gweledigaeth ar gyfer Datganoli Rheilffyrdd 5. Statement by the Deputy Minister for Transport: Our Vision for the Devolution of Rail C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch yn fawr iawn. Thank you very much. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766609 274 Cy 2026-07-07T17:13:31 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=13414&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=13414&l=en 260707-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Blaenoriaethau ar gyfer gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Priorities for social care, mental health and women's health C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Rŷn ni'n symud nawr i eitem 6, sef datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: blaenoriaethau ar gyfer gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod. Galwaf nawr ar y Dirprwy Weinidog, Delyth Jewell. We'll move now to item 6, a statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: priorities for social care, mental health and women's health. I now call on the Deputy Minister, Delyth Jewell. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766610 275 Cy 2026-07-07T17:13:50 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=13433&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=13433&l=en 260707-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Blaenoriaethau ar gyfer gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Priorities for social care, mental health and women's health C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health Y Dirprwy Weinidog Gofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod Jewell, Delyth Diolch, Lywydd. Dwi'n ddiolchgar am y cyfle yma i nodi fy ngweledigaeth a fy mlaenoriaethau. Fel Gweinidog, dwi eisiau helpu i daflu goleuni ar y meysydd hynny sydd heb gael y ffocws y maen nhw'n eu haeddu—ar iechyd meddwl, ar iechyd menywod, ac, ie, ar y system gofal cymdeithasol, sydd heb gael sylw digonol ers cyhyd. Mae'r meysydd hyn yn haeddu mwy o sylw ac amlygrwydd. Maen nhw'n haeddu llais o galon y Llywodraeth, a dwi'n addo y byddan nhw'n cael hynny gen i. Rŷn ni'n falch, fel plaid, o gyflymu'r gwaith tuag at wasanaeth gofal cenedlaethol i Gymru, gan gynnwys sefydlu academi gofal cenedlaethol o fewn tymor y Senedd hon. Byddaf yn goruchwylio rhaglen o gryfhau trefniadau comisiynu, deall gofynion cyllido'r dyfodol, a datblygu opsiynau cadarn ar gyfer gofal personol am ddim yn nhymor y Senedd nesaf. Thank you, Llywydd. I'm grateful for this opportunity to set out my vision and my priorities. As Minister, I want to help shine a light onto areas that haven't had the focus that they deserve—on mental health, women's health, and, yes, on the social care system that, for too long, has not had sufficient attention. These areas deserve more attention and prominence. They deserve a voice at the heart of Government, and I promise that I will give that to them. We are proud, as a party, to accelerate the work towards a national care service for Wales, including establishing a national care academy within this Senedd term. I will oversee a programme of strengthening commissioning arrangements, understanding future funding requirements, and developing robust future options for free personal care in the next Senedd term.  16083 7 2026-07-07T13:30:02 766612 276 En 2026-07-07T17:14:46 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=13489&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=13489&l=cy 260707-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Blaenoriaethau ar gyfer gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Priorities for social care, mental health and women's health C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth I will champion policies aimed at strengthening the value that we give to our carers. For our paid workforce, we will work to ensure that far more workers receive the real living wage as a minimum, and progress work towards fairer pay and conditions, but they should also receive parity of esteem. Why is it that social care receives less prominence in debate than the NHS? Why shouldn’t care workers hold the same space in our psyche as nurses and doctors? I’m put in mind of Michael Rosen’s words about the NHS that 'these are the hands that touch us first'. For many people in care homes, in palliative care, workers there will be the hands that touch us last. This is what I want to champion in Government: those who help the least heard and the lost. The carers and workers who support people at their most vulnerable, who bring comfort to the dying and support to the sick. The value we place on this vital work has to be greater, and I will drive for that to happen as just one pillar of the foundations for a truly national care service in Wales. Unpaid carers, of course, support hundreds of thousands of people. I have listened to concerns about recognition, support and financial pressures, and to the plea for policies, not praise. We are investing in the carers support fund and short breaks scheme and will continue to press the UK Government for changes to carers allowance and local authorities on respite provision. Llywydd, providing the best start in life for all children is fundamental, and this includes reinforcing and redoubling our societal responsibilities to care for those in vulnerable and disadvantaged situations. The programme to remove profit from the care of looked-after children in Wales was a major feature of our co-operation agreement, and we will bring this world-leading initiative to fruition within the current Senedd term. We are also expanding the corporate parenting charter into the private sector as part of our 2030 vision for this significant area of work. Byddaf yn hyrwyddo polisïau sydd a'r nod o gryfhau'r gwerth yr ydym yn ei roi i'n gofalwyr. Ar gyfer ein gweithlu cyflogedig, byddwn yn gweithio i sicrhau bod llawer mwy o weithwyr yn derbyn y cyflog byw gwirioneddol fel isafswm, ac yn parhau â'r gwaith tuag at gyflog ac amodau tecach, ond dylen nhw hefyd gael parch cydradd. Pam mae gofal cymdeithasol yn cael llai o amlygrwydd mewn dadl na'r GIG? Pam na ddylai gweithwyr gofal fod â'r un safle yn ein meddylfryd â nyrsys a meddygon? Rwy'n cael fy atgoffa o eiriau Michael Rosen am y GIG mai 'y rhain yw'r dwylo cyntaf i afael ynom'. I lawer o bobl mewn cartrefi gofal, mewn gofal lliniarol, gweithwyr yno fydd y dwylo sy'n ein cyffwrdd olaf. Dyma'r hyn rwyf eisiau ei hyrwyddo yn y Llywodraeth: y rhai sy'n helpu'r rhai sy'n cael eu clywed leiaf a'r coll. Y gofalwyr a'r gweithwyr sy'n cefnogi pobl pan maen nhw'n fwyaf agored i niwed, sy'n dod â chysur i bobl sy'n marw ac sy'n helpu pobl sy'n sâl. Mae'n rhaid i ni roi mwy o werth ar y gwaith hanfodol hwn, a byddaf yn hyrwyddo hynny fel un conglfaen yn unig o'r sylfeini ar gyfer gwasanaeth gofal gwirioneddol genedlaethol yng Nghymru. Mae gofalwyr di-dâl, wrth gwrs, yn cynorthwyo cannoedd o filoedd o bobl. Rwyf wedi gwrando ar bryderon am gydnabyddiaeth, cefnogaeth a phwysau ariannol, ac ar yr apêl am bolisïau, nid canmoliaeth. Rydym yn buddsoddi yn y gronfa cymorth i ofalwyr a'r cynllun seibiannau byr a byddwn yn parhau i bwyso ar Lywodraeth y DU am newidiadau i'r lwfans gofalwyr ac ar awdurdodau lleol o ran darpariaeth seibiant. Lywydd, mae rhoi'r dechrau gorau mewn bywyd i bob plentyn yn hanfodol, ac mae hyn yn cynnwys atgyfnerthu a dyblu ein cyfrifoldebau cymdeithasol i ofalu am y rhai hynny sydd mewn sefyllfaoedd bregus a difreintiedig. Roedd y rhaglen i ddileu elw o ofal plant sy'n derbyn gofal yng Nghymru yn nodwedd bwysig o'n cytundeb cydweithio, a byddwn yn dwyn y fenter flaengar hon i fodolaeth o fewn tymor presennol y Senedd. Rydym hefyd yn ehangu'r siarter rhianta corfforaethol i'r sector preifat fel rhan o'n gweledigaeth 2030 ar gyfer y maes gwaith arwyddocaol hwn. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766571 277 En 2026-07-07T17:15:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=13503&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=13503&l=cy 260707-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Blaenoriaethau ar gyfer gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Priorities for social care, mental health and women's health C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766582 278 Cy 2026-07-07T17:15:01 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=13504&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=13504&l=en 260707-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Blaenoriaethau ar gyfer gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Priorities for social care, mental health and women's health C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Mae gofalu am ein plant a'n pobl ifanc hefyd yn golygu sicrhau bod mecanweithiau cymorth ar gael i ymateb i gamdriniaeth, esgeulustod a chamfanteisio. Rŷn ni i gyd yn ymwybodol o'r etifeddiaeth gywilyddus o fethiannau sefydliadol yn y maes hwn, ac rŷn ni'n ymrwymo i unioni'r diffygion hanesyddol hyn. Mae'r Llywodraeth hon yn cynnal cysylltiad agos ag ymchwiliad y Deyrnas Unedig i gamfanteisio’n rhywiol ar blant ar sail grwpiau er mwyn sicrhau bod y cyd-destun Cymreig unigryw yn cael ystyriaeth briodol, gan hefyd cryfhau'r fframweithiau y mae'r Llywodraeth hon yn gyfrifol amdanynt yn uniongyrchol. Rŷn ni'n gweithio'n gyflym i weithredu'r adolygiad cryfhau llywodraethiant diogelu a'n hymrwymiadau maniffesto ein hunain, er mwyn dod â gwahanol elfennau o'r gwaith yma o ddiwygio'r maes diogelu at ei gilydd mewn rhaglen genedlaethol gydlynol. Bydd hyn yn cynnwys gweithio gyda phartneriaid ar draws meysydd iechyd, gofal cymdeithasol, addysg, plismona a'r trydydd sector i wella camau atal ac ymyrryd cynnar, cryfhau'r broses o adnabod niwed yn gynnar trwy well defnydd o ddata a gwybodaeth ac, yn bwysicaf oll, sicrhau bod pryderon plant a phobl ifanc yn cael eu trin yn hollol o ddifrif a diamod bob amser. Caring for our children and young people also means ensuring that support mechanisms are there to respond to abuse, neglect and exploitation. We are all aware of the shameful legacy of institutional failings in this area, and we are committed to righting these historic wrongs. This Government is engaging closely with the ongoing UK inquiry into group-based childhood exploitation to ensure that the unique Welsh context is properly captured, whilst also strengthening the frameworks for which this Government is directly responsible.   We are working at pace to implement both the strengthening safeguarding governance review and our own manifesto commitments, so that safeguarding reform can be brought together into a coherent national programme for Wales. This will include working with partners across health, social care, education, policing and the third sector to improve prevention and early intervention, to strengthen early identification of harm through improved data and intelligence use and, most importantly, ensure that the concerns of children and young people are, without exception, treated with the utmost and unconditional seriousness. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766592 279 En 2026-07-07T17:18:49 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=13732&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=13732&l=cy 260707-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Blaenoriaethau ar gyfer gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Priorities for social care, mental health and women's health C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth On mental health, I aim to oversee a fundamental change in how our services are delivered, moving towards open-access, same-day mental health support, a fundamental shift from a traditional model to one focused on recovery and prevention. NHS Wales Performance and Improvement has been commissioned to develop a new mental health clinical plan, covering same-day access, modernisation of community mental health services and action to prevent escalation to in-patient care. I will review progress in September. On the vital area of suicide prevention, I have met Professor Ann John, national adviser for suicide prevention and self-harm, and I'll provide a written statement imminently setting out this Government’s early priorities in this area, with a particular focus on male suicide. O ran iechyd meddwl, fy nod yw goruchwylio newid sylfaenol yn y ffordd y mae ein gwasanaethau yn cael eu darparu, gan symud tuag at gymorth iechyd meddwl mynediad agored ar yr un diwrnod, newid sylfaenol o fodel traddodiadol i un sy'n canolbwyntio ar adferiad ac atal. Mae Perfformiad a Gwella GIG Cymru wedi'i gomisiynu i ddatblygu cynllun clinigol iechyd meddwl newydd, sy'n cwmpasu mynediad ar yr un diwrnod, moderneiddio gwasanaethau iechyd meddwl cymunedol a chamau gweithredu i atal cynnydd mewn gofal cleifion mewnol. Byddaf yn adolygu'r cynnydd ym mis Medi. O ran y maes hanfodol o atal hunanladdiad, rwyf wedi cwrdd â'r Athro Ann John, cynghorydd cenedlaethol ar gyfer atal hunanladdiad a hunan-niweidio, a byddaf yn darparu datganiad ysgrifenedig yn fuan yn nodi blaenoriaethau cynnar y Llywodraeth hon yn y maes hwn, gyda phwyslais penodol ar hunanladdiad ymhlith dynion. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766595 280 Cy 2026-07-07T17:19:43 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=13786&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=13786&l=en 260707-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Blaenoriaethau ar gyfer gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Priorities for social care, mental health and women's health C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Fel yr un sy'n arwain ar ddementia yn y Llywodraeth, dwi wedi ymrwymo i ddatblygu strategaeth dementia newydd sy'n canolbwyntio ar iechyd yr ymennydd, gwella diagnosis a chryfhau cymorth. Dwi'n benderfynol o helpu pobl ag anableddau dysgu yn well trwy gryfhau cymorth cymunedol, lleihau derbyniadau i'r ysbyty a byrhau arosiadau yn yr ysbyty. Trwy ein gwaith i sefydlu safon gofal cyson ar draws meysydd iechyd, gofal cymdeithasol a thai, fe fyddwn ni'n gweithredu yn unol â'n maniffesto ar yr ymrwymiadau sy'n deillio o'r ymgyrch Bywydau wedi'u Dwyn a'r adroddiad 'O Ysbytai i Gartrefi.' Dwi wedi ymrwymo i sicrhau bod pobl niwrowahanol yn gallu cael mynediad at gymorth amserol o safon uchel ble bynnag maen nhw'n byw, trwy leihau'r amseroedd aros am asesiadau i blant a chael gwared ar y cyfnodau aros hiraf. Fe fyddwn ni hefyd yn gwella gwasanaethau awtistiaeth ac ADHD i oedolion, yn buddsoddi i ddatblygu'r gweithlu ac yn sicrhau bod gwasanaethau'n cael eu siapio ar y cyd gyda phobl niwrowahanol a'u teuluoedd. As lead in Government for dementia, I am committed to developing a new dementia strategy that focuses on brain health, improving diagnosis and strengthening support. I'm determined to better help people with learning disabilities by strengthening community support, reducing hospital admissions and shortening hospital stays. Our drive to establish consistent standards of care across health, social care and housing will deliver, in line with our manifesto, on commitments arising from the Stolen Lives campaign and the 'From Hospitals to Homes' report. I'm committed to ensuring neurodivergent people can access timely, high-quality support wherever they live, by reducing children’s assessment waiting times and eliminating the longest waits. We will also improve adult autism and ADHD services, invest in workforce development and innovation, and ensure that services are shaped alongside neurodivergent people and their families. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766586 281 Cy 2026-07-07T17:20:00 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=13803&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=13803&l=en 260707-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Blaenoriaethau ar gyfer gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Priorities for social care, mental health and women's health C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766596 282 En 2026-07-07T17:20:55 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=13858&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=13858&l=cy 260707-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Blaenoriaethau ar gyfer gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Priorities for social care, mental health and women's health C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Turning last, but by no means least, to women’s health, I am proud to be Wales’s first women’s health Minister. It is long overdue. For too long, women’s health has been treated as an afterthought, as optional—a 'should', not a 'must'. I want that to change. I will expect that it must change. My first focus will be on tackling women’s pain in healthcare. I'll be hosting a ministerial summit on 16 July that will focus on women’s voices and tackling this normalisation of pain in health, hearing directly from women with lived experience, alongside clinicians. How many women have been told, 'This might hurt', have been afraid to speak up and say that they are in pain? Women’s voices should be heard. Their pain should not simply be endured. I am determined to change this. We will be refreshing elements of the NHS Wales women’s health plan, with action this year focused on improving endometriosis and abortion services. I will want to hear from women directly, we'll be commissioning work to gather women’s feedback, and we're also carefully considering the women’s health hub model to improve consistency. I'm determined to see improvement in maternity and neonatal care through implementing the recommendations of 'The path to safer beginnings'. We'll strengthen data collection of stillbirths and neonatal deaths and ensure bereavement and mental health support are there for families who experience the devastating loss of a baby. Work has begun on a national cancer plan, which will address cancers that disproportionately affect women. A written statement will set out more detail on 15 July.  Llywydd, I want women to take up space, be it through women’s health hubs, through theatre space, or for more women to take up the space they need in their GP appointments. How many women listening today have been belittled or ignored? We’ve all had fantastic doctors who get it, and we’ve all had doctors who don’t. No woman should be afraid or embarrassed to ask about pain or things that don’t feel right. We have to see improvements in training, but I also want to empower women to take up that space, to give voice to their worries, to feel certain they’ll be believed and listened to. Because women should be believed about their bodies. As Minister for women’s health, I am determined to see change. Women must see change. These are just some of my priorities for this role. I will work with Members across this Chamber, with committees, to make things better, because that is what my work will be about: making things better for people’s lives. I want to pinpoint where the gaps exist in our policies. I mentioned earlier how I want to shine a light. Leonard Cohen reminded us that 'There is a crack, a crack in everything / That's how the light gets in'. I want to shine that light and to remember always the debt we owe to all those other souls alive at this same moment, in this same place. People in crisis, people who’ve been as good as forgotten. People struggling to get appointments, patients whose needs have not been met. Families waiting too long for diagnoses. Women not being believed. I want to bring hope, to bring change, and, most of all, to be a voice for those who have not been heard. I promise I am listening. Gan droi yn olaf, ond nid lleiaf, at iechyd menywod, rwy'n falch o fod yn Weinidog iechyd menywod cyntaf Cymru. Mae'n hirddisgwyliedig. Am yn rhy hir, mae iechyd menywod wedi cael ei drin fel ôl-feddwl, fel rhywbeth dewisol—'dylai', yn hytrach na 'rhaid'. Rwyf am i hynny newid. Byddaf yn disgwyl y bydd yn rhaid iddo newid. Fy mhwyslais cyntaf fydd mynd i'r afael â phoen menywod mewn gofal iechyd. Byddaf yn cynnal uwchgynhadledd weinidogol ar 16 Gorffennaf a fydd yn canolbwyntio ar leisiau menywod ac yn mynd i'r afael â normaleiddio poen ym maes iechyd, gan glywed yn uniongyrchol gan fenywod sydd â phrofiad bywyd, ochr yn ochr â chlinigwyr. Faint o fenywod sydd wedi clywed, 'Gallai hyn brifo', sydd wedi bod ag ofn siarad a dweud eu bod mewn poen? Dylai lleisiau menywod gael eu clywed. Ni ddylent orfod goddef eu poen. Rwy'n benderfynol o newid hyn. Byddwn yn adfywio elfennau o gynllun iechyd menywod GIG Cymru, gyda chamau gweithredu eleni yn canolbwyntio ar wella gwasanaethau endometriosis ac erthyliad. Byddaf eisiau clywed gan fenywod yn uniongyrchol, byddwn yn comisiynu gwaith i gasglu adborth gan fenywod, ac rydym hefyd yn ystyried yn ofalus y model canolfannau iechyd menywod i wella cysondeb. Rwy'n benderfynol o weld gwelliant mewn gofal mamolaeth a newyddenedigol trwy weithredu argymhellion 'Y llwybr at ddechreuadau mwy diogel'. Byddwn yn cryfhau casglu data am farw-enedigaethau a marwolaethau newyddenedigol ac yn sicrhau bod cymorth profedigaeth ac iechyd meddwl yno i deuluoedd sy'n profi gwewyr colli babi. Mae gwaith wedi dechrau ar gynllun canser cenedlaethol, a fydd yn mynd i'r afael â chanserau sy'n effeithio'n anghymesur ar fenywod. Bydd datganiad ysgrifenedig yn nodi mwy o fanylion ar 15 Gorffennaf.  Lywydd, rwyf am i fenywod gymryd lle, boed hynny trwy ganolfannau iechyd menywod, drwy le mewn theatrau, neu i fwy o fenywod gymryd y lle sydd ei angen arnynt yn eu hapwyntiadau â meddygon teulu. Faint o fenywod sy'n gwrando heddiw sydd wedi cael eu bychanu neu eu hanwybyddu? Rydyn ni i gyd wedi cael meddygon gwych sy'n deall, ac rydyn ni i gyd wedi cael meddygon sydd ddim. Ni ddylai unrhyw fenyw fod ag ofn neu embaras i ofyn am boen neu bethau nad ydyn nhw'n teimlo'n iawn. Mae'n rhaid i ni weld gwelliannau mewn hyfforddiant, ond rydw i hefyd eisiau grymuso menywod i gymryd y lle hwnnw, i roi llais i'w pryderon, i deimlo'n sicr y byddan nhw'n cael eu credu a'u clywed. Oherwydd dylid credu menywod am eu cyrff. Fel Gweinidog iechyd menywod, rwy'n benderfynol o weld newid. Rhaid i fenywod weld newid. Dyma rai o fy mlaenoriaethau ar gyfer y rôl hon. Byddaf yn gweithio gydag Aelodau ar draws y Siambr hon, gyda phwyllgorau, i wneud pethau'n well, oherwydd dyna beth fydd fy ngwaith: gwneud pethau'n well i fywydau pobl. Rwyf am nodi lle mae'r bylchau yn bodoli yn ein polisïau. Soniais yn gynharach ynghylch sut rydw i eisiau taflu goleuni. Atgoffodd Leonard Cohen ni 'Mae yna hollt, hollt ym mhopeth oll / I ddenu'r golau yn ddi-goll'. Rwyf am ddisgleirio'r goleuni hwnnw ac i gofio bob amser ein dyled i'r holl eneidiau eraill hynny sy'n fyw ar yr un foment, yn yr un lle. Pobl mewn argyfwng, pobl sydd wedi eu hanghofio i bob pwrpas. Pobl sy'n cael trafferth cael apwyntiadau, cleifion nad yw eu hanghenion wedi'u diwallu. Teuluoedd sy'n aros yn rhy hir am ddiagnosis. Menywod nad ydynt yn cael eu credu. Rwyf am ddod â gobaith, dod â newid, ac, yn bennaf oll, i fod yn llais i'r rhai nad ydynt wedi cael eu clywed. Rwy'n addo fy mod i'n gwrando. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766604 283 En 2026-07-07T17:24:53 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=14096&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=14096&l=cy 260707-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Blaenoriaethau ar gyfer gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Priorities for social care, mental health and women's health C 8585 8585 James Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8585 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8585 Evans, James Can I thank the Deputy Minister for her statement today and congratulate her on her appointment? There's a lot in this statement, and Members across this Chamber, I'm sure, will welcome the recognition of unpaid carers, the commitment to improving mental health support and the focus on men's suicide, the focus on women's health also, and the acknowledgement that social care has been undervalued for too long, as it is key if we are to solve some of the problems in our NHS. But warm words also need to be matched by delivery, deadlines and accountability. A gaf i ddiolch i'r Dirprwy Weinidog am ei datganiad heddiw a'i llongyfarch ar ei phenodiad? Mae llawer yn y datganiad hwn, ac rwy'n siŵr y bydd Aelodau ar draws y Siambr hon yn croesawu'r gydnabyddiaeth o ofalwyr di-dâl, yr ymrwymiad i wella cymorth iechyd meddwl a'r ffocws ar hunanladdiad ymhlith dynion, y ffocws ar iechyd menywod hefyd, a'r gydnabyddiaeth bod gofal cymdeithasol wedi cael ei danbrisio ers yn rhy hir, gan ei fod yn allweddol os ydym am ddatrys rhai o'r problemau yn ein GIG. Ond mae angen cyfateb geiriau cynnes hefyd â chyflawni, terfynau amser ac atebolrwydd. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766584 284 En 2026-07-07T17:25:23 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=14126&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=14126&l=cy 260707-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Blaenoriaethau ar gyfer gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Priorities for social care, mental health and women's health C 8585 8585 James Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8585 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8585 Evans, James On social care, the Deputy Minister spoke about a national care service, something I have long opposed as an unnecessary additional level of bureaucracy and a drain on vital public money. A national care academy, fair pay and conditions, better support for unpaid carers—there's something we all want—and those significant commitments that you've made also need to be matched by funding. I would like to know from you today what is the practical timetable for all this work to be developed. When will the national care academy be coming online, and how will that link with the workforce planning, training, and problems we have with recruitment and retention in this sector? Critically, how will the Welsh Government ensure that the national care service does not become another layer of bureaucracy when what the sector actually needs is people, better support, and proper pay? On unpaid carers, the Deputy Minister rightly said that carers want policies, not praise. I agree. Wales needs a clear updated carers strategy as not just a document, but a delivery plan with measurable outcomes. The consultation on the draft national strategy for unpaid carers closed in April, so can the Deputy Minister tell us when the final strategy will be published? Will it include clear commitments on respite, short breaks, financial pressures—especially young carers as well—and the right for carers to be identified and supported early? And will she commit to reporting regularly back to the Senedd on the progress on delivery? The Deputy Minister also made reference in her statement to neurodivergent people and ensuring that people are receiving the support they need. I agree. I've heard plenty of times through committee work in this place that we're not supporting those people. One thing the Government could do is implement a Bill that was proudly championed previously by another colleague in this Chamber, Paul Davies—an autism Bill here in Wales to help people living with that condition. Will the Government commit to bringing forward an autism Bill in this term of the Senedd? On mental health, I welcome the ambition around open-access, same-day support. But again, the question is around delivery. What does same-day support mean in practice? Who are these people going to see? Because there are varying levels of support that someone wants; someone who is at a very critical stage will need a much higher level of intervention than someone who maybe just needs a bit of pastoral support and a bit of a chat on the telephone. So, I'd just be interested to know how you're going to manage that in practice. And how will this work also in rural areas and areas across Wales that are a long way away from other services? How is this going to work? I'm not quite sure. And do you also believe that there is the workforce there to deliver this as well? Because I've done a lot of work in the mental health space, and I don't think the workforce is currently there to meet this ambition. The Deputy Minister also mentioned suicide prevention, with a particular focus on male suicide. I strongly welcome that, because we all know that one of the biggest groups that does suffer from suicide is young white men, and young men in general. They are the people who suffer the most and they do need to be supported. But I would urge this Government to go further. What Wales needs is a dedicated men's health plan. England now has a published male health strategy, Ireland has a national men's health action plan, and I do not think that Wales can be behind the curve. This cannot also be only limited to suicide prevention. That is important, but a proper men's health plan should cover things like men's health, suicide, cancer, cardiovascular disease, lung problems, workplace health, rural isolation, fathers who are struggling with newborns. A lot of men don't come forward because they struggle with these issues and we don't debate them openly in this Chamber. I think something I'd like to see from this Government is a proper men's health strategy. I'd love to know today if you can commit to developing that men's health strategy for Wales. And if you won't commit today, will you at least commit to considering it and setting out a timetable of how this Government may address men's health in a structured and measurable way? On women's health, I do welcome the Deputy Minister's focus on pain, endometriosis, maternity care and the need for women to be listened to. Of course, everybody across our society needs to be listened to; that is important. But I would ask how the refreshed women's health plan will be delivered consistently across Wales. Will the women's health hubs be piloted or rolled out nationally, or are they just being considered, and what funding will sit behind this piece of work? Because if we are going to have them delivered, the funding does need to follow. And how will you also ensure that women in rural Wales do not suffer as a result of this and make sure they've got access to major centres and women's hubs? And finally, Llywydd, I think everyone will welcome the tone of the statement—I would expect no less from the Deputy Minister—but the test for you will not be whether the aspirations are good; the test will be whether people across Wales feel the difference. Will carers get their respite? Will care workers stay in the profession for longer? Will people with mental ill health in crisis get the support they need? And will men and boys in Wales finally see a dedicated plan to address their health needs, too? And I will close here, Llywydd. I do hope that the Deputy Minister will work constructively with all Members across this Chamber, and I look forward to seeing those clear timetables and funding commitments from the Government to deliver the ambition that you've set out today. Diolch. O ran gofal cymdeithasol, siaradodd y Dirprwy Weinidog am wasanaeth gofal cenedlaethol, rhywbeth yr wyf wedi ei wrthwynebu ers amser maith fel lefel ychwanegol ddiangen o fiwrocratiaeth a threth ar arian cyhoeddus hanfodol. Academi gofal genedlaethol, cyflog ac amodau teg, gwell cefnogaeth i ofalwyr di-dâl—mae yna rywbeth rydyn ni i gyd ei eisiau—ac mae angen y cyllid i gyflawni'r ymrwymiadau sylweddol hynny rydych chi wedi'u gwneud hefyd. Hoffwn wybod gennych chi heddiw beth yw'r amserlen ymarferol ar gyfer datblygu'r holl waith hwn. Pryd fydd yr academi gofal genedlaethol yn weithredol, a sut y bydd hynny'n cysylltu â chynllunio'r gweithlu, hyfforddi, a'r problemau sydd gennym gyda recriwtio a chadw yn y sector hwn? Yn hanfodol, sut y bydd Llywodraeth Cymru yn sicrhau nad yw'r gwasanaeth gofal cenedlaethol yn dod yn haen arall o fiwrocratiaeth pan mai'r hyn sydd ei angen ar y sector mewn gwirionedd yw pobl, gwell cefnogaeth, a thâl priodol? O ran gofalwyr di-dâl, fe ddywedodd y Dirprwy Weinidog yn gywir ddigon fod gofalwyr eisiau polisïau, nid canmoliaeth. Rwy'n cytuno. Mae angen strategaeth gofalwyr wedi'i diweddaru'n glir ar Gymru nid yn unig fel dogfen, ond fel cynllun cyflawni gyda chanlyniadau mesuradwy. Daeth yr ymgynghoriad ar y strategaeth genedlaethol ddrafft ar gyfer gofalwyr di-dâl i ben ym mis Ebrill, felly a all y Dirprwy Weinidog ddweud wrthym pryd fydd y strategaeth derfynol yn cael ei chyhoeddi? A fydd yn cynnwys ymrwymiadau clir ar seibiant, seibiannau byr, pwysau ariannol—yn enwedig gofalwyr ifanc hefyd—a'r hawl i ofalwyr gael eu nodi a'u cefnogi'n gynnar? Ac a fydd hi'n ymrwymo i adrodd yn ôl i'r Senedd yn rheolaidd ar y cynnydd o ran cyflawni? Fe gyfeiriodd y Dirprwy Weinidog hefyd yn ei datganiad at bobl niwrowahanol a sicrhau bod pobl yn cael y cymorth sydd ei angen arnynt. Rwy'n cytuno. Rwyf wedi clywed sawl gwaith trwy waith pwyllgorau yn y lle hwn nad ydym yn cefnogi'r bobl hynny. Un peth y gallai'r Llywodraeth ei wneud yw gweithredu Bil a hyrwyddwyd yn falch yn flaenorol gan gyd-Aelod arall yn y Siambr hon, Paul Davies—Bil awtistiaeth yma yng Nghymru i helpu pobl sy'n byw gyda'r cyflwr hwnnw. A wnaiff y Llywodraeth ymrwymo i gyflwyno Bil awtistiaeth yn nhymor y Senedd hon? O ran iechyd meddwl, rwy'n croesawu'r uchelgais ynghylch cymorth mynediad agored ar yr un diwrnod. Ond eto, mae'r cwestiwn yn ymwneud â chyflawni. Beth mae cymorth ar yr un diwrnod yn ei olygu yn ymarferol? Pwy mae'r bobl hyn yn mynd i'w weld? Oherwydd mae yna lefelau amrywiol o gymorth y mae rhywun eu heisiau; bydd rhywun sydd mewn cyfnod critigol iawn angen lefel llawer uwch o ymyrraeth na rhywun sydd angen ychydig o gymorth bugeiliol efallai a sgwrs fach ar y ffôn. Felly, byddai gennyf ddiddordeb mewn gwybod sut rydych chi'n mynd i reoli hynny yn ymarferol. A sut y bydd hyn yn gweithio hefyd mewn ardaloedd gwledig ac ardaloedd ledled Cymru sy'n bell i ffwrdd o wasanaethau eraill? Sut mae hyn yn mynd i weithio? Dydw i ddim yn hollol siŵr. Ac ydych chi'n credu hefyd fod y gweithlu yno i gyflawni hyn hefyd? Oherwydd rwyf wedi gwneud llawer o waith ym maes iechyd meddwl, a dydw i ddim yn credu bod y gweithlu yno ar hyn o bryd i gyflawni'r uchelgais hon. Soniodd y Dirprwy Weinidog hefyd am atal hunanladdiad, gyda ffocws penodol ar hunanladdiad ymhlith dynion. Rwy'n croesawu hynny'n gryf, oherwydd rydyn ni i gyd yn gwybod mai un o'r grwpiau mwyaf sy'n dioddef o hunanladdiad yw dynion ifanc gwyn, a dynion ifanc yn gyffredinol. Nhw yw'r bobl sy'n dioddef fwyaf ac mae angen eu cefnogi. Ond byddwn i'n annog y Llywodraeth hon i fynd ymhellach. Yr hyn sydd ei angen ar Gymru yw cynllun iechyd pwrpasol i ddynion. Mae gan Loegr strategaeth iechyd dynion gyhoeddedig erbyn hyn, mae gan Iwerddon gynllun gweithredu iechyd dynion cenedlaethol, a dydw i ddim yn credu y gall Cymru fod ar ei hôl hi. Ni ellir cyfyngu hyn ychwaith i atal hunanladdiad yn unig. Mae hynny'n bwysig, ond fe ddylai cynllun iechyd dynion priodol gynnwys pethau fel iechyd dynion, hunanladdiad, canser, clefyd cardiofasgwlaidd, problemau ysgyfaint, iechyd yn y gweithle, ynysu gwledig, tadau sy'n ei chael hi'n anodd gyda babanod newydd-anedig. Dydy llawer o ddynion ddim yn dod ymlaen oherwydd eu bod yn ei chael hi'n anodd delio â'r materion hyn a dydyn ni ddim yn eu trafod yn agored yn y Siambr hon. Rwy'n credu mai'r hyn yr hoffwn ei weld gan y Llywodraeth hon yw strategaeth iechyd dynion briodol. Byddwn i wrth fy modd yn cael gwybod heddiw a allwch chi ymrwymo i ddatblygu'r strategaeth iechyd dynion honno i Gymru. Ac os na wnewch chi ymrwymo heddiw, a wnewch chi o leiaf ymrwymo i'w hystyried a gosod amserlen ar gyfer sut y gall y Llywodraeth hon fynd i'r afael ag iechyd dynion mewn ffordd strwythuredig a mesuradwy? O ran iechyd menywod, rwy'n croesawu ffocws y Dirprwy Weinidog ar boen, endometriosis, gofal mamolaeth a'r angen i sicrhau bod pobl yn gwrando ar fenywod. Wrth gwrs, mae angen i bobl wrando ar bawb ar draws ein cymdeithas; mae hynny'n bwysig. Ond byddwn i'n gofyn sut y bydd y cynllun iechyd menywod ar ei newydd wedd yn cael ei gyflwyno'n gyson ledled Cymru. A fydd y canolfannau iechyd menywod yn cael eu treialu neu eu cyflwyno yn genedlaethol, neu ai cael eu hystyried yn unig maen nhw, a pha gyllid fydd y tu ôl i'r darn hwn o waith? Oherwydd os ydym yn mynd i'w cyflawni, mae angen i'r cyllid ddilyn. A sut y byddwch hefyd yn sicrhau nad yw menywod yng nghefn gwlad Cymru yn dioddef o ganlyniad i hyn ac yn sicrhau bod ganddyn nhw fynediad i ganolfannau mawr a chanolfannau menywod? Ac yn olaf, Lywydd, rwy'n credu y bydd pawb yn croesawu tôn y datganiad—byddwn i'n disgwyl dim llai gan y Dirprwy Weinidog—ond nid a yw'r dyheadau'n dda fydd y prawf i chi; y prawf fydd a yw pobl ledled Cymru yn teimlo'r gwahaniaeth. A fydd gofalwyr yn cael eu seibiant? A fydd gweithwyr gofal yn aros yn y proffesiwn yn hirach? A fydd pobl â salwch meddwl mewn argyfwng yn cael y cymorth sydd ei angen arnynt? Ac a fydd dynion a bechgyn yng Nghymru, o'r diwedd, yn gweld cynllun pwrpasol i fynd i'r afael â'u hanghenion iechyd nhw hefyd? Ac fe orffenna i yn y fan yma, Lywydd. Rwy'n gobeithio y bydd y Dirprwy Weinidog yn gweithio'n adeiladol gyda'r holl Aelodau ar draws y Siambr hon, ac rwy'n edrych ymlaen at weld yr ymrwymiadau cyllido a'r amserlenni clir hynny gan y Llywodraeth i gyflawni'r uchelgais rydych chi wedi'i nodi heddiw. Diolch. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766605 285 En 2026-07-07T17:30:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=14403&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=14403&l=cy 260707-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Blaenoriaethau ar gyfer gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Priorities for social care, mental health and women's health C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766611 286 En 2026-07-07T17:30:36 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=14439&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=14439&l=cy 260707-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Blaenoriaethau ar gyfer gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Priorities for social care, mental health and women's health C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth James, there are lots of really welcome questions there. I really thank you for those. Firstly, there are lots of areas of agreement here. You said that social care has been undervalued but that you personally do not see the need for a national care service. Some of the other things I'm going to be talking about in response to what you talked about the social care element of this brief—. We want to make sure that what we have for people is greater than the sum of those parts, that actually there is parity of esteem for people in the workforce. And without being the same status—. It's bizarre, isn't it, that there's never been a founding moment for the care service in the way that we've had with the NHS. We celebrated the NHS's birthday a few days ago; when I was talking about the same space in our psyche, we should be celebrating this work. Most people will come into contact with the NHS and with other areas of public service throughout the course of our lives. Most people only come into contact with the care service when something has either gone wrong with them or someone else they love. So, the invisibility of it for lots of people—we need to increase that status, but again, there are lots of individual elements where I think that we do agree, but that enveloping principle and status and platform for it is why I want it to be greater than the sum of the parts.  I'm glad that you agree about the national care academy. In terms of the timescales, a lot of this will take the course of the Senedd. There are some things in terms of the academy that I would want to bring forward far earlier, linked in with the workforce review that we will be conducting very shortly as well.  I'm really glad that you mentioned unpaid carers. As you know, this is something that I feel really strongly about as well, and I know this is something really close to your heart. Yes, we will certainly be making the commitments that you have set out, because unpaid carers save our society—and Government, but our society more generally—billions of pounds. But too often, the work they do falls through the gaps in graphs. I'm put in mind of the words of Bobby Kennedy, when he was talking about the gross domestic product and how it measures everything in society, except for all of those things that make life worth living. And this is one of those examples where we need to give greater esteem to the work that they do so that it doesn't go as unnoticed, because we owe unpaid carers more than words or recognition, we owe them a better life. And lots of the things that you set out are just some of those things. I'm aware that, prior to the election, the Health and Social Care Committee's report on unpaid carers made lots of really valuable recommendations, and I'll be responding formally in September. And the national strategy for unpaid care that you asked about, that will be published in the autumn and it will be covering a lot of the areas that you raised. So, thank you for that. On neurodivergence and the idea of an autism Bill, I'm happy to have further conversations about that. I know that there was an awful lot of really valuable work that Paul and others put in to that. On same-day access, well, the focus would be on the person's biggest concern at that moment and prioritising strength and recovery. Evidently, this would have to work in a holistic way. In terms of how that's going to be working, I think there are 21 demonstrator sites already testing over Wales. In the longer term, we would expect to see a shift, of course, in funding from specialist in-patient care to community support. And that brings me to the point that you made about making sure that people from rural areas won't be disadvantaged. We want to focus more on community prevention, where that's the most appropriate, of course. There will still be a need for in-patient care as well. On the women's health plan, you talked about the hub model. I think we need to look at this. There are some examples where it's going well, other examples where we just have websites. That's not always possibly working well, but we are going to be evaluating that. In terms of how a lot of this will be funded, health boards should be funding a lot of this already, of course, because women's health should not be an optional extra. Women are half of the population. This is something that should be in core funding anyway, but we obviously want to make sure that this is done in a way that's going to be sustainable. And on your point about a men's health strategy—now, I welcome you raising this issue. I acknowledge the passion that you and other Members, of course, have brought to this idea. I am prepared to engage with you and other Members on this as a concept, because, of course, you're right that certain health issues are either only apparent in men, or have a disproportionate effect on men. And there's a lot of work, including what I've said about male suicide. The upcoming cancer plan will look at improving rates of diagnosis in areas like prostate cancer. Whether we need to bring that together in one men's health plan, I am open to the idea, and let's have further conversations. But, diolch. Forgive me, if I've missed out any questions, please let me know.  James, mae yna lawer o gwestiynau i'w croesawu yn y fan yna. Diolch yn fawr i chi am y rheini. Yn gyntaf, mae yna lawer o feysydd lle mae cytundeb yma. Fe ddywedoch chi fod gofal cymdeithasol wedi'i danbrisio ond nad ydych chi'n bersonol yn gweld yr angen am wasanaeth gofal cenedlaethol. Rhai o'r pethau eraill rydw i'n mynd i fod yn sôn amdanyn nhw mewn ymateb i'r hyn y gwnaethoch sôn amdano yr elfen gofal cymdeithasol o'r briff hwn—. Rydym eisiau gwneud yn siŵr bod yr hyn sydd gennym i bobl yn fwy na swm y rhannau hynny, bod parch cydradd i bobl yn y gweithlu. A heb fod yr un statws—. Mae'n rhyfedd, onid yw e, nad oes erioed wedi bod eiliad sefydlol i'r gwasanaeth gofal yn y ffordd yr ydym wedi'i gael gyda'r GIG. Fe wnaethon ni ddathlu pen-blwydd y GIG ychydig ddiwrnodau'n ôl; pan oeddwn i'n siarad am yr un lle yn ein meddylfryd, fe ddylen ni fod yn dathlu'r gwaith hwn. Bydd y rhan fwyaf o bobl yn dod i gysylltiad â'r GIG a meysydd eraill o wasanaeth cyhoeddus trwy gydol ein bywydau. Mae'r rhan fwyaf o bobl ond yn dod i gysylltiad â'r gwasanaeth gofal pan fydd rhywbeth naill ai wedi mynd o'i le gyda nhw neu rywun arall maen nhw'n ei garu. Felly, y ffaith ei fod yn anweledig i lawer o bobl—mae angen i ni gynyddu'r statws hwnnw, ond eto, mae yna lawer o elfennau unigol lle rwy'n credu ein bod ni'n cytuno, ond yr egwyddor a'r statws a'r platfform hwnnw ar ei gyfer yw pam rydw i eisiau iddo fod yn fwy na swm y rhannau. Rwy'n falch eich bod chi'n cytuno am yr academi gofal genedlaethol. O ran yr amserlenni, bydd llawer o hyn yn cymryd cwrs y Senedd. Mae yna rai pethau o ran yr academi y byddwn am eu cyflwyno yn llawer cynharach, wedi'u cysylltu â'r adolygiad o'r gweithlu y byddwn ni'n ei gynnal yn fuan iawn hefyd.  Rwy'n falch iawn eich bod chi wedi sôn am ofalwyr di-dâl. Fel y gwyddoch chi, mae hyn yn rhywbeth rydw i'n teimlo'n gryf iawn amdano hefyd, ac rwy'n gwybod bod hyn yn rhywbeth sy'n agos iawn at eich calon. Byddwn, byddwn ni'n sicr yn gwneud yr ymrwymiadau rydych chi wedi'u nodi, oherwydd mae gofalwyr di-dâl yn arbed biliynau o bunnoedd i'n cymdeithas—a'r Llywodraeth, ond ein cymdeithas yn fwy cyffredinol. Ond yn rhy aml, mae'r gwaith maen nhw'n ei wneud yn disgyn trwy'r bylchau mewn graffiau. Mae geiriau Bobby Kennedy yn dod i'r meddwl, pan oedd yn sôn am y cynnyrch domestig gros a sut mae'n mesur popeth mewn cymdeithas, ac eithrio pob un o'r pethau hynny sy'n gwneud bywyd yn werth ei fyw. Ac mae hyn yn un o'r enghreifftiau hynny lle mae angen i ni roi mwy o barch i'r gwaith maen nhw'n ei wneud fel nad yw'n mynd mor ddisylw, oherwydd mae arnon ni fwy na geiriau neu gydnabyddiaeth i ofalwyr di-dâl, mae arnon ni fywyd gwell iddyn nhw. Ac mae llawer o'r pethau a nodwyd gennych yn rhai o'r pethau hynny. Rwy'n ymwybodol, cyn yr etholiad, fod adroddiad y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol ar ofalwyr di-dâl wedi gwneud llawer o argymhellion gwerthfawr iawn, a byddaf yn ymateb yn ffurfiol ym mis Medi. A'r strategaeth genedlaethol ar gyfer gofal di-dâl y gwnaethoch chi ofyn amdani, bydd honno'n cael ei chyhoeddi yn yr hydref ac fe fydd yn cwmpasu llawer o'r meysydd a godwyd gennych. Felly, diolch am hynny. O ran niwrowahaniaeth a'r syniad o Fil awtistiaeth, rwy'n hapus i gael sgyrsiau pellach am hynny. Rwy'n gwybod bod yna lawer iawn o waith gwerthfawr iawn y gwnaeth Paul ac eraill ar hynny. O ran mynediad ar yr un diwrnod, wel, byddai'r ffocws ar bryder mwyaf y person ar y foment honno a blaenoriaethu cryfder ac adferiad. Yn amlwg, byddai'n rhaid i hyn weithio mewn ffordd holistaidd. O ran sut mae hynny'n mynd i weithio, rwy'n credu bod 21 o safleoedd arddangos sydd eisoes yn profi ledled Cymru. Yn y tymor hwy, byddem yn disgwyl gweld newid, wrth gwrs, mewn cyllid o ofal arbenigol i gleifion mewnol i gymorth cymunedol. Ac mae hynny'n dod â mi at y pwynt a wnaethoch chi am wneud yn siŵr na fydd pobl o ardaloedd gwledig dan anfantais. Rydyn ni eisiau canolbwyntio mwy ar atal cymunedol, lle mai dyna sydd fwyaf priodol, wrth gwrs. Bydd angen gofal i gleifion mewnol o hyd hefyd. O ran y cynllun iechyd menywod, fe sonioch chi am y model canolfannau. Rwy'n credu bod angen i ni edrych ar hyn. Mae yna rai enghreifftiau lle mae'n mynd yn dda, enghreifftiau eraill lle mai dim ond gwefannau sydd gennym. Nid yw hynny'n gweithio'n dda bob amser o bosib, ond rydyn ni'n mynd i werthuso hynny. O ran sut y bydd llawer o hyn yn cael ei ariannu, dylai byrddau iechyd fod yn ariannu llawer o hyn eisoes, wrth gwrs, oherwydd ni ddylai iechyd menywod fod yn rhywbeth ychwanegol dewisol. Menywod yw hanner y boblogaeth. Mae hyn yn rhywbeth a ddylai fod mewn cyllid craidd beth bynnag, ond rydym yn amlwg eisiau gwneud yn siŵr bod hyn yn cael ei wneud mewn ffordd sy'n mynd i fod yn gynaliadwy. Ac o ran eich pwynt am strategaeth iechyd dynion—nawr, rwy'n croesawu eich bod chi wedi codi'r mater hwn. Rwy'n cydnabod yr angerdd rydych chi ac Aelodau eraill, wrth gwrs, wedi'i roi i'r syniad hwn. Rwy'n barod i ymgysylltu â chi ac Aelodau eraill ar hyn fel cysyniad, oherwydd, wrth gwrs, rydych chi'n iawn bod rhai materion iechyd naill ai'n amlwg mewn dynion yn unig, neu'n cael effaith anghymesur ar ddynion. Ac mae yna lawer o waith, gan gynnwys yr hyn rydw i wedi'i ddweud am hunanladdiad ymhlith dynion. Bydd y cynllun canser sydd ar ddod yn edrych ar wella cyfraddau diagnosis mewn meysydd fel canser y prostad. P'un a oes angen i ni ddod â hynny at ei gilydd mewn un cynllun iechyd dynion, rwy'n agored i'r syniad, a gadewch i ni gael sgyrsiau pellach. Ond, diolch. Maddeuwch i mi, os ydw i wedi colli unrhyw gwestiynau, rhowch wybod i mi.  16083 7 2026-07-07T13:30:02 766608 287 En 2026-07-07T17:35:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=14703&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=14703&l=cy 260707-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Blaenoriaethau ar gyfer gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Priorities for social care, mental health and women's health C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766614 288 En 2026-07-07T17:35:44 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=14747&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=14747&l=cy 260707-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Blaenoriaethau ar gyfer gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Priorities for social care, mental health and women's health C 5038 5038 Jayne Bryant AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5038 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5038 Bryant, Jayne Thank you to the Minister for the statement today. I'd like to start with a topic that I know many other Members are passionate about, and that's women's health. For far too long, women's voices and experiences in the healthcare system have not been given their due weight. And in the last Senedd, the Welsh Labour Government's women's health plan was a significant step and ensured that there is a focus on women's health in our NHS. I'm personally proud of what we achieved in Government to put more focus on women's health, from free period products, to menopause support, to creating women's health hubs in every health board. But there is, of course, much more to do, and Plaid Cymru must keep up the momentum.  It was disappointing to see that there is no dedicated action for women's health in Plaid Cymru's pledges for their first 100 days in Government. We will hold the Government to account to ensure that women across Wales get the care that they deserve, and that the goals of the women's health plan are funded and delivered in full. I'd specifically like to ask about endometriosis, which, as the Minister will know, affects one in 10 women in Wales and can be truly debilitating. I know from constituents that too many women find themselves being dismissed, with symptoms not taken seriously. And the impact on women's well-being and careers can be absolutely devastating.  In Government, we had committed to developing accredited regional centres for endometriosis care across Wales, to improve access to specialist support. This was alongside a network of community and primary care endometriosis clinics to be based in the new women's health hubs. I note that the Minister said she's carefully considering the women's health model. I'm just disappointed that you can't commit today to continuing that important work, and I'm really keen that we have clarity as soon as possible. Advances are being made in diagnosis, and we must make sure we're ready to adapt to these new developments. Rapid endometriosis tests have just been given the go-ahead by the National Institute for Health and Care Excellence, which will help to significantly reduce the time it takes for women to be told whether they have the condition. One test, I believe, provides that result in 45 minutes. Currently, getting a diagnosis can take years. So, when does the Minister expect women in Wales to be able to access those new tests? On social care, I was pleased to see the Government's long-term commitment to developing a national care service, and this is an ambition that we share. One of the key opportunities for strengthening our social care system is by improving integration with local authorities. So, what concrete steps will the Minister take to bring these systems closer together and ensure that people receive more seamless care at the time they need it most? And I'm proud of how the Welsh Labour Government fought to properly reward our social care workforce, including through legally enforced fair pay agreements. And, of course, our social care system across Wales would not work without the huge contribution of unpaid carers—people who look after their loved ones, often in the most difficult of circumstances, to help them live as well as possible.  Earlier this year, the Welsh Labour Government consulted on a new strategy for unpaid carers, and we need to see progress on this. Minister, you said today that the Government is investing in the short breaks scheme, but we do need some more detail on that. So, will you commit to providing the funding needed to provide 16,000 short breaks for unpaid carers each year for the rest of this Senedd term? And lastly, I'm just going to turn to mental health. Again, this is an area where I was disappointed not to see a dedicated action from this Plaid Cymru Government for its first 100 days. You've referred today to a fundamental shift in service delivery, but it is unclear what that actually means for people in need of support. So, can the Minister set out today for us what changes will people see in mental health services in Wales this Senedd term, and how many more people will be set to benefit? Diolch i'r Gweinidog am y datganiad heddiw. Hoffwn ddechrau gyda phwnc rwy'n gwybod bod llawer o Aelodau eraill yn angerddol amdano, sef iechyd menywod. Am lawer rhy hir, dydy lleisiau a phrofiadau menywod yn y system gofal iechyd ddim wedi cael ystyriaeth ddyledus. Ac yn y Senedd ddiwethaf, roedd cynllun iechyd menywod Llywodraeth Lafur Cymru yn gam arwyddocaol ac yn sicrhau bod yna ffocws ar iechyd menywod yn ein GIG. Yn bersonol, rwy'n falch o'r hyn y gwnaethon ni ei gyflawni yn y Llywodraeth i roi mwy o ffocws ar iechyd menywod, o gynhyrchion mislif am ddim, i gymorth menopos, i greu canolfannau iechyd menywod ym mhob bwrdd iechyd. Ond, wrth gwrs, mae llawer mwy i'w wneud, ac mae'n rhaid i Blaid Cymru gadw'r momentwm.  Roedd yn siomedig gweld nad oes unrhyw gamau pwrpasol ar gyfer iechyd menywod yn addewidion Plaid Cymru ar gyfer eu 100 diwrnod cyntaf yn y Llywodraeth. Byddwn yn dwyn y Llywodraeth i gyfrif i sicrhau bod menywod ledled Cymru yn cael y gofal y maen nhw'n ei haeddu, a bod nodau'r cynllun iechyd menywod yn cael eu hariannu a'u cyflawni'n llawn. Hoffwn ofyn yn benodol am endometriosis, sydd, fel y gŵyr y Gweinidog, yn effeithio ar un o bob 10 menyw yng Nghymru ac sy'n gallu bod yn wirioneddol wanychol. Rwy'n gwybod gan etholwyr bod gormod o fenywod yn cael eu diystyru ac nad yw eu symptomau yn cael eu cymryd o ddifrif. A gall yr effaith ar les menywod a'u gyrfaoedd fod yn hollol ddinistriol.  Yn y Llywodraeth, roeddem wedi ymrwymo i ddatblygu canolfannau rhanbarthol achrededig ar gyfer gofal endometriosis ledled Cymru er mwyn gwella mynediad at gymorth arbenigol. Roedd hyn ochr yn ochr â rhwydwaith o glinigau endometriosis cymunedol a gofal sylfaenol i'w lleoli yn y canolfannau iechyd menywod newydd. Rwy'n nodi bod y Gweinidog wedi dweud ei bod hi'n ystyried y model iechyd menywod yn ofalus. Rwy'n siomedig na allwch chi ymrwymo heddiw i barhau â'r gwaith pwysig hwnnw, ac rwy'n awyddus iawn ein bod ni'n cael eglurder cyn gynted â phosibl. Mae datblygiadau yn cael eu gwneud ym maes diagnosis, ac mae'n rhaid i ni wneud yn siŵr ein bod ni'n barod i addasu i'r datblygiadau newydd hyn. Mae profion endometriosis cyflym newydd gael sêl bendith gan y Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth Iechyd a Gofal, a fydd yn helpu i leihau'n sylweddol yr amser y mae'n ei gymryd i fenywod gael gwybod a oes ganddyn nhw'r cyflwr. Mae un prawf, rwy'n credu, yn rhoi'r canlyniad hwnnw mewn 45 munud. Ar hyn o bryd, gall gymryd blynyddoedd i gael diagnosis. Felly, pryd mae'r Gweinidog yn disgwyl i fenywod yng Nghymru allu cael mynediad i'r profion newydd hynny? O ran gofal cymdeithasol, roeddwn i'n falch o weld ymrwymiad hirdymor y Llywodraeth i ddatblygu gwasanaeth gofal cenedlaethol, ac mae hyn yn uchelgais rydym yn ei rhannu. Un o'r cyfleoedd allweddol i gryfhau ein system gofal cymdeithasol yw trwy wella integreiddio ag awdurdodau lleol. Felly, pa gamau pendant y bydd y Gweinidog yn eu cymryd i ddod â'r systemau hyn yn agosach at ei gilydd a sicrhau bod pobl yn derbyn gofal mwy di-dor ar yr adeg y mae ei angen arnynt fwyaf? Ac rwy'n falch o'r ffordd y brwydrodd Llywodraeth Lafur Cymru i wobrwyo ein gweithlu gofal cymdeithasol yn briodol, gan gynnwys trwy gytundebau cyflog teg wedi'u gorfodi'n gyfreithiol. Ac, wrth gwrs, fyddai ein system gofal cymdeithasol ledled Cymru ddim yn gweithio heb gyfraniad enfawr gofalwyr di-dâl—pobl sy'n gofalu am eu hanwyliaid, yn aml yn yr amgylchiadau mwyaf anodd, i'w helpu i fyw cystal â phosibl.  Yn gynharach eleni, ymgynghorodd Llywodraeth Lafur Cymru ar strategaeth newydd ar gyfer gofalwyr di-dâl, ac mae angen i ni weld cynnydd ar hyn. Weinidog, fe ddywedoch chi heddiw bod y Llywodraeth yn buddsoddi yn y cynllun seibiannau byr, ond mae angen mwy o fanylion arnom ar hynny. Felly, a wnewch chi ymrwymo i ddarparu'r cyllid sydd ei angen i ddarparu 16,000 o seibiannau byr i ofalwyr di-dâl bob blwyddyn am weddill tymor y Senedd? Ac yn olaf, rydw i'n mynd i droi at iechyd meddwl. Unwaith eto, mae hwn yn faes lle roeddwn i'n siomedig gweld nad oedd camau gweithredu pwrpasol gan y Llywodraeth Plaid Cymru hon ar gyfer ei 100 diwrnod cyntaf. Rydych wedi cyfeirio heddiw at newid sylfaenol yn y ffordd y caiff gwasanaethau eu darparu, ond nid yw'n glir beth mae hynny'n ei olygu mewn gwirionedd i bobl sydd angen cymorth. Felly, a all y Gweinidog nodi heddiw i ni pa newidiadau fydd pobl yn eu gweld mewn gwasanaethau iechyd meddwl yng Nghymru yn ystod tymor y Senedd hon, a faint mwy o bobl fydd yn elwa? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766637 289 En 2026-07-07T17:40:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=15003&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=15003&l=cy 260707-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Blaenoriaethau ar gyfer gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Priorities for social care, mental health and women's health C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766642 290 En 2026-07-07T17:40:11 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=15014&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=15014&l=cy 260707-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Blaenoriaethau ar gyfer gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Priorities for social care, mental health and women's health C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Diolch, Jayne, for those questions. So, to take them in turn—in terms of women's health, I would pay tribute to the work that Sarah Murphy did, and Eluned Morgan, in the last Senedd. We are really keen to build on the foundations of this, but to make sure that we are giving it the prominence of having a named Minister, so that I can be tracking that progress. So, I would pay tribute. I look forward to welcoming Sarah back when she's back from maternity. I promise that I will keep up the momentum. This is something that, I hope it's coming across, I care very passionately about. In terms of 100-day commitments, well, without it even having to be in the actual plan, I'm hosting a summit on 16 July, which will be well within 100 days, looking at that normalisation of pain in women's healthcare. It was the first thing that I talked about with officials, and I promise that that's something that is going to be key to the work that we are doing. In terms of endometriosis, yes, that's one of the reasons why I wanted to convene this summit, and it's going to be a summit that is going to be hearing directly from women who have gone through too much pain before their symptoms are recognised, as well as clinicians. I know that probably everyone in this Chamber will know someone or might themselves have gone through something like this. It should not be normal for women to have to go for so many appointments before they get the symptom diagnosis that they deserve. So, I want to look at this in terms of, yes, how it is working in hubs, how it's working in primary care, all the way through to tertiary services as well. It's going to be a focus of the women's health plan. In terms of the hubs, some of them are working well. I think that because of the tight timescales that were surrounding their development, maybe they hadn't been developed as holistically as might have been the case. We want to make sure we're learning from the best examples and improving where we need to, but it is something I'm really keen to keep. In terms of the new guidance on endometriosis, I welcome that new guidance, and we'll be considering the implementation of those tests as part of the priority work that we're undertaking with that. I know that it's going to be part of the primary care pathway development following final recommendations from NICE; I think they're due in October. On social care, I agree entirely with what you say about seamless care. One of the things that we are going to be creating in the first 100 days, or we're going to be opening the recruitment for in the first 100 days, is the director of out-of-hospital care. That role is being scoped at the moment. I am hoping that that role will have quite a fundamental role in overseeing this. You mentioned fair pay agreements—those are to be welcomed. We've said that we will be following the same timescales as they will have in England on this, but, obviously, that's something being brought forward by the UK Government, and we want to make sure that, in the meantime, as we wait for all of that to happen, as many carers as possible are receiving the real living wage as a minimum. I think latest figures suggest that 84 per cent of the workforce are getting that and that is still not enough. So, I give you my commitment that we'll do everything we can with that. As I say, the strategy for unpaid carers will be reporting in the autumn. We have committed to continuing to support the short breaks scheme and making sure that we are providing wraparound support for unpaid carers. As I say, policies, not praise. And, then, finally, you asked about mental health and what these changes are going to mean for patients and for families. It would mean that people can access a variety of services without having to have a referral and that support would be based on need, not having to wait a long time to get that referral and to be seen. The focus would be on the person's biggest concern at that moment. I'm really excited, actually, about how that could utterly transform—. We would be the first country in the world to do this as well. I'll be reporting more detail on this very early in the autumn, but I'm really excited about how that could change things for the better for many, many people's lives. Diolch. Diolch, Jayne, am y cwestiynau hynny. Felly, i'w cymryd yn eu tro—o ran iechyd menywod, byddwn i'n talu teyrnged i'r gwaith a wnaeth Sarah Murphy, ac Eluned Morgan, yn y Senedd ddiwethaf. Rydym yn awyddus iawn i adeiladu ar sylfeini hyn, ond i wneud yn siŵr ein bod yn rhoi amlygrwydd iddo o fod â Gweinidog a enwir, fel y gallaf fod yn olrhain y cynnydd hwnnw. Felly, byddwn i'n talu teyrnged. Rwy'n edrych ymlaen at groesawu Sarah yn ôl pan fydd hi'n ôl o'i chyfnod mamolaeth. Rwy'n addo y byddaf yn cadw'r momentwm. Mae hyn yn rhywbeth, gobeithio ei fod yn amlwg, rwy'n poeni'n angerddol iawn amdano. O ran ymrwymiadau 100 diwrnod, wel, heb iddo hyd yn oed orfod bod yn y cynllun gwirioneddol, rwy'n cynnal uwchgynhadledd ar 16 Gorffennaf, a fydd ymhell o fewn 100 diwrnod, yn edrych ar normaleiddio poen mewn gofal iechyd menywod. Dyma'r peth cyntaf i mi siarad amdano gyda swyddogion, ac rwy'n addo bod hynny'n rhywbeth sy'n mynd i fod yn allweddol i'r gwaith rydyn ni'n ei wneud. O ran endometriosis, ie, dyna un o'r rhesymau pam yr oeddwn i eisiau cynnull yr uwchgynhadledd hon, ac mae'n mynd i fod yn uwchgynhadledd sy'n mynd i fod yn clywed yn uniongyrchol gan fenywod sydd wedi mynd trwy ormod o boen cyn i'w symptomau gael eu cydnabod, yn ogystal â chlinigwyr. Rwy'n gwybod y bydd pawb, siŵr o fod, yn y Siambr hon yn adnabod rhywun neu efallai eu bod nhw wedi mynd trwy rywbeth fel hyn eu hunain. Ni ddylai fod yn normal i fenywod orfod mynd i gymaint o apwyntiadau cyn iddynt gael y diagnosis o'r symptomau y maen nhw'n ei haeddu. Felly, rydw i eisiau edrych ar hyn o ran, ie, sut mae'n gweithio mewn canolfannau, sut mae'n gweithio mewn gofal sylfaenol, yr holl ffordd drwodd i wasanaethau trydyddol hefyd. Mae'n mynd i fod yn ffocws i'r cynllun iechyd menywod. O ran y canolfannau, mae rhai ohonyn nhw'n gweithio'n dda. Rwy'n credu, oherwydd yr amserlenni tynn a oedd yn ymwneud â'u datblygiad, efallai nad oedden nhw wedi'u datblygu mor gyfannol ag y gallai fod wedi digwydd. Rydyn ni eisiau gwneud yn siŵr ein bod ni'n dysgu o'r enghreifftiau gorau ac yn gwella lle mae angen, ond mae'n rhywbeth rydw i'n awyddus iawn i'w gadw. O ran y canllawiau newydd ar endometriosis, rwy'n croesawu'r canllawiau newydd hynny, a byddwn ni'n ystyried gweithredu'r profion hynny fel rhan o'r gwaith blaenoriaeth yr ydym yn ei wneud gyda hynny. Rwy'n gwybod ei fod yn mynd i fod yn rhan o ddatblygiad y llwybr gofal sylfaenol yn dilyn argymhellion terfynol gan NICE; rwy'n credu eu bod i fod ym mis Hydref. O ran gofal cymdeithasol, rwy'n cytuno'n llwyr â'r hyn rydych chi'n ei ddweud am ofal di-dor. Un o'r pethau rydyn ni'n mynd i fod yn eu creu yn y 100 diwrnod cyntaf, neu rydyn ni'n mynd i agor y recriwtio ar ei gyfer yn y 100 diwrnod cyntaf, yw'r cyfarwyddwr gofal y tu allan i'r ysbyty. Mae'r rôl honno yn cael ei chwmpasu ar hyn o bryd. Rwy'n gobeithio y bydd gan y rôl honno rôl eithaf sylfaenol wrth oruchwylio hyn. Fe wnaethoch chi sôn am gytundebau cyflog teg—mae'r rheini i'w croesawu. Rydym wedi dweud y byddwn ni'n dilyn yr un amserlenni ag y bydd ganddyn nhw yn Lloegr ar hyn, ond, yn amlwg, mae hynny'n rhywbeth sy'n cael ei gyflwyno gan Lywodraeth y DU, ac rydym am sicrhau, yn y cyfamser, wrth i ni aros i hynny i gyd ddigwydd, fod cymaint o ofalwyr â phosibl yn derbyn y cyflog byw gwirioneddol fel isafswm. Rwy'n credu bod y ffigurau diweddaraf yn awgrymu bod 84 y cant o'r gweithlu yn cael hynny ac nid yw hynny'n ddigon o hyd. Felly, rwy'n rhoi fy ymrwymiad i chi y byddwn ni'n gwneud popeth y gallwn ni gyda hynny. Fel y dywedais i, bydd y strategaeth ar gyfer gofalwyr di-dâl yn adrodd yn yr hydref. Rydym wedi ymrwymo i barhau i gefnogi'r cynllun seibiannau byr ac i wneud yn siŵr ein bod yn darparu cymorth cofleidiol i ofalwyr di-dâl. Fel y dywedaf, polisïau, nid canmoliaeth. Ac, yna, yn olaf, fe wnaethoch chi ofyn am iechyd meddwl a'r hyn y bydd y newidiadau hyn yn ei olygu i gleifion ac i deuluoedd. Byddai'n golygu y gall pobl gael mynediad at amrywiaeth o wasanaethau heb orfod cael atgyfeiriad a byddai'r cymorth hwnnw yn seiliedig ar angen, heb orfod aros am amser hir i gael yr atgyfeiriad hwnnw ac i gael eu gweld. Byddai'r pwyslais ar bryder mwyaf y person ar y foment honno. Rwy'n llawn cyffro, mewn gwirionedd, am sut y gallai hynny drawsnewid yn llwyr—. Ni fyddai'r wlad gyntaf yn y byd i wneud hyn hefyd. Byddaf yn adrodd mwy o fanylion ar hyn yn gynnar iawn yn yr hydref, ond rwy'n llawn cyffro am sut y gallai hynny newid pethau er gwell i fywydau llawer iawn o bobl. Diolch. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766644 291 En 2026-07-07T17:44:25 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=15268&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=15268&l=cy 260707-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Blaenoriaethau ar gyfer gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Priorities for social care, mental health and women's health C 336 336 Natasha Asghar AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=336 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=336 Asghar, Natasha Thank you, Deputy Minister, for setting out your priorities for this Senedd term. I'm glad that you have the passion in setting out your priorities and I certainly hope that passion continues in the years to come. Deputy Minister, I want to begin with your point of view on women's health. I know my colleague Jayne Bryant just touched upon it, but I note you placed a lot of emphasis on women's voices in your statement and you've indicated you'll be refreshing parts of the women's health plan. Last week, NICE published new draft guidelines on polyendocrine metabolic ovarian syndrome, formerly known as polycystic ovary syndrome, recommending faster diagnosis and an annual review of women and girls aged 10 and over to include symptoms and signs of PMOS and any concerns they have about period regularity, fertility, weight, mood and sleep apnoea, alongside medicine use and long-term risks of developing related health conditions such as diabetes and cardiovascular disease. I know that the guidelines are currently out to consultation, but, given that women and girls are often waiting years for diagnosis and treatment, what consideration has the Deputy Minister given to annual reviews of the condition, alongside the training of doctors and health professionals across Wales to spot the signs of PMOS? This takes me to my second point: education. All too often, women and girls cope with endometriosis and PMOS because they believe that heavy and painful periods are a normal part of their menstrual journey. In February, I asked the previous education Minister about empowering women and girls through awareness and ensuring universal menstrual health education within the curriculum. Because, while some schools provide great advice, sadly, others do not. Deputy Minister, I'd like to know what efforts will you be making to ensure that quality menstrual health education is delivered across Wales, and will you be willing to meet with organisations such as the Menstrual Health Project to support this delivery? On women's health hubs, I have raised consistent concerns about the delivery of advice and support for menopause alongside menstrual health. I note that Cardiff and Vale University Health Board have launched a menopause hub in Ely, but I'd like to know, Deputy Minister, how will you help roll out hubs like these across Wales, so all women will be able to have access to support? The Senedd's Health and Social Care Committee in the last term found that women in Wales were being let down by the previous Government's inaction on gynaecological cancer. The previous Labour Government, sadly, failed to deliver on many of the committee's recommendations. And I appreciate a written statement is coming soon on the cancer plan, but can you please touch upon some of the work this Government will be doing to improve gynaecological cancer care here in Wales? I'm pleased, Presiding Officer, that the Deputy Minister has set out her aims for social care. All too often—and I know we've heard this from many Members—social care, despite its significance within the health system, has been relegated to being the cinderella service. Like the Deputy Minister, I'm keen to ensure that social care is indeed given more prominence. However, I am genuinely concerned that there's still a lack of joined-up thinking within the health and care system, specifically with regard to delayed discharges and sharing of patient records. In April, Community Housing Cymru estimated that discharge delays due to housing issues had risen from an average of 63 days in 2023 to 76 days in 2025, and that, last December, more than 1,400 people were in hospital beds despite being well enough to leave. Last month, nearly 150 delays were counted as a result of waiting for social care assessments, with a total of 4,165 days delayed. A further 300 days were due to care home placement arrangements and nearly 21,000 days delayed. The Salvation Army estimates that, last year, patients were discharged on 318 occasions with no fixed abode from Welsh hospitals. There are also deep concerns about the lack of information sharing between hospitals and social care, given that they run on a multitude of different IT systems, leading to patients who are vulnerable and have complex conditions being discharged without the relevant information to help care for them after they have left hospital. As the local government committee highlighted last year, the Welsh care workforce is chronically understaffed. We're all well aware of this, Deputy Minister. This is, unfortunately, unsustainable going forward, and uncaring. I note your manifesto has mentioned more joined-up planning between health and social care, so how are you delivering this in relation to delayed discharges and housing? How will the new connected care programme for integrated health and care records be monitored by your Government? And what efforts are you making to address the significant shortages in the social care workforce? I also had the pleasure of meeting with Carers Trust and Carers Wales recently, and whilst I'm pleased to hear that more funding will be given to the carers support fund and short-break schemes, there are still lingering concerns about short-term funding and that unpaid carers are still waiting for change, to find out what your Government has in store for them. So, Deputy Minister, we've got two committee inquiries about unpaid carers in 2019 and 2026, which gave the same recommendations. So, how are you delivering those changes at pace to reform support for unpaid carers here in Wales? Finally, Presiding Officer, I thank the Deputy Minister for updating the Chamber on her aims for mental health. Whilst, in a perfect world, we'd see parity of treatment for mental and physical health, we are still not at a stage where mental health is treated with the same urgency. According to the Mental Health Foundation, around 720,000 adults in Wales had poor mental health, with Wales reporting higher levels of poor mental health than the rest of the UK in 13 out of the last 15 years. While I note that much of the emphasis has been given to prevention, the Mental Health Foundation has further expressed concern about the lack of information on how much is spent on prevention by the Welsh Government, where investment is directed, and what impact it has in the long term. The foundation says, and I quote, 'To ensure future policy efforts are effective, Wales must improve the collection and publication of data on prevention at both health board and national level'. Unquote. So, I therefore ask, Deputy Minister, whether you will be open and transparent on both mental health data and your policies on prevention going forward. Thank you so much. Diolch, Ddirprwy Weinidog, am nodi eich blaenoriaethau ar gyfer tymor y Senedd hon. Rwy'n falch bod gennych yr angerdd wrth nodi eich blaenoriaethau ac rwy'n sicr yn gobeithio y bydd yr angerdd hwnnw'n parhau yn y blynyddoedd i ddod. Ddirprwy Weinidog, rwyf am ddechrau gyda'ch safbwynt ar iechyd menywod. Rwy'n gwybod bod fy nghyd-Aelod Jayne Bryant newydd gyffwrdd ar hynny, ond rwy'n nodi eich bod wedi rhoi llawer o bwyslais ar leisiau menywod yn eich datganiad ac rydych chi wedi nodi y byddwch chi'n adfywio rhannau o'r cynllun iechyd menywod. Yr wythnos diwethaf, cyhoeddodd NICE ganllawiau drafft newydd ar syndrom polyendocrin metabolaidd ofarïaidd (PMOS), a elwid gynt yn syndrom ofarïau polycystig, sy'n argymell diagnosis cyflymach ac adolygiad blynyddol o fenywod a merched 10 oed a hŷn i gynnwys symptomau ac arwyddion PMOS ac unrhyw bryderon sydd ganddyn nhw am reoleidd-dra y mislif, ffrwythlondeb, pwysau, hwyliau ac apnoea cwsg, ochr yn ochr â defnydd o feddyginiaeth a risgiau hirdymor datblygu cyflyrau iechyd cysylltiedig fel diabetes a chlefyd cardiofasgwlaidd. Rwy'n gwybod bod y canllawiau yn destun ymgynghoriad ar hyn o bryd, ond, o ystyried bod menywod a merched yn aml yn aros am flynyddoedd am ddiagnosis a thriniaeth, pa ystyriaeth y mae'r Dirprwy Weinidog wedi'i rhoi i adolygiadau blynyddol o'r cyflwr, ochr yn ochr â hyfforddi meddygon a gweithwyr iechyd proffesiynol ledled Cymru i adnabod arwyddion PMOS? Mae hyn yn mynd â fi at fy ail bwynt: addysg. Yn rhy aml, mae menywod a merched yn ymdopi ag endometriosis a PMOS oherwydd eu bod yn credu bod mislif trwm a phoenus yn rhan arferol o'u taith mislif. Ym mis Chwefror, gofynnais i'r Gweinidog addysg blaenorol am rymuso menywod a merched trwy ymwybyddiaeth a sicrhau addysg iechyd mislif gyffredinol yn y cwricwlwm. Oherwydd, er bod rhai ysgolion yn darparu cyngor gwych, yn anffodus, nid yw eraill yn gwneud hynny. Ddirprwy Weinidog, hoffwn wybod pa ymdrechion y byddwch chi'n eu gwneud i sicrhau bod addysg iechyd mislif o safon yn cael ei darparu ledled Cymru, ac a fyddwch chi'n fodlon cwrdd â sefydliadau fel y Prosiect Iechyd Mislif i gefnogi ei chyflwyno? O ran canolfannau iechyd menywod, rwyf wedi codi pryderon cyson am ddarparu cyngor a chymorth ar gyfer y menopos ochr yn ochr ag iechyd mislif. Nodaf fod Bwrdd Iechyd Prifysgol Caerdydd a'r Fro wedi lansio canolfan menopos yn Nhrelái, ond hoffwn wybod, Ddirprwy Weinidog, sut y byddwch chi'n helpu i gyflwyno canolfannau fel y rhain ledled Cymru, er mwyn i bob menyw allu cael mynediad at gymorth? Canfu Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol y Senedd yn y tymor diwethaf fod menywod yng Nghymru yn cael eu siomi gan ddiffyg gweithredu'r Llywodraeth flaenorol ar ganser gynaecolegol. Yn anffodus, methodd y Llywodraeth Lafur flaenorol â chyflawni llawer o argymhellion y pwyllgor. Ac rwy'n gwerthfawrogi bod datganiad ysgrifenedig yn dod yn fuan ar y cynllun canser, ond a allwch chi sôn am rywfaint o'r gwaith y bydd y Llywodraeth hon yn ei wneud i wella gofal canser gynaecolegol yma yng Nghymru? Rwy'n falch, Lywydd, bod y Dirprwy Weinidog wedi rhestru ei nodau ar gyfer gofal cymdeithasol. Yn rhy aml—ac rwy'n gwybod ein bod ni wedi clywed hyn gan lawer o Aelodau—mae gofal cymdeithasol, er gwaethaf ei arwyddocâd o fewn y system iechyd, wedi cael ei ddarostwng i fod yn wasanaeth sinderela. Fel y Dirprwy Weinidog, rwy'n awyddus i sicrhau bod gofal cymdeithasol yn cael mwy o amlygrwydd. Fodd bynnag, rwy'n wirioneddol bryderus bod diffyg meddwl cydgysylltiedig o fewn y system iechyd a gofal o hyd, yn benodol o ran oedi cyn rhyddhau a rhannu cofnodion cleifion. Ym mis Ebrill, amcangyfrifodd Cartrefi Cymunedol Cymru fod oedi cyn rhyddhau oherwydd problemau tai wedi cynyddu o 63 diwrnod ar gyfartaledd yn 2023 i 76 diwrnod yn 2025, a bod mwy na 1,400 o bobl mewn gwelyau ysbyty fis Rhagfyr diwethaf er eu bod yn ddigon da i adael. Fis diwethaf, cyfrifwyd bron i 150 o achosion o oedi o ganlyniad i aros am asesiadau gofal cymdeithasol, a chyfanswm o 4,165 o ddiwrnodau o oedi. Roedd 300 diwrnod arall oherwydd trefniadau lleoli cartrefi gofal a bron i 21,000 diwrnod o oedi. Mae Byddin yr Iachawdwriaeth yn amcangyfrif bod cleifion wedi cael eu rhyddhau ar 318 o achlysuron y llynedd heb breswylfa sefydlog o ysbytai Cymru. Mae pryderon dwfn hefyd am y diffyg rhannu gwybodaeth rhwng ysbytai a gofal cymdeithasol, o ystyried eu bod yn rhedeg ar lu o wahanol systemau TG, gan arwain at gleifion sy'n agored i niwed ac sydd â chyflyrau cymhleth yn cael eu rhyddhau heb yr wybodaeth berthnasol i helpu i ofalu amdanyn nhw ar ôl iddynt adael yr ysbyty. Fel y pwysleisiodd y pwyllgor llywodraeth leol y llynedd, mae gweithlu gofal Cymru yn brin iawn o staff. Rydyn ni i gyd yn ymwybodol iawn o hyn, Ddirprwy Weinidog. Mae hyn, yn anffodus, yn anghynaliadwy yn y dyfodol, ac yn ddiofal. Rwy'n nodi bod eich maniffesto wedi sôn am fwy o gynllunio ar y cyd rhwng iechyd a gofal cymdeithasol, felly sut ydych chi'n cyflawni hyn o ran oedi cyn rhyddhau cleifion a thai? Sut y bydd eich Llywodraeth yn monitro'r rhaglen gofal cysylltiedig newydd ar gyfer cofnodion iechyd a gofal integredig? A pha ymdrechion ydych chi'n eu gwneud i fynd i'r afael â'r prinder sylweddol yn y gweithlu gofal cymdeithasol? Fe ges i'r pleser hefyd o gwrdd â'r Ymddiriedolaeth Gofalwyr a Gofalwyr Cymru yn ddiweddar, ac er fy mod i'n falch o glywed y bydd mwy o arian yn cael ei roi i'r gronfa cymorth i ofalwyr a chynlluniau seibiannau byr, mae pryderon parhaus o hyd am gyllid tymor byr a bod gofalwyr di-dâl yn dal i aros am newid, i ddarganfod beth sydd gan eich Llywodraeth ar y gweill ar eu cyfer. Felly, Ddirprwy Weinidog, mae gennym ddau ymchwiliad pwyllgor am ofalwyr di-dâl yn 2019 a 2026, a roddodd yr un argymhellion. Felly, sut ydych chi'n cyflawni'r newidiadau hynny ar gyflymder i ddiwygio'r cymorth i ofalwyr di-dâl yma yng Nghymru? Yn olaf, Lywydd, hoffwn ddiolch i'r Dirprwy Weinidog am ddiweddaru'r Siambr ar ei nodau ar gyfer iechyd meddwl. Er y byddem, mewn byd delfrydol, yn gweld cydraddoldeb o ran y driniaeth ar gyfer iechyd meddwl a chorfforol, dydyn ni'n dal ddim mewn sefyllfa lle mae iechyd meddwl yn cael ei drin â'r un brys. Yn ôl y Sefydliad Iechyd Meddwl, roedd gan oddeutu 720,000 o oedolion yng Nghymru iechyd meddwl gwael, a Chymru yn adrodd lefelau uwch o iechyd meddwl gwael na gweddill y DU mewn 13 o'r 15 mlynedd diwethaf. Er fy mod i'n nodi bod llawer o'r pwyslais wedi'i roi ar atal, mae'r Sefydliad Iechyd Meddwl wedi mynegi pryder hefyd am y diffyg gwybodaeth am faint sy'n cael ei wario ar atal gan Lywodraeth Cymru, ble mae buddsoddiad yn cael ei gyfeirio, a pha effaith y mae'n ei chael yn y tymor hir. Mae'r sefydliad yn dweud, ac rwy'n dyfynnu, 'Er mwyn sicrhau bod ymdrechion polisi yn y dyfodol yn effeithiol, rhaid i Gymru wella'r broses o gasglu a chyhoeddi data ar atal ar lefel bwrdd iechyd ac yn genedlaethol'. Diwedd y dyfyniad. Felly, rwy'n gofyn, Ddirprwy Weinidog, a fyddwch chi'n agored ac yn dryloyw ar ddata iechyd meddwl a'ch polisïau ar atal yn y dyfodol. Diolch yn fawr iawn. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766613 292 En 2026-07-07T17:45:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=15303&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=15303&l=cy 260707-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Blaenoriaethau ar gyfer gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Priorities for social care, mental health and women's health C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766615 293 En 2026-07-07T17:49:55 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=15598&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=15598&l=cy 260707-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Blaenoriaethau ar gyfer gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Priorities for social care, mental health and women's health C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health Y Dirprwy Weinidog Gofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod Jewell, Delyth Diolch, Natasha, for those questions. In terms of the women's health strategy and supporting or strengthening women's voices, that is precisely why I want, when we are reviewing the women's health plan—we're commissioning survey work—to make sure that we're hearing directly from women. I want that not to be a one-off; I want to make sure that we keep, and that I keep, hearing from women. And please, everyone, take this as a plea: I want to hear when things are not going well. I want to make things better. So, thank you very much for raising that. On PMOS specifically, you asked—. I know that the guidance—draft guidance—has been published by NICE; the final recommendations won't be available until December. So, in the meantime, I'd urge as many people as possible to contribute to that to make sure it's evidence-based. I like your idea about education because, yes, exactly, empowering women, what I was talking about: women taking up space. However we can do that—working in education, through public awareness campaigns; there are so many different components. And again, I'm willing and eager to work with Members across the Chamber to make sure that we get this message out to women and that we empower them to use their voice and to know that they will be heard. The two things have to work together, and I will certainly be willing to meet with organisations to discuss how we can do that better. I won't repeat what I've said—because I know I'm probably not in the Llywydd's good books at the moment in terms of timing—I won't repeat what I've said on the hubs, but we are evaluating how well they're working. That detail on the gynaecological cancers, that will be available in the written statement later in July—I think it's 15 July. I agree social care should not be a cinderella service. In terms of how we can improve integration and also making sure that we are improving, making sure we're not having so many people waiting in hospital who are well enough to be discharged, the director of out-of-hospital care will be, I hope, overseeing that work, just looking at how frailty is treated at the beginning of when someone goes into hospital and issues like that. On the workforce, establishing the academy will be fundamental to this so that we're not just looking at getting towards parity of pay, we're also looking at how we can get towards parity of conditions—again, parity of esteem. Because I do fundamentally think we need to get to a place where we have a national care service to have that full parity, and I will be responding to that committee report on unpaid carers in September. On mental health, you, finally, asked about improving data and improving prevention—absolutely. Diolch, Natasha, am y cwestiynau hynny. O ran strategaeth iechyd menywod a chefnogi neu gryfhau lleisiau menywod, dyna'n union pam rydw i eisiau, pan fyddwn ni'n adolygu'r cynllun iechyd menywod—rydyn ni'n comisiynu gwaith arolygon—gwneud yn siŵr ein bod ni'n clywed yn uniongyrchol gan fenywod. Rwyf am i hynny beidio â bod yn beth untro; rwyf eisiau gwneud yn siŵr ein bod ni'n cadw, fy mod i'n cadw, clywed gan fenywod. Ac os gwelwch yn dda, pawb, cymerwch hyn fel ple: rwyf eisiau clywed pan nad yw pethau'n mynd yn dda. Rwyf eisiau gwneud pethau'n well. Felly, diolch yn fawr iawn am godi hynny. Ar PMOS yn benodol, fe ofynnoch chi—. Rwy'n gwybod bod y canllawiau—canllawiau drafft—wedi'u cyhoeddi gan NICE; ni fydd yr argymhellion terfynol ar gael tan fis Rhagfyr. Felly, yn y cyfamser, byddwn i'n annog cymaint o bobl â phosibl i gyfrannu at hynny i wneud yn siŵr ei fod yn seiliedig ar dystiolaeth. Rwy'n hoffi eich syniad am addysg oherwydd, ie, yn union, grymuso menywod, yr hyn yr oeddwn i'n sôn amdano: menywod yn cymryd eu lle. Fodd bynnag, gallwn ni wneud hynny— gweithio ym maes addysg, trwy ymgyrchoedd ymwybyddiaeth y cyhoedd; mae cymaint o wahanol gydrannau. Ac eto, rwy'n barod ac yn awyddus i weithio gydag Aelodau ar draws y Siambr i wneud yn siŵr ein bod ni'n cael y neges hon allan i fenywod a'n bod ni'n eu grymuso i ddefnyddio eu llais ac i wybod y byddan nhw'n cael eu clywed. Mae'n rhaid i'r ddau beth weithio gyda'i gilydd, a byddaf yn sicr yn barod i gwrdd â sefydliadau i drafod sut y gallwn ni wneud hynny'n well. Wnaf i ddim ailadrodd yr hyn yr wyf wedi'i ddweud—oherwydd rwy'n gwybod nad ydw i yn llyfrau da y Llywydd ar hyn o bryd o ran amseru—wnaf i ddim ailadrodd yr hyn rwyf wedi'i ddweud ar yr hybiau, ond rydym yn gwerthuso pa mor dda maen nhw'n gweithio. Bydd y manylion hynny ar y canserau gynaecolegol ar gael yn y datganiad ysgrifenedig yn ddiweddarach ym mis Gorffennaf—rwy'n credu mai 15 Gorffennaf ydyw. Rwy'n cytuno na ddylai gofal cymdeithasol fod yn wasanaeth sinderela. O ran sut y gallwn ni wella integreiddio a hefyd gwneud yn siŵr ein bod ni'n gwella, gwneud yn siŵr nad ydym yn cael cymaint o bobl yn aros yn yr ysbyty sy'n ddigon da i gael eu rhyddhau, bydd y cyfarwyddwr gofal y tu allan i'r ysbyty, rwy'n gobeithio, yn goruchwylio'r gwaith hwnnw, dim ond edrych ar sut mae bregusrwydd yn cael ei drin ar y dechrau pan fydd rhywun yn mynd i'r ysbyty a materion felly. O ran y gweithlu, bydd sefydlu'r academi yn sylfaenol i hyn fel nad ydym ond yn edrych ar fynd tuag at gydraddoldeb cyflog yn unig, ein bod hefyd yn edrych ar sut y gallwn ni fynd tuag at gydraddoldeb amodau—unwaith eto, cydraddoldeb parch. Oherwydd rwy'n credu yn sylfaenol bod angen i ni gyrraedd sefyllfa lle mae gennym wasanaeth gofal cenedlaethol i gael y cydraddoldeb llawn hwnnw, a byddaf yn ymateb i'r adroddiad pwyllgor hwnnw ar ofalwyr di-dâl ym mis Medi. O ran iechyd meddwl, fe ofynnoch chi, ar y diwedd, am wella data a gwella atal—yn sicr. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766681 294 En 2026-07-07T17:50:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=15603&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=15603&l=cy 260707-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Blaenoriaethau ar gyfer gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Priorities for social care, mental health and women's health C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766702 295 En 2026-07-07T17:52:27 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=15750&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=15750&l=cy 260707-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Blaenoriaethau ar gyfer gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Priorities for social care, mental health and women's health C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Thank you, Dirprwy Weinidog. We're going to try and speed things up a little bit, because we've got a long list of Members and probably six, seven minutes to try and get through these. So, if Members and the Deputy Minister can assist us. We'll go first to Safa Elhassan. Diolch, Ddirprwy Weinidog. Rydyn ni'n mynd i geisio cyflymu pethau ychydig, oherwydd mae gennym restr hir o Aelodau ac mae'n debyg chwech, saith munud i geisio mynd trwy'r rhain. Felly, os gall yr Aelodau a'r Dirprwy Weinidog ein cynorthwyo. Awn yn gyntaf i Safa Elhassan. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766704 296 En 2026-07-07T17:52:44 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=15767&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=15767&l=cy 260707-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Blaenoriaethau ar gyfer gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Priorities for social care, mental health and women's health C 12189 12189 Safa Elhassan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12189 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12189 Elhassan, Safa Diolch. I welcome the statement today and the importance of women's health hubs. They're an essential part of the 10-year women's health plan. Despite this, a lot of women are telling us that the experience on the ground is not matching the ambition that we see on paper. In some areas, what presents as a women's health hub appears to be a website, a signposting service, or simply an existing clinic that's been rebranded. Given this inconsistency, I would be grateful if the Deputy Minister could provide an update on efforts to standardise the hubs. With almost 50,000 women still waiting for gynaecological treatment across Wales, how will the Deputy Minister ensure that these hubs deliver genuine additional capacity, extra staff, resources and a specialist service rather than rebadging the service that's already existing? Diolch. Rwy'n croesawu'r datganiad heddiw a phwysigrwydd canolfannau iechyd menywod. Maen nhw'n rhan hanfodol o'r cynllun iechyd menywod 10 mlynedd. Er gwaethaf hyn, mae llawer o fenywod yn dweud wrthym nad yw'r profiad ar lawr gwlad yn cyfateb i'r uchelgais a welwn ar bapur. Mewn rhai ardaloedd, mae'n ymddangos bod yr hyn sy'n ymddangos fel canolfan iechyd menywod yn wefan, yn wasanaeth cyfeirio, neu'n glinig sydd eisoes yn bodoli sydd wedi'i ail-frandio. O ystyried yr anghysondeb hwn, byddwn i'n ddiolchgar pe gallai'r Dirprwy Weinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am ymdrechion i safoni'r canolfannau. Gyda bron i 50,000 o fenywod yn dal i aros am driniaeth gynaecolegol ledled Cymru, sut y bydd y Dirprwy Weinidog yn sicrhau bod y canolfannau hyn yn darparu capasiti ychwanegol gwirioneddol, staff ychwanegol, adnoddau a gwasanaeth arbenigol yn hytrach nag ail-enwi'r gwasanaeth sydd eisoes yn bodoli? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766707 297 En 2026-07-07T17:53:32 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=15815&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=15815&l=cy 260707-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Blaenoriaethau ar gyfer gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Priorities for social care, mental health and women's health C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Thanks, Safa. That's a really important question. As I've said, we will be evaluating the hubs model. I don't think that most people would, when they hear 'a women's health hub', I don't think that they would think that a website would—. I know that there are certain things we need to take into consideration when we've got rural populations, a very dispersed population, but, for the most part, I think we need to be looking to see where there can be physical places. Again, it's about taking up that space physically, but also just making sure that women are empowered in spaces to talk about exactly those symptoms so that we can improve diagnosis rates and, ultimately, save women's lives. Diolch, Safa. Mae hwnnw'n gwestiwn pwysig iawn. Fel y dywedais i, byddwn ni'n gwerthuso'r model canolfannau. Dydw i ddim yn credu y byddai'r rhan fwyaf o bobl, pan fyddan nhw'n clywed 'canolfan iechyd menywod', dydw i ddim yn credu y bydden nhw'n meddwl y byddai gwefan yn —. Rwy'n gwybod bod yna rai pethau y mae angen i ni eu hystyried pan mae gennym boblogaethau gwledig, poblogaeth wasgaredig iawn, ond, ar y cyfan, rwy'n credu bod angen i ni fod yn edrych i weld lle gall fod lleoedd ffisegol. Unwaith eto, mae'n ymwneud â chymryd y lleoedd hynny yn ffisegol, ond hefyd dim ond gwneud yn siŵr bod menywod yn cael eu grymuso mewn mannau i siarad am yr union symptomau hynny fel y gallwn ni wella cyfraddau diagnosis ac, yn y pen draw, achub bywydau menywod. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766708 298 En 2026-07-07T17:54:09 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=15852&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=15852&l=cy 260707-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Blaenoriaethau ar gyfer gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Priorities for social care, mental health and women's health C 12148 12148 Gareth Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12148 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12148 Thomas, Gaz I echo James's words. Whilst I welcome the focus on improving social care, mental health and women's health services, many constituents have told me and continue to tell me that lengthy waiting times are having a profound impact, not only on patients themselves, but also on their families and carers. The longer people wait for assessments, treatment and support, the greater the risk their physical and mental health will deteriorate. Families are often left carrying the burden of care, and, by the time support arrives, people's needs can be more complex, requiring more intensive and costly interventions. This places additional pressure on already stretched health and social care services. As someone with a professional background in psychology, I know how important prevention and intervention is. Delays can mean the difference between managing the condition effectively and a person becoming depressed and possibly suicidal. Given these consequences, can the Deputy Minister outline how the Welsh Government will prioritise reducing waiting lists, which can be up to seven years, across social care, mental health and women's health services? And what specific measures will be taken to ensure that people receive timely assessments, treatment and support before their conditions worsen, placing further pressure on families, carers and the wider system? Rwy'n adleisio geiriau James. Er fy mod i'n croesawu'r pwyslais ar wella gofal cymdeithasol, iechyd meddwl a gwasanaethau iechyd menywod, mae llawer o etholwyr wedi dweud wrthyf ac yn parhau i ddweud wrthyf fod amseroedd aros hir yn cael effaith ddofn, nid yn unig ar y cleifion eu hunain, ond hefyd ar eu teuluoedd a'u gofalwyr. Po hiraf y mae pobl yn aros am asesiadau, triniaeth a chefnogaeth, y mwyaf yw'r risg y bydd eu hiechyd corfforol a meddyliol yn dirywio. Mae teuluoedd yn aml yn cael eu gadael yn cario baich gofal, ac erbyn i gefnogaeth gyrraedd, gall anghenion pobl fod yn fwy cymhleth, ac mae angen ymyriadau mwy dwys a chostus. Mae hyn yn rhoi pwysau ychwanegol ar wasanaethau iechyd a gofal cymdeithasol sydd eisoes da bwysau. Fel rhywun sydd â chefndir proffesiynol mewn seicoleg, rwy'n gwybod pa mor bwysig yw atal ac ymyrryd. Gall oedi olygu'r gwahaniaeth rhwng rheoli'r cyflwr yn effeithiol a rhywun yn dioddef iselder ac o bosibl teimladau hunanladdol. O ystyried y canlyniadau hyn, a all y Dirprwy Weinidog amlinellu sut y bydd Llywodraeth Cymru yn blaenoriaethu lleihau rhestrau aros, a all fod hyd at saith mlynedd, ar draws gwasanaethau gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod? A pha fesurau penodol fydd yn cael eu cymryd i sicrhau bod pobl yn derbyn asesiadau, triniaeth a chymorth amserol cyn i'w cyflyrau waethygu, gan roi pwysau pellach ar deuluoedd, gofalwyr a'r system ehangach? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766618 299 En 2026-07-07T17:55:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=15903&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=15903&l=cy 260707-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Blaenoriaethau ar gyfer gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Priorities for social care, mental health and women's health C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766619 300 En 2026-07-07T17:55:39 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=15942&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=15942&l=cy 260707-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Blaenoriaethau ar gyfer gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Priorities for social care, mental health and women's health C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Diolch, Gareth. That's a really, really important question. In terms of waiting times, we have to tackle this. We have to make this better. In terms of psychological therapies, I know in particular that we are not where we need to be, to say the least. And in terms of the expertise that you have, I would be really pleased to work with you to look at how we might be able to improve that. In terms of how, generally, we need to make this better, this is why I want to oversee that fundamental transformation so that we move to same-day access to mental health services, so that people are not waiting all that time, because, as you say, people can only get worse while they are waiting. It can get incredibly serious. And so, yes, I promise you that this is something that we will be prioritising. I'd be very keen to have a conversation with you about it.  Diolch, Gareth. Mae hwnna'n gwestiwn pwysig iawn, iawn. O ran amseroedd aros, mae'n rhaid i ni fynd i'r afael â hyn. Mae'n rhaid i ni wneud hyn yn well. O ran therapïau seicolegol, rwy'n gwybod yn arbennig nad ydym lle mae angen i ni fod, a dweud y lleiaf. Ac o ran yr arbenigedd sydd gennych chi, byddwn yn falch iawn o weithio gyda chi i ystyried sut y gallwn ni wella hynny. O ran sut, yn gyffredinol, mae angen i ni wneud hyn yn well, dyna pam rydw i eisiau goruchwylio'r trawsnewidiad sylfaenol hwnnw fel ein bod yn symud i fynediad at wasanaethau iechyd meddwl ar yr un diwrnod, fel nad yw pobl yn aros yr holl amser hwnnw, oherwydd, fel y dywedwch chi, gall pobl ond gwaethygu tra maen nhw'n aros. Gall fynd yn anhygoel o ddifrifol. Ac felly, ie, rwy'n addo i chi fod hyn yn rhywbeth y byddwn ni'n ei flaenoriaethu. Byddwn i'n awyddus iawn i gael sgwrs gyda chi am y peth.  16083 7 2026-07-07T13:30:02 766620 301 En 2026-07-07T17:56:29 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=15992&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=15992&l=cy 260707-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Blaenoriaethau ar gyfer gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Priorities for social care, mental health and women's health C 12172 12172 Rebeca Phillips AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12172 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12172 Phillips, Rebaca I'm grateful to my colleagues for already mentioning the important issue of endometriosis. We know that delays in diagnosis and treatment can span years, whilst women are left in pain, struggling to work and facing long-term health consequences. Women are being failed by the gender pain gap, where they are more likely to experience chronic pain but are statistically more likely to have their symptoms dismissed. The Deputy Minister will be aware that I have recently written to her raising concerns regarding the future of Wales's only specialist endometriosis centre. The women's health plan recognises the need for improved pathways, specialist expertise and timely access to surgery. How will this Government support women across Wales, ensuring that patients across all health boards can access the level of care that they need to get their lives back?  Rwy'n ddiolchgar i fy nghydweithwyr am sôn eisoes am fater pwysig endometriosis. Rydyn ni'n gwybod bod oedi mewn diagnosis a thriniaeth yn gallu rhychwantu blynyddoedd, tra bod menywod yn cael eu gadael mewn poen, yn ei chael yn anodd gweithio ac yn wynebu canlyniadau iechyd hirdymor. Mae menywod yn cael eu methu gan y bwlch poen rhwng y rhywiau, lle maen nhw'n fwy tebygol o brofi poen cronig ond yn ystadegol yn fwy tebygol o gael eu symptomau wedi'u diystyru. Bydd y Dirprwy Weinidog yn ymwybodol fy mod wedi ysgrifennu ati yn ddiweddar yn codi pryderon ynghylch dyfodol yr unig ganolfan endometriosis arbenigol yng Nghymru. Mae'r cynllun iechyd menywod yn cydnabod yr angen am lwybrau gwell, arbenigedd a mynediad amserol i lawdriniaeth. Sut y bydd y Llywodraeth hon yn cefnogi menywod ledled Cymru, gan sicrhau bod cleifion ym mhob bwrdd iechyd yn gallu cael mynediad at y lefel o ofal sydd ei angen arnynt i gael eu bywydau yn ôl?  16083 7 2026-07-07T13:30:02 766621 302 En 2026-07-07T17:57:29 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=16052&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=16052&l=cy 260707-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Blaenoriaethau ar gyfer gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Priorities for social care, mental health and women's health C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Diolch. Again, so vitally important as a question. In terms of the delays of diagnosis, as you say, women can sometimes wait years. They are being failed. And yes, as you say, the gender pain gap indeed. I am concerned—. I'm aware of the concern about the risk of loss of British Society for Gynaecology and Endoscopy accreditation for one of those centres. Officials are engaging with the health board urgently on this. I've made it clear that I expect these services should continue to be available. Of course, there—. There is another accredited centre in Swansea Bay University Health Board. There are surgical procedures that are carried out in Aneurin Bevan University Health Board. But, still, we need to make sure that the space, again, in theatre is allowed to be taken up by these procedures. Women wait in pain for far too long. But this is something that we are going to be looking at from primary care—again, women being believed, women taking up space in GP appointments—right through to those if someone has deep infiltrating endometriosis, where there will be far fewer women, of course, but, my goodness me, they need that support. So, yes, I promise you that, everything we can do, I will be doing it. Diolch. Unwaith eto, mor hanfodol bwysig fel cwestiwn. O ran oedi wrth roi diagnosis, fel y dywedwch chi, gall menywod weithiau aros blynyddoedd. Maen nhw'n cael eu methu. Ac ie, fel rydych chi'n dweud, y bwlch poen rhwng y rhywiau, yn wir. Rwy'n pryderu—. Rwy'n ymwybodol o'r pryder am y risg o golli achrediad Cymdeithas Gynaecoleg ac Endosgopi Prydain ar gyfer un o'r canolfannau hynny. Mae swyddogion yn ymgysylltu â'r bwrdd iechyd ar frys ar hyn. Rwyf wedi ei gwneud yn glir fy mod yn disgwyl y dylai'r gwasanaethau hyn barhau i fod ar gael. Wrth gwrs, mae—. Mae canolfan achrededig arall ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Bae Abertawe. Mae yna driniaethau llawfeddygol sy'n cael eu cynnal ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Aneurin Bevan. Ond, eto, mae angen i ni wneud yn siŵr bod y lle, eto, yn y theatr yn gallu cael ei ddefnyddio gan y triniaethau hyn. Mae menywod yn aros mewn poen am lawer yn rhy hir. Ond mae hyn yn rhywbeth rydyn ni'n mynd i'w ystyried o ofal sylfaenol—eto, menywod yn cael eu credu, menywod yn cymryd eu lle mewn apwyntiadau meddygon teulu—hyd at y rhai hynny os oes gan rywun endometriosis ymdreiddiol dwfn, lle bydd llawer llai o fenywod, wrth gwrs, ond, mawredd mawr, mae angen y gefnogaeth honno arnyn nhw. Felly, ie, rwy'n addo i chi, popeth y gallwn ni ei wneud, byddaf i'n ei wneud. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766622 303 En 2026-07-07T17:58:38 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=16121&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=16121&l=cy 260707-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Blaenoriaethau ar gyfer gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Priorities for social care, mental health and women's health C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane I want to start with some really good news. On 18 June, we heard the most awesome news that children vaccinated aged 12 to 13 are now close to zero risk of dying from cervical cancer before the age of 30. Between 2020 and 2024, there were no cervical cancer deaths. That is in England, but that is something we need to celebrate in terms of the medical advancements. And I'd just like to hear from you, maybe in a letter, what is the situation in Wales, because it's something we need to celebrate—it really is. To hear that news is amazing. I just want to talk about social care, going back to a point I raised this morning—this afternoon, sorry—about Powys losing 146 social care beds. We could see hospitals going in Powys, in Builth, Knighton, Ystradgynlais, Machynlleth, Llanidloes, Welshpool and Bronllys. That is not going to help our challenge with social care in a rural area. So, please can I ask you what you are doing in order to stop the closure of those rural beds in Powys. Diolch yn fawr iawn. Rwyf eisiau dechrau gyda rhywfaint o newyddion da iawn. Ar 18 Mehefin, clywsom y newyddion mwyaf anhygoel bod plant sydd wedi'u brechu rhwng 12 a 13 oed bellach yn agos at risg sero o farw o ganser ceg y groth cyn eu bod yn 30 oed. Rhwng 2020 a 2024, ni fu unrhyw farwolaethau canser ceg y groth. Mae hynny yn Lloegr, ond mae hynny'n rhywbeth y mae angen i ni ei ddathlu o ran y datblygiadau meddygol. A hoffwn glywed gennych chi, efallai mewn llythyr, beth yw'r sefyllfa yng Nghymru, oherwydd mae'n rhywbeth y mae angen i ni ei ddathlu—yn sicr. Mae clywed y newyddion hynny yn anhygoel. Rydw i ond eisiau sôn am ofal cymdeithasol, gan fynd yn ôl at bwynt a godais y bore 'ma—y prynhawn yma, mae'n ddrwg gen i—am Powys yn colli 146 o welyau gofal cymdeithasol. Gallem ni weld ysbytai'n mynd ym Mhowys, yn Llanfair-ym-Muallt, Tref-y-clo, Ystradgynlais, Machynlleth, Llanidloes, y Trallwng a Bronllys. Ni fydd hynny'n helpu ein her gyda gofal cymdeithasol mewn ardal wledig. Felly, a gaf i ofyn i chi beth rydych chi'n ei wneud i atal cau'r gwelyau gwledig hynny ym Mhowys. Diolch yn fawr iawn. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766623 304 En 2026-07-07T17:59:39 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=16182&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=16182&l=cy 260707-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Blaenoriaethau ar gyfer gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Priorities for social care, mental health and women's health C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Thank you, Jane. Thank you for sharing that good news. It is really important to celebrate that, and I will write to you in terms of what that means for us in Wales. But, where there are things to celebrate, where things are going well, we need to do that as well. So, thank you. And I know that the situation in Powys—which is concerning, of course—I know the health board will be looking at that. But, again, just looking at how, across the nation, we can make sure that services are sustainable for the future, again, that director of out-of-hospital care is going to be essential for this. In terms of the specific situation in Powys, again, it’s something for the health board, but if there’s anything that we can do, I will write to you. Diolch, Jane. Diolch am rannu'r newyddion da hwnnw. Mae'n bwysig iawn dathlu hynny, ac fe wnaf ysgrifennu atoch chi o ran yr hyn y mae hynny'n ei olygu i ni yng Nghymru. Ond, lle mae pethau i'w dathlu, lle mae pethau'n mynd yn dda, mae angen i ni wneud hynny hefyd. Felly, diolch. Ac rwy'n gwybod bod y sefyllfa ym Mhowys—sy'n bryderus, wrth gwrs—rwy'n gwybod y bydd y bwrdd iechyd yn edrych ar hynny. Ond, unwaith eto, dim ond edrych ar sut, ledled y genedl, gallwn ni wneud yn siŵr bod gwasanaethau'n gynaliadwy ar gyfer y dyfodol, unwaith eto, bydd y cyfarwyddwr gofal y tu allan i'r ysbyty yn hanfodol i hyn. O ran y sefyllfa benodol ym Mhowys, unwaith eto, mae'n rhywbeth i'r bwrdd iechyd, ond os oes unrhyw beth y gallwn ni ei wneud, fe ysgrifennaf atoch. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766617 305 En 2026-07-07T18:00:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=16203&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=16203&l=cy 260707-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Blaenoriaethau ar gyfer gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Priorities for social care, mental health and women's health C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766627 306 Cy 2026-07-07T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=-48597&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=-48597&l=en 260707-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Blaenoriaethau ar gyfer gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Priorities for social care, mental health and women's health C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766714 307 Cy 2026-07-07T18:00:20 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=16223&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=16223&l=en 260707-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Blaenoriaethau ar gyfer gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Priorities for social care, mental health and women's health C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Ac yn olaf, Iain McIntosh. And finally, Iain McIntosh. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766624 308 En 2026-07-07T18:00:22 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=16225&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=16225&l=cy 260707-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Blaenoriaethau ar gyfer gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Priorities for social care, mental health and women's health C 12170 12170 Iain McIntosh AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12170 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12170 McIntosh, Iain Diolch, Lywydd. Thank you, Deputy Minister, for your statement. I'm a little bit surprised and disappointed that there's nothing in there that recognises the challenges that local authorities have at the moment in delivering social services. For years, local authorities across Wales have been warning about the escalating costs of social care, with hundreds of taxpayer-funded care packages now actually costing up to £10,000 a day for single individuals. So, my question to you is: have you worked out why the system has been allowed to reach this point? And after informing me in a previous response to a written question that the cost of publicly funded care or support packages and placements is not held by the Welsh Government, is finding out why these costs keep rising one of your priorities, and if so, what do you think you're going to do about it? Diolch, Lywydd. Diolch, Ddirprwy Weinidog, am eich datganiad. Rwy'n synnu ac yn siomedig nad oes unrhyw beth ynddo sy'n cydnabod yr heriau sydd gan awdurdodau lleol ar hyn o bryd wrth ddarparu gwasanaethau cymdeithasol. Ers blynyddoedd, mae awdurdodau lleol ledled Cymru wedi bod yn rhybuddio am gostau cynyddol gofal cymdeithasol, gyda channoedd o becynnau gofal a ariennir gan drethdalwyr bellach yn costio hyd at £10,000 y dydd i unigolion sengl. Felly, fy nghwestiwn i chi yw: ydych chi wedi dirnad pam y caniatawyd i'r system gyrraedd y sefyllfa yma? Ac ar ôl rhoi gwybod i mi mewn ymateb blaenorol i gwestiwn ysgrifenedig nad Llywodraeth Cymru sy'n gyfrifol am gost pecynnau gofal neu gymorth a lleoliadau a ariennir yn gyhoeddus, a yw darganfod pam mae'r costau hyn yn parhau i gynyddu yn un o'ch blaenoriaethau, ac os felly, beth ydych chi'n meddwl y byddwch chi'n ei wneud am y peth? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766625 309 En 2026-07-07T18:01:16 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=16279&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=16279&l=cy 260707-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Blaenoriaethau ar gyfer gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Priorities for social care, mental health and women's health C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Diolch. A really important question. Obviously, it's quite cyclical that we are in some ways ending where we began, where we were talking about the fundamentals of the social care system that we have, and whether we go back to privatisation, whether we go back to Thatcher. Look, we can't look just at where we've come from; we have to be focusing on where we go from here. Obviously, no-one looking and trying to design a service from scratch would want to design it as it is. There's too much variation. One of the things we're going to be doing is improving data to see which local authorities are spending how much on social care, because it's unhypothecated. We need to make sure that there is, again, as much consistency as possible, as much consistency in commissioning. I want to support local authorities in doing that. They are going to be fundamental partners for us, so we want to work towards a national service with local underpinning, because the people closest to those people who need that support are the people who know the local services, working with regional partnership boards, working with, again, local health boards. We need to be bringing services together, but, again, not just for the sake of services; it's about improving people's lives and making sure that people get that better quality of service. So, yes, that is something fundamental. It's not just important; it underpins where we need to get to, so thank you. Diolch. Cwestiwn pwysig iawn. Yn amlwg, mae'n eithaf cylchol ein bod ni mewn rhai ffyrdd yn gorffen lle y dechreuon ni, lle roedden ni'n siarad am hanfodion y system gofal cymdeithasol sydd gennym ni, a ph'un a ydym ni'n mynd yn ôl i breifateiddio, p'un a ydym ni'n mynd yn ôl i Thatcher. Edrychwch, allwn ni ddim edrych ar ble rydym ni wedi dod yn unig; mae'n rhaid i ni ganolbwyntio ar ble rydym ni'n mynd o fan hyn. Yn amlwg, ni fyddai unrhyw un sy'n edrych ac yn ceisio dylunio gwasanaeth o'r dechrau eisiau ei ddylunio fel y mae. Mae gormod o amrywiaeth. Un o'r pethau rydym ni'n mynd i fod yn ei wneud yw gwella data i weld pa awdurdodau lleol sy'n gwario faint ar ofal cymdeithasol, oherwydd nid yw wedi ei neilltuo. Mae angen i ni wneud yn siŵr bod cymaint o gysondeb â phosibl, cymaint o gysondeb wrth gomisiynu. Mae arnaf i eisiau cefnogi awdurdodau lleol i wneud hynny. Maen nhw'n mynd i fod yn bartneriaid sylfaenol i ni, felly mae arnom ni eisiau gweithio tuag at wasanaeth cenedlaethol gyda sail leol, oherwydd y bobl agosaf at y bobl hynny sydd angen y gefnogaeth honno yw'r bobl sy'n adnabod y gwasanaethau lleol, gan weithio gyda byrddau partneriaeth rhanbarthol, gan weithio gyda, unwaith eto, byrddau iechyd lleol. Mae angen i ni fod yn dod â gwasanaethau at ei gilydd, ond, unwaith eto, nid yn unig er mwyn gwasanaethau; mae'n ymwneud â gwella bywydau pobl a gwneud yn siŵr bod pobl yn cael y gwell ansawdd hwnnw o wasanaeth. Felly, ydy, mae hynny'n rhywbeth sylfaenol. Mae'n fwy na phwysig; mae'n sail i ble mae angen i ni gyrraedd, felly diolch. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766626 310 Cy 2026-07-07T18:02:28 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=16351&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=16351&l=en 260707-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Blaenoriaethau ar gyfer gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd menywod 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Priorities for social care, mental health and women's health C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch, Ddirprwy Weinidog.  Thank you, Deputy Minister. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766630 311 Cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding I Detholwyd y gwelliannau canlynol: gwelliant 1 yn enw Lynne Neagle, gwelliant 2 yn enw Llŷr Powell, a gwelliant 3 yn enw Paul Davies. Os derbynnir gwelliant 1, caiff gwelliannau 2 a 3 eu dad-ddethol. Os derbynnir gwelliant 2, caiff gwelliant 3 ei ddad-ddethol. The following amendments have been selected: amendment 1 in the name of Lynne Neagle, amendment 2 in the name of Llŷr Powell, and amendment 3 in the name of Paul Davies. If amendment 1 is agreed, amendments 2 and 3 will be deselected. If amendment 2 is agreed, amendment 3 will be deselected. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766631 312 Cy 2026-07-07T18:02:40 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=16363&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=16363&l=en 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Eitem 7 nawr, dadl ar ariannu teg. Galwaf ar y Prif Weinidog i wneud y cynnig—Rhun ap Iorwerth. Eitem 7 is next, a debate on fair funding. I call on the First Minister to move the motion—Rhun ap Iorwerth. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766632 313 Cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding I Cynnig NDM9282 Heledd Fychan Cefnogwyd gan Anthony Slaughter Cynnig bod y Senedd: 1. Yn cefnogi Llywodraeth Cymru i gyflwyno sylwadau i Lywodraeth y DU ynghylch: a) gwella'r trefniadau cyllidol y mae Llywodraeth Cymru yn gweithredu oddi mewn iddynt, gan gynnwys mwy o bwerau benthyca; a b) diwygio fformiwla Barnett i ddarparu cyllid tecach i Gymru. Motion NDM9282 Heledd Fychan Supported by Anthony Slaughter To propose that the Senedd: 1. Supports the Welsh Government in making representations to the UK Government to: a) improve the fiscal arrangements within which the Welsh Government operates, including increased borrowing powers; and b) reform the Barnett formula to deliver fairer funding for Wales. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766633 314 Cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding I Cynigiwyd y cynnig. Motion moved. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766634 315 Cy 2026-07-07T18:02:49 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=16372&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=16372&l=en 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Diolch yn fawr iawn, Lywydd. Dwi'n falch iawn o gyflwyno’r cynnig yma i'r Senedd, ac mae'r Llywodraeth wedi cyflwyno'r ddadl yma heddiw yn yr ysbryd o adeiladu consensws yn y Siambr yma. Mae cyllid teg yn fwy na gwleidyddiaeth neu rethreg bleidiol. Mae o'n ymwneud â Chymru, sydd â'r offer yn ei dwylo i adeiladu dyfodol gwell i ni ein hunain. Mae trefniadau ariannol presennol y Deyrnas Unedig nid yn unig yn annheg i Gymru, maen nhw'n gwneud methiant economaidd yn fwy tebygol. A drwy ddiwygio'r system bresennol, mi fyddwn ni'n sicrhau bod gan Lywodraeth Cymru yr adnoddau a'r pwerau, y levers hynny, sydd eu hangen i fuddsoddi mewn gwasanaethau cyhoeddus, mewn seilwaith a thwf economaidd. Thank you very much, Llywydd. I'm very pleased to move this motion at the Senedd, and the Government has introduced this debate today in the spirit of building consensus in the Chamber. Fair funding is more than just politics or party political rhetoric. It relates to Wales, which has the tools in its hands to build a better future for ourselves. The current fiscal arrangements in the United Kingdom aren't just unfair to Wales, they make economic failure more likely, and through reforming the current system we will ensure that the Welsh Government has the resources and the powers, those levers that we need, to invest in public services, in infrastructure and in economic growth. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766635 316 En 2026-07-07T18:03:33 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=16416&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=16416&l=cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I want to work constructively with the UK Government within a respect agenda. Should Andy Burnham, as it looks likely, become the next Prime Minister, then I'd expect his experience of working in a devolved context in Manchester to help him understand the issues we are facing. I welcome his recognition that the current funding system is overly centralised and producing uneven outcomes across the UK. I want to work alongside him to deliver for people here in Wales. And, if I could say, the clearer we speak as a Senedd, united on that particular issue, the more likely it is that our voice as a nation is heard in Downing Street. Mae arnaf i eisiau gweithio'n adeiladol gyda Llywodraeth y Deyrnas Unedig gyda pharch ar yr agenda. Pe bai Andy Burnham, fel mae'n edrych yn debygol, yn dod y Prif Weinidog nesaf, yna byddwn yn disgwyl i'w brofiad o weithio mewn cyd-destun datganoledig ym Manceinion ei helpu i ddeall y materion rydym ni'n eu hwynebu. Rwy'n croesawu ei gydnabyddiaeth bod y system ariannu bresennol yn rhy ganolog ac yn cynhyrchu canlyniadau anwastad ledled y Deyrnas Unedig. Rwyf eisiau gweithio ochr yn ochr ag ef i gyflawni ar gyfer pobl yma yng Nghymru. Ac, os caf i ddweud, po gliriach rydym ni'n siarad fel Senedd, yn unedig ar y mater penodol hwnnw, y mwyaf tebygol yw hi bod ein llais ni fel cenedl yn cael ei glywed yn Downing Street. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766636 317 Cy 2026-07-07T18:04:19 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=16462&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=16462&l=en 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Mae ein maniffesto diweddar, ‘Dros Gymru’, yn amlinellu amrediad o ymrwymiadau ar ddiwygio cyllidol. Wrth galon y rhain mae'r amcan o wella’r trefniadau cyllidol mae Llywodraeth Cymru'n gweithredu oddi mewn iddyn nhw, a diwygio fformiwla Barnett hefyd, i sicrhau cyllido tecach i Gymru. Mi fyddwn i'n croesawu yn fawr cefnogaeth y Siambr wrth geisio gwireddu'r gwelliannau pwysig iawn yma. Ac mae'r cynnig heddiw, yn syml, yn gosod y gwahoddiad hwnnw am gefnogaeth y Senedd iddo fo. Er i ni weld ychydig o addasiadau cadarnhaol y llynedd, prin mae'r fframwaith cyllidol wedi newid ers ei gyflwyno ddegawd yn ôl. Dydy'r fframwaith ddim yn cynnig lefel yr hyblygrwydd sydd ei hangen ar Lywodraeth Cymru i reoli ystod ein cyfrifoldebau cyllidebol yn effeithiol, na chwaith yn adlewyrchu uchelgais pobl Cymru. Gadewch imi egluro pam. Our recent manifesto, ‘For Wales’, outlines a range of commitments on fiscal reform. At the heart of these is the objective of improving the fiscal arrangements that the Welsh Government operates within, and reforming the Barnett formula as well, to ensure fairer funding for Wales. I would welcome very much the support of the Chamber in trying to achieve and deliver these very important improvements. And today's motion is simple in setting out that invitation for Senedd support. Even though we saw a few positive amendments last year, the fiscal framework has changed little since it was introduced a decade ago. It doesn't provide the level of flexibility that the Welsh Government needs to manage our range of fiscal responsibilities effectively, nor does it reflect the ambition of the people of Wales. Let me explain why. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766654 318 Cy 2026-07-07T18:05:00 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=16503&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=16503&l=en 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766656 319 En 2026-07-07T18:05:17 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=16520&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=16520&l=cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun The Wales reserve—our savings account, if you like, as a nation—has a limit of how much we can put in it, set at 1.4 per cent of our budget. This prevents us saving for future investments to support economic growth and boost productivity. The Treasury will simply claw back any money where there is not enough space in our reserve to store it. And whilst we have no limits on how much we can access from the reserve for this year, this is temporary, unlike Scotland, which has permanent unlimited access. So, next year, we will only be able to draw down less than £200 million, well under 1 per cent of our budget. These constraints and rules are holding Wales back. It might surprise some Members—and I mentioned this earlier today—to know that, as a national Government, we have less generous borrowing powers than local councils, who can undertake prudential borrowing to support infrastructure investments. If we were not impeded by these kinds of restrictions, we could have gone further last month in our supplementary budget, for example, to invest in key priorities on childcare, free school meals for secondary school pupils, even ALN. But we are constrained. And alongside fair funding and flexibility, we want greater tax powers that strengthen accountability and allow us, crucially, to mould our own future. We also need to get to grips with the fundamentally outdated and unfair Barnett formula, which makes us dependent on decisions taken in Westminster, because it ties Wales to spending choices for England. And let me spell it out: we have to wait for the Treasury to decide to spend on a particular area in England before we can get a consequential. So, we can't instigate additional expenditure ourselves to match our needs as a nation. That's the fundamental problem of the funding settlement. And, indeed, when Andy Burnham was mayor of Greater Manchester, he co-authored a book that made the case for a new funding formula covering the whole of the United Kingdom. He argued it was time to replace the Barnett formula with a modern formula that worked for the nations and regions. Funding, he said, and I quote, 'would be allocated based on social factors and levels of need.' And that's all we ask for. Those comments were welcomed. Less so the apparent backtracking by the would-be Prime Minister last week when his team were briefing BBC Wales that he has already ruled out reform of Barnett. But I will, as I've said, give Andy Burnham the benefit of the doubt. They may not have been written by his own pen, let's say. But, in doing so, I kindly make this point: principles should not change by someone's proximity to power. But neither should they change when a party goes from a position of being in Government to a party in opposition. Labour's 2026 Senedd manifesto says explicitly that the next chapter of devolution must be underpinned by fair funding. If the Labour benches are to remain true to that commitment, they will vote for the Government motion. This is a motion that Labour themselves could not only have voted for over the years, they could well have tabled it themselves. But now they focus not on getting a better deal from the Treasury, but on blaming Scotland, choosing rather bizarrely, if I might say, to side with Westminster politics against the interests of the people of Wales. We need Treasury reform rooted in a clear assessment of need that reflects Welsh demographic and economic realities, not just population. Wales requires a higher level of funding per person than equivalent programmes in England just to provide the same level of service, but, plainly, there's a range of issues that play into that. We have an ageing population, higher rates of long-term illness and a more dispersed population, which means higher costs for delivering public services. We have significantly more roads to maintain than they do in England—I think it's twice as much as England in terms of the population. The rurality and the sparsity of population costs money. It needs to be reflected. Now, all Governments across the UK share an interest in funding arrangements that are fair, consistent and trusted. No one country should be disadvantaged by the current system, and all Governments should have the same opportunity to deliver for its people. And so, it's right to explore alternatives to the existing Barnett system. We also want to continue work with the other devolved Governments and the Treasury to pursue improvements to transparency, to fairness and greater scrutiny of the existing system. There should be independent oversight of the operation of the Barnett formula. It can't be right that the Treasury makes the rules, decides if they've been broken and determines any remedial action. The Treasury's instinct will always be to resist any transfer of fiscal powers, and I'm not underestimating the challenge of negotiating for these improvements, but we must move away from viewing this and accepting this as a zero-sum game. There's an opportunity to make improvements in the way our framework operates, adding crucial transparency to fiscal matters and removing constraints that prevent us from taking action that will benefit Welsh public services. Wales must receive its fair share of public investment, and that also includes UK Government funding for reserved functions in Wales. Analysis by the Wales Governance Centre shows relative spending per person in non-devolved areas in Wales is at 91 per cent of England's level. Wales has been denied billions of pounds that could have transformed infrastructure and economic productivity. We heard that message clearly earlier this afternoon when the Deputy Minister for Transport made his statement on rail investment. On HS2, because rail isn't devolved, when spending on HS2 in England goes up, the clearer the injustice for Wales becomes. It has to be addressed. Meanwhile, the profits from our natural resources within the Crown Estate in Wales go to Westminster. Only last month, we heard those profits have increased from £8.7 million in 2021 to £210 million in 2025-26. Fair funding and further devolution, as we see, are inseparable, and that's why we're seeking devolution over rail and the Crown Estate. Mae gan gronfa wrth gefn Cymru—ein cyfrif cynilo, os mynnwch chi, fel cenedl—derfyn o faint y gallwn ni ei roi ynddo, wedi'i gosod ar 1.4 y cant o'n cyllideb. Mae hyn yn ein hatal rhag cynilo ar gyfer buddsoddiadau yn y dyfodol i gefnogi twf economaidd a rhoi hwb i gynhyrchiant. Bydd y Trysorlys yn bachu unrhyw arian lle nad oes digon o le yn ein cronfa wrth gefn i'w gadw. Ac er nad oes gennym ni unrhyw gyfyngiadau ar faint y gallwn ni ei gael o'r gronfa ar gyfer eleni, mae hyn dros dro, yn wahanol i'r Alban, sydd â mynediad diderfyn parhaol. Felly, y flwyddyn nesaf, dim ond llai na £200 miliwn fydd ar gael i ni, ymhell o dan 1 y cant o'n cyllideb. Mae'r cyfyngiadau a'r rheolau hyn yn dal Cymru yn ôl. Efallai y byddai'n synnu rhai Aelodau—a soniais am hyn yn gynharach heddiw—i wybod bod gennym ni bwerau benthyca llai hael na chynghorau lleol, sy'n gallu benthyca'n ddarbodus i gefnogi buddsoddiadau seilwaith. Pe na baem ni'n cael ein rhwystro gan y mathau hyn o gyfyngiadau, fe allem ni fod wedi mynd ymhellach fis diwethaf yn ein cyllideb atodol, er enghraifft, i fuddsoddi mewn blaenoriaethau allweddol ar ofal plant, prydau ysgol am ddim i ddisgyblion ysgol uwchradd, hyd yn oed anghenion dysgu ychwanegol. Ond rydym ni wedi ein cyfyngu. Ac ochr yn ochr â chyllid teg a hyblygrwydd, mae arnom ni eisiau mwy o bwerau treth sy'n cryfhau atebolrwydd ac yn caniatáu inni, yn hollbwysig, lunio ein dyfodol ein hunain. Mae angen i ni hefyd fynd i'r afael â fformiwla Barnett sy'n sylfaenol hen-ffasiwn ac annheg, sy'n ein gwneud ni'n ddibynnol ar benderfyniadau a wneir yn San Steffan, oherwydd ei fod yn cysylltu Cymru â dewisiadau gwariant i Loegr. A gadewch i mi ddweud hyn yn gwbl glir: mae'n rhaid i ni aros i'r Trysorlys benderfynu gwario ar ardal benodol yn Lloegr cyn y gallwn gael cyllid canlyniadol. Felly, allwn ni ddim gwario'n ychwanegol ein hunain i gyd-fynd â'n hanghenion fel cenedl. Dyna broblem sylfaenol y setliad ariannu. Ac, yn wir, pan oedd Andy Burnham yn faer Manceinion Fwyaf, cyd-ysgrifennodd lyfr a ddadleuodd dros fformiwla ariannu newydd sy'n cwmpasu'r Deyrnas Unedig gyfan. Dadleuodd ei bod hi'n bryd disodli fformiwla Barnett gyda fformiwla fodern a oedd yn gweithio i'r cenhedloedd a'r rhanbarthau. Byddai cyllid, meddai, ac rwy'n dyfynnu, 'yn cael ei ddyrannu yn seiliedig ar ffactorau cymdeithasol a lefelau angen.' A dyna'r cyfan rydyn ni'n gofyn amdano. Croesawyd y sylwadau hynny. Llai felly y camu'n ôl ymddangosiadol gan y darpar Brif Weinidog yr wythnos diwethaf pan ddywedodd ei dîm wrth BBC Cymru ei fod eisoes wedi diystyru diwygio Fformiwla Barnett. Ond byddaf, fel y dywedais i, yn rhoi ymddiried yn Andy Burnham am y tro. Efallai nad oedden nhw wedi'u hysgrifennu gan ei bin ei hun, gadewch i ni ddweud. Ond, wrth wneud hynny, byddaf mor garedig â gwneud y sylw yma: ni ddylai egwyddorion newid gan agosrwydd rhywun at rym. Ond ni ddylen nhw newid chwaith pan fydd plaid yn mynd o sefyllfa o fod yn y Llywodraeth i blaid yn yr wrthblaid. Mae maniffesto Senedd Llafur 2026 yn dweud yn benodol bod yn rhaid i'r bennod nesaf datganoli gael ei hategu gan gyllid teg. Os yw'r meinciau Llafur am aros yn driw i'r ymrwymiad hwnnw, byddan nhw'n pleidleisio dros gynnig y Llywodraeth. Mae hwn yn gynnig y gallai Llafur eu hunain nid yn unig fod wedi pleidleisio drosto dros y blynyddoedd, ond fe allen nhw fod wedi ei gyflwyno eu hunain. Ond nawr maen nhw'n canolbwyntio nid ar gael bargen well gan y Trysorlys, ond ar feio'r Alban, gan wneud y dewis eithaf rhyfedd, os caf i ddweud, o ochri â gwleidyddiaeth San Steffan yn erbyn buddiannau pobl Cymru. Mae angen diwygio'r Trysorlys mewn modd sydd wedi'i wreiddio mewn asesiad clir o'r angen sy'n adlewyrchu realiti demograffig ac economaidd Cymru, nid poblogaeth yn unig. Mae angen mwy o gyllid ar Gymru fesul person na rhaglenni cyfatebol yn Lloegr dim ond i ddarparu'r un safon o wasanaeth, ond, yn amlwg, mae amrywiaeth o faterion yn rhan o hynny. Mae gennym ni boblogaeth sy'n heneiddio, cyfraddau uwch o salwch hirdymor a phoblogaeth fwy gwasgaredig, sy'n golygu costau uwch ar gyfer darparu gwasanaethau cyhoeddus. Mae gennym ni lawer mwy o ffyrdd i'w cynnal nag sydd ganddyn nhw yn Lloegr—rwy'n credu ei fod ddwywaith yn fwy na Lloegr o ran y boblogaeth. Mae natur wledig a bychander y boblogaeth yn costio arian. Mae angen adlewyrchu hynny. Nawr, mae pob Llywodraeth ledled y Deyrnas Unedig yn rhannu diddordeb mewn trefniadau cyllido sy'n deg, sy'n gyson ac y gellir ymddiried ynddyn nhw. Ni ddylai un wlad fod dan anfantais gan y system bresennol, a dylai pob Llywodraeth gael yr un cyfle i gyflawni i'w phobl. Ac felly, mae'n iawn archwilio dewisiadau amgen i'r system Barnett bresennol. Rydym ni hefyd eisiau parhau i weithio gyda'r Llywodraethau datganoledig eraill a'r Trysorlys i wella tryloywder a thegwch y system bresennol, a sicrhau bod mwy o graffu arni. Dylai fod goruchwyliaeth annibynnol o weithrediad fformiwla Barnett. Ni all hi fod yn iawn fod y Trysorlys yn gwneud y rheolau, yn penderfynu a ydyn nhw wedi cael eu torri ac yn penderfynu ar unrhyw gamau adferol. Greddf y Trysorlys fydd gwrthsefyll unrhyw drosglwyddo pwerau cyllidol, ac nid wyf yn tanbrisio'r her o fargeinio am y gwelliannau hyn, ond mae'n rhaid i ni roi'r gorau i weld hyn a derbyn hyn fel gêm swm-sero. Mae cyfle i wella'r ffordd mae ein fframwaith yn gweithredu, gan ychwanegu tryloywder hanfodol at faterion cyllidol a dileu cyfyngiadau sy'n ein hatal rhag cymryd camau a fydd o fantais i wasanaethau cyhoeddus Cymru. Rhaid i Gymru dderbyn ei chyfran deg o fuddsoddiad cyhoeddus, ac mae hynny hefyd yn cynnwys cyllid Llywodraeth y Deyrnas Unedig ar gyfer swyddogaethau yng Nghymru a gedwir yn ôl. Mae dadansoddiad gan Ganolfan Llywodraethiant Cymru yn dangos bod gwariant cymharol fesul person mewn meysydd nad ydyn nhw wedi'u datganoli yng Nghymru yn 91 y cant o lefel Lloegr. Gwarafunwyd biliynau o bunnoedd i Gymru a allai fod wedi trawsnewid seilwaith a chynhyrchiant economaidd. Fe glywsom ni'r neges honno'n glir yn gynharach y prynhawn yma pan wnaeth y Dirprwy Weinidog Trafnidiaeth ei ddatganiad ar fuddsoddi mewn rheilffyrdd. O ran HS2, oherwydd nad yw rheilffyrdd wedi'u datganoli, pan fydd gwariant ar HS2 yn Lloegr yn cynyddu, gwelir yr anghyfiawnder i Gymru yn gliriach fyth. Mae'n rhaid mynd i'r afael â hynny. Yn y cyfamser, mae'r elw o'n hadnoddau naturiol o fewn Ystad y Goron yng Nghymru yn mynd i San Steffan. Dim ond y mis diwethaf, fe glywsom ni fod yr elw yna wedi cynyddu o £8.7 miliwn yn 2021 i £210 miliwn yn 2025-26. Fel y gwelwn ni, does dim modd gwahanu cyllid teg a datganoli pellach, a dyna pam rydym ni'n gofyn am ddatganoli'r rheilffyrdd ac Ystad y Goron. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766650 320 En 2026-07-07T18:10:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=16803&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=16803&l=cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766655 321 Cy 2026-07-07T18:11:53 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=16916&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=16916&l=en 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Lywydd, mae'n rhaid i ni fynd at wraidd gwendidau y trefniadau presennol. Mi fydd ein comisiwn cenedlaethol ni, y comisiwn newydd, yn ymgysylltu efo'r cyhoedd mewn sgwrs genedlaethol am ddyfodol cyfansoddiadol Cymru ac yn cryfhau'r dystiolaeth ar gyfer diwygio pellach. Mae hynny'n golygu, ac yn gorfod golygu, diwygio cyllid. Mi fydd yn edrych ymhellach ar y pwerau, yr adnoddau a'r offer sydd eu hangen arnom ni fel Llywodraeth i lywodraethu yn fwy effeithiol yma yng Nghymru, i greu twf economaidd a diogelu dyfodol ein gwasanaethau cyhoeddus. Llywydd, we have to get to the heart of the weaknesses of the current arrangements. Our national commission, the new commission, will engage with the public in a national conversation about the constitutional future of Wales and will strengthen the evidence base for further reform. That means, and has to mean, fiscal reform too. It will look further at the powers, resources and the tools that we need as a Government to govern more effectively in Wales, to create economic growth and to safeguard the future of our public services. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766657 322 En 2026-07-07T18:12:28 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=16951&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=16951&l=cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun So, in conclusion, the more, as I say, Wales speaks with one voice in favour of what's best for our nation, the harder it will be for Westminster to ignore us—[Interruption.] Just in time. Felly, i gloi, po fwyaf, fel y dywedaf, mae Cymru'n siarad gydag un llais o blaid yr hyn sydd orau i'n cenedl, yr anoddaf fydd hi i San Steffan ein hanwybyddu—[Torri ar draws.] Mewn union bryd. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766660 323 En 2026-07-07T18:12:40 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=16963&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=16963&l=cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 143 143 Andrew R.T. Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=143 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=143 Davies, Andrew R.T. [Inaudible.]—many of these debates have been tabled over the years, and there's been a consensus in this Chamber, because people genuinely want to see resource spent wisely in Wales and if we can get more resource. What I'm baffled at is, from the three parties in this Chamber, you have 'delete all' amendments down. Did your Government reach out to try and find a consensus where the Chamber could get behind a motion? My understanding is that there were no discussions to reach a consensual motion that could put a united front in those discussions. [Anghlywadwy.]—mae llawer o'r dadleuon hyn wedi cael eu cyflwyno dros y blynyddoedd, ac fe fu consensws yn y Siambr hon, oherwydd mae pobl wir eisiau gweld adnoddau yn cael eu gwario'n ddoeth yng Nghymru ac os gallwn ni gael mwy o adnoddau. Yr hyn rwy'n syn yn ei gylch, o'r tair plaid yn y Siambr hon, rydych chi wedi gwrthod pob gwelliant. A wnaeth eich Llywodraeth estyn allan i geisio canfod consensws lle gallai'r Siambr gefnogi gynnig? Fy nealltwriaeth i yw nad oedd unrhyw drafodaethau i gytuno ar gynnig cydsyniol a allai roi ffrynt unedig yn y trafodaethau hynny. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766661 324 En 2026-07-07T18:13:14 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=16997&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=16997&l=cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun If we look at the simplicity of this motion in front of us today, to make sure that we need to make sure that we as a Parliament, that we as a nation—. Frankly, it strikes me as worrying that that is something that the Member believes there needs to be work to find consensus on. This is the fundamental of what we are here as a Senedd to do. This is the fundamental of us being able to speak with one voice as a nation. So, the more Wales speaks, as I say, with that one voice in favour of what's best for our nation, the harder it will be for Westminster to ignore us. As much as the Member perhaps wants Westminster to ignore us, this Senedd has voted unanimously in favour of fairer funding for Wales before. It's my sincere hope that we can do so once more today, in the interest of the well-being and prosperity of our people. And this is bringing to the Senedd that pursuit of consensus right here in our national Parliament today. Os edrychwn ni ar symlrwydd y cynnig hwn sydd o'n blaenau ni heddiw, i wneud yn siŵr bod angen i ni sicrhau ein bod ni fel Senedd, ein bod ni fel cenedl—. Mewn difri, mae'n destun pryder imi fod hynny'n rhywbeth y mae'r Aelod yn credu bod angen gweithio i ganfod consensws arno. Dyma sylfaen yr hyn rydym ni yma fel Senedd i'w wneud. Dyma'r sylfaen i ni allu siarad gydag un llais fel cenedl. Felly, po fwyaf y bydd Cymru'n siarad, fel y dywedaf, gyda'r un llais hwnnw o blaid yr hyn sydd orau i'n cenedl, yr anoddaf fydd hi i San Steffan ein hanwybyddu. Cymaint ag y mae'r Aelod efallai eisiau i San Steffan ein hanwybyddu, mae'r Senedd hon wedi pleidleisio'n unfrydol o blaid cyllid tecach i Gymru o'r blaen. Fy ngobaith diffuant yw y gallwn ni wneud hynny unwaith eto heddiw, er lles a ffyniant ein pobl. A dyma gyflwyno i'r Senedd y cais yna am gonsensws yma yn ein Senedd genedlaethol heddiw. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766663 325 Cy 2026-07-07T18:14:17 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=17060&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=17060&l=en 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch, Brif Weinidog. Rwyf wedi dethol y tri gwelliant i'r cynnig. Os derbynnir gwelliant 1, caiff gwelliannau 2 a 3 eu dad-ddethol. Os derbynnir gwelliant 2, caiff gwelliant 3 ei ddad-ddethol. Galwaf nawr ar Huw Thomas i gynnig gwelliant 1, a gyflwynwyd yn enw Lynne Neagle. Thank you, First Minister. I have selected the three amendments to the motion. If amendment 1 is agreed, amendments 2 and 3 will be deselected. If amendment 2 is agreed, amendment 3 will be deselected. I call now on Huw Thomas to move amendment 1, tabled in the name of Lynne Neagle. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766664 326 Cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding I Gwelliant 1—Lynne Neagle Dileu'r cyfan a rhoi yn ei le: Cynnig bod y Senedd: 1. Yn cydnabod bod ailddosbarthu cyfoeth yn fantais fawr o fod yn rhan o'r Deyrnas Unedig. 2. Yn cydnabod mai'r Deyrnas Unedig yw'r wlad fwyaf canoledig a mwyaf economaidd anghytbwys yng ngorllewin Ewrop. 3. Yn cytuno y dylai gwrthwynebiad Llywodraeth yr Alban i ddiwygio fformiwla Barnett fod yn brif ffocws gwaith ymgysylltu Llywodraeth Cymru â Llywodraeth yr Alban. 4. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i adrodd bob chwarter i'r Senedd ar gynnydd o ran dylanwadu ar newid i safbwynt Llywodraeth yr Alban ac o ran ceisio a sicrhau setliad tecach i genedl a rhanbarthau Cymru. Amendment 1—Lynne Neagle Delete all and replace with: To propose that the Senedd: 1. Recognises that redistribution of wealth is a major benefit of being part of the United Kingdom. 2. Recognises that the United Kingdom is the most centralised and economically imbalanced country in western Europe. 3. Agrees that Scottish Government resistance to reforming the Barnett formula should be the primary focus of the Welsh Government’s engagement with the Scottish Government. 4. Calls on the Welsh Government to report quarterly to the Senedd on progress in influencing change to the Scottish Government’s position and in seeking and delivering a fairer settlement for the nation and regions of Wales. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766665 327 Cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding I Cynigiwyd gwelliant 1. Amendment 1 moved. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766666 328 Cy 2026-07-07T18:14:41 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=17084&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=17084&l=en 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw Diolch, Lywydd. Dwi'n codi i symud y gwelliant yn enw Lynne Neagle. Mae sicrhau ariannu teg i Gymru wirioneddol yn gonsýrn canolog i unrhyw Lywodraeth. Thank you, Llywydd. I move the amendment in the name of Lynne Neagle. Ensuring fair funding for Wales is a central concern for any Government. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766667 329 En 2026-07-07T18:14:54 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=17097&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=17097&l=cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw Unlike Plaid Cymru, our belief on these benches is that Wales benefits from being part of a union and that we are stronger together. And that includes being financially stronger. The Welsh Government continues to receive over 20 per cent more per person than equivalent UK Government spending in the rest of the UK. That means that, for every £1 spent by the UK Government in devolved policy areas, the Welsh Government is able to spend at least £1.20 on devolved priorities like health and education. On the most basic level, this is redistributive. It brings a material benefit to public services and communities in Wales. And I would urge those members who cheerfully advocate leaving such an arrangement by exiting the United Kingdom to consider those impacts extremely carefully. And, of course, after over a decade of Tory chaos, cuts and austerity, Wales's funding has now reached new heights under a UK Labour Government; the last spending review securing the biggest Welsh Government budget in the history of devolution, with nearly £6.5 billion in additional spending powers assigned over the next few years. This is in addition to billions more in direct UK Government spending in Wales in areas like defence, welfare, policing and other non-devolved areas. And, because of close working between two Labour Governments, the Welsh Government now has greater access to its financial reserves as a result of updates to the fiscal framework. Now, all of this is not to say that the Barnett formula is perfect, or that it doesn't need to be changed. Successive Welsh Governments have pushed for Barnett reform, as the First Minister alluded to, and have succeeded in making some meaningful improvements along the way. However, fundamentally reforming the Barnett formula in favour of a needs-based system will require negotiation, and ultimately agreement between all four nations. No single nation can do this alone, and yet, that agreement between nations is not forthcoming. Despite numerous independent reports over numerous years calling for Barnett reform, including reports commissioned by the Welsh Government, the Scottish Government continues to stop short of calling for a needs-based system. That is, of course, because the current system benefits Scotland further. As the Institute for Fiscal Studies have put it, and I quote: 'No needs-based factor has been introduced for Scotland, likely reflecting the fact that it currently receives more funding per person than Wales despite assessments suggesting it has lower needs'. And that is why the Welsh Labour—[Interruption.] Sorry, Rhun. Well, go on, you've had 10 minutes, but—[Laughter.] Yn wahanol i Blaid Cymru, ein cred ni ar y meinciau hyn yw bod Cymru'n elwa o fod yn rhan o undeb a'n bod yn gryfach gyda'n gilydd. Ac mae hynny'n cynnwys bod yn gryfach yn ariannol. Mae Llywodraeth Cymru yn parhau i dderbyn dros 20 y cant yn fwy na gwariant cyfatebol Llywodraeth y Deyrnas Unedig yng ngweddill y Deyrnas Unedig. Mae hynny'n golygu, am bob £1 mae Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn ei wario mewn meysydd polisi datganoledig, bod Llywodraeth Cymru yn gallu gwario o leiaf £1.20 ar flaenoriaethau datganoledig fel iechyd ac addysg. Ar y lefel fwyaf sylfaenol, mae hyn yn ailddosbarthu. Mae'n dod â budd materol i wasanaethau cyhoeddus a chymunedau yng Nghymru. A byddwn yn annog yr aelodau hynny sy'n cefnogi gadael trefniant o'r fath trwy adael y Deyrnas Unedig i ystyried yr effeithiau hynny yn ofalus iawn. Ac, wrth gwrs, ar ôl dros ddegawd o anhrefn Torïaidd, toriadau a chyni, mae cyllid Cymru bellach wedi cyrraedd uchelfannau newydd o dan Lywodraeth Lafur y Deyrnas Unedig; mae'r adolygiad gwariant diwethaf yn sicrhau'r gyllideb fwyaf i Lywodraeth Cymru yn hanes datganoli, gyda bron i £6.5 biliwn mewn pwerau gwariant ychwanegol wedi'i neilltuo dros y blynyddoedd nesaf. Mae hyn yn ychwanegol at biliynau yn fwy o wariant uniongyrchol Llywodraeth y Deyrnas Unedig yng Nghymru mewn meysydd fel amddiffyn, lles, plismona a meysydd eraill nad ydyn nhw wedi'u datganoli. Ac, oherwydd cydweithio'n agos rhwng dwy Lywodraeth Lafur, mae gan Lywodraeth Cymru bellach fwy o fynediad i'w cronfeydd ariannol wrth gefn o ganlyniad i ddiweddariadau i'r fframwaith cyllidol. Nawr, nid yw hyn i gyd yn dweud bod fformiwla Barnett yn berffaith, neu nad oes angen ei newid. Mae Llywodraethau olynol yng Nghymru wedi gwthio am ddiwygio fformiwla Barnett, fel y cyfeiriodd y Prif Weinidog ato, ac wedi llwyddo i wneud rhai gwelliannau ystyrlon ar hyd y ffordd. Fodd bynnag, bydd diwygio fformiwla Barnett o blaid system sy'n seiliedig ar anghenion yn gofyn am drafodaeth, ac yn y pen draw cytundeb rhwng y pedair cenedl. Ni all unrhyw genedl unigol wneud hyn ar ei phen ei hun, ac eto, nid yw'r cytundeb hwnnw rhwng cenhedloedd yn bodoli. Er gwaethaf sawl adroddiad annibynnol dros nifer o flynyddoedd yn galw am ddiwygio fformiwla Barnett, gan gynnwys adroddiadau a gomisiynwyd gan Lywodraeth Cymru, mae Llywodraeth yr Alban yn gwrthod galw am system sy'n seiliedig ar anghenion. Mae hynny, wrth gwrs, oherwydd bod y system bresennol o fudd pellach i'r Alban. Fel y dywedodd y Sefydliad Astudiaethau Cyllid, ac rwy'n dyfynnu: 'Nid oes unrhyw ffactor seiliedig ar anghenion wedi'i gyflwyno ar gyfer yr Alban, sy'n debygol yn adlewyrchu'r ffaith ei bod hi ar hyn o bryd yn derbyn mwy o gyllid fesul person na Chymru er gwaethaf asesiadau sy'n awgrymu bod ganddi lai o anghenion'. A dyna pam mae Llafur Cymru—[Torri ar draws.] Mae'n ddrwg gen i, Rhun. Wel, ewch ymlaen, rydych chi wedi cael 10 munud, ond—[Chwerthin.] 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766669 330 En 2026-07-07T18:15:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=17103&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=17103&l=cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766676 331 En 2026-07-07T18:17:32 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=17255&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=17255&l=cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Is the Member aware that the Treasury insists on discussions on Barnett being bilateral between the Treasury and individual nations, that there is no mechanism for the discussion— A yw'r Aelod yn ymwybodol bod y Trysorlys yn mynnu bod trafodaethau ynghylch fformiwla Barnett yn rhai dwyochrog rhwng y Trysorlys a chenhedloedd unigol, nad oes unrhyw fecanwaith ar gyfer y drafodaeth— 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766677 332 En 2026-07-07T18:17:44 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=17267&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=17267&l=cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw Yes. We are giving you the opportunity to address that, and deal directly, as you might want to, with the Scottish Government. Why wouldn't you do that? Why wouldn't you do that? That's the focus of Labour's amendment, focusing on a crucial relationship and identifying and overcoming the Scottish Government's resistance to reforming the Barnett formula should be the primary focus of engagement between the two Governments. I think I'm right in saying that Plaid Cymru refers to the SNP as a sister party. Perhaps that is somewhere that you can start, Rhun, if you're worried about constitutional arrangements.  Our amendment is practical. This work is necessary to deliver the wider reform that the Government's motion seeks, and we would welcome regular updates from the Welsh Government on what progress they are making on this matter with their Scottish counterparts. Our amendment also makes clear that the United Kingdom— Ydw. Rydym yn rhoi cyfle i chi fynd i'r afael â hynny, ac ymdrin yn uniongyrchol, fel y byddech chi eisiau gwneud efallai, â Llywodraeth yr Alban. Pam na fyddech chi'n gwneud hynny? Pam na fyddech chi'n gwneud hynny? Dyna bwyslais gwelliant Llafur, dylai canolbwyntio ar berthynas hanfodol ac ar adnabod a goresgyn gwrthwynebiad Llywodraeth yr Alban i ddiwygio fformiwla Barnett fod y prif destun trafod rhwng y ddwy Lywodraeth. Rwy'n credu fy mod i'n iawn wrth ddweud bod Plaid Cymru yn cyfeirio at yr SNP fel chwaer blaid. Efallai bod hynny'n rhywle y gallwch chi ddechrau, Rhun, os ydych chi'n poeni am drefniadau cyfansoddiadol.  Mae ein gwelliant yn ymarferol. Mae'r gwaith hwn yn angenrheidiol i gyflawni'r diwygiad ehangach y mae cynnig y Llywodraeth yn ei geisio, a byddem yn croesawu diweddariadau rheolaidd gan Lywodraeth Cymru ar ba gynnydd maen nhw'n ei wneud ar y mater hwn gyda'u cymheiriaid yn yr Alban. Mae ein gwelliant hefyd yn gwneud yn glir bod y Deyrnas Unedig— 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766678 333 En 2026-07-07T18:18:29 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=17312&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=17312&l=cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 12151 12151 Matthew Jones AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12151 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12151 Jones, Matthew Will you take an intervention? A wnewch chi dderbyn ymyrraeth? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766679 334 En 2026-07-07T18:18:32 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=17315&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=17315&l=cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw I need to make progress, Matthew, thank you. Our amendment also makes clear that the UK is the most centralised and economically imbalanced country in western Europe. Addressing that on the most fundamental level means redistributing both wealth and power. And that should include substantially increasing Welsh Government's borrowing powers. It is self-evidently nonsense that local councils in Wales can borrow more than Welsh Government. There has been significant progress made by the last Welsh Government working with the new UK Labour Government on the fiscal framework, but I am hopeful that a new UK Prime Minister that recognises the importance of place and the strength of devolution will help cut through Treasury orthodoxy and build on the progress already secured to devolve further financial levers. But decentralising the UK isn't just ensuring that nations have the powers and funding they need, it's ensuring that the regions within them have that too, and that is a duty incumbent on the Governments of every UK nation. That's why our amendment calls for an update on 'seeking and delivering a fairer settlement for the nation and regions of Wales.' All too often we focus on the former at the expense of the latter. Plaid Cymru's Twitter account tweeted on Sunday, 'If it’s good enough for Manchester, why not Wales?' I think that's half right. If it's good enough for Manchester though, it's good enough for Cardiff, for Swansea, for Wrexham. Devolution shouldn't stop in Cardiff Bay and neither should calls for fair funding. The last Labour Government began this work; it didn't go far enough in my view, and those of us on the Labour benches today are clear: we want to see more powers shared from this place to the regions and communities of Wales, where people know what challenges they face and know what solutions will work. By delivering an extended vision of fair funding beyond the confines of Westminster or the Senedd to include communities right across Wales, we could shape a fairer nation where more people can have more of a say on the decisions that shape their everyday lives. Thank you. Mae angen i mi wneud cynnydd, Matthew, diolch. Mae ein gwelliant hefyd yn gwneud yn glir mai'r Deyrnas Unedig yw'r wlad fwyaf canolog ac economaidd anghytbwys yng ngorllewin Ewrop. Mae mynd i'r afael â hynny ar y lefel fwyaf sylfaenol yn golygu ailddosbarthu cyfoeth a grym. A dylai hynny gynnwys cynyddu pwerau benthyca Llywodraeth Cymru yn sylweddol. Mae'n wiriondeb amlwg bod cynghorau lleol yng Nghymru yn gallu benthyca mwy na Llywodraeth Cymru. Mae cynnydd sylweddol wedi bod gan Lywodraeth Cymru ddiwethaf yn gweithio gyda Llywodraeth Lafur newydd y Deyrnas Unedig ar y fframwaith cyllidol, ond rwy'n gobeithio y bydd Prif Weinidog newydd y Deyrnas Unedig sy'n cydnabod pwysigrwydd lle a chryfder datganoli yn helpu i herio uniongrededd y Trysorlys ac adeiladu ar y cynnydd sydd eisoes wedi'i sicrhau i ddatganoli grymoedd ariannol pellach. Ond nid yw datganoli'r Deyrnas Unedig yn ymwneud dim ond â sicrhau bod gan genhedloedd y grymoedd a'r cyllid sydd eu hangen arnyn nhw, mae'n sicrhau bod gan y rhanbarthau o'u mewn nhw hynny hefyd, ac mae hynny'n ddyletswydd ar Lywodraethau pob cenedl yn y Deyrnas Unedig. Dyna pam mae ein gwelliant yn galw am ddiweddariad o ran 'ceisio a sicrhau setliad tecach i genedl a rhanbarthau Cymru.' Yn rhy aml rydym ni'n canolbwyntio ar y cyntaf ar draul yr olaf. Trydarodd cyfrif Trydar Plaid Cymru ddydd Sul, 'Os yw'n ddigon da i Fanceinion, pam ddim Cymru?' Rwy'n credu bod hynny'n hanner gwirionedd. Os yw'n ddigon da i Fanceinion fodd bynnag, mae'n ddigon da i Gaerdydd, i Abertawe, i Wrecsam. Ni ddylai datganoli derfynu ym Mae Caerdydd ac ni ddylai galwadau am gyllid teg chwaith. Dechreuodd y Llywodraeth Lafur ddiwethaf y gwaith hwn; nid oedd yn mynd yn ddigon pell yn fy marn i, ac mae'r rhai ohonom ni ar feinciau Llafur heddiw yn glir: mae arnom ni eisiau gweld mwy o bwerau yn cael eu rhannu o'r fan yma i ranbarthau a chymunedau Cymru, lle mae pobl yn gwybod pa heriau maen nhw'n eu hwynebu ac yn gwybod pa atebion fydd yn gweithio. Drwy gyflwyno gweledigaeth estynedig o gyllid teg y tu hwnt i ffiniau San Steffan neu'r Senedd i gynnwys cymunedau ledled Cymru, fe allem ni lunio cenedl decach lle gall mwy o bobl gael mwy o lais ar y penderfyniadau sy'n dylanwadu ar eu bywydau bob dydd. Diolch. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766645 335 En 2026-07-07T18:20:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=17403&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=17403&l=cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766646 336 Cy 2026-07-07T18:20:36 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=17439&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=17439&l=en 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Galwaf yn awr ar Dan Thomas i gynnig gwelliant 2, a gyflwynwyd yn enw Llŷr Powell. I now call on Dan Thomas to move amendment 2, tabled in the name of Llŷr Powell. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766647 337 Cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding I Gwelliant 2—Llŷr Powell Cefnogwyd gan Andrew Griffin Dileu'r cyfan a rhoi yn ei le: Cynnig bod y Senedd: 1. Yn nodi dadansoddiad diweddaraf y Sefydliad Astudiaethau Cyllid y gallai diwygio fformiwla Barnett arwain at Gymru yn cael £1 biliwn yn llai o gyllid y flwyddyn. 2. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i ganolbwyntio gwariant ar feysydd datganoledig. 3. Yn galw ar Lywodraeth y DU i dorri gwariant rhyngwladol er mwyn sicrhau trefniadau ariannu tecach i Gymru. Amendment 2—Llŷr Powell Supported by Andrew Griffin Delete all and replace with: To propose that the Senedd: 1. Notes the Institute for Fiscal Studies’ latest analysis that reforming the Barnett formula could result in Wales receiving £1 billion less a year in funding. 2. Calls on the Welsh Government to focus spending on devolved areas. 3. Calls on the UK Government to cut international spending to deliver fairer funding for Wales. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766648 338 Cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding I Cynigiwyd gwelliant 2. Amendment 2 moved. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766649 339 En 2026-07-07T18:20:44 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=17447&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=17447&l=cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 12147 12147 Dan Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12147 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12147 Thomas, Dan Thank you, Llywydd. This debate isn't really about fair funding for Wales; it's about Plaid's unfunded manifesto during the Senedd election. And the First Minister is taking his begging bowl to London not because Wales doesn't get enough funding, but because Plaid, in my opinion, misled voters when they said that their manifesto was fully costed. And during the Senedd election campaign, I said that a Plaid Cymru Government would try and duck its responsibility to balance the books by asking London for more money, and then they would blame the UK Government when they didn't get it. And so begins another four years of grievance politics from Plaid Cymru, blaming London for its failures and citing independence as the solution. And Plaid's blame game doesn't stop at Westminster: the previous Welsh Government—which Plaid were happy to co-operate with at times—they are in Plaid's sights too. And if the previous Labour Government left the finances in a worse state than expected, and I can easily believe that they did, but if that's the case, give us the proof in pounds and pence. Let's see some of that transparency and opportunity for scrutiny that Plaid talk about so often. Plaid wants a new funding formula based on need, but we can only assume that Plaid expect to get more money from London under a new formula, not less. So, will the First Minister be transparent about this, about his end goal? Does fair funding, in his view, equate to more funding? Surely he doesn't want Wales to get less cash, and there's no point changing the formula if it retains the status quo. So, can he just speak plainly and directly and admit that he just wants more funding? Of course, any change to the funding formula would likely lead to other devolved bodies in the UK calling for the same, and that would only be fair. I recently wrote to the Government asking what discussions they've had with the Scottish Government about reforming the Barnett formula, because surely that would be the first step Plaid Cymru would make to build on the progressive alliance that they talked about last year. But the response I received confirmed that the Welsh Government hasn't spoken to the Scottish Government about this issue yet. It seems both London and Holyrood aren't keen to speak to the First Minister on funding. But they did say—probably because my question reminded them to do so—that they will be discussing it in the coming weeks. So, surely Plaid's first step in calling for a change to the funding formula should be to align with their sister nationalist party, the SNP. Maybe we're seeing the first nat-on-nat division; maybe Scotland realises changing the formula is a huge risk. And the IFS has highlighted a huge risk, that reform of the formula could lose Wales at least £1 billion a year. Now Plaid may argue that that figure is out of date, but the point remains: Wales could end up losing out; we could end up losing out. But this is all a moot point, because there's not going to be a change to the funding formula, and the quicker Plaid realise this, the better. Instead, they should turn their attention to the huge amount of waste within the Welsh public sector, the inflated management costs, the poor procurement, the duplication, the subsidies that really make a difference, the 255 quangos and advisory boards—most of which have little real impact on people's day-to-day lives. Standing up for Wales is not about taking a begging bowl to London, asking for more money when we already receive more than England. Standing up for Wales is not about the First Minister re-enacting that famous Oliver Twist line, 'Please, sir, can I have some more?' Standing up for Wales is about making solid business cases for investment in Wales: investment that will bring jobs and wealth into Wales whilst benefiting the UK as well. Let's build a business case for the M4 relief road and upgrading the A55. Let's make a business case for rolling out small modular reactors across Wales. The Welsh Government can help fast-track the infrastructure needed for that, creating well-paid jobs, whilst enhancing our energy security and bringing down energy prices in the long term. Let's leverage funding from the private sector and the UK Government with a real plan to fast-track house building in Wales. The £20 million that Plaid has pledged for social homes is a drop in the ocean. Your ambition for 20,000 new social homes by 2030 should cost billions of pounds, and you don't have that money and neither do social housing associations. We need Government to help leverage the private funding that's so badly needed, and this doesn't mean the Welsh Government borrowing money itself. There are so many non-borrowing levers the Government and local councils can pull to leverage that funding. Make no mistake, Reform is in favour of making the case for capital investment above and beyond our block grant. But we need to do some of the heavy lifting ourselves, and we need to be much more ambitious. So, it's time to end the blame, the excuses, the platitudes, the begging. Let's stand up for Wales by taking action and taking our ambition to another level. Thank you. Diolch, Lywydd. Nid yw'r ddadl hon yn ymwneud â chyllid teg i Gymru mewn gwirionedd; mae'n ymwneud â maniffesto heb ei ariannu gan Plaid Cymru yn ystod etholiad y Senedd. Ac mae'r Prif Weinidog yn mynd â'i bowlen gardota i Lundain nid oherwydd nad yw Cymru'n cael digon o gyllid, ond oherwydd bod Plaid Cymru, yn fy marn i, wedi camarwain pleidleiswyr pan ddywedon nhw fod eu maniffesto wedi'i gostio'n llawn. Ac yn ystod ymgyrch etholiadol y Senedd, dywedais i y byddai Llywodraeth Plaid Cymru yn ceisio gwadu ei chyfrifoldeb i gydbwyso'r gyllideb trwy ofyn i Lundain am fwy o arian, ac yna byddent yn beio Llywodraeth y Deyrnas Unedig pan na chawson nhw hynny. Ac felly dyma ddechrau ar bedair blynedd arall o wleidyddiaeth gwyno gan Plaid Cymru, gan feio Llundain am ei methiannau a nodi annibyniaeth fel yr ateb. Ac nid yw cwyno Plaid Cymru yn dod i ben yn San Steffan: mae Llywodraeth flaenorol Cymru—yr oedd Plaid Cymru yn hapus i gydweithredu â hi ar adegau—maen nhw ar fai yng ngolwg Plaid Cymru hefyd. Ac os yw'r Llywodraeth Lafur flaenorol wedi gadael y cyllid mewn cyflwr gwaeth na'r disgwyl, a gallaf gredu yn hawdd eu bod nhw wedi gwneud hynny, ond os yw hynny'n wir, rhowch y prawf i ni mewn punnoedd a cheiniogau. Gadewch i ni weld rhywfaint o'r tryloywder a'r cyfle hwnnw i graffu y mae Plaid Cymru'n siarad amdano mor aml. Mae Plaid Cymru eisiau fformiwla ariannu newydd yn seiliedig ar angen, ond fe allwn ni ond tybio bod Plaid Cymru yn disgwyl cael mwy o arian o Lundain o dan fformiwla newydd, nid llai. Felly, a fydd y Prif Weinidog yn dryloyw am hyn, am ei nod terfynol? A yw cyllid teg, yn ei farn ef, yn cyfateb i fwy o gyllid? Yn sicr does arno ddim eisiau i Gymru gael llai o arian, a does dim diben newid y fformiwla os yw pethau'n aros yr un fath. Felly, a all siarad yn glir ac yn uniongyrchol a chyfaddef mai'r cwbl sydd arno eisiau yw mwy o gyllid? Wrth gwrs, byddai unrhyw newid i'r fformiwla ariannu yn debygol o arwain at gyrff datganoledig eraill yn y Deyrnas Unedig yn galw am yr un peth, a byddai hynny ddim ond yn deg. Ysgrifennais at y Llywodraeth yn ddiweddar yn gofyn pa drafodaethau gawson nhw gyda Llywodraeth yr Alban ynglŷn â diwygio fformiwla Barnett, oherwydd yn sicr dyna fyddai'r cam cyntaf y byddai Plaid Cymru yn ei wneud i adeiladu ar y gynghrair flaengar y soniwyd amdani y llynedd. Ond mae'r ymateb a gefais yn cadarnhau nad yw Llywodraeth Cymru wedi siarad â Llywodraeth yr Alban am y mater hwn eto. Mae'n ymddangos nad yw Llundain a Holyrood yn awyddus i siarad â'r Prif Weinidog am gyllid. Ond fe wnaethon nhw ddweud—yn ôl pob tebyg oherwydd i fy nghwestiwn eu hatgoffa nhw i wneud hynny—y byddan nhw'n ei drafod yn yr wythnosau nesaf. Felly, siawns mai cam cyntaf Plaid Cymru wrth alw am newid i'r fformiwla ariannu ddylai fod i gytuno â'u chwaer blaid genedlaetholgar, yr SNP. Efallai ein bod ni'n gweld yr ymraniadau cyntaf ymysg y cenedlaetholwyr; efallai bod yr Alban yn sylweddoli bod newid y fformiwla yn risg enfawr. Ac mae'r Sefydliad Astudiaethau Cyllid wedi tynnu sylw at risg enfawr, y gallai diwygio'r fformiwla golli o leiaf £1 biliwn y flwyddyn i Gymru. Nawr efallai y bydd Plaid Cymru yn dadlau bod y ffigwr yna yn hen ffigwr, ond mae'r pwynt yn parhau: gallai Cymru golli allan; fe allem ni fod ar ein colled. Ond dydy hyn i gyda naill ai yma nac acw, oherwydd does dim newid i'r fformiwla ariannu, a pho gyflymaf y bydd Plaid Cymru yn sylweddoli hyn, gorau yn y byd. Yn hytrach, fe ddylen nhw droi eu sylw at y swm enfawr o wastraff yn y sector cyhoeddus yng Nghymru, y costau rheoli chwyddedig, y caffael gwael, y dyblygu, y cymorthdaliadau sy'n gwneud gwahaniaeth mewn gwirionedd, y 255 o gwangos a byrddau cynghori—y rhan fwyaf ohonyn nhw'n cael ychydig o effaith wirioneddol ar fywydau beunyddiol pobl. Nid yw sefyll dros Gymru yn ymwneud â mynd i gardota yn Llundain, gofyn am fwy o arian pan ydym ni eisoes yn derbyn mwy na Lloegr. Nid yw sefyll dros Gymru yn ymwneud â'r Prif Weinidog yn ail-adrodd y llinell enwog honno gan Oliver Twist, 'Plîs, syr, a gaf i ychydig mwy?' Mae sefyll dros Gymru yn ymwneud â chyflwyno achosion busnes cadarn dros fuddsoddi yng Nghymru: buddsoddiad a fydd yn dod â swyddi a chyfoeth i Gymru ac a fyddai o fudd i'r Deyrnas Unedig hefyd. Gadewch i ni gredu achos busnes ar gyfer ffordd liniaru'r M4 ac uwchraddio'r A55. Gadewch i ni gyflwyno achos busnes dros gyflwyno adweithyddion modiwlaidd bach ledled Cymru. Gall Llywodraeth Cymru helpu i gyflymu'r seilwaith sydd ei angen ar gyfer hynny, gan greu swyddi â chyflog da, gan wella ein diogelwch ynni a gostwng prisiau ynni yn y tymor hir. Gadewch i ni drosoli cyllid gan y sector preifat a Llywodraeth y Deyrnas Unedig gyda chynllun go iawn i brysuro adeiladu tai yng Nghymru. Mae'r £20 miliwn y mae Plaid Cymru wedi'i addo ar gyfer cartrefi cymdeithasol yn ddiferyn yn y môr. Dylai eich uchelgais ar gyfer 20,000 o gartrefi cymdeithasol newydd erbyn 2030 gostio biliynau o bunnoedd, a does gennych chi mo'r arian hwnnw a does gan gymdeithasau tai cymdeithasol mohono chwaith. Mae angen i'r Llywodraeth helpu i drosoli'r cyllid preifat sydd mor angenrheidiol, ac nid yw hyn yn golygu bod Llywodraeth Cymru yn benthyca arian ei hun. Mae cymaint o rymoedd ar wahân i fenthyca y gall y Llywodraeth a chynghorau lleol eu defnyddio i drosoli'r cyllid hwnnw. Peidiwch â chamgymryd, mae Reform o blaid dadlau'r achos dros fuddsoddiad cyfalaf uwchlaw a thu hwnt i'n grant bloc. Ond mae angen i ni wneud rhywfaint o'r gwaith caled ein hunain, ac mae angen i ni fod yn llawer mwy uchelgeisiol. Felly, mae'n bryd rhoi diwedd ar y beio, yr esgusodion, yr ystrydebu, y cardota. Gadewch i ni sefyll dros Gymru drwy weithredu a bod yn fwy uchelgeisiol fyth. Diolch. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766629 340 En 2026-07-07T18:25:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=17703&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=17703&l=cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766638 341 Cy 2026-07-07T18:26:08 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=17771&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=17771&l=en 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Galwaf ar Darren Millar i gynnig gwelliant 3 a gyflwynwyd yn enw Paul Davies. I call on Darren Millar to move amendment 3, tabled in the name of Paul Davies. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766639 342 Cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding I Gwelliant 3—Paul Davies Dileu'r cyfan a rhoi yn ei le: Cynnig bod y Senedd: 1. Yn credu bod Cymru yn haeddu trefniadau ariannu teg. 2. Yn nodi: a) bod Llywodraeth Geidwadol flaenorol y DU wedi cyflwyno Fframwaith Cyllidol yn 2016 a gyflwynodd ffactor yn seiliedig ar anghenion yn y fformiwla ariannu ar gyfer Cymru; a b) y daeth y Sefydliad Astudiaethau Cyllid i'r casgliad bod Llywodraeth Cymru wedi cael tua 25 y cant yn fwy o gyllid gan Lywodraeth y DU fesul preswylydd nag a wariwyd ar wasanaethau tebyg yn Lloegr yn 2024-25. 3. Yn cydnabod y risgiau sy'n gysylltiedig ag adolygiad o Fframwaith Cyllidol Cymru. 4. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i ddefnyddio ei chyllidebau presennol mewn ffordd sy'n cynnig gwell gwerth am arian i drethdalwyr Cymru. Amendment 3—Paul Davies Delete all and replace with: To propose that the Senedd: 1. Believes that Wales deserves fair funding. 2. Notes that: a) the previous UK Conservative Government introduced a Fiscal Framework in 2016 which introduced a need-based factor into the funding formula for Wales; and b) the Institute for Fiscal Studies concluded that the Welsh Government received around 25 per cent more UK Government funding per resident than is spent on comparable services in England as of 2024-25. 3. Recognises the risks associated with a review of the Welsh Fiscal Framework. 4. Calls on the Welsh Government to use its existing budgets in a way that delivers better value for money for Welsh taxpayers. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766640 343 Cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding I Cynigiwyd gwelliant 3. Amendment 3 moved. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766641 344 En 2026-07-07T18:26:14 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=17777&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=17777&l=cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 171 171 Darren Millar AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Millar, Darren Diolch, Lywydd. I move the amendment tabled in the name of Paul Davies. I'd like to make one thing absolutely clear at the outset of this debate, and that is that the Welsh Conservatives believe that Wales should get its fair share of funding. We believe that the Barnett formula is beyond its shelf life; it is out of date and we need a new funding mechanism for the United Kingdom. We've consistently argued that Wales should get consequentials as a result of HS2 investment, and we stand by that position, and we stood by that position even when there was a UK Conservative Government in Westminster. We maintained that position. And I find it, frankly, extraordinary that the Labour Party that was in Government just two months ago has now jumped and abandoned ship from making some of those calls. Now, it's for them to be able to defend their volte-face and their completely different position, but our position is consistent. But I think the big issue here is that, of course, there is a risk in asking for a review of the funding arrangements. We know that as a result of the action taken by the previous UK Conservative Government, we have a fiscal framework that is actually much more generous than the Barnett formula by itself would ever have been. And that formula gives us, as has already been said, around £1.20 per capita for every £1 spent per capita on a service that has been devolved to Wales. And, in fact, the Institute for Fiscal Studies have estimated that in the 2024-25 financial year, that figure was around £1.25 for every pound that was spent on a service that has been devolved to Wales. Now, that is quite significantly above any estimates that I have seen quantified by any independent analysis that's looked at the needs base in Wales and what should be an appropriate level of funding. So, there's an inherent risk in asking for more money constantly. And I appreciate the fact that it's good for Plaid's politics to show that it has lots of disagreements with the Government down the other end of the M4. That's convenient and you need to have a knockabout and you like to play that political game. But I'm more interested in the real needs of the people of Wales and making sure that we put the politics aside and come to the table, as our amendment does, with our eyes wide open, saying, 'Look, we'd love to have some consensus.' You clearly didn't seek it before the debate or else we would have had a unified motion before us that we could all agree on, right? But we don't have that, and that is why we felt it was needed for us to be able to table this amendment today. So, we're in a situation where we all agree in this Chamber that we need to see a change in the way that Wales is funded, but we have to do that in a way that doesn't disadvantage Wales. And in not having these conversations prior to today's debate, you will not then get the unified voice to Westminster that you need in order to take this agenda forward. And as has also been said, we do know that one of the big problems is that some parts of the United Kingdom do far better under the arrangements from the Barnett formula than Wales does. Your friends in Scotland absolutely have a great deal as a result of the Barnett formula, which enhances over and above their level of need the investment that they receive in terms of the Scottish block grant. So, I'm more than prepared to work with all parties in this Chamber to try and get the best possible deal for Wales, but let's do so in a way that brings people together and doesn't unnecessarily divide, which I'm afraid is what your party is seeking to do: to create this artificial, significant row with the UK Government in order to play your party politics. And we're just not prepared to do that. So, I urge everybody to support our amendment on the order paper today. Diolch, Lywydd. Cynigiaf y gwelliant a gyflwynwyd yn enw Paul Davies. Fe hoffwn i wneud un peth yn hollol glir ar ddechrau'r ddadl hon, a hynny yw bod y Ceidwadwyr Cymreig yn credu y dylai Cymru gael ei chyfran deg o gyllid. Credwn fod fformiwla Barnett yn hen-ffasiwn; mae wedi hen ddyddio ac mae angen mecanwaith cyllido newydd arnom ni ar gyfer y Deyrnas Unedig. Rydym ni wedi dadlau'n gyson y dylai Cymru gael cyllid canlyniadol o ganlyniad i fuddsoddiad HS2, ac rydym ni'n dal i arddel y safbwynt yna, ac fe wnaethom ni arddel y safbwynt yna hyd yn oed pan oedd Llywodraeth Geidwadol ar y Deyrnas Unedig yn San Steffan. Fe wnaethon ni barhau i arddel y safbwynt yna. Ac rwy'n rhyfeddu, a dweud y gwir, bod y Blaid Lafur a oedd yn llywodraethu ddeufis yn ôl bellach wedi ymatal rhag gwneud rhai o'r galwadau hynny. Nawr, mae'n rhaid iddyn nhw allu amddiffyn eu tro pedol a'u safbwynt hollol wahanol, ond mae ein safbwynt ni yn gyson. Ond rwy'n credu mai'r peryg mawr yma yw, wrth gwrs, mae risg o ofyn am adolygu'r trefniadau ariannu. Fe wyddom ni, o ganlyniad i'r camau a gymerwyd gan Lywodraeth Geidwadol flaenorol y Deyrnas Unedig, bod gennym ni fframwaith cyllidol sydd mewn gwirionedd yn llawer mwy hael nag y byddai fformiwla Barnett ynddo'i hun erioed wedi bod. Ac mae'r fformiwla honno'n rhoi tua £1.20 y pen i ni, fel y dywedwyd eisoes, am bob £1 sy'n cael ei wario y pen ar wasanaeth sydd wedi'i ddatganoli i Gymru. Ac, mewn gwirionedd, mae'r Sefydliad Astudiaethau Cyllid wedi amcangyfrif bod y ffigur hwnnw oddeutu £1.25 ym mlwyddyn ariannol 2024-25 am bob punt a wariwyd ar wasanaeth sydd wedi'i ddatganoli i Gymru. Nawr, mae hynny'n sylweddol uwch nag unrhyw amcangyfrifon yr wyf wedi gweld unrhyw ddadansoddiad annibynnol yn eu diffinio sy'n edrych ar y sylfaen anghenion yng Nghymru a'r hyn a ddylai fod yn lefel briodol o gyllid. Felly, mae yna risg gynhenid mewn gofyn am fwy o arian yn gyson. Ac rwy'n gwerthfawrogi'r ffaith ei bod hi'n dda i wleidyddiaeth Plaid Cymru ddangos bod ganddi lawer o anghytundebau gyda'r Llywodraeth i lawr ar ben arall yr M4. Mae hynny'n gyfleus ac mae angen i chi gael ychydig o anghytuno ac rydych chi'n hoffi chwarae'r gêm wleidyddol honno. Ond mae gen i fwy o ddiddordeb mewn gwir anghenion pobl Cymru a gwneud yn siŵr ein bod ni'n rhoi'r wleidyddiaeth o'r neilltu ac yn dod at y bwrdd, fel y mae ein gwelliant yn ei wneud, gyda'n llygaid ar agor, gan ddweud, 'Edrychwch, byddem wrth ein bodd yn cael rhywfaint o gonsensws.' Mae'n amlwg nad oeddech chi'n ceisio hynny cyn y ddadl neu fel arall byddwn wedi cael cynnig unedig o'n blaenau y gallem ni i gyd gytuno arno, yn byddem? Ond nid oes gennym ni hynny, a dyna pam roeddem ni'n teimlo ei bod hi'n angenrheidiol i ni allu cyflwyno'r gwelliant hwn heddiw. Felly, rydym ni mewn sefyllfa lle rydym ni i gyd yn cytuno yn y Siambr hon bod angen i ni weld newid yn y ffordd y mae Cymru'n cael ei hariannu, ond mae'n rhaid i ni wneud hynny mewn ffordd nad yw'n anfanteisiol i Gymru. Ac wrth beidio â chael y sgyrsiau hyn cyn y ddadl heddiw, ni fydd gennych chi wedyn y llais unedig hwnnw i San Steffan sydd ei angen arnoch chi er mwyn bwrw ymlaen â'r agenda hon. Ac fel y dywedwyd hefyd, fe wyddom ni mai un o'r problemau mawr yw bod rhai rhannau o'r Deyrnas Unedig yn gwneud yn llawer gwell o dan drefniadau fformiwla Barnett nag y mae Cymru. Mae gan eich cyfeillion yn yr Alban fargen dda iawn o ganlyniad i fformiwla Barnett, sy'n cynyddu'r buddsoddiad maen nhw'n ei dderbyn o ran grant bloc yr Alban. Felly, rwy'n fwy na pharod i weithio gyda'r holl bleidiau yn y Siambr hon i geisio cael y fargen orau bosibl i Gymru, ond gadewch i ni wneud hynny mewn ffordd sy'n dod â phobl at ei gilydd ac nad yw'n rhannu'n ddiangen, ac rwy'n ofni mai dyna beth mae eich plaid yn ceisio ei wneud: creu'r ffrae artiffisial, arwyddocaol hon gyda Llywodraeth y Deyrnas Unedig er mwyn chwarae gwleidyddiaeth eich plaid. Ac nid ydym ni'n barod i wneud hynny. Felly, rwy'n annog pawb i gefnogi ein gwelliant ar y papur gorchymyn heddiw. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766757 345 En 2026-07-07T18:30:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=18003&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=18003&l=cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766762 346 En 2026-07-07T18:31:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=18063&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=18063&l=cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 12174 12174 Cai Parry-Jones AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12174 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12174 Parry-Jones, Cai This debate about funding is full of grand pronouncements from Plaid Cymru. It's full of heady rhetoric and misty-eyed platitudes. Let's talk about facts and what we know to be true. Firstly, let's be clear on what fair funding means. We know that Plaid Cymru want needs-based funding for Wales. We know that from their general election manifesto and recent Welsh Government press releases. So, fair funding means needs-based funding. Secondly, we know that the Institute for Fiscal Studies said in February this year that, based on the latest assessment, Wales is £1.5 billion a year better off under the current funding system than it would be if we had needs-based funding. Mae'r ddadl hon am gyllid yn llawn datganiadau mawreddog gan Plaid Cymru. Mae'n llawn rhethreg llesmeiriol ac ystrydebau niwlog. Gadewch i ni siarad am ffeithiau a'r hyn a wyddom ni sy'n wir. Yn gyntaf, gadewch i ni fod yn glir ynghylch beth mae cyllid teg yn ei olygu. Rydym ni'n gwybod bod ar Plaid Cymru eisiau cyllid i Gymru sy'n seiliedig ar anghenion. Fe wyddom ni hynny o'u maniffesto cyffredinol ar gyfer yr etholiad a datganiadau i'r wasg diweddar gan Lywodraeth Cymru. Felly, mae cyllid teg yn golygu cyllid seiliedig ar anghenion. Yn ail, fe wyddom ni fod y Sefydliad Astudiaethau Cyllid wedi dweud ym mis Chwefror eleni, yn seiliedig ar yr asesiad diweddaraf, bod Cymru £1.5 biliwn yn well ei byd o dan y system ariannu bresennol nag y byddai pe bai gennym ni gyllid sy'n seiliedig ar anghenion. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766765 347 En 2026-07-07T18:31:51 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=18114&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=18114&l=cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Will you take an intervention? I would refer to the statement made by the IFS in March this year saying that available needs assessments are nearly 20 years old and need updating, which is exactly what we're calling for. A wnewch chi dderbyn ymyrraeth? Byddwn yn cyfeirio at y datganiad a wnaed gan Y Sefydliad Astudiaethau Cyllid ym mis Mawrth eleni yn dweud bod yr asesiadau anghenion sydd ar gael bron i 20 mlwydd oed a bod angen eu diweddaru, a dyna'n union beth rydym ni'n galw amdano. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766767 348 En 2026-07-07T18:32:02 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=18125&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=18125&l=cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 12174 12174 Cai Parry-Jones AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12174 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12174 Parry-Jones, Cai I'll come back to that in a bit. The question is, though—. We have to use that as a baseline, right? There's no point saying, 'Well, we don't know what the answer is, therefore, let's just ignore the data we have available to us because it isn't perfect.' The question Plaid Cymru have to answer before the Senedd can reasonably support their calls for needs-based funding is, 'Why should the Senedd vote to risk making Wales poorer?' Of course, we need to know what Plaid Cymru will cut if we are poorer—£1.5 billion poorer, according to the most up-to-date estimate. Snatching support from disabled children, as they have proposed in their supplementary budget, won't be enough to cover it any more. Some will argue, like Rhun, that the latest assessment of Wales's relative needs, which was based on the Holtham commission report of 2010, is out of date. That may be true, Llywydd, but that takes us to the next issue of this motion. Plaid is asking us to support needs-based funding without knowing exactly what a needs-based calculation would result in for the Welsh budget. Will we lose out on £1.5 billion, £2 billion, or will we be lucky and only lose out on £1 billion? We don't know. But on the basis of the Holtham commission, the most up-to-date and credible estimate is a loss of £1.5 billion, and that's a fact. Remember, Plaid aren't asking Members of this Senedd to support them in commissioning research into Wales's relative spending need. They are asking us to give them the go-ahead to push for needs-based funding. It's a leap of faith, Llywydd, that could have dire consequences for Welsh public services, as £1.5 billion is around 5 per cent of the final Welsh Government budget. It's £1 in every £20 spent in Wales by the Welsh Government potentially gone in an instant. It's a massive sum. It's more than the entire transport budget or the rural affairs budget. It's the kind of cash that could change lives here in Wales. It could change industries. It could change communities. And here we are being asked to gamble that away. Llywydd, Plaid are styled as the Party of Wales, but no party with Wales's best interests at heart would willingly vote to risk cutting our public services budget by 5 per cent, and that's why we will oppose this motion this evening, because Reform is the real party for Wales. Fe ddof i'n ôl at hynny mewn ychydig. Y cwestiwn yw, fodd bynnag—. Mae'n rhaid i ni ddefnyddio hynny fel gwaelodlin, onid oes? Does dim diben dweud, 'Wel, wyddom ni ddim beth yw'r ateb, felly, gadewch i ni anwybyddu'r data sydd gennym ni ar gael i ni oherwydd nad yw'n berffaith.' Y cwestiwn y mae'n rhaid i Plaid Cymru ei ateb cyn y gall y Senedd gefnogi'n rhesymol eu galwadau am gyllid yn seiliedig ar anghenion yw, 'Pam ddylai'r Senedd bleidleisio i beryglu gwneud Cymru'n dlotach?' Wrth gwrs, mae angen i ni wybod beth fydd Plaid Cymru yn ei dorri os ydym ni'n dlotach—£1.5 biliwn yn dlotach, yn ôl yr amcangyfrif diweddaraf. Ni fydd cipio cymorth gan blant anabl, fel y maen nhw wedi cynnig yn eu cyllideb atodol, yn ddigon i'w gwmpasu mwyach. Bydd rhai, fel Rhun, yn dadlau bod yr asesiad diweddaraf o anghenion cymharol Cymru, a oedd yn seiliedig ar adroddiad comisiwn Holtham yn 2010, wedi dyddio. Efallai bod hynny'n wir, Lywydd, ond mae hynny'n mynd â ni at gam nesaf y cynnig hwn. Mae Plaid Cymru yn gofyn i ni gefnogi cyllid sy'n seiliedig ar anghenion heb wybod yn union beth fyddai cyfrifiad seiliedig ar anghenion yn ei olygu i gyllideb Cymru. A fyddwn ni'n colli £1.5 biliwn, £2 biliwn, neu a fyddwn ni'n ffodus a dim ond yn colli £1 biliwn? Wyddom ni ddim. Ond ar sail comisiwn Holtham, yr amcangyfrif mwyaf diweddar a chredadwy yw colled o £1.5 biliwn, ac mae hynny'n ffaith. Cofiwch, nid yw Plaid Cymru yn gofyn i Aelodau'r Senedd hon eu cefnogi i gomisiynu ymchwil i angen gwariant cymharol Cymru. Maen nhw'n gofyn i ni roi sêl bendith iddyn nhw wthio am gyllid sy'n seiliedig ar anghenion. Mae'n gam sy'n seiliedig ar ffydd, Lywydd, a allai gael canlyniadau enbyd i wasanaethau cyhoeddus Cymru, gan fod £1.5 biliwn yn oddeutu 5 y cant o gyllideb derfynol Llywodraeth Cymru. Mae'n golygu o bosib colli ar amrantiad £1 o bob £20 y mae Llywodraeth Cymru yn ei wario yng Nghymru. Mae'n swm enfawr. Mae'n fwy na'r holl gyllideb drafnidiaeth neu'r gyllideb materion gwledig. Dyma'r math o arian a allai newid bywydau yma yng Nghymru. Gallai newid diwydiannau. Gallai newid cymunedau. Ac fe ofynnir inni yma fentro hynny i gyd. Lywydd, mae Plaid yn galw ei hun yn Plaid Cymru, ond ni fyddai unrhyw blaid sydd â buddiannau gorau Cymru nesaf at eu calon yn barod i bleidleisio i beryglu torri ein cyllideb gwasanaethau cyhoeddus o 5 y cant, a dyna pam y byddwn ni'n gwrthwynebu'r cynnig hwn heno, oherwydd Reform yw'r blaid go iawn i Gymru. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766774 349 En 2026-07-07T18:34:45 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=18288&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=18288&l=cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 278 278 Carrie Harper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=278 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=278 Harper, Carrie I grew up believing in a simple principle: if you put in, you deserve a fair share out. That's not asking for special treatment or a begging bowl, as Reform seem to like to describe it. It's called chwarae teg, and it's a value that people across Wales instinctively understand. We work hard, we pay our taxes, and, whilst we're part of this union, we expect Wales to be treated fairly—and that's why this debate matters. Because when I look at the way Wales is funded, I don't just see individual injustices, I see a pattern stretching back generations. Cymru creates wealth, but the benefits flow somewhere else. Perhaps nowhere is that clearer than our rail network. Our railways weren't built to connect Wales to itself, they were built to extract Welsh wealth—coal, steel and slate—to English industrial centres and ports. Wales helped fuel the industrial revolution, yet when those industries declined, many of our communities were left with the scars, while much of the wealth had already flowed elsewhere. Two centuries later, we're still living with that legacy. We're one of the very few countries in Europe where travelling from the north to the south of our own nation often means leaving Wales altogether. This isn't just inconvenient, it's an economic disadvantage. Because infrastructure doesn't just move people; it builds economies and shapes where businesses invest, where jobs are created and where opportunity exists. Instead of recognising that historic imbalance and beginning to put it right, Westminster has chosen to embed that injustice and make it a feature of the system, and nowhere is this clearer than HS2. Without a single mile of track in Wales, somehow it's classified as an England and Wales project, denying Wales billions of pounds that Scotland and Northern Ireland rightly received. Money that could transform our rail network, strengthen north-south links and unlock economic growth. This isn't just about the past, it's about our future. Every time Wales misses out, catching up becomes harder and today's underinvestment becomes tomorrow's disadvantage. And, as we've heard, rail is only one example. The Barnett formula itself was never designed to reflect Cymru's needs. It largely measures population—not age, ill health, rurality or the real cost of delivering public services. Even Lord Barnett himself accepted it was never intended to last this long. Yet almost 50 years later, Wales is still expected to rely on a formula that everybody knows is no longer fit for purpose. [Interruption.] No, I won't, sorry. Then there's the Crown Estate. I'll never forget standing on the beach in Rhyl, looking out towards the Gwynt y Môr windfarm. Behind me was one of the most deprived communities in Wales, yet in front of me was enormous wealth being generated from Welsh natural resources. I remember thinking how familiar that story felt. The wealth is created here, but yet again, the rewards go somewhere else, usually to the already wealthy—in this case, to the UK Treasury and the royal family. As the next generation of offshore wind develops around our coastline, Wales should have the same opportunity as Scotland to shape and benefit from those assets. Treating Wales as a second-class nation, whether it's fair funding or equality on powers, has to end. These are not separate issues, they all stem from a lack of fairness. They stem from decisions about Wales being made elsewhere by people whose priorities conflict with Welsh interests. That fact has to be acknowledged and it has to change. Not because Wales is asking for favours or has a begging bowl, not because Cymru wants special treatment, but because our nation deserves respect. We deserve the well-earned opportunity to build our own prosperity and we deserve the tools to shape our future. Fair funding isn't about accounting; it's about opportunity, it's about prosperity, it's about building a Wales where the wealth we create finally stays here to benefit our communities. If you put in, you deserve a fair share out. That's not a radical idea, it's simply chwarae teg. Going forward, Cymru will settle for no less. Cefais fy magu yn credu mewn egwyddor syml: os ydych chi'n cyfrannu, rydych chi'n haeddu cyfran deg yn ôl. Nid yw hynny'n gofyn am driniaeth arbennig nac am gardod, fel yr ymddengys yr hoffai Reform ei ddisgrifio. Fe'i gelwir yn chwarae teg, ac mae'n werth y mae pobl ledled Cymru yn ei ddeall yn reddfol. Rydym ni'n gweithio'n galed, rydym ni'n talu ein trethi, a, thra byddwen ni'n rhan o'r undeb hwn, rydym ni'n disgwyl i Gymru gael ei thrin yn deg—a dyna pam mae'r ddadl hon yn bwysig. Oherwydd pan edrychaf ar y ffordd y mae Cymru yn cael ei hariannu, nid wyf yn gweld anghyfiawnderau unigol yn unig, rwy'n gweld patrwm sy'n ymestyn yn ôl genedlaethau. Mae Cymru yn creu cyfoeth, ond mae'r manteision yn llifo i rywle arall. Efallai nad yw hynny'n gliriach nag yn ein rhwydwaith rheilffyrdd. Ni chafodd ein rheilffyrdd eu hadeiladu i gysylltu Cymru â'i hun, fe'u hadeiladwyd i echdynnu cyfoeth Cymru—glo, dur a llechi—i ganolfannau diwydiannol a phorthladdoedd Lloegr. Helpodd Cymru i danio'r chwyldro diwydiannol, ond pan ddirywiodd y diwydiannau hynny, gadawyd llawer o'n cymunedau gyda'r creithiau, tra bod llawer o'r cyfoeth eisoes wedi llifo i fannau eraill. Dwy ganrif yn ddiweddarach, rydym ni'n dal i fyw gyda'r etifeddiaeth honno. Rydym ni'n un o'r ychydig wledydd yn Ewrop lle mae teithio o'r gogledd i'r de yn ein cenedl ein hunain yn aml yn golygu gadael Cymru yn gyfan gwbl. Mae hyn nid yn unig yn anghyfleus, mae'n anfantais economaidd. Oherwydd nid yw seilwaith dim ond yn symud pobl; mae'n adeiladu economïau ac yn dylanwadu ar le mae busnesau'n buddsoddi, lle mae swyddi yn cael eu creu a lle mae cyfleoedd yn bodoli. Yn hytrach na chydnabod yr anghydbwysedd hanesyddol hwnnw a dechrau ei gywiro, mae San Steffan wedi dewis ymgorffori'r anghyfiawnder hwnnw a'i wneud yn nodwedd o'r system, ac nid yw hyn yn gliriach yn unman na chyda HS2. Heb un filltir o drac yng Nghymru, rywsut mae'n cael ei ddosbarthu fel prosiect Cymru a Lloegr, gan warafun biliynau o bunnoedd i Gymru a dderbyniodd yr Alban a Gogledd Iwerddon yn gwbl briodol. Arian a allai drawsnewid ein rhwydwaith rheilffyrdd, cryfhau cysylltiadau rhwng y gogledd a'r de a chreu twf economaidd. Nid yw'n ymwneud â'r gorffennol yn unig, mae'n ymwneud â'n dyfodol. Bob tro y bydd Cymru'n ar ei cholled, mae gwneud yn iawn am hynny yn dod yn anoddach ac mae tanfuddsoddiad heddiw yn dod yn anfantais yfory. Ac, fel y clywsom ni, dim ond un enghraifft yw'r rheilffordd. Ni chafodd fformiwla Barnett ei hun erioed ei chynllunio i adlewyrchu anghenion Cymru. Mae'n mesur poblogaeth i raddau helaeth—nid oedran, salwch, pa mor wledig yw rhywle neu gwir gost darparu gwasanaethau cyhoeddus. Derbyniodd hyd yn oed yr Arglwydd Barnett ei hun nad oedd erioed wedi'i fwriadu i bara mor hir. Ond bron i 50 mlynedd yn ddiweddarach, mae disgwyl i Gymru ddibynnu ar fformiwla y mae pawb yn gwybod nad yw'n addas i'r diben mwyach. [Torri ar draws.] Na, wnaf i ddim, mae'n ddrwg gen i. Yna mae gennych chi Ystad y Goron. Anghofia i fyth sefyll ar y traeth yn y Rhyl, yn edrych allan tuag at fferm wynt Gwynt y Môr. Y tu ôl i mi roedd un o'r cymunedau mwyaf difreintiedig yng Nghymru, ond o'm blaen roedd cyfoeth enfawr yn cael ei gynhyrchu o adnoddau naturiol Cymru. Rwy'n cofio meddwl pa mor gyfarwydd oedd y stori honno. Mae'r cyfoeth yn cael ei greu yma, ond unwaith eto, mae'r gwobrau'n mynd i rywle arall, fel arfer i'r rhai sydd eisoes yn gyfoethog—yn yr achos hwn, i Drysorlys y Deyrnas Unedig a'r teulu brenhinol. Wrth i'r genhedlaeth nesaf o ffermydd gwynt ar y môr ddatblygu o amgylch ein harfordir, dylai Cymru gael yr un cyfle â'r Alban i lunio ac elwa o'r asedau hynny. Rhaid rhoi'r gorau i drin Cymru fel cenedl israddol, boed hynny drwy gyllid teg neu rymoedd cyfartal. Nid materion ar wahân yw'r rhain, maen nhw i gyd yn deillio o ddiffyg tegwch. Maen nhw'n deillio o benderfyniadau am Gymru yn cael eu gwneud mewn mannau eraill gan bobl y mae eu blaenoriaethau yn gwrthdaro â buddiannau Cymru. Mae'n rhaid cydnabod y ffaith honno ac mae'n rhaid i hynny newid. Nid oherwydd bod Cymru yn gofyn am ffafrau neu gardod, nid oherwydd bod Cymru eisiau triniaeth arbennig, ond oherwydd bod ein cenedl yn haeddu parch. Rydym ni'n haeddu'r cyfle haeddiannol i adeiladu ein ffyniant ein hunain ac rydym ni'n haeddu'r offer i lunio ein dyfodol. Nid yw cyllid teg yn ymwneud â chyfrifyddu; mae'n ymwneud â chyfleoedd, mae'n ymwneud â ffyniant, mae'n ymwneud ag adeiladu Cymru lle mae'r cyfoeth rydym ni'n ei greu o'r diwedd yn aros yma er budd ein cymunedau. Os ydych chi'n cyfrannu, rydych chi'n haeddu cyfran deg yn ôl. Nid syniad radical yw hwnnw, dim ond chwarae teg. Yn y dyfodol, ni fydd Cymru yn bodloni ar ddim llai. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766684 350 En 2026-07-07T18:35:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=18303&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=18303&l=cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766705 351 En 2026-07-07T18:39:17 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=18560&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=18560&l=cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 332 332 Mike Hedges AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=332 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=332 Hedges, Mike Can I start by saying I've consistently supported the ability of the Welsh Government to borrow prudentially, as every local authority in Wales can? There should be no borrowing limit, but the Government should have to produce a repayment plan, including cumulative repayments. It's ridiculous that the Government can use a modified version of private finance initiative—which is the old PFI scheme but without janitorial services—for capital expenditure, but not the cheaper direct borrowing method. The Finance Committee, of which I was a member, consistently asked that money could be moved into and out of reserves within normal limits. All councils have that power, so it's an anomaly that the Welsh Government does not have that power. I cannot understand why Plaid Cymru didn't put that down, because that would have had unanimous support in this Chamber from at least three parties and probably all parties. There's a very strong economic case for a United Kingdom where not only is Wales a net beneficiary of redistribution, but also larger countries can more easily withstand economic storms and support the less affluent parts. Iceland, on the banking crisis, is an example of the problems of a small country. Wales has substantially more of its expenditure, including expenditure on people in Wales, coming from Westminster, including funding to the Senedd and Welsh Government, than is raised in Wales. We know that Wales gets 10 per cent more than England on total expenditure. We know that in devolved areas, Wales gets 20 per cent more than England for the same responsibilities. We know the income tax take in Wales is approximately 75 per cent of England's. There are four possible methods of funding Wales. One is the Barnett formula, which evolved from the Goschen formula that was specifically designed to preserve Scotland's public spending advantage over England. The formula was never designed with Wales in mind. Applied rigorously, the formula should have led to convergence in levels of spending per head across the UK. The formula has, however, preserved a spending advantage for Wales over England. There have been periodic adjustments to the operation of the formula since 1980, mainly through relative population changes. These adjustments have increased relative spending levels in Wales. The main advantage of the formula is its simplicity and objectivity as the basis of making spending allocations. There have been notable successes in securing formula bypasses for devolution, for example in relation to Objective 1 match funding and the funding for city deals. We also have the Barnett floor. At the 2015 spending review, the UK Conservative Government implemented a funding floor for Wales that provided a guarantee that Welsh block grant funding per head would not fall below 115 per cent of the equivalent funding per head in England. The second option is that Wales pays its share of Westminster costs and keeps the rest of the taxes raised in Wales. This is what independence looks like. This could have a catastrophic effect on public expenditure in Wales. The only way Plaid Cymru could get anywhere near getting it to work is to not fund the state pension and other central benefits, and not fund the Welsh proportion of the national debt. The third option is that Wales gets its population share of devolved expenditure. This is the simplest and second most catastrophic. The 115 per cent Barnett floor would be reduced to 100 per cent of English expenditure. This would lead to the removal of the Barnett floor that protects expenditure in Wales and sees Wales doing better than England. The fourth option is to create a formula that takes into account sparsity, age profile and deprivation. Any new formula would not be without criticism. Consider the local government formula in Wales and the misunderstood arguments and misleading statements we have on it. Anyone who has followed discussions on the local government formula would not realise that the two authorities that receive the least Government support per head are Monmouthshire and the Vale of Glamorgan. The system of grant allocation is designed to be objective and to equalise for need and resources. The following principles underlie the calculation of standard spending assessments. The relative weights of services provided by local government are determined by actual expenditure patterns. Distribution within services is in general determined by objective indicators of an authority's relative need to spend. For the purpose of calculating individual standard spending assessments, allocation to local government revenue funding is broken down into 55 notional service areas. A separate method of distribution exists for each of these elements in order to distribute the total across the authorities. This formula could be compared to England and be used to calculate relative local government need between England and Wales. Health is a major part of the Welsh Government. It's currently over 50 per cent of the Welsh Government's expenditure. On health, there is a simplistic age-based formula to calculate relative need. Then there's the more complicated and accurate formula, including relative occurrence of all conditions and diseases, with a cost weighting attached. This would create a long and detailed formula, but it is relatively easy to achieve. The data exists and the calculations can be done. The data on relative poverty, rates of long-term ill health and sparsity are known. The rest of the expenditure needs of Wales could be calculated in the same way. Gerry Holtham chaired an independent commission on funding and finance for Wales that reported in 2010, also known as the Holtham commission. It proposed a Barnett floor and the production of a needs-based formula. Fair funding for Wales should be based on relative need. Reform to a needs-based formula would take time. Work needs to start on it now. The Welsh Government could start on it now. I support the introduction of a needs-based formula, but I think what we need to do is start working on it. The danger is, as has been pointed out by other people here, if we go to a needs-based formula, we could end up having substantially less. I'm just going to finish on the Crown Estate. If we have all the money from the Crown Estate, it just comes off the block grant. Every other tax devolution has come off the block grant. Why would the Crown Estate be treated differently? A gaf i ddechrau trwy ddweud fy mod i'n gyson wedi cefnogi gallu Llywodraeth Cymru i fenthyca yn ddarbodus, fel y gall pob awdurdod lleol yng Nghymru? Ni ddylai fod terfyn benthyca, ond dylai'r Llywodraeth orfod darparu cynllun ad-dalu, gan gynnwys ad-daliadau cronnus. Mae'n chwerthinllyd y gall y Llywodraeth ddefnyddio fersiwn wedi'i haddasu o fenter cyllid preifat—sef yr hen gynllun PFI ond heb wasanaethau porthorol—ar gyfer gwariant cyfalaf, ond nid y dull benthyca uniongyrchol rhatach. Gofynnodd y Pwyllgor Cyllid, yr oeddwn yn aelod ohono, yn gyson am allu symud arian i mewn ac allan o gronfeydd wrth gefn o fewn terfynau arferol. Mae gan bob cyngor y pŵer hwnnw, felly mae'n anghyson nad oes gan Lywodraeth Cymru y pŵer hwnnw. Ni allaf ddeall pam na wnaeth Plaid Cymru nodi hynny, oherwydd byddai hynny wedi cael cefnogaeth unfrydol yn y Siambr hon gan o leiaf tair plaid ac mae'n debyg pob plaid. Mae achos economaidd cryf iawn dros Deyrnas Unedig lle nid yn unig mae Cymru'n elwa o ailddosbarthu, ond hefyd lle gall gwledydd mwy wrthsefyll stormydd economaidd yn haws a chefnogi'r rhannau llai cyfoethog. Mae Gwlad yr Iâ, ar adeg yr argyfwng bancio, yn enghraifft o broblemau gwlad fach. Mae llawer mwy o wariant Cymru, gan gynnwys gwariant ar bobl yng Nghymru, yn dod o San Steffan, gan gynnwys cyllid i'r Senedd a Llywodraeth Cymru, nag sy'n cael ei godi yng Nghymru. Fe wyddom ni fod Cymru'n cael 10 y cant yn fwy na Lloegr o ran cyfanswm gwariant. Fe wyddom ni fod Cymru'n cael 20 y cant yn fwy na Lloegr am yr un cyfrifoldebau mewn meysydd datganoledig. Fe wyddom ni fod y dreth incwm a godir yng Nghymru oddeutu 75 y cant o'r hyn a godir yn Lloegr. Mae pedwar dull posibl o ariannu Cymru. Un yw fformiwla Barnett, a esblygodd o fformiwla Goschen a gynlluniwyd yn benodol i gadw mantais gwariant cyhoeddus yr Alban dros Loegr. Ni chafodd y fformiwla erioed ei chynllunio gyda Chymru mewn golwg. Wedi'i gymhwyso'n drylwyr, dylai'r fformiwla fod wedi arwain at gydgyfeirio lefelau gwariant y pen ledled y Deyrnas Unedig. Mae'r fformiwla, fodd bynnag, wedi rhoi mantais i Gymru dros Loegr o ran gwariant. Bu addasiadau achlysurol i weithrediad y fformiwla ers 1980, yn bennaf trwy newidiadau cymharol i'r boblogaeth. Mae'r addasiadau hyn wedi cynyddu lefelau gwariant cymharol yng Nghymru. Prif fantais y fformiwla yw ei symlrwydd a'i wrthrychedd fel sail o ddyrannu gwariant. Bu llwyddiannau nodedig wrth sicrhau ffyrdd o osgoi'r fformiwla ar gyfer datganoli, er enghraifft mewn perthynas â chyllid cyfatebol Amcan 1 a'r cyllid ar gyfer bargeinion dinesig. Mae gennym ni gyllid gwaelodol Barnett hefyd. Yn adolygiad gwariant 2015, bu i Lywodraeth Geidwadol y Deyrnas Unedig weithredu cyllid gwaelodol i Gymru a oedd yn darparu gwarant na fyddai cyllid grant bloc Cymru y pen yn disgyn o dan 115 y cant o'r cyllid cyfatebol y pen yn Lloegr. Yr ail opsiwn yw bod Cymru yn talu ei chyfran o gostau San Steffan ac yn cadw gweddill y trethi a godir yng Nghymru. Dyma sut mae annibyniaeth yn edrych. Gallai hyn gael effaith drychinebus ar wariant cyhoeddus yng Nghymru. Yr unig ffordd y gallai Plaid Cymru fod yn agos at lwyddo gyda hyn yw peidio ag ariannu pensiwn y wladwriaeth a budd-daliadau canolog eraill, a pheidio ag ariannu cyfran Cymru o'r ddyled genedlaethol. Y trydydd opsiwn yw bod Cymru yn cael ei chyfran o'r boblogaeth o'r gwariant datganoledig. Dyma'r dewis symlaf a'r ail ddewis fwyaf trychinebus. Byddai cyllid gwaelodol Barnett o 115 y cant yn cael ei leihau i 100 y cant o wariant Lloegr. Byddai hyn yn arwain at gael gwared ar gyllid gwaelodol Barnett sy'n diogelu gwariant yng Nghymru ac sy'n gweld Cymru'n gwneud yn well na Lloegr. Y pedwerydd opsiwn yw creu fformiwla sy'n ystyried teneurwydd poblogaeth, proffil oedran ac amddifadedd. Ni fyddai unrhyw fformiwla newydd heb ei beirniadaeth. Ystyriwch y fformiwla llywodraeth leol yng Nghymru a'r dadleuon a'r datganiadau camarweiniol sydd gennym ni amdani. Ni fyddai unrhyw un sydd wedi dilyn trafodaethau ar fformiwla llywodraeth leol yn sylweddoli mai'r ddau awdurdod sy'n derbyn y cymorth lleiaf gan y Llywodraeth y pen yw Sir Fynwy a Bro Morgannwg. Mae'r system o ddyrannu grantiau wedi'i chynllunio i fod yn wrthrychol ac i ddyrannu angen ac adnoddau mewn modd cyfartal. Mae'r egwyddorion canlynol yn sail i gyfrifo asesiadau gwariant safonol. Mae maint cymharol y gwasanaethau a ddarperir gan lywodraeth leol yn cael eu pennu gan batrymau gwariant gwirioneddol. Mae dosbarthiad o fewn gwasanaethau yn gyffredinol yn cael ei bennu gan ddangosyddion gwrthrychol o angen cymharol awdurdod i wario. At ddibenion cyfrifo asesiadau gwariant safonol unigol, mae'r dyraniad i gyllid refeniw llywodraeth leol wedi'i rannu'n 55 o feysydd gwasanaeth tybiannol. Mae dull dosbarthu ar wahân yn bodoli ar gyfer pob un o'r elfennau hyn er mwyn dosbarthu'r cyfanswm ar draws yr awdurdodau. Gellid cymharu'r fformiwla hon ag un Lloegr a'i defnyddio i gyfrifo anghenion llywodraeth leol cymharol rhwng Cymru a Lloegr. Mae iechyd yn rhan bwysig o Lywodraeth Cymru. Ar hyn o bryd mae'n cyfrif am fwy na 50 y cant o wariant Llywodraeth Cymru. O ran iechyd, mae fformiwla syml yn seiliedig ar oedran i gyfrifo angen cymharol. Yna mae'r fformiwla fwy cymhleth a chywir, gan gynnwys achosion cymharol yr holl gyflyrau a chlefydau, gyda phwysau cost ynghlwm. Byddai hyn yn creu fformiwla hir a manwl, ond mae'n gymharol hawdd ei gyflawni. Mae'r data yn bodoli a gellir gwneud y cyfrifiadau. Mae'r data ar dlodi cymharol, cyfraddau salwch hirdymor a theneurwydd poblogaeth yn hysbys. Gellid cyfrifo gweddill anghenion gwariant Cymru yn yr un modd. Bu Gerry Holtham yn gadeirydd comisiwn annibynnol ar gyllid ac arian i Gymru a adroddodd yn 2010, a elwir hefyd yn Gomisiwn Holtham. Roedd yn cynnig cyllid gwaelodol i fformiwla Barnett a chynhyrchu fformiwla sy'n seiliedig ar anghenion. Dylai cyllid teg i Gymru fod yn seiliedig ar angen cymharol. Byddai diwygio i fformiwla sy'n seiliedig ar anghenion yn cymryd amser. Mae angen dechrau gwaith ar hynny nawr. Gallai Llywodraeth Cymru ddechrau arni nawr. Rwy'n cefnogi cyflwyno fformiwla sy'n seiliedig ar anghenion, ond rwy'n credu mai'r hyn sydd angen i ni ei wneud yw dechrau gweithio arni. Y peryg yw, fel y nodwyd gan bobl eraill yma, os ydym ni'n newid i fformiwla sy'n seiliedig ar anghenion, fe allem ni gael llawer llai. Rydw i'n mynd i orffen gydag Ystad y Goron. Os oes gennym ni'r holl arian o Ystad y Goron, mae'n dod oddi ar y grant bloc. Mae pob treth arall sydd wedi ei ddatganoli yn dod oddi ar y grant bloc. Pam fyddai Ystad y Goron yn cael ei thrin yn wahanol? 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766662 352 En 2026-07-07T18:40:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=18603&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=18603&l=cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766671 353 En 2026-07-07T18:44:40 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=18883&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=18883&l=cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 12166 12166 Kiera Marshall AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12166 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12166 Marshall, Kiera It's interesting to see that the Labour amendment today claims that redistribution of wealth is a major benefit of being part of the UK, given their history of supporting reforms to the funding formula. Their own manifesto stated that: 'The next chapter of devolution must be underpinned by fair funding', yet today they refuse to stand up for fair funding. We would be forgiven for believing that their amendment is political posturing. [Interruption.] Perhaps support for fair funding was the policy of Welsh Labour at the last Senedd, Mike, and they have new ideas now. This might make sense if the current leader of Welsh Labour didn't say that a fair funding settlement remains their longer term ambition, in only October 2025. But maybe 'longer term' means only nine months to the leader of Welsh Labour. We need to fix the funding formula and we know that a majority of the parties in the Senedd agree and have agreed for years. We know that Wales gets the worst deal out of the current model compared to Scotland and Northern Ireland—Huw said it himself earlier. 'We're all too aware of the vagaries of the existing Barnett system'—another quote from the leader of Welsh Labour—'like HS2 or the Oxford to Cambridge line'. But, of course, with another new boss in London, Labour can't rock the boat. We're once again seeing where their priorities lie, and it shows that Plaid Cymru is the only party wholly answerable to the people of Wales and not to bosses in London, or Manchester. The obvious contradiction in their amendment is the pointing out of the supposed benefit of economic redistribution, while, in the very next line, pointing out the intense centralisation of the United Kingdom and its regional economic inequality. This was only highlighted in Huw's speech as well—the same contradiction. Which one is it? Do we have economic redistribution or do we have intense economic inequality? The Welsh Labour amendment also reads like they're trying to cause a rift between Wales and Scotland, instead of standing up for their own country with serious policies. I know the Members on these Labour benches can be better than that, and I'd urge you to vote for Plaid Cymru's motion today and join us in truly standing up for Wales. Mae'n ddiddorol gweld bod y gwelliant Llafur heddiw yn honni bod ailddosbarthu cyfoeth yn fantais fawr o fod yn rhan o'r Deyrnas Unedig, o ystyried eu hanes o gefnogi diwygiadau i'r fformiwla ariannu. Nododd eu maniffesto eu hunain: 'Rhaid i bennod nesaf datganoli gael ei hategu gan gyllid teg', ond heddiw maen nhw'n gwrthod sefyll dros gyllid teg. Byddwn yn cael maddeuant am gredu bod eu gwelliant yn osgo gwleidyddol. [Torri ar draws.] Efallai mai cefnogaeth i gyllid teg oedd polisi Llafur Cymru yn y Senedd ddiwethaf, Mike, ac mae ganddyn nhw syniadau newydd nawr. Gallai hyn wneud synnwyr pe na bai arweinydd presennol Llafur Cymru yn dweud bod setliad cyllido teg yn parhau i fod yn uchelgais tymor hwy iddyn nhw, ddim ond ym mis Hydref 2025. Ond efallai bod 'tymor hwy' yn golygu dim ond naw mis i arweinydd Llafur Cymru. Mae angen i ni drwsio'r fformiwla ariannu ac rydym ni'n gwybod bod mwyafrif y pleidiau yn y Senedd yn cytuno ac wedi cytuno ers blynyddoedd. Fe wyddom ni fod Cymru yn cael y fargen waethaf o'r model presennol o'i gymharu â'r Alban a Gogledd Iwerddon—dywedodd Huw ei hun yn gynharach. 'Rydym ni i gyd yn gyfarwydd iawn ag amwysterau y system Barnett sy'n bodoli ar hyn o bryd'—dyfyniad arall gan arweinydd Llafur Cymru—'fel HS2 neu'r rheilffordd o Rydychen i Gaergrawnt'. Ond, wrth gwrs, gyda phennaeth newydd arall yn Llundain, ni all Llafur gorddi'r dyfroedd. Rydym ni'n gweld unwaith eto ble mae eu blaenoriaethau, ac mae'n dangos mai Plaid Cymru yw'r unig blaid sy'n llwyr atebol i bobl Cymru ac nid i benaethiaid yn Llundain, neu Fanceinion. Y gwrthgyferbyniad amlwg yn eu gwelliant yw tynnu sylw at y budd tybiedig o ailddosbarthu economaidd, ond, yn y llinell nesaf, tynnu sylw at ganoli dwys y Deyrnas Unedig a'i anghydraddoldeb economaidd rhanbarthol. Tynnwyd sylw at hyn yn araith Huw hefyd—yr un gwrthgyferbyniad. Pa un yw hi? Oes gennym ni ailddosbarthu economaidd neu oes gennym ni anghydraddoldeb economaidd dwys? Mae gwelliant Llafur Cymru hefyd yn darllen fel eu bod yn ceisio achosi rhwyg rhwng Cymru a'r Alban, yn hytrach na sefyll dros eu gwlad eu hunain gyda pholisïau difrifol. Rwy'n gwybod y gall yr Aelodau ar y meinciau Llafur hyn fod yn well na hynny, a byddwn yn eich annog i bleidleisio dros gynnig Plaid Cymru heddiw ac ymuno â ni i sefyll dros Gymru mewn gwirionedd. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766715 354 En 2026-07-07T18:45:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=18903&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=18903&l=cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766727 355 En 2026-07-07T18:46:46 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=19009&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=19009&l=cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 12142 12142 Benjamin Hodge Mckenna AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12142 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12142 Hodge Mckenna, Benjamin I stand today in favour of the Reform amendment. The Government motion today calls for the Senedd to continuously lobby Westminster for better fiscal arrangements and Barnett reform. This is the same old grievance politics from Plaid Cymru that distracts this Chamber from what really matters: delivering for the people of Wales with the billions of pounds we already receive. Our amendment is practical. It heeds warnings from the Institute for Fiscal Studies regarding the risk to Welsh funding if the current settlement changes, it calls on the Welsh Government to focus on the day job and prioritise their devolved responsibilities, and it calls on the UK Government to reduce its international spending so that more British pounds are spent on the British people. We all know that the Barnett formula adjusts the block grant based on population and spending changes in England, and we've heard already that Wales gets between 20 per cent and 25 per cent more funding per head for devolved services. The Institute for Fiscal Studies has said that rewriting the formula risks instability, endless negotiation, with no guarantee for financial gain for Wales. Instead of going to Westminster and looking for a handout, we should be making the most of what we already have. We already benefit from the 115 per cent funding floor, as well as needs-based adjustments. The real issue here is not that Wales doesn't get enough money, the issue is how that money is spent. We need to look no further than the hundreds of millions of pounds recently given to Wales to support children with additional learning needs that this Government chose not to allocate to ease the pressure on our ALN system. We are calling on the Welsh Government to focus on its devolved areas. Our NHS is failing to provide care in a timely manner, our schools are failing to provide results for our young children and our economy is failing to grow at a reasonable pace. For too long, successive Governments in Wales have allowed this failure in their devolved competencies whilst becoming distracted, causing money and attention to be diverted away from where it is needed. We've heard in recent debates exactly how tens of millions of pounds are wasted on international spending and programmes like the nation of sanctuary. But rather than retread ground that we've already covered in this Chamber, I will simply ask: why is Welsh taxpayers' money being used to fund globalist gestures when our own schools and hospitals are struggling? Bureaucracy, duplication and non-core priorities drain our resources. Efficiency, productivity and reform of our services must be the priority, not handouts or constitutional lobbying. By endlessly tinkering with the Barnett formula, we risk creating constitutional friction and division with the rest of the UK. That might suit at least one of the parties in this Chamber, but we believe that Wales is served best as part of a strong United Kingdom. We have to work to find more efficient ways of delivering our public services. Colleagues, I urge you to support the Reform amendment, heed the warnings of the IFS and demand that the Welsh Government focuses on what it can control and push the UK Government to focus its priorities at home. Bringing forward motions based on grievance will not fix our waiting lists or grow our economy—only responsible spending and Reform will. Wales deserves better than perpetually asking for handouts. Wales deserves results. Diolch yn fawr. Rwy'n sefyll heddiw o blaid gwelliant Reform. Mae cynnig y Llywodraeth heddiw yn galw ar y Senedd i lobïo San Steffan yn barhaus am drefniadau cyllidol gwell a diwygio Barnett. Dyma'r un hen wleidyddiaeth gwyno gan Blaid Cymru sy'n tynnu sylw'r Siambr hon i ffwrdd oddi wrth yr hyn sy'n wirioneddol bwysig: cyflawni i bobl Cymru gyda'r biliynau o bunnoedd rydyn ni eisoes yn eu cael. Mae ein gwelliant ni yn ymarferol. Mae'n ystyried rhybuddion gan y Sefydliad Astudiaethau Cyllid ynglŷn â'r risg i gyllid Cymru os bydd y setliad presennol yn newid, mae'n galw ar Lywodraeth Cymru i ganolbwyntio ar y gorchwyl arferol a blaenoriaethu ei chyfrifoldebau datganoledig, ac mae'n galw ar Lywodraeth y DU i leihau'r hyn mae'n ei wario'n rhyngwladol fel bod mwy o bunnoedd Prydain yn cael eu gwario ar bobl Prydain. Rydyn ni i gyd yn gwybod bod fformiwla Barnett yn addasu'r grant bloc yn seiliedig ar newidiadau yn y boblogaeth a gwariant yn Lloegr, ac rydyn ni eisoes wedi clywed bod Cymru'n cael rhwng 20 y cant a 25 y cant yn fwy o gyllid y pen ar gyfer gwasanaethau datganoledig. Mae'r Sefydliad Astudiaethau Cyllid wedi dweud bod yna risg y bydd ansefydlogrwydd a thrafodaethau diddiwedd os caiff y fformiwla ei hailysgrifennu, heb unrhyw warant y bydd Cymru ar ei hennill yn ariannol. Yn hytrach na mynd i San Steffan a chwilio am rodd, dylen ni fod yn gwneud y mwyaf o'r hyn sydd gennym ni eisoes. Rydyn ni eisoes yn elwa ar gyllid gwaelodol o 115 y cant, yn ogystal ag addasiadau sy'n seiliedig ar anghenion. Y mater go iawn yn y fan yma yw nid bod Cymru ddim yn cael digon o arian, y mater yw sut mae'r arian hwnnw'n cael ei wario. Does dim angen i ni edrych ymhellach na'r cannoedd o filiynau o bunnoedd a roddwyd i Gymru yn ddiweddar i gefnogi plant ag anghenion dysgu ychwanegol y dewisodd y Llywodraeth hon beidio â'u dyrannu i leddfu'r pwysau ar ein system ADY. Rydyn ni'n galw ar Lywodraeth Cymru i ganolbwyntio ar ei meysydd datganoledig. Mae ein GIG yn methu â darparu gofal mewn modd amserol, mae ein hysgolion yn methu â darparu canlyniadau i'n plant ifanc ac mae ein heconomi yn methu â thyfu ar gyflymder rhesymol. Ers gormod o amser, mae Llywodraethau olynol yng Nghymru wedi caniatáu'r methiant hwn yn eu cymwyseddau datganoledig wrth i bethau eraill fynd a'u sylw, gan achosi i arian a sylw gael eu dargyfeirio i ffwrdd o'r mannau lle mae eu hangen. Rydyn ni wedi clywed mewn dadleuon diweddar yn union sut mae degau o filiynau o bunnoedd yn cael eu gwastraffu ar wariant rhyngwladol a rhaglenni fel y genedl noddfa. Ond yn hytrach na mynd ar drywydd pethau rydyn ni eisoes wedi'u trafod yn y Siambr hon, fe ofynnaf yn syml: pam mae arian trethdalwyr Cymru yn cael ei ddefnyddio i ariannu gweithredoedd byd-eang pan mae ein hysgolion a'n hysbytai ein hunain yn ei chael hi'n anodd ymdopi? Mae biwrocratiaeth, dyblygu a blaenoriaethau nad ydynt yn rhai craidd yn dreth ar ein hadnoddau. Rhaid i ni flaenoriaethu effeithlonrwydd, cynhyrchiant a'r gwaith o ddiwygio ein gwasanaethau, nid rhoddion neu lobïo cyfansoddiadol. Trwy botsio'n ddiddiwedd â fformiwla Barnett, mae risg y byddwn yn creu ffrithiant cyfansoddiadol a rhaniad gyda gweddill y DU. Efallai y bydd hynny'n gweddu i o leiaf un o'r pleidiau yn y Siambr hon, ond rydyn ni'n credu bod Cymru'n cael ei gwasanaethu orau fel rhan o Deyrnas Unedig gref. Mae'n rhaid i ni weithio i ddod o hyd i ffyrdd mwy effeithlon o ddarparu ein gwasanaethau cyhoeddus. Gyd-Aelodau, rwy'n eich annog i gefnogi gwelliant Reform, ystyried rhybuddion y Sefydliad Astudiaethau Cyllid a mynnu bod Llywodraeth Cymru yn canolbwyntio ar yr hyn y gall ei reoli a gwthio Llywodraeth y DU i ganolbwyntio ei blaenoriaethau gartref. Ni fydd cyflwyno cynigion sy'n seiliedig ar gwynion yn gwella ein rhestrau aros nac yn tyfu ein heconomi—dim ond gwariant cyfrifol a Reform fydd yn gwneud hynny. Mae Cymru'n haeddu gwell na gofyn am roddion yn barhaus. Mae Cymru'n haeddu canlyniadau. Diolch yn fawr. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766652 356 En 2026-07-07T18:50:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=19203&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=19203&l=cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766695 357 En 2026-07-07T18:50:55 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=19258&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=19258&l=cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw We are going to try and squeeze in a couple of speakers here if you can help me. Alun Cox. Rydyn ni'n mynd i geisio gwasgu cwpl o siaradwyr i mewn yma os gallwch chi fy helpu i. Alun Cox. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766696 358 En 2026-07-07T18:51:02 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=19265&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=19265&l=cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 4491 4491 Alun Cox AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4491 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4491 Cox, Alun Diolch. I'm going to be asking Members here to support the motion and to reject the amendments that simply do not address the simple question, which is: does Wales secure a fair proportion of total spending in the UK? And if not, what should we do about that? I'm not overly surprised that both Reform and the Conservative group, as committed unionist parties, with no track record of supporting fair funding, parties that put the interests of the UK before Wales, are not supporting this motion. [Interruption.] Well, you could have supported the motion. But to see a similar position from Labour is disappointing. I've only been here for a few weeks, but I've never been as disappointed as I was with the contribution from the Labour spokesperson. I'm struck, like Kiera was, by the cognitive dissonance of Labour's position. To talk about redistribution of wealth as a benefit of being part of the United Kingdom, immediately followed by a recognition that the UK is the most centralised and imbalanced state in western Europe, is quite frankly a danger to the unwary reader, with a high chance of whiplash. If you read the amendment, you would have to deal with the jarring reverse gear that Labour throws on its ambition for Wales. Labour's amendment implies that Scotland is central to achieving fair funding for Wales, but that argument fundamentally misunderstands the way our fiscal framework works. The Scottish Government might not want the same reforms to the Barnett formula as Wales, but we were elected to stand up for Wales, not Scotland. Our fiscal framework is unrelated to Scotland and requires no decision—[Interruption.] I will take an intervention as long as the Llywydd doesn't tell me off later.  Diolch. Rydw i'n mynd i ofyn i'r Aelodau yma gefnogi'r cynnig ac i wrthod y gwelliannau nad ydyn nhw wir yn mynd i'r afael â'r cwestiwn syml, sef: a yw Cymru'n cael cyfran deg o gyfanswm gwariant y DU? Ac os na, beth ddylen ni ei wneud am hynny? Dydw i ddim yn synnu'n ormodol nad yw Reform a'r grŵp Ceidwadol, fel pleidiau unoliaethol ymroddedig heb unrhyw hanes o gefnogi cyllid teg, pleidiau sy'n rhoi buddiannau'r DU o flaen Cymru, yn cefnogi'r cynnig hwn. [Torri ar draws.] Wel, fe allech chi fod wedi cefnogi'r cynnig. Ond mae gweld safbwynt tebyg gan Lafur yn siomedig. Rydw i ond wedi bod yma ers ychydig wythnosau, ond dydw i erioed wedi bod mor siomedig ag yr oeddwn i gyda'r cyfraniad gan lefarydd Llafur. Yn debyg i Kiera, mae anghysondeb gwybyddol safbwynt Llafur yn fy nharo i. Mae siarad am ailddosbarthu cyfoeth fel un o fanteision bod yn rhan o'r Deyrnas Unedig, a chydnabod yn syth wedyn mai'r DU yw'r wladwriaeth fwyaf canoledig ac anghytbwys yng ngorllewin Ewrop, yn berygl i'r darllenydd diofal, gyda siawns uchel o chwiplach. Os darllenwch chi'r gwelliant, byddai'n rhaid i chi ddelio â'r gêr ôl ysgytwol y mae Llafur yn ei roi ar ei huchelgais i Gymru. Mae gwelliant Llafur yn awgrymu bod yr Alban yn ganolog i sicrhau cyllid teg i Gymru, ond mae'r ddadl honno yn camddeall yn sylfaenol y ffordd y mae ein fframwaith cyllidol yn gweithio. Efallai na fydd Llywodraeth yr Alban eisiau'r un diwygiadau i fformiwla Barnett â Chymru, ond fe gawson ni ein hethol i sefyll dros Gymru, nid yr Alban. Dydy ein fframwaith cyllidol ni ddim yn gysylltiedig â'r Alban a does dim angen unrhyw benderfyniad—[Torri ar draws.] Fe gymeraf i ymyriad ar yr amod na fydd y Llywydd yn fy ngheryddu yn nes ymlaen.  16083 7 2026-07-07T13:30:02 766699 359 En 2026-07-07T18:53:07 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=19390&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=19390&l=cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 8585 8585 James Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8585 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8585 Evans, James Thank you. Take the romantic argument out of it—let's get down to the pure facts of the matter. Any change to Barnett requires all nations of the United Kingdom to agree to it. Scotland, Northern Ireland and England all need to agree, and I've not heard anybody from Plaid Cymru yet outline how they intend to persuade other countries in the United Kingdom who might lose money to go along with this argument. And I've actually not heard a single person from Plaid yet saying what they would like to change in the formula. So, if you could please outline how you intend to change it and what you want to change, because it's all waffle at the minute.  Diolch. Cymerwch y ddadl ramantus allan ohono—gadewch i ni fynd at ffeithiau pur y mater. Mae unrhyw newid i Barnett yn gofyn bod pob un o wledydd y Deyrnas Unedig yn cytuno iddo. Mae angen i'r Alban, Gogledd Iwerddon a Lloegr i gyd gytuno, a dydw i ddim wedi clywed unrhyw un o Blaid Cymru yn amlinellu eto sut maen nhw'n bwriadu perswadio gwledydd eraill yn y Deyrnas Unedig a allai golli arian i gytuno â'r ddadl hon. A dydw i ddim wedi clywed un person o Blaid eto yn dweud beth hoffan nhw ei newid yn y fformiwla. Felly, allwch chi amlinellu sut rydych chi'n bwriadu ei newid a'r hyn rydych chi eisiau ei newid, oherwydd malu awyr yw'r cyfan ar hyn o bryd.  16083 7 2026-07-07T13:30:02 766703 360 En 2026-07-07T18:53:41 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=19424&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=19424&l=cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 4491 4491 Alun Cox AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4491 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4491 Cox, Alun I will. I will go on to outline how they are not related. Changes to how the Welsh budget operates does not necessitate changes to the Scottish budget. The 2014 and 2017 Wales Acts did not change Scotland's framework, nor did the Scotland Act 2016 change ours. The Welsh needs-based factor in Barnett is also separate to and unrelated to Scotland. Wales's comparability factors in Barnett and the classification of expenditure are separate to and unrelated to Scotland. Wales's borrowing limits are separate to and unrelated to Scotland. Wales's reserves drawdown rules are separate to and unrelated to Scotland. Any argument based on the need to discuss with Scotland for any changes to Wales's funding model is wholly disingenuous, and is a way to keep us in a worse settlement. And it's the first time that I've heard of the Scooby Doo principle being invoked here. The Scooby Doo principle being: if it wasn't for those pesky Scots, we would be allowed to do what we can. The UK Government is the most centralised organisation. If they wanted to do this, they could do it. We know that the Scottish Government also has issues. [Interruption.] I’m not going to take more interventions because I’m wary of what the Llywydd might do. We know that the Scottish Government also has issues with the current Barnett formula, and there is considerable scope for improvement. They agree that devolved Governments sit at the very tail end of UK decision-making processes, often contending with extremely late notification of substantial changes in levels of funding and changes to UK policy that affect devolved finances, and we've seen that very recently. Labour's attempt to put off the need for a fair funding model by causing a rift between the Welsh and Scottish Governments misunderstands our shared concerns and the understanding across this island that the funding formula needs to change. We will always stand up for Wales. We deserve a fairer funding formula, and a Plaid Cymru Government will always fight for it. [Interruption.] No, I'm not, because of the Llywydd. Diolch yn fawr. Gwnaf. Fe af ymlaen i amlinellu sut maent yn anghysylltiedig. Dydy newidiadau i'r ffordd y mae cyllideb Cymru yn gweithredu ddim yn gofyn am newidiadau i gyllideb yr Alban. Chafodd fframwaith yr Alban ddim ei newid gan Ddeddfau Cymru 2014 a 2017, a chafodd ein fframwaith ni ddim ei newid gan Ddeddf yr Alban 2016. Mae'r ffactor sy'n seiliedig ar anghenion yn Barnett o ran Cymru hefyd ar wahân i'r Alban ac nid yw'n gysylltiedig â hi. Mae ffactorau cymharedd Cymru yn Barnett a'r modd y caiff gwariant ei ddosbarthu ar wahân i'r Alban ac nid ydynt yn gysylltiedig â hi. Mae terfynau benthyca Cymru ar wahân i'r Alban ac nid ydynt yn gysylltiedig â hi. Mae rheolau tynnu i lawr o gronfeydd wrth gefn Cymru ar wahân i'r Alban ac nid ydynt yn gysylltiedig â hi. Mae unrhyw ddadl sy'n seiliedig ar yr angen i drafod gyda'r Alban unrhyw newidiadau i fodel cyllido Cymru yn gwbl anghywir, ac mae'n ffordd o'n cadw mewn setliad gwaeth. A dyma'r tro cyntaf i mi glywed yr egwyddor Scooby Doo yn cael ei defnyddio. Yr egwyddor Scooby Doo honno yw: oni bai am yr Albanwyr trafferthus hynny, bydden ni'n cael gwneud yr hyn y gallwn ni. Llywodraeth y DU yw'r sefydliad mwyaf canoledig. Pe baen nhw'n dymuno gwneud hyn, yna fe allen nhw ei wneud. Rydyn ni'n gwybod bod gan Lywodraeth yr Alban broblemau hefyd. [Torri ar draws] Dydw i ddim yn mynd i dderbyn mwy o ymyriadau oherwydd rwy'n poeni am yr hyn y gallai'r Llywydd ei wneud. Rydyn ni'n gwybod bod gan Lywodraeth yr Alban broblemau gyda'r fformiwla Barnett bresennol hefyd, ac mae llawer iawn o le i wella. Maen nhw'n cytuno bod Llywodraethau datganoledig yn eistedd ar ben eithaf prosesau gwneud penderfyniadau'r DU, gan gael eu hysbysu'n hwyr iawn yn aml am newidiadau sylweddol mewn lefelau cyllid a newidiadau i bolisi'r DU sy'n effeithio ar gyllid datganoledig, ac rydyn ni wedi gweld hynny'n ddiweddar iawn. Mae ymgais Llafur i ohirio'r angen am fodel cyllido teg trwy achosi rhwyg rhwng Llywodraethau Cymru a'r Alban yn camddeall ein pryderon cyffredin a'r ddealltwriaeth ar draws yr ynys hon bod angen i'r fformiwla ariannu newid. Byddwn ni bob amser yn sefyll dros Gymru. Rydyn ni'n haeddu fformiwla ariannu tecach, a bydd Llywodraeth Plaid Cymru bob amser yn brwydro drosti. [Torri ar draws.] Na, wnaf i ddim, oherwydd y Llywydd. Diolch yn fawr. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766643 361 En 2026-07-07T18:55:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=19503&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=19503&l=cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766651 362 Cy 2026-07-07T18:56:07 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=19570&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=19570&l=en 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Yn fyr iawn, os yn bosibl, Anthony Slaughter. Very briefly, if possible, Anthony Slaughter.  16083 7 2026-07-07T13:30:02 766653 363 En 2026-07-07T18:56:13 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=19576&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=19576&l=cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 5025 5025 Anthony Slaughter AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5025 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5025 Slaughter, Anthony Diolch, Lywydd. I shall try and be brief given the time. This debate is, at its heart, one about fairness for the people of Wales, which is why I support the motion for improved fiscal arrangements and increased borrowing powers. The Wales Green Party has always believed that the relationship between the UK Treasury and successive Welsh Governments has not been fit for purpose, in that it fails to consider the needs of the people of Wales. The Barnett formula was never intended to be a permanent solution for funding devolved nations and is inherently unfair in its design. Decisions about what funding Wales gets from the UK Treasury are made by the Treasury with no insight or consideration of Wales's unique needs. It leaves Wales with no way to adequately invest in the future. It constrains our ability to plan sustainably in line with the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015. It hampers Wales taking its rightful place on the international stage while delivering localised, real-life solutions to modern-day challenges, challenges that are unprecedented. Global instability, ecosystems' collapse, heightening inequality, food and supply chains barely holding on, and the acceleration of climate impacts on our doorsteps. The time for tinkering around the edges is over. But under strain, we are a nation of solutionists. Our agility as a small nation, our culture and our progressive, localised agenda gives Wales a unique opportunity to pivot. With the power and self-determination that the people of Wales deserve, we can deliver bold solutions. Increased borrowing powers are essential to deliver our vision of a thriving nation. They would enable transport infrastructure to be built more cost-effectively. Increased borrowing powers can support strategic investment to meet the scale of the housing crisis, to deliver affordable, secure and warm homes. A greener, more stable economy supported by additional borrowing powers will unlock secure, well-paid jobs with long-term investment in climate solutions. This is essential to deliver climate adaptation, not to mention cheaper in the long term and necessary to save lives. The needs of Wales must be taken seriously, and the Welsh Government has a timely window of opportunity to push hard for change. Without this, the balance of power will remain distorted and the people of Wales deprived of opportunity. Decisions will be made that impact funding at every democratic level without considering the needs of those who are most directly impacted. This is the moment that the UK Government must be held to account to address the legacy of underfunding and the culture of disproportionate power and control. I have consistently supported the call for devolution of powers and fairer funding and will continue to do so to ensure that the people of Wales no longer get left behind and to deliver the thriving green economy that we deserve. Diolch. Diolch, Lywydd. Fe wnaf i geisio bod yn fyr o ystyried yr amser. Yn y bôn, mae'r ddadl hon yn ymwneud â thegwch i bobl Cymru, a dyna pam rwy'n cefnogi'r cynnig ar gyfer gwell trefniadau cyllidol a mwy o bwerau benthyca. Mae Plaid Werdd Cymru bob amser wedi credu nad yw'r berthynas rhwng Trysorlys y DU a Llywodraethau olynol Cymru wedi bod yn addas i'r diben, gan ei bod yn methu ag ystyried anghenion pobl Cymru. Doedd hi erioed yn fwriad i fformiwla Barnett fod yn ateb parhaol i ariannu gwledydd datganoledig ac mae'n gynhenid annheg o ran ei dyluniad. Mae penderfyniadau ynghylch pa gyllid y mae Cymru'n ei gael yn cael eu gwneud gan Drysorlys y DU heb unrhyw ddealltwriaeth nac ystyriaeth o anghenion unigryw Cymru. Mae'n gadael Cymru heb unrhyw ffordd o fuddsoddi'n ddigonol yn y dyfodol. Mae'n cyfyngu ar ein gallu i gynllunio'n gynaliadwy yn unol â Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015. Mae'n atal Cymru rhag cymryd ei lle haeddiannol ar y llwyfan rhyngwladol wrth ddarparu atebion lleol go iawn i heriau modern, heriau digynsail. Ansefydlogrwydd byd-eang, ecosystemau yn dirywio, anghydraddoldeb cynyddol, cadwyni bwyd a chyflenwi prin yn goroesi, ac effeithiau hinsawdd yn cyflymu ar stepen ein drws. Mae'r amser i botsian ar yr ymylon drosodd. Ond o dan straen, rydyn ni'n genedl o ddatryswyr. Mae ein hystwythder fel cenedl fach, ein diwylliant a'n hagenda flaengar, leol yn rhoi cyfle unigryw i Gymru droi ar ei hechel. Gyda'r pŵer a'r hunanbenderfyniad y mae pobl Cymru yn eu haeddu, gallwn ni ddarparu datrysiadau beiddgar. Mae mwy o bwerau benthyca yn hanfodol i gyflawni ein gweledigaeth o genedl lewyrchus. Bydden nhw sicrhau bod modd adeiladu seilwaith trafnidiaeth yn fwy cost-effeithiol. Gall mwy o bwerau benthyca gefnogi buddsoddiad strategol i fodloni graddfa'r argyfwng tai, i ddarparu cartrefi fforddiadwy, diogel a chynnes. Bydd economi wyrddach, fwy sefydlog wedi'i chefnogi gan bwerau benthyca ychwanegol yn datgloi swyddi diogel sy'n talu'n dda gyda buddsoddiad hirdymor mewn datrysiadau hinsawdd. Mae hyn yn hanfodol er mwyn addasu i'r hinsawdd, heb sôn am fod yn rhatach yn y tymor hir ac yn angenrheidiol i achub bywydau. Mae'n rhaid cymryd anghenion Cymru o ddifrif, ac mae gan Lywodraeth Cymru gyfle amserol i wthio'n galed am newid. Heb hyn, bydd y cydbwysedd pŵer yn parhau i fod yn ystumiedig a bydd pobl Cymru yn cael eu hamddifadu o gyfleoedd. Bydd penderfyniadau'n cael eu gwneud sy'n effeithio ar gyllid ar bob lefel ddemocrataidd heb ystyried anghenion y rhai y bydd hyn yn effeithio arnyn nhw'n fwyaf uniongyrchol. Dyma'r foment y mae'n rhaid i Lywodraeth y DU gael ei dwyn i gyfrif i fynd i'r afael â'r etifeddiaeth o danariannu a'r diwylliant o bŵer a rheolaeth anghymesur. Rwyf wedi cefnogi'r alwad i ddatganoli pwerau a sicrhau cyllid tecach yn gyson a byddaf yn parhau i wneud hynny i sicrhau nad yw pobl Cymru yn cael eu gadael ar ôl mwyach ac i ddarparu'r economi werdd lewyrchus rydyn ni'n ei haeddu. Diolch. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766658 364 Cy 2026-07-07T18:59:23 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=19766&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=19766&l=en 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Galwaf yn awr ar y Prif Weinidog i ymateb i'r ddadl. I now call on the First Minister to reply to the debate. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766659 365 En 2026-07-07T18:59:27 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=19770&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=19770&l=cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Diolch yn fawr iawn, Lywydd. There's a straightforward question at the heart of this debate. Should we always seek to stand up for Wales and stand up for fairness—and I'm grateful to the Green Party Members for standing with Plaid Cymru on that side of the debate—or do you believe Westminster is being generous to Wales and we should be grateful for what we get? That is clearly Reform's position. To seek fairness for Wales is to hand out a begging bowl. That is their level of respect for Wales. They are happy for Wales to languish. Pitching people against each other is what they do, creating divisions within our communities that deepen the challenges that face us as a nation, and blaming some of the most vulnerable people, rather than being willing to stand up against the deep inequalities within the UK. Now, their lack of understanding of how a review of funding and fiscal frameworks works is proof of the fact that—. This is not a party that is focused on Wales. But their position is not one that surprises me. Labour's is a position that disappoints me greatly. It represents a remarkable, if I might say, shift in tone. And the great—[Interruption.] I'm afraid I have very little time. The great Labour leader Rhodri Morgan—[Interruption.] The great Labour leader Rhodri Morgan would shudder. In a debate on funding Wales, they take the side of UK Government, reading from the Conservatives' playbook of recent years on the benevolence of Westminster towards Wales. And I have to ask: what has happened to Welsh Labour? What has happened to the so-called party of devolution? I ask you to focus on what it is that we are here to achieve. This is a simple motion asking for the Senedd's support. This is a simple motion asking for the Senedd's backing to improve the fiscal arrangements within which the Welsh Government acts, including increased borrowing powers and reforming the Barnett formula to deliver fairer funding for Wales. And then we are told that Welsh Government should be lobbying Scottish Government, to get, presumably, UK Government off the hook. It is not the position of Welsh Government versus Scottish Government that is important here. And I'll say it again: since 2015, the Treasury has insisted on negotiating bilaterally and has agreed separate reforms to the fiscal frameworks of Wales, Scotland and Northern Ireland. That means there are now key differences in each country in the way the Barnett formula is applied, in the degree of control over taxation and the methodologies for calculating corresponding block grant adjustments, and the restrictions and limits on the use of reserves and for borrowing. And I'll say this: it is not Scottish Government that will block the devolution of rail or will block the devolution of the Crown Estate, which is essential to bringing about fair funding for Wales. It is not Scottish Government that is blocking Wales from being able to get the consequentials of HS2 that can transform our infrastructure and lead to the improvement in Welsh productivity that we should all strive for. Llywydd, we need a modern funding system that is fair, that is transparent and reflects our needs. We need fair treatment on major investments. We need greater flexibilities, including capital borrowing and further tax devolution. We need the tools to build our future. We need a Government that is willing to always stand up for Wales—and we have that in this Plaid Cymru Government—and that wants to work with other parties on issues of fair funding. And we need the Senedd with a clear and consistent voice in standing up for and seeking what is right for Wales. So, that is why I ask again: support this motion—let's speak with that unified voice. Diolch yn fawr iawn, Lywydd. Mae cwestiwn syml wrth wraidd y ddadl hon. A ddylen ni bob amser geisio sefyll i fyny dros Gymru a sefyll i fyny dros degwch—ac rwy'n ddiolchgar i Aelodau'r Blaid Werdd am sefyll gyda Phlaid Cymru ar yr ochr honno o'r ddadl—neu a ydych chi'n credu bod San Steffan yn hael i Gymru ac y dylen ni fod yn ddiolchgar am yr hyn a gawn ni? Yn amlwg, dyna safbwynt Reform. Mae ceisio tegwch i Gymru yn golygu dosbarthu powlen gardota. Dyna lefel eu parch at Gymru. Maen nhw'n hapus i Gymru nychu. Troi pobl yn erbyn ei gilydd yw'r hyn maen nhw'n ei wneud, creu rhaniadau o fewn ein cymunedau sy'n dyfnhau'r heriau sy'n ein hwynebu ni fel cenedl, a beio rhai o'r bobl fwyaf agored i niwed, yn hytrach na bod yn barod i sefyll yn erbyn yr anghydraddoldebau dwfn yn y DU. Nawr, mae eu diffyg dealltwriaeth o'r ffordd y mae adolygiad o fframweithiau cyllid a chyllidol yn gweithio yn brawf o'r ffaith bod—. Nid plaid sy'n canolbwyntio ar Gymru yw hon. Ond nid yw eu safbwynt yn un sy'n fy synnu i. Mae safbwynt Llafur yn un sy'n fy siomi i'n fawr. Mae'n cynrychioli newid rhyfeddol, os gaf fi ddweud, mewn tôn. A'r—[Torri ar draws.] Rwy'n ofni nad oes gennyf lawer iawn o amser. Byddai'r arweinydd Llafur mawr Rhodri Morgan—[Torri ar draws.] Byddai'r arweinydd Llafur mawr Rhodri Morgan yn arswydo. Mewn dadl ar ariannu Cymru, maen nhw'n cymryd ochr Llywodraeth y DU, gan ddarllen o lawlyfr y Ceidwadwyr dros y blynyddoedd diwethaf ar garedigrwydd San Steffan tuag at Gymru. Ac mae'n rhaid i mi ofyn: beth sydd wedi digwydd i Lafur Cymru? Beth sydd wedi digwydd i'r blaid ddatganoli honedig? Rwy'n gofyn i chi ganolbwyntio ar yr hyn rydyn ni yma i'w gyflawni. Mae hwn yn gynnig syml sy'n gofyn am gefnogaeth y Senedd. Mae hwn yn gynnig syml sy'n gofyn am gefnogaeth y Senedd i wella'r trefniadau cyllidol y mae Llywodraeth Cymru yn gweithredu oddi tanynt, gan gynnwys mwy o bwerau benthyca a diwygio fformiwla Barnett i ddarparu cyllid tecach i Gymru. Ac yna rydyn ni'n cael gwybod y dylai Llywodraeth Cymru fod yn lobïo Llywodraeth yr Alban, er mwyn, yn ôl pob tebyg, achub croen Llywodraeth y DU. Nid sefyllfa Llywodraeth Cymru o gymharu â Llywodraeth yr Alban sy'n bwysig yma. Ac fe ddywedaf i hynny eto: ers 2015, mae'r Trysorlys wedi mynnu trafod yn ddwyochrog ac wedi cytuno ar ddiwygiadau ar wahân i fframweithiau cyllidol Cymru, yr Alban a Gogledd Iwerddon. Mae hynny'n golygu bod gwahaniaethau allweddol ym mhob gwlad, erbyn hyn, yn y ffordd y mae fformiwla Barnett yn cael ei chymhwyso, y lefel o reolaeth dros drethiant a'r methodolegau ar gyfer cyfrifo addasiadau cyfatebol i'r grantiau bloc, a'r cyfyngiadau a'r terfynau ar ddefnyddio cronfeydd wrth gefn ac ar gyfer benthyca. Ac fe ddywedaf i hyn: nid Llywodraeth yr Alban fydd yn rhwystro datganoli rheilffyrdd neu fydd yn rhwystro datganoli Ystad y Goron, sy'n hanfodol i sicrhau cyllid teg i Gymru. Nid Llywodraeth yr Alban sy'n rhwystro Cymru rhag gallu cael cyllid canlyniadol HS2 a all drawsnewid ein seilwaith ac arwain at y gwelliant mewn cynhyrchiant yng Nghymru y dylen ni i gyd ymdrechu i'w sicrhau. Lywydd, mae angen system ariannu fodern arnom sy'n deg, sy'n dryloyw ac sy'n adlewyrchu ein hanghenion. Mae angen triniaeth deg ar fuddsoddiadau mawr. Mae angen mwy o hyblygrwydd, gan gynnwys benthyca cyfalaf a mwy o ddatganoli o ran trethi. Mae angen yr adnoddau arnom i adeiladu ein dyfodol. Mae angen Llywodraeth arnom sy'n barod i sefyll dros Gymru bob amser—ac mae gennym ni hynny yn y Llywodraeth Blaid Cymru hon—ac sydd eisiau gweithio gyda phleidiau eraill ar faterion sy'n ymwneud â chyllid teg. Ac mae angen i'r Senedd fod â llais clir a chyson wrth sefyll i fyny dros Gymru a cheisio'r hyn sy'n iawn iddi. Felly, dyna pam rwy'n gofyn eto: cefnogwch y cynnig hwn—gadewch i ni siarad â'r llais unedig hwnnw. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766668 366 En 2026-07-07T19:00:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=19803&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=19803&l=cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766673 367 Cy 2026-07-07T19:04:00 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=20043&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=20043&l=en 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766674 368 Cy 2026-07-07T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=-48597&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=-48597&l=en 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766670 369 Cy 2026-07-07T19:03:41 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=20024&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=20024&l=en 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 1? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Oes. Gohiriaf y bleidlais o dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.  The proposal is to agree amendment 1. Does any Member object? [Objection.] There are objections. I will therefore defer voting under this item until voting time. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766672 370 Cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding I Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio. Voting deferred until voting time. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766675 371 Cy 2026-07-07T19:04:00 http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=20043&l=cy http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=20043&l=en 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Rydym ni'n symud i eitem 8, y cyfnod pleidleisio. Oni bai bod pum Aelod yn dymuno imi ganu'r gloch, symudaf yn syth i'r cyfnod pleidleisio. We will move now to item 8, voting time. Unless five Members wish for the bell to be rung, I will proceed directly to voting time. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766690 372 En 2026-07-07T19:05:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=20103&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=20103&l=cy 260707-7 7. Dadl: Ariannu Teg 7. Debate: Fair Funding C 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766680 373 En 2026-07-07T19:05:28 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=20131&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=20131&l=cy 260707-8 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw I call for a vote on amendment 1, tabled in the name of Lynne Neagle. If amendment 1 is agreed, amendments 2 and 3 will be deselected. Open the vote. Close the vote. In favour eight, abstentions zero, against 83 votes. Amendment 1 is not agreed. Galwaf am bleidlais ar welliant 1, a gyflwynwyd yn enw Lynne Neagle. Os derbynnir gwelliant 1, caiff gwelliannau 2 a 3 eu dad-ddethol. Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. O blaid wyth, ymatal sero, yn erbyn 83 o bleidleisiau. Mae gwelliant 1 wedi ei wrthod. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766682 374 Cy 260707-8 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time V Eitem 7. Dadl: Ariannu Teg. Gwelliant 1, a gyflwynwyd yn enw Lynne Neagle. O blaid: 8, Yn erbyn: 83, Ymatal: 0 Gwrthodwyd y gwelliant<div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.senedd.wales/VoteOutcome/16083/?#V7446">Cliciwch i weld canlyniad y bleidlais</a></div> Item 7. Debate: Fair Funding. Amendment 1, tabled in the name of Lynne Neagle. For: 8, Against: 83, Abstain: 0 Amendment has been rejected<div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.senedd.wales/VoteOutcome/16083/?#V7446">Click to see vote results</a></div> 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766683 375 En 2026-07-07T19:07:32 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=20255&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=20255&l=cy 260707-8 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw We go to amendment 2. I call for a vote on amendment 2, tabled in the name of Llŷr Powell. If amendment 2 is agreed, amendment 3 will be deselected. Open the vote. Close the vote. In favour 32, abstentions zero, against 59. Amendment 2 is not agreed. Fe awn ni at welliant 2. Galwaf am bleidlais ar welliant 2, a gyflwynwyd yn enw Llŷr Powell. Os derbynnir gwelliant 2, caiff gwelliant 3 ei ddad-ddethol. Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. O blaid 32, ymatal sero, yn erbyn 59. Mae gwelliant 2 wedi ei wrthod. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766685 376 Cy 260707-8 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time V Eitem 7. Dadl: Ariannu Teg. Gwelliant 2, a gyflwynwyd yn enw Llŷr Powell. O blaid: 32, Yn erbyn: 59, Ymatal: 0 Gwrthodwyd y gwelliant<div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.senedd.wales/VoteOutcome/16083/?#V7447">Cliciwch i weld canlyniad y bleidlais</a></div> Item 7. Debate: Fair Funding. Amendment 2, tabled in the name of Llŷr Powell. For: 32, Against: 59, Abstain: 0 Amendment has been rejected<div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.senedd.wales/VoteOutcome/16083/?#V7447">Click to see vote results</a></div> 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766686 377 En 2026-07-07T19:08:14 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=20297&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=20297&l=cy 260707-8 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw We go to amendment 3. I call for a vote on amendment 3, tabled in the name of Paul Davies. Open the vote. Close the vote. In favour six, abstentions zero, against 85. Amendment 3 is not agreed. Fe awn ni at welliant 3. Galwaf am bleidlais ar welliant 3, a gyflwynwyd yn enw Paul Davies. Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. O blaid chwech, ymatal sero, yn erbyn 85. Mae gwelliant 3 wedi ei wrthod. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766687 378 Cy 260707-8 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time V Eitem 7. Dadl: Ariannu Teg. Gwelliant 3, a gyflwynwyd yn enw Paul Davies. O blaid: 6, Yn erbyn: 85, Ymatal: 0 Gwrthodwyd y gwelliant<div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.senedd.wales/VoteOutcome/16083/?#V7448">Cliciwch i weld canlyniad y bleidlais</a></div> Item 7. Debate: Fair Funding. Amendment 3, tabled in the name of Paul Davies. For: 6, Against: 85, Abstain: 0 Amendment has been rejected<div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.senedd.wales/VoteOutcome/16083/?#V7448">Click to see vote results</a></div> 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766688 379 En 2026-07-07T19:09:02 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=20345&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=20345&l=cy 260707-8 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw I call for a vote on the motion, tabled in the name of Heledd Fychan. Open the vote. Close the vote. In favour 45, abstentions zero, against 46. The motion is not agreed. Galwaf am bleidlais ar y cynnig, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan. Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. O blaid 45, ymatal sero, yn erbyn 46. Mae'r cynnig wedi ei wrthod. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766689 380 Cy 260707-8 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time V Eitem 7. Dadl: Ariannu Teg. Cynnig. O blaid: 45, Yn erbyn: 46, Ymatal: 0 Gwrthodwyd y cynnig<div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.senedd.wales/VoteOutcome/16083/?#V7449">Cliciwch i weld canlyniad y bleidlais</a></div> Item 7. Debate: Fair Funding. Motion. For: 45, Against: 46, Abstain: 0 Motion has been rejected<div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.senedd.wales/VoteOutcome/16083/?#V7449">Click to see vote results</a></div> 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766697 381 En 2026-07-07T19:10:00 http://www.senedd.tv/en/16083?startPos=20403&l=en http://www.senedd.tv/cy/16083?startPos=20403&l=cy 260707-8 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw And that brings today's proceedings to a close. Ac mae hynny'n dod â'r trafodion heddiw i ben. 16083 7 2026-07-07T13:30:02 766698 382 Cy 260707-8 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time I Daeth y cyfarfod i ben am 19:10. The meeting ended at 19:10.