Y Cyfarfod Llawn - Y Bumed Senedd

Plenary - Fifth Senedd

18/07/2017

Cynnwys

Contents

1. 1. Cwestiynau i’r Prif Weinidog 1. 1. Questions to the First Minister
2. 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. 2. Business Statement and Announcement
3. 3. Datganiad: Bil yr Undeb Ewropeaidd (Ymadael) 3. 3. Statement: The EU (Withdrawal) Bill
4. Cynnig i Atal Rheolau Sefydlog Dros Dro er mwyn Caniatáu Cynnal Dadl ar yr Eitem Nesaf o Fusnes 4. Motion to Suspend Standing Orders to Allow the Next Item of Business to be Debated
5. 4. Dadl: Bil yr Undeb Ewropeaidd (Ymadael) 5. 4. Debate: The European Union (Withdrawal) Bill
6. 5. Datganiad: Caffael Gwasanaethau Rheilffyrdd a'r Metro 6. 5. Statement: Rail Services and Metro Procurement
7. 6. Datganiad: Diwygio Llywodraeth Leol 7. 6. Statement: Local Government Reform
8. 7. Datganiad: Banc Datblygu Cymru 8. 7. Statement: The Development Bank of Wales
9. 8. Dadl: Egwyddorion Cyffredinol Bil Diddymu'r Hawl i Brynu a Hawliau Cysylltiedig (Cymru) 9. 8. The General Principles of the Abolition of the Right to Buy and Associated Rights (Wales) Bill
10. 9. Dadl: Penderfyniad Ariannol ynghylch Bil Diddymu'r Hawl i Brynu a Hawliau Cysylltiedig (Cymru) 10. 9. Debate: The Financial Resolution in respect of the Abolition of the Right to Buy and Associated Rights (Wales) Bill
11. 10. Dadl: Cyllideb Atodol Gyntaf 2017-18 11. 10. Debate: The First Supplementary Budget 2017-18
12. 11. Dadl: Cyfnod 4 Bil yr Undebau Llafur (Cymru) 12. 11. Debate: Stage 4 of the Trade Union (Wales) Bill
13. 12. Cyfnod Pleidleisio 13. 12. Voting Time

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.

The Assembly met at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

1. 1. Cwestiynau i’r Prif Weinidog
1. 1. Questions to the First Minister

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Yr eitem gyntaf ar ein hagenda ni y prynhawn yma yw’r cwestiynau i’r Prif Weinidog, a’r cwestiwn cyntaf, David Rowlands.

The first item on our agenda this afternoon is questions to the First Minister, and the first question is from David Rowlands.

Gwerthu Tir i South Wales Land Developments Cyf

The Sale of Land to South Wales Land Developments Ltd

1. Pryd fydd yr adroddiad ar yr ymchwiliad i werthu tir i South Wales Land Developments Cyf yn cael ei gyhoeddi? OAQ(5)0735(FM)

1. When will the report on the investigation into the sale of land to South Wales Land Developments Ltd be published? OAQ(5)0735(FM)

The Auditor General for Wales published his report in July of 2015 and the Public Accounts Committee published its report in January of 2016.

Cyhoeddodd Archwilydd Cyffredinol Cymru ei adroddiad ym mis Gorffennaf 2015 a chyhoeddodd y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus ei adroddiad ym mis Ionawr 2016.

I thank you for that reply, First Minister. First Minister, you’ve set up an inquiry into what was described by a committee of this Assembly as a cavalier approach to disposal of public assets, which was scandalous. And this deal has also been described as one of the greatest blunders of recent times in Wales. Therefore, does the First Minister not agree that this inquiry is a test of the competence of the entire framework of scrutiny and administration that makes up devolved administration in Wales? Further to this, is it not true that the magnitude of this blunder demands that the necessary checks and balances are put into place as soon as possible to make sure this sort of debacle does not occur again? At the moment, there appears to be a perception that this matter has been kicked into the long grass.

Diolch i chi am yr ateb yna, Prif Weinidog. Prif Weinidog, rydych chi wedi sefydlu ymchwiliad i'r hyn a ddisgrifiwyd gan un o bwyllgorau’r Cynulliad hwn fel dull di-hid o gael gwared ar asedau cyhoeddus, a oedd yn gywilyddus. A disgrifiwyd y cytundeb hwn hefyd fel un o’r camgymeriadau mwyaf yn y cyfnod diweddar yng Nghymru. Felly, onid yw'r Prif Weinidog yn cytuno bod yr ymchwiliad hwn yn brawf o gymhwysedd y fframwaith cyfan o graffu a gweinyddu sy'n ffurfio gweinyddiaeth ddatganoledig yng Nghymru? Yn ogystal â hyn, onid yw'n wir fod camgymeriad mor fawr â hwn yn mynnu bod cydbwysedd angenrheidiol yn cael ei gadw cyn gynted â phosibl i sicrhau nad yw’r math hwn o lanast yn digwydd eto? Ar hyn o bryd, mae'n ymddangos bod tybiaeth fod y mater hwn wedi cael ei roi o’r neilltu.

Well, no. The auditor general recognised that we acted quickly and appropriately once concerns were raised. We commissioned a review of the governance of the regeneration investment fund for Wales, and a peer review of the professional advice, which was conducted by Deloitte, and we made the results of both of these reviews available to the auditor general.

Wel, nac ydy. Cydnabu’r archwilydd cyffredinol ein bod ni wedi gweithredu'n gyflym ac yn briodol ar ôl i bryderon gael eu mynegi. Comisiynwyd adolygiad gennym o ran llywodraethu cronfa buddsoddi mewn adfywio Cymru, yn ogystal ag adolygiad gan gymheiriaid o'r cyngor proffesiynol, a gynhaliwyd gan Deloitte, a sicrhawyd bod canlyniadau'r ddau adolygiad hyn ar gael i'r archwilydd cyffredinol.

The Public Accounts Committee concluded that RIFW and Welsh Government lost the taxpayer tens of millions of pounds. Yet, the Welsh Government has claimed it’s not possible to demonstrate that land was sold under value. In responding to the PAC, Welsh Government confirmed that a legal process had been initiated, and said further legal steps were under review. Will the First Minister confirm whether that process and those further steps are civil, regulatory or criminal? And, if he is to seek damages, can he confirm that he first needs to accept that he made a loss?

Daeth y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus i'r casgliad bod CBCA a Llywodraeth Cymru wedi colli degau o filiynau o bunnoedd i’r trethdalwr. Ac eto, mae Llywodraeth Cymru wedi honni nad yw'n bosibl dangos bod y tir wedi cael ei werthu am lai na’i werth. Wrth ymateb i'r PCC, cadarnhaodd Llywodraeth Cymru bod proses gyfreithiol wedi ei chychwyn, a dywedodd bod camau cyfreithiol pellach yn cael eu hadolygu. A wnaiff y Prif Weinidog gadarnhau pa un a yw’r broses honno a'r camau pellach hynny yn sifil, yn rheoleiddiol neu’n droseddol? Ac, os yw'n mynd i geisio iawndal, a all ef gadarnhau bod angen iddo dderbyn yn gyntaf ei fod wedi gwneud colled?

There are legal proceedings that are ongoing, and, as a result, I cannot comment further.

Mae achosion cyfreithiol sy'n parhau, ac, o ganlyniad, ni allaf wneud sylw pellach.

The facts of this matter are that, just to take Lisvane, land was sold for £2 million, which weeks later was said to be worth £41 million. The issue is a stain on devolution, and I believe it’s a stain on your First Ministership. Do you support South Wales Police reopening the investigation into the Lisvane land deal?

Ffeithiau’r mater hwn, dim ond i gymryd Llys-faen, yw bod tir wedi cael ei werthu am £2 filiwn, y dywedwyd wythnosau’n ddiweddarach ei fod yn werth £41 miliwn. Mae'r mater yn staen ar ddatganoli, ac rwy'n credu ei fod yn staen ar eich Prif Weinidogaeth chi. A ydych chi'n cefnogi penderfyniad Heddlu De Cymru i ailagor yr ymchwiliad i gytundeb tir Llys-faen?

First of all, we must be careful because there was involvement with Ministers from his own party as well. But, regardless of that fact, this was not an episode that reflected well on those who were part of it. That much I accept. Nevertheless, there are legal proceedings that are still outstanding and, as I say, I cannot comment on those proceedings while they remain current.

Yn gyntaf oll, mae’n rhaid i ni fod yn ofalus gan fod Gweinidogion o’i blaid ei hun yn rhan o hyn hefyd. Ond, gan ddiystyru’r ffaith honno, nid oedd hon yn bennod a adlewyrchodd yn dda ar y rhai a oedd yn rhan ohoni. Rwy’n derbyn cymaint â hynny. Serch hynny, ceir achosion cyfreithiol sy'n dal heb eu cwblhau ac, fel y dywedais, ni allaf wneud sylwadau ar yr achosion hynny tra eu bod yn parhau i fod yn gyfredol.

Coleg Cymunedol y Dderwen

Coleg Cymunedol y Dderwen

2. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am adroddiad monitro diweddar Estyn ar Goleg Cymunedol y Dderwen? OAQ(5)0733(FM)

2. Will the First Minister make a statement on the recent Estyn monitoring report on Coleg Cymunedol y Dderwen? OAQ(5)0733(FM)

I am very pleased to see that Coleg Cymunedol y Dderwen has made sufficient progress against its recommendations from the core inspection in October 2015 to be removed from special measures. And I hope, of course, the school maintains and continues to improve.

Rwy'n falch iawn o weld bod Coleg Cymunedol y Dderwen wedi gwneud cynnydd digonol yn erbyn ei argymhellion o'r arolygiad craidd ym mis Hydref 2015 i gael ei dynnu o'r categori mesurau arbennig. Ac rwy’n gobeithio, wrth gwrs, bod yr ysgol yn cynnal hynny ac yn parhau i wella.

I’m delighted that the First Minister has seen that report, and he will note that the comments of Nick Brain, the executive head of the school, have been that they’ve flown out of special measures. I think it may even be unprecedented—the turnaround has been incredible. I remember shortly after the not-far-short-of-a-crisis that the school went into, the headteacher standing up in a prize-giving ceremony in that school, when their heads were down, and saying, ‘I tell you, we will turn this school around rapidly’ and, by that summer, they had achieved record GCSE results. Will he join me in commending not only the headteacher, but all the school staff, the support staff, the teachers, everybody involved in the school there, but also the governors as well, and also the pupils? This has been a difficult time for the school, but to fly out of special measures in this way, with the support of Bridgend County Borough Council local authority, with the support of Welsh Government and the Schools Challenge Cymru funding, has been an incredible turnaround, and it shows what can be done with leadership at all levels for the good of our pupils and our students.

Rwyf wrth fy modd bod y Prif Weinidog wedi gweld yr adroddiad hwnnw, a bydd yn nodi mai sylwadau Nick Brain, pennaeth gweithredol yr ysgol, oedd eu bod nhw wedi hedfan allan o fesurau arbennig. Rwy'n credu y gallai hyn fod yn ddigynsail hyd yn oed—mae’r newid wedi bod yn anhygoel. Rwy’n cofio yn fuan ar ôl y sefyllfa ‘bron iawn yn argyfwng’ yr aeth yr ysgol iddi, y pennaeth yn sefyll ar ei draed mewn seremoni wobrwyo yn yr ysgol honno, pan roedd eu pennau’n isel, ac yn dweud, ‘rwy’n dweud wrthych chi, byddwn ni’n gweddnewid yr ysgol hon yn gyflym iawn’ ac, erbyn yr haf hwnnw, roedden nhw wedi sicrhau’r canlyniadau TGAU gorau erioed. A wnaiff ef ymuno â mi i ganmol nid yn unig y pennaeth, ond holl staff yr ysgol, y staff cymorth, yr athrawon, pawb sy'n ymwneud â'r ysgol yno, ond hefyd y llywodraethwyr yn ogystal, a’r disgyblion hefyd? Mae hwn wedi bod yn gyfnod anodd i'r ysgol, ond mae hedfan allan o fesurau arbennig yn y modd hwn, gyda chymorth awdurdod lleol Cyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr, gyda chymorth Llywodraeth Cymru a chyllid Her Ysgolion Cymru, wedi bod yn weddnewid anhygoel, ac mae'n dangos yr hyn y gellir ei wneud gydag arweinyddiaeth ar bob lefel er lles ein disgyblion a'n myfyrwyr.

I think that analysis is absolutely right. Nick Brain has an established track record elsewhere in the county borough. But it shows the difference that leadership can make to an institution that is going through a difficult phase. The staff are pretty much the same, the pupils are pretty much the same, but the leadership, clearly, was not there, in the way that people would have expected. It is there now, and it’s fantastic to see the progress that’s been made.

Rwy'n credu bod y dadansoddiad yn hollol gywir. Mae gan Nick Brain hanes o lwyddiant mewn mannau eraill yn y fwrdeistref sirol. Ond mae'n dangos y gwahaniaeth y gall arweinyddiaeth ei wneud i sefydliad sy'n mynd trwy gyfnod anodd. Mae'r staff fwy neu lai yr un rhai, mae'r disgyblion fwy neu lai yr un rhai, ond, yn amlwg, nid oedd yr arweinyddiaeth yno, yn y modd y byddai pobl wedi ei ddisgwyl. Mae yno nawr, ac mae'n wych gweld y cynnydd sydd wedi ei wneud.

Can I just add my voice to those sentiments as well? I think this is amazing news for Coleg Cymunedol y Dderwen. Even so, the report does note that the curriculum currently limits continuity in the development of pupils’ Welsh and modern foreign language skills, and that it plans to address those in 2017-18. Well, bilingual and even trilingual skills, as I hope you accept, could be agents of social mobility, and, of course, we have the 1 million speakers target. So, is there any support that Welsh Government might be able to give the school, or the consortium that’s involved in this, or additional advice or support, in order to make sure that they actually crack this in this next 12-month period?

A gaf i ychwanegu fy llais innau at y teimladau hynny hefyd? Rwy'n credu bod hyn yn newyddion gwych i Goleg Cymunedol y Dderwen. Er hynny, mae'r adroddiad yn nodi bod y cwricwlwm yn cyfyngu ar barhad datblygiad sgiliau Cymraeg ac ieithoedd tramor modern y disgyblion ar hyn o bryd, a bod bwriad i fynd i'r afael â hynny yn 2017-18. Wel, gallai sgiliau dwyieithog a thairieithog hyd yn oed, fel yr wyf yn gobeithio eich bod yn derbyn, fod yn fodd o wireddu symudedd cymdeithasol, ac, wrth gwrs, mae gennym ni’r targed o 1 filiwn o siaradwyr. Felly, a oes unrhyw gymorth y gallai Llywodraeth Cymru ei roi i’r ysgol, neu'r consortiwm sy'n gysylltiedig â hyn, neu gyngor neu gymorth ychwanegol, er mwyn sicrhau eu bod wir yn llwyddo yn hyn o beth yn ystod y flwyddyn i ddod?

We do stand ready, of course, to provide advice, as will the local education authority. But I’m confident that, with the leadership that is in place in the school now, they will be able to meet the challenges that they have been set and, of course, to continue with the good progress that’s been made.

Rydym ni’n barod, wrth gwrs, i roi cyngor, fel y bydd yr awdurdod addysg lleol. Ond rwy’n ffyddiog, gyda'r arweinyddiaeth sydd ar waith yn yr ysgol nawr, y byddant yn gallu ymateb i'r heriau a osodwyd arnynt ac, wrth gwrs, parhau â'r cynnydd da sydd wedi ei wneud.

First Minister, it is good news that Coleg Cymunedol y Dderwen is out of special measures, and the staff and pupils should be congratulated on making strong progress against the majority of Estyn’s recommendations. First Minister, what help is your Government giving to the school to ensure they make better progress in improving the numeracy and literacy of pupils, and how will your Government ensure this work is not affected by budget cuts imposed by the LEA? Diolch.

Prif Weinidog, mae'n newyddion da bod Coleg Cymunedol y Dderwen allan o fesurau arbennig, a dylid llongyfarch y staff a'r disgyblion ar wneud cynnydd cryf yn erbyn y rhan fwyaf o argymhellion Estyn. Prif Weinidog, pa gymorth mae eich Llywodraeth yn ei roi i'r ysgol er mwyn sicrhau ei bod yn gwneud cynnydd gwell o ran gwella rhifedd a llythrennedd disgyblion, a sut wnaiff eich Llywodraeth sicrhau nad yw'r gwaith hwn yn cael ei effeithio gan doriadau i’r gyllideb a orfodwyd gan yr Awdurdod Addysg Lleol? Diolch.

Well, primarily, of course, it’s a matter for the LEA to provide support for schools. But, ultimately, a school needs a strong leadership team, and that’s been established at Coleg Cymunedol y Dderwen. The results are there for all to see. And we expect, of course, schools, and the LEA, to adhere to Welsh Government policies and to provide advice on that basis.

Wel, yn bennaf, wrth gwrs, mater i'r Awdurdod Addysg Lleol yw darparu cymorth i ysgolion. Ond, yn y pen draw, mae ysgol angen tîm arweinyddiaeth cryf, ac mae hynny wedi ei sefydlu yng Ngholeg Cymunedol y Dderwen. Mae'r canlyniadau yno i bawb eu gweld. Ac rydym ni’n disgwyl, wrth gwrs, i ysgolion, a'r Awdurdod Addysg Lleol, gydymffurfio â pholisïau Llywodraeth Cymru a rhoi cyngor ar y sail honno.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau

Questions Without Notice from the Party Leaders

Cwestiynau nawr gan arweinwyr y pleidiau. Arweinydd grŵp UKIP, Neil Hamilton.

Questions now from the party leaders. The leader of the UKIP group, Neil Hamilton.

Diolch, Llywydd. The First Minister will know that the Welsh economy is worth about £60 billion a year, and, of that, £38 billion is accounted for by public expenditure, between the UK Government and the Welsh Government—about two thirds of the total. Does he agree with me that there is an urgent need for greater diversification? We do need to get more private capital into Wales, to generate more wealth to raise the tax base, and, therefore, to have the opportunity to spend more on schools, hospitals, et cetera. And that’s why the decision on the Circuit of Wales was particularly disappointing, because that was a project that offered £315 million-worth of private capital to come into Wales, and now that isn’t going to happen, instead of which we’re going to spend another £100 million worth of taxpayers’ money on an empty industrial park. Is this not an indictment of the Welsh Government that, after 20 years, we’ve gone backwards rather than gone forwards?

Diolch, Llywydd. Bydd y Prif Weinidog yn gwybod bod economi Cymru werth tua £60 biliwn y flwyddyn, ac, o hynny, gwariant cyhoeddus yw £38 biliwn ohono, rhwng Llywodraeth y DU a Llywodraeth Cymru—tua dwy ran o dair o'r cyfanswm. A yw'n cytuno â mi bod angen dirfawr am fwy o arallgyfeirio? Mae angen i ni gael mwy o gyfalaf preifat i mewn i Gymru, i greu mwy o gyfoeth i godi’r sylfaen dreth, ac, felly, i gael y cyfle i wario mwy ar ysgolion, ysbytai, ac ati. A dyna pam roedd y penderfyniad ar Gylchffordd Cymru yn arbennig o siomedig, oherwydd roedd hwnnw’n brosiect a oedd yn cynnig gwerth £315 miliwn o gyfalaf preifat i ddod i Gymru, a nawr nid yw hynny'n mynd i ddigwydd, ac yn hytrach rydym ni’n mynd i wario gwerth £100 miliwn arall o arian trethdalwyr ar barc diwydiannol gwag. Onid yw hyn yn feirniadaeth ar Lywodraeth Cymru, ar ôl 20 mlynedd, ein bod ni wedi symud tuag at yn ôl yn hytrach nag ymlaen?

Well, the point I make about the circuit is that the circuit needed a Government guarantee at the very least. Now, if the circuit was in a stronger financial position, it wouldn’t need that guarantee. What we have done is to move forward with the technology park. It’s based on discussions we’ve had with potential investors. It’s based on the fact that, for some time, it’s been difficult to attract investment into some parts of Wales because of a lack of buildings where people can actually base themselves. And, thirdly, of course, it’ll have a heavy emphasis on skills. The last thing we want is for jobs to be created but for local people not to be able to access those jobs. And the technology park will deliver in all of those areas.

Wel, y pwynt rwy’n ei wneud am y gylchffordd yw bod y gylchffordd angen gwarant y Llywodraeth ar y lleiaf un. Nawr, pe byddai’r gylchffordd mewn sefyllfa ariannol gryfach, ni fyddai angen y warant arni. Yr hyn yr ydym ni wedi ei wneud yw symud ymlaen gyda'r parc technoleg. Mae'n seiliedig ar drafodaethau yr ydym ni wedi eu cael gyda darpar fuddsoddwyr. Mae'n seiliedig ar y ffaith ei bod wedi bod yn anodd, ers cryn amser, denu buddsoddiad i mewn i rai rhannau o Gymru oherwydd diffyg adeiladau lle gall pobl leoli eu hunain mewn gwirionedd. Ac, yn drydydd, wrth gwrs, bydd ganddo bwyslais mawr ar sgiliau. Y peth olaf yr ydym ni ei eisiau yw i swyddi gael eu creu, ond bod pobl leol yn methu â chael y swyddi hynny. A bydd y parc technoleg yn cyflawni ym mhob un o'r meysydd hynny.

Well, the technology park will just deliver a set of empty buildings. There is no interest in those buildings that the First Minister can point to that gives any guarantee that they’ll be occupied for any automotive firm, or any other firm, actually, whereas, at least with a world-class race track, in the light of decisions that might be made in Silverstone, where formula 1 could move away, then this is an obvious hub to form a cluster of related industries. Without that, there is little prospect that this will be any more successful than the Ebbw Vale enterprise zone in attracting jobs to a part of the world that desperately needs them.

Wel, y cwbl y bydd y parc technoleg yn ei wneud yw darparu cyfres o adeiladau gwag. Nid oes unrhyw ddiddordeb yn yr adeiladau hynny y gall y Prif Weinidog gyfeirio ato sy’n rhoi unrhyw sicrwydd y byddan nhw’n cael eu meddiannu gan unrhyw gwmni modurol, nac unrhyw gwmni arall, mewn gwirionedd, ond, o leiaf gyda thrac rasio o’r radd flaenaf, yng ngoleuni penderfyniadau a allai gael eu gwneud yn Silverstone, lle gallai fformiwla 1 symud i ffwrdd, yna mae hon yn ganolfan amlwg i ffurfio clwstwr o ddiwydiannau cysylltiedig. Heb hynny, nid oes fawr o obaith y bydd hyn yn ddim mwy llwyddiannus nag ardal fenter Glynebwy o ran denu swyddi i ran o'r byd sydd eu hangen yn daer.

Well, as I’ve said, the reality is this: we have spoken to potential investors and there is interest. We’re not looking to put a building up there that won’t be filled. The reason why we’re moving ahead as we are is because we have taken soundings, and we have listened to companies—companies such as TVR, who are coming to Ebbw Vale, and others—who are interested in creating that automotive cluster. They all said to us that a circuit was not essential to their business plans and they still want to work with us to deliver those jobs. Bear in mind, of course, that the circuit itself would have created very few jobs indeed. It was the phase 2—the technology park, which we’re looking to build— that would have created most of the jobs.

Wel, fel y dywedais, y gwir amdani yw hyn: rydym ni wedi siarad â darpar fuddsoddwyr ac mae diddordeb. Nid ydym ni’n bwriadu codi adeilad yno na fydd yn cael ei lenwi. Y rheswm pam yr ydym ni’n symud ymlaen yw oherwydd ein bod ni wedi gwrando ar safbwyntiau, ac rydym ni wedi gwrando ar gwmnïau—cwmnïau fel TVR, sy'n dod i Lynebwy, ac eraill—sydd â diddordeb mewn creu’r clwstwr modurol hwnnw. Dywedodd pob un ohonynt wrthym nad oedd cylchffordd yn hanfodol i’w cynlluniau busnes, a’u bod nhw’n dal yn awyddus i weithio gyda ni i ddarparu'r swyddi hynny. Cofiwch, wrth gwrs, mai prin iawn yw’r swyddi y byddai'r gylchffordd ei hun wedi eu creu. Cam 2—y parc technoleg, yr ydym ni’n bwriadu ei adeiladu—fyddai wedi creu mwyafrif y swyddi.

Well, of course, it has been said by the developers all along that the great advantage of this facility was to be the centre of a much larger collection of firms that would generate jobs in the real economy of manufacturing for many, many years to come. Those jobs are now more speculative than before, but instead of a Government guarantee, which might never be called upon, we now have an actual promise by the Welsh Government to spend real money—taxpayers’ money; up to £100 million over 10 years—with no guarantee of a single job coming out of that beyond the construction phase. So, shouldn’t we really be doing a lot more than we are to make Wales an attractive venue for private sector investment, as I said in my first question, in order to raise the tax base so that the Welsh Government has more resources available to it to spend on all the highly desirable social objectives that we all share?

Wel, wrth gwrs, dywedwyd gan y datblygwyr o’r cychwyn mai mantais fawr y cyfleuster hwn oedd bod yn ganolfan i gasgliad llawer mwy o gwmnïau a fyddai'n cynhyrchu swyddi yn economi go iawn gweithgynhyrchu am flynyddoedd lawer iawn i ddod. Mae’r swyddi hynny yn llawer llai pendant nag o'r blaen erbyn hyn, ond yn hytrach na gwarant gan y Llywodraeth, efallai na fyddai fyth galw amdani, mae gennym ni addewid gwirioneddol gan Lywodraeth Cymru nawr i wario arian go iawn—arian trethdalwyr; hyd at £100 miliwn dros 10 mlynedd—heb unrhyw sicrwydd bod yr un swydd yn dod allan o hynny y tu hwnt i'r cyfnod adeiladu. Felly, oni ddylem ni fod yn gwneud llawer mwy nag yr ydym ni’n ei wneud i sicrhau bod Cymru yn lleoliad deniadol ar gyfer buddsoddiad sector preifat, fel y dywedais i yn fy nghwestiwn cyntaf, er mwyn codi’r sylfaen dreth fel bod gan Lywodraeth Cymru fwy o adnoddau ar gael iddi i'w gwario ar yr holl amcanion cymdeithasol hynod ddymunol yr ydym ni i gyd yn eu rhannu?

Well, I don’t disagree with the point he’s making. I remind him, of course, about the announcement by Construcciones y Auxiliar de Ferrocarriles last week of 300 jobs being created in Newport. We have just seen our best foreign direct investment figures for nigh on 30 years. It’s a sign that Wales is a place that businesses want to invest in, that we are getting better jobs. In the early 1990s, investment was attracted into Wales on the basis that we had the lowest wage rates in western Europe. Those days are long gone and nor they should never return. We are increasingly able to attract jobs into Wales on the basis that our people have the skills required, that, to quote Aston Martin, we have a Government with pride and passion in terms of selling Wales to the world, and the results that we see for FDI speak for themselves.

Wel, nid wyf yn anghytuno â'r pwynt y mae'n ei wneud. Rwy’n ei atgoffa, wrth gwrs, am gyhoeddiad Construcciones y Auxiliar de Ferrocarriles yr wythnos diwethaf o greu 300 o swyddi yng Nghasnewydd. Rydym ni newydd weld ein ffigurau buddsoddiad uniongyrchol tramor gorau ers bron i 30 mlynedd. Mae'n arwydd bod Cymru yn lle y mae busnesau eisiau buddsoddi ynddo, ein bod ni’n cael gwell swyddi. Ar ddechrau’r 1990au, denwyd buddsoddiad i Gymru ar y sail bod gennym ni’r cyfraddau cyflog isaf yng ngorllewin Ewrop. Mae'r dyddiau hynny wedi hen fynd ac ni ddylent fyth ddod yn ôl. Rydym ni’n gallu denu swyddi i Gymru yn gynyddol ar y sail bod gan ein pobl y sgiliau sydd eu hangen, bod gennym ni, i ddyfynnu Aston Martin, Lywodraeth â balchder ac angerdd o ran gwerthu Cymru i'r byd, ac mae'r canlyniadau a welwn i fuddsoddiad uniongyrchol tramor yn siarad drostynt eu hunain.

Arweinydd Plaid Cymru, Leanne Wood.

The leader of Plaid Cymru, Leanne Wood.

Diolch, Llywydd. Do you believe Wales is moving towards free higher education or further away from it?

Diolch, Llywydd. A ydych chi’n credu bod Cymru yn symud tuag at addysg uwch rhad ac am ddim neu ymhellach i ffwrdd oddi wrth hynny?

I believe we’ve put in place a fair package of funding for both undergraduates and postgraduates, and that is of course something that we are proud, as a Government, to do. The package available to students in Wales will be more generous than those in England.

Rwy’n credu ein bod ni wedi cyflwyno pecyn teg o gyllid ar gyfer israddedigion ac ôl-raddedigion, ac mae hynny, wrth gwrs, yn rhywbeth yr ydym ni’n falch, fel Llywodraeth, o’i wneud. Bydd y pecyn sydd ar gael i fyfyrwyr yng Nghymru yn fwy hael na'r rheini yn Lloegr.

I know it’s the end of term, First Minister, but that wasn’t a very convincing answer. I’ve heard a range of attempted justifications in this Chamber and outside from you and Cabinet members to the announcement that was made last week, but what I’m hearing from students is very different. The National Union of Students believes that tuition fees should be frozen and they say that the announcement your Government has made is a huge step backwards. They say that this will hinder access to education rather than help it, and they say that there should be pragmatic steps towards free higher education. Those students were quoting what was, up until last week, Labour Party policy. Why have you turned your back on them?

Rwy’n gwybod ei bod hi’n ddiwedd y tymor, Prif Weinidog, ond nid oedd hwnna'n ateb argyhoeddiadol iawn. Rwyf i wedi clywed amrywiaeth o wahanol ymdrechion i gyfiawnhau y cyhoeddiad a wnaethpwyd yr wythnos diwethaf, yn y Siambr hon ac y tu allan iddi gennych chi ac aelodau'r Cabinet, ond mae’r hyn yr wyf i’n ei glywed gan fyfyrwyr yn wahanol iawn. Mae Undeb Cenedlaethol y Myfyrwyr o’r farn y dylai ffioedd dysgu gael eu rhewi ac maen nhw’n dweud bod y cyhoeddiad y mae eich Llywodraeth wedi ei wneud yn gam enfawr at yn ôl. Maen nhw’n dweud y bydd hyn yn rhwystro mynediad at addysg yn hytrach na’i helpu, ac maen nhw’n dweud y dylai fod camau ymarferol tuag at addysg uwch rhad ac am ddim. Roedd y myfyrwyr hynny yn dyfynnu yr hyn a oedd, hyd at yr wythnos diwethaf, yn bolisi’r Blaid Lafur. Pam ydych chi wedi troi eich cefn arnynt?

Well, the NUS signed up to the Diamond review, so it’s surprising that they now say that they’re not supportive of what is proposed. Of course, they will want to represent students—we understand that. What the Diamond review does is also provide funding—[Interruption.] What the Diamond review also does is to provide, for the first time, support for postgraduate students, which is hugely important. We stand by, of course, the manifesto promises that we made in 2016.

Wel, cytunodd UCM i adolygiad Diamond, felly mae'n syndod eu bod nhw’n dweud nawr nad ydyn nhw’n cefnogi'r hyn a gynigir. Wrth gwrs, byddan nhw eisiau cynrychioli myfyrwyr—rydym ni’n deall hynny. Yr hyn y mae adolygiad Diamond yn ei wneud yw darparu cyllid hefyd — [Torri ar draws.] Yr hyn y mae adolygiad Diamond yn ei wneud hefyd yw darparu, am y tro cyntaf, cymorth i fyfyrwyr ôl-raddedig, sy’n eithriadol o bwysig. Rydym ni’n cadw at, wrth gwrs, yr addewidion maniffesto a wnaed gennym yn 2016.

The Diamond review didn’t recommend a hike in fees, First Minister. And also, a number of parties signed up to participating in that review, but they didn’t sign up to implementing whatever outcome was recommended. That is down to your Government. First Minister, you’ve turned your back on students, and you must be hearing the same messages that we have been hearing. Plaid Cymru believes that higher education is a public good and should be funded across the education budget by the whole of society. Students want their universities to be better funded through the Higher Education Funding Council for Wales and through your Government, not from their own pockets. Students should not bear the brunt of that demand for better funding because there is a historic funding gap that exists due to your lack of investment as a Government. You want students to pay for the funding gap. We believe that that is unjust.

Now, I note—[Interruption.]—that the announcement was made during the summer holidays—

Ni argymhellodd adolygiad Diamond gynnydd i ffioedd, Prif Weinidog. A hefyd, cytunodd nifer o bartïon i gymryd rhan yn yr adolygiad hwnnw, ond ni wnaethant gytuno i weithredu pa bynnag ganlyniad a argymhellwyd. Eich Llywodraeth chi sy’n gyfrifol am hynny. Prif Weinidog, rydych chi wedi troi eich cefn ar fyfyrwyr, ac mae’n rhaid eich bod chi’n clywed yr un negeseuon yr ydym ni wedi bod yn eu clywed. Mae Plaid Cymru o’r farn bod addysg uwch yn fudd cyhoeddus ac y dylid ei hariannu ar draws y gyllideb addysg gan gymdeithas gyfan. Mae myfyrwyr eisiau i'w prifysgolion gael eu hariannu’n well trwy Gyngor Cyllido Addysg Uwch Cymru a thrwy eich Llywodraeth chi, nid o'u pocedi eu hunain. Ni ddylai myfyrwyr gymryd baich y galw hwnnw am well cyllido oherwydd mae bwlch cyllido hanesyddol yn bodoli oherwydd eich diffyg buddsoddiad chi fel Llywodraeth. Rydych chi eisiau i fyfyrwyr dalu am y bwlch cyllido. Rydym ni’n credu bod hynny'n anghyfiawn.

Nawr, rwy’n nodi—[Torri ar draws.]—y gwnaed y cyhoeddiad yn ystod gwyliau’r haf—

Can we allow the leader of Plaid Cymru to continue please? We don’t need accusations being hurled around the Chamber. Leanne Wood.

A gawn ni ganiatáu i arweinydd Plaid Cymru barhau os gwelwch yn dda? Nid ydym ni angen i gyhuddiadau gael eu taflu o gwmpas y Siambr. Leanne Wood.

Diolch, Llywydd. That announcement was made during the summer holidays, when students had already left campus. At the end of this Assembly term, will you now give those students some well-deserved good news and abandon that tuition fee hike or does the Labour Party no longer believe in free higher education?

Diolch, Llywydd. Gwnaed y cyhoeddiad hwnnw yn ystod gwyliau'r haf, pan roedd myfyrwyr eisoes wedi gadael y campws. Ar ddiwedd y tymor Cynulliad hwn, a wnewch chi roi rhywfaint o newyddion da haeddiannol i’r myfyrwyr hynny nawr a throi eich cefn ar y cynnydd hwnnw i ffioedd dysgu neu onid yw’r Blaid Lafur yn credu mewn addysg uwch rhad ac am ddim mwyach?

Well, first of all, I’m surprised to hear that she’s distancing herself from the Diamond review, which is news to me, I have to say, at this stage. Secondly, it is not sufficient for her to say that she wants tuition fees to be abolished without saying where the money’s going to come from. It is not serious politics to say that—[Interruption.] It is not serious politics to say, in Wales, that you want to abolish tuition fees and then not say where the money is coming from. We have to deal with the real world. [Interruption.] Secondly—

Wel, yn gyntaf oll, rwy’n synnu o glywed ei bod hi'n ymbellhau ei hun o adolygiad Diamond, sy'n newyddion i mi, mae’n rhaid i mi ddweud, ar y cam hwn. Yn ail, nid yw'n ddigon iddi ddweud ei bod hi eisiau i ffioedd dysgu gael eu diddymu heb ddweud o ble mae'r arian yn mynd i ddod. Nid yw'n wleidyddiaeth ddifrifol i ddweud hynny—[Torri ar draws.] Nid yw'n wleidyddiaeth ddifrifol i ddweud, yng Nghymru, eich bod chi eisiau diddymu ffioedd dysgu ac yna peidio â dweud o ble mae'r arian yn dod. Mae'n rhaid i ni ymdrin â'r byd go iawn. [Torri ar draws.] Yn ail—

Let’s hear the First Minister respond. Let’s allow the First Minister to respond.

Gadewch i ni glywed y Prif Weinidog yn ymateb. Gadewch i ni ganiatáu i'r Prif Weinidog ymateb.

Secondly, is she saying fees for undergraduates, or for postgraduates as well? That is something that she needs to clarify. What we have done is recognise that postgraduate funding has not been there in sufficient levels in the past, and so the package we offer for undergraduates and postgraduates is both fair and in advance of that available in England.

Yn ail, a yw hi'n dweud ffioedd ar gyfer israddedigion, neu i ôl-raddedigion hefyd? Mae hynny'n rhywbeth y mae angen iddi ei egluro. Yr hyn yr ydym ni wedi ei wneud yw cydnabod nad yw cyllid ôl-raddedig wedi bod ar gael ar lefelau digonol yn y gorffennol, ac felly mae'r pecyn yr ydym ni’n ei gynnig i israddedigion ac ôl-raddedigion yn deg ac yn well na’r hyn sydd ar gael yn Lloegr.

Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, Andrew R.T. Davies.

Leader of the Welsh Conservatives, Andrew R.T. Davies.

Thank you, Presiding Officer. First Minister, yesterday the auditor general issued this report into the Cardiff and Vale university health board’s contractual relationships with RKC Associates, which, for the uninitiated, is a human resources company. In the 10 years that I’ve being in this Assembly—and I’ve seen quite a few reports, in fairness, in those 10 years—this clearly is one of the most damning reports that I have seen. I’d be grateful to understand what your take is on it, given that the Welsh Government is cited in several references about giving permission for the contracts to be engaged with with this individual and, above all, being on the selection panel that finally allowed the individual to go forward and take this place with the Cardiff and Vale health board.

Diolch i chi, Llywydd. Prif Weinidog, ddoe cyhoeddodd yr archwilydd cyffredinol yr adroddiad hwn ar gysylltiadau cytundebol bwrdd iechyd prifysgol Caerdydd a'r Fro gyda RKC Associates, sydd, i’r anghyfarwydd, yn gwmni adnoddau dynol. Yn y 10 mlynedd yr wyf i wedi bod yn y Cynulliad hwn—ac rwyf i wedi gweld cryn dipyn o adroddiadau, er tegwch, yn y 10 mlynedd hynny—mae hwn yn amlwg yn un o'r adroddiadau mwyaf damniol a welais. Byddwn yn ddiolchgar o ddeall eich safbwynt chi arno, o ystyried y crybwyllir Llywodraeth Cymru mewn sawl cyfeiriad ynglŷn â rhoi caniatâd i’r contractau gael eu cytuno â’r unigolyn hwn ac, yn anad dim, bod ar y panel dethol a ganiataodd i’r unigolyn symud ymlaen a chymryd y lle hwn gyda bwrdd iechyd Caerdydd a'r Fro yn y pen draw.

Well, these are matters, ultimately, for the health board to explain, but I know the Minister will be talking to the health board in order to get an explanation from them and will, of course, inform the Assembly in due course.

Wel, mae'r rhain yn faterion, yn y pen draw, i’r bwrdd eu hesbonio, ond rwy'n gwybod y bydd y Gweinidog yn siarad â'r bwrdd iechyd er mwyn cael esboniad ganddyn nhw a bydd, wrth gwrs, yn hysbysu’r Cynulliad maes o law.

First Minister, I had hoped you’d be far better briefed than that. It isn’t exclusively a matter for Cardiff and Vale health board by any stretch of the imagination. This is a health board that is in some measure of special measures from the Welsh Government—financial scrutiny, in particular, because it faces a huge financial deficit of £30 million to £35 million, at the last estimate, in this financial year. The contract that was agreed and the terms of employment in certain respects were paying £1,000 a day plus expenses, plus VAT, according to the auditor general. There is little or no transparency; there is little or no accountability. There is an inability for the auditor general to actually understand how the appointments were made, because there does seem, amongst the former senior executives of the health board, to be pointing to someone else as making the decision and just going round and round in circles. The one clear person who is involved here, because she was on the selection panel when the final appointment was made, is the health board chairman, who was sitting on that selection. Do you have confidence in the health board chairman given the accusations that are put—not the accusations, sorry—the proposals that have been put in this report from the auditor general himself? Because we have seen it time and time again: when these things run out of control, they can have disastrous consequences for the running and management of the health board in delivering services here in Cardiff and Vale.

Prif Weinidog, roeddwn i wedi gobeithio y byddech chi wedi cael eich briffio’n llawer gwell na hynna. Nid dim ond mater i fwrdd iechyd Caerdydd a'r Fro yw hwn o bell ffordd. Mae hwn yn fwrdd sy’n destun rhyw fath o fesurau arbennig gan Lywodraeth Cymru—craffu ariannol, yn arbennig, gan ei fod yn wynebu diffyg ariannol enfawr o £30 miliwn i £35 miliwn, yn ôl yr amcangyfrif diwethaf, yn y flwyddyn ariannol hon. Roedd y contract a gytunwyd a’r telerau cyflogaeth mewn rhai agweddau yn talu £1,000 y dydd a threuliau, a TAW, yn ôl yr archwilydd cyffredinol. Nid oes unrhyw dryloywder neu ddim ond ychydig iawn; Nid oes unrhyw ymatebolrwydd neu ddim ond ychydig iawn. Ceir anallu i'r archwilydd cyffredinol ddeall mewn gwirionedd sut y gwnaed y penodiadau, oherwydd mae hi’n ymddangos, ymhlith cyn uwch swyddogion y bwrdd iechyd, bod pwyntio bys at rywun arall o ran bod wedi gwneud penderfyniad yn digwydd, ac felly dim ond mynd rownd a rownd mewn cylchoedd mae pethau. Yr un person eglur sy’n rhan o hyn, gan ei bod hi ar y panel dethol pan wnaed y penodiad terfynol, yw cadeirydd y bwrdd iechyd, a oedd yn rhan o’r dethol hwnnw. A oes gennych chi ffydd yng nghadeirydd y bwrdd iechyd o ystyried y cyhuddiadau a wnaed—nid y cyhuddiadau, mae’n ddrwg gen i—y cynigion a wnaed yn yr adroddiad hwn gan yr archwilydd cyffredinol ei hun? Oherwydd rydym ni wedi ei weld dro ar ôl tro: pan fydd y pethau hyn yn mynd allan o reolaeth, gallant arwain at ganlyniadau trychinebus i’r gwaith o redeg a rheoli'r bwrdd iechyd wrth ddarparu gwasanaethau yma yng Nghaerdydd a'r Fro.

Well, first of all, the health board is not in special measures. He said it was a kind of special measures, but it’s not actually in special measures in terms of the definition of the term. Secondly, the health Secretary will be taking the matter up with the health board, will be demanding answers, and those answers will be shared with the Assembly.

Wel, yn gyntaf oll, nid yw'r bwrdd iechyd yn destun mesurau arbennig. Dywedodd ei fod yn fath o fesurau arbennig, ond nid yw'n destun mesurau arbennig mewn gwirionedd o ran y diffiniad o'r term. Yn ail, bydd yr Ysgrifennydd Iechyd yn mynd i’r afael â’r mater gyda'r bwrdd iechyd, yn mynnu atebion, a bydd yr atebion hynny yn cael eu rhannu â'r Cynulliad.

I notice you didn’t give a vote of confidence to the chair of the health board, and I offered you that opportunity. Can you not understand how frustrated and how angry members of the health board feel when they see a report like this that identifies consultants being brought in on £1,000 a day plus expenses? Over the 18 months of the employment, £26,000 plus VAT in expenses alone—that’s more than a nurse starts on, that is. And then, when a final contract was offered, they came to the Welsh Government to seek permission to raise the ceiling from £136,000 a year to £150,000 a year. Now, this is a health board that has been in the news because of the court case last Friday—that staff are facing prosecution and also demands for payment of incurred fines. But, more importantly, there will be huge anger among key members of the health board and patients who use that health board when they understand the cavalier nature in which this situation has arisen. It cannot be allowed to continue. As I said, the Welsh Government’s permission was sought to allow these arrangements to progress, and the Welsh Government gave its permission. So, you do have a key role to understand this and actually make sure it doesn’t happen again. I also note that the director general of the health service has written to all health boards in Wales to understand whether there are any arrangements like this in other health boards. Are you in a position to clarify the position on your understanding of arrangements, in particular when it comes to consultancies like this in other parts of Wales that could bring the health service into disrepute?

Sylwaf na wnaethoch chi roi pleidlais o ffydd yng nghadeirydd y bwrdd iechyd, a chynigiais y cyfle hwnnw i chi. Oni allwch chi ddeall pa mor rhwystredig a pha mor ddig y mae aelodau'r bwrdd iechyd yn teimlo pan fyddant yn gweld adroddiad fel hwn sy'n nodi ymgynghorwyr yn cael eu cyflogi am £1,000 y dydd a threuliau? Dros y 18 mis o gyflogaeth, £26,000 a TAW mewn treuliau yn unig—mae hynny'n fwy nag y mae nyrs yn dechrau arno, hynny. Ac yna, pan gynigiwyd contract terfynol, daethant at Lywodraeth Cymru i ofyn am ganiatâd i godi'r uchafswm o £136,000 y flwyddyn i £150,000 y flwyddyn. Nawr, mae hwn yn fwrdd iechyd sydd wedi bod yn y newyddion oherwydd yr achos llys ddydd Gwener diwethaf—bod staff yn wynebu erlyniad a hefyd gofynion am daliadau o ddirwyon a gafwyd. Ond, yn bwysicach, bydd dicter mawr ymhlith aelodau allweddol o'r bwrdd iechyd a chleifion sy'n defnyddio'r bwrdd iechyd pan fyddant yn deall y natur ddi-hid y mae’r sefyllfa hon wedi codi ynddi. Ni ellir caniatáu iddo barhau. Fel y dywedais, gofynnwyd am ganiatâd Llywodraeth Cymru i alluogi’r trefniadau hyn i symud ymlaen, a rhoddodd Llywodraeth Cymru ei chaniatâd. Felly, mae gennych chi swyddogaeth allweddol i ddeall hyn a gwneud yn siŵr na fydd yn digwydd eto. Nodaf hefyd fod cyfarwyddwr cyffredinol y gwasanaeth iechyd wedi ysgrifennu at bob bwrdd iechyd yng Nghymru i ddarganfod a oes unrhyw drefniadau fel hyn mewn byrddau iechyd eraill. A ydych chi mewn sefyllfa i egluro'r sefyllfa o ran eich dealltwriaeth o'r trefniadau, yn enwedig pan ddaw i ymgyngoriaethau fel hyn mewn rhannau eraill o Gymru a allai ddod ag anfri ar y gwasanaeth iechyd?

Well, first of all, I do have confidence in the chair. Secondly, this matter is something that needs fuller investigation, and Assembly Members will be told what the outcome of that investigation actually is.

He mentioned the issue of staff car parking. This has been something that’s been in the news recently. It is important, I think, that the reasoning behind the court case is understood. The reason why enforcement was put in place was because there had been a death on the site, partially due to illegal parking and partially due to the traffic flow going through the site. Some 16,000 traffic movements go through the University Hospital of Wales at the moment, and it is right that there is proper enforcement of illegal and unsafe parking. That has to happen on a site that is this busy. Why these individuals went to court and what advice they received is difficult to know. I do know that one of them in particular had 59 parking tickets. Again, no explanation is given as to why that is. It’s unfortunate for those individuals—I understand that—but it is hugely important that there is proper enforcement on the UHW site in terms of safety, and to stop people parking there all day, in order to make sure that patients who arrive on site do have places to park. So, enforcement has to happen. Otherwise, are we saying that people can park there without any fear of any kind of penalty? Things have gone very far with regard to three individuals; it’s difficult to know why that is. I can say that the idea that they face costs of £150,000 is nonsense. We don’t know where that figure has come from and that has absolutely no basis in fact. But UHW is a site where there is a great deal of traffic movement and there does need to be enforcement regarding that movement.

Wel, yn gyntaf oll, mae gen i ffydd yn y cadeirydd. Yn ail, mae’r mater hwn yn rhywbeth y mae angen ymchwilio iddo ymhellach, a bydd Aelodau'r Cynulliad yn cael eu hysbysu am beth fydd canlyniad yr ymchwiliad hwnnw mewn gwirionedd.

Soniodd am y mater o barcio ceir staff. Mae hyn wedi bod yn rhywbeth sydd wedi bod yn y newyddion yn ddiweddar. Mae'n bwysig, rwy’n credu, fod y rhesymeg sy’n sail i'r achos llys yn cael ei ddeall. Y rheswm pam y cymerwyd camau gorfodi oedd oherwydd y bu marwolaeth ar y safle, yn rhannol o ganlyniad i barcio anghyfreithlon ac yn rhannol oherwydd llif y traffig sy'n mynd drwy'r safle. Mae tua 16,000 o symudiadau traffig yn mynd trwy Ysbyty Athrofaol Cymru ar hyn o bryd, ac mae'n iawn y ceir gorfodaeth briodol ar gyfer parcio anghyfreithlon ac anniogel. Mae’n rhaid i hynny ddigwydd ar safle sydd mor brysur â hyn. Mae’n anodd gwybod pam yr aeth yr unigolion hyn i'r llys a pha gyngor a gawsant. Gwn fod un ohonynt yn benodol wedi cael 59 o docynnau parcio. Unwaith eto, ni roddir unrhyw esboniad pam mae hynny’n bod. Mae'n anffodus i’r unigolion hynny—rwy’n deall hynny—ond mae'n hynod bwysig bod gorfodaeth briodol ar safle Ysbyty Athrofaol Cymru o ran diogelwch, ac i atal pobl rhag parcio yno drwy'r dydd, er mwyn gwneud yn siŵr bod gan gleifion sy'n cyrraedd y safle leoedd i barcio. Felly, mae’n rhaid i orfodi ddigwydd. Fel arall, a ydym ni’n dweud y gall pobl barcio yno heb ofni unrhyw fath o gosb? Mae pethau wedi mynd yn bell iawn o ran tri unigolyn; mae'n anodd gwybod pam mae hynny’n bod. Gallaf ddweud bod y syniad eu bod yn wynebu costau o £150,000 yn lol. Nid ydym yn gwybod o ble mae’r ffigur hwnnw wedi dod ac nid oes unrhyw sail iddo mewn gwirionedd. Ond mae Ysbyty Athrofaol Cymru yn safle lle mae llawer iawn o draffig yn symud, ac mae angen gorfodaeth ar gyfer y symud hwnnw.

Trafnidiaeth Gyhoeddus (Sir Benfro)

Public Transport (Pembrokeshire)

3. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am yr hyn y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i wella trafnidiaeth gyhoeddus yn sir Benfro? OAQ(5)0729(FM)

3. Will the First Minister make a statement on what the Welsh Government is doing to improve public transport in Pembrokeshire? OAQ(5)0729(FM)

Mae’r cynllun cyllid trafnidiaeth cenedlaethol, a gyhoeddwyd ym mis Gorffennaf 2015, yn nodi’r buddsoddiad mewn trafnidiaeth gyhoeddus ar gyfer 2015-20 ym mhob rhan o Gymru.

The national transport finance plan, published in July 2015, sets out investment for public transport for 2015-20 across all parts of Wales.

Brif Weinidog, yn ddiweddar mae eich Llywodraeth chi unwaith eto wedi penderfynu peidio â blaenoriaethu unrhyw orsafoedd trenau yn sir Benfro, er gwaethaf bod rhai gorsafoedd, fel gorsaf Aberdaugleddau er enghraifft, angen gwelliant sylweddol. Nawr, rydw i’n gwerthfawrogi, pan fyddwch chi fel Llywodraeth yn buddsoddi arian mewn prosiectau rheilffyrdd, y byddwch chi’n gwneud hyn gyda rhanddeiliaid fel Network Rail, Arriva Trains ac ati, ond i ystyried eich bod chi’n gwario arian sylweddol, a allech chi ddweud wrthym ni beth ydych chi’n ei wneud i sicrhau bod unrhyw arian gan Lywodraeth Cymru sy’n ariannu gwelliannau yn cael ei ddosbarthu’n deg, fel bod pob rhan o Gymru o leiaf yn cael ei ystyried?

First Minister, your Government has recently decided, once again, not to prioritise any train stations in Pembrokeshire, despite the fact that certain stations, such as Milford Haven station, do need significant improvements. Now, I appreciate that when you as a Government invest money in rail projects, you will do this with stakeholders such as Network Rail, Arriva Trains and so on, but given that you are spending significant amounts of money, can you tell us what you’re doing to ensure that any Welsh Government funding that funds improvements is distributed fairly, so that all parts of Wales are taken into account?

Mae yna griteria, wrth gwrs, sy’n agored ac sy’n gallu cael eu gweld, sydd yn cael eu defnyddio er mwyn sicrhau pa orsafoedd ddylai gael eu cefnogi dros y blynyddoedd. Mae hon yn broses hollol agored. Nid yw hi’n rhoi unrhyw fath o bwyslais ar un rhan o Gymru neu’r llall. Mae’n ystyried pa lefydd sydd eisiau’r buddsoddiad. Wrth gwrs, trwy fuddsoddiad Llywodraeth Cymru agorodd gorsaf tref Abergwaun, wrth gwrs, ar ôl sawl blwyddyn wedi cau. Mae yna fwy o wasanaethau hefyd ar y rheilffordd hwnnw, ac rŷm ni wastad, wrth gwrs, yn ystyried ym mha ffordd y gallwn ni helpu i wella’r gwasanaeth rheilffordd a hefyd y gwasanaeth bysiau yn sir Benfro.

There are criteria that are open and that can be seen, and that are used to decide which stations should be supported over the years. It’s a completely open process. It doesn’t favour any part of Wales. It just considers the investment required. Of course, through the investment of Welsh Government, the Fishguard town station was opened, after being closed for many years. There are also more services on that line. We always consider how we can improve the rail services and the bus services in Pembrokeshire.

Brif Weinidog, fe wnaethoch chi gadarnhau ddydd Gwener yn y Pwyllgor Craffu ar Waith y Prif Wenidog na fydd y fasnachfraint yn un lle mae elw yn dychwelyd i gyd i’r Llywodraeth, ond yn un lle rydych chi’n gorfod contractio gyda chwmni preifat. Pa gamau ydych chi’n eu cymryd, felly, i sicrhau bod unrhyw elw sydd yn dod o dwf a’r buddsoddiad sydd gan Lywodraeth Cymru yn y fasnachfraint yna yn cael ei ddychwelyd i bobl yn sir Benfro a thu hwnt, ac nad ydym yn gweld y sefyllfa bresennol lle mae un cwmni yn gwneud elw ar gefn arian cyhoeddus?

First Minister, you confirmed on Friday in the Committee for the Scrutiny of the First Minister that the franchise won’t be one where all profits are returned to Government, but one where you have to contract with a private company. So, what steps are you taking, therefore, to ensure that any profits that come from growth and investment made by the Welsh Government in that franchise are returned to people in Pembrokeshire and beyond, and that we don’t see the current situation where one company is making a profit on the back of public funding?

Byddai hynny, wrth gwrs, yn rhywbeth y byddwn i’n ei dderbyn. Gallaf ddweud hynny a dim byd arall, rwy’n credu. Nid yw’r cyfle gyda ni i redeg y gwasanaeth rheilffordd ein hunain neu drwy gwmni rydym ni’n ei reoli. Ond, wrth gwrs, mae’n hollbwysig bod gyda ni fodel sydd mor agos ag sy’n bosib at fodel sydd yn ailfuddsoddi unrhyw elw yn ôl yn y gwasanaeth ei hunan, a hefyd, wrth gwrs, i sicrhau bod pobl Cymru yn gweld cynnydd yn y lefel o wasanaeth—nid dim ond ynglŷn â mwy o drenau, ond mwy hefyd, wrth gwrs, o drenau sydd yn drenau da i deithio arnyn nhw. Mae hynny yn rhywbeth sydd yn hollbwysig fel rhan o’r ‘franchise’.

That is something that I would accept. I can say that and nothing else, I think. We don’t have the opportunity to run the railway ourselves or through a management company. But it’s crucially important that we have a model that is as close as possible to one that reinvests any profit back in the service itself, and also to ensure that the people of Wales see an increase in the quality of the service—not just having more trains, but also trains that are good ones to travel upon. That’s extremely important as part of the franchise.

Ardaloedd Menter

Enterprise Zones

4. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am y gefnogaeth y mae Llywodraeth Cymru yn ei rhoi i ardaloedd menter? OAQ(5)0732(FM)

4. Will the First Minister make a statement on Welsh Government support for enterprise zones? OAQ(5)0732(FM)

Yes. We remain committed to supporting the existing eight enterprise zones located across Wales and a written statement will shortly be published to detail how that’s being achieved.

Gwnaf. Rydym ni’n parhau i fod yn ymrwymedig i gynorthwyo wyth ardal fenter bresennol sydd wedi eu lleoli ledled Cymru, a bydd datganiad ysgrifenedig yn cael ei gyhoeddi’n fuan i roi manylion sut y mae hynny'n cael ei gyflawni.

I just want to thank the First Minister for that response. The 1980s enterprise zones were not successful in Wales, with the largest in Swansea becoming a large out-of-town shopping area. In fact, the term ‘enterprise zone’ in Swansea is used to define an out-of-town shopping area. When are the current zones going to be reviewed, and what will constitute success?

Hoffwn ddiolch i'r Prif Weinidog am yr ymateb yna. Nid oedd ardaloedd menter y 1980au yn llwyddiannus yng Nghymru, gyda'r fwyaf yn Abertawe yn troi’n ardal siopa fawr y tu allan i'r dref. Yn wir, defnyddir y term 'ardal fenter' yn Abertawe i ddiffinio ardal siopa y tu allan i'r dref. Pryd mae’r ardaloedd presennol yn mynd i gael eu hadolygu, a beth fydd yn cynrychioli llwyddiant?

Well, success, of course, involves creating more jobs. It does not involve creating another shopping park, which, as the Member rightly says, happened in the lower Swansea valley in the early 1980s. I can say, in terms of governance, that the Cabinet Secretary met with the enterprise zone board chairs on 12 June to have an initial discussion around enterprise zone governance and the future direction of the enterprise zone programme in Wales. I know that the Cabinet Secretary plans to meet the chairs again at the end of the summer to continue those discussions, focusing on ensuring that future arrangements meet the requirements of the Government and emerging Government policy.

Wel, mae llwyddiant, wrth gwrs, yn golygu creu mwy o swyddi. Nid yw'n golygu creu parc siopa arall, a ddigwyddodd, fel y mae’r Aelod yn ei nodi’n gywir, yng Nghwm Tawe isaf ddechrau’r 1980au. Gallaf ddweud, o ran llywodraethu, bod Ysgrifennydd y Cabinet wedi cyfarfod â chadeiryddion byrddau ardaloedd menter ar 12 Mehefin i gael trafodaeth gychwynnol ynghylch llywodraethu ardaloedd menter a chyfeiriad y rhaglen ardaloedd menter yng Nghymru yn y dyfodol. Gwn fod Ysgrifennydd y Cabinet yn bwriadu cyfarfod â'r cadeiryddion eto ddiwedd yr haf i barhau â’r trafodaethau hynny, gan ganolbwyntio ar sicrhau bod trefniadau yn y dyfodol yn bodloni gofynion y Llywodraeth a pholisi Llywodraeth sy'n dod i'r amlwg.

First Minister, there are eight enterprise zones across Wales. None of them cover my own constituency. I would say, in mid Wales, there is a great feel for entrepreneurship and there is a higher level of business start-ups than perhaps in other parts of Wales. So, what I would ask you, First Minister, is: do you think there is a case for an enterprise zone, or a growth deal, for mid Wales, particularly focused on growing businesses and creating higher paid jobs?

Prif Weinidog, ceir wyth ardal fenter ledled Cymru. Nid oes yr un ohonyn nhw yn fy etholaeth i. Byddwn i’n dweud, yn y canolbarth, bod diddordeb mawr mewn entrepreneuriaeth a bod lefel uwch o fusnesau newydd nag efallai mewn rhannau eraill o Gymru. Felly, yr hyn y byddwn yn ei ofyn i chi, Prif Weinidog, yw: a ydych chi’n credu bod achos dros ardal fenter, neu gytundeb twf, ar gyfer y canolbarth, sy’n canolbwyntio'n arbennig ar dyfu busnesau a chreu swyddi sy'n talu'n well?

We’ll always examine that case. I mean, two things are important for his constituency. First of all, of course, is infrastructure, with broadband being one element of that. Secondly, there is an issue with the electricity grid, which is controversial, I understand, in his constituency, but the current grid is not particularly strong when it comes to developing manufacturing in the future. He knows, as I know, how controversial pylons are in his constituency, so I’ll leave it at that. But, it is an issue that will need to be resolved in the future. But, I’m more than happy to consider what such a growth deal might look like, how it would work geographically, as well, in some parts of Wales, and, of course, I share with him his desire to see more and better jobs closer to home.

Byddwn bob amser yn archwilio’r achos hwnnw. Hynny yw, mae dau beth yn bwysig i’w etholaeth ef. Yn gyntaf oll, wrth gwrs, ceir seilwaith, gyda band eang yn un elfen o hynny. Yn ail, ceir problem gyda'r grid trydan, sy’n ddadleuol, rwy’n deall, yn ei etholaeth ef, ond nid yw’r grid presennol yn arbennig o gryf pan ddaw i ddatblygu gweithgynhyrchu yn y dyfodol. Mae e'n gwybod, fel y gwn innau, pa mor ddadleuol yw peilonau yn ei etholaeth, felly fe wnaf i ei gadael hi yn y fan yna. Ond, mae'n fater y bydd angen ei ddatrys yn y dyfodol. Ond, rwy'n fwy na pharod i ystyried sut y gallai cytundeb twf o'r fath edrych, sut y byddai'n gweithio yn ddaearyddol, hefyd, mewn rhai rhannau o Gymru, ac, wrth gwrs, rwy’n rhannu ei awydd i weld mwy o swyddi a gwell swyddi yn nes at y cartref.

Many people feel that the Circuit of Wales was a massive missed opportunity for the Ebbw Vale enterprise zone. Last week, referring to a pre-arranged meeting with the company, you said that

‘the company accepted the issue with regard to the issue of being on balance sheet and the risks that that posed to us—they did not argue with it.’

The chief executive of the company, Martin Whitaker, said that,

‘Clearly that statement is incorrect.’

‘We made it clear that we did not agree with this assessment.’

First Minister, which of you is lying?

Mae llawer o bobl yn teimlo bod Cylchffordd Cymru yn gyfle enfawr a gollwyd i ardal fenter Glynebwy. Yr wythnos diwethaf, gan gyfeirio at gyfarfod a drefnwyd ymlaen llaw gyda'r cwmni, dywedasoch

fod y cwmni wedi derbyn y mater o ran y broblem o fod ar y fantolen a'r risgiau yr oedd hynny’n eu peri i ni—ni wnaethant ddadlau â hynny.

Dywedodd prif weithredwr y cwmni, Martin Whitaker,

Yn amlwg mae’r datganiad hwnnw yn anghywir.

Fe’i gwnaed yn eglur gennym nad oeddem yn cytuno â'r asesiad hwn.

Prif Weinidog, pa un ohonoch chi sy’n dweud celwydd?

What I said is correct. I stand by my words.

Mae’r hyn a ddywedais yn gywir. Rwy’n cadw at fy ngeiriau.

The last of those eight enterprise zones is actually in Port Talbot, in my constituency, and the only one in South Wales West. But it is important that we see that now used to actually grow the local economy and grow local businesses. How are you monitoring the progress in that enterprise zone to ensure that that actually does take place and that the purpose of the zone is actually being achieved?

Mae’r olaf o’r wyth ardal fenter hynny ym Mhort Talbot mewn gwirionedd, yn fy etholaeth i, a hi yw'r unig un yng Ngorllewin De Cymru. Ond mae'n bwysig ein bod ni’n gweld hynny’n cael ei ddefnyddio nawr i wir dyfu'r economi leol a thyfu busnesau lleol. Sut ydych chi'n monitro’r cynnydd yn yr ardal fenter honno i sicrhau bod hynny’n digwydd mewn gwirionedd a bod diben yr ardal fenter yn cael ei gyflawni mewn gwirionedd?

We’re confident that the enterprise zone is working well in Port Talbot. We know, of course, that there’s an opportunity for world-class manufacturing; the development, for example, of full ICT infrastructure that will develop for us a relationship with Tata Port Talbot; developing the energy and environment capability of the enterprise zone; construction of appropriate business and office units; and assisting the building of a Baglan bay innovation centre. I can say that, since the inception of the zone, a number of inquiries have been received, seeking information about support for growth or new locations. These are at the early stages of development, but there are, potentially, some significant inward investments.

Rydym ni’n ffyddiog bod yr ardal fenter yn gweithio'n dda ym Mhort Talbot. Rydym ni’n gwybod, wrth gwrs, bod cyfle ar gyfer gweithgynhyrchu o’r radd flaenaf; y datblygiad, er enghraifft, o seilwaith TGCh llawn a fydd yn datblygu perthynas i ni gyda Tata Port Talbot; datblygu gallu ynni ac amgylchedd yr ardal fenter; adeiladu unedau busnes ac unedau swyddfa priodol; a chynorthwyo'r gwaith o adeiladu canolfan arloesi bae Baglan. Gallaf ddweud, ers sefydlu’r ardal, bod nifer o ymholiadau wedi eu derbyn, yn gofyn am wybodaeth am gymorth ar gyfer twf neu leoliadau newydd. Mae'r rhain ar y camau datblygu cynnar, ond ceir rhai mewnfuddsoddiadau sylweddol, o bosibl.

Dysgu Cynhwysol sy'n Seiliedig ar Waith

Inclusive Work-based Learning

5. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am ddull gweithredu Llywodraeth Cymru mewn perthynas â dysgu cynhwysol sy'n seiliedig ar waith? OAQ(5)0736(FM)[R]

5. Will the First Minister make a statement on the Welsh Government's approach to inclusive work-based learning? OAQ(5)0736(FM)[R]

Last week, the Minister for Skills and Science set out the Government’s agenda for employability. Working Wales recognises this Government’s commitment to ensure work-based learning remains inclusive for all, irrespective of need.

Yr wythnos diwethaf, cyflwynodd y Gweinidog dros Sgiliau a Gwyddoniaeth agenda'r Llywodraeth ar gyfer cyflogadwyedd. Mae Cymru’n Gweithio yn cydnabod ymrwymiad y Llywodraeth hon i sicrhau bod dysgu seiliedig ar waith yn parhau i fod yn gynhwysol i bawb, waeth beth fo'r angen.

Last week, I met with Dr Stephen Beyer of Cardiff University, who is working on the Engage to Change project, which was set up using money from dormant bank accounts and based on a partnership between the Big Lottery and Welsh Government. The aim is to get 16 to 25-year-olds who are not in education, employment or training and who have learning disabilities and/or autism into long-term employment. One of the organisations working with it is Trinity Fields School and Resource Centre in my constituency, where I’m a governor, and I declare an interest. I think it’s got an important role, this project, in supporting job coaching and work experience for those young people. I think it could also have implications for transition under the new arrangements being brought forward by the additional learning needs Bill. Would the First Minister therefore support a model of this kind if the pilot through Cardiff University is proven to be successful?

Yr wythnos diwethaf, cefais gyfarfod â Dr Stephen Beyer o Brifysgol Caerdydd, sy'n gweithio ar brosiect Engage to Change, a sefydlwyd gan ddefnyddio arian o gyfrifon banc segur ac sy’n seiliedig ar bartneriaeth rhwng y Gronfa Loteri Fawr a Llywodraeth Cymru. Y nod yw cael pobl 16 i 25 mlwydd oed nad ydynt mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant ac sydd ag anableddau dysgu a/neu awtistiaeth i mewn i waith hirdymor. Un o'r sefydliadau sy'n gweithio gydag ef yw Ysgol a Chanolfan Adnoddau Trinity Fields yn fy etholaeth i, lle rwy'n llywodraethwr, ac rwy’n datgan buddiant. Rwy'n credu bod ganddo swyddogaeth bwysig, y prosiect hwn, o ran cynorthwyo hyfforddiant swydd a phrofiad gwaith i’r bobl ifanc hynny. Rwy'n credu y gallai hefyd fod â goblygiadau i drefniadau pontio o dan y trefniadau newydd sy'n cael eu cyflwyno gan y Bil anghenion dysgu ychwanegol. A fyddai'r Prif Weinidog felly yn cefnogi model o'r math hwn os bydd y cynllun arbrofol trwy Brifysgol Caerdydd yn llwyddiannus?

Yes, we’ll look to see, of course, how the model works, and we’ll evaluate the model, but we’re very keen to make sure that we have as much available to get people into work, particularly those who have learning disabilities and those who are on the autistic spectrum, and of course we look forward to seeing what the results of the project are.

Byddwn, byddwn yn edrych i weld, wrth gwrs, sut y mae'r model yn gweithio, a byddwn yn gwerthuso'r model, ond rydym ni’n awyddus iawn i wneud yn siŵr bod gennym ni gymaint ar gael i gael pobl i mewn i waith, yn enwedig y rhai sydd ag anableddau a'r rhai sydd ar y sbectrwm awtistig, ac wrth gwrs, rydym ni’n edrych ymlaen at weld beth fydd canlyniadau'r prosiect.

I am sure the First Minister will agree that higher education should engage with work-based learning to address the economic imperative for the supply of workers with appropriate skills and knowledge to equip them for the changing nature of work in the present job climate. What is the Welsh Government doing at the moment to encourage increased co-operation between employers, employers’ organisations and further and higher education to deliver and expand the relevant workplace learning in Wales?

Rwy'n siŵr y bydd y Prif Weinidog yn cytuno y dylai addysg uwch ymgysylltu â dysgu seiliedig ar waith i fynd i'r afael â'r rheidrwydd economaidd o gyflenwi gweithwyr sydd â’r sgiliau a'r wybodaeth briodol i'w paratoi ar gyfer natur newidiol gwaith yn yr hinsawdd swyddi bresennol. Beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud ar hyn o bryd i annog mwy o gydweithredu rhwng cyflogwyr, sefydliadau cyflogwyr ac addysg bellach ac uwch i ddarparu ac ehangu’r dysgu perthnasol yn y gweithle yng Nghymru?

We work very closely, of course, with employers because we know that work-based learning is hugely important to develop people’s skills in the future. We are looking at how to develop people’s employability and how we work with businesses in order to make sure that people have the skills they need for the future.

Rydym ni’n gweithio'n agos iawn, wrth gwrs, gyda chyflogwyr gan ein bod ni’n gwybod bod dysgu seiliedig ar waith yn hynod bwysig i ddatblygu sgiliau pobl yn y dyfodol. Rydym ni’n ystyried sut i ddatblygu cyflogadwyedd pobl a sut yr ydym ni’n gweithio gyda busnesau er mwyn gwneud yn siŵr bod gan bobl y sgiliau sydd eu hangen arnynt ar gyfer y dyfodol.

Many employers feel young people leave the education system today lacking the practical skills they need for the labour market. Many people have degrees, for instance, but are not regarded by employers as being work-ready. Do you think that the university system in Wales could do with a shake up?

Mae llawer o gyflogwyr yn teimlo bod pobl ifanc yn gadael y system addysg heddiw heb y sgiliau ymarferol sydd eu hangen arnynt ar gyfer y farchnad lafur. Mae gan lawer o bobl radd, er enghraifft, ond nid yw cyflogwyr o’r farn eu bod yn barod ar gyfer gwaith. A ydych chi'n meddwl y dylid ailwampio’r system prifysgolion yng Nghymru?

I think universities have actually improved over the years in terms of the way they work with business. It’s true to say that some 10 years ago the link was very tenuous. Universities didn’t see themselves as needing to work with businesses in the way that they do now. I’ve certainly worked with universities and gone to universities where they are working very closely with business, and where they see themselves as an economic driver to create start-up businesses. That’s something that I very much welcome.

Rwy'n credu bod prifysgolion wedi gwella dros y blynyddoedd o ran y ffordd y maen nhw’n gweithio gyda busnesau. Mae'n wir i ddweud bod y cysylltiad yn denau iawn tua 10 mlynedd yn ôl. Nid oedd Prifysgolion o’r farn bod angen iddyn nhw weithio gyda busnesau yn y ffordd y maen nhw nawr. Rwyf i’n sicr wedi gweithio gyda phrifysgolion ac wedi mynd i brifysgolion lle maen nhw’n gweithio'n agos iawn gyda byd busnes, a lle maen nhw’n gweld eu hunain fel sbardun economaidd i greu busnesau newydd. Mae hynny'n rhywbeth yr wyf i’n ei groesawu'n fawr.

Lleisiau Cleifion

Patients’ Voices

6. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am bwysigrwydd lleisiau cleifion wrth ddarparu a datblygu gwasanaethau iechyd? OAQ(5)0743(FM)[W]

6. Will the First Minister make a statement on the importance of patients’ voices in the provision and development of health services? OAQ(5)0743(FM)[W]

Mae’n hollol allweddol bod llais dinasyddion yn cael ei glywed yn barhaus wrth ddatblygu a darparu gwasanaethau iechyd a gofal o ansawdd uchel.

It is key that the voice of citizens is continually heard when developing and providing high-quality health and social care services.

Wel, ydy, mae, ac wrth gwrs mae’ch Llywodraeth chi yn ymgynghori ar y funud ynglŷn â chael gwared â chynghorau iechyd cymunedol statudol. Rydw i’n gweld hwn yn gam yn ôl, ac yn gam peryglus, a dweud y gwir, yn enwedig i ni yn y gogledd, oherwydd mae angen llais cryf, annibynnol gyda phresenoldeb lleol sy’n gallu herio’r byrddau iechyd a herio’r Llywodraeth hefyd pan fod angen gwneud hynny. Mae’r cyngor iechyd yn y gogledd wedi gwneud dros 500 o ymweliadau ward yn y flwyddyn diwethaf, sef rhyw 500 yn fwy nag y mae Arolygaeth Gofal Iechyd Cymru wedi’u gwneud yn y gogledd. Mae angen ehangu rôl y cyngor iechyd nid ei ganoli i mewn i ryw gorff genedlaethol annelwig. Nawr, mae’r model newydd sydd yn cael yn grybwyll yn eich ymgynghoriad chi wedi’i seilio ar gyngor iechyd yr Alban, sydd wedi’i ddisgrifio yn ddiweddar fel ‘toothless hamster’. A ydych chi’n cytuno y byddai dilyn y trywydd hwnnw yng Nghymru yn gamgymeriad mawr?

Well, yes, it is, and your Government is currently consulting on scrapping statutory community health councils. I see this as a retrograde step and a dangerous step, particularly for us in north Wales, because we need a strong, independent voice that is locally based, and that can challenge the health boards and challenge the Government when needs be. The health council in north Wales has made over 500 ward visits in the last year, which is some 500 more than Healthcare Inspectorate Wales have done in north Wales. We need to broaden the role of the health council, not centralise it into an ambiguous national body. Now, the new model that has been mentioned in your consultation is based on the Scottish health council, which has been recently described as a ‘toothless hamster’. Do you agree that going down that route in Wales would be a major mistake?

Wel, rydym ni’n gwybod bod sawl un wedi dadlau bod eisiau model newydd er mwyn sicrhau bod yna gynrychiolaeth effeithiol o ddinasyddion ynglŷn ag iechyd a gofal cymdeithasol. Nid yw hwn yn rhywbeth sy’n mynd i wanhau llais y dinasyddion. Rydym ni’n moyn clywed beth yw barn pobl ynglŷn â’r cynlluniau sydd gyda ni ar gyfer corff annibynnol newydd, ac wrth gwrs rydym ni’n hapus iawn i glywed beth sydd ag Aelodau ac aelodau o’r cyhoedd i’w ddweud i sicrhau bod hwn yn rhywbeth sy’n cryfhau llais cleifion.

Well, we know that a number of people have argued that we need a new model in order to ensure effective representation of citizens in health and social care. This isn’t anything that will weaken the voice of the citizen. Of course, we wish to hear people’s views on the schemes and plans that we have for a new, independent body and, of course, we would be very happy to hear what Members and members of the public have to say in order to ensure that this is something that will strengthen patients’ voice.

First Minister, will you join with me in welcoming the construction of a new state-of-the-art £350 million hospital in Cwmbran, named the Grange University Hospital? It will help to modernise health services across Gwent for my constituents also in Islwyn. Judith Paget, chief executive of Aneurin Bevan university health board said, and I quote,

‘We have received fantastic support from local people living in the Health Board area as they understand the benefits this hospital…will bring.’

First Minister, isn’t this the Welsh Labour Government and the Welsh national health service in synergy, working together, listening to patients in the provision and development of health services? How can we continue this good practice in the interests of our people, who know that the NHS is safest in Welsh Labour hands?

Prif Weinidog, a wnewch chi ymuno â mi i groesawu’r penderfyniad i adeiladu ysbyty newydd â’r dechnoleg ddiweddaraf gwerth £350 miliwn yng Nghwmbrân, o’r enw Ysbyty Athrofaol y Grange? Bydd yn helpu i foderneiddio gwasanaethau iechyd ledled Gwent i’m hetholwyr yn Islwyn hefyd. Dywedodd Judith Paget, prif weithredwr bwrdd iechyd prifysgol Aneurin Bevan, a dyfynnaf,

Rydym ni wedi cael cefnogaeth wych gan bobl leol sy'n byw yn ardal y Bwrdd Iechyd gan eu bod yn deall y manteision y bydd yr ysbyty hwn...yn eu cynnig.

Prif Weinidog, onid dyma Lywodraeth Llafur Cymru a gwasanaeth iechyd gwladol Cymru mewn synergedd, yn gweithio gyda'i gilydd, yn gwrando ar gleifion wrth ddarparu a datblygu gwasanaethau iechyd? Sut gallwn ni barhau â'r arfer da hwn er budd ein pobl, sy'n gwybod mai yn nwylo Llafur Cymru i mae’r GIG fwyaf diogel?

The Conservative benches didn’t welcome that statement. They were complaining about it. I sense the Member’s enthusiasm, which is great, but not as great as that of the Member for Torfaen, whose enthusiasm is there for all to see within the Chamber itself. But this shows, of course, that we are investing in modern health facilities for our people, and this is a great example of that happening under a Welsh Labour Government.

Ni chroesawyd y datganiad hwnnw gan feinciau'r Ceidwadwyr. Roedden nhw’n cwyno amdano. Rwy'n synhwyro brwdfrydedd yr Aelod, sy'n wych, ond nid yw cymaint â’r Aelod dros Dorfaen, y mae ei frwdfrydedd yno i bawb ei weld yn y Siambr ei hun. Ond mae hyn yn dangos, wrth gwrs, ein bod ni’n buddsoddi mewn cyfleusterau iechyd modern i’n pobl, ac mae hon yn enghraifft wych o hynny'n digwydd o dan Lywodraeth Llafur Cymru.

Getting back to the original question, the Vale of Clwyd Trades Union Council, in responding to the 29 June Welsh Government White Paper, quality and governance of health care in Wales, proposing the abolition of community health councils, said that because of its make-up, the North Wales Community Health Council is the ideal body to be our patients’ voice and watchdog. How do you respond to that statement and to the response by the North Wales Community Health Council that the proposals would see the end of long-standing arrangements set up to place power in the hands of local people to monitor how their NHS services are working, and, for example, the proposed new citizen voice body would not have legal rights to hold health organisations to account for the way in which they deliver their services?

I ddod yn ôl at y cwestiwn gwreiddiol, dywedodd Cyngor Undebau Llafur Bro Clwyd, wrth ymateb i Bapur Gwyn Llywodraeth Cymru ar 29 Mehefin, ansawdd a llywodraethu gofal iechyd yng Nghymru, yn cynnig diddymu cynghorau iechyd cymuned, mai Cyngor Iechyd Cymuned Gogledd Cymru, oherwydd ei gyfansoddiad, yw'r corff delfrydol i fod yn llais a chorff gwarchod ein cleifion. Sut ydych chi’n ymateb i'r datganiad hwnnw ac i'r ymateb gan Gyngor Iechyd Cymuned Gogledd Cymru y byddai'r cynigion yn arwain at ddiwedd trefniadau hirsefydlog a sefydlwyd i roi grym yn nwylo pobl leol i fonitro sut y mae eu gwasanaethau GIG yn gweithio, ac, er enghraifft, ni fyddai gan y corff llais y dinesydd newydd arfaethedig hawliau cyfreithiol i ddwyn sefydliadau iechyd i gyfrif am y ffordd y maen nhw’n darparu eu gwasanaethau?

Well, we’ll examine that response, along with many others, and that will inform the final decision that we take. The fact that something has been in place for many years doesn’t necessarily mean it should continue in the future, but we look forward to the results of the responses that we get through the consultation.

Wel, byddwn ni’n archwilio’r ymateb hwnnw, ynghyd â llawer o rai eraill, a bydd hynny’n hysbysu’r penderfyniad terfynol y byddwn yn ei wneud. Nid yw'r ffaith bod rhywbeth wedi bod ar waith ers blynyddoedd lawer yn golygu o reidrwydd y dylai barhau yn y dyfodol, ond edrychwn ymlaen at ganlyniadau'r ymatebion a gawn drwy'r ymgynghoriad.

Digartrefedd (Gogledd Cymru)

Homelessness (North Wales)

7. Beth yw asesiad y Prif Weinidog o'r sefyllfa ddigartrefedd yng Ngogledd Cymru? OAQ(5)0741(FM)

7. What is the First Minister's assessment of the homelessness situation in North Wales? OAQ(5)0741(FM)

Well, our focus on prevention is having a positive impact in both north and south, with almost 8,800 households prevented from becoming homeless.

Wel, mae ein pwyslais ar atal yn cael effaith gadarnhaol yn y gogledd a'r de, ac mae bron i 8,800 o aelwydydd wedi eu hatal rhag bod yn ddigartref.

Thank you for that answer, First Minister. You’re probably aware that every year, about 15,000 people become homeless in Wales, including 2,800 children. Of those, a few hundred will be living on the streets. Last week, my office was able to help find accommodation for a former armed forces veteran who, because of mental health issues, found himself homeless. According to homeless charities, there’s an estimated 7,000 ex-servicemen and women living on the streets in the United Kingdom. What is your Government going to do with local authorities and other associated agencies to ensure that your armed forces covenant in Wales is fulfilled?

Diolch am yr ateb yna, Prif Weinidog. Mae'n debyg eich bod yn ymwybodol bod tua 15,000 o bobl yn dod yn ddigartref yng Nghymru bob blwyddyn, gan gynnwys 2,800 o blant. O'r rheini, bydd ychydig o gannoedd yn byw ar y strydoedd. Yr wythnos diwethaf, llwyddodd fy swyddfa i helpu i ddod o hyd i lety ar gyfer cyn-filwr y lluoedd arfog a ddaeth, oherwydd problemau iechyd meddwl, yn ddigartref. Yn ôl elusennau digartrefedd, amcangyfrifir bod 7,000 o gyn-filwyr yn byw ar y strydoedd yn y Deyrnas Unedig. Beth mae eich Llywodraeth yn mynd i'w wneud gydag awdurdodau lleol ac asiantaethau cysylltiedig eraill i sicrhau bod eich cyfamod lluoedd arfog yng Nghymru yn cael ei gyflawni?

Well, we have developed a number of distinct approaches to support some of those members of our community most at risk of homelessness. That includes the new housing pathway to help ex-service personnel; the national pathway for ex-offenders; the pathway to help young people avoid homelessness and an accommodation framework for care leavers to ensure they get the help they need to find suitable accommodation. That pathway is in place because we recognise, of course, that there are many members of the armed services, together, of course, with others who are particularly vulnerable, who need that specific help.

Wel, rydym ni wedi datblygu nifer o ddulliau ar wahân i gynorthwyo rhai o'r aelodau hynny o'n cymuned sydd yn y perygl mwyaf o fod yn ddigartref. Mae hynny'n cynnwys y llwybr tai newydd i helpu cyn-filwyr; y llwybr cenedlaethol ar gyfer cyn-droseddwyr; y llwybr i helpu pobl ifanc osgoi digartrefedd a fframwaith llety i bobl sy'n gadael gofal er mwyn sicrhau eu bod nhw’n cael y cymorth sydd ei angen arnynt i ddod o hyd i lety addas. Mae’r llwybr hwnnw ar waith, oherwydd ein bod ni’n cydnabod, wrth gwrs, bod llawer o aelodau o'r lluoedd arfog, ynghyd, wrth gwrs, ag eraill sy'n arbennig o agored i niwed, sydd angen y cymorth penodol hwnnw.

Local authorities across Wales, according to your Government, are expected to provide some form of cold weather provision for homeless individuals and rough sleepers, irrespective of whether there is a statutory duty owed to them. Guidance on this policy, First Minister, though, is very ambiguous. Certainly, in my own authority, there are no set temperatures or indications of what kind of weather conditions are included within the policy. Therefore, how this is applied can vary on an almost daily basis during very extreme weather conditions. What discussions will you hold with regard to introducing a more uniform guidance across Wales, so our most vulnerable homeless and rough sleepers are not, quite simply, left out in the extreme cold?

Disgwylir i awdurdodau lleol ledled Cymru, yn ôl eich Llywodraeth, ddarparu rhyw fath o ddarpariaeth tywydd oer ar gyfer unigolion digartref a’r rheini sy'n cysgu ar y stryd, pa un a oes dyletswydd statudol arnynt ai peidio. Fodd bynnag, mae’r canllawiau ar y polisi hwn, Prif Weinidog, yn amwys iawn. Yn sicr, yn fy awdurdod fy hun, nid oes unrhyw dymereddau nac arwyddion sefydlog o ba fath o amodau tywydd sydd wedi eu cynnwys yn y polisi. Felly, gall sut y mae hyn yn cael ei gymhwyso amrywio ar sail feunyddiol bron yn ystod tywydd eithafol iawn. Pa drafodaethau fyddwch chi’n eu cynnal o ran cyflwyno canllawiau mwy unffurf ar draws Cymru, fel nad yw ein pobl ddigartref mwyaf agored i niwed a phobl sy’n cysgu ar y stryd yn cael eu gadael, yn syml iawn, allan yn yr oerfel eithafol?

That process has started. But, of course, there’s nothing to stop the local authority doing this themselves and actually saying what their guidance will be, what temperatures they will recognise. There’s nothing to stop them doing that, but, nevertheless, we are moving forward with the process of starting to look at strengthening the guidance to introduce greater consistency across Wales.

Mae'r broses honno wedi dechrau. Ond, wrth gwrs, nid oes unrhyw beth yn atal awdurdodau lleol rhag gwneud hyn eu hunain a dweud mewn gwirionedd beth fydd eu canllawiau, pa dymereddau y byddant yn eu cydnabod. Nid oes unrhyw beth yn eu hatal rhag gwneud hynny, ond, er hynny, rydym ni’n bwrw ymlaen â'r broses o ddechrau edrych ar gryfhau'r canllawiau i gyflwyno mwy o gysondeb ledled Cymru.

A gaf i dynnu eich sylw chi at achos diweddar etholwr oedd heb gartref, ac y bu Cyngor ar Bopeth a minnau yn ceisio ei helpu i sicrhau cartref argyfwng tan bod cartref mwy parhaol yn cael ei ddarparu ar ei gyfer o? Rydw i’n deall y pwysau sydd yna ar awdurdodau lleol, wrth reswm, ond yn yr achos yma, nid oedd y cyngor yn ystyried eu bod nhw’n gallu gweld yr unigolyn yma fel blaenoriaeth. Ond yn yr achos yma, beth oedd gennym ni oedd unigolyn oedd wedi cael diagnosis o broblem iechyd meddwl ac a oedd wedi cael gweithiwr cefnogi wedi ei neilltuo ar ei gyfer o. Mewn achos o’r math yna, felly, a ydych chi, fel Prif Weinidog, yn cytuno bod yn rhaid ystyried y rhai sydd wedi cael diagnosis iechyd meddwl fel blaenoriaeth?

May I draw your attention to a recent case of a constituent who was homeless? Citizens Advice and I tried to assist him in securing a crisis home until a more permanent home could be provided for him. I understand the pressures on local authorities, naturally, but in this case the council didn’t believe that they could place this individual in the priority category. But in this case, what we had was an individual who had a mental health diagnosis and who had a support worker that had been designated to him. Now, in that sort of case, do you, as First Minister, agree that we must consider those who have a mental health diagnosis as priorities?

Anodd iawn wrth gwrs i—. Ynglŷn â phobl sydd â problemau iechyd meddwl, ni fyddai neb yn dadlau yn erbyn sicrhau eu bod nhw’n cael y cymorth sydd ei eisiau arnyn nhw. Pe bai’r Aelod yn ysgrifennu ataf i gyda manylion ei etholwr, byddwn i’n ddigon hapus, wrth gwrs, i ystyried y sefyllfa i weld beth allwn ni ei wneud i helpu.

It’s very difficult, of course, to—. As regards people with mental health issues, nobody would argue against ensuring that they have the support they need. If the Member would write to me with the details of his elector, then I would be happy enough to consider the situation to see what we can do to help.

Yr Adran Gwaith a Phensiynau

The Department for Work and Pensions

8. Pa gamau y bydd y Prif Weinidog yn eu cymryd i wrthgydbwyso rhaglen canoli swyddi Llywodraeth y DU mewn perthynas â'r Adran Gwaith a Phensiynau? OAQ(5)0742(FM)

8. What action will the First Minister take to counter-balance the UK Government’s job centralisation programme in relation to the Department for Work and Pensions? OAQ(5)0742(FM)

The Minister for Skills and Science met with Damian Hinds MP, the Minister for employment, last Thursday. Our Minister stressed our profound concerns and urged that the DWP work with the Welsh Government to explore alternate solutions, including co-location where feasible, to ensure that good jobs can be kept locally.

Cafodd y Gweinidog Sgiliau a Gwyddoniaeth gyfarfod gyda Damian Hinds AS, y Gweinidog dros gyflogaeth, ddydd Iau diwethaf. Pwysleisiodd ein Gweinidog ni ein pryderon dwys ac anogodd bod yr Adran Gwaith a Phensiynau yn gweithio gyda Llywodraeth Cymru i ystyried atebion eraill, gan gynnwys cyd-leoli pan fo hynny'n ymarferol, i sicrhau y gellir cadw swyddi da yn lleol.

Thank you, First Minister. I too met with Damian Hinds last Wednesday, along with the MP for Llanelli, Nia Griffith, and once again found him to be urbane but indifferent to the plight of the workers in Llanelli, where the 150 jobs will be relocated. An estimated 50 of them will not be able to take up that offer of relocation because it simply isn’t practical on part-time work to be able to travel to Cardiff. The impact will be significant in areas like Llanelli. Despite the pledge of the Prime Minister as part of her industrial strategy to spread the wealth, and, as you say, despite the offer of the Welsh Government to help to relocate the offices to assist the Department for Work and Pensions, there was no intention to engage seriously with the Welsh Government on this. When the Welsh Government brings forward its economic strategy later in the year, will you make sure there are specific provisions to rebalance the economy to compensate for this centralisation programme that the Tories are pushing through?

Diolch, Prif Weinidog. Cefais innau hefyd gyfarfod â Damian Hinds ddydd Mercher diwethaf, ynghyd â'r AS dros Lanelli, Nia Griffith, a chanfuwyd gennym unwaith eto ei fod yn foneddigaidd, ond yn ddifater ynghylch ffawd y gweithwyr yn Llanelli, lle bydd y 150 o swyddi yn cael eu hadleoli. Amcangyfrifir na fydd 50 ohonynt yn gallu manteisio ar y cynnig i adleoli gan nad yw’n ymarferol, yn syml, i allu teithio i Gaerdydd ar gyfer gwaith rhan-amser. Bydd yr effaith yn sylweddol mewn ardaloedd fel Llanelli. Er gwaethaf addewid Prif Weinidog y DU yn rhan o'i strategaeth ddiwydiannol i ledaenu’r cyfoeth, ac, fel y dywedwch, er gwaethaf cynnig Llywodraeth Cymru i helpu i adleoli’r swyddfeydd i gynorthwyo'r Adran Gwaith a Phensiynau, nid oedd unrhyw fwriad i ymgysylltu o ddifrif gyda Llywodraeth Cymru ar hyn. Pan fydd Llywodraeth Cymru yn cyflwyno ei strategaeth economaidd yn ddiweddarach yn y flwyddyn, a wnewch chi sicrhau bod darpariaethau penodol i ail-gydbwyso'r economi i wneud iawn am y rhaglen ganoli hon y mae'r Torïaid yn ei gwthio drwyddo?

Well, our mantra is ‘better jobs, closer to home’. That guides what we do. We know that it’s hugely important that Government jobs are available across Wales. We’ve done that; we’ve opened our offices across Wales. Those offices that existed in Carmarthen, in Caernarfon and Llandrindod, we’ve always resisted the pressure to do away with them. They are still there, because we know how important they are to the local economy. Unfortunately, the same principles and values are not shared by the DWP.

Wel, ein mantra ni yw 'gwell swyddi, yn nes at y cartref'. Mae hynny’n llywio’r hyn a wnawn. Rydym ni’n gwybod ei bod hi’n hynod bwysig bod swyddi Llywodraeth ar gael ledled Cymru. Rydym ni wedi gwneud hynny; rydym ni wedi agor ein swyddfeydd ledled Cymru. Y swyddfeydd hynny a oedd yn bodoli yng Nghaerfyrddin, yng Nghaernarfon ac yn Llandrindod, rydym ni wedi gwrthwynebu erioed y pwysau i gael gwared arnynt. Maen nhw’n dal i fod yno, gan ein bod ni’n gwybod pa mor bwysig ydyn nhw i'r economi leol. Yn anffodus, nid yw’r un egwyddorion a gwerthoedd yn cael eu rhannu gan yr Adran Gwaith a Phensiynau.

Mae’n siomedig iawn, wrth gwrs, beth sydd wedi digwydd yn Llanelli, yn benodol y ffaith bod cynifer o bobl, efallai, ddim yn gallu symud ac ail-leoli. Ond gan droi at eich ymateb chi i Lee Waters, mae eich strategaeth swyddfeydd chi yn sôn am gau swyddfeydd hefyd. Rydych chi’n sôn am ostwng nifer y swyddfeydd i rywbeth fel 14 neu 15. Felly, ym mha ffordd, a dweud y gwir, a ydych chi yn wahanol i’r DWP?

It’s very disappointing in terms of what’s happened in Llanelli, specifically the fact that so many people aren’t able to relocate. But in turning to your response to Lee Waters, your own jobs strategy does talk about the closure of offices too. You talk about reducing the number of offices to some 14 or 15. So, in reality, how are you different to the DWP?

Wel, mae yna rai swyddfeydd wedi cau dros y blynyddoedd—bach iawn o bobl oedd yn gweithio ynddyn nhw ac roedden nhw’n agos iawn at swyddfeydd eraill. Beth wnawn ni fyth yw canoli swyddi yn y dyfodol. Dyna pam, wrth gwrs, mae swyddi wedi symud mas o Gaerdydd dros y 10 mlynedd diwethaf. Ac, wrth gwrs, mae hynny’n rhywbeth rŷm ni’n moyn sicrhau sy’n datblygu eto yn y pen draw.

Well, some offices have closed over the years—very few people worked there and they were very close to other offices. What we will never do is centralise jobs in the future. That’s why jobs have been moved out of Cardiff over the past 10 years, and that is something that we wish to take further.

Mynediad at Wasanaethau Iechyd (Mynwy)

Access to Healthcare Services (Monmouth)

9. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i wella mynediad at wasanaethau iechyd ym Mynwy? OAQ(5)0730(FM)

9. What steps is the Welsh Government taking to improve access to healthcare services in Monmouth? OAQ(5)0730(FM)

The new Grange hospital, of course, represents a significant commitment of £350 million that will provide services for the people of Monmouth and, of course, the former county of Gwent. And that, of course, will represent a significant step forward in terms of healthcare for the people of Monmouthshire and beyond.

Mae ysbyty newydd y Grange, wrth gwrs, yn cynrychioli ymrwymiad sylweddol o £350 miliwn a fydd yn darparu gwasanaethau i bobl Mynwy ac, wrth gwrs, yr hen sir Gwent. A bydd hwnnw, wrth gwrs, yn gam pwysig ymlaen o ran gofal iechyd i bobl Sir Fynwy a thu hwnt.

Thank you for that answer, First Minister. It was a pleasure to join the health Secretary yesterday at the new Grange University Hospital site—a much better name, I think, than the old ‘SCCC’ that we’ve been calling it for so long. It’s been a long time coming. I think it was 2007 when I first attended a meeting about the construction of the new hospital. Back then I remember a discussion about this not just being about the critical care centre, but the way it would free up space at existing hospitals such as the Royal Gwent and also Nevill Hall, and that that would allow for future reconfiguration. Back in 2007 it was anticipated that there would be a new Nevill Hall by now in 2017-18. Clearly that has slipped back. What is the timescale for the remodelling of the health services surrounding the critical care centre—the second piece of the pyramid, so to speak? Because the critical care centre is very important, but it is one part of the overall health jigsaw in south-east Wales.

Diolch i chi am yr ateb yna, Prif Weinidog. Roedd yn bleser ymuno â'r Ysgrifennydd iechyd ar safle Ysbyty Athrofaol newydd y Grange—enw llawer gwell, rwy’n meddwl, na'r hen 'SCCC' fel yr ydym ni wedi bod yn ei alw ers cyhyd. Mae wedi cymryd amser maith i ddigwydd. Rwy'n credu mai yn 2007 wnes i fynd i gyfarfod am y tro cyntaf ynghylch adeiladu'r ysbyty newydd. Bryd hynny, rwy’n cofio bod y drafodaeth am hyn nid yn unig am y ganolfan gofal critigol, ond y ffordd y byddai'n rhyddhau lle mewn ysbytai presennol fel Ysbyty Brenhinol Gwent a Nevill Hall hefyd, ac y byddai hynny'n caniatáu ar gyfer ad-drefnu yn y dyfodol. Yn ôl yn 2007, rhagwelwyd y byddai Nevill Hall newydd erbyn hyn yn 2017-18. Mae hynny’n amlwg wedi llithro'n ôl. Beth yw'r amserlen ar gyfer ailfodelu'r gwasanaethau iechyd o amgylch y ganolfan gofal critigol—yr ail ddarn o'r pyramid, fel petai? Oherwydd mae’r ganolfan gofal critigol yn bwysig iawn, ond mae'n un rhan o'r jig-so iechyd cyffredinol yn y de-ddwyrain.

Well, bear in mind, of course, that our capital budget was cut by 40 per cent, so it was difficult for us to move forward with the programme as we would have wanted to over the last few years. That said, of course, there have been already a number of local service improvements, including direct access to physiotherapy at Nevill Hall. There’s community dietitian and weight management services available there now, enhanced community diabetes services and enhanced pharmacy management of patient medication. So, already we are seeing the development of new services in Nevill Hall, and that development will continue, of course, in the future, and after the Grange hospital has opened.

Wel, cofiwch, wrth gwrs, bod ein cyllideb gyfalaf wedi cael ei thorri gan 40 y cant, felly roedd hi'n anodd i ni fwrw ymlaen gyda'r rhaglen fel y byddem ni wedi dymuno ei wneud yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Wedi dweud hynny, wrth gwrs, bu nifer o welliannau i’r gwasanaeth lleol eisoes, gan gynnwys mynediad uniongyrchol at ffisiotherapi yn Nevill Hall. Mae deietegydd cymunedol a gwasanaethau rheoli pwysau ar gael yno erbyn hyn, gwasanaethau diabetes cymunedol gwell a rheolaeth fferylliaeth well o feddyginiaeth cleifion. Felly, rydym ni eisoes yn gweld datblygiad gwasanaethau newydd yn Nevill Hall, a bydd y datblygiad hwnnw’n parhau, wrth gwrs, yn y dyfodol, ac ar ôl i ysbyty’r Grange agor.

Tynnwyd cwestiwn 10 [OAQ(5)0739(FM)] yn ôl.

Question 10 [OAQ(5)0739(FM)] has been withdrawn.

Cwestiwn 11, Neil Hamilton.

Cwestiwn 12, Mark Reckless.

Cwestiwn 13, Rhun ap Iorwerth.

Question 11, Neil Hamilton.

Question 12, Mark Reckless.

Question 13, Rhun ap Iorwerth.

Diogelu Cofebau Rhyfel

Protection of War Memorials

13. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am ddiogelu cofebau rhyfel Nghymru? OAQ(5)0734(FM)[W]

13. Will the First Minister make a statement on the protection of war memorials in Wales? OAQ(5)0734(FM)[W]

Mae cofebau rhyfel yn rhan bwysig o’n treftadaeth, ac yn atgof parhaol o’r aberth a wnaed ac o’r golled a ddioddefwyd gan gymunedau. Rwy’n falch bod cynllun grant Llywodraeth Cymru, a gafodd ei lansio yn 2014 fel rhan o’n gweithgareddau i gofio’r rhyfel byd cyntaf, wedi helpu i ddiogelu cofebau rhyfel ledled Cymru.

War memorials are an important part of our heritage, and a permanent reminder of sacrifices made and losses sustained by communities. I am pleased that the Welsh Government grant scheme, launched in 2014 as part of the commemorations of the first world war, has helped to protect war memorials across Wales.

Mi gofiaf i heddiw fel y diwrnod lle cyrhaeddom ni gwestiwn 13, ac mae fy niolch i Neil Hamilton ac i Mark Reckless am fethu ag ymestyn am eu ffeiliau yn ddigon cyflym. Rwy’n ddiolchgar o gael y cyfle, ac mae hwn yn fater, digwydd bod, rydw i’n teimlo’n reit gryf yn ei gylch o. Mae cofebau’r rhyfel mawr—mi wyddoch chi amdanyn nhw—ar sgwâr y pentref yn bethau sy’n cael eu gwarchod, ac mae Cadw yn gwneud gwaith arbennig yn eu gwarchod nhw.

Ond mae yna gofebau rhyfel eraill o gwmpas Cymru—mewn capeli, er enghraifft, neu hyd yn oed mewn hen ffatrïoedd—sy’n cofio pobl sydd wedi colli eu bywydau mewn rhyfeloedd. Mae angen gwarchod y rheini hefyd, ac a gaf i wneud apêl ar Lywodraeth Cymru i sicrhau bod gwaith yn gallu cael ei wneud—mi allaf i roi’r Llywodraeth mewn cyswllt â’r bobl sy’n gwneud ymchwil yn y maes hwn—er mwyn ein helpu ni i warchod ein treftadaeth ni ar gyfer y dyfodol a chofio’r rheini a gollodd eu bywydau?

I will remember today as the day when we reached question 13, and I thank Neil Hamilton and Mark Reckless for failing to get to their files swiftly enough. I’m very grateful to have the opportunity to ask the question, and it is a matter I feel quite strongly about. Major war memorials—you will know about them—on village squares are things that are protected, and Cadw do excellent work in protecting them.

But there are other war memorials around Wales—in chapels, for example, or even in old factories—that commemorate people who’ve lost their lives in wars. Those need protection too, and may I make an appeal to the Welsh Government to ensure that work is done—I can put the Government in touch with people who carry out research in this area—in order to assist us to safeguard our heritage for the future and commemorate those who lost their lives?

A gaf i ddweud fy mod i wedi cyrraedd cwestiwn 15 o’r blaen, ond dim ers amser, achos roeddwn i’n cael fy nghyhuddo o roi atebion rhy fyr. Achos hynny, penderfynais i fod yn rhaid i mi, felly, ehangu’r atebion yn y pen draw. Rwy’n gwybod bod cofeb Llanrhuddlad ar Ynys Môn yn cael ei ystyried ar hyn o bryd, ynglŷn â chael ei restru fel cofeb sydd yn arbennig. Mae honno’n enghraifft anarferol, rwy’n deall, o gofeb a gafodd ei ail-ddylunio ar ôl yr ail ryfel byd ac sydd â ffigwr milwr o’r ail ryfel byd arno.

Un o’r pethau oedd yn rhaid i ni ei wneud pan ddechreuom ni’r cynllun hwn oedd sicrhau ein bod ni’n gwybod faint o gofebau oedd yna, achos nid oedd gan neb rhestr ac nid oedd neb yn gwybod ble yn gwmws yr oedden nhw. Ond beth sydd wedi digwydd lan i nawr yw bod mwy a mwy o bobl wedi ystyried bod gyda nhw gofeb ac wedi, wrth gwrs, ystyried bod yn rhaid cael bach o arian er mwyn sicrhau bod y gofeb honno yn cael ei chadw yn y ffordd briodol. So, felly, os oes yna rai ar Ynys Môn, mae’n hollbwysig ein bod ni’n gwybod ble maen nhw, ac, wrth gwrs, mae’n hollbwysig eu bod nhw’n gwybod ym mha ffordd y gallan nhw gael unrhyw fath o help.

May I say that I have previously reached question 15, but not for some time—I was accused of giving answers that were too short, so I decided that I had to lengthen my answers. I know that the Llanrhyddlad memorial on Ynys Môn is now being considered for listing as a special memorial. It’s quite an unusual one, as I understand it, because it was redesigned after the second world war, and it has the figure of a soldier from the second world war on it.

One of the things that we had to do when we started this scheme was to ensure that we knew how many memorials we had, because no-one had a list and no-one knew exactly where they were. But what has happened up to now is that more and more people have considered that they have a memorial, and, of course, that they want some money to maintain that memorial in the appropriate manner. So, if there are some on Ynys Môn, it’s important that we know their location and, of course, that they know in what ways they can get some help.

Diolch i’r Prif Weinidog. Yr eitem nesaf ar ein hagenda ni yw’r datganiad a chyhoeddiad busnes, ac rydw’n galw ar Jane Hutt i wneud y datganiad.

Thank you, First Minister. The next item on our agenda is the business statement and announcement, and I call on Jane Hutt to make the statement.

Llywydd, I want you to consider a point of order.

Llywydd, rwy’n awyddus i chi ystyried pwynt o drefn.

Ah, right. This is a point of order, not your statement. Okay. Point of order—Jane Hutt.

Ie, felly. Pwynt o drefn yw hwn, nid eich datganiad. Iawn. Pwynt o drefn—Jane Hutt.

Diolch, Llywydd. I want you to consider a point of order made regarding Adam Price’s question, which I felt was inappropriate in relation to Standing Order 13.9, to the First Minister in relation to the Circuit of Wales this afternoon.

Diolch, Llywydd. Rwy’n awyddus i chi ystyried pwynt o drefn a wnaed am gwestiwn Adam Price, yr oeddwn o’r farn ei fod yn amhriodol o ran Rheol Sefydlog 13.9, i’r Prif Weinidog o ran Cylchdaith Cymru y prynhawn yma.

I listened to the question clearly. There did not seem to be any accusation that needed to be ruled out of order in that question. It was clearly a question put to the First Minister, and the First Minister clearly answered the question. I don’t consider I need to say any more at this point.

Gwrandewais ar y cwestiwn yn astud. Nid oedd yn ymddangos bod unrhyw gyhuddiad yr oedd angen ei ddyfarnu allan o drefn yn y cwestiwn hwnnw. Cwestiwn i'r Prif Weinidog ydoedd yn amlwg, ac atebodd y Prif Weinidog y cwestiwn yn eglur. Nid wyf yn ystyried bod angen i mi ddweud rhagor ar hyn o bryd.

2. 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. 2. Business Statement and Announcement

I’ll move on to calling the Minister for her statement—Jane Hutt.

Symudaf ymlaen at alw’r Gweinidog am ei datganiad—Jane Hutt.

I’ve a few changes to make to today’s agenda, Llywydd. The First Minister will shortly move a motion to suspend Standing Orders to allow us to hold a debate on the publication last week of the UK Government’s European Union (Withdrawal) Bill. Later this afternoon, the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure will deliver an oral statement on the development bank of Wales. Business for the first three weeks of the autumn term is shown on the business statement and announcement found among the meeting papers, which are available to Members electronically.

Rwyf wedi gwneud ychydig o newidiadau i'r agenda heddiw, Llywydd. Bydd y Prif Weinidog yn gwneud cynnig gyda hyn i atal y Rheolau Sefydlog er mwyn ein galluogi ni i gynnal dadl ar gyhoeddiad yr wythnos diwethaf o Fesur yr Undeb Ewropeaidd (Encilio) Llywodraeth y DU. Yn hwyrach y prynhawn yma, bydd Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a Seilwaith yn cyflwyno datganiad llafar ar fanc datblygu Cymru. Mae'r busnes ar gyfer tair wythnos gyntaf tymor yr hydref yn ymddangos ar y datganiad a chyhoeddiad busnes ymhlith papurau'r cyfarfod, sydd ar gael i'r Aelodau yn electronig.

In First Minister’s questions, I raised with the First Minister this damning report that’s come from the auditor general around the way that Cardiff and Vale University Local Health Board has recruited someone to a senior position within its structures at director level, has engaged in carrying over considerable sums of public money—over £300,000 of public money—that there does seem to be little or no accountability over and an inability to provide invoices for. You’ll find real anger amongst the workforce of the Cardiff and Vale LHB area. I do believe that this report requires an immediate response from the Welsh Government so that we can understand exactly how the Welsh Government will work with the health board to meet these responses that are required to build confidence back in the LHB.

As I said in my question of the First Minister, this LHB is facing a financial deficit in this financial year to the tune of £30 million to £35 million, and, when you see it engaging in employing consultants in the first instance on a £1,000 a day plus expenses plus VAT, and then agreeing an employment contract and seeking the Welsh Government’s permission to extend the pay banding up to £150,000 from the Welsh Government’s own ceiling of £136,000, there does need to be a response from the Welsh Government to reinvigorate the confidence that staff may have lost, because of this report, in the ability of the management and the directors to actually have good governance and look after the well-being of the LHB. So, I’d be grateful to the leader of the house if she could elicit either a statement or a letter to Assembly Members from the Cabinet Secretary for health to clearly outline how the department of health in the Welsh Government are dealing with this report.

Mewn cwestiynau i'r Prif Weinidog, codais gyda'r Prif Weinidog yr adroddiad damniol hwn a ddaeth i law oddi wrth yr archwilydd cyffredinol ynglŷn â’r ffordd y mae Bwrdd Iechyd Lleol Prifysgol Caerdydd a'r Fro wedi recriwtio rhywun i swydd uwch o fewn ei strwythurau ar lefel cyfarwyddwr, wedi mynd ati i drosglwyddo symiau sylweddol o arian cyhoeddus—dros £300,000 o arian cyhoeddus—a’i bod yn ymddangos nad oes fawr ddim neu ddim atebolrwydd o gwbl o ran yr anallu i ddarparu anfonebau ar ei gyfer. Byddwch yn gweld gwir ddicter ymhlith gweithlu ardal Bwrdd Iechyd Lleol Caerdydd a'r Fro. Rwyf o’r farn fod yr adroddiad hwn yn gofyn am ymateb ar unwaith gan Lywodraeth Cymru fel y gallwn ddeall yn union sut y bydd Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda'r bwrdd iechyd i ymdrin â’r ymatebion hyn sydd yn angenrheidiol i adfer ffydd eto yn y Bwrdd Iechyd Lleol.

Fel y dywedais yn fy nghwestiwn i'r Prif Weinidog, mae’r Bwrdd Iechyd Lleol hwn yn wynebu diffyg yn y flwyddyn ariannol hon hyd at £30 miliwn i £35 miliwn. A phan ystyriwch ei fod yn mynd ati yn y lle cyntaf i gyflogi ymgynghorwyr ar £1,000 y dydd ynghyd â threuliau a TAW, ac yna’n cytuno ar gontract cyflogaeth ac yn ceisio caniatâd gan Lywodraeth Cymru i ymestyn y cyflog bandio hyd at £150,000 o uchafbwynt Llywodraeth Cymru ei hun o £136,000, mae angen cael ymateb gan Lywodraeth Cymru i adfer yr hyder y gallai’r staff, oherwydd yr adroddiad hwn, fod wedi ei golli yng ngallu'r rheolwyr a'r cyfarwyddwyr i ddangos llywodraethu da a gofalu am les y Bwrdd Iechyd Lleol. Felly, byddwn yn ddiolchgar i arweinydd y tŷ pe gallai ysgogi naill ai ddatganiad neu lythyr at Aelodau'r Cynulliad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros iechyd i amlinellu'n glir sut y mae’r adran iechyd yn Llywodraeth Cymru yn ymdrin â'r adroddiad hwn.

I will only repeat what the First Minister said in his response, which is important, that it is a matter for the Cardiff and Vale university health board. Indeed, of course, we have received—I’m sure you have, Andrew R.T. Davies—. The chair has written and we have very clear statements made by the new chief executive of the Cardiff and Vale university health board on this matter. But I think it is important to repeat that the chief executive of the NHS in Wales, on the wider point, Andrew Goodall, has written to all of the health boards to seek urgent assurance that good governance arrangements in relation to procurement and recruitment are in place across Wales.

Byddaf yn ailadrodd yr hyn a ddywedodd y Prif Weinidog yn ei ymateb, sydd yn rhywbeth pwysig, sef mai mater i fwrdd iechyd prifysgol Caerdydd a'r Fro yw hwn. Yn wir, wrth gwrs, rydym wedi cael—rwy'n siwr eich bod chi, Andrew R.T. Davies—. Mae'r cadeirydd wedi ysgrifennu ac mae gennym ddatganiadau clir iawn oddi wrth y prif weithredwr newydd ym mwrdd iechyd prifysgol Caerdydd a'r Fro ynglŷn â’r mater hwn. Ond rwy'n credu ei bod yn bwysig ailadrodd bod prif weithredwr y GIG yng Nghymru, Andrew Goodall, ar y pwynt ehangach, wedi ysgrifennu at bob un o'r byrddau iechyd i ofyn am sicrwydd ar fyrder fod trefniadau llywodraethu da o ran caffael a recriwtio ar waith ledled Cymru.

Cabinet Secretary and leader of the house, in May we celebrated the fifth anniversary of the Wales coast path. Many people have walked that and enjoyed the benefits of that walk but, as such, they have no recognition for that walk. Can we have a statement from the Cabinet Secretary for Environment and Rural Affairs, or perhaps the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure, depending on which one takes the lead on this, as to how we can actually encourage more people to take that walk, to give certification to people who do that walk, as on other great walks across this country, so that people will be recognised for what they’ve been able to achieve? Perhaps it can also be used as a beneficial aspect of tourism to actually have aspects or elements of that walk certificated.

Ysgrifennydd y Cabinet ac arweinydd y tŷ, ym mis Mai dathlwyd pumlwyddiant llwybr arfordir Cymru. Mae llawer o bobl wedi cerdded ar hyd y llwybr hwnnw a mwynhau manteision y daith, ond, fel y cyfryw, nid ydyn nhw’n cael unrhyw gydnabyddiaeth am gerdded y daith. A gawn ni ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Amgylchedd a Materion Gwledig, neu efallai Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a Seilwaith, yn dibynnu ar bwy fydd yn cymryd yr awenau yn hyn o beth, o ran sut y gallwn annog mwy o bobl mewn gwirionedd i fynd ar y daith honno, rhoi tystysgrif iddynt, fel sy’n digwydd ar deithiau cerdded gwych eraill ledled y wlad hon, fel bod pobl yn cael eu cydnabod am yr hyn y maen nhw wedi ei gyflawni? Efallai y gellid defnyddio hynny hefyd fel agwedd fuddiol ar dwristiaeth, sef cael tystysgrifau ar gyfer agweddau neu elfennau o’r daith.

I think it’s very appropriate that we take this opportunity, and thank you, Dai Rees, for raising this. Of course, the coast path’s been a great success. In fact, the report for 2014-15 showed that the economic impact of the coast path generates approximately £16 million of gross added value to the Welsh economy, and around 715 person-years of employment each year. In fact, recent research shows it’s higher than that. We also know, of course, about the health benefits that came through in the 2014 assessment. But I think it’s the links that also are important—to the other trails, like the Taff trail, and the coast path to the Valleys. And the certification of that and the paths, of course, that is a matter for the Cabinet Secretary to consider.

Rwy'n credu ei bod yn briodol iawn inni achub ar y cyfle hwn, a diolch i chi, Dai Rees, am godi hyn. Wrth gwrs, mae llwybr yr arfordir wedi bod yn llwyddiant mawr. Yn wir, mae'r adroddiad ar gyfer 2014-15 yn dangos bod effaith economaidd llwybr yr arfordir yn cynhyrchu tua £16 miliwn o werth ychwanegol crynswth i economi Cymru, a thua 715 o flynyddoedd unigolyn o gyflogaeth bob blwyddyn. Yn wir, mae ymchwil ddiweddar yn dangos ei fod yn uwch na hynny. Gwyddom hefyd, wrth gwrs, am y manteision iechyd a ddaeth i’r amlwg yn asesiad 2014. Ond rwy'n credu hefyd mai’r cysylltiadau sy’n bwysig—i'r llwybrau eraill, fel llwybr Taf, a llwybr yr arfordir i'r Cymoedd. Ac mae rhoi tystysgrifau am hynny a'r llwybrau, wrth gwrs, yn fater, wrth gwrs, i Ysgrifennydd y Cabinet ei ystyried.

Leader of the Chamber, I’d like a Government statement on parking charges for NHS staff. I think we’re all aware of the court case last week, and nobody wants to see nurses having to shell out thousands of pounds simply for trying to park to do their job. Many of us feel that it’s not right either that a French company takes millions of pounds out of Wales just so that sick people and staff can get to a hospital. We’d like your Government to act as a mediator in this issue, and we’d like to know what is happening to make public transport to the Heath improve, so people don’t have to drive there. Finally, I’d like you to address the matter of the car parks being taken into public ownership by the Welsh Government, or compulsorily purchased by, perhaps, your colleagues across the way on Cardiff Council.

Arweinydd y Siambr, hoffwn gael datganiad gan y Llywodraeth ar daliadau parcio i staff y GIG. Rwy'n credu ein bod i gyd yn ymwybodol o'r achos llys yr wythnos diwethaf, ac nid oes neb yn awyddus i weld nyrsys yn gorfod gwario miloedd o bunnoedd ar gael lle i barcio i fynd i’w gwaith. Mae llawer ohonom yn teimlo nad yw'n gyfiawn ychwaith fod cwmni o Ffrainc yn cymryd miliynau o bunnoedd allan o Gymru fel bod modd i bobl sâl a staff gyrraedd yr ysbyty.  Byddem yn hoffi pe bai eich Llywodraeth yn gweithredu fel eiriolwr ar y mater hwn, a hoffem wybod beth sy'n digwydd i wella cludiant cyhoeddus i ysbyty’r Heath, fel nad oes raid i bobl yrru yno. Yn olaf, hoffwn i chi fynd i'r afael â mater meysydd parcio yn cael eu dwyn i berchnogaeth gyhoeddus gan Lywodraeth Cymru, neu eu prynu'n orfodol, efallai, gan eich cydweithwyr ar draws y ffordd yng Nghyngor Caerdydd.

Thank you. Neil McEvoy’s very aware, of course, of the Welsh Government policy—very clear policy—of no car parking charges at hospital sites across Wales. We’ve been very disappointed, as I know he would understand, that the University Hospital of Wales contract has had to be maintained over recent years due to contractual arrangements that had been put in place, and the prohibitive cost if we were to try and withdraw from that. But the contract will cease in 2018, at which point there will be no charges to staff or patients. Assembly Members will all be aware across the Chamber that the chair, Maria Battle, has written to Members on sustainable travel and car parking at UHW, and, of course, recognising the very difficult situation, which the First Minister also responded to earlier on, in terms of the impact on staff.

Diolch. Mae Neil McEvoy yn ymwybodol iawn, wrth gwrs, o bolisi Llywodraeth Cymru—polisi clir iawn—o ddim ffioedd am barcio ceir ar safleoedd ysbytai ledled Cymru. Rydym wedi ein siomi’n arw, a gwn y byddai ef yn deall hynny. Bu’n rhaid cynnal contract Ysbyty Athrofaol Cymru dros y blynyddoedd diwethaf o ganlyniad i drefniadau cytundebol a oedd wedi eu rhoi ar waith, a byddai’r gost yn afresymol pe byddem yn ceisio tynnu'n ôl o hynny. Ond bydd y contract yn dod i ben yn 2018, ac o hynny ymlaen ni fydd unrhyw gost ar staff na chleifion. Bydd Aelodau'r Cynulliad i gyd ar draws y Siambr yn ymwybodol fod y cadeirydd, Maria Battle, wedi ysgrifennu at yr Aelodau am deithio cynaliadwy a pharcio ceir yn Ysbyty Athrofaol Cymru, gan gydnabod y sefyllfa anodd iawn, wrth gwrs. Ymatebodd y Prif Weinidog hefyd iddi yn gynharach, o ran yr effaith ar staff.

Can I ask the leader of the house for a statement from the Welsh Government on the financial deficit faced by our secondary schools in the Newport area? When setting up the budget for 2017-18, Newport City Council was warned that there was a funding crisis with all secondary schools in deficit and some without reserves. I have been told that one of the schools in that area is facing a deficit of nearly £0.75 million, which is serious money. If this situation continues, it could lead to job losses and activities such as sports, music, and drama disappearing from our schools forever. Could we ask for a statement on this matter urgently, please? Thank you.

A gaf i ofyn i arweinydd y tŷ am ddatganiad gan Lywodraeth Cymru ar y diffyg ariannol y mae ein hysgolion uwchradd yn ardal Casnewydd yn ei wynebu? Wrth bennu’r gyllideb ar gyfer 2017-18, rhybuddiwyd Cyngor Dinas Casnewydd fod yna argyfwng ariannu, gyda'r holl ysgolion uwchradd mewn dyled ariannol a rhai heb gronfeydd wrth gefn. Rwyf wedi cael gwybod bod un o'r ysgolion yn yr ardal honno yn wynebu diffyg o bron £0.75 miliwn, sy’n arian mawr. Os bydd y sefyllfa hon yn parhau, gallai arwain at golli swyddi a gweithgareddau fel chwaraeon, cerddoriaeth, drama yn diflannu o'n hysgolion am byth. A gawn ni ofyn am ddatganiad ar y mater hwn ar frys, os gwelwch yn dda? Diolch.

Well, the Member is fully aware that local authorities in Wales have the flexibility to set appropriate budgets for the needs of their communities. Funding for schools in Wales is up, despite the cuts to our block grant by your UK Tory Government. Last year, we delivered an extra £35 million to councils for school services and, indeed, data show that the funding delegated to schools has increased last year from £2.123 billion to £2.142 billion this year. We have committed, of course, to spending an extra £100 million over the Assembly term to raise standards. But I would also ask the Member, Mohammad Asghar, if he would like to ask Justine Greening whether we can have a fair share of the funding that she announced, which we understand is being taken from other budgets within the education allocation in England. Not a pound or a penny for our Welsh Government. Has it gone—? Is that because it’s gone to the bung to the DUP?

Wel, mae’r Aelod yn gwbl ymwybodol bod gan awdurdodau lleol yng Nghymru yr hyblygrwydd i bennu cyllidebau priodol ar gyfer anghenion eu cymunedau. Mae cyllid ar gyfer ysgolion yng Nghymru yn cynyddu, er gwaethaf y toriadau i'n grant bloc gan eich Llywodraeth Dorïaidd y DU. Y llynedd, darparwyd £35 miliwn yn ychwanegol gennym i’r cynghorau ar gyfer gwasanaethau ysgol ac, yn wir, mae data yn dangos bod y cyllid a ddirprwyir i ysgolion wedi cynyddu y llynedd o £2.123 biliwn i £2.142 biliwn eleni. Rydym wedi ymrwymo, wrth gwrs, i wario £100 miliwn yn ychwanegol dros dymor y Cynulliad i godi safonau. Ond byddwn hefyd yn gofyn i'r Aelod, Mohammad Asghar, a fyddai ef yn hoffi gofyn i Justine Greening a allwn gael cyfran deg o'r cyllid a gyhoeddwyd ganddi hi. Yn ôl a ddeallwn, mae’n cael ei gymryd o gyllidebau eraill o fewn y dyraniad addysg yn Lloegr. Heb yr un bunt na’r un geiniog i’n Llywodraeth ni yng Nghymru. A yw wedi mynd—? A yw hynny am ei fod wedi mynd yn gildwrn i'r DUP?

As everyone is aware, the fatal fire in Grenfell Tower that killed at least 80 people was caused initially by a fire that started in an electrical item. Can I ask for a Government statement on electrical safety, including proposals for tests for white goods, especially in high-rise flats, but I think that all white goods—? Can I just remind the leader of the house that any item taken into Tŷ Hywel, for example, has to be PAT tested before you’re allowed to install it?

Fel y gŵyr pawb, achoswyd y tân angheuol yn Nhŵr Grenfell, a laddodd o leiaf 80 o bobl, gan dân a ddechreuodd mewn cyfarpar trydanol. A gaf i ofyn am ddatganiad gan y Llywodraeth ar ddiogelwch trydanol, gan gynnwys cynigion am brofion ar nwyddau gwyn, yn enwedig mewn tŵr uchel o fflatiau, ond rwy’n credu bod pob nwydd gwyn—? A gaf i atgoffa arweinydd y tŷ y bydd yn rhaid i unrhyw eitem a gymerir i Dŷ Hywel, er enghraifft, gael prawf dyfeisiadau cludadwy cyn i chi gael caniatâd i’w osod yn ei le?

Well, we’ve committed, as Carl Sargeant has said, to learning all relevant lessons from the tragic Grenfell Tower fire, and to take all appropriate action. That’s why Carl Sargeant has convened the fire safety advisory group. We don’t want to pre-empt that group’s work, but we do need to identify a stronger case for mandatory testing than there is now.

Wel, rydym wedi ymrwymo, fel y dywedodd Carl Sargeant, i ddysgu’r holl wersi perthnasol o dân trasig Tŵr Grenfell, a chymryd yr holl gamau priodol. Dyna pam mae Carl Sargeant wedi cynnull grŵp cynghori ar ddiogelwch tân. Nid ydym am ragfeddiannu gwaith y grŵp hwnnw, ond mae angen i ni nodi achos cryfach na’r hyn sydd gennym nawr dros brofion gorfodol.

There are two issues that I wanted to raise. Lunch time today, families in Wales affected by the contaminated blood scandal met on the steps of the Senedd to make clear the impact that this has had on people in Wales. Obviously, over the summer there’ll be negotiations and discussions about what form the public inquiry will take. Obviously this has been very hard-fought-for by families in Wales. Would the leader of the house commit to ensuring that the Assembly will have regular updates on progress when we return from the summer break?

I did have a second issue. I wanted to raise—the second issue is that of Llanishen reservoir in my constituency of Cardiff North. As the Cabinet Secretary will know, there’s been a long-running fight over this reservoir and everyone locally is delighted that Dŵr Cymru has now taken it over and plans to invest in it. But, initially, the reservoir needs to be drained and this has been approved by Natural Resources Wales. Would it be possible for the Cabinet Secretary to arrange for a report to the Assembly, later on in the year, about the progress on this exciting scheme, and also what role Natural Resources Wales will play in the future?

Mae dau fater yr wyf yn awyddus i’w codi. Amser cinio heddiw, cynhaliodd teuluoedd yng Nghymru, yr effeithiwyd arnyn nhw gan sgandal y gwaed halogedig, gyfarfod ar risiau'r Senedd i dynnu sylw at yr effaith a gafodd hyn ar bobl yng Nghymru. Yn amlwg, dros yr haf bydd negodi a thrafodaethau’n digwydd ar ffurf yr ymchwiliad cyhoeddus. Yn amlwg mae hyn wedi bod yn achos brwydr galed iawn gan deuluoedd yng Nghymru. A fyddai arweinydd y tŷ yn ymrwymo i sicrhau y bydd gan y Cynulliad ddiweddariadau rheolaidd ar gynnydd pan fyddwn ni’n dychwelyd ar ôl toriad yr haf?

Roedd gennyf ail fater. Roeddwn eisiau codi—yr ail fater yw cronfa ddŵr Llanisien yn fy etholaeth i, sef Gogledd Caerdydd. Fel y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn gwybod, mae brwydr faith wedi bod ynghylch y gronfa hon ac mae pawb sy’n byw yn lleol wrth eu bodd fod Dŵr Cymru bellach wedi cymryd drosodd ac yn cynllunio i fuddsoddi ynddi. Ond, yn y lle cyntaf, mae angen draenio'r gronfa ac mae hyn wedi cael ei gymeradwyo gan Gyfoeth Naturiol Cymru. A fyddai'n bosibl i Ysgrifennydd y Cabinet drefnu ei fod yn adrodd i'r Cynulliad, yn ddiweddarach yn y flwyddyn, am gynnydd y cynllun cyffrous hwn, a hefyd am y swyddogaeth fydd gan Gyfoeth Naturiol Cymru yn hyn yn y dyfodol?

I thank Julie Morgan for her questions and was also glad to join Julie Morgan and families affected by the contaminated blood scandal on the steps of the Senedd, with other Assembly Members from the cross-party group, this afternoon. We wholeheartedly welcomed last week’s announcement of the inquiry into the infected blood scandal that led to people contracting hepatitis C and/or HIV. The Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport is writing to the Secretary of State, setting out our expectations. And, of course, that has very much been driven through the work that you’ve pioneered, Julie, and the cross-party group. Our expectation is that the UK inquiry will engage and listen to those affected in Wales, in both setting the remit and in the taking of evidence—that came through strongly this afternoon. Consideration will be given to the 10 points identified by the Haemophilia Society, and there will be meaningful engagement between the four Governments in taking the UK inquiry forward. We will update Assembly Members about developments when we return from the summer break.

On your second question, the Cabinet Secretary for Environment and Rural Affairs, Lesley Griffiths, will be happy to provide an update to the Assembly on the progress of the Llanishen reservoir scheme in the autumn.

Rwy’n diolch i Julie Morgan am ei chwestiynau ac roeddwn hefyd yn falch o gael ymuno â Julie Morgan a’r teuluoedd yr effeithiwyd arnynt gan sgandal y gwaed halogedig ar risiau'r Senedd, gydag Aelodau Cynulliad eraill o’r grŵp trawsbleidiol, y prynhawn yma. Rydym yn croesawu yn llwyr y cyhoeddiad yr wythnos diwethaf am yr ymchwiliad i’r sgandal gwaed heintiedig a arweiniodd at bobl yn cael hepatitis C a / neu HIV. Mae Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Lles a Chwaraeon yn ysgrifennu at yr Ysgrifennydd Gwladol, yn nodi’r hyn yr ydym yn ei ddisgwyl. Ac, wrth gwrs, mae hynny i raddau helaeth iawn wedi ei yrru gan y gwaith yr ydych chi wedi ei arloesi, Julie, a'r grŵp trawsbleidiol. Ein disgwyliad ni ydyw y bydd yr ymchwiliad yn y DU yn ymgysylltu ac yn gwrando ar y rhai yr effeithir arnynt yng Nghymru, wrth bennu’r cylch gwaith a chymryd tystiolaeth—daeth hynny i'r amlwg y prynhawn yma. Bydd ystyriaeth yn cael ei rhoi i'r 10 pwynt a nodwyd gan y Gymdeithas Haemoffilia, a bydd ymgysylltiad ystyrlon rhwng y pedair Llywodraeth wrth fwrw ymlaen ag ymchwiliad y DU. Byddwn yn diweddaru Aelodau'r Cynulliad am y datblygiadau pan ddychwelwn ni ar ôl toriad yr haf.

O ran eich ail gwestiwn, bydd Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Amgylchedd a Materion Gwledig, Lesley Griffiths, yn hapus i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Cynulliad ar gynnydd cynllun cronfa ddŵr Llanisien yn yr hydref.

Mae meddygfa yn fy etholaeth i, ym Mhen-y-groes, Dyffryn Nantlle, yn cau ddiwedd y mis, gan adael yr ardal efo un doctor yn llai. Rwyf wedi bod yn ceisio cael gwybodaeth am hyn ers clywed y sibrydion bod y gwasanaeth i’w golli. Mi wnes i ysgrifennu at yr Ysgrifennydd iechyd ar 24 Ebrill, gyda chopi i brif weithredwr Betsi Cadwaladr—dim ateb. Fe wnes i ysgrifennu eto ar 23 Mehefin at Vaughan Gething i ofyn am ateb—dim ateb. Rwyf wedi codi’r mater efo cadeirydd a phrif weithredwr y bwrdd iechyd mewn cyfarfod ar 19 Mai. Addawyd y bydden nhw yn edrych i mewn i’r mater. Fe wnes i ysgrifennu eto at y bwrdd iechyd ar 29 Mehefin—dim ateb. Yn y cyfamser, fe wnaeth y bwrdd iechyd ymateb i ymholiad gan y wasg ar y pwnc, ond mae'n ymddangos erbyn hyn fod yr wybodaeth honno yn anghywir. Mae’n amlwg bod yna broblemau cyfathrebu o fewn y Llywodraeth a’r bwrdd iechyd. Mae hyn yn golygu ansicrwydd mawr i gleifion yn fy etholaeth i. A wnewch chi felly edrych ar y diffyg cyfathrebu amlwg yma ac yna adrodd yn ôl i mi cyn gynted â phosib, os gwelwch yn dda?

A surgery in my constituency in Pen-y-groes, Dyffyn Nantlle, is to close at the end of the month, leaving the area with one fewer doctor. Now, I’ve been seeking information about this since I heard rumours that the service was to be lost. I wrote to the Cabinet Secretary for health on 24 April, copied to the chief executive of Betsi Cadwaladr—I didn’t get a response. I wrote again on 23 June to Vaughan Gething asking for a response—again, no response. I raised the issue with the chair and chief executive of the health board at a meeting on 19 May, and they made a promise that they would look into the issue. I wrote again to the health board on 29 June and, again, got no response. In the meantime, the health board did respond to a press request on the issue but it appears now that that information is incorrect. It’s clear that there are communication problems within the Government and the health board, and this causes great uncertainty for patients in my constituency. Will you therefore look at this lack of communication and report back to me as soon as possible, please?

I am grateful for that question because it does point to the importance of that communication, not just between yourself and the health board, but also for your constituents in terms of practice closures, such as the one you describe in Pen-y-groes. I think it’s important to recognise that there is funding going in to ensure and support the sustainability of high-quality primary care services, as a result of agreed changes to the GP contract, and also an investment of £95 million into a support package in terms of education, training of healthcare professionals, and £40 million to improve primary care estates. So, obviously, putting this now on the record today as part of the business statement will mean that some progress, I hope, will be made.

Rwy’n ddiolchgar am y cwestiwn hwn oherwydd ei fod yn tynnu sylw at bwysigrwydd y cyfathrebu hwnnw, nid yn unig rhyngoch chi a'r bwrdd iechyd, ond hefyd gyda’ch etholwyr o ran cau practis, fel yr un yr ydych yn ei ddisgrifio ym Mhen y Groes. Credaf ei bod yn bwysig cydnabod bod arian yn cael ei roi i sicrhau a chefnogi cynaliadwyedd gwasanaethau gofal sylfaenol o ansawdd uchel, o ganlyniad i newidiadau y cytunwyd arnynt i gontract meddygon teulu, a hefyd fuddsoddiad o £95 miliwn yn becyn cymorth o ran addysg, hyfforddiant gweithwyr proffesiynol gofal iechyd, a £40 miliwn i wella ystadau gofal sylfaenol. Felly, yn amlwg, bydd rhoi hyn ar gofnod heddiw fel rhan o'r datganiad busnes yn golygu y bydd rhywfaint o gynnydd, rwy’n gobeithio, yn digwydd.

Can I request an update from the Welsh Government on its actions in support of the Women Against State Pension Inequality campaign to get justice for the many women who have been unfairly affected by the UK Government’s changes to the pension system? And, leader of the house, I’m sure that WASPI campaigners would also welcome the Welsh Government putting on record that it condemns the crass, insensitive and insulting comments from the UK pensions Minister that they should simply look for apprenticeship opportunities in order to alleviate their financial hardship.

A gaf i ofyn am yr wybodaeth ddiweddaraf gan Lywodraeth Cymru am ei gweithredoedd i gefnogi ymgyrch Menywod yn Erbyn Anghydraddoldeb Pensiwn y Wladwriaeth i gael cyfiawnder i'r menywod di-ri yr effeithiwyd arnynt gan newidiadau annheg Llywodraeth y DU i'r system pensiynau? Ac, arweinydd y tŷ, rwy'n siŵr y byddai ymgyrchwyr WASPI hefyd yn croesawu bod Llywodraeth Cymru wedi cofnodi ei bod yn condemnio’r sylwadau annifyr, ansensitif a sarhaus gan Weinidog dros Bensiynau y DU y dylent yn syml chwilio am gyfleoedd prentisiaeth er mwyn lliniaru eu caledi ariannol.

Vikki Howells has consistently raised this important campaign, and although pension matters are non-devolved, and the responsibility of the Department for Work and Pensions in the UK Government, we as a Welsh Government remain very concerned about the disproportionate effect the changes arising from the Pensions Act 2011 are having on a significant number of women. Welsh Ministers have written to the UK Government about these issues. It’s been highlighted in our concerns in Plenary. Indeed, women from the WASPI campaign I know are coming in to meet with Assembly Members this week, and we will continue to offer our support for the efforts of this campaign, to highlight the serious impact of these changes, and decry the insulting comments made, which again, unfortunately, indicate the attitude and the lack of concern or interest in the important needs of these women who have been so adversely affected by these changes in equality and state pension age changes.

Mae Vikki Howells wedi codi’r ymgyrch bwysig hon yn gyson, ac er nad yw materion pensiwn wedi eu datganoli, a’u bod yn gyfrifoldeb Adran Gwaith a Phensiynau Llywodraeth y DU, rydym ni yn Llywodraeth Cymru yn parhau i fod yn bryderus iawn am yr effaith anghymesur a gaiff y newidiadau sy'n deillio o Ddeddf Pensiynau 2011 ar nifer sylweddol o fenywod. Mae Gweinidogion Cymru wedi ysgrifennu at Lywodraeth y DU ynglŷn â’r materion hyn. Pwysleisiwyd hyn gan ein pryderon yn y Cyfarfod Llawn. Yn wir, gwn fod menywod o ymgyrch WASPI yn dod i mewn i gyfarfod ag Aelodau'r Cynulliad yr wythnos hon. Byddwn yn dal i gynnig ein cefnogaeth i ymdrechion yr ymgyrch hon, i dynnu sylw at effaith ddifrifol y newidiadau hyn, ac yn dilorni’r sylwadau sarhaus a wnaed. Unwaith eto, yn anffodus, mae hyn yn rhoi syniad o’r agwedd a’r diffyg gofid neu ddiddordeb yn anghenion pwysig y menywod hyn yr effeithiwyd arnyn nhw mor andwyol gan y newidiadau hyn o ran cydraddoldeb a newid oedran pensiwn y wladwriaeth.

Leader of the house, tomorrow I am sponsoring a celebration of Welsh musical performance culture in the Senedd, with the Arts Council for Wales at 12 noon in the Neuadd. I invite the leader of the house, yourself, Llywydd, and all Members to the celebration event. As well as a range of youth performances, the event will be headlined by one of Wales’s greatest sons, Bryn Terfel, and it won’t be the ‘Ring Cycle’. [Laughter.] Leader of the house, will the Welsh Government look to make a statement to the Siambr on the development of a national music performance strategy for Welsh children and young people, a national performance strategy able to deliver and offer instrumental tuition and orchestral access, regardless of wealth, and ensure Wales retains its position as the land of song?

Arweinydd y tŷ, yfory byddaf yn noddi dathliad o ddiwylliant perfformiad cerddorol Cymreig yn y Senedd, gyda Chyngor Celfyddydau Cymru am ganol dydd yn y Neuadd. Rwy’n gwahodd arweinydd y tŷ, chithau, Llywydd, a'r holl Aelodau i’r achlysur dathlu. Yn ogystal ag amrywiaeth o berfformiadau gan bobl ifanc, prif berfformiwr y digwyddiad fydd un o fawrion y genedl, Bryn Terfel, ac nid cyfres operâu’r 'Fodrwy' mohoni. [Chwerthin.] Arweinydd y tŷ, mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu gwneud datganiad i'r Siambr ar y gwaith o ddatblygu strategaeth perfformio cerddoriaeth genedlaethol i blant a phobl ifanc Cymru, strategaeth perfformio genedlaethol a fydd yn gallu cyflwyno a chynnig gwersi offerynnol a chyfle i fod yn rhan o gerddorfa, heb ystyriaeth i fodd ariannol, a sicrhau bod Cymru yn parhau i fod yn wlad y gân?

Well, I think all of us, across this Chamber, will want to congratulate Rhianon Passmore on the way she has been able—with, of course, the Arts Council of Wales—attract such distinguished figures. And others, who can spend some time joining that very important event, I know will do so. But I think your more important point is to link this to the importance of the Welsh Government’s commitment to culture, musical education, and to, as you say so clearly, make sure that Wales is at the forefront in terms of being able to educate our children, and enjoy Wales as the land of song.

Wel, rwy’n credu y bydd pawb ohonom ni, ledled y Siambr hon, yn awyddus i longyfarch Rhianon Passmore ar y ffordd y llwyddodd—gyda Chyngor Celfyddydau Cymru, wrth gwrs—i ddenu’r fath ffigurau nodedig. A bydd eraill, a fydd yn gallu treulio rhywfaint o amser yn dod i’r digwyddiad pwysig iawn hwnnw, yn gwneud hynny, rwy’n gwybod. Ond rwy’n credu mai’r pwynt pwysicach a wnewch yw cysylltu hynny â phwysigrwydd ymrwymiad Llywodraeth Cymru i ddiwylliant, addysg gerddorol ac, fel y dywedwch chi'n eglur, gwneud yn siŵr bod Cymru ar flaen y gad o ran gallu addysgu ein plant, a mwynhau Cymru fel gwlad y gân.

Leader of the house, I’m rising in irritation that the leader of the Welsh Conservatives had two pops at the Cardiff and Vale University Local Health Board, without any opportunity for any other Members to add to this. Although, clearly, there was a breach of compliance, the chief executive of the Cardiff and Vale health board has said very clearly that there will be no further breaches of compliance by staff on his watch, and this has exposed an error in the way in which procurement has been conducted. But it seems to me that there is a balance to be struck, in terms of understanding that, clearly, there’s been a breach of compliance, but the work overall that Cardiff and Vale does is much to be valued.

Arweinydd y tŷ, rwy’n codi gyda chryn ddicter am fod arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig wedi rhoi dwy ergyd i fwrdd Iechyd Lleol Prifysgol Caerdydd a'r Fro, heb roi cyfle i unrhyw Aelod arall ychwanegu at hynny. Er, yn amlwg, y tanseiliwyd cydymffurfiaeth, dywedodd prif weithredwr bwrdd iechyd Caerdydd a'r Fro yn glir iawn na fydd yna unrhyw danseilio pellach o ran cydymffurfiaeth gan staff dan ei oruchwyliaeth ef, ac mae hyn wedi amlygu camgymeriad yn y ffordd y cynhaliwyd y gwaith caffael. Ond mae'n ymddangos i mi fod modd cael cydbwysedd yma, o ran deall, yn amlwg, fod diffyg cydymffurfiaeth wedi bod, ond yn gyffredinol mae'r gwaith a wnaiff Caerdydd a'r Fro i’w werthfawrogi yn fawr iawn.

I’m grateful for that comment from the Member for Cardiff Central.

Rwy'n ddiolchgar am y sylw yna gan yr Aelod dros Ganol Caerdydd.

3. 3. Datganiad: Bil yr Undeb Ewropeaidd (Ymadael)
3. 3. Statement: The EU (Withdrawal) Bill

Ac felly dyma ni’n cyrraedd eitem 3, ac mae’r datganiad gan y Prif Weinidog ar y Bil ymadael â’r Undeb Ewropeaidd wedi ei dynnu yn ôl.

And this brings us to item 3, and the statement by the First Minister on the EU (Withdrawal) Bill is withdrawn.

4. Cynnig i Atal Rheolau Sefydlog Dros Dro er mwyn Caniatáu Cynnal Dadl ar yr Eitem Nesaf o Fusnes
4. Motion to Suspend Standing Orders to Allow the Next Item of Business to be Debated

Mae yna gynnig i atal Rheolau Sefydlog dros dro er mwyn caniatáu cynnal dadl ar yr eitem nesaf o fusnes. Ac rwy’n galw ar Jane Hutt i wneud y cynnig.

There is a motion to suspend Standing Orders to allow the next item of business to be debated. And I call on Jane Hutt to move the motion.

Cynnig NNDM6373 Jane Hutt

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheolau Sefydlog 33.6 a 33.8:

Yn atal Rheol Sefydlog 12.20(i), 12.22(i) a’r rhan honno o Reol Sefydlog 11.16 sy’n ei gwneud yn ofynnol bod y cyhoeddiad wythnosol o dan Reol Sefydlog 11.11 yn darparu’r amserlen ar gyfer busnes yn y Cyfarfod Llawn yr wythnos ganlynol, er mwyn caniatáu i NNDM6374 gael ei ystyried yn y Cyfarfod Llawn ddydd Mawrth, 18 Gorffennaf 2017.

Motion NNDM6373 Jane Hutt

To propose that the National Assembly for Wales, in accordance with Standing Orders 33.6 and 33.8:

Suspends Standing Order 12.20(i), 12.22(i) and that part of Standing Order 11.16 that requires the weekly announcement under Standing Order 11.11 to constitute the timetable for business in Plenary for the following week, to allow NNDM6374 to be considered in Plenary on Tuesday, 18 July 2017.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Y cynnig yw i atal y Rheolau Sefydlog dros dro. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Felly, derbynnir y cynnig, yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

The proposal is to suspend Standing Orders. Does any Member object? The motion is therefore agreed, in accordance with Standing Order 12.36.

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.

5. 4. Dadl: Bil yr Undeb Ewropeaidd (Ymadael)
5. 4. Debate: The European Union (Withdrawal) Bill

Detholwyd y gwelliannau canlynol: gwelliant 1 yn enw Neil Hamilton, a gwelliant 2 yn enw Paul Davies. Os derbynnir gwelliant 1, bydd gwelliant 2 yn cael ei ddad-ddethol.

The following amendments have been selected: amendment 1 in the name of Neil Hamilton, and amendment 2 in the name of Paul Davies. If amendment 1 is agreed, amendment 2 will be deselected.

A dyma ni, felly, yn symud at y ddadl ar y Bil ymadael â’r Undeb Ewropeaidd. Ac rwy’n galw ar y Prif Weinidog i wneud y cynnig—Carwyn Jones.

And that brings us to the debate on the European Union (Withdrawal) Bill. And I call on the First Minister to move the motion—Carwyn Jones.

Cynnig NNDM6374 Jane Hutt, Rhun ap Iorwerth

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

1. Yn nodi Bil yr Undeb Ewropeaidd (Ymadael) Llywodraeth y DU.

2. Yn credu:

a) ei fod yn gwbl annerbyniol ar ei ffurf bresennol; a

b) bod rhaid cymryd pob cam angenrheidiol i ddiogelu buddiannau Cymru a sefyllfa gyfansoddiadol a phwerau’r Cynulliad Cenedlaethol, gan gynnwys cyhoeddi bil parhad.

Motion NNDM6374 Jane Hutt, Rhun ap Iorwerth

To propose that the National Assembly for Wales:

1. Notes the UK Government’s European Union (Withdrawal) Bill.

2. Believes:

a) it is wholly unacceptable in its current form; and

b) all necessary steps must be taken to protect the interests of Wales and the constitutional position and powers of the National Assembly, including the publication of a continuity bill.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch, Llywydd. Well, the publication last week of the UK Government’s European Union (Withdrawal) Bill represents a hugely significant moment in the development of the debate about the way in which the UK will leave the EU. There’s no doubt that we need legislation, to ensure the continued effect of EU-derived law after we leave the EU, but whether this Bill is what is needed is much open to question.

While the UK Government may have changed the title of the legislation, previously known as the great repeal Bill, this is a rare and, it would appear, isolated example of Government humility in its approach to Brexit. Once you get beyond the front page, there is little if any evidence of the Prime Minister’s supposed willingness, after the general election, to consult widely, and to listen to other views on the vital questions that face the UK. But there are many issues, of course, that I could raise here, for example: whether it is right, when the purpose of the legislation is purportedly to maintain the rights we possess by virtue of our membership of the EU, to scrap the charter of fundamental rights; whether clause 6, which would end any powers of the European Court of Justice on the day we leave, is a piece of political grandstanding, which has no place in what is portrayed as a technical piece of legislation—and there will be other things as well.

But I hope Members will excuse me today if I concentrate on the huge challenge that the Bill represents to the devolved settlement as it’s developed over the course of the last two decades. This is rooted, let’s remind ourselves, in popular consent. The 2011 referendum, for example, saw a large majority vote in favour of giving this National Assembly primary legislative powers. Despite the very clear and repeated warnings from myself, and the whole of the Welsh Government, that we would not accept any attempt to use EU withdrawal as a cover for a recentralisation of power, that is exactly what this Bill, as drafted, aims to achieve. It’s an attempt to take back control over devolved policies such as the environment, agriculture and fisheries—not just from Brussels, but from Cardiff, Edinburgh and Belfast.

Now, this matters—it matters because devolution is about having the opportunity here in Wales to determine for ourselves policies that are appropriate to Wales, and which clearly have the consent of voters here in Wales. We cannot turn back the clock to the age when a Government with a thin majority in Westminster, and no mandate at all from Wales and Scotland, could impose policies like the poll tax in the teeth of the opposition of the vast majority of elected representatives from Wales and Scotland.

The Bill seeks to put in place, with no limitations, qualifications or so-called sunset clauses, new constraints on this National Assembly’s ability to legislative effectively after Brexit on matters where we currently operate within legislative frameworks developed by the EU. If this Bill is passed in its current form, we will be prevented from legislating in any way that is incompatible with retained EU law. Existing EU law will be frozen, with only the UK Parliament being allowed to unfreeze it. In practice, this will provide a window for the UK Government to seek parliamentary approval to impose new UK-wide frameworks in devolved areas such as agriculture, the environment and fisheries.

Now, Llywydd, this is totally unacceptable and it strikes at the very heart of devolution. It’s the thin end of a very big wedge. If we accept this, how long would it be before the UK Government would start to argue for UK-wide frameworks for health and education on the basis of its unique role in representing the whole UK and the importance of devolution not getting in the way of a global Britain? After all, if the price that the United States demands for a quick trade deal is to give private companies enhanced rights to deliver NHS care, why should the National Assembly and the Welsh Government be allowed to stand in the way? That would be their argument.

Diolch, Llywydd. Wel, mae cyhoeddi Bil Undeb Ewropeaidd (Ymadael) Llywodraeth y DU yr wythnos diwethaf yn cynrychioli eiliad arwyddocaol iawn yn natblygiad y drafodaeth am y ffordd y bydd y DU yn gadael yr UE. Does dim amheuaeth bod angen deddfwriaeth arnom ni, er mwyn sicrhau effaith barhaol y gyfraith sy'n deillio o’r UE ar ôl i ni adael yr UE. Ond mae’n ddadleuol iawn ai’r Bil hwn yw'r hyn sydd ei angen arnom.

Er y gall Llywodraeth y DU fod wedi newid teitl y ddeddfwriaeth, a elwid gynt y Bil diddymu mawr, mae hwn yn enghraifft brin ac, mae'n ymddangos, yn enghraifft unigryw o ostyngeiddrwydd y Llywodraeth yn ei dull o wynebu Brexit. Unwaith yr ewch y tu hwnt i'r dudalen flaen, nid oes llawer os o gwbl o dystiolaeth o barodrwydd tybiedig y Prif Weinidog, ar ôl yr etholiad cyffredinol, i ymgynghori'n eang, ac i wrando ar farn eraill ar y cwestiynau hanfodol sy'n wynebu'r DU. Ond mae llawer o faterion, wrth gwrs, y gallwn eu codi yma, er enghraifft: a yw'n iawn cael gwared ar y siarter hawliau sylfaenol, os mai diben honedig y ddeddfwriaeth yw cynnal yr hawliau sydd gennym yn rhinwedd ein haelodaeth o'r Undeb Ewropeaidd; a yw cymal 6, a fyddai'n diweddu unrhyw bwerau Llys Cyfiawnder Ewrop ar y diwrnod yr ydym yn gadael, yn ddarn o rodres gwleidyddol, nad oes ganddo le yn yr hyn gaiff ei bortreadu fel darn technegol o ddeddfwriaeth—a bydd pethau eraill hefyd.

Ond rwy’n gobeithio y bydd yr Aelodau'n fy esgusodi heddiw os byddaf yn canolbwyntio ar yr her anferth y mae’r Bil yn ei gynrychioli i'r setliad datganoledig fel y cafodd ei ddatblygu yn ystod y ddau ddegawd diwethaf. Mae hyn wedi ei wreiddio, gadewch i ni atgoffa ein hunain, mewn cydsyniad poblogaidd. Gwelodd refferendwm 2011, er enghraifft, bleidlais mwyafrif helaeth o blaid rhoi pwerau deddfu sylfaenol i’r Cynulliad Cenedlaethol. Er gwaethaf y rhybuddion clir a mynych iawn gennyf i, a Llywodraeth Cymru gyfan, na fyddem yn fodlon derbyn unrhyw ymgais i ddefnyddio ymadael â’r UE i gyfiawnhau ail-ganoli pŵer, dyna'n union y mae’r Bil hwn, fel y'i drafftiwyd, yn anelu at ei gyflawni. Mae'n ymgais i dynnu rheolaeth yn ôl dros bolisïau datganoledig megis yr amgylchedd, amaethyddiaeth a physgodfeydd—nid yn unig o Frwsel, ond o Gaerdydd, Caeredin a Belfast.

Yn awr, mae hyn yn bwysig—mae’n bwysig gan fod datganoli yn ymwneud â chael y cyfle yma yng Nghymru i benderfynu ar ein polisïau ein hunain sy'n briodol i Gymru, ac sydd yn amlwg wedi cael cydsyniad y pleidleiswyr yma yng Nghymru. Ni allwn droi'r cloc yn ôl i oes pan oedd modd i Lywodraeth â mwyafrif tila yn San Steffan, a heb unrhyw fandad o gwbl gan Gymru a'r Alban, osod polisïau fel treth y pen yn wyneb gwrthwynebiad y mwyafrif helaeth o gynrychiolwyr etholedig o Gymru a'r Alban.

Mae'r Bil yn ceisio rhoi ar waith, heb unrhyw gyfyngiadau, gymwysterau neu’r hyn a elwir yn gymalau machlud, gyfyngiadau newydd ar allu’r Cynulliad Cenedlaethol hwn i ddeddfu yn effeithiol ar ôl Brexit ar faterion lle’r ydym yn gweithredu ar hyn o bryd o fewn y fframweithiau deddfwriaethol a ddatblygwyd gan yr UE. Os yw’r Bil hwn yn cael ei basio yn ei ffurf bresennol, byddwn yn cael ein hatal rhag deddfu mewn unrhyw ffordd sy'n anghydnaws â chyfraith yr UE a gedwir. Bydd cyfraith bresennol yr UE yn cael ei rhewi, a dim ond Senedd y DU fydd yn cael caniatâd i’w dadrewi. Yn ymarferol, bydd hyn yn darparu ffenestr i Lywodraeth y DU geisio cymeradwyaeth seneddol i osod fframweithiau newydd ar draws y DU mewn meysydd datganoledig megis amaethyddiaeth, yr amgylchedd a physgodfeydd.

Yn awr, Llywydd, mae hyn yn gwbl annerbyniol ac mae'n taro at wraidd datganoli. Dyma flaen main cyllell fawr iawn. Os byddwn yn derbyn hyn, pa mor hir y bydd cyn i Lywodraeth y DU ddechrau dadlau am fframweithiau ar draws y DU ar gyfer iechyd ac addysg ar sail ei swyddogaeth unigryw yn cynrychioli'r DU gyfan a phwysigrwydd datganoli ddim yn amharu ar Brydain fyd-eang? Wedi'r cyfan, os mai’r pris y mae’r Unol Daleithiau yn ei fynnu am fargen masnach gyflym yw rhoi hawliau i gwmnïau preifat estynedig i ddarparu gofal y GIG, pam ddylai'r Cynulliad Cenedlaethol a Llywodraeth Cymru gael caniatâd i sefyll yn y ffordd? Dyna fyddai eu dadl.

Would the First Minister give way?

A wnaiff y Prif Weinidog ildio?

Thank you for giving way. I wonder if he could share his views on why some elements of the Bill in its current form, from the UK Government’s perspective, includes sunset clauses. There will be an expiry on certain functions that are being conferred upon UK Ministers. But when it comes to devolution, despite the public pronouncements that this is just a temporary measure for the sake of good housekeeping, there is no sunset clause relating to the power grab on devolved areas of responsibility.

Diolch i chi am ildio. Tybed a wnaiff rannu ei farn ynghylch pam mae rhai elfennau o'r Bil yn ei ffurf bresennol, o safbwynt Llywodraeth y DU, yn cynnwys cymalau machlud. Bydd rhai swyddogaethau a gaiff eu rhoi i Weinidogion y DU yn dod i ben. Ond pan ddaw at ddatganoli, er gwaethaf y datganiadau cyhoeddus mai mesur dros dro yw hwn er mwyn cadw trefn dda ar bethau, nid oes cymal machlud yn ymwneud â chipio grym dros feysydd cyfrifoldeb datganoledig.

His observations are quite correct. I can’t explain their reasoning, but certainly it is right to say that there is no—. Despite what they have said in public, there is actually nothing in writing in the Bill that suggests a temporary basis for what they are proposing, and that, of course, is of great concern to us. The UK Government will argue that this does not constrain our freedom to act any more than is the case today—it just replaces the powers of the EU and the European Commission with those to be exercised by the UK Parliament and the UK civil service. But EU frameworks are developed on the basis of proposals from a European Commission that is not the creature of one Government, often after intense negotiation between 28 member states and the European Parliament, and they are independently supervised by the European Commission and the European Court of Justice. What’s more, at the moment, in negotiations within the EU about, for example, the future of the common agricultural policy, we are guaranteed a role, through the memorandum of understanding, in shaping a UK position that reflects the needs of all parts of the UK, not just England.

Now, of course, having resolutely refused to listen to the very consistent messages—no-one can claim this is out of the blue—from myself, Mark Drakeford, and officials, about the complete unacceptability of any proposals such as those they’ve now made in the Bill, the UK Government now appears to be rowing back. Of course, I welcome that, but forgive me if I do so only cautiously. We’re told that the freeze is only an interim measure, though there’s nothing in the Bill that gives us any confidence that this could be relied on. We’re told that the proposals are intended to provide a window to build trust and give space for discussions to reach agreements on what frameworks are necessary after we leave the EU and what they should contain, and we are told that Ministers are keen to start these discussions urgently. Now, I’m not quite sure how holding a gun to someone’s head and saying that you don’t intend to fire it is expected to build trust, and, if the UK Government were serious about starting discussions on frameworks, I don’t understand why they’ve done absolutely nothing about it in the last six months since we made this proposal in our White Paper, ‘Securing Wales’ Future’—a White Paper, of course, jointly produced with Plaid Cymru.

Mae ei sylwadau yn eithaf cywir. Nid wyf yn gallu esbonio’r rhesymeg, ond yn sicr mae'n iawn i ddweud nad oes—. Er gwaethaf yr hyn a ddywedwyd yn gyhoeddus, nid oes mewn gwirionedd unrhyw beth yn ysgrifenedig yn y Bil sy'n awgrymu sail dros dro am yr hyn y maent yn ei gynnig, ac mae hynny, wrth gwrs, yn destun pryder mawr i ni. Bydd Llywodraeth y DU yn dadlau nad yw hyn yn cyfyngu ar ein rhyddid i weithredu mwy nag sy'n wir heddiw—yr unig beth a wna yw disodli pwerau'r Undeb Ewropeaidd a'r Comisiwn Ewropeaidd gan y rhai sydd i gael eu harfer gan Senedd y DU a gwasanaeth sifil y DU. Ond mae fframweithiau UE yn cael eu datblygu ar sail cynigion gan y Comisiwn Ewropeaidd nad yw’n greadur un Llywodraeth, yn aml ar ôl trafodaethau dwys rhwng 28 aelod-wladwriaeth a Senedd Ewrop, ac maent yn cael eu goruchwylio’n annibynnol gan y Comisiwn Ewropeaidd a’r Llys Cyfiawnder Ewropeaidd. Ar ben hynny, ar hyn o bryd, mewn trafodaethau yn yr UE am, er enghraifft, ddyfodol y polisi amaethyddol cyffredin, rydym yn siŵr o gael swyddogaeth, trwy femorandwm dealltwriaeth, wrth lunio safbwynt y DU sy'n adlewyrchu anghenion pob rhan o’r DU, nid dim ond Lloegr.

Yn awr, wrth gwrs, ar ôl gwrthod yn lân â gwrando ar y negeseuon cyson iawn—ni all neb honni bod hyn yn annisgwyl—gennyf i, Mark Drakeford, a swyddogion, am natur gyfan gwbl annerbyniol unrhyw gynigion fel y rhai y maent wedi eu gwneud yn awr yn y Bil, ymddengys fod Llywodraeth y DU bellach yn newid ei meddwl. Wrth gwrs, rwy’n croesawu hynny, ond maddeuwch imi os wyf yn gwneud hynny yn ofalus yn unig. Dywedwyd wrthym mai dim ond mesur dros dro yw’r rhewi, er nad oes dim byd yn y Bil sy'n rhoi unrhyw hyder i ni y gellid dibynnu ar hyn. Dywedwyd wrthym mai bwriad y cynigion yw darparu ffenestr i feithrin ymddiriedaeth a rhoi lle ar gyfer trafodaethau i ddod i gytundebau ar y fframweithiau sydd eu hangen ar ôl i ni adael yr UE a beth y dylent ei gynnwys. A dywedwyd wrthym fod y Gweinidogion yn awyddus i ddechrau’r trafodaethau hyn ar frys. Nawr, dydw i ddim yn siŵr iawn sut mae dal gwn i ben rhywun a dweud nad ydych yn bwriadu tanio yn mynd i feithrin ymddiriedaeth. Ac os yw Llywodraeth y DU o ddifrif ynglŷn â dechrau trafodaethau ar fframweithiau, ni allaf ddeall pam nad ydynt wedi gwneud dim am y peth yn y chwe mis diwethaf ers i ni wneud y cynnig hwn yn ein Papur Gwyn, 'Sicrhau Dyfodol Cymru’—Papur Gwyn, a gynhyrchwyd, wrth gwrs, ar y cyd â Phlaid Cymru.

Would the First Minister give way? I’m grateful. Just on that point, of course it doesn’t build trust when you don’t meet with Ministers and don’t have a JMC and so forth. But even if this Bill did have a sunset clause inserted into the devolved parts of it, would that be sufficient, in his view, to build that trust?

A wnaiff y Prif Weinidog ildio? Rwy'n ddiolchgar. Dim ond ar y pwynt hwnnw, wrth gwrs, nid yw'n meithrin ymddiriedaeth pan nad ydych yn cwrdd â Gweinidogion ac nad oes gennych Gyd-bwyllgor Gweinidogion ac yn y blaen. Ond hyd yn oed pe byddai gan y Bil hwn gymal machlud wedi’i fewnosod yn y rhannau datganoledig ohono, a fyddai hynny'n ddigonol, yn ei farn ef, i feithrin yr ymddiriedaeth honno?

No, that would cut across what we’ve always said, which is that the powers should come to Wales and then all Governments should agree that those powers should be frozen, but, by consent, until such time as new frameworks are developed. The key principle here is consent, not imposition. So, ‘no’ is the answer. It wouldn’t be sufficient.

The joint ministerial council, whose job it is to oversee such negotiations, hasn’t even met since February due to the prevarication of Ministers in London. The powers that the UK Government wants to take over future legislative competence, though disproportionate and wrong-headed, were at least hinted at in previous UK Government statements and its White Paper. But, the Bill also contains a shock in respect of the so-called Henry VIII powers, which it’s proposed should be taken by Ministers to correct existing legislation to make it workable in the new context.

Now, those powers that the Bill proposes that should be vested in Welsh Ministers are limited and constrained in extremely unhelpful ways. The powers to amend directly applicable EU law or regulations, and the like, which account for most of the EU legislative framework for agriculture for example, are retained solely by the UK Government. Since UK Ministers want to retain their own powers in parallel to those of Welsh Ministers, to amend any legislation within devolved competence, it even appears that UK Ministers will be able to amend legislation within the competence of the National Assembly without being answerable to the National Assembly to explain what they’re doing and why. Once again, since the publication of this Bill we’ve been told that UK Ministers will only use such powers after consulting—consulting—with the Welsh Government and the National Assembly, but there’s nothing in what is an extremely complex Bill to say that, and even that would be insufficient. And if that’s really the case, I fail to see why it would be more difficult, in the case of EU regulations that need the same fix across the UK, for the UK Government and the devolved administrations to agree the most appropriate way forward and then each consult properly with their own legislatures. Surely, that is the democratic response and approach.

Llywydd, we’ve been very clear that we understand and support the idea of a Bill to provide clarity and certainty for citizens and businesses as Brexit takes effect. We accept, too, that there will be a need to make some amendments so that existing law is workable in the new context of the UK being outside of the EU. We’re willing to play our part in that. Our ‘Brexit and Devolution’ paper put forward a clear and workable approach to the question of how to ensure a level playing field across the UK in respect of policies where there are currently EU regulatory frameworks. That approach has received broad support in this Assembly and from academic commentators as well as from colleagues in Scotland. But, the UK Government’s response has been a mixture of bluster, condescension and disrespect. We need better than that.

We’ve still not been told whether the UK Government considers the approach that we’ve put forward workable, and, if not, why not. Why have they concluded that without even trying to move forward by agreement that that is what they want to do? In terms of process, the JMC(EN), which should have had a crucial role in all of this has not met since February and, as a consequence, has had no oversight of the development of the Bill. Moreover, the Bill has been developed without any proper consultation with the Welsh Government. Can I say, the Welsh Government was not involved in drafting the Bill? That is entirely incorrect. We have not had proper consultation at either political or official level, and it’s only very recently that draft provisions were shared with our officials on the basis that nothing would change. ‘This is what you’re getting and, incidentally, nothing will change as a result’. It’s hugely important that that is understood. The Welsh Government and the Scottish Government, as I said earlier on, have not been involved in drafting the Bill. I don’t believe the Secretary of State was trying to be deliberately misleading, but it shows how shambolic the internal communications within the UK Government are.

In terms of substance, as I’ve made abundantly clear, the Bill is unacceptable in its current form in the way it deals with devolution. When I wrote to the Prime Minister on 12 June—and I have not had a response from the Prime Minister to that letter—I urged her not to embark on a fight with the devolved administrations she did not need at a time when, as a UK, we faced unprecedented challenges. No response. There was a response from the Secretary of State, but the letter, with respect, wasn’t sent to the Secretary of State; it was sent to the Prime Minister and no answer was forthcoming.

Now, let me be clear: we will not hesitate to fight as hard as we can to prevent the unacceptable parts of this Bill from becoming law. We will not recommend to this National Assembly that it provides legislative consent to a Bill that fundamentally undermines our own powers. We will work across the Assembly and with the other devolved administrations to defend our devolution settlement. And, to this end, we are continuing intensive work on a possible continuity Bill, which we will introduce if the UK Government does not amend the withdrawal Bill in such a way as to address our concerns. This is not about trying to prevent, undermine or complicate Brexit. It’s about resisting an attempt to recentralise power to Westminster and Whitehall and turn the clock back to the 1980s. So, I ask the whole of the Assembly to support us in this fight to defend devolution and the right of this institution and all its Members to determine policies appropriate for the people of Wales and, therefore, to support this motion.

Na, byddai hynny'n torri ar draws yr hyn yr ydym wedi'i ddweud erioed, sef y dylai'r pwerau ddod i Gymru ac yna dylai pob Llywodraeth gytuno y dylai’r pwerau hynny gael eu rhewi, ond, drwy gydsyniad, hyd nes y caiff y fframweithiau newydd eu datblygu. Yr egwyddor allweddol yma yw caniatâd, nid gorfodi. Felly, 'na' yw'r ateb. Ni fyddai'n ddigonol.

Nid yw'r cyngor gweinidogol ar y cyd, sy’n goruchwylio trafodaethau o'r fath, wedi cyfarfod hyd yn oed ers mis Chwefror oherwydd osgoi atebion gan Weinidogion yn Llundain. Cafodd y pwerau y mae Llywodraeth y DU eu heisiau i gymryd drosodd gymhwysedd deddfwriaethol yn y dyfodol, er eu bod yn anghyfartal ac yn anghywir, o leiaf eu hawgrymu yn natganiadau blaenorol Llywodraeth y DU a'i Phapur Gwyn. Ond, mae'r Bil hefyd yn cynnwys sioc o ran y pwerau Harri’r VIII fel y'u gelwir, y cynigir y dylid eu cymryd gan Weinidogion i gywiro deddfwriaeth bresennol i'w gwneud yn ymarferol yn y cyd-destun newydd.

Yn awr, mae’r pwerau hynny y mae'r Bil yn cynnig y dylid eu breinio i Weinidogion Cymru yn gyfyngedig mewn ffyrdd eithriadol o ddi-fudd. Mae'r pwerau i ddiwygio cyfraith uniongyrchol gymwys neu reoliadau'r UE, ac yn y blaen, sy'n cyfrif am y rhan fwyaf o fframwaith deddfwriaethol yr UE ar gyfer amaethyddiaeth, er enghraifft, yn cael eu cadw yn unig gan Lywodraeth y DU. Gan fod Gweinidogion y DU yn awyddus i gadw eu pwerau eu hunain ochr yn ochr â rhai Gweinidogion Cymru, er mwyn diwygio unrhyw ddeddfwriaeth o fewn cymhwysedd datganoledig, mae hyd yn oed yn ymddangos y bydd Gweinidogion y DU yn gallu diwygio deddfwriaeth o fewn cymhwysedd y Cynulliad Cenedlaethol heb fod yn atebol i’r Cynulliad Cenedlaethol i egluro beth maen nhw'n ei wneud a pham. Unwaith eto, ers cyhoeddi'r Bil hwn cawsom wybod y bydd Gweinidogion y DU yn defnyddio pwerau o'r fath ar ôl ymgynghori—ymgynghori—â Llywodraeth Cymru a'r Cynulliad Cenedlaethol. Ond does dim byd yn y Bil hynod gymhleth hwn i ddweud hynny, a byddai hyd yn oed hynny'n annigonol. Ac os yw hynny'n wir, ni allaf weld pam y byddai'n fwy anodd, yn achos rheoliadau'r UE sydd angen yr un ateb ar draws y DU, i Lywodraeth y DU a'r gweinyddiaethau datganoledig gytuno ar y ffordd fwyaf priodol ymlaen, ac yna bob un yn ymgynghori'n briodol â'u deddfwrfeydd eu hunain. Yn sicr, dyna'r ymateb a’r dull gweithredu democrataidd.

Llywydd, rydym wedi mynegi’n glir iawn ein bod yn deall ac yn cefnogi'r syniad o Fil i ddarparu eglurder a sicrwydd i ddinasyddion a busnesau wrth i Brexit ddod i rym. Rydym yn derbyn, hefyd, y bydd angen gwneud rhai newidiadau fel bod y gyfraith bresennol yn ymarferol yn y cyd-destun newydd o’r DU y tu allan i’r UE. Rydym yn barod i chwarae ein rhan yn hynny. Roedd ein papur 'Brexit a Datganoli' yn cyflwyno dull clir ac ymarferol i'r cwestiwn o sut i sicrhau chwarae teg ar draws y DU o ran polisïau lle mae fframweithiau rheoleiddio'r UE ar hyn o bryd. Mae'r dull wedi derbyn cefnogaeth eang yn y Cynulliad hwn, gan sylwebyddion academaidd yn ogystal â chydweithwyr yn yr Alban. Ond, mae ymateb Llywodraeth y DU wedi bod yn gymysgedd o addewidion, ymddygiad nawddoglyd a diffyg parch. Mae arnom angen gwell na hynny.

Rydym yn dal heb gael gwybod a yw Llywodraeth y DU yn ystyried y dull yr ydym wedi ei gynnig yn un ymarferol, ac os na, pam ddim. Pam eu bod wedi dod i'r casgliad heb hyd yn oed geisio symud ymlaen trwy gytundeb mai dyna y maent am ei wneud? O ran y broses, nid yw’r Cyd-bwyllgor Gweinidogion (Negodiadau’r UE), a ddylai fod wedi cael rhan hanfodol yn hyn i gyd wedi cyfarfod ers mis Chwefror ac, o ganlyniad, nid yw goruchwylio datblygiad y Bil. Ar ben hynny, mae'r Bil wedi cael ei ddatblygu heb unrhyw ymgynghori priodol â Llywodraeth Cymru. A gaf i ddweud, nid oedd Llywodraeth Cymru yn rhan o ddrafftio'r Bil? Mae hynny'n gwbl anghywir. Nid ydym wedi cael ymgynghoriad priodol naill ai ar lefel wleidyddol neu swyddogol, a dim ond yn ddiweddar iawn y cafodd darpariaethau drafft eu rhannu â'n swyddogion ar y sail na fyddai dim yn newid. 'Dyma’r hyn yr ydych yn ei gael a, gyda llaw, ni fydd dim yn newid o ganlyniad'. Mae'n hynod bwysig bod hynny'n cael ei ddeall. Nid yw Llywodraeth Cymru a Llywodraeth yr Alban, fel y dywedais yn gynharach, wedi bod yn rhan o ddrafftio'r Bil. Nid wyf yn credu bod yr Ysgrifennydd Gwladol yn ceisio bod yn fwriadol gamarweiniol, ond mae'n dangos cymaint o draed moch yw’r cyfathrebu mewnol o fewn Llywodraeth y DU.

O ran sylwedd, fel yr eglurais, mae'r Bil yn annerbyniol ar ei ffurf bresennol yn y ffordd y mae'n ymdrin â datganoli. Pan ysgrifennais at y Prif Weinidog ar 12 Mehefin—ac nid wyf wedi cael ateb gan y Prif Weinidog i’r llythyr hwnnw—fe’i hanogais i beidio â dechrau brwydr â'r gweinyddiaethau datganoledig nad oedd ei hangen arni ar adeg pan, fel DU, yr oeddem yn wynebu heriau nas gwelwyd o'r blaen. Dim ymateb. Cafwyd ymateb gan yr Ysgrifennydd Gwladol, ond ni chafodd y llythyr, â phob parch, ei anfon at yr Ysgrifennydd Gwladol; cafodd ei anfon at y Prif Weinidog ac ni ddaeth ateb.

Yn awr, gadewch i mi fod yn glir: byddwn yn mynd ati i frwydro i’r eithaf er mwyn atal rhannau annerbyniol o’r Bil hwn rhag bod yn gyfraith. Ni fyddwn yn argymell i'r Cynulliad Cenedlaethol hwn ei fod yn darparu cydsyniad deddfwriaethol i Fil sy'n tanseilio ein pwerau ein hunain yn sylfaenol. Byddwn yn gweithio ar draws y Cynulliad ac â'r gweinyddiaethau datganoledig eraill i amddiffyn ein setliad datganoli. Ac, i'r perwyl hwn, rydym yn parhau i wneud gwaith dwys ar Fil parhad posibl, y byddwn yn ei gyflwyno os nad yw Llywodraeth y DU yn newid y Bil ymadael mewn modd sy’n mynd i'r afael â'n pryderon. Nid yw hyn yn ymwneud â cheisio atal, tanseilio neu gymhlethu Brexit. Mae'n ymwneud â gwrthsefyll ymgais i ail-ganoli pŵer i San Steffan a Whitehall a throi'r cloc yn ôl i'r 1980au. Felly, gofynnaf i'r Cynulliad cyfan ein cefnogi ni yn y frwydr hon i amddiffyn datganoli a hawl y sefydliad hwn a'i holl Aelodau i benderfynu polisïau priodol ar gyfer pobl Cymru ac, felly, gofynnaf i chi gefnogi'r cynnig hwn.

Rwyf wedi dethol y ddau welliant i’r cynnig. Os derbynnir gwelliant 1, caiff gwelliant 2 ei ddad-ddethol. Galwaf ar Neil Hamilton i gynnig gwelliant 1 a gyflwynwyd yn ei enw. Neil Hamilton.

I have selected the two amendments to the motion. If amendment 1 is agreed, amendment 2 will be deselected. I call on Neil Hamilton to move amendment 1, tabled in his name. Neil Hamilton.

Gwelliant 1—Neil Hamilton

Dileu pwynt 2 a rhoi yn ei le:

Yn credu nad yw Bil yr Undeb Ewropeaidd (Ymadael) yn unrhyw fygythiad i’r setliad datganoli presennol.

Amendment 1— Neil Hamilton

Delete point 2 and replace with:

Believes that the UK Government’s European Union (Withdrawal) Bill proves no threat to the current devolution settlement.

Cynigiwyd gwelliant 1.

Amendment 1 moved.

Diolch Llywydd. The First Minister frequently says that he accepts the referendum result, but, of course, he doesn’t really. He’s like those Japanese soldiers who used occasionally to be found in the Borneo jungles years after 1945 still fighting the war as though it had never been ended. This is another opportunity for the First Minister to grandstand on an issue where the Welsh people voted a different way from him in the referendum campaign. There is nothing in this Bill whatsoever that will reduce the powers of this Assembly or undermine the devolution settlement. What we’re doing via this Bill is actually devolving powers from Brussels to Westminster and, ultimately, to Cardiff, and devolving them from people whom we not only don’t elect and can’t dismiss, but can’t even name—the people who are the ultimate decision makers in the EU by opaque processes—[Interruption.]—opaque processes that are far removed from a democratic institution such as this.

The First Minister in his introduction to his speech today mentioned the charter of fundamental rights. This is a very good case in point. When Tony Blair was Prime Minister, this, by the way, was the document that the then Minister for Europe, Mr Keith Vaz, described as being of no greater binding force in law than ‘The Beano’. He said that in 2000, and yet the European Court then decided that it was actually binding in European law upon us, and yet Tony Blair had said quite categorically in 2007, ‘Let us make it absolutely clear that we have secured an opt-out from the charter’—an opt-out that was illusory. So, what the First Minister is doing, of course, is trying to accommodate himself to a decision made just over a year ago of which he did not approve.

The Bill says, in clause 11, that there is nothing that this institution was able to do before exit that it will not be able to do in future. And yes, of course, there is a period of transition. The First Minister is always saying that the process of delivering Brexit is so complicated that we need an extended period of transition in order to bring it about. Well, that is, to an extent, right, and that is what this Bill proposes. The Prime Minister has said on many occasions, and other Ministers, including the Secretary of State for Wales, have said many times that there is no intention on the part of the UK Government to undermine or detract from the devolution settlement. On 29 March this year, the Prime Minister said in the House of Commons,

‘no decisions currently taken by the devolved Administrations will be removed from them.’

Now, that is a categorical statement, and I see no evidence whatsoever for saying that the Prime Minister did not intend that to be carried out and nor does she now. Indeed, it’s fanciful to imagine that a cataclysmic change of the kind that the First Minister fears could possibly take place today. He complains that we can’t trust the Government. Well, we can’t trust the House of Commons and the House of Lords as the houses of Parliament. Well, that is true of the existing devolution settlement. It’s always been possible for the United Kingdom Parliament to repeal all the devolution statutes if it wants to, but nobody seriously expects that consequence ever to arise, certainly not in our lifetime. So, this is a wholly illusory manufactured crisis for temporary political advantage as the First Minister sees it.

The process of withdrawal from the European Union is going to be complicated because of the volume of legislation that has been generated by the EU, usually by wholly undemocratic means, over the last 44 years. European Union regulations—which originated in the Council of Ministers, it’s true, voted on by the Council of Ministers, but over which we have no direct control from the legislative institutions of the United Kingdom—apply to Wales. At least now, by devolving these powers temporarily to Westminster and, ultimately, to Cardiff, it’ll be elected politicians who are answerable for the decisions that are taken, and we will have a means of participating in the process. I do accept that the First Minister has a point in saying that there should have been proper consultation between UK Ministers and Welsh Ministers in recent months. He’s absolutely right to say it, and I do believe it is disrespectful to the Welsh Government and to this Assembly for them not to have done so, but, nevertheless, I don’t think that we should confuse that with the political reality that the British people, and the Welsh people, voted to leave the European Union on 23 June last year, and there has to be a legislative process to bring that about. Because of the volume of legislation and the complexity of legislation that is concerned here, it is impossible to make all the detailed changes in the short time that is available to us before the end of the two-year period—

Diolch Llywydd. Mae’r Prif Weinidog yn aml yn dweud ei fod yn derbyn canlyniad y refferendwm, ond, wrth gwrs, nid ydyw’n ei dderbyn mewn gwirionedd. Mae'n debyg i’r milwyr hynny o Japan yr oeddent i’w canfod yn achlysurol yn y jyngl yn Borneo flynyddoedd wedi 1945 yn dal i ymladd y rhyfel fel petai heb ddod i ben. Mae hwn yn gyfle arall i Brif Weinidog Cymru fod yn rhodresgar ar fater lle mae'r Cymry wedi pleidleisio yn wahanol iddo ef yn ymgyrch y refferendwm. Nid oes dim yn y Bil a fydd yn lleihau pwerau'r Cynulliad hwn, nac yn tanseilio'r setliad datganoli. Yr hyn yr ydym yn ei wneud drwy gyfrwng y Bil hwn mewn gwirionedd yw datganoli pwerau o Frwsel i San Steffan ac, yn y pen draw, i Gaerdydd, a’u datganoli oddi wrth bobl yr ydym nid yn unig ddim yn eu hethol ac na allwn eu diswyddo, ond bobl na allwn hyd yn oed eu henwi—y bobl sy'n gwneud y penderfyniadau yn y pen draw yn yr UE drwy brosesau didraidd— [Torri ar draws.] —prosesau didraidd sy'n wahanol iawn i brosesau sefydliad democrataidd fel hwn.

Heddiw soniodd y Prif Weinidog yn ei gyflwyniad i’w araith am y siarter hawliau sylfaenol. Mae hwn yn enghraifft dda iawn o hyn. Pan oedd Tony Blair yn Brif Weinidog, hon, gyda llaw, oedd y ddogfen a ddisgrifiwyd gan y Gweinidog dros Ewrop ar y pryd, Mr Keith Vaz, fel un oedd heb fwy o rym rhwymo mewn cyfraith na 'The Beano'. Dywedodd hynny yn 2000, ac eto i gyd wedyn penderfynodd y Llys Ewropeaidd ei fod mewn gwirionedd yn ein rhwymo mewn cyfraith Ewropeaidd, ac eto roedd Tony Blair wedi dweud yn gwbl bendant yn 2007, 'Gadewch i ni wneud yn gwbl glir ein bod wedi sicrhau optio allan o'r siarter’—optio allan a oedd yn ffug. Felly, yr hyn y mae'r Prif Weinidog yn ei wneud, wrth gwrs, yw ceisio ymgynefino â phenderfyniad a wnaed ychydig dros flwyddyn yn ôl nad oedd ef yn ei gymeradwyo.

Yng nghymal 11 y Bil dywedir nad oes dim y gallai’r sefydliad hwn ei wneud cyn ymadael na fydd yn gallu ei wneud yn y dyfodol. Ac oes, wrth gwrs, mae cyfnod o drawsnewid. Mae’r Prif Weinidog bob amser yn dweud bod y broses o gyflwyno Brexit mor gymhleth fel bod angen cyfnod estynedig o newid er mwyn sicrhau hyn. Wel, mae hynny, i raddau, yn iawn, a dyna beth mae’r Bil hwn yn ei gynnig. Mae'r Prif Weinidog wedi dweud ar sawl achlysur, a Gweinidogion eraill, gan gynnwys Ysgrifennydd Gwladol Cymru, wedi dweud sawl gwaith nad oes unrhyw fwriad ar ran Llywodraeth y DU i danseilio neu dynnu oddi wrth y setliad datganoli. Ar 29 Mawrth eleni, dywedodd y Prif Weinidog yn Nhŷ'r Cyffredin,

ni fydd unrhyw benderfyniadau a wneir ar hyn o bryd gan y gweinyddiaethau datganoledig yn cael eu tynnu oddi wrthynt.

Yn awr, mae hwnnw’n ddatganiad pendant, ac ni welaf unrhyw dystiolaeth o gwbl dros ddweud nad oedd y Prif Weinidog yn bwriadu i hynny gael ei wneud ac nid yw'n bwriadu hynny yn awr chwaith. Yn wir, ffansïol yw dychmygu y gallai newid trychinebus o'r math y mae’r Prif Weinidog yn ei ofni ddigwydd heddiw. Mae'n cwyno na allwn ymddiried yn y Llywodraeth. Wel, ni allwn ymddiried yn Nhŷ'r Cyffredin a Thŷ'r Arglwyddi fel tai'r Senedd. Wel, mae hynny'n wir am y setliad datganoli presennol. Mae bob amser wedi bod yn bosibl i Senedd y Deyrnas Unedig ddiddymu holl ddeddfau datganoli os yw'n dymuno, ond nid oes neb o ddifrif yn disgwyl i’r canlyniad hwnnw godi byth, yn sicr nid yn ystod ein hoes ni. Felly, mae hwn yn argyfwng cyfan gwbl ffug a gynhyrchwyd er mantais wleidyddol dros dro fel y mae’r Prif Weinidog yn ei weld.

Mae'r broses o ymadael â’r Undeb Ewropeaidd yn mynd i fod yn un gymhleth oherwydd swm y ddeddfwriaeth a gynhyrchwyd gan yr UE, fel arfer trwy ddulliau hollol annemocrataidd, dros y 44 mlynedd diwethaf. Mae rheoliadau’r Undeb Ewropeaidd—a darddodd yng Nghyngor y Gweinidogion, mae'n wir, ac y pleidleisiwyd arnynt gan Gyngor y Gweinidogion, ond nad oes gennym unrhyw reolaeth uniongyrchol drostynt o sefydliadau deddfwriaethol y Deyrnas Unedig—yn berthnasol i Gymru. O leiaf yn awr, drwy ddatganoli’r pwerau hyn dros dro i San Steffan ac, yn y pen draw, i Gaerdydd, y gwleidyddion sydd wedi cael eu hethol sy'n atebol am y penderfyniadau sy'n cael eu cymryd, a bydd gennym ffordd o gymryd rhan yn y broses. Rwy’n derbyn bod gan y Prif Weinidog bwynt pan ddywed y dylid fod wedi cael ymgynghoriad trylwyr rhwng Gweinidogion y DU a Gweinidogion Cymru yn y misoedd diwethaf. Mae'n hollol gywir i ddweud hynny, ac rwy’n credu ei bod yn amharchus i Lywodraeth Cymru ac i'r Cynulliad hwn na wnaed hynny. Serch hynny, nid wyf yn credu y dylem ddrysu rhwng hynny â’r realiti gwleidyddol bod pobl Prydain, a phobl Cymru, wedi pleidleisio i adael yr Undeb Ewropeaidd ar 23 Mehefin y llynedd, ac mae'n rhaid cael proses ddeddfwriaethol i sicrhau hynny. Oherwydd swm y ddeddfwriaeth a chymhlethdod y ddeddfwriaeth dan sylw yma, nid oes modd gwneud yr holl newidiadau manwl yn yr amser byr sydd ar gael i ni cyn diwedd y cyfnod o ddwy flynedd—

Aelod o'r Senedd / Member of the Senedd 14:55:00

Will you take an intervention?

A wnewch chi dderbyn ymyriad?

I’m afraid I can’t. I’m over the time already and I have to sit down. So, what I would say to the First Minister—

Rwy'n ofni na allaf. Rwyf dros amser yn barod ac mae'n rhaid i mi eistedd i lawr. Felly, yr hyn y byddwn yn ei ddweud wrth y Prif Weinidog—

Yes, what I would say to the First Minister—in conclusion, Llywydd. What I would say to the First Minister, in conclusion, is: get with this, rather than trying to fight against it, because you will not be taken seriously if you carry on trying to resist a process that is inexorable and that the Welsh people themselves have voted for.

Do, yr hyn y byddwn yn dweud wrth y Prif Weinidog—i gloi, Llywydd. Yr hyn y byddwn yn ei ddweud wrth y Prif Weinidog, i gloi, yw: derbyniwch hyn, yn hytrach na cheisio brwydro yn ei erbyn, oherwydd ni fyddwch yn cael eich cymryd o ddifrif os byddwch yn parhau i geisio gwrthsefyll proses sy'n anochel ac y mae’r Cymry eu hunain wedi pleidleisio drosti.

Gwelliant 2—Paul Davies

Dileu pwynt 2 a rhoi yn ei le:

Yn cydnabod bod seneddau a chynulliadau Cymru, yr Alban a Gogledd Iwerddon yn rhan o setliad democrataidd modern y Deyrnas Unedig, ac y dylid eu cynnwys yn llawn yng ngwneuthuriad y Deyrnas Unedig sy'n ffynnu yn y dyfodol ar ôl-Brexit.

Amendment 2—Paul Davies

Delete point 2 and replace with:

Recognises that the parliaments and assemblies of Wales, Scotland and Northern Ireland are part of the modern democratic settlement of the United Kingdom and should be fully engaged with the future makeup of a vibrant UK post-Brexit.

Cynigiwyd gwelliant 2.

Amendment 2 moved.

I’ll just conclude that by saying let’s find solutions together. The European withdrawal Bill ensures that, so far as possible, the same rules and laws will apply on the day after exit as on the day before, providing the maximum possible certainty and continuity to businesses, employees and consumers across the whole UK that they will not be subject to unexpected changes, and ensuring that the statute book is able to function on the day after we leave the EU. The Bill is therefore technical in nature, rather than a vehicle for major policy changes—making inoperable legislation operable and giving both UK and devolved Governments a time-limited power to correct laws by secondary legislation that would otherwise not function properly once we left the EU, with powers going to the Welsh Government to make changes in devolved areas, and UK Ministers only able to make changes on devolved matters with consent.

This Bill will ensure that Welsh businesses, including farmers and steel producers, can continue to trade with the European Union immediately after the UK leaves the EU. The Bill also recognises that the UK as a whole must be able to guarantee EU principles in order to secure a trade deal with the EU. The same rules and laws will apply to businesses and the same rights to workers as we leave the European Union. Although the Bill would ensure retained EU law the day after leaving the EU, this will only be in a holding pattern within a transitional arrangement that will provide certainty after exit and allow for intensive discussions with the Welsh Government, National Assembly and other devolved administrations and legislatures on common frameworks to, for example, ensure that there are no barriers to working and trading within the UK and no risks to agreeing future trade agreements. As a result of—

Fe wnaf gloi drwy ddweud gadewch i ni ddod o hyd i atebion gyda'n gilydd. Mae'r Bil Ewropeaidd am Ymadael yn sicrhau, cyn belled ag y bo modd, y bydd yr un rheolau a chyfreithiau yn berthnasol ar y diwrnod ar ôl ymadael â’r diwrnod cynt, gan ddarparu'r sicrwydd a’r parhad mwyaf posibl i fusnesau, gweithwyr a defnyddwyr ledled y DU gyfan na fyddant yn ddarostyngedig i newidiadau annisgwyl, a sicrhau bod y llyfr statud yn gallu gweithredu ar y diwrnod ar ôl i ni adael yr UE. Mae'r Bil felly yn dechnegol eu natur, yn hytrach na chyfrwng ar gyfer newidiadau polisi mawr—gan wneud deddfwriaeth anymarferol yn ymarferol a rhoi pŵer â therfyn amser i Lywodraeth y DU a’r llywodraethau datganoledig i gywiro cyfreithiau drwy is-ddeddfwriaeth na fyddent fel arall yn gweithio'n iawn ar ôl i ni adael yr Undeb Ewropeaidd, gyda phwerau yn mynd i Lywodraeth Cymru i wneud newidiadau mewn meysydd datganoledig, a Gweinidogion y DU ond yn gallu gwneud newidiadau ar faterion datganoledig gyda chaniatâd.

Bydd y Bil hwn yn sicrhau y gall busnesau Cymru, gan gynnwys ffermwyr a chynhyrchwyr dur, barhau i fasnachu gyda'r Undeb Ewropeaidd yn syth ar ôl i’r DU adael yr UE. Mae'r Bil hefyd yn cydnabod bod yn rhaid i'r DU gyfan allu gwarantu egwyddorion yr UE er mwyn sicrhau bargen fasnachu gyda'r UE. Bydd yr un rheolau a chyfreithiau yn berthnasol i fusnesau a’r un hawliau i weithwyr wrth i ni adael yr Undeb Ewropeaidd. Er y byddai'r Bil yn sicrhau cyfraith yr UE a gedwir y diwrnod ar ôl gadael yr UE, bydd hyn ond yn batrwm dros dro o fewn trefniant trosiannol a fydd yn rhoi sicrwydd ar ôl ymadael ac yn caniatáu ar gyfer trafodaethau dwys â Llywodraeth Cymru, y Cynulliad Cenedlaethol a'r gweinyddiaethau a’r deddfwrfeydd datganoledig eraill ar fframweithiau cyffredin, er enghraifft, i sicrhau nad oes unrhyw rwystrau i weithio a masnachu o fewn y DU ac nad oes unrhyw risgiau i gytuno cytundebau masnach yn y dyfodol. O ganlyniad i—

Can I just ask him to reflect? The UKIP amendment seems to be more supportive of the Conservative Government than the Conservative amendment. [Laughter.] Could I ask what sort of argy-bargy went on within the Conservative group to agree it?

A gaf i ofyn iddo ystyried? Ymddengys fod gwelliant UKIP yn fwy cefnogol i'r Llywodraeth Geidwadol na gwelliant y Ceidwadwyr. [Chwerthin.] A gaf i ofyn pa fath o falu awyr ddigwyddodd o fewn y grŵp Ceidwadol i gytuno iddo?

Well, wait and hear the rest of my speech. I haven’t discussed this with the UKIP group. [Laughter.] The UK Government expects there to be a significant increase in the decision-making power of each devolved administration. Because the Bill affects the powers of the devolved administrations and legislatures, the UK Government will seek the consent of the devolved legislatures for the Bill.

It is regrettable that the First Minister described the Bill as, quote, ‘a naked power grab’ last Thursday, and then said the next day that the Welsh Secretary had assured him that they will work together to make the situation acceptable when this assurance had already been provided before he issued his ‘naked power grab’ statement. As a UK Government source in Wales confirmed last Thursday, his initial response was completely different to what they were seeing in talks behind the scenes.

However, I hope he will support our amendment, which recognises that the Parliament and Assemblies of Wales, Scotland and Northern Ireland are part of the modern democratic settlement of the United Kingdom and should be fully engaged with the future—

Wel, arhoswch i glywed gweddill fy araith. Nid wyf wedi trafod hyn gyda'r grŵp UKIP. [Chwerthin.] Mae Llywodraeth y DU yn disgwyl y bydd cynnydd sylweddol ym mhŵer gwneud penderfyniadau pob gweinyddiaeth ddatganoledig. Gan fod y Bil yn effeithio ar bwerau’r gweinyddiaethau a’r deddfwrfeydd datganoledig, bydd Llywodraeth y DU yn ceisio caniatâd y deddfwrfeydd datganoledig ar gyfer y Bil.

Mae'n anffodus bod y Prif Weinidog yn disgrifio'r Bil fel, ac rwy’n dyfynnu, 'cipio grym' ddydd Iau diwethaf, ac yna dywedodd y diwrnod wedyn fod Ysgrifennydd Cymru wedi ei sicrhau y byddant yn gweithio gyda'i gilydd i wneud y sefyllfa yn dderbyniol pan oedd y sicrwydd hwn eisoes wedi'i ddarparu cyn iddo wneud ei ddatganiad 'cipio grym'. Fel y cadarnhaodd ffynhonnell Llywodraeth y DU yng Nghymru ddydd Iau diwethaf, roedd ei ymateb cychwynnol yn hollol wahanol i'r hyn yr oeddent yn ei weld mewn trafodaethau y tu ôl i'r llenni.

Fodd bynnag, gobeithio y bydd yn cefnogi ein gwelliant, sy'n cydnabod bod y Senedd a Chynulliadau Cymru, yr Alban a Gogledd Iwerddon yn rhan o setliad democrataidd modern y Deyrnas Unedig, a dylid eu cynnwys yn llawn —

Will you take an intervention, please?

A wnewch chi dderbyn ymyriad, os gwelwch yn dda?

[Continues.]—make-up of a vibrant UK post-Brexit. I’m sorry, I’m time limited. I’ve already had one intervention.

The UK Government intends to work closely with devolved administrations to identify areas that do not need common frameworks and which could, therefore, be released from the transitional arrangement. Beyond that, however, we do need agreed UK-wide frameworks that respect the devolved settlement. After all, if frameworks are agreed, there will be no constitutional problem. Although this Bill does not take back existing competences from the Assembly, there is, as we heard, no end date for the restriction on devolved competency created by the retained EU law model it will introduce. The UK Government argues that this would remove incentives for Welsh Ministers to agree a UK framework. In contrast and in reality, however, we know that both the Welsh Government and this Assembly have consistently called for an agreed framework. There is therefore no reason why the Bill could not state that the restriction on devolved competency would end when common agreed frameworks come into force. Further, although international agreements in the devolved areas of agriculture, fisheries and the environment are reserved to the UK Government, the principles applying to these areas must provide a foundation for future agreements on common frameworks between the Governments of the UK as a basis of any free trade agreement.

It is therefore essential that this Bill should address these and other matters, and I therefore welcome confirmation from the UK Government that on the issue of amendments, the Bill’s Second Reading is scheduled for Westminster’s autumn term, specifically to allow devolved administrations the time to go through the Bill in detail during the summer. So, let us responsibly go through that Bill, identify the amendments that we can all agree upon, and engage with the UK Government and Parliament to introduce them at the Second Reading. Thank you.

[Yn parhau.] —â Theyrnas Unedig fywiog yn y dyfodol ar ôl Brexit. Mae'n ddrwg gen i, rwy'n brin o amser. Rwyf eisoes wedi cael un ymyriad.

Mae Llywodraeth y DU yn bwriadu gweithio'n agos â gweinyddiaethau datganoledig i nodi meysydd nad oes angen fframweithiau cyffredin arnynt ac a allai, felly, gael eu rhyddhau o'r trefniant trosiannol. Tu hwnt i hynny, fodd bynnag, mae angen fframweithiau ar draws y DU sy'n parchu'r setliad datganoledig y cytunwyd arno. Wedi'r cyfan, os cytunir ar y fframweithiau, ni fydd unrhyw broblem gyfansoddiadol. Er nad yw’r Bil hwn yn cymryd cymwyseddau presennol yn ôl oddi wrth y Cynulliad, nid oes, fel y clywsom, ddyddiad terfyn ar gyfer y cyfyngiad ar gymhwysedd datganoledig a grëwyd gan fodel cyfraith yr UE a gedwir y bydd yn ei gyflwyno. Mae Llywodraeth y DU yn dadlau y byddai hyn yn cael gwared ar gymhellion i Weinidogion Cymru gytuno ar fframwaith y DU. Ar y llaw arall ac mewn gwirionedd, fodd bynnag, rydym yn gwybod bod Llywodraeth Cymru a'r Cynulliad hwn wedi galw'n gyson am fframwaith y cytunwyd arno. Felly nid oes unrhyw reswm pam na allai’r Bil ddatgan y byddai'r cyfyngiad ar gymhwysedd datganoledig yn dod i ben pan fydd fframweithiau y cytunwyd arnynt yn dod i rym. At hynny, er bod cytundebau rhyngwladol ym meysydd datganoledig amaethyddiaeth, pysgodfeydd a'r amgylchedd yn cael eu neilltuo i Lywodraeth y DU, mae'n rhaid i'r egwyddorion sy'n berthnasol i'r meysydd hyn ddarparu sylfaen ar gyfer cytundebau yn y dyfodol ar fframweithiau cyffredin rhwng Llywodraethau’r DU fel sail i unrhyw gytundeb masnach rydd.

Felly, mae'n hanfodol bod y Bil hwn yn mynd i'r afael â’r materion hyn ac eraill, ac rwy’n croesawu, felly, gadarnhad gan Lywodraeth y DU ar y mater o welliannau. Trefnwyd Ail Ddarlleniad y Bil ar gyfer tymor yr hydref yn San Steffan, yn benodol er mwyn rhoi amser i’r gweinyddiaethau datganoledig fynd drwy'r Bil yn fanwl yn ystod yr haf. Felly, gadewch i ni fynd trwy'r Bil hwnnw mewn modd cyfrifol, nodi'r gwelliannau y gallwn i gyd gytuno arnynt, ac ymgysylltu â Llywodraeth y DU a'r Senedd i’w cyflwyno nhw ar yr Ail Ddarlleniad. Diolch.

This debate takes place with a matter of urgency. We should be under no illusions about the UK Government’s EU withdrawal Bill—what was called the repeal Bill. It’s nothing less than an attempt to tighten London’s grip on Wales. Leaving the European Union is a matter of deciding how to implement a referendum vote. We must all remember that there have also been two referendums on devolution, and in both 1997 and in 2011 my party fought tooth and nail as part of those campaigns, both of which were successful. People in Wales have voted twice to empower our own Welsh democracy and our own national institutions. The EU withdrawal Bill overrides and overrules those votes in a way that is unacceptable.

Where frameworks for the operation of a UK market must exist, they should be co-decided by the devolved Governments. We have a clear interest in agriculture, in environmental protection, in structural funds and in other areas of regulation that benefit people in our society. The Welsh voice in deciding how new frameworks and returning powers operate must be heard loud and clear, and those powers should not be intercepted by Westminster and placed in some kind of indefinite holding pattern where our only defence is to trust the goodwill of Whitehall.

We are relying on the Government’s word that this will only be a transitional arrangement. As we’ve heard, there is no sunset clause in the Bill for retained EU law falling under devolved competences. Neither is there provision in the Bill to allow devolved administrations to come to a formal agreement with the UK Government. All of those issues, it would appear, will be subject to bilateral negotiation and will be resolved at the discretion of the UK Government.

So, what can this Assembly do in practical terms? The inclusion of a continuity Bill in this motion is crucial. Plaid Cymru believes that it is essential that we have such a Bill to protect the constitutional status of Wales. It deserves to be repeated for the record that my colleague Steffan Lewis first advocated this Bill back in November 2016. This was before the UK Government repeal Bill White Paper was published. Even before the UK Government’s intentions become obvious, Plaid Cymru believed that steps should be taken to ensure that those EU regulatory frameworks could be retained in Welsh law. We took that view because we anticipated what the UK Government’s intentions would be. Those intentions were clarified in the UK Government’s repeal Bill White Paper, passed this last spring, but it’s fair to say that Plaid Cymru saw this threat coming.

So in backing this motion, Plaid Cymru is strongly of the view that this country would be in a stronger position today if a continuity Bill had already been laid. But we are where we are, and so it is essential that this Bill is developed and published now without further delay. In supporting today’s motion, Plaid Cymru urges the Welsh Government to go ahead and publish that Bill.

The motion also makes it clear that there would be other steps if the UK Government continues to go down this route. Every parliamentary, governmental and legal avenue must be pursued in order to hold them to account. We cannot have a specific type of EU withdrawal whereby this National Assembly, our future Welsh Parliament, is undermined or belittled, and I know that other devolved countries feel the same. It’s worth considering and acknowledging that these technical and constitutional issues may well not be the talk of the pub, the street or the workplace. That’s fair enough. But people in Wales do expect their country to be respected and to be listened to. Taking back control must mean powers coming to Wales, and for us it has to mean that Westminster must treat this country with the respect that we deserve.

Mae'r ddadl hon yn digwydd ar frys. Ni ddylem fod dan unrhyw gamargraff ynglŷn â Bil ymadael â’r UE Llywodraeth y DU—a gafodd ei alw’n Fil diddymu. Nid yw’n ddim llai nag ymgais i dynhau gafael Llundain ar Gymru. Mae gadael yr Undeb Ewropeaidd yn fater o benderfynu sut i weithredu pleidlais refferendwm. Mae'n rhaid i ni i gyd gofio hefyd y bu dau refferendwm ar ddatganoli, Ym 1997 ac yn 2011 ymladdodd fy mhlaid yn galed yn rhan o’r ymgyrchoedd hynny, ar roedd y ddau yn llwyddiannus. Mae pobl yng Nghymru wedi pleidleisio ddwywaith i rymuso ein democratiaeth Gymreig ein hunain a'n sefydliadau cenedlaethol ein hunain. Mae'r Bil ymadael â’r UE yn diystyru ac yn deddfu yn erbyn y pleidleisiau hynny mewn ffordd sy'n annerbyniol.

Lle mae'n rhaid i fframweithiau ar gyfer gweithredu marchnad y DU fodoli, dylid cyd-benderfynu arnynt gan y Llywodraethau datganoledig. Mae gennym ddiddordeb clir mewn amaethyddiaeth, mewn diogelu'r amgylchedd, mewn cronfeydd strwythurol ac mewn meysydd eraill o reoleiddio sydd o fudd i bobl yn ein cymdeithas. Rhaid rhoi sylw clir i lais Cymru wrth benderfynu sut mae fframweithiau a phwerau newydd a'r rhai sy'n dychwelyd yn gweithredu, ac ni ddylai’r pwerau hynny gael eu rhyng-gipio gan San Steffan a'u gosod mewn rhyw fath o batrwm dros dro amhenodol lle mai ymddiried yn ewyllys da Whitehall fydd ein hunig amddiffyniad

Rydym yn dibynnu ar air y Llywodraeth mai dim ond trefniant dros dro fydd hwn. Fel y clywsom, nid oes cymal machlud yn y Bil i gyfraith yr UE a gedwir sy'n dod o dan gymwyseddau datganoledig. Nid oes darpariaeth ychwaith yn y Bil i ganiatáu i weinyddiaethau datganoledig ddod i gytundeb ffurfiol â Llywodraeth y DU. Ymddengys fod pob un o'r materion hynny yn amodol ar drafodaethau dwyochrog a byddant yn cael eu datrys yn ôl disgresiwn Llywodraeth y DU.

Felly, beth all y Cynulliad hwn ei wneud yn ymarferol? Mae cynnwys Bil parhad yn y cynnig hwn yn hanfodol. Mae Plaid Cymru yn credu ei bod yn hanfodol bod gennym Fil o'r fath i ddiogelu statws cyfansoddiadol Cymru. Mae'n haeddu cael ei ailadrodd ar gyfer y cofnod fod fy nghydweithiwr Steffan Lewis o blaid y Bil hwn gyntaf yn ôl ym mis Tachwedd 2016. Roedd hyn cyn i Bapur Gwyn y Bil diddymu gan Lywodraeth y DU gael ei gyhoeddi. Hyd yn oed cyn i fwriadau Llywodraeth y DU ddod yn amlwg, roedd Plaid Cymru yn credu y dylid cymryd camau i sicrhau bod modd cadw fframweithiau rheoleiddio’r UE yng nghyfraith Cymru. Cymerwyd y safbwynt hwnnw oherwydd ein bod yn rhagweld beth fyddai bwriadau Llywodraeth y DU. Eglurwyd y bwriadau hynny ym Mhapur Gwyn Bil diddymu Llywodraeth y DU, a basiwyd yn ystod y gwanwyn diwethaf, ond mae'n deg dweud bod Plaid Cymru wedi gweld y bygythiad hwn yn dod.

Felly, wrth gefnogi'r cynnig hwn, mae Plaid Cymru yn gryf o'r farn y byddai’r wlad hon mewn sefyllfa gryfach heddiw pe byddai Bil parhad eisoes wedi cael ei osod. Ond rydym yn y sefyllfa yr ydym ynddi, ac felly mae'n hanfodol bod y Bil hwn yn cael ei ddatblygu a'i gyhoeddi yn awr heb oedi pellach. Wrth gefnogi'r cynnig heddiw, mae Plaid Cymru yn annog Llywodraeth Cymru i fwrw ymlaen a chyhoeddi’r Bil.

Mae'r cynnig hefyd yn ei gwneud yn glir y byddai camau eraill yn cael eu cymryd pe bai Llywodraeth y DU yn parhau i fynd i lawr y llwybr hwn. Mae'n rhaid i bob llwybr seneddol, llywodraethol a chyfreithiol gael ei ddilyn er mwyn eu dal i gyfrif. Ni allwn gael math penodol o ymadael â’r UE lle mae’r Cynulliad Cenedlaethol hwn, Senedd Cymru’r dyfodol, yn cael ei danseilio neu ei fychanu, a gwn fod gwledydd datganoledig eraill yn teimlo'r un fath. Mae'n werth ystyried a chydnabod ei bod yn bosibl nad yw’r materion technegol a chyfansoddiadol hyn yn destun sgwrs yn y dafarn, ar y stryd neu yn y gweithle. Mae hynny'n ddigon teg. Ond mae pobl yng Nghymru yn disgwyl cael parch i’w gwlad ac i gael gwrandawiad. Rhaid bod cymryd rheolaeth yn ôl yn golygu pwerau yn dod i Gymru, ac i ni mae'n rhaid i hyn olygu bod yn rhaid i San Steffan drin y wlad hon gyda'r parch yr ydym yn ei haeddu.

The trouble with this Bill is that it isn’t about withdrawal from the EU, it’s about withdrawal from the devolution settlement. Let’s be clear: it would have been perfectly possible for the UK Government to present a Bill that takes us out of the European Union whilst also respecting the constitutional arrangements of the United Kingdom. But what the Bill does in truth is that it exposes two things: firstly, unfortunately, the vulnerability of our devolution settlement, and secondly, that we are still tied to what is by now a totally outmoded view of parliamentary supremacy. We have a situation where the UK Parliament is legislating to give powers to Welsh Ministers. Now, we recognise—and the external affairs committee in its deliberations recognised this explicitly—that time constraints and practical limitations might mean that is a necessity. But the UK Government, if it’s acting on behalf of this Chamber in taking those steps, should do so in accordance with the requirements and considerations of this Assembly, and there is nothing in the Bill that provides for that.

Parliamentary supremacy is a concept for another age, and in this democratic age, where the people of Wales have expressed a clear view in a referendum that this body should have primary legislative powers, this should not be set aside by the UK Parliament in any respect, and it certainly should not be set aside by UK Ministers. Yet that is what the Bill does. In doing so, it take us way beyond even that idea of parliamentary sovereignty, giving UK Ministers the ability to amend devolved legislation democratically passed in this Assembly—in fact, contrary to what Mark Isherwood said, without the requirement for consent. It is no surprise to me that the Secretary of State for Wales is such an enthusiast for this Bill. It turns him into a viceroy, in fact.

We are looking at a situation not just where this Assembly has powers taken away or legislation amended by UK Ministers, but where it is at a disadvantage against what is the English Parliament when acting in relation to reserved matters. The Welsh, Scottish and Northern Irish Assemblies cannot change the pre-Brexit legislation that they must comply with, and yet the English Parliament, piggy-backing, in effect, on the UK Parliament’s parliamentary sovereignty, is not constrained in that way. So we have a fundamental unfairness built into the provisions of this Act. What possible justification could there be for us accepting that lack of a level constitutional playing field?

Finally, on the question of a continuation Act, I hope that the Government will bring that forward as soon as humanly possible. I think it’s an opportunity for us to assert our view of the powers that we retain in this place, but it’s also an opportunity for us to assert an alternative vision, and one that isn’t principally based on that outdated idea of parliamentary sovereignty but on constitutionality and subsidiarity.

Y drafferth gyda Bil hwn yw nad yw'n ymwneud ag ymadael â’r UE, ond mae'n ymwneud â thynnu'n ôl oddi wrth y setliad datganoli. Gadewch i ni fod yn glir: byddai wedi bod yn gwbl bosibl i Lywodraeth y DU gyflwyno Bil sy'n mynd â ni allan o'r Undeb Ewropeaidd tra hefyd yn parchu trefniadau cyfansoddiadol y Deyrnas Unedig. Ond yr hyn a wna'r Bil mewn gwirionedd yw datgelu dau beth: yn gyntaf, yn anffodus, natur fregus ein setliad datganoli, ac yn ail, ein bod yn dal ynghlwm wrth yr hyn sydd erbyn hyn yn safbwynt hollol hen ffasiwn o oruchafiaeth seneddol. Mae gennym sefyllfa lle mae Senedd y DU yn deddfu i roi pwerau i Weinidogion Cymru. Nawr, rydym yn cydnabod—ac roedd y pwyllgor materion allanol yn ei drafodaethau yn cydnabod hyn yn benodol—y gallai cyfyngiadau amser a chyfyngiadau ymarferol olygu bod hynny’n angenrheidiol. Ond dylai Llywodraeth y DU, os yw'n gweithredu ar ran y Siambr hon wrth gymryd y camau hynny, wneud hynny yn unol â gofynion ac ystyriaethau’r Cynulliad hwn, ac nid oes dim yn y Bil sy'n darparu ar gyfer hynny.

Mae goruchafiaeth Seneddol yn gysyniad ar gyfer oes arall, ac yn yr oes ddemocrataidd hon, lle mae pobl Cymru wedi mynegi barn yn glir mewn refferendwm y dylai’r corff hwn gael pwerau deddfu sylfaenol, ni ddylai hyn gael ei roi o'r neilltu gan Senedd y DU mewn unrhyw ffordd , ac yn sicr ni ddylai gael ei roi o'r neilltu gan Weinidogion y DU. Eto i gyd, dyna beth y mae'r Bil yn ei wneud. Wrth wneud hynny, mae'n mynd â ni ymhell y tu hwnt hyd yn oed i’r syniad o sofraniaeth seneddol, gan roi'r gallu i Weinidogion y DU ddiwygio deddfwriaeth ddatganoledig a basiwyd yn ddemocrataidd yn y Cynulliad—yn wir, yn groes i'r hyn a ddywedodd Mark Isherwood, heb y gofyniad i gael caniatâd. Nid yw'n syndod i mi fod Ysgrifennydd Gwladol Cymru yn frwd dros y Bil hwn. Mae'n ei droi ef yn rhaglaw, a dweud y gwir.

Rydym yn edrych ar sefyllfa nid yn unig lle mae gan y Cynulliad hwn bwerau sy’n cael eu tynnu oddi arnynt neu ddeddfwriaeth sy’n cael ei diwygio gan Weinidogion y DU, ond mae dan anfantais yn erbyn yr hyn yw Senedd Lloegr wrth weithredu mewn cysylltiad â materion a gedwir. Ni all Cynulliadau Cymru, yr Alban a Gogledd Iwerddon newid y ddeddfwriaeth cyn-Brexit y mae’n rhaid iddynt gydymffurfio â hi, ac eto i gyd nid yw Senedd Lloegr, wrth neidio ar gefn sofraniaeth seneddol Senedd y DU, i bob pwrpas, yn cael ei chyfyngu yn y modd hwnnw. Felly mae annhegwch sylfaenol yn rhan o ddarpariaethau'r Ddeddf hon. Pa gyfiawnhad posibl allai fod yn bosibl i ni dderbyn y diffyg tegwch cyfansoddiadol hwnnw?

Yn olaf, ar y cwestiwn o Ddeddf parhad, rwy’nn gobeithio y bydd y Llywodraeth yn cyflwyno hynny cyn gynted ag bo modd. Rwy'n credu ei fod yn gyfle i ni ddatgan ein barn am y pwerau yr ydym yn eu cadw yn y lle hwn, ond mae hefyd yn gyfle i ni fynnu gweledigaeth arall, ac un nad yw'n cael ei seilio’n bennaf ar y syniad hen ffasiwn o sofraniaeth seneddol ond ar natur gyfansoddiadol ac atodolrwydd.

Let’s be clear: Labour and Plaid’s proposals regarding Brexit, including this continuity Bill, are an attempt to remain in the EU in all but name by those who campaigned to stay in the EU and are not willing to accept the result and voice of the majority of Welsh voters. But the ‘remain’ side seem to forget their line of attack at times. In one breath, they’ll say that leaving the single market is unjustified as the lack of a detailed referendum question means that no-one knows what the public’s opinion is, yet in the next breath they claim they know that people didn’t vote for more controls on immigration. Labour and the other remainers are also very fond of the argument that our nursing, social care, veterinary and other sectors are dependent on migrant labour, but that reliance is home grown, caused by successive governments in the UK and Wales failing miserably to fund the training for our own people to do this work.

The First Minister, in his debate with Nigel Farage, made it clear a number of times that a vote to leave the EU would mean leaving—leaving—the single market. Can the First Minister and the other remainers in this place not for one second just accept that perhaps people did hear what he had to say about leaving the single market, but simply disagreed with him? [Interruption.] No. Mr Jones used to think—and still thinks—that many of the decisions about Wales would be better made by a European civil servant than his own Welsh Labour Government. Whilst I agree with him that important decisions should not be left to Labour, I do not think they should be left to the EU either. Labour have messed up everything that has been devolved to this place so far, whether it’s education, the NHS or housing. But this is a matter of democratic accountability, and the ability to sack those who make bad decisions. If the out-of-touch, complacent decision maker, who has no understanding of what life is like for the average person in Wales, consistently makes mistakes, people can stop voting Labour and let someone else have a go, but only on matters devolved to here, or in general elections for issues that are still UK competencies.

The proposal of a continuity Bill is yet another example of Labour deciding that they know best and ignoring the will of the Welsh people: that we will want to stay part of the UK, having some decisions made at a UK-wide level, but to leave the EU. Labour and Plaid want us to remain in the EU and the continuity Bill is their way of dealing with the offence they felt when it was clear that the electorate didn’t agree with them. Labour are ignoring the wishes of the voters simply because the voters ignored the wishes of Labour. Carwyn Jones and the other remainers in this place cannot in one breath say that the general election was not about Brexit, as he did before polling day, and then use the result to say the voters rejected true Brexit afterwards.

However hard the other parties try to bend the election results to fit their own ideology, you cannot deny that the majority of Welsh people agree with UKIP when the discussion is about Brexit. The First Minister mentioned it would mean leaving the single market, and the propaganda booklet sent out by the Tory Government on behalf of the ‘remain’ camp made a reference to leaving the single market on a majority of its pages in its scaremongering. If you say we cannot know exactly what people were voting for because the question lacked details, then we must default to the simplest assumption, that the vote to leave was exactly that: a vote to leave entirely. If a voter had wanted to retain any part of EU membership, be that freedom of movement or membership of the single market or anything else, they would have voted to remain. But they didn’t. The people wanted out, with all the consequences that entailed.

The continuity Bill—a step towards retaining membership of the single market, in my opinion—including all of its rules and submission to the European court—[Interruption.] We will see. We’ll see. The people didn’t vote for the EU to continue making our laws through the back door via a continuity Bill. The Welsh Labour Government say they stand for working people, but the decimation of all that has been devolved to it is a betrayal that shows the only thing Labour and Plaid politicians actually stand for is election. Thank you.

Gadewch i ni fod yn glir: mae cynigion Llafur a Phlaid ynghylch Brexit, gan gynnwys y Bil parhad hwn, yn ymgais i aros yn yr UE mewn popeth ond enw gan y rhai a ymgyrchodd i aros yn yr UE ac nad ydynt yn barod i dderbyn y canlyniad a llais mwyafrif y pleidleiswyr yng Nghymru. Ond ymddengys fod yr ochr 'aros' yn anghofio eu llwybr ymosod ar adegau. Mewn un anadl, byddant yn dweud na ellir cyfiawnhau gadael y farchnad sengl gan fod y diffyg cwestiwn refferendwm manwl yn golygu nad oes neb yn gwybod beth yw barn y cyhoedd, ac eto yn yr anadl nesaf maent yn honni eu bod yn gwybod na wnaeth pobl bleidleisio am fwy o reolaethau ar fewnfudo. Mae Llafur a'r arhoswyr eraill hefyd yn hoff iawn o'r ddadl bod ein sector nyrsio, gofal cymdeithasol, milfeddygol ac eraill yn dibynnu ar lafur mewnfudwyr, ond mae’r ddibyniaeth honno yn gynhenid, wedi’i hachosi gan lywodraethau olynol yn y DU ac yng Nghymru yn methu’n druenus ag ariannu'r hyfforddiant ar gyfer ein pobl ein hunain i wneud y gwaith hwn.

Gwnaeth Prif Weinidog Cymru, yn ei ddadl â Nigel Farage, egluro sawl gwaith y byddai pleidlais i adael yr UE yn golygu gadael—gadael—y farchnad sengl. A all y Prif Weinidog a'r arhoswyr yn y lle hwn am eiliad yn unig dderbyn efallai bod pobl wedi clywed yr hyn oedd ganddo i'w ddweud am adael y farchnad sengl, ond yn syml yn anghytuno ag ef? [Torri ar draws.] Na. Roedd Mr Jones yn arfer meddwl—ac yn dal i feddwl—y byddai llawer o'r penderfyniadau am Gymru yn cael eu gwneud yn well gan was sifil yn Ewrop na’i ​​Lywodraeth Lafur Cymru ef ei hun. Er fy mod yn cytuno ag ef na ddylid gadael penderfyniadau pwysig i Lafur, nid wyf yn credu y dylent gael eu gadael i'r UE chwaith. Mae Llafur wedi gwneud cawl o bopeth sydd wedi cael ei ddatganoli i'r lle hwn hyd yn hyn, boed yn addysg, y GIG neu dai. Ond mae hwn yn fater o atebolrwydd democrataidd, a'r gallu i ddiswyddo’r rhai sy'n gwneud penderfyniadau gwael. Os yw’r gwneuthurwr penderfyniadau hunanfodlon, sydd allan o gysylltiad a heb unrhyw ddealltwriaeth o sut beth yw bywyd i’r person cyffredin yng Nghymru, yn gwneud camgymeriadau’n gyson, gall pobl roi'r gorau i bleidleisio Llafur a gadael i rywun arall roi cynnig arni, ond dim ond ar faterion datganoledig i’r fan hyn, neu mewn etholiadau cyffredinol ar gyfer materion sy'n dal yn gymwyseddau’r DU.

Mae'r cynnig Bil parhad yn enghraifft arall o Lafur yn penderfynu eu bod yn gwybod orau ac yn anwybyddu ewyllys y Cymry: y byddwn eisiau aros yn rhan o'r DU, gan gael rhai penderfyniadau wedi’u gwneud ar lefel y DU gyfan, ond i adael yr UE. Mae Llafur a Phlaid am i ni aros yn yr UE a'r Bil parhad yw eu ffordd o ymdrin â'r dicter yr oeddent yn ei deimlo pan ddaeth yn amlwg nad oedd yr etholwyr yn cytuno â nhw. Mae Llafur yn anwybyddu dymuniadau'r pleidleiswyr yn syml oherwydd bod y pleidleiswyr wedi anwybyddu dymuniadau Lafur. Ni all Carwyn Jones a'r arhoswyr eraill yn y lle hwn ddweud un eiliad nad oedd yr etholiad cyffredinol yn ymwneud â Brexit, fel y gwnaeth cyn y diwrnod pleidleisio, ac yna’r eiliad nesaf ddefnyddio’r canlyniad a dweud bod y pleidleiswyr wedi gwrthod gwir Brexit wedyn.

Pa mor galed bynnag y mae’r pleidiau eraill yn ymdrechu i blygu canlyniadau'r etholiad a’u haddasu i’w syniadaeth nhw eu hun, ni allwch wadu’r ffaith fod mwyafrif pobl Cymru yn cytuno ag UKIP pan mae’r drafodaeth yn ymwneud â Brexit. Soniodd y Prif Weinidog y byddai'n golygu gadael y farchnad sengl, ac roedd y llyfryn propaganda a anfonwyd allan gan y Llywodraeth Dorïaidd ar ran y fintai 'aros' yn gwneud cyfeiriad at adael y farchnad sengl ar y rhan fwyaf o’i dudalennau wrth godi bwganod. Os ydych yn dweud na allwn wybod yn union beth yr oedd pobl yn pleidleisio drosto oherwydd bod y cwestiwn yn brin o fanylion, yna mae'n rhaid i ni fynd yn ddiofyn i’r rhagdybiaeth symlaf, sef bod y bleidlais i adael yn golygu hynny’n union: pleidlais i adael yn gyfan gwbl. Pe byddai pleidleisiwr wedi bod eisiau cadw unrhyw ran o aelodaeth o'r UE, boed hynny yn rhyddid i symud neu aelodaeth o'r farchnad sengl neu unrhyw beth arall, byddent wedi pleidleisio i aros. Ond ni wnaethant. Roedd y bobl eisiau gadael, gyda'r holl ganlyniadau yr oedd hynny yn ei olygu.

Mae’r Bil parhad—cam tuag at gadw aelodaeth o’r farchnad sengl, yn fy marn i—gan gynnwys ei holl reolau a chyflwyno i'r llys Ewropeaidd— [Torri ar draws.] Cawn weld. Cawn weld. Ni wnaeth y bobl bleidleisio i’r UE barhau i wneud ein cyfreithiau drwy'r drws cefn drwy Fil parhad. Mae Llywodraeth Lafur Cymru yn dweud ei bod yn sefyll dros bobl sy'n gweithio, ond mae difa popeth sydd wedi cael ei ddatganoli iddi yn frad sy'n dangos mai’r unig beth y mae gwleidyddion Llafur a Phlaid mewn gwirionedd yn sefyll o’i blaid yw etholiad. Diolch.

I welcome this much-needed debate in light of the publication of the EU withdrawal Bill, formerly known as the repeal Bill, formerly known as the great repeal Bill. From the outset, of course, Plaid Cymru has no issue with the principle of an Act that transfers into the jurisdictions of the UK all EU laws and regulations, so that on separation day we do not fall over a cliff edge. Plaid Cymru’s preference for that process, though, was for an immediate negotiation to commence after the referendum between the Governments of these islands to agree on a legislative framework so that EU laws could be transferred domestically in a way that upholds and respects the constitutional arrangements of our nations. This could have been concluded before article 50 was triggered, of course.

There are several clauses in the EU withdrawal Bill that cause great concern, but of special concern are, obviously, clause 11, relating to devolution, and clauses 7(1) and 7(2). Clause 11 should come as no surprise to anyone, sadly. It amends our constitution to ensure that our Parliament has no competence over EU regulations that would otherwise automatically fall within our competence upon separation day. Notice was given to us of this intention in the UK Government’s White Paper. In that White Paper, they intentionally misrepresented current arrangements for the agreement of EU frameworks as a means of laying the groundwork for the power grab that they now intend to formulate in law.

Llywydd, I remember much celebration in this Chamber at the time of the last Wales Bill becoming an Act due to the enshrining of the Sewel convention in our constitution. The European Union (Withdrawal) Bill has removed any doubt, if any exited, that it is simply not worth the paper it is written on. Westminster is supreme, and two devolution referenda in Wales can be trumped by just one single clause in one Westminster Bill.

But, as unacceptable as clause 11 is, we should not lose sight of clauses 7(1) and 7(2), and I would urge the First Minister not to be distracted by just clause 11 as the standalone. Even if clause 11 is removed, the powers delegated to UK Ministers in 7(1) and 7(2) are so far reaching and broad that UK Ministers can issue regulations and, indeed, amend or repeal any law, as they deem fit, passed by any Parliament in the United Kingdom in order to mitigate any failure or deficiency, as they see it, in retained European Union law.

That allows for the imposition of new bodies, new policies and new regulations on matters that are the responsibility today of the Welsh Government and the National Assembly. These powers, as well, I expect will be used to amend elements of the 759 international treaties that the UK will no longer be a direct party of from separation day onwards. Of those 759 treaties, 34 relate to food and agriculture, 69 to fisheries, 65 to transport, 202 to regulatory co-operation and 295 to trade—all of these either wholly or partially within the current Welsh constitution.

I welcome the fact that today’s motion commits us to the publication of a continuity Bill for Wales, and I don’t underestimate for one minute the significance of that endeavour. I’m disappointed that a framework Bill for a continuity Bill was not published last year—who knows, it might have raised the political stakes to a level where the UK Government might have thought twice about publishing the nonsense Bill that they published last week.

The Welsh Government has previously, of course, published an alternative Wales Bill with a clear political objective, and a continuity Bill could do something similar, as well as address the practical benefit of providing clarity and continuity for Welsh citizens, key sectors of our economy and communities after separation day. Not to do so—not to proceed with a continuity Bill—in my opinion would be a dereliction of our duty to uphold the expressed wishes of the people of Wales in terms of how they decide they want to be governed. We waited 600 years for home rule. We cannot allow it to be eroded within the next six months by a mob in Westminster with no mandate to do so.

Croesawaf y ddadl hon y mae angen ei thrafod yn fawr yng ngoleuni cyhoeddi'r Bil ymadael â’r UE, a elwid gynt y Bil diddymu, a elwid gynt y Bil diddymu mawr. O'r cychwyn cyntaf, wrth gwrs, nid oes gan Blaid Cymru unrhyw broblem gyda'r egwyddor o Ddeddf sy'n trosglwyddo i awdurdodaethau’r DU holl ddeddfau a rheoliadau’r UE, fel nad ydym ar ddiwrnod gwahanu yn syrthio dros ymyl y clogwyn. Dewis Plaid Cymru ar gyfer y broses honno, fodd bynnag, oedd negodi ar unwaith i ddechrau ar ôl y refferendwm rhwng Llywodraethau'r ynysoedd hyn i gytuno ar fframwaith deddfwriaethol fel y gellid trosglwyddo deddfau'r UE yn ddomestig mewn ffordd sy'n cynnal ac yn parchu trefniadau cyfansoddiadol ein gwledydd. Gallai hyn fod wedi cael ei gwblhau cyn sbarduno erthygl 50, wrth gwrs.

Mae nifer o gymalau yn y Bil ymadael â’r UE sy'n achosi pryder mawr, ond o bryder arbennig, yn amlwg, y mae cymal 11, sy'n ymwneud â datganoli, a chymalau 7 (1) a 7 (2). Ni ddylai Cymal 11 fod yn syndod i neb, yn anffodus. Mae'n diwygio ein cyfansoddiad er mwyn sicrhau nad oes gan ein Senedd unrhyw gymhwysedd dros reoliadau’r UE a fyddai fel arall yn dod yn awtomatig o fewn ein cymhwysedd ar ddiwrnod gwahanu. Rhoddwyd rhybudd i ni am y bwriad hwn ym Mhapur Gwyn Llywodraeth y DU. Yn y Papur Gwyn, roeddent yn fwriadol yn cam-gyfleu trefniadau presennol ar gyfer cytuno ar fframweithiau’r UE fel modd o osod y seiliau ar gyfer y cipio pŵer y maent bellach yn bwriadu ei lunio mewn cyfraith.

Llywydd, rwy’n cofio llawer o ddathlu yn y Siambr hon pan ddaeth y Bil Cymru diwethaf yn Ddeddf oherwydd ymgorffori confensiwn Sewel yn ein cyfansoddiad. Mae Bil yr Undeb Ewropeaidd (Ymadael) wedi cael gwared ag unrhyw amheuaeth, os oedd un yn bodoli, nad yw'n werth y papur y mae wedi’i ysgrifennu arno. Mae San Steffan yn oruchaf, a gellir diystyru dau refferendwm datganoli yng Nghymru gan un cymal mewn un Bil yn San Steffan.

Ond er mor annerbyniol yw cymal 11, ni ddylem golli golwg ar gymalau 7 (1) a 7 (2), a byddwn yn annog y Prif Weinidog i beidio â gadael i’w sylw gael ei dynnu gan gymal 11 yn unig. Hyd yn oed pe byddai cymal 11 yn cael ei dynnu oddi yno, mae’r pwerau dirprwyedig i Weinidogion y DU yn 7 (1) a 7 (2) mor bellgyrhaeddol ac eang y gall Gweinidogion y DU gyhoeddi rheoliadau ac, yn wir, ddiwygio neu ddiddymu unrhyw gyfraith, fel y gwelant yn dda, a basiwyd gan unrhyw Senedd yn y Deyrnas Unedig er mwyn lliniaru unrhyw fethiant neu ddiffyg, fel y maent yn ei weld, mewn cyfraith Undeb Ewropeaidd a gedwir.

Mae hynny'n caniatáu ar gyfer gosod cyrff newydd, polisïau newydd a rheoliadau newydd ar faterion sy'n gyfrifoldeb Llywodraeth Cymru a'r Cynulliad Cenedlaethol heddiw. Rwy’n disgwyl y bydd y pwerau hyn, hefyd, yn cael eu defnyddio i ddiwygio elfennau o'r 759 cytuniad rhyngwladol na fydd gan y DU mwyach ran uniongyrchol ynddynt o’r diwrnod gwahanu ymlaen. O'r 759 cytundeb hynny, mae 34 yn ymwneud â bwyd ac amaeth, 69 â physgodfeydd, 65 â thrafnidiaeth, 202 â chydweithrediad rheoleiddio a 295 â masnach—bob un o'r rhain naill ai'n gyfan gwbl neu'n rhannol o fewn cyfansoddiad presennol Cymru.

Croesawaf y ffaith bod y cynnig heddiw yn ein hymrwymo ni i gyhoeddi Bil parhad i Gymru, ac nid wyf yn tanbrisio am funud arwyddocâd yr ymdrech honno. Rwy'n siomedig na chafodd Bil fframwaith ar gyfer Bil parhad ei gyhoeddi y llynedd—pwy a ŵyr, gallai fod wedi codi’r arian betio gwleidyddol i lefel lle gallai Llywodraeth y DU fod wedi meddwl ddwywaith am gyhoeddi'r Bil nonsens a gyhoeddwyd yr wythnos diwethaf.

Mae Llywodraeth Cymru yn flaenorol, wrth gwrs, wedi cyhoeddi Bil Cymru amgen gydag amcan gwleidyddol clir, a gallai Bil parhad wneud rhywbeth tebyg, yn ogystal â mynd i'r afael â'r budd ymarferol o ddarparu eglurder a dilyniant i ddinasyddion Cymru, sectorau allweddol o'n heconomi a’n cymunedau ar ôl diwrnod gwahanu. Byddai peidio â gwneud hynny—peidio â bwrw ymlaen â'r Bil parhad—yn fy marn i yn esgeuluso ein dyletswydd i gynnal dymuniadau clir pobl Cymru o ran sut y maent yn penderfynu y maent yn dymuno cael eu llywodraethu. Rydym wedi aros 600 mlynedd am hunanlywodraeth. Ni allwn ganiatáu iddo gael ei erydu o fewn y chwe mis nesaf gan giwed yn San Steffan heb unrhyw fandad i wneud hynny.